f

S

A

'

-_т Z-Zr^.Z

iü

: v: :r.~.r

; -

pli

EsSr

iÜ

рШ

::

rHH

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

liii

■ г":-

00000220333

11

'

ч

*

'

T

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

.CàïïfcîS

V '

' W

.1,

V

-f .

¹'iV

Ai

я.

'&&.Г

■'V

I .C'î vi

i-

'i

- ï

-, .««'■

;

eS;

.-•' “4 T.

-,

'Vf

WIELKA

liüUUi

ILUSTROWANA

•    in    T-.-

/. - *•

A.

ii

WARSZAWA.

Nakład i Druk S. Sikorskiego,

ulica Chmielna Nr. 9,

•д •

XF

6V

_5>

Р04

\=\

?Гвч

с.:

W    О

-ii

доаволвно ценвурою

Варшава, — 3 Января 1890 года.

<1:

$ï

Akc. 2

OD WYDAWCÓW-

podejmując wydawnictwo „ Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanejmającej ?śtaĆ iia wysokości dzisiejszej nauki, dobrze zrozumieliśmy truduości tak ważnego y zadania.

Pozyskawszy jednak dla tego przedsięwzięcia grono znanych i zasłużonych specyalistów miejscowych do Komitetu Redakcyjnego, oraz mając przyrzeczone współ-pracownictwo kilkuset zamiejscowych osobistości, pomiędzy któremi znajdują się najznakomitsze nasze siły naukowe i literackie, odważyliśmy się przystąpić do tej poważnej pracy.

Aby dać pojęcie w jakim duchu cale dzieło prowadzonem będzie, pozwolimy tu sobie przytoczyć wyjątki z „Instrukcyi dla współpracowników,“ ułożonej przez Komitet Redakcyjny:

„Wszystkie artykuły mają być trzymane w charakterze sprawozdawczym, tak aby się w nich odbijał stan współczesny nauki i zaznaczały ostateczne wyniki badań spe. cyalnych. Na badania i teorye, lub hipotezy samodzielne autora, niema w nich miejsca.

Wykład ma być wyczerpujący, lecz możliwie najtreściwszy, bez dyskusyj, polemik i krytycznych roztrząsać.

Literatura przedmiotu ma być przytoczoną, ale tylko w najcelniejszych jej opracowaniach, pożądanem jest wszakże wymienianie takich monografij, przez które czytelnik mógłby trafić do źródeł i do wybitniejszych przedstawicieli kwestyj spornych.” Szczególniejsza uwaga w tej Encyklopedyi poświęconą będzie rzeczom krajowym, to też o ile opracowanie artykułów dotyczących wszelkich innych dziedzin wiedzy, opierać się może na najnowszych Encyklopedyach zagranicznych, to wiadomości o ludziach i sprawach miejscowych będą jak najsamodzielniej obrabiane.

Pragnąc dać rzecz możliwie dobrą, zapewniamy, że nakładów, ani pracy, w tym kierunku szczędzić nie będziemy, i dołożymy starań, aby wydawnictwo postępowało szybko, bez uszczerbku wartości wewnętrznej.

Warszawa w Styczniu 1890 r.

ï

М:й

*;î

i;

У

Ж

V > ,

••

i

■i.

iäX)r'

fy,_:

:

)

ł

'

-’i-

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Dr. Jerzy Alexandrowicz Dr. Jan Banzemer Ks. Zygmunt Chełmicki Dr. Piotr Chmielowski

Edmund Diehl

Wojciech G-erson Edward Grabowski Juljusz Granowski Feliks Jeziorański

Dr. Karol Jurkiewicz

Kazimierz Kaszewski

Dr. Jan Karłowicz

Tadeusz Korzon Stanisław Kramsztyk Ad. An. Kryński Dr. Henryk Łuczkiewicz Antoni Pietkiewicz (Adam Pług) Aleksander Poliński Władysław Smoleński Seweryn Smolikowski Aleksander Szumowski Antoni Ślósarski Andrzej Świętochowski Dr. Bronisław Znatowicz

.

ч

■* •

.•5

:'*Ч

■iV

i.

A.

ch abe-

samo-a z o-

A, pierwsza litera naszego i wielu inny obdeł (alfabetów), oznacza dźwięk samogłoskowy, jaki powstaje wtedy, gdy przy otwarciu szerokiem ust i gardła i zwyczajnem położeniu języka dobywamy głosu z krtani, wydychając strumień powietrza przez jamę ustną nazewnątrz. W wielu językach i dyalektach dzisiejszych, dźwięk, ozna-czańy literą a, ma Często brzmienie odmienne od a, t. j. zbliża się już to do e, już do o, lub do ihnych dźwięków samogłoskowych (np. angiels. salt, family i in.). W dawnej polszczyźnie samogłoskę a jasne, otwarte, oznaczano w druku przez â z kreską ukośną u góry, np. głowa, jedna, oprócz tego a jasnego, było jeszcze w mowie ogólnej <x pochylone, brzmieniem zbliżone do o i w druku oznaczane przez a bez kreski, np. pan, wola, dobra, dawa..., prawie =pon, wolo, dobro, dowo. Znakowanie takie niezgodne było z zasadą oznaczania dźwięków e i o jasnych, w różnicy od é ó. pochylonych: te ostatnie, t. j. pochylone, odróżniano w- piśmie od jasnych kreskami u góry: ê ó. Nieodpowiedniość tę co do â i a starano się usunąć jeszcze w wieku XVI-ym. Seklucyan (1551) i Jan Kochanowski dla zaprowadzenia jednostaj-noścą radzili przenieść kreskę z â jasnego na a pochylone; ale napróźno: drukarnie pozostały przy poprzednio stosowanym sposobie, oddając i na dal przez â z kreską samogłoskę jasną, a przez samo a samogłoskę pochyloną. Różnica dwóch a, wyrażana w mowie i w drukach wieku XVI-go i XVII, zatarła się następnie około połowy w. XVI I Г-go, przez zniknienie z języka warstw wykształconych, samogłoski a pochylonego, i dziś w języku tych warstw i w języku literackim mamy tylko jedno a jasne, otwarte, które w piśmie i druku oddajemy literą a; dawne zaś a pochylone pozostało dotąd właściwością wielu gwar ludowych polskich. Oprócz litery a i dawnej d, był jeszcze i do dziś pozostał u nas znak a z kreską lub z ogonkiem u dołu ( ą ) na oznaczenie właściwej językowi polskiemu samogłoski nosowej ą ( on ). Powstaje ona przy ułożeniu organów jamy ustnej podobnem, jak przy wymawianiu

IscjVi jyedj* Pswiłeehna liait».

samogłoski czystej o, a mianowicie przy окгн* głem ułożeniu warg, z tą jednak różnicą, że przy Wymawianiu nosówki, miękkie podniebienie wraz z języczkiem odchyla się od tylnej ściany jamy ustnej, tworząc przejście powietrzu do jamy nosowej, drganie zaś tego powietrza, w jamach, łączących przełyk z nosem,, tworzy dźwięk głoski nosowej ą (on). Ze znaku ą, t. j. gonkiem u dołu, nie zaś innego użyto do wyrażenia samogłoski nosowej on, przyczyną tego była okoliczność, że literą a w piśmie polskiem wyrażano nie a jasne, lecz a pochylone t. i. dźwięk blizki brzmieniu o; z tego przeto względu i odcień nosowy tego a pochylonego weszło w zwyczaj oznaczać przez dodawanie do tegoż samego a, kre-seczki u dołu. Stan ten pozostał i do dziś, pomimo, że dzisiejsza litera a w języku polskim wyraża samogłoskę a jasne, nie zaś pochylone jak było w staropolskim.

S-y mb o licznie A, jako pierwsza litera abecadła, oznacza coś początkowego, sam początek; tak np. dla zwięzłego określenia całości i ogarnienia jej mówi się: od a do z, t. j. od początku do końca, od pierwszego do ostatniego. Porów, greckie: alfa i omega: „Jam jest Alfą i Omegą” (Objaw. ś. Jana 8,1). W logice przez A oznacza się jakikolwiek przedmiot myśli, jakąś rzecz. Formuła A—A znaczy, że pewna rzecz równa sobie samej. W algebrze litera a jest jedną z tych, któremi oznacza się zwykle ilości wiadome (a, b, c...., w przeciwstawieniu do niewiadomych x, y, z,...).

A na początku wyrazów greckich złożonych (alpha privativum) ma znaczenie przeczące; np. flteitS£=bezboźnik (a i theos Bóg), amorfizm = bezksżtałtność, nieoznaczoność kształtów (a morfę ksztaltność, postać) i t. p.

A, używa się jako skrócenie pewnych wyrazów, zaczynających się od tej samogłoski np:

a. przy głosowaniu w sądach u Rzymian=aó-solvo (uniewinniam).

a. przy głosowaniu na tablicach nad wnioskien prawa zam. antiquo=zostaję przy dawnem, od rzucam wniosek.

na 8-éj dodanej gdrnć). nad 4-tą dod gór. ^ na 1-éj dod. gór. JO. —

na 5-d). Klucz wiolinowy. ^    ~    ”

— pod 2-gą.

A —anno (roku) np. a. c.— anno currente (roku bieżącego). A. D. — Anno Domini (roku pańskiego); a. p. = anno praeterito (roku przeszłego); a. a. G. n. — anno ante Christum na-tum (roku przed narodzeniem Chrystusa); a. p. C. n —anno post Christum natum (roku po narodź. Chrystusa); a. f. — anni futuri (roku przyszłego); a. o. c. — anno orbis condidi (roku od stworzenia świata) i a. m. — anno mundi (roku świata); a. u.—anno urbis (roku od założenia miasta Rzymu).

A. B.=aurea bulla (złota bulla).

a. a. w dziełach sądowo-prawnych = ad acta (do akt).

a. d.=a dato (od tego dnia, od dnia napisania).

A. M. lub A. A. M. w tytułach = ar Hum magister (magister sztuk wyzwolonych).

A, w buletynach giełdowych oznacza monetę brzęczącą (z fran. argent pieniądz) w przeciwstawieniem do P. (fr. papier listy).

A, na tarczy regulacyjnej zegarków kieszonkowych znaczy avancer (przyśpieszyć) w przeciwstawieniu do R, znaczącego retarder (opóźnić), dla pokazania w którą stronę należy posunąć ska-zówkę regulacyjną, aby zegarek szedł prędzej lub wolniej.

A, na monetach oznacza, że moneta była bita w mennicy stołecznej, np. na francuskich, że bita w Paryżu; na austryackich, że bite w Wiedniu. Podwójne A. A na monetach francuskich znaczy stempel drugiej mennicy w Metzu do r. 1870.

a, na receptach tak samo jak aa, ana znaczy w równych częściach.

A, w muzyce oznacza jeden z zasadniczych tonów obecnie przyjętego systematu i jest synonimem włoskiego „lau. Od niego zaczynają się gamy w tonach A-dur (z trzema krzyżykami) i A-mol (bez żadnćgo). Ponieważ A występuje w każdej oktawie, a tych jest osiem, więc też istnieje osiem różnych A. które się oznacza i nazywa w następujący sposób:

Klucz

basowy

pod 8-cią.

na 3-ej dod. doi.

|od в-tą dodaną dolną.

Jako norma tonu zasadniczego, przyjętą została przez Akademię nauk w Paryżu w 1858 r. ilość 870 drgań na sekundę.

à z kreską u góry od lewej, jest właściwie przyimkiem francuskim, powstałym z łacińskiego ad, do, używa się jednak i u nas w rachunkach i cennikach kupieckich w znaczenin po (takiej a takiej cenie); jak np.: Tom Słowackiego a 1 rub. =; po 1 rublu.

Aa, równoznaczne z właściwemi mowom aryjskiego szczepu wyrazami dla oznaczenia wody,

przeważnie bjeżącej, jak np. z sanskryckiem apa, z zendzkim ab (pendźab—-pięciorzecze), z łaciń-skiem aqua, ze starogermańskiem aha. W sło-wiańszczyznie obecnie daje się zauważyć w nazwie wielu rzek: Wełtawa, Morawa, Orawa it. d. gdy u niemców po większej części przeszło w au lub ściągnęło się w zakończenie o pojedynczem a, jak Fulda, W erra, Gotha. Przechowało się jednak w swej niezmienionej postaci w nazwach licznych rzek w Szwaj caryi (dopływ jez. Lucerneńskiego cz.

4-ch kantonów) północnej Francyi (pod Graveli- | nes), w Holandyi gdzie aż 3 tej nazwy rzeki liczą, f najznaczniejsza wchodzi do ramienia Renu Issel poniżej Dinzperlo. Nas mogą obchodzić dwie wpadające do zatoki ryskiej w sąsiedztwie z Dźwiną, z których jedna z prawej strony: inflancka czyli 1 i w o ń s к a—Aa, znana inaczej pod nazwą T r ej-dern Aa (u łotyszów Gauja, Goiwa) bierze po- I czątek w tak zwanej Liwońskiej • Szwajcaryi, prze- I pływa koło miast Wolmar i Wenden, dawnej siedziby mistrzów kawalerów mieczowych i służyła Î w dolnym swym biegu niegdyś za etnograficzną granicę między łotyszami, a szczepem fińskim; ma długości 250 wiorst, po części spławna. Druga kurlandzka Aa, czyli В o 1 d e r-A,a (po ło-tysku Łeela, albo Lentla-цре skąd u W. Pola Len-tawa) ma biegu blizko 400 w. dogodniejsza od poprzedniej dla spławu, przepływa u stolicy Kurlandy i —Mitawy, liczy do 50 dopływów (najznaczniejszy Murza pod Mitawą). Przy ujściu pod Szlokiem dzieli się na dwa ramiona, z których lewe łączy się poniżej Rygi pod Dünamünde (Dyament) z Dźwiną.    a. sz.

Aa Gerard vander, (*{* 1586 r.) znamienity patryota niderlandzki, który odznaczył się podczas walki z hiszpańskim królem Filipem II, również jak jego synowie, Adolf, a potem Filip, ten osta- | tni był powiernikiem Wilhelma Orańskiego, .    |

Aa Piotrvander, księgarz i geograf w Lej- | dzie (*{*1730 r.). Wydał wiele dzieł naukowych I a między innemi atlas, opracowany na podstawie materyałów zebranych przez podróżników w la- | tach 1646 do 1696, składający się z 220 map. .

Aach, ( A a c h a, A c h, A c h e) tegoż źródłosłowu § co Aa, nazwa kilku rzek w Yoralbergu i w Ba- | deńskiem. Najważniejsza z nich Aqha\ bregencka uchodzi do jez. Bodeńskiego.

Aach, miasto w badeńskiem w pobliżu Stockau, pamiętne rozpoczęciem krwawej bitwy między francuzami i austryakami 25 kwiet. 1799 r. noszącej nazwę od ostatniej miejscowości.

Aachen ob. Ak wis gran.

Aagesen (wym. Ogesen) S w e n d, kronikarz duński z końca XII w., na żądanie Absalona, arcybiskupa lundzkiego, opracował w całości pierwszą 1 treściwą historyę Danii od r. 300 do 1187 p. t. f „Compendiosa historia regum Daniae” (drukowane fg w Langebecka i Suhma „Scriptores rerum Dani- p carummedii aevi”, tom I, 1772).

Aak, płaski statek, zaokrąglony na obudwu końcach, a używany do żeglugi na dolnym Renu* a szczególniej do przewozu wina.

Aalborg (wym. Olborg), miasto w północnejgg

! Islandyi, nad zatóką Limfiord, przez którą prze-I rzucony most 630 metrów długości dla drogi źe-I laznej, kończącej się u warowni Fladstrand. Już I w XI w. ważny punkt handlowy, stąd w niere-I gularnęj budowie nosi cechy głębokiej staroźytno-! sei. Obecnie chociaż liczy nie więcej nad 1500 § mieszkańców, prowadzi obszerny handel z Anglią, I Szwecyą i Norwegią i posiada warsztat okrętowy. I Rezydencya starosty obwodowego (w starożytnym i zamku) i biskupa. Posiada wyższe szkoły: kate-! dralną, miejskie gimnazyum i żeglarską, giełdę f i publiczną bibliotekę. Było widownią krwawych wypadków w czasie wojen religijnych w XVI i § XVII w. (Wallenstein splądrował w 1628 r.) na-I koniec w ostatniej szlezwicko-holsztyńskiej, pru-I sacy przez zdobycie Aalborga lOlipca 1864 r. za-I jęli całą Jutlandyą aż do przylądka Skagen.

Aalen, stolica okręgu Jagst w Wirtembergii, I położona nad rzekami Kocher i Aal i przy kolei I żelaznej Remsthal. Stąd tak nazwana Brenzbahn I łączy Aalen z Ulm‘em. Znajdują się tu: gimnazyum g klasyczne i szkoła realna, tkalnia wełny, przędzal-I nie jedwabiu, farbiarnia chemiczna, białoskórnia,

::

Sr

! fabryka gwoździ drucianych i duża fabryka loko-I motyw kolejowych. W r. 1880 pomienione miasto 1 liczyło 6,659 miesz.; w okolicy znajdują się pokłady kamienia i żwirku żelaznego. Miasto Aalen od I r. 1360 aż do 25 lutego 1803 r., t. j. do chwili przejścia pod panowanie Wiirtembergu należało do I liczby miast wolnych okręgu szwabskiego (patrz: 1 Bauer. „G eschichte und Beschreibung der ehemah-I ligen freien Reichsstädte” 1853).

Aalesund (wym. Oiesund), miasto obwodowe na zaóhodniem wybrzeżu Norwegii w prow. Bergen, I zbudowane na kilku drobnych wysepkach (sze-I rach), tworzących dogodny port, wzniosło się I szybko od r. 1825, gdy liczyło zaledwo 300 mieszkańców, obecnie liczba ich dochodzi do 7000 I dusz. Zawdzięcza to czynnemu udziałowi w po-I łowię sztokfiszu, którego wysyła na sumę 3 iniljonów talarów przeważnie do Hiszpanii. A. prócz tego sławnem jest, że w pobliżu jego leży miej-! scowość Borgsund, skąd wyszedł znakomity zdo-I bywca Normandyi Rollon (Hrolf) później Rober-I tem przezwany.

Aalib asza ob. Ali bas z a.

Aalst (Aelst), po walońsku Alost, starożytne I miasto belgijskie we wschodniej Flandryi, liczy 2300 mieszkańców (1885), nad dopływem Skaldy, I Denderą i żelazną drogą, łączącą Bruksellę z Gan-I dawą (Gent), handlowe i przemysłowe, szczególnie w gałęzi tkackiej (wyroby jedwabne i sukien-I nicze). Piękny kościM ś-go Marcina, przy nim I kolegium jezuickie, prócz tego posiada szkołę ry-I sunkową i tkacką. W 1667 r. zdobyte zostało I przez Turenniusza. Miejsce urodzenia Teodora Martensa, który pierwszy wprowadził sztukę drukarską do Holandyi. Obwód, któremu służy za stolicę, liczy 154000 mieszkańców.

Aar (od celtyckiego A woda i rhull szybko, i łacin. Arula). Po Renie i Rodanie jest to naj-I większa z rzek Szwajcaryi. Początek bierze z lodowców Grirnsel i'Sreck horn i przepływa przez

jeziora Thun i Brientż. Nad nią znajdują się miasta Thun, Bern, Solura i Aarau. Na przebiegu swoim (276 k.) tworzy liczne wodospady, z których jeden pod Hangseck należy do piękniejszych w Europie. Dopływ Aaru stanowią Reuss, Lim-mat i w. i. jak Saana, Zihl etc. — zabiera on bowiem prawie trzy czwarte wód z Szwajcaryi i pod osadą Koblenz wpada do Renu. Arcyksiążę Karol, chcąc przejść Aar, został pobity przez wojska francuskie, pod dowództwem generałów Ney’a i Haudelet’a 7 sierp. 1789 r.

Aar czyli A hr, mała rzeczka w Prusach nad-reńskich, stanowiąca dopływ Renu; na jej brzegach rośnie wyborne wino tegoż nazwiska. Rzeczka ta przepływa pruski okrąg rządowy Koblencyi.

Aarberg, miasto obwodowe w kantonie berneńskim nad Aarą liczące 1540 mieszk.

Aarburg przy połączeniu Aary z Wigerą w kantonie argowskim, często brane za poprzednie. A. posiada znane scminaryum nauczycielskie i starożytny zamek, zamieniony na zakład fabryczny, liczy obecnie 2000 mieszk.

Aarestrup (wym. Orstrup) Karol Ludwik Emil (* 1800—--{* R'56), lekarz z zawodu, należał do wybitniejszych liryków duńskich. Poëzyé jego (Digto) ukazały się po raz pierwszy w roku 1838 a w r. 1863 pośmiertne. Panującym w nich pierwiastkiem jest swawolna erotyka, cieniowana bardzo subtelnie, ale często wpadająca w jaskrawość; nadto sarkazmem swoim przypomina Heinego. Za życia A. był mało ceniony, chociaż po mistrzowsku władał językiem, pełnym precyzyi i wy-tworności; dopiero w r 1877 krytyk J. Brandes przypomniał go ziomkom, ogłaszając zbiorowe wydanie jego poezyj (Samlede cligte), które poprzedził charakterystyką poety.

Aargau ob. A r g o w i a.

Aarhus (wym. Orhus),miasto obwodowe ve wschodniej Jutlandyi nad Kategatem. Założone w połowie X w., siedziba biskupa ze starożytnym odznaczającym się oryginalną budową kośc.Mem, do 25000 mieszkańców (1880). Obszerny bardzo handel zbożom i bydłem, gdyż obwód ten (1410 >0 mieszkańców) należy do najżyźniejszych w Danii. Aarifi b a s z a ob. A r i f i basza.

Aaron czyli Aharon, arcykapłan izraelitów, brat, pomocnik i wykonawca ustaw Mojżesza. Pięcioksiąg Mojżeszowy podaje rysy następne do poznania tej nawpół legendowej postaci. Gdy Jehowa postanowił oddać powtórnie izraelitom Cha-naan i wyprowadzić ich z Egiptu, powołał Mojżesza na wodza; ten będąc zająkliwym, wahał się przyjąć trudne posłannictwo, lecz ośmielił go Jehowa słowami: „Twój brat Lewita, będzie tobie za usta, a ty mu za Boga”. Odtąd wciąż towarzyszy A. Mojżeszowi jako rzecznik w rozmowach z Faraonem. Na pustyni wszakże gdy Mojżesz oddalił się dla układania nowego rytuału i prawodawstwa religijnego, A. uległ hałaśliwym żądaniom ludu, przyzwyczajonego do egipskich uroczystości Apisa, „uczynił cielca odmalowanego”, zbudował ołtarz i składał na nim pogańską ofiarę. To przestępstwo pomszczone było śmiercią

F if. 1. Aaron herb.

„około trzech tysięcy” ludu, A. jednakże pozostał kapłanem zakonu Mojżeszowego, a nawet w tej godności cudownym sposobem został potwierdzony. Gdy bowiem na rozkaz Jehowy, złożono przed ołtarzem jego na noc 12 lasek od 12-tu wmdzów pokoleń izraelskich, nazajutrz laska A. „zazieleniła się, wypuściła listki, wydała kwiat i zrodziła dojrzałe migdały”. To było oznaką woli Jehowy, żeby A. i całe w obliczu jego pokolenie, z którego pochodził (Lewi), posiadło godność kapłańską na zawsze. Wszakże za swe winy względem Jehowy, nie dożył wnijścia do Chanaanu. W szaty jego oblekł Mojżesz jednego z czterech synów jego Eleazara, ustalając w ten sposób dziedziczność urzędu. Umarł A. na górze Hor. Grób jego wskazują arabowie koło ruin Wadi-Musa. Jedynem źródłem wiadomości jest Pięcioksiąg (Thora): II, 6, 7, 28, 29, 32; III, 6, 8, 10; IV, 3, 4, 8, 10,16, 17, 20, 25, 28, 30.

Ar.ron, herb kapituły krakowskiej i wileńskiej, przyniesiony do Polski przez Aarona (1046 r.) rodem francuza, biskupa krakowskiego o którym niżej. Herb przedstawia trzy złote korony,dwie u góry, a jedna na dole, na polu srebrnem. Po śmierci biskupa krakowskiego Aarona, z którego rodu nikogo w Polsce nie było, kapituła krakowska herb jego przyjęła za swój, na pamiątkę zacnego pasterza.

Aaron, zakonnik reguły św. Benedykta, rodem trancuz, był pierwszym opatem tynieckim w latach 1046—T059 r. Król Kazimierz Odnowiciel powołał go do Polski wraz z 12-ma innymi benedyktynami z klasztoru Clugny \ dał mu katedrę krakowską, osieroconą po śmierci biskupa Rache-lina w roku 1046. Otrzymawszy biskupstwo, A. u antypapy Benedykta IX-go wyrobił sobie prawo arcypasterskie na całą Polskę. Kiedy jednak to było, w którym roku, odgadnąć trudno. Wedle Długosza miał się on wyświęcić na arcybiskupa w Kolonii. Pozostało po nim kilka pamiątek w urządzeniu kapituły krakowskiej i kościoła: 1) opaci tynieccy byli z urzędu kanonikami krakowskimi i zasiadali w kapitule chociaż bez głosu, 2) kapituła krakowska herb Aarona przyjęła za własny po śmierci jego, pieczętując się nim po dzień dzisiejszy; 3) A. nadał na wieczne czasy klasztorowi tynieckiemu dziesięciny stołu biskupiego z gruntów opackich; 4) od jego to czasów zaczęto śpiewać psalmy i modlitwy po kościołach, zwane godzinkami. A. siedział na opactwie i biskupstwie przez lat 13, umarł zaś 15 maja, a jak inni twierdzą 9 października r. 1059. Pochowany w kościele na za nku. (Patrz Bielowski Mon. Pol. Hist. I, 358, Friese I, 271, 272. Alzog 111,184, 185. Enc. powsz. Orgel. 1859. I. 44 Aaron Piotr, wojewoda czyli hospodar mul-tański. W r. 1385 kazał ściąć wojewodę Bohdana, i sprawował po nim rządy przez lat 2; po upły-

wie tego czasujam wstał ściętym pr&ez Stefana, syna Bohdana. W czasie jego rządów turcy nałożyli haracz na Multany. W r. 1836 książę Wasilij Dymitrowjćz, syn Dymitra W. Ks. Moskiewskiego, przez lat 3 pozostając w niewoli w hordzie, uciekł do Multan, gdzie szukał schronienia u wojewody Piotra.    *

Aron hen Aszer (inaczej В a r-M o s z e), uczony rabin żydowski г w. XI, kierownik szkoły (w Ty-beryadzie?) pierwszy, przy pomocy .Takóba hen Natal,ego, zestawił waryanty Biblii hebrajskiej, ale tylko pod względem różnic samogłoskowych i akcentowych. i w tej materyi napisał rozprawę, wydrukowaną przy Biblia Rnblnnica fWenec. 1517).

Aaronowicz Izaak, rodem z Prostię na Morawach, drukarz krakowski, którego firma istniała ła 1550 —1630 roku. Z jego drukarni, prócz wielu dzieł hebrajskich, wyszedł w słynnej edycyi Talmud Babiloński (Kraków 1603—1605, tom. ,12 in folio). Sam A. jako biegły w języku hebrajskim i „uczony w biblii”, był pisarzem kilku ksiąg pobożnych. Zwano go zwykle z niemiecka Izaak ben Aaron Próstitz. Umarł r. 1629.

Aarsen Franciśzek van, (*1572 r. w Hadze —*jT641), jeden znajbieglejszyćh ministrów zjednoczonych prowincyi. . Był ambasadorem holender-, skim we Francji, Wenecyi i Anglii, zostawił pamiętniki o poselstwach we Francji z lat 1609 i 1624, oraz pamiętniki o poselstwie w Anglii, zawierające wiel ę ciekawych szczegółów.

Aaröe, drobna wysepka szlezwicka w małym Beł-cie, wbrew traktatowi praskiemu przyłączona przez Prusy.

Aarskie lodowce we wschodniem skrzydle Alp berneńskich, w liczbie czterech, dają początek rzece tego nazwiska. Na nich dokonywał swych znakomitych badań lodowców Agassiz. Po aleckim (Aletschy przedstawiają największe nagromadzenie zlodowaciałego śniegu, dochodzące do 460 metrów grubości.

Aas (wym. os), skandynawska nazwa utworów lodowego okresu, w postaci rumowiska drobnych okruchów skał i piasku, tworzących długie o spłaszczonym grzbiecie wały. Najznakomitszy upsałski ciągnie się od ujścia Dalu (Dalef) do Sztokholmu (3l)Cf kil. długości 400 m. wysokości), w Danii— jutlandzki.

Aasen (wym. Ozen) Ivar Andrzej, (* .1813) syn ubogiego rolnika z wyspy Söndmpr, odebrał bardzo skąpe wykształcenie i początkowo był także rolnikiem. Później uzupełniwszy braki naukowe, w r. 1835 został nauczycielem w rodzinnej wio see i zajął się zbadaniem miejscowej flory. Uznając potrzebę nadawania roślinom nazw 'swojskich, zaczął badać gruntownie narzecze sond morskie. Owoce tych badań zwróciły na siebie uwagę Towarzystwa naukowego w Drouth ci mie i Aasen, otrzymał od niego poparcie, i zachętę do dalszych studyów w tym kierunku. W ten sposób stał się badaczem narzeczy ludowych w Norwegii i pozyskał w tej materyi wielką powagę, gdyż przygotował się do tego przez odpowiednie staidya lingwistyczne, Z prac jego najważniejsze są; G

ma tylca nnrzepzy ludowo-norwęslrich „Det norske zi jeden ze starowęgierskich rodów. Komitat folke^.progs grainmatik”, Ćhrystyania, 1848; wyd. Abauj nosi nazwę tego rodu.

przęwódcy.    к g.

Aasvär, grupa niskich wysepek pod kołem bie-gunowem północnem, niedaleko brzegów Norwegii: obecnie jedna z najważniejszych miejscowości dla rybołóstwa w .Europie. Corocznie w grudniu od 2—3 tygodni, łowią tu około 200,000 ton najprzedniejszego gatunku śledzi.

Ab? u Chaldejczyków nazwa pierwszego miesiąca roku, dla tego też u żydów od czasów babilońskiej niewoli, zwie się tak jedenasty miesiąc roku cywilnego, odpowiadając naszemu lipćowi i sierpniowi, w kalendarzu zaś syryjskim miesiącowi sierpniowi. U żydów miesiąc Ab jest pełen wspomnień bolesnych, bo 9 tegoż miesiąca świątynia w Jerozolimie dwukrotnie zniszczoną była (586 r. prz. Chr. i 70 po Chr.) dalej r. 135 po Chr. żydów i ich wodza Bar-Kochby ostatnie

II. 1864; Słownik ludowo-norweski, „Ordbog over Abä (Abae), miasto starogreckie w północno-det norskę folkespróg”, Chryst. I860; wyd. II, 1873; wschodniej Focydzie, w pobliżu beockiej granicy i przysłowia norweskie „Norske ordsprog”, Chryst. na pagórku skalnym, w dolinie rzeki Assos, poni-1856, II wyd. 1881. Dwa pierwsze dzieła w r. źej gór hyfantejońskich. Wedle miejscowej tra-1881 wyszły już przerobione jako „Norsk gramatik” dycyi, miasto założyli koloniści z Argos, pod wo* i „Norsk' ordbog”, a więc jako gramatyka i słownik dzą Abasa, syna Lynkeusa i Hypermnestry. Sła-języka literackiego. A. bowiem jest inicyatorem yrne ze starożytnej świątyni Apolla Abeosa i dzi-i najgorliwszym propagatorem zerwania wszelkich wnie prawdomównej wyroczni. Świątynię tę w cza-węzłów łączności językowej z Danią i już w r. sie wojny focyjskiej zniszczyli beoci. Miasto sa-1853 wystąpił z wnioskiem, żeby język duński, mo zaś, ze wszystldch miast focyjskicb zostało od wieków panujący w piśmiennictwie norweskiem, uszanowane i za rzymian otrzymało autonomję. jako literacki, zastąpić ojczystym, utworzonym na Z miasta i świątyni pozostały wspaniałe ruiny podstawie wszystkich narzeczy. Idąc za tern ha- Wspomniany Abas ma być protoplastą staro-grec-słem, A. sam pisał poezye(„Ervingen” 1855, „Sym- kiego plemienia, które właściwą swrą siedzibę miało ra” wyd. III 1875) w stworzonej przez siebie mo- w środku Eubei koło Chalkis i Eretryi,'skąd powie literackiej i pociągnął za sobą kilku pisa- woli swą władzę rozszerzyło nad całą wyspą, rzów, chociaż większość odrzuciła jego propozy- Abaddeh, Abadis, Habab, pokolenie w pół-cyę; niektórzy jednak ze stronników A. jak np. nocno-wschodniej Afryce, które w kilku miejsco-Munch, cofnęli się po niejakim czasie; inni zaś, wościach doliny Nilu górnego i w dolnej Nubii, jak Aasmund Olafsson Vinje (f 1870) i Krzysz- zamieszkuje przestrzenie między Nilem i morzem tof Janson dotychczas wytrwale stoją przy swoim Czerwonem. Na północy, w posiadaniu tego plemienia jest droga z Koszeir do Kenneh i dolina Nilu, aż do Ombos; ku południowi koło Abu-Hammed i Ras-Benas, plemię to graniczy z po-krewnem mu plemieniem beszarin. Oba ludy mówiące dyalektem begawijskim, mogą uchodzić za pierwotnych mieszkańców tych okolic, odróżniają się bowiem pod względem etnograficznym i lingwistycznym od nubówT doliny Nilu i od arabów, którzy dopiero w YII w. przybywszy tu, miejscowej ludności islam narzucili. Ababdeho* wie stanowią plemię pasterskie, jednak do rzędu koczujących nie należą. Całe ich mienie stanowią źle odżywiane wielbłądy, owce i kozy, żywią się zaś. tylko mlekiem. Ababdehowie dzielą się na cztery plemiona : aszabab, melekas, sawatir i fikara. Szeikowie z pośród nich wybierani i posiadający nieograniczoną władzę nad ludem, podlegają rzą-schronienie, miasto Bethar zostało zburzone, tyl- dowi egipskiemu. Ababdehowie uchodzą za lud ko dzień 15 Ab, z powodu wielu radosnych hi- dobroduszny, poczciwry i godzien zaufania. Opiece storycznych wypadków, uważanym jest przez ży- ich powierzane są karawrany i transporty wiel-dów jako dzień radosny.    błądów, przechodzące puszczą nubijską z Korosko

A. S.

na muzułmańskim wschodzie.

z E-

Aba, (wyr. arabs.) tkanina, sporządzana przez do Abu-Hammed, między Wadi-Halfak i nową beduinki z włosia końskiego i wielbłądziego; ró- Dongolą, oraz między Dabbek a Chartumem, wnież tak samo nazywają płaszcz zrobiony z tej Aback, słoboda nad rzeką Iszymem w tobolskiej tkaniny, w który ubierają się biedni i derwisze gub., do 3000 m.; jarmark na konie i bydło licznie odwiedzany przez kirgizów. Od niej step iszym-Aba Samuel, król wręgierski od 1041—1044, ski nazywanym bywra niekiedy abackim. ożeniony był z siostrą króla Stefana I. Gdy po Abad I A b u 1- K a s i m-M ohammed (f 1042) śmierci Stefana, synowiec jego Piotr otrzymał protoplasta dynastyi Abadytów, pochodzącej koronę, wtedy A. umiał sobie zjednać stronnic- mesa w Syryi, a panującej w Sewilli od 1023— two między, ludem. ' Choć skazany przez Piotra 1091. A., pozyskawszy zaufanie króla Kordowy,, na wygnanie, w roku 1041, owładnął tronem, otrzymał od tegoż godność w. kadiego i namiestni-niebawem jednak ściągnął na siebie nienawiść ka Sewilli. Po upadku króla Kordowy 1026 r. na-węgrów, pragnących powrotu wygnanego Piotra; bywał coraz większej władzy, a chociaż nie nosił gdy więc warunkom pokoju zawartego w roku tytułu króla, panował jednakże jako książę udziel-1043 z cesarzem Henrykiem III, nie uczynił za- ny i prowadził wojny z książętami Ecyichy, Kai-dość, lecz pustoszył Bawaryę i Austryę, wtedy mony i Granady. Umarł 24-go stycz. 1042-go r., ze cesarz Henryk III z Piotrem wkroczyli do Węgier sławą władcy mądrego i możnego, i 1044 r. pod Raab pobili go na głowę. W końcu Abad II Âbu-Amm-ben-Abbad-al-Muta-pojmany w niewolę, został Ścięty, Od niego pocho- dib-billah, (* 1012—-{*28 lutego 1069 r.) syn po-

dno z abchazami, zaludniającymi południowy stok ku Czarnemu morzu, chociaż z języka bliższe pokrewieństwo daje się upatrzeć z gromadą tak zwanych ludów czerkieskich, jak sza psuchy, rąpsuchy, i bychy i adygie.

Abaffi ob. Apaffi.

Abaffy Leopold, wacki w Aradcu. pis

o to

przedniego, wojowniczy i okrutny, podbił wielu mku-rytańskich książąt i wodzów w połud. Hiszpanii.

Abad III K a s s i m-M o h a mm e d-al-M o h ani e d-billah, (* 1040—-{-1095 r.) wstąpił na tron po poprzednim. Wielki przyjaciel nauk i poezyi, 1079 r. zdobył Kordowę i dokończył podbijania Malagi. Przeciw zwycięskiemu królowi Kastylii, Alfonsowi I, 1085 r. zawarł przymierze zaczepne z królami Almeryi, Granady, Badajoz i Walencyi. Do prowadzenia tej wojny i do pomocy powołał Jus-sufa-ben-Taszfina, króla Marokko z dynastyi, Al-morąwidów, i pod Zalacca 23 października 1086 r. Alfons ze swymi sprzymierzeńc imi został zupełnie pobity. Jussuf marokański zapr <srnął wówczas posiąść Hiszpanię i zdobył Grana le w listopadzie 1090 r., wrócił do Afryki, pozostawiając w Hiszpanii liczne swe wojska z ich wodzem Sir-ben-Abubekr, który Abada III bezskutecznie nakłaniał do poddania się Jussufowi. Wobec tego A. zwrócił się do Alfonsa z prośbą o pomoc, której mu tenże udzielił; lecz oblężony zprzez Sir’a w Sewilli d. 9 września 1091 r. poddać się musiał. Z całą swą rodziną wysłany do Afryki i zamknięty w Aghmat w wieży, umarł w nędzy. (Patrz Dozy „Histoire des Musulmans d’Espagne”, 4 tomy, Lejda 1861 r.).

Abad y Queypeo Manuel (* 1775), biskup Yalladoliau, znany jako przeciwnik trybunału inkwizycyjnego w Rzymie, wysłany był z rozkazu wice-króla do Hiszpanii, gdzie długi czas więziono go w Madrycie. Powstanie na wyspie Leon 1820 r. powróciło mu wolność. Pńźniej otrzymał biskupstwo Tortozy, gdzie go zastała przeciw-rewolucya, wywołana 1823 r. przez armię francuską, pod dowództwem księcia d’Angoulême. Przez Ferdynanda YII przywrócona inkwizycya skazała go na wygnanie, poczem wkrótce zakończył życie.

Abaddon, wyraz hebrajski oznaczający: zgubę, zatracenie, który w „Księdze Hioba” i „Księdze przysłów”, użyty jest poetycznie jako oznaczenie królestwa śmierci (Szeol); również i u rabinów wyraz tea oznacza „piekło”. W Nowym Testamencie, w objawieniu Jana, roz. IX, w 11, nazwa ta daną jest aniołowi zniszczenia.

Abadir, nazwa fenicka (po grec, haityloś), kamień stożkowy, albo w formie klina, będący u greków przedmiotem czci symbolicznej. Kamień taki, owinięty w pieluchy, Rhoa podawała w miejsce swoich dzieci do pożarcia Chronosowi, swemu małżonkowi. U fenicyan A. oznaczał bożków pierwszego rzędu.

Abadyoci, lud niegdyś rozbójniczy, pochodzenia arabskiego, od roku 1827 osiadły na wyspie Krecie, liczący obecnie do 4000 m. w 20 osa-i dach. Pomimo wyznania muzułmańskiego brali udział w wojnie Grecyi za niepodległość, a dziś często wspólnie z grekami przeciw władzom tureckim występują.

Abadzowiè czyli Abadzechy, lud góralski w zachodnim Kaukazie, zajmujący północne jego stoki między kabardyńcami a czerkiesamj (Adygie) u źródeł rzeki Łaby. Często bywają brani za je-

■fl883), pastor sło-l pseudonimem Branca Rovinowa, nowele (np. „Trzy groby”), oraz różne artykuły o sprawach bieżących w „Listach cerkiewnych” w „Chorągwiach na Syonie” i innych czasopismach. Jeszcze w r. 1848 i 1849, uczestnicząc w agitacyach przeciw węgrom, naraził się na ich niełaskę, a gdy potem w „Słowie żywota”, czasopiśmie, które sam redagował, potępiał otwarcie politykę węgrów względem słowaków, został, jako pan-slawista zasuspendowany i skazany na 200 złr. kary.

Abafi L u dwik, (* 1840), współczesny pisarz węgierski, bardzo czynny jako wydawca i redaktor kilku pism peryodycznyck treści bibliograficznej: „Magyar Kônyveshàz (od r. 1875), „Figyelö” (od r. 1876), „Nemzeti Könyvj\r”, ,;Ćorvina” (od

r. 1880). Pisuje też i rozprawy literackie, między którcmi ważniejsze są: O elegii („Az elegiàros” 1869), i o pieśniach ludowych węgierskich („A magyar nćpdalról,” 1872).

Abagajtujewsk, miasto w gubèrnii irkuckiej, na granicy Rosyi z Chinami, blizko ujścia rzeki Chajlar do rz. Arguni. Pod miastem tern rozciągający się step jest bezpłodny, piaszczysty i kamienisty.

Abaj, nazwa górnego biegu Błękitnego Nilu w Abisynii.

Abakan, lewy dopływ Jeniseju, biorący początek z dvu jezior w górach ałtajskich. Dla progów i licznych zawad, zaledwo na pięćdziesiąt, z 400 wiorstowego biegu spławny. Liczne kurhany i w nich znajdywane wykopaliska świadczą o nader dawnem zaludnieniu krainy, która i dziś zalicza się do najżyzniejszych, tak, że obwód mi-nusiński, ogarniający step abakaóśki, nazywa się „spichrzem “Sÿberyi”. Buska ludność rolnicza rozsiadła się przeważnie na porzeczu Abakanu, w głębi zaś stepu koczują plemiona' tatarskie.

Abakanowicz Bruno, współczesny matematyk i elektrotechnik polski, (*6 paźdź. 1852 w Wiłko-mierzu). Kształcił się w szkole politechnicznej w Rydze, gdzie uzyskał stopień inżyniera dróg i mostów, a przeniósłszy się do Lwowa, został docentem mechaniki w tamtejszej politechnice. Liczne rozprawy naukowe ogłaszał wtedy w „Pamiętniku akademii umiejętności”, w „Kosmosie”, w „Ateneum” i w „Tygodniu“, przy którym w r. 1877 redagował dodatek p. t. „Wystawa krajowa, rolnicza i przemysłowa“, będący urzędowym organem komitetu lwowskiej wystawy rolniczej. Z rozpraw jego wymieniamy: „Zarysy statyki wykreśl-nej“ (Lwów 1876): „Integrator,krzywa całkówaijej zastosowanie w mechanice budowniczej“; „Nowy sposób budowy zwojów do machin dynamo-elek-trycznych“ (Kraków 1884). Już we Lwowie pracował głównie ńad‘ elektrotechniką, a przeniósłszy

\ЩШл

Tig. 2. Zbaku» rachunkowy

sza obejmowała jedności, dru&a dziesiątki, trzecia setki i t. d. aż do dziesiątków biljonów. W kolumnach tych umieszczano gaL ki, na których głoskami greckiemi,albo innemi znakami, oznaczane były liczby od 1 do 9. Zamiast takich gałek ruchomych, zasypywano też kolumny piaskiem, na którym kreskami oznaczano daną liczbę. Według tego notowanie I ” |    * | oznaczał liczbę 2351, a | • | |    | .. ( liczbę 1042. Wi-

VlUUULTir

Fij. 3. Abifcłs » 'judowulchłl«.

s. к

się do Paryża w r. 1881, założył tam pracownię elektrotechniczną. Od r. 1883 był członkiem re-dakcyi pisma „Lumière électrique”. Oddzielnie w} dał: „Les intégraphes, la courbe intégrale et ses applications, étude sur un nouveau système d’intégrateurs mécaniques“ (Paryż 1886), co w przekładzie niemieckim wyszło w r. 1888. Wynaleziony przez niego integrator jestto przyrząd matematyczny, który może posłużyć do mechanicznego mierzenia pola, ograniczonego linjami krzywemi, do wykazywania ilości pracy, wykonanej przez motor parowy w ciągu danego czasu, do oceny elektryczności, która przez pewien obwód przepłynęła i t. p. Inny jego przyrząd integraf albo in te gr ogra f służy do kreślenia krzywej całkowej, mającej zastosowanie przy obliczeniach z mechaniki-stosowanej. Opis integratorów swoich, w sposób dla ogółu dostępny, podał w „Ognisku“, książce zbiorowej, wydanej na cześć Jeża (Warsż. 1882). Zbudował też przyrząd do kreślenia linij krzywych, jak spirograf, parabolograf, eksponencyograf. Z wynalazków jego elektro-, j technicznych znany jest zwłaszcza dzwonek elektromagnetyczny, przydatny do sygnalizowania kolejowego, oraz nowa lampa elektryczna. W ostatnich czasach bawił A. w Paryżu gdzie był w czasie wystawy powszechnej w 1889 r. reprezentantem Stanów Zjednoczonych, za co też otrzyma! krzyż legii honorowej.

Abakańsk, lub Abakański ostrog, poniżej ujścia Abakanu, założony 1707 r. i nanowo ob-j warowany 1725 r., liczy około 1,500 miesz., tru-I dniących się rolnictwem, hodowlą bydła i prze-¹ mysłem. Klimat jest ciepły i umiarkowany.

Abakański« góry zaczynają się niedaleko ujścia rz. Abakanu, ciągną się lewym brzegiem Jeni-! seju i nie dochodząc do miasta Krasnojarska,

¹ kończą się pasmem czułymskiem.

Abakus lüb abacus (grec.). Był to przyrząd rachunkowy greków, pochodzący prawdopodobnie od egipcyan, a którego nazwę wyprowadzają od pierwszych głosek alfabetu. Boe-cyusz (około 490 r. po Chr.) nazywa A. tablicą Pyta-g or es a. Była to tablica podzielona linjami pionowe-mi na kolumny, z których każda oznacza rząd jedności, co do wartości względnej dziesięć razy większy od jedności rzędu poprzedzają-' cego. Kolumna zatem pierw-dzimy z tego, że do wprowadzenia istotnego układu dziesiętnego pisania liczb, brakło grekom tylko znaku zéra, wtedy bowiem kratki abaku byłyby zbyteczne. Widzimy też, że z A. spowinowacony jest chiński s u a n-p an i używane w Ro-syi szczoty. Dlatego też często i machiny rachunkowe w ogólności niekiedy się abakami nazywają, a stąd też zapewne poszła i nazwa tabliczki Pytagórasa na oznaczenie tabliczki mnożenia. Przechowane do-rlZZ/’ tąd A. są zresztą dosyć

rzymskie, jak się zdaje, były bardziej uproszczone aniżeli greckie. Załączony tu rysunek (f. 2) powtórzony z sarkofagu, przechowanego w Muzeum kapitolińskiem, przedstawia niewolnika (calculator, dispensator), stojącego przed swym panem i rachującego na abaku. (Ob. Hoefer „Histoire des mathématiques“ oraz Trybulskiego „Arytmetyka“ w Enc. Pedagogicznej). U rzymian A. oznaczał ozdobny stolik, na którym ustawiano drogocenne naczynia, lub grano w kości.—W budownictwie Abacus oznacza płytę wierzchnią, pokrywającą kapitel kolumny i dźwigającą archi-traw. W kolumnach do-ryckich.starojońskich i toskańskich A. stanowi czworokąt prawidłowy, w nowojońskich zaś, koryc-kich i rzymskich ma rogi przytępione i brzegi wcięte. Ha załączonej rycinie (fig. 3) abakus oznaczony jest głoską a.

Abałak, wieś i pierwsza stacya na trakcie pocztowym i etapowym z Tobolska do wnętrza Sy-bdryi, na prawym brzegu Irtysza, na którym jest przewóz. W A. znajduje się nader bogaty klasztor założony w 1783 r.. a raz do roku obchodzona uroczystość przeniesienia cudownego obrazu Bo-gä-rodzicy z momisteru do Tobolska ściąga nawet z odległych bardzo okolic ludność. Al. Humboldt, który był świadkiem tego obchodu, podziwiał bogactwo i rozmaitość kobiecych strojów. Największa część ludności A. zajmuje się polowaniem na sobole, i ciągnie z tego źródła znaczne dochody.

Abancourt KarolKsaweryJózefdeFran-q u e V i 11 e, (*'1758—-j-9 wrześ-1792) francuski minister wojny, w pamiętnym dniu 10 sierp. 1792 oskarżony o knowanie spisku przeciw rewolucyi, zaprowadzony został do Orleanu na sąd; śmierć poniósł

р. Chm.

w Wersalu wraz z 52 innemi więźniami.—Д. Karol Frérot (f 1801), inżynier franc., zrobił znakomitą mapę Bawaryi i Szwajcaryi, a wraz z Du-pain-Triel’em wydał „Recherches géographiques”

r. 1791.—A.Francisz. Jan Yillemain(1745— *j- 1803), pisarz francuski; z dzieł jego mamy w przekładzie F. Zaleskiego: „ Adina czyli pasterka pyre-néjska” i innych kilka romansów (War. 1808). p. сьш.

Abańcourt Franciszek Ksawery, (*1815) pseud. „Budzimir Socha,” „Strażnik narodowy”, spółczesny publicysta polski. Rodem-z Liska w Ga-licyi, nauki pobierał w Sanoku, Samborze i Przemyślu; następnie w uniwersytecie wiedefi. i politechnice tamecznej słuchał wykładów chemii, fizyki, matematyki, oraz agronomii u prof. Steckera, przy-czem pracował w labóratorynm chemicznem mennicy wiedeńskiej. Wróciwszy do kraju, oddał się gospodarstwu rolnemu i w 1856 jako członek ga-lic. Towarzystwa gospodarczego odbył podróż po Czechach, Niemczech, Belgii i Francyi celem zapoznania się z urządzeniem szkół rolniczych; po-czem miał sobie poruczouą organizacyę szkoły rolniczej w Dublanach. Gdy za rządów Schmer-lińga, Fr. Smolka (ob.) i Flor. Ziemiałkowski (ob.) zamierzyli wydawać organ opozycyjny, A. został jego redaktorem odpowiedzialnym i wydawcą p. n. „Dziennik polski” od I/X 1861 do 12 IX 1862 (NN. 76 i 210), kiedy został za przestępstwo prasowe aresztowany i skazany na 4 lata ciężkiego więzienia, z którego wydobyła go am-nestya za nastaniem gabinetu Belcrediego. Pisał wiele artykułów treści gospodarczej, technicznej i politycznej. Najważniejszem dziełem jego jest „Era.konstytucyjna austro-węgierskiej monarchii od 1848 do 1881 r.” (Kraków 1881.) Występował też nieraz jako polemista.

Abandon, wyraz używany tylko w prawie inor-skiem, mający trojakie znaczenie: 1) abandon majątku okrętowego względnie ładunku, jest prawem ładującego, który może uwolnić się od pewnych zobowiązań, zrzekając się na rzecz wierzycieli ładunku okrętowego; 2) pod abandon, (po fr. délaissement) oznacza w prawie ubezpieczenia morskiego, że ubezpieczający za odstąpienie praw swoich otrzymuje od ajenta sumę za przedmiot ubezpieczony, chociażby ten na niczem nie ucierpiał. Postępowanie takie ma miejsce w dwóch wypadkach: jeżeli dany okręt zaginął bez wieści, lub jeżeli przez czas dłuższy i prawem oznaczony, wiadomości o nim niema; 3) nakoniec dany okręt uważa się za aban-donowany, jeżeli przez właściciela i marynarzy na nim będących, bądź na pełnem morzu, bądź u obcych wybrzeży, został opuszczony.

Abango, jeden z licznych narodów afrykańskich, opisany przez podróżnika Schweinfurtha 1871 t. żyje na po.łudn. od narodu nyam- nyam (ob.). Ab an go wie są ludożercami i różnią się od nyam - nyamczyków bledszą nieco skórą. Czci bożej nie znają, choć mają wyraz na oznaczenie istoty najwyższej Noro. Budują wyborne mieszkania i posiadają sztukę obrabiania żelaza.

Abano, wieś pięć mil od Padwy położona, oto-

czona górami euganejskiemi, u podnóża których wytryskają gorące źródła wody słono-jodo-bromo siarczanej z obfitą ilością gazu (siarkowodoru), od dawna znane, dziś mniej używane. Zalecają się one prawie wyłącznie do kąpieli (w wannach); muł tutejszy {fango naturale i artificial) używanym bywa do okładów; para ze źródeł wychodząca do wziewania; temperatura wody licznych tu źródeł bywa rozmaitą ód 24— 66° R. Urządzenie kąpielowe odpowiednie. W blizkości A. leżą także zakłady kąpielowe: Monte Ortone, Montagnone, Casanuova, Montegrotto, nieco odległej Batattaglia, które wszystkie noszą ogólną nazwę cieplic euganej skich.    Dr.

Abano Piotr, Pietro di Abano, Petrus Apo-nensis, (* 1250 —-j*1315), głośny w swoim czasie lekarz, uczony i profesor, walczący scholastyczną dyalektyką w obronie powag Galena i Awiceny, z katedry w Paryżu (1292—1303), w Padwie (1306 -—1314) i Trevigi, gdzie następnego roku umarł, niemniej licznemi pismami. Na skutek oskarżenia, że A. zajmuje się magią i pisma jego tchną kacerstwem, sąd Inkwizycyi wydał nań wyrok śmierci przez spalenie na stosie, który to wyrok jednak z powodu, że A. ‘ umarł przed ukończeniem procesu, spełnionym został dopiero na wygrzebanych z grobu kościach nieboszczyka. TY r. 1415 wystawiono mu pomnik w Padwie. Pod względem wiadomości fizycznych i chemicznych przewyższał A. wszystkich ówczesnych uczonych; znał on i oceniał ciężkość powietrza, nerwy wyprowadza z mózgu, naczynia krwionośne z serca; rok rozdziela na 365 dni, 6 godzin i 4 minuty. Najważniejsze z dzieł jego są: „Conciliator dif-ferentiarum philosophorum et praecipue medico-rum” Yen. 1471 i często. „Expositio problema-tum Aristotelis Mant“, 1475.. „Quaestiones de fe-bribus” Yen. 1576, „Epląmeron s. elementa magica“ 1565. Dzieło „Physionomia” znajduje się w rękopisie w Bibliotece Paduańskiej.    Pr. ł.

Abantowie, wojowniczy lud pelóponezki, przybyły z Tracyi; założył on miasto Aba, sławne wyrocznią Apolina (ob. A bä).

Abantydas, w Sycyonii przywłaszczył sobie najwyższą władzę, zamordowawszy Kliniasza (r. 271 przed Chr.) którego zgromadzeni obywatele swoim rządcą byli'obrali;' wymordował również wszystkich jégo krewnych i przyjaciół. Lecz Aratqs, syri Kliniasza, późniejszy sławny strateg związku achaj-skiego szczęśliwie uszedł tej rzezi.

Abaranj bystra i długa na 100 wiorst, rzeka w gub. erywańskiej, lewy dopływ Araksu, do którego wpada pod nazwiskiem Kar a s u, brzegi jej są bardzo zaludnione.

Abarbanel ob. Abravanel.

Abarca don Jo a qui m, biskup Leonu, m\ w Aragonii około 1780 r. Był on jednym z naczelników stronnictwa apostolskiego w Aragonii. Oświadczył się' przeciw zmianie prawą następstwa tronu na korzyść córek, Wprowadzonej przez Ferdynanda YII, i po śmierci króla miął udział w pierw-sżem poruszeniu kUfàistoWskiém Yit(oryi i Logrońo. Następnie z don Kariösem udał się do Anglii,

zmu-

na zewnątrz. Nazwą A. mianowane czasami bywają o-kna piwniczne i basztowe, nie dające szerszego widnokręgu. W powsze-clmem użyciu, A. mianują Wszelkie zasło-

3fc

so

J -L

ГЗ

:'3i

Fig- . Abat jour,.

na

ф ii

ïàfej

F!g. 6. Abatement.

gdzie był jego głównym doradcą, a później agentem. Gdy r. 1835 z zasiłkami pieniężnemi, dostar-czanemi przez torysów angielskich, udać się chciał do Hiszpanii, aresztowano go w pobliżu Bordeaux i wywieziono do Niemiec, skąd jednak przez Holandyę morzem dostał się do prowincyj baskijskich, i stanął na czele gabinetu pretendenta. Gdy -usiłowanie obalenia Karola nie powiodło się, wraz zinnym i członkami kamarylli, w lutym 1839 roku wygnany, zamieszkał we Francji. Umarł, w klasztorze Karmelitów pod Turynem.

Abarim, lub A bar aim góra w Arabii w kraju moabitów. Przedostatnia stacya izraelitów błądzących po puszczy przed wejściem do ziemi Chanaan. Stąd, ze szczytu Nebo ujrzał Mojżesz Ziemię obiecaną, tutaj życie zakończył, i podług podania tutaj pochowany został.

Abaris, (A w ar is), po egipsku Ha-uar, obóz hyksów na delcie Nilu. Stąd panowali nad Egiptem królowie — pasterze, aż do czasów faraona Aamesa I (Amozysa). który, oblegszy A sił hyksów do ustąpienia i państwo swoje wyzwolił.

Abaris, wedle podania wieszcz cudowny, ulubieniec Apollina, który przybył do Grecyi ze Scy-tyi, a obdarzony władzą cudotwórczą oswobodził Spartę od powietrza morowego. Imię jego rozsławione było wielu fantastycznemi legendami; utrzymywano, że latał po< powietrzu na złotej strzale, podarowanej mu przez Apollina. S i 111 „Geschichte d. griech. Literatur⁴⁴ st. 213.:

Abas, góra w Syryi, gdzie się Eufrat zaczyna.

Abas, w podaniach greckich król Argosu, syn Linkeosa i Hypermnestry, zdobywma. Od niego inni królowie Argosu, np. Perseusz, zwali się Abancyadami.

Abas waga, służąca w Persyi, na oznaczenie ciężkości pereł i równająca się 145.8 mg. czyli nieco mniej od ’/s części karatu.

Abascal don Jose Fernando, słynny wice-król Peruwii, (* 1743 r.—-f 18'1 w Oviedo), 1762 r., wstąpił do wojska hiszpańskiego, 1775 roku brał udział w wyprawie do Algieru, roku 1793 jako pułkownik, z odznaczeniem walczył przeciw Rzeczypospolitej francuskiej. W roku 1796 mianowany był gubernatorem Kuby, a następnie NowTej-Ga-licyi, zaś roku 1804 został vice-królem Peru. Gdy się wybrał w drogę, celem zajęcia nowego stanowiska, anglicy pojmali go w niewolę; umknął im jednak i po długiej utrudzającej podróży, przybył do Limy. Sprawiedliwym i łagodnym zarządem umiał utrzymać prowincyę w posłuszeństwie względem metropolii, za co kortezy przyznały mu dnia 30 maja 1812 r. tytuł markiza de la Concordia del Peru. W Peru zaprowadził porządną admi-uistracyę, pozakładał wsie i miasta, podniósł handel, przemysł i rozszerzył oświatę. Gdy wybuchło powstanie, poniósł kilka porażek i został przez króla odwołany 1816 r.; wtedy wrócił do Madrytu, gdzie do końca życia pozostawał.

Abaszew Dymitr s. Mikołaja, (*1829—f 1880), chemik ruski, ukończył wydział przyrodniczy na

Luc*kW pedya Fowizeehna ILustr.

uniwersytecie petersburskim, w, 1857 r. napisał

rozprawę magistrowską p. t. „Recherches sur la dissolubilité des liquides⁴' zamieszczoną w , Bu' et. de la Soc. imper, de natur, de Moscou⁴⁴, a następnie rozprawę doktorską w 1863 r p. t. „O тк-шювыхъ явлешяхъ ибнаруживащихся при соедц-неши жидкостей" i obronę jej p. t. ,,3амкчанщ на розборъ про®. Соколова,“ które to prace zjednały mu katedrę chemji rolniczej, na uniwersytecie w Odessie, i na tern stanowisku prawie do. końca życia pozostał.

Abat-jour (w. fr. czyt. abażur) zasłona używana do okien, przeważnie węziennych, nie tamująca zupełnego przystępu światła, uniemożliwiająca je-

__ ¹    ———    dnak widok

-i

J 1 s

if™

- —-,

Vy\'

A-

I. Hr '

ny, zastosowane do przed-miotó w świe

cących, tamujące zbyt wrażliwe. działanie światła-Najniewłaściwiej nazwa A. zastosowaną została, do reflektorów, gromadzących, promienie świetlne ograniczoną przestrzeń, jak np. w lampach stołowych i bilardowych, i t. p.    K K

Abatement (wym. ebetment), zniżenie właściwie poniżenie, w heraldyce francuskiej, angielskiej, niemieckiej i innych wyraz dosyć często używany. W heraldyce polskiej wyraz ten, będący pochodzenia angielskiego, za-stąpiony został termi-•fA f&ĘfjBh om: zaprysk. A ba-

lÄWll ,emen‘ ?znao.zano ,na Inlliifea» a’;czy ,hertTJ •oso y’

która dopuściła się me-rycerskiego czynu, w celu ujawnienia danego faktu, czarną kresą czyli linią, ukośnie na herb rodowy rzuconą, albo też, jak rycina wskazuje przez pomieszczenie na środku tarczy czarnego kwadratu Zdrada na polu bitwy, znoszenie się z nieprzyjacielem (porduelio) nietylko pociągały za sobą utratę czci, lecz nadto, ku upamiętnieniu przestępstwa, do herbu, którego zdrajca używał, przydawano nowe, krzywdzące cały ród godło t. j. zaprysk (abatement), które usunąć można było tylko przez nowe zasługi. O zaprysku miał prawo orzec tylko panujący, tak samo jak o odmianie w herbie, na co oddzielny wydawał przywilej. W Polsce zaprysk przytrafia się rzadko. Do*

wi, ч z.

„zapryśniętych” herbów polskich zaliczyó można „Pomian” rodu Hebdów z Grabia, powstały około r. 1400 z klejnotu „Wieniawa”. Lasek Hebda z Grabia Wieniawita, brata swojego Jordana, dziekana gnieźnieńskiego, źe go za rozwiązłe życie strofował, zamordował cięciem miecza. Za to z herbu Wieniawa usunięto kółko tkwiące w nożdrzach żubra, a wprowadzono miecz przeszywający łeb z prawej strony od góry, ku dołowi lewej i herb ten nazwano „Pomian”. Zabójcy brata, pieczętującemu się Jastrzębcem, wyjęto z herbu krzyż, a włożono szablę, przez co powstał nowy klejnot Zagłoba (ob. Lelewel „Herby w Polsce“, Długosz T. XI).

Abaton (wyraz grecki oznacza nieprzystępny) miejsce nieprzystępne, w kościołach osłonięte firankami, jak np. w cerkwiach obraz znajdujący się za wrotami cesarskiemu A. nazywano również na wyspie Poduś poranki Artemizyi, małżonki Mauzola, króla Karyi, uwieczniający zdobycie tej wyspy przez wspomnianą królowę. Ponieważ pomnik ten przypominał haniebną klęskę, rodyjczycy po wyswobodzeniu się, obmurowali go i uczynili nieprzystępnym.

Abatos (t. j. nieprzystępna) nazywała się wyspa skalista na Nilu, pod File, gdzie były groby Izydy i Ozyrysa, do których przystęp mieli jedynie kapłani.

Si

'В

"гу".'* Ж‘-

Abd-ul-Hamid II. .«

HUB

Abrahams Mikołaj Chrystyan (* 1798 „Fiszko der Kru

Abstynenci, sekta w Hiszpanii z końca IH w., która

(1869).

on po-w mena-

Acta synodalia, ob. Synody.

liczą A. do rzędu pierwszorzędnych wirtuozów dzisi

..

Adresowe przewodniki przemysłowo-handlowe,

Przekłady Pięcioksięgu i niektórych innych części 

względem składu jego, jak i temperatury, ciśnien

V JH

od Herodota z rozgłosu znanej—wewnętrznej rze- wsi

Agamia, Roślinybezpłciowe. L.Ö. Richard, reformują

wał Aleksandra przeciw ateńczykom, i omało zaraz n

kiem czego ucierpiał rozwój miasta; najwięcej jedn

Agrimonia (T. Inst. 301, t. 155),Rzep’. Ro

Ahna Henryk de, brat poprzedniej (* 22 czerwca 183

Aix la Chapelle, ob. Akwizgran.

Zakładając A. jako towarzystwa uczonych, Niemcy

2) Michał Baliński: „Dawna Akademia wileńska“ (Pet

III

iii

ШЁШЯ

rytusu i koszta produkcyi wynoszą razem 1 rs. 50 k

Akne, (grec.—guzek), wyraz lekarski, oznaczający

Akrotion oh. Akrotery.

Kr eylilo.p,dy* Pnw'Y.prhn* tindf.

obojętny; można użyć do tego granitu, wapienia, pi

(tempie) poprzednim.

2) Wil. Janiński (5 sandż. Janina, Preweza, Argyro

щн ,Л_'; А

Albrecht Wyrodny. (Degener) (* około 1240— •f-1314

Alcidamos, ob. Al ki damom

na rozpoczęła się na nowo. Beningsen otrzymał posi

zyów, przy ozem Cesarz zalecił, by większą, uwagę

Encyklopedia РожнесЬш iluatr

tości z pomiędzy aleksandryjskich uczonych. Człon

Alembek, ob. Alnpech.

Toloso, a 28 marca powrócił w marszu tryumfalnym

тШ

: jH

do

Alkmeon, syn Amfiarosa (ob.) i Eryfili (ob.) Wskut

And. S.

bądź przez wyrzeczenie sądu, który ją reprezento

do 1-ej grupy zaliczyć należy przedewszystkiem: „W

m. (Mont Blanc). Alpejskich roślin ondemicz-nych

Oetzthalu, łagodnym klimatem obdarzona, bo zwró- B

wym). Wyżyny molassowe w Alpach wschodnich nie prz

Altomari Don at-Anton i, uczony lekarz i botanik w

Alzey, miasteczko powiatowe w Wielkiem Ks. Hesko-D

ЕШ

If

Ambrosoli Franciszek (* 1797 — f 1868), filolog i

lodowatej rzeki Yucon, obszerny Norton-Sund i zbli

pożywny dla człowieka. Z pomiędzy krzewów i roślin

Fig1, 297. Communal pueblo.

chodowi od Kumberlandu. Tu także należy ję- mutsuń

rą naśladował lub wprost przetłumaczył rzymski A

NH3 + H20 = (NH4) OH, dając wodan amonu, analogicz

"гу".'*    Ж‘-

.    Flî 8 Abat-łoli.

Abat-voix (termin francuski dawniej powszechnie używany), oznacza sklepienie nad mównicą, budowane akustycznie celem dobrego odbicia się głosu

kaznodziei. Bywa to rodzaj kopułki, wspartej na filarach. Zabytek tego rodzaju wzniesiony w stylu renesans z XVI w. z obrazami cechowego malarstwa, zachowuje kościół drewniany w Gidlach — podobny pomnik przedstawia także rycina (fig. 6). z ambony kościoła w Gradisce w monarchii au-stryackiej.    F. к. м

Abaujwar, komitat węgierski, którego miastem głównem Koszyce (Kassa, Kaschau). Odznacza się wielką żyznością i gęstem /«dudnieniem z różnorodnych narodowości złożonem, gdyż na drugą połowę nie madyarów, składa się czwarta część słowaków, a na pozostałą rusini, niemcy, żydzi i cyganie. Ogół wynosi do 200,000 miesz. na 52 kw. m.

Abawa (czyli Ab au), rzeka wKurlandyi, płynie od wschodu ku zach. i pod wsią Szokiem, poniżej Gołdyngi, wpada do Windawy. Wiosną spławiają po rzece tej drzewo. Długość jej wynosi 133 kilom.

Abaza, szlachecka rodzina ruska (pierwotnie multańska), która (prócz byłego ministra finansów, obecnie członka rady państwa) wydała kilku współczesnych pisarzy ruskich: 1) Wiktor Afanasiewicz A., general-major artylerji i autor dzieła p. t. „Historja Rosyi dla uczących się.” (1855) i popularnej książki „His tor ja Rosyi dla narodu” (186(5).    2) K. K. A., autor podręczni

ków dla wojska. W r. 1880 napisał „Książka do czytania w wojennych szkołach i kazamatach” a w spółce z N. P. Stołpiańskim „Książka do nauki początkowego czytania w wojsku” (Petersb. 1871); prócz tego wydał „Przewodnik dla n? uki szkół wojennych początkowych” (Petersburg 1873 г.).    в. к.

Abaza Mikołlaj s. Sawy (* 1837). W r. 1850 ukończył uniwersytet w Charkowie, a w r. 1862, otrzymał stopiemjdoktora medycyny w uniwersytecie moskiewskim. Po wstąpieniu do służby ze stał wysłany na Kaukaz, gdzie jako medyk do szczególnych poruczeń, pozostawał do ukończenia wojny, chlubnie zaznaczywszy swoją działalność i wiedzę. Powróciwszy do Petersburga przeszedł do służby cywilnej i już w r. 1870 został gubernatorem chersońskim, a następnie riazańskim, Jako naczelny inspektor „Czerwonego Krzyża“ w bzasie wojny tureckiej 1878—79 zawiadywał całą służbą sanitarną. Na posadzie gubernatora riazańskiego pozostawał do 1880, w którym to roku został senatorem, naczelnikiem głównego zarządu do spraw prasowych i członkiem najwyższej komisyi rozporządzającej. Jako autor dał się poznać Abaza dziełem „Czerwony Krzyż po za armią czynną w r. 1877—78“ (Petersburg 1880— 82) zawierającem wiele cennych spostrzeżeń i statystycznych danych.    в. к.

Abazy, wojownik turecki za sułtana Amurata IV. Z jeńca ruskiego zostawszy baszą Widynia trapił Rzeczpospolitą najazdami w początkach panowania Władysława IV. W październiku r. 1633, z 30000 turków 15000 tatarów i 1000 Wołochów wybrał się na wyprawę do Polski, lecz przez hetmana kor. Stanisława Koniecpolskiego, posiłko

wan ego przez panów ruskich, pobity pod Panio- d’une partie de la Haute-Ethiopie”. Paryż, wcami, szukać musiał ratunku w ucieczce. Za 1860—73 r. i t. d.).

sprawą Murdezy-baszy pozbawiony wkrótce sta- Abba e Jakob, (*1657—fl727)znakomity teo-nowiska, uduszony został z rozkazu sułtana. w- s- log pro stancki, rodem z Francyi. Był kazno-

Abbadom ob. Abbaad on.

Abbar ibu ob. Ibn-Abbar.

Abbas I, szach perski, zwany wielkim, (* 1558— ■f* 1628 r.) był synem szacha Moharaeda-Chuda-benda I, z rodu i dynastyi Sofich. Gdy ojciec zajęty był stłumieniem rokoszu, on w Kazbinie, zamordował dwróch braci i tron opanował w 1586. Aby się na nim mógł utrzymać, powołał wielu cudzoziemców do kraju i siejąc niezgodę zdołał wszystkie stronnictwa przeciwme osłabić i upokorzyć. Oswobodziwszy 1590 r. Gilan z pod panowania tureckiego, a roku 1598 Korazan z pod władzy uzbeków, stolicę przeniósł do Ispabanu. Odebrał następnie turkora Aserboidszan i część Ar-menji 1601 r. zdobył 1613 r. Georgię, w połączeniu z anglikami zburzył kolonię portugalską Or-mus (1621 r.). Wojnę turecką przerwał sułtan Osman II, proponując pokój 1618 r., lecz w 1622 wznowił napadem na Persyę. Wtedy A. zdobył Mossul i Bagdad. W nadziei iż przeciw tureckim sułtanom korzystną walkę będzie mógł prowadzić, chciał z ówczesnemi wielkiemi mocarstwami Europy wejść w przymierze. Podczas gdy bezlitośnie prześladował sunitów, dla chrześcian oka-zywał tolerancyę. Syna swego najstarszego Sefi-Mirzę zamordował, pod pozorem, że ten przeciw niemu spiskował. Ispahan i inne miasta ozdobił wspaniałemi budowlami.

Abbas II, szach perski, prawnuk poprzedniego (* 1623—j- 1565), roku 1642 wstąpił na tron w bardzo młodym wieku, odzyskał on od mon-gołów Kandahar, i prowadził wojnę przeciwko Georgji i Skask’om na kermańskiem pobrzeźu. Dla europejczyków okazywał się wielce przychylny i sprowadził do kraju wielu francuskich kupców, rzemieślników i artystów.

Abbas III, ostatni z rodu Sofich, syn szacha Tamaspa, wstąpił na tron 1731 r. jako 8 miesięczne dziecko, a to dzięki naczelnemu wodzowi Nadir Thamasp-Kul-Hanowi. Ten jednak w roku 1736 otruł go i sam zasiadł na jego tronie.

Abbas, arab, syn Abd-el-Muttalibs’a (* 568 r. w Mekce — *f* 625 r.). Był on stryjem Mahometa i początkowo występował jako przeciwnik swego bratańca, lecz w bitwie nad jeziorem Be-der r. 624 pobity i wzięty do niewoli, stał się najgorliwszym zwolennikiem i krzewicielem jego nauki, jako też jego powiernikiem i doradcą. Jemu zawdzięczał Mahomet zwycięstwo odniesione pod Honein r. 630. Abbas był protoplastą Abbasydów.

Abbasydzi, druga dynastya kalifów arabskich 750—1258 po n. Chr. Pochodzili od jednego ze

Dr. Ł.

Abazya grec, (â pr. i baino = chodzić), dzieją w Berlinie, Londynie i w Irlandyi; wydał to samo co astazya (â pr. histemi = stawić) kilka dzieł, a mianowicie: „L’art de se connaître t. j. forma patologiczna zboczenia czynnościowe- soi-mème” ^ tłum. pols. wyszło w Wilnie 1830 r.). go, polegająca na niemożności chodzenia i sta- „La vérité de la religion chrétienne”, (tłum. pols. nia, przyczem inne ruchy pojedyncze nóg i zło- ks. Popiela Łowicz 1818 r.). „Traite de la di-źone (koordynacyjne) odbywają się zupełnie pra- vinité de Jesus Christ.”, i kilka innych, widłowo.

Abba, wyraz źydowsko-armeński, znaczy ojciec, (mój ojciec). W Nowym Testamencie sam Chrystus mówi do Boga: Abba (Ojcze); jest również honorowym tytułem osób duchownych.

Podczas, gdy w kościele rzymsko-katolickim wyraz ten w formie łacińskiej A bbas (po fr. Abbé, po ang. Abbot, po włos. Abbate, a po niem.

Abt), stał się tytułem przełożonego klasztoru; na wschodzie, a mianowicie w kościele syryjskim i koptyjskim tytuł ten dawany jest biskupom i nauczycielom kościoła. W Abisynii głowa etiopskiego kościoła nazywany jest: A bu na, t. j. nasz ojciec.

Abbacłl (także Abach\ miasteczko w powiecie kelheimskim, bawarskim okręgu rządowym w dolnej Bawaryi, położóne na prawym brzegu Dunaju, tuż przy linii bawarskiej państwowej kolei Donauwörth-Re^ensburg i przy szosie, wykutej w potężnych skałach, a wiodącej z Monachium i Freisingu do Regensburga. Tu od r. 1851 znajduje się piękny kościół parafialny, zbudowany w stylu staro-niemieckim, przędzalnia wełny czesanej i kopalnie brunatniaku. A liczy około 1,300 miesz. Miejscowość ta znaną jest, z powodu alkaliczno-siarczanych źródeł, używanych do kąpieli i picia; ponad tą miejscowością wznoszą się ruiny Heinrichsburgu, gdzie 973 r. urodził się cesarz Henryk II. Pod A. w dniu 19 kwietnia 1809 roku francuzi, prowadzeni przez Davoust’a, zwyciężyli austryaków, będących pod wodzą ar-cyksięcia Karola.

Abbadie Antoni Thomson i Arnold Michał, dwaj bracia znani ze swej podróży do Abisynii i Etyopii, rodem z Irlandyi. Synowie francuskiego emigranta urodzili się w Dublinie, pierwszy: 1810 r., drugi 1815 r. W 1836 i 37 r. Antoni przedsiębrał podróż do Brazylii, celem badań magnetycznych. Z końcem 1837 r. udali się obaj do Abisynii i przez Adowę 28 maja 1838 roku stanęli w Gondarze. Podczas, gdy Arnold pozostał w Abisynii, study ująć mowę i zwyczaje — Antoni wrócił 1839 r. do Francyi, skąd znowu 1842 udał się do Gondary, gdzie się połączył z bratem. Od tego czasu zwiedzali obaj lecz oddzielnie, Abisy-synię i kraje przyległe. W kwietniu 1847 najmłodszy brat Karol, na pogłoskę o ich śmierci, udał się do Afryki, by ich odszukać i znalaz-szy powrócił z nimi do Europy, gdzie Antoni już pozostał a Arnold raz jeszcze 1854 r. podróżował do Etyopii. (Arnold Abbadie „Douzeans dans la Haute-Ethiopie”. Paryż. 1868. Antoine Abbadie „Géodésie d’Ethiopie ou Triangulation

10. M uta-Wakkil -j- *61

mi-

i 5. Mutamid

T. K.

stryjów proroka, Abbasa (cb.); muzułmanie przyznawali im lepsze prawo do tronu, niż panującym wówczas O mmi jadom, którzy pochodzili od Abu-Sofijana, prześladowcy proroka. Zaniepoko-kojony takiem usposobieniem poddanych swoich kalif Merwan, chciał zgładzić ze świata wszystkich trzech braci, lecz jeden tylko Ibrahim został zabity podczas pobożnej pielgrzymki; zaś Abul-Abbas i Almanzor powołali wtedy wiernych do walki i zgromadzili z licznych stronników swoich wojsko „czarnych zawojów”. Nad rzeką Zab zaszła bitwa z „białemi Zawojami” 750 r. zakończona klęską Ommijadów. Zwycięski Abbas, opanowawszy miasto stołeczne Damaszek wymordował 50 członków rodu; tem okrucieństwem ściągnął na siebie przezwisko: Krwawy (El Saffah). Jeden tylko Ommijada ocalał, uciekając do Hiszpanii, którą też oderwał od kalifatu. Po krótkiem panowaniu Abbasa I (750 — 752) kalifem został brat jego Almanzor, który przeniósł stolicę do nowo założonego miasta Bagdadu. Najznakomitszym kalifem z tego rodu był Harun-al-Raszvd (ob.). "W r. 946 kalif Radi oddał władzę świecką urzędnikowi zwanemu Emir-al-Omra; odtąd potomkowie jego używają tylko władzy duchownej, dopóki han mongołów Hulagu nie ukazał się pod Bagdadem. Emir-al-Omra, pers z rodu Bu-idów, z wyznania szyita, namówił Mutassima kalifa, aby się udał do obozu hana. Ostatni ten Abbasyda usłuchał zdradzieckiej rady i został zamordowany, a Bagdad uległ strasznej rzezi (1258). Genealogia Abbasydów przedstawia się w następujący sposób:

Abas (stryj Mohameda proroka), Abd Allach

Ali

Mohamed

1. Abul Abbas, kalif. 2. Mansur yf 775

J-

3. Mahdi f 785.

' 4. Hadi у 7s-j. 5. Raszyd f 833.

6. Emin -J- 813 7. Mamun -j- 833.

Mutassim j- 842.

(Mohamed (9 Wathik 7 *4’.

12. Mustain. 14. Muhtadi (Muwaffak) 11 Mustansir

16. Mutadhid 13. Mutaz 19. .Kaliir. 18. Muktadir. 17. Muktafi.

23. Muti. 21. Muttahi.20.Radi. 22. Mustakfi.

Abbas-Abad, opuszczona warownia na lewym brzegu Oraksu, w pobliżu Nachiczewania. 1827 roku zdobyta przez wojska ruskie. Obecnie jest wioską.

Abbas-basza,jvice-królegipski, (*1813—f 18 4), syn Tuszuna-baszy, a wnuk sławnego Mthmeda Àlego. Urodzony w Dżydda w Arabii podczas wyprawy ojca na wehabitów, spędził tam wiek 4wój dziecinny, potem chował się w Kairze u dziad-ka. W 15-tym roku życia otrzymał zarząd Sy* ryi i był dowódcą jazd r w woinie z sułtanem tureckim w r. 18.31; następ ie miał sobie powierzony dozór zwierzcłm' nad wszystkiemi prowin-cyami, sprawował urząd pierwszego ministra i prezesa rady stanu w Kairze, w ciągu Jat 8, ku powszechnemu zadowoleniu tak krajowców jakoteż konsulów europejskich. Po nagłej śmierci stryja Ibrahima, został vice-kró]em 1848 r., za zgodą Wysokiej Porty. Przeprowadzał pożyteczne reformy, uporządkował administracyę, znmiedszył wojsko, zniósł monopole handlowi3. Gdy jego nister handlu, dopuściwszy się przeniewierstwa, uciekł do Konstantynopola, a rząd turecki nie chciał go wydać i okazał chęć uszczuplenia autonomii Egiptu, A. zaczął się zbroić do walki, lecz pośrednictwo Anglii i Rosyi, a bardziej jeszcze wybuch wojny Wschodniej. 1855, przyczynił się do przywrócenia dobrych stosunków pomiędzy nim, a sułtanem. Do Krymu wysłał A. 15,000 wojska swojego, na zasilenie armii tureckiej. Wkrótce jednak śmierć nagła przecięła pasmo dni jego we własnym pałacu Benha pod Kairem.

Abbas-mirza, książę perski, (* około 1783), był drugim synem szacha perskiego Fet-Ali’ego, który z pominięciem starszego syna Mohamed-Ali-mirzy, zamianował go następcą tronu. Z własnego doświadczenia przekonawszy się o zbawiennych skutkach cywilizaeyi, postanowił najprzód prowincję Aserbeidszan, którą jako begler-beg zarządzał prawie z władzą samodzielnie panującego, zreformować na sposób europejski. Przy pomocy francuskich, a później angielskich oficerów, najsamprzód zreformował armię. Z wybuchem wojny z Rosją w 1811 r. dowodził armią perską, w walce tej jednak niebył szczęśliwym. 1821 r. rozpoczął woj-nęztmkarni,zdobyłBajezid,a jeden z jego generałów dotarł aź doDiar-bekr'u.jjpoczyniwszy wielkie zdobycze. Spory graniczne wywołały nową wojnę z Rosyą, w której okazał się wielce walecznym, lecz poniósł porażki od jenerłów ruskich Jermołowa i Paskiewicza. Po zawarciu pokoju w Türkin an-czai d. 22 lutego 1828 A. otrzymał od król. azjatyckiego tow. w Londynie dyplom na członka honorowego. W latach 1831 i 1832 pobił naczelnika kurclów z Koro-zanu. Nim jednak zdołał zdobyć Berat, umarł w grudniu 1833 w Meszhed. Najstarszy, syn jego, Mohamed-inirza, wstąmłpo śmierci dziada, Eet-Alego na tron 1834r.

Abbasi. srebrna moneta perska, której 50 sztuk idzie na jeden toman (jednostka mennicza w Persy] ). Jeden A. ma 2 mamudi, a 4 szaki.

Abbate, (dell’.), rodzina włoska z Modeny, która wydała kilku znanych malarzy. Niccolódell’ A. ur. 15 i2 r. w Modenie, wzorował się na 0<»r-regiu, Parmeggiam’m i Giulio Romano, odda-

s. s.

s. s.

s- s.

marna czele korsykańskich malkontentów wezwał Anglję na pomoc (1793), bronił A. wyspy w interesie francuzów, lecz cofnąć się musiał do Francyi. Tu został generałem dywizyi i posłano go do armji francuskiej, znajdującej się we Włoszech; lecz tu

wał się przeważnie malarstwu al fresco; z utworów jego w tym rodzaju mało jednak przechowało się w całości. Główne prace Niccola znajdują się w Modenie w Palazzo del Commune i na zamku Scandiano (w części tylko przechowane), oraz w Fontainebleau, dokąd wezwał go 1552 r. Primaticcio do pomocy przy upiększaniu ścian pałacowych. Niccolo pracował tam aż do śmierci, nastąpionej tamże 1571 r. Freski ich pędzla w Fontainebleau mają za przedmiot świat mitologiczny. Największem ich dziełem jest historya Ulissesa w 52 obrazach, znacznie już uszkodzona. Z prac olejnych Niccola przechował się w galeryi drezdeńskiej obraz, przeznaczony pierwotnie do kościoła San Pietro w Modenie. przedstawiający męczeństwo apostołów Piotra i Pawła, obraz na którym najsilniej odbił się wpływ Corregia. Niccolo pozostawił trzech synów: G i ul i o Camillo, Christoforo i Camillo. Wszyscy uprawiali malarstwo, pomagając w pracach ojcu, podczas pobytu jego we Francyi. Syn osta niego z nich E r cole (-{* 1613) oddał się także malarstwu w Modenie, podobnie jak i syn jego, a prawnuk Nic-coli, Pietro Paolo (ur. 1592f 1630). Obrazy dwóch ostatnich artystów z tego uzdolnionego rodu, ojca i syna, oglądać można w Modenie w P a-lazzo Reale (dawniej Ducale), pomiędzy utworami szkoły modeńskiej: z nich „Narodzenie Chrzciciela” Ercole’go i ..Ofiarowanie” Pietra Pa-ola należą do lepszych.

Abbati J ó z e f, malarz włoski (* 1836 —    1868

we Florencyi). Z początku malował przeważnie wnętrza pałaców i kościołów, potem uprawiał malarstwo rodzajowe.

Abbatini Guido-Ubaldo, malarz włoski ze szkoły rzymskiej, (* 1600—f 1656), uczeń i naśladowca d’Arpino’a, malował obrazy religijne do kościołów włoskich, odznaczył się pracami histo-rycznemi alia chiaroscuro, oraz portretem papieża Innocentego X.

Abbatucci (wym. Abbatuczi) Jakób Piotr, (* 1726—*{-1812!, francuski generał dywizyi, korsykańczyk. Ukończywszy nauki w Pizie, brał udział w wojnie o niepodległość korsykańczyków przeciw Genui; poszedł pod rozkazy Paoli’ego, chociaż pierwotnie był jego rywalem, a gdy w r. 1768 genueńczycy odstąpili korsykę Francyi, A. wspólnie z Paoli’m prowadził dalej wojnę przeciw tejże i pobił kilkakrotnie markiza de Chauvelin. Dopiero wtedy, gdy Francya przez hrabiego de Vaux złamała korsykańczyków, poddał się A. i zato dostał od Ludwika XV stopień pułkownika; lecz gubernator hr. Alarbeuf zaplątał go w proces, wytoczony przeciwko patryotom korsykańskim, wskutek czego A. skazany został na ubliżającą karę. Lecz stany korsykańskie wyjednały kasa-cyę wyroku, a Ludwik XVI mianował go szałkiem polnym. Gdy Paoli

pod gen. Bonapartem nie odznaczył się niczem, poczem wrócił na Korsykę, gdzie umarł.

Abbatucci Karol, francuski generał dywizyi, syn poprzedniego, (*1771—-f*2 grud. 1796). Jako młodzieniec szesnastoletni ukończył szkołę ar-tyleryi w Metzu ze stopniem porucznika; wstąpił do armji francuskiej, walczył w pierwszych Jatach rewolucyi jako oficer artyleryi nad Renem, w roku 1796 został adjutantem Pichegru, a po przejściu przez Ren mianowano go generałem brygady za okazaną waleczność. Trzy powtórnem przejściu przez Ren dnia 24 czerwca 1786 roku. przeznaczył go Moreau do awangardy, gdzie się również odznaczył i zato został generałem dywizyi. Pod koniec roku 1796 zginął pod Hiinin-gen w wycieczce przeciw austryakom. Moreau wystawił mu tu pomnik w roku 1801.

Abbatucci Jakób Piotr Karol, francuski minister sprawiedliwości za Napoleona III, wnuk Jakóba Piotra A. (* 22 grudnia 1791—•{• 11 listopada 1⁴58), korsykańczyk, studyował w Pizie; a w epoce Restauracyi zajmował różne posady sądowe na Korsyce. Po rewolucyi r. 1830 został prezydentem izby sądowej w Orleanie, a na Korsyce wybrano go do izby deputowanych. Od roku 1839 przebywał w Orleanie, a podczas ministe-ryum Guiżota należał do opozycyi. W r. 1848 prowizoryczny rząd mianował go radcą izby kasacyjnej w Paryżu. Na zgromadzeniu konstytu-cyjnem i legislatywnem reprezentował departament Loire; tu należał początkowo do partyi umiarkowanych demokratów, lecz po obiorze Ludwika Napoleona na prezydenta, popierał coraz więcej jego cele. Po zamachu stanu dnia 2 grudnia 1851 r. mianowany został A. zato członkiem komisyi doradczej, 22 czerwca 1852 roku ministrem sprawiedliwości, następnie senatorem. Umarł w posiadaniu tych godności, pozostawiając trzecû synów, z których najstarszy:

Abbatucci К a r o 1, (*1816 —■fi 885), był adwokatem, zastępcą prokuratora jenerałnego Rpltej przy sądzie apelacyjnym paryskim, członkiem rady stanu za Napoleona III, po upadku cesaistwa zasiadł w zgromadzeniu narodowem < i852—1876), Antoni Dominik A. <* 1U8—•j'1878) odznaczył się w wojnach krymskiej i włoskiej; w r. I860 doszedł do rangi jenerała brygady; po wojnie niemiecko-francuskiej został 187 1 r. gem rałem dywizyi. Seweryn A. (* 1821), od r. 1852 do 1877 reprezentował Korsykę w izbach francuskich. Ma syna Jakóba (* 1857), który występuje jako kandydat bonapartystowski.

Abbazya, stacya klimatyczna z kąpielami mor-skiemi w Istryi nad Quarnero, zatoką morza Adryatyckiego, z klimańm południowym i bujną roślinnością; 360 mieszkańców (188')). Porówn. Radies „Abbasia“ (Wiedeń 1884); Noë, „Tagebuch aus A“. (Cieszyn 1884).

Abbé (franc.), pierwotnie znaczyło tyle co opat na mocy konkordatu, zawartego między papieżem Leonem X, a królem francuskim Franciszkiem I, królowie francuscy mieli prawo mianowania 225 Abbés comendataires. Od połowy XVI stulecia tytuł abbé nadawaon we Francyi wszystkim

remu

młodym księżom i duchownym, choćby nieposiadali ostatecznych święceń. Wielu z nich trudniło się nauczycielstwem prywatnem. W końcu XVIII w. w Polsce, prawie w każdym magnackim domu znajdował się taki abbé powszechnie 1 ab u s i e m zwany.

Abbé***, (Abbé trois étoiles t. j. Abbé, z trzema gwiazdkami). Autor, ukrywający się pod tym pseudonimem, napisał kilka sensacyjnych romansów z tendencyą antiklerykalną. Największej wrzawy narobiły: „Le maudit” (1863)i „La religieuse” (1864), które zostały przełożone na inne języki. We Francyi o autorstwo tych romansów przez długi czas podejrzy w ano rozmaitych powieściopisarzów: Ulbacha, Michona i innych. Dopiero po śmierci opata Michona przekonano się, że on był ich autorem.

Abbedin-basza, turecki mąż stanu. (* 1838 roku w Albanii), gdzie ukończył gimnazyum, wyuczywszy się języka tureckiego i francuskiego. Jako główny komisarz giełdy w Galacie napisał in-strukcyę dla interesów giełdowych w języku tureckim. Po wstąpieniu Abd-ul-Hamida r. 1876 był członkiem reformującej rady Midhata-baszy, która spowodowała wojnę z Rosją. Roku 1879 został generalnym gubernatorem w Salonikach, a r. 1880 ministrem spraw zagranicznych w gabinecie Kadriho-baszy.

Abbeville, niedaleko ujścia Sommy, główne miasto jednego z obwodów (arrondissement) departamentu Sommy, niegdyś stolica hrabstwa Ponthieu w Pikardyi. Otrzymało swą nazwę od A b b a t i s villa, jako pierwotna posiadłość duchowna. Za staraniem Colberfa powstała tu w 1669 r. dotąd istniejąca fabryka sukna, która dała początek przemysłowi tkackiemu, dotąd głównej podstawy produkcyi (aksamit, sukno, kobierce, mydło, cukier, wyroby szklane). Posiada piękny kościół św. Wolframa z XV—XVI w., oraz późniejszego stylu gotyckiego, zwanego flamboyant, liceum, bibliotekę, muzeum starożytności i przyrodnictwa. Port połączony z morzem za pomocą kanału liczy do 2>-000 m. W okolicach znajdują się zwaliska zamku, wzniesionego przez Hugona Capet’a w 992 roku i wody żelaziste. V7 Abevillu 20 kwietnia 1259 r. stanęła ugoda między Ludwikiem IX a Henrykiem III, którą ten ostatni zrzekł się pretensyi do Xormandyi i innych ziem francuskich. Tu się urodzili: pisarz Lesueur, któremu w 1825 r. wzniesiono pomnik i poeta Mille-voye. Obecnie Abeville zasłynął w nauce z wykopalisk krzemiennych narzędzi pierwotnych, które przyczyniły się wielce do wyjaśnienia przedhistorycznego okresu rodzaju ludzkiego. Obwód abbevilski liczy w 11 powiatach i 172 gminach 134318 m. na 1560 km.

Abbeville, hrabstwo w Stan. Zjedn. Ameryki półn. liczy 41000 m. w dwóch trzecich murzynów na 2764 km. Główne miasto tegoż nazwiska, liczy 3500 m.

Abbiategrasso (Abiagrassoh Miasto okręgowe w Lombardyi nad r. Naviglio Grande. Położone w dolinie Tesinu, przy drogach, wiodących do jego dwuch przystani, co robi z tej miejscowości dość poważny punkt strategiczny. Od w eków Abbiategrasso odczuwało tę ważność swego położenia, w r. 1167 Fryderyk Barbarossa zniszczył je prawie do szczętu, w r. 1313 Visconti pobił tu Gwel-fów, 1524 r. Giovani di Medici na czele woj;k hiszpańskich zadał wielką klęskę francuzom, ciężką niezawodnie, gdyż tutaj 23 kwietnia 1524 r. poległ Bayard. Obecnie Abbiategrasso jest dosyć za-moźnem miasteczkiem. W okolicy produkuje się dosyć ryżu i jedwabiu, a przędzalnie tego ostatniego dają mieszkańcom wcale dobry zarobek. Ludność dochodzi do 10000 mieszkańców.

АЪЪо z Fleury (Floriacensis), mnich francuski reguły św. Benedykta (*945—■j'1004), kształcił się on w Paryżu, Rheims i Orleanie, odznaczył się rozległemi, jak na owe czasy wiadomościami, zwłaszcza w filozofii, prawic kanonicznem i matematyce. Jako gorliwy krzewiciel oświaty i nauczyciel, ceniony był tak dalece, że arcybiskup Jorku wezwał go do Anglii, żeby tu w klasztorach przywrócił rygor i ożywił zaniedbaną uprawę umiejętności. Po powrocie z Anglii, gdzie bawił dwa lata, został opatem i kierownikiem szkoły w Fleury i wkrótce uczynił ją słyń nem ogniskiem nauk filozoficznych; uczestniczył w kilku synodach, bronił przywilejów swojego opactwa i posłował do Rzymu w sprawie króla Roberta, któ-zagrażała klątwa kościelna. Został zabity przez mnichów podwładnego sobie klasztoru Reole (w Gaskonii), gdy chciał wśród nich przywrócić surowy rygor. Jako pisarz A. pozostawił: „Epitome de vitis pontificum”; „Canones régis Hugo-nis et Roberti”, oraz kilka pomniejszych, między któremi zasługuje na uwagę: „Quaestiones gram-maticae”, jako próbka krytyki filologicznej nad Wergiljuszem. Nadto zaginęły jego dzieła o dya-lektyce i obrocie gwiazd.    e. g.

Abbot Robert (* 1560—fl617), syn sukiennika z Guilford, poważny i czynny teolog anglikański, wychowaniec i profesor w Oksfordzie, ostatnio biskup salisburyjski. Odznaczył się najwięcej pismami polemicznemi, skierowanemi przeciw katolicyzmowi: „The mirror of popish subtil-ties” (1594); „Antichristi demonstratio contra fabulas pontificias” (1603Ht. d. Zabierał też głos i w kwestyach politycznych jako obrońca prerogatyw korony i tendencyi Jakóba I: „De suprema potestate regia”.

Abbct Jerzy (* 1562—f 1633), brat poprzedniego, także wybitny teolog kościoła anglikańskiego, wychowaniec, a następnie profesor w Oksfordzie, był jednym z ośmiu biegłych, którzy podjęli się (1604: przekładu Biblii na język angielski. Pozyskał szczególniejsze względy Jakóba I przez to, że w r. 1608 udał się do Szkocji w celu zaprowadzenia tam kościoła anglikańskiego. To wyniosło go wkrótce ( 1610) na arcybiskupstwo kan-terburyjskie. Jakób często zasięgał jego rady w sprawach politycznych, chociaż A. niezawsze był powolnym jego zamiarom. Pod koniec życia ściągnął na siebie niełaskę Karola I za to, że odmówił swojej aprobaty mowie pewmego kaznodziei, który bronił samowolnej polityki króla.

Abbot Evelin — Abbott Edwin.

со

Abbot Eveil и, profesor w Londynie. Napisał: oraz „The child at home’'; te prace pedagogiczne ,.iudex to Plato” (Lond. 1875). „Selections from zapewniły mu nietylko wziętość, lecz przekładano Greek epik and dramatic, poetry, w. notes” (1875), je też na inne języki. W latach 1851 — 1855 „Selection from Lucian” (1873), „Helenica, es - w „Harper’s Monthly Magazine” „The history of says on greek poetry, philosophy and religion” Napoleon Bonaparte”, później „Napoleon at St. He-(1880). W spółce z Campbellem wydał So- lena,” „Correspondence of. Napoi.and Josephine“, foklesowego „Edypa w Kolonie” (1873) z komen- „History of. Napoleon III“, i „The French revolu-tarzami i objaśnieniami. Prócz tego przełożył na tion of 1789,“ gdzie przeciw zwyczajowi angiel-język angielski hi story ę starożytną Dunckera i jest skiemu wielbi obu francuskich cesarzów, szcze-wciąż czynnym na niwie literatury angielskiej. gólniej NapoleonaI. Prócz tego napisał: „A hi-Abbot Karol ob. Col c b e s t e r.    story of the civil war in America“ (Dzieje wojny

Abbotsford. Dawne to opactwo w. r. 1811 na- domowej w Ameryce) 1863- 66, dalej: „Lives of był Walter-Scott i ze zbytkiem, a jeszcze z wdę- ! the presidents“ (Życiorysy prezydentów) 1867, „Histories of Austria, Pus-sia, Spain and Italy“, ¹ rozprawę o Frydery-„ у? ' ' ^5Щр] ku W.: „The history of • Frederic the second** (r. ’871).

Abbott James,

(* 1812) kapitan ben galskiej artyleryi, który wsławił się swoją, podróżą z Heratu do Chiwy, a stamtąd do Kosy i, którą podjął w r. 1839 na rozkaz rządu indyjskiego, aby zawrzeć układy z hanem chiwskim A 11 a-K u 1 i przeciw Posyi, która wysłała do środkowej Azji, generała Petrowskiego i rozszerzała tam swe terytor-jum. Opis podróży wydał w formie pamiętnika p. t. „Narrative of a j ourney from Herat tho Khiva, Mos-kow and St. Peters-burgh“ (2 t. 1843); znajduje się tam bardzo wie^e nowych, a ciekawyc h szczegółów geograficznych. Prócz tego napisał: „T Hakoorine, a tale ot Maan-dos“ (Londyn). Później był podkomisarzem w Pandżaku (od 1847—53), a według niego nazwano, w roku 1854 założone miasto Abbot-a b a d.

Abbott Edwin (*1838 w Londynie), pedagog i przełożony szkoły miejskiej w Londynie, później kaznodzieja uniwersytecki w Cambridge i Oxfordzie. Zasłużył się jako autor różnych podręczników szkolnych, a szczególniej gramatyką do utworów Szekspira („The Shakespearian Grammar“, 1871). Arcybiskup kantenburyjski w uznaniu jego zasług w literaturze pedagogicznej udzielił mu stopień doktora teologii. Jako kaznodzieja wydał „Cambridge sermons“ (1875) i „Oxford sermons“, nadto: „Bacon and Exess“ (1877) i wiele dzieł treści religijnej.

kszym gustem urządził na wspaniałą rezyden-cyę. A. położone w Szkocyi w hrabstwie Roxbourgh nad rzeką Tweed, o 45 kw. od Edymburga, sąsiaduje opactwami Metrose i Jedburgh, z których niektóre zabytki orna-mentacyi Walter-Scott przy urządzeniu pałacu naśladował. Szoze-

•H*⁻#:

Ir.-

'1

goły naśladowane z pałacu Lintithgow, miejsca urodzenia Maryi Stuart, również pięknie się udały, i całość dotąd doskonale zachowana o tern zaświadczyć może. A.pozyskał dla właściciela tytuł baroneta—tu w r. 1847 ostatni potomek w li lii męskiej Walter-Scotta życie zakończył.

Obecnie posiadłość ta należy do Sir Hope, męża wnuczki auLra „Wawerley’a”.

Abbott (wym. Ebot)

Jakób (* 1803 —

*f- 1879), słynny pisarz amerykański, który bardzo szybko uzyskał rozgłos w kraju i zagranicą nietylko swemi odczytami „The young Christian“ i „The cornerstone“, ale także iicznemi książeczkami szkolnemi freści przeważnie historycznej. Wywierał wpływ także na innych pisarzy dla młodzieży. A. był na przemian kaznodzieją i kierownikiem szkolnym; literaturze poświęcił się całkowicie dopiero od roku 1851. Wiele jego rozpraw pedagogicznych i religijnych przełożono na obce języki. Wydał ich przeszło 300.

Abbott John Stevens Cabot (*1805-f 1877), amerykański historyk i pisarz religijny, studyował teologię w Aadorer, następnie został proboszcz w Worcester, później w Roxbury, a nakoniec w Nantucket, gdzie roku 1844 oddał się literaturze. Już w r. 1833 wydał „The mother at home“

Fig. 7. AbboUfor'ö.

em

za

raz

a zo

s. s.

on w

w mowie

-V

.4

•■А

м

«я

|>

Afcbrak lub Abro, wysepka na morzu bałtyc-kiem, niedaleko wyspy Oesel; służy niekiedy miejsce wypoczynku dla żeglarzy.

Atobrewiacye ob. Abrewiacye.

Abbiewiatorzy, czyli tajni sekretarze papieskiej kancełaryi, którzy papieskie Breve i t. d. układają, przepisują i do Da tar y i (ob.) odsyłają. Po-pierwszy wspomina o nich w XIV wieku bulla papieża Benedykta XII. Pierwotnie ilość abbrewiatorów wynosiła 72, lecz później liczbę tę znacznie uszczuplono.

Abbt T o m a s z, (* i 738—f 1766 w Ulm), studyo-wał w Halli, najprzód teologię, następnie obok matematyki filozofię Wolffa. W r. 1760 był profesorem nadzwyczajnym filozofii we Frankfurcie nad Odrą, a w 1761 profesorem matematyki w Rinteln. Sprzykrzywszy sobie pobyt w tem mieście i kary erę profesorską, jął się nauki prawa, podróżował po Niemczech, Francyi i Szwajcaryi, stawśzy Hof—Regierungs i Consistorialrath’em w Biiokenburgu, umarł tamże w 28 roku życia 1766 r. Abbt należy do wybitniejszych racyona- 1 listów niemieckich przeszłego stulecia, t. zw. À u f-klärungsphilosophen i jako taki, brał dość znaczny udział we współczesnym mu ruchu umysłowym w Niemczech, nietyle jednak w zakresie ! czystej filozofii, ile w füozoii zastosowanej do życia praktycznego. Z tej też dziedziny słyną dwie jego prace w swoim czasie bardzo znane i wysoko cenione: ,.Vom Tode fürs Vaterland” (Berlin 1761) i „Vom Verdienste“ (tamże 1765, 68 i 90, z kartą tytułową ilustrowaną przez Chodowieckiego). Forma przystępna i prawdziwy zapał odznaczają te pisma. Prócz tego Abbt napisał rodzaj obrazu stopniowego rozwoju cywilizacyi: „Auszug aus der allgemeinen Welthistorie“ (Halle 1766). Dzieła jego wydał Fr. Nicolai w 6 tomach: „Vermischte »Schriften Abbt’s“. Berlin 1768—81 (2 wyd. 1790).

O nim pisali; Nicolai, „Ehrengedächtniss Herrn Thom. Abbt”. (Berlin 1767 z portretem). Thiele, „Th. Abbt”. (Halle 1879). E. Pentzhorn „Th. Abht. Ein Beitrag zu seiner Biographie“, Berlin 1884. H. Schüller, „Th Abbt” (Jahrb. f. Phil, u Pädag, 1887, 2 Abth).

Abchazya, górska kraina kaukazka nad Czarnem morzem, na południowo-zaęhodinm stoku podgórza między ziemią ludów czerkieskich (obecnie wojennym okręgiem czarnomorskim), a Szwanecyą i Mingrelią położone, 74 mil kw. (3661 kim.) rozległości posiada i dzieli się na trzy obwody: bzybski, abchaski i abżywski. Zaledwo wązki skrawek wybrzeża przedstawia równinę obficie zroszoną licznemi rzeczułkami (Bzyb, Apsta, Kalasur, Kodor i Gałudżuj), które przyczyniając się do niezwykłego użyźnienia gleby, wytwarzają klimat wilgotny, przy letnim skwarze zabójczo działający, zwłaszcza na przybyszów podczas gdy większa górzysta część krainy przy mniejszej uro dzajności cieszy się zdrowem powietrzem. Obecnie Abchazya wraz ze Swanecyą wchodzi w skład gubernii kutajskiej, jako okrąg wojenny such um sк i. Nieszkańcy znani u turków pod nazwą abazow, n czerkiesów — azegów, a u gruzinów-bzyków, sami siebie nazywają absna; odznaczają się podługowatą czaszką, owalną twarzą, śniadą cerą, czarnym zarostem i nie zawsze reguł ar nem i rysami, a przy miernym wzroście, krępą i mocną budową ciała; z usposobienia nieto-warzyscy, leniwi, do zemsty i łupieztwa skłonni. Językiem różnią się od mnych ludów kaukaskich, chociaż według Klaprotha i Wiedermanna zostaje pewnem powinowactwie z narzeczami gromady czerkieskiej (Adyge).Wyższa klasa

JPsffflL ;'Аг у

.....Ж;

Fig, 8. Ab cha«.

i piśmie używa języka gruzińskiego. Religia jest mieszaniną muzułmańskiej z zabytkami dawniej wyznawanego clirześciaństwa, wraz z dodatkiem pogańskich obrzędów, jak ofiary składane domowym duchom, cześć gajów i t. p. Trudnią się przeważnie hodowlą bydła rogatego i owiec, a także pszczelnictwem; z rolnictwa szczególnie oddają się winnictwu, z czego ciągną znaczne zyski (wywóz z 10,000 wiader z górą wina), gdy zboża, wyłącznie kukurydzy i prosa, uprawiają tyle, ile starczyć może na domowe potrzeby. Przemysł prze^ twórczy ogranicza się na obrabianiu wełny na odzież i słynne burki kosmate, a żelaza na broń. Rozpowszechniony dawniej handel dziećmi na wywóz do Carogrodu ustał, powściągnięty przez władze ruskie. Do najważniejszych miast w Abeba-zyi należą: Suclium-Kale, Okum, Cebeldyńsk oraz Picunda (starożytne Pitiunt). Dzieje: Dzisiejszą Abchazya, znana u pisarzów rzymskich pod nazwą krainy abazgów, jeszcze w VII w. p. Chr. była /marna grekom, gdyż już wówczas miletyńczycy mieli tu swe osady,:z którychnajwaźniejszemi były: Dioscuri o s ( dziś Izgauri) i P it i u и t (Picunda). W po łowię ostatniego w. przed Chr. (63) rzymianie zdo

A. S.

T. K.

LJLIü

Fig-. 9 Herb A^dauk

otrzymał odpowiedź, że zgodzi się nań chętnie, jeżeli mu Polska zapłaci haracz. Dla przekonania zaś, że ma czem wojować, kazał otworzyć skrzynie ze swymi skarbami. Wtedy Jan z Góry zdjął własny złoty pierścień z palca i, rzucając go do jednej ze skrzyń, rzekł: „idź złoto do złota.” Cesarz, zdumiony tym postępkiem, podziękował mu słowy: „Rab Danie A Odtąd Jan lir. z Góry nazwany został Skarbkiem, a herb jego Abdankiem czyli Hab-dankienr, ztąd też poszedł staropolski wyraz a b d a n-kować zäm. dziękować. Do znakomitszych członków rodu Abdanków należą: Lambert syn Michała hr. z Góry, biskup krakowski, następca św. Stanisława, I CO r. Za jego radą

bywają ten kraj na Mitrydatesie wraz z jego królestwem, w którego skład wchodziła Abchazya, i odtąd ta kraina, jako część prowincyi Pontu, podzielała jego losy, służąc za miejsce wygnania. Zwłaszcza za Dyoklecyana napłynęli tu prześladowani przezeń chrześcianie, co mogło być początkiem rozszerzenia nowej religii, która ostatecznie się ugruntowała po powrocie krainy pod panowanie bizantyńskich cesarzów, po krótkotrwałej niepodległości w czasie walk ich z Chozro-esem. Namiestnik grecki Leon I ogłosił się w 786 dziedzicznym władcą Abcbazyi i dał początek dynastyi, która zakończyła się na bezpotomnym Teodozyuszu II w 985 r., poczem zagarniętą została przez Bagrata III, cara G-ruzyi, i odtąd jej losy dzieliła. Dawid II nadał Abcbazyę prawem lennem potomkom książąt Szyrwańskich, zkąd powstał dom panujący książąt Szyrwarzydze, którzy korzystając z najazdu mongolskiego, czas jakiś ogłosili się za niepodległych, aby po upadku Konstantynopola podpaść pod panowanie tureckie. Odtąd otwiera się droga wpływowi Islamu, który naprzód przez dom panujący dla ocalenia swego stanowiska przyjętym został, aż w 1810 r. Safir-Bej, poddając się Rosyi i powracając na łono chrześciaństwa, dziedziczność zabezpieczyć się starał. Chybione powstanie ludności w r. 1823 pozbawiło kraj samodzielności, co wywołało opór i wiązanie się z resztą górali, aż powstanie z 1887 roku do reszty kraj obezwładniło, a wysiedlenie do Turcyi wyludniło.

Abd, wyraz arabski, oznaczający sługę, niewolnika, poświęconego. W tem samem znaczeniu używany także w językach: tureckim i perskim. Najczęściej spotykamy go na początku imion własnych z przedimkami: al, el, er, ul, np. Abd-Adah, sługa Boży; Abd-el-Kader niewolnik Potężnego, Abd-el-Kerim niewolnik Wspaniałego i t. d. W Per-syi imię Abdal czyli Abdalli (poświęcony Bogu) oznacza osoby duchowne, t. j. to samo, co w Turcyi derwisz, a u nas mnich.

Abdallah (po arabsku Sługa Boży) był ojcem Mahometa, synem Abd-el Mottaliba. Ur. w Mekce 545 żył tamże jako kupiec, umarł zaś 571 r., po narodzeniu się syna, wczasie podróży handlowej do Jatrebu.

Abdallah stryj dwóch pierwszych kalifów z rodu Abbasydów (ob.), wiele przyczynił się do zebrania zastępów wojennych i do wywalczenia stanowczego zwycięztwa w bitwie nad rzeką Zab. 750 roku z „białymi Zawojami“ Ommijadów. Po krót-kiem panowaniu starszego synowca, AbulAbbasa i wbrew jego testamentowi chciał on sam zasiąść na tronie, lecz wódz młodszego synowca Alman-zora (Mansura), Abu-Moslem, po 5 miesięcznej walce pobił go pod Nizibisem w r. 754. A. uciekł do Bassory; potem dał się zwabić na dwór kalifa i następnie zamordowanym został.

Abdallah - ben-Yasin, arab z północno- zachodniej Afryki, zYabą Księciem z Sentladsze nawracał tamtejsze plemiona koczujące arabów, przez co pozyskał sobie rozgłos świętego, oraz licznyoh zwolenników, zwanych Morabitami, którzy obrali

Encyklopedia Pows    îlujtr

go najwyższą głową duchowną. Abdallah następcy swojemu Abubekrowi - ben -Omar, założycielowi Marokka i protoplaście dynastyi Almorawidów 1059 r. pozostawił po swojej śmierci obszerne państwo.

Abd - al - Latif, prawnuk Tamerlana, był najprzód gubernatorem Korassanu; roku 1449 zrzuciwszy ojca swego, Ulug-Beja, z tronu Samar-kandy, po 6-miesięcznem panowaniu, zamordowany został przez stronników tegoż.

Abd-al-Latif PJ* 1518) han kazański, wstąpił na tron 1495, pod opieką cara Iwana Ш Wasilewicza. Złożony z tronu 1502 r., zasiadł na nim powtórnie 1516 r. lecz panował tylko 2 lata.

Abd-al-Latif Muwaffa k-u d-d i n-a 1-M a u s i 1 i (*1162—fi 232), rodem z Bagdadu, słynny arabski lekarz, filozof, gramatyk i historyk. Studya odbywał w Bagdadzie, Mosulu, Damaszku, Jerozolimie i t. d. Był przeciwnikiem Awiceny (Ibn-Siny) i innych, nie podzielając ich predylekcyi do alchemii. Z licznych dzieł jego, dotyczących różnych gałęzi wiedzy, najważniejszem jest „Histo-rya Egiptu”, z której sam A. uczynił skrót o dziejach współczesnych. Skrót ten przełożył na fran-cuzki Sylwester de Sacy (Paryż 1810). Ważnym przyczynkiem do poznania jego ruchliwego życia i ówczesnych stosunków umysłowych na wschodzie jest jego autobijografija.

Abdalonym, potomek królów Sydonu, żył długi czas w ubóstwie, trudniąc się ogrodnictwem. Aleksander Wielki, zająwszy Sydon, przywrócił cnotliwego Abdalonyma na tron ojców.

Abdank albo H a b d a n k, starożytny herb polski. W polu czerwonem ma znak srebrny, podobny do litery W, przedstawiający połamaną sztabę. Nad hełmem umieszczoną jest korona szlachecka o 5 pałkach, a w niej drugi taki sam znak, jak na polu herbowem. Początek herbu sięga czasów wojny Bolesława ГП z cesarzem niem. Henrykiem Y. Inni twierdzą, że pochodzi z czasów pogańskich. Wedle trady-cyi, przechowanej w dziejach naszych, Jan hr. (comes) z Góry, poseł Bolesława Krzywoustego, przybywszy do cesarza Henryka z propozycyą pokoju,

Abdas—Abd-el-Eader.

i: 1?:

Щ

immwß&s ■

sW:,'    ^

Fię. 10. AM-ei-Kałer.

królowa Judyta, po urodzeniu się jej syna Bolesława Krzywoustego, skutkiem uczynionego ślubu wyjednała u swego męża, Władysława Hermana, dla biskupa krakowskiego rozległe dobra w dawneni województwie Sieradzkiem. W lat 10 po śmierci św. Stanisława, Lambert przeniósł ciało tego biskupa ze Skałki ma Wawel, do katedry, gdzie zbudował z ciosu grób i pokrył go złotemi blachami. Skarbi mi er z, hr. z Góry, wojewoda za Bolesława Krzywoustego, gromił Pomorzan, Niemców i Czechów. Oskarżony o spiski przeciwko królowi, ukarany został wykupieniem oczu i więzieniem. Od tego też podobno czasu kasztelan krakowski stanął w hierarchii urzędniczej wyżej od wojewody. Michał hr. z Góry fundował klasztor 00. Benedyktynów w Lubinie r. 1114. Rusław hr. z Góry, w swej włości Sulejowie nad Pilicą fundował klasztor Cystersów. Do herbu Abdank у. Habdank należą nadto następujące rodziny: Abłamowicz, Abramowicz-Skarbek, Ankwicz-Skarbek, Bardziński, Bejnert, Beszewski, Białobrzeski, Białoskórski, Bieliński, Bogucki, Boleński, Borowski, Borzykowski, Borzymiński, Borzymski, Bram, Buczacki, Bu-dziszewski, Bystrzejowski, Chojnicki, Choryński, Chorzewski, Ciekliński, Czachorski, Czarkowski, Czelatycki, Dąbrowski, Dłoto, Doboszyński, Dow-giałło, Dowgiałłowicz, Dunikowski, Dworakowski, Eygird, Gambarzewski, Gastołd, Gembarzewski, Górski, Haraburda, Hromyka-Skarbek, Jazłowiec-ki, Jugoszewski, Kaczy cki, Kaimir, Kaplewski,Kieł-czewski,Klonowski,Kołaczkowski, Konarski, Ko-rzybski, Kossowski, Kowalski, Kozietulski, Kozubski, Krobanowski, Kruszewski,Krzywiński, Kunicki Leszczyński, Lewikowski, Lidzbiński, Łasicld, Machowski, Magnuski, Malczewski, Malechowski, Mikołajewski, Miłkowski, Młynkowski, Obornicki, Oborski, Odechowski, Ossowski, Pękosławski, Pio-traszewski, Piotrowski, Przezwicki, Przyborowski, Psarski, Puczniewski, Radoński, Radziątkowski, Raźek, Regowski, Rodzanowski, Rogowski, Rogoziński, Roguski, Roimir, Rudzki, Sczyjeński, Skarbek, Skoraszewski, Skuba, Słomka rei Słonka-Skarbek, Słomowski, Starosiedliski, Starosielski, Starski, Suchodolski, Swoszowski, Tafiłowski, Tel-szewski, Toczyski, Toczyński, Trzebiński, Two-rzyański, Ustarbowski, Warakowski, Warszycki, Watraszewski, Waźeński, Ważyński-Skarbek, Wie-lobycki-Skarbek, Wojczyński-Skarbek, Wojenkow-ski, Wojewódzki, Wołczek, Wołyński, Wychow-ski, Wykowski.

Abdas lub A u d a s biskup Suzy w Persyi na początku V-go w. Za panowania Jezdegerda I, uniesiony chrześciańską żarliwością, zburzył świątynię ognia, czem mocno rozgniewał na siebie magów. Łagodny dotąd względem ehrześcian Jezdegerd nakazał mu odbudować świątynię, a gdy biskup odmówił, ukarał go męczeńską śmiercią i odtąd nastąpiło w Persyi straszne prześladowanie ehrześcian, trwające blisko 30 lat.

Abd-el-Kader, właściwie Sidi- el -Hadszi-A b d - u 1 - K a d i r - Ul e d - M a h i d d i n (* 180Г— 26 maja 1883), słynny wódz arabski, jeden z najgroźniejszych przeciwników panowania francuskiego w Àlgeryi. Pochodził on z rodziny kapłańskiej Marabutów. Ojciec jego Sidi-el-Mahiddin był kierownikiem szkoły kapłańskiej Ghetna, niedaleko Maskary, chciał więc i syna do stanu duchownego przysposobić. Z powodu swoich zdolności

i ambicyi, A. niechętnie widziany przez ówczesnego Deja Algieru, u-dał się do Kairu, po-czem odbył pielgrzymkę do Mekki, za co dostał tytuł Hadźiego. Po upadku Deja w r. 1830 wrócił do ojczyzny, i tu został o-Ъгапу przez kilka powstańczych plemion, emirem. W czasie od 1832 — 1847 r. prowadził walkę z francuzami, dając dowody nietylko męztwa, ale i zdolności wojskowej. Jakkolwiek początkowo kilka razy został przez francuzów pobity, jednak wkrótce stawał na czele nowych oddziałów, z niezmordowaną wytrwałością wiodąc dalej walkę. W r. 1833 udało mu się podbić wszystkie szczepy, pomiędzy Maskarą a morzem, i 26 lutego 1834 r. zmusił generała francuz-kiego Desmichel do zawarcia pokoju, na mocy którego panowanie jego urzędownie uznanem zostało. Nie mając przeszkód ze strony francuzów, podbił niezawisłych dotąd naczelników plemion. Dążąc do założenia dla siebie nowego państwa, wmówił w ówczesnego gubernatora francuzkiego Drouet d’Erbon, że zamiarem jego jest utorować Francyi drogę do władzy nad temi plemionami, i przygotować je do przyjęcia cywilizacyi europejskiej. Gubernator uwierzywszy zapewnieniom, dostarczył mu znacznej ilości karabinów, które posłużyły do uzbrojenia nowych pułków. Kiedy później gen. Trézel pragnął naprawić szkody wynikające z zawartego poprzednio traktatu, A. korzystając ze sposobności, rozpoczął na nowo wojnę z francuzami i odniósł w d. 28 czemvca 1835 r. pod Makta znaczne nad niemi zwycięztwo. W prawdzie w dalszej wojnie doznał A. kilku porażek, jednak 25 kwietnia 1836 r., nad Tafną, pobił znowu francuzkiego generała d’Arlanges, i rozszerzył panowanie swoje nietylko na Titerę, ale i na część Algeryi. Chociaż Bugeaud uwolnił osaczonych przy ujściu Tafny francuzów, a nawet A. doznał porażki, pomimo to jednak, z powodu, że francuzi zamierzając opanować Konstantynę, żądali pokoju, zawarto traktat nad r. Tafną (30 maja 1837 r.), na mocy którego A. został panem pro-wincyj Oranu, Titery i Algieru, pod nominalnem zwierzchnictwem Francyi. Po dwTóch latach A. podburzany przez swoich fanatycznych doradców, korzystając z niektórych nie dość jasno sformułowanych paragrafów traktatu, rozpoczął na nowo zatarg z francuzami. Skutkiem tego wybuchła mordercza wojna 1840 r., pod dowództwem marszałka Valée i ks. Orleańskiego, uwieńczona zwycięztwem pod Murają, wzięciem Milauy

piąty kalif dynastyi Ommijadów Gdy wojska Justyniana II spu

iMedei,oraz zmuszeniemAb d-el-Kader a do wojny tylko odpornej. Nowy gubernator, generał Bu-geaud, powiększył kolumny bojowe, uczynił je Jżejszemi i urządził systemat tak zwań. razzióu\ Skutkiem tego powodzenie francuzów posunęło się nietylko po za granice pustyni, ale i między arabami wkrótce uczuć się dał dotkliwy niedostatek żywności. "W 1841 r. francuzi zdobyli Maskarę i zhołdo-wali sobie mnóstwo pokoleń; wtedy Ab d-el-Kader zbuntował kabylów w Buzyi i wraz z licznym zastępem cofnął się ku pustyni. Gdy w lutym 1842 r. udało się ks. Aumale zabrać jego sino,le (obóz i harem), Ab d-el-Kader schronił się do Abdur-Ralimana, cesarza marokańskiego który wspierając go odtąd potajemnie, 1844 roku napadł na posiadłości francuzkie. Stanowcze pobicie wojsk marokańskich przez generała Bu-geaud nad rz. Isly d. 14 sierpnia i zbombardowanie miast Magadoru i Tangeru, na zawsze odjęły cesarzowi chęć wojowania z francuzami. Ab d-el-Kader poparty przez fanatycznych poddanych Maroku, wtargnął powtórnie do Algieryi. W ciągu następnych dwóch lat generał Bugeaud nie dał i chwili odpoczynku Ab d-el-Kader owi, który źle odpłacając gościnność Abdur-Bahmana, zbuntował przeciw niemu kilka pokoleń i tym sposobem zmusił go do połączenia się z wojskiem francuzkiem. Emir dwukrotnie pobił marokańczyków, zabrał im obóz i miasto Fez, lecz w końcu został odparty przez 40 tysiączną siłę ku rzece Maluia, gdzie stały wojska francuzkie. Mając zaledwo 1000 ludzi A. nie mógł się przebić do Sahary, więc d. 22 grudnia 1847 r., poddał się generałowi La-moricière i ks. Aumale (ob. Algier). Wraz z rodziną przewieziony do Francyi, trzymany był pod ścisłą strażą w Lamalgue pod Tulonem, w zamku Pan i nakoniec w Amboise. Po wygnaniu króla Lu-dwika-Filipa, emir kilkakrotnie udawał się do zgromadzenia narodowego, żądając zawarowanej sobie kapitulacyą wolności, lecz dopiero Napoleon III d. 2-go grud. 1852 r., stanowczo go uwolnił i Ab d-el-Kader—ów postrach niegdyś armii francuskiej — przybywszy do stolicy, by nowemu cesarzowi złożyć hołd wdzięczności, stał się chwilowo najpopularniejszym i najciekawszym gościem w salonach paryskich. Otrzymawszy 100000 franków pensyi, w d. 21 grudnia 1852 r., udał się do Brussy, następnie osiadł w Damaszku, gdzie w lecie 1860 r. ujął się za prześladowanymi chrześcjanami, za co Napoleon III ozdobił go krzyżem legii honorowej. Podróżując ciągle, dwukrotnie odbył pielgrzymkę do Mekki, 1867 roku zwiedził wystawę paryską, a 1869 roku był obecnym przy otwarciu kanału Sueskiego. Ab d-el-Kader jest autorem religij-no-filozoficznego dzieła, przełożonego na język francuski przez Dugat’a p. t.: „Rappel à l’intelligent; avis a l’indifférent“. Paryż 1858 г. Umarł w Damaszku.

Abd-eł-IIerim (* 1807 — "j* 1885), basza, wódz naczelny armii tureckiej; pochodził z Rumelii, ćwiczył się w wojskowości pod fcm. Hauslabem. W wojnie Krymskiej (1854) dowodząc armią ana-tolską, działał w okolicach Erzeiumu i Karsu z małem powodzeniem. Pod Omerem baszą od bywał kampaniję czarnogórską (1862), podcza powstania kreteńskiego formował korpus w Tes-salii. Wezwany do ministerjum wojny zreformował spoinie z Husejnem Awni baszą armię turecką na sposób europejski. W wojnie serbskiej (1876) został wodzem naczelnym (serdari akram). potem w wojnie ruskiej (1877) strzegł armii Dunaju. Gdy jednak dopuścił armi ruskiej przeprawy w kilku miejscach, postradał dowództwo i został wygnany najprzód na wyspę Lemnos, a pó źniej na Rodos, gdzie umarł.

Abd-el-Malek-ibn-Omar (*718—f 788 r.) wezyr kalifa Abder-Rahmana I, za którym podążył z Azyi do Hiszpanii, jako wierny sługa zdetronizowanego i wymordowanego rodu Ommijadów. Gdy od nowego kalifa z dynastyi Abbasydów, przybył namiestnik Jussuf-el-Feri, A. rozpoczął z nim wojnę, zabrał mu wszystkie miasta, pobił go na głowę r. 759 i odebrał mu życie. Tak samo poraził i synów Jussufa, kuszących się o odzyskanie władzy, oraz zwyciężył afrykanów, którzy dwukrotnie wkraczali do Hiszpanii, by obalić Abder-Rahmana I. Syna swego, który z bitwy pod Sewillą przeciw Abdel-Gafyrowi, hersztowi buntowników, haniebnie uciekał, własną zamordował ręką. R. 772 otrzymał rządy Saragosy i Hiszpanii wschodniej. Żył jeszcze, w czasie wyprawy Karola Wielkiego do Hiszpanii. Jest on sławiony w kronikach i romansach rycerskich pod imieniem króla Marsiliusa, oraz w epopei „Chanson de Roland”.

Abd-el-Malek,

(684 — 705). stoszyły mu wiele prowincyj, zobowiązał się opłacać l,u00 sztuk złota dziennego haraczu, za co cesarz miał utrzymać pokój i powściągnąć napady maronitów. Po uspokojeniu tych ostatnich A. podbił Armenię, Egipt, Cyrenaikę i właściwą Afrykę.

Abd-el-Mumen (*1101—j 1163 r.) założyciel ma-urytańsko-hiszpańskiej dynastyi Muahedimów czyli Almohadów. Był on synem garncarza. Zostawszy uczniem Abd-ullaha-ben Turner, mistrza (mahdi) nowej sekty, dopomagał mu do krzewienia jego nauk w Marokko i Fezie. Poniósł porażkę 1125 r. od sułtana, ale w 1130 r. po śmierci mistrza uznany makdim, zebrał liczne wojsko, zdobył Fez, Ceutę i inne miasta nadbrzeżne. Ta-szfin, wnuk założyciela państwa Almorawidów, r. 1143 wystąpił zbrojnie przeciw A. pobity jednak kilkakrotnie, cofnął się naprzód do Tlem-cenu a następnie do Oranu, gdzie otoczony w ucieczce postradał życie (1145 roku). Wówczas całe państwo Almorawidów przeszło pod władzę zwycięzcy; następnie ulegając prośbom mahometan Andaluzyi, wysłał swą armię do Hiszpanii dla bronienia współwyznawców przeciw Alonzowi VII. królowi Kastyli. Po pięcioletniej walce z Alonzem wszystkie kraje,posiadane niegdyś przez Almorawidów, zdobyły jego wTojska. Podczas tej wojny A b d e 1-M u m e n starał się o zaprowadzenie ładu i podniesienie oświaty w swojem państwie. Więcej

A bd-el -Rahm a n I.—Abdukcya.

niż odniesione zwycięstwa, do utwierdzenia władzy Almohadów na półwyspie, przyczyniła się śmierć Alonza VII (1157 roku). Niedługo potem 1158 roku A. obiegł w Afryce miasto Me-hadyę, a zdobywszy je, wszystkich chrześcian w pień wyciąć kazał. Wtedy miasta nadbrzeżne i wszystkie plemiona berberyjskie poddały się jego berłu i tym sposobem państwo Almohadów rozszerzyło się od oceanu aż do granic Egiptu; dokonawszy tego Abd-el-Mumen udał się przez Tangier do Andaluzyi, gdzie obecność jego ożywiła wojnę. Alonzo, król portugalski został pobity, a Badajoz, Beja i kilka innych miast poddały się zwycięzcy 1161 r. Powróciwszy do Afryki, zajął się administracyą swego państwa, a mianowicie: systemem podatkowym, wojskowością i zakładaniem fabryk broni. Gdy atoli, mimo zwycięztw Almohadów walka w Andaluzyi nie ustawała. Abd-el-Mumen, postanowił zadać stanowczy cios chrześcianom. Ogłosił więc wojnę świętą, zgromadził ogromną ar-mję i mimo podeszłego wieku, zamierzył podbić całą Hiszpanią, lecz oto po 33 latach pełnego sławy panowania, umarł nagle.

Abd-el-Rahman I, emir 759—788, jedyny z Omnii-jadów, który ocalał od rzezi wyprawionej przez Abul - Abbasa Krwawego (ob.). Po kilkuletniem tułactwie dostał się do Korduby i opanowawszy Hiszpaniję, oderwał ją od kalifatu. Abassydzi podburzali przeciwko niemu namiestników prowincyj i napastowali zbrojną wyprawą. Namiestnik (wali) Saragossy wezwał Karola AV-go, który zdobył część północną od Pyrenejów do rzeki Ebro i założył tu swoją marchiję (777). Nie bardzo wojowniczy A. oddawał się chętniej pracom około podniesienia dobrobytu i upiększenia stolicy swojej. Przeniósł palmy z Afryki, kopiąc kanały zwilżał suche grunta i znakomicie podniósł rolnictwo. Wybudował prześliczny pałac Alkazar, do dziś dnia istniejący w Sewilli i rozpoczął budowę meczetu w Kordubie, długiego na 330, szerokiego na 190 łokci, zaliczonego do największych i najwspanialszych gmachów świata.

Abd-el-Eabman II, emir Hiszpanii 822 — 852 pomimo niepowodzeń w wojnach z chrześcianami i zrabowania kilku miast: Lizbony, Kadyksu, Sewilli, przez flotę Normandów, był uważany za władcę potężnego. Cesarz byzantyjski Teofil przez uprzejme poselstwo zapraszał go do przymierza przeciwko Abassydom.

Ahd-el-Rahman III, najznakomitszy z Ommija-dów hiszpańskich, panował od 912 do 961 r. i przybrał tytuł „emira al mumenim“, czyli „głowy wiernych“, którego dotąd używali sami tylko kalifowie. Poskromił niesfornych rządców prowincyj, przedsiębrał 22 wyprawy na chrześcijańskie królestwa Hiszpanii; a z większem powodzeniem wojował w Afryce, zdobył bowiem Ceutę, Tangier, Eez i cały Magreb. Pomimo tylu wojen, umiał doprowadzić państwo swoje do stanu kwitnącego przez opiekę nad rolnictwem, górnictwem, przemysłem i handlem. Dochody jego dosięgły olbrzymiej na owe czasy cyfry 12,000,000 dukatów, a stołeczna Korduba 2Va mil obwodu. Jego pa-

łac Azzechra, posiadał sale ozdobione mozajl \ złotem, perłami; w pokoju ulubionej żony jego, lapis lazuli okrywał ściany, a w środku fontana tryskała wonnościami. Co ważniejsza, znajdowało się w Kordubie 17 większych zakładów naukowych i 70 bibliotek z 600,000 dzieł. Gdy cała Europa była pogrążona w barbarzyństwie, Arabowie hiszpańscy wytworzyli wszechstronną i wysoką cywilizacyę. A. wyprawił do cesarza Ottona I-go poselstwo z oświadczeniem przyjaźni i bogatymi darami, lecz zachęcał go do przyjęcia wiary mahoraetańskiej. Radził też, aby książętom niemieckim łby ucinał w razie nieposłuszeństwa. Powiadano, że przed śmiercią policzył wszystkie szczęśliwe dni swego życia i znalazł zaledwo 14, w ciągu 50-letniego panowania.    t. k.

Ahdera. Miasto starożytne na południowym brzegu Tracyi nad rz. Nestos o 50 km. od Neo-polis, założone w VI w. p. Cb. przez Abderę siostrę Diomeda, podług innych zaś przez Herkulesa, dla uczczenia jego przyjaciela Abderusa. Tutaj urodzili się Demokryt i Protagoras. Zwaliska tego miasta znajdują się w Rumelii, zwane Asperoza. Za dawnych czasów mieszkańcy Ab-dery uchodzili za nader ograniczonych, i już za Cycerona znane było wyrażenie „abderita mens”, na określenie bardzo tępych pojęć. Ztąd powstał i w filozofii współczesnej wyraz „abderytyzm”, oznaczający zastój umysłowy.

AM-er-Rahman-Sufi astronom arabski, ur. 903 r., zostawił kilka dzieł, z których najznakomitsze p. t.: „Uranografia” jest niejako rozumowanym katalogiem ciał niebieskich, obejmującym nawet gwiazdy nieznane Ptolomeuszowi.

Abderytest ob. Demokryt.

Abdest (wyraz perski) tak zwą się rytualne ablucye, czyli obmywania się u mahometan. Bez tych ablucyj prawowierny mahometanin nie może odbywać modlitw.

Abdias — mniemany autor apokryficznych dziejów Apostolskich {Acta Apost. s. Historia cer-taminis Apostolici), utrzymujący, że był jednym z 72 uczniów J. Chrystusa, że towarzyszył cło Per-syi św. Szymonowi i Judzie, że żył z wielu innymi apostołami. Rękopism tych wszystkich bajek znalazł w pewnej jaskini Wolfgang Lazius i ogłosił go później w Bazylei 1551 r.

Abdukcya (łac. abductio grec, ара gage) pewien sposób rozumowania, wskazany w logice Arystotelesa. Istnieje on wtedy, gdy w syllogizmie (ro-zumniku) pierwszy wyraz (praemissa major) stanowi zasadę pewną, a drugi (praemissa minor) zasadę tylko prawdopodobną, możliwą, a skutkiem tego i wynik rozumowania czyli wniosek, jest także tylko prawdopodobnym. Na przykład:—postęp oświaty publicznej zależy od ilości i jakości szkół; a że szkoły mnożą się w miarę dobrobytu ludności, przeto z powiększaniem dobrobytu wzmaga się i postęp oświaty. Ostatnie zdanie, czyli wynik rozumowania, zawiera prawdę tylko względną, nie zaś koniecznie z kombinacyi dwóch pierwszych wynikającą; gdyż częstokroć ludność używająca dobrobytu (pr. minor) nie dba

m-m

W:

Fie. U. Abd-ul Hamid Î

о zakładanie szkół: jest jednakże prawdopodo-bnem, iż dobrobyt, sprowadzający oszczędność ma-teryainą, może się przyczynie do zakładania szkół a więc i do postępu w oświacie A jako metoda rozumowania, wsuwa się między dwie inne: declak-cyę i indukcyę (ob.).    K- K-

Abd-ul-Azis-Han, 32-gi sułtan Osmanów. (* 9 lutego 1830 r.—-j- 4 czerwca 1876 r.) Jako drugi syn sułtana Mahmuda II,w d. 25 czerwca 1861 .r wstąpił na tron po bracie swoim, Abd-ul-Me-dźidzie. Wbrew oczekiwaniom staro-tureckiej partyi, oświadczył się za reformami i otoczył się liberalnymi doradcami, zdobył sobie nawet nieco popularności, obiecując ująć w karby finanse państwowe i pałacowe, lecz do przeprowadzenia tych zamiarów zabrakło mu stanowczości, do czego od r. 1862 przyczynił się także nerwowy rozstrój, czyniący go chwilami niepoczytalnym. Aż do 1871 r. przez poprzednika jego ustanowione rządy Wysokiej Porty, czyli w. wezyra, trwały dalej. Najważniejsze wypadki w czasie jego rządów, jak powstanie na Kandyi (1866 r.), a wskutek tego odstąpienie Serbji cytadeli belgradzkiej (1867 r.), jak dyplomatyczne zwycię-ztwo nad Grecyą (1868 r.), iak poparty kan-diockiem powstaniem powrót wice-króla Egiptu do uległości sułtanowi, któremu tenże nadał tytuł Kedywa i t. d., były przedmiotem zajęcia raczej ówoczesnych znakomitych mężów stanu Fuad-baszy i Ali-baszy, aniżeli samego sułtana. Abd-ul-Azis 1863 r. udał się z Euadem do Egiptu, a 1867 r. podczas układów, dotyczących uspokojenia Kandyi i wynikłych stąd nieporozumień między Portą, a wielkiemi mocarstwami, wbrew zwyczajowi udał się w podróż na Zachód. W d. 30 czerwca w Paryżu świetnie przyjęty, Abd-ul-Azis zwiedził wystawę powszechną. Od 12—23 lipca bawił w Londynie, 24 lipca spotkał się z królewską pruską parą w Koblencyi, zabawił 5 dni w Wiedniu i d. 7 sierpnia 1867 r. powrócił do Konstantynopola. Podróż ta pochłonęła olbrzymie sumy, poprawiając chwilowo położenie polityczne; dla państwa jednak nie przyniosła spodziewanych korzyści. Po śmierci Ali-baszy we wrześniu 1871 roku, Abd-ul-Azis mniemał, iż teraz już przyjdzie do samodzielniej szych rządów i dopnie podwójnego celut. j. zmiany osmańskiego prawa następstwa, na rzecz syna swego Jussuf-Iz-zeddina, oraz zgromadzenia olbrzymiego osobistego majątku kosztem państwa. Popierany przez samolubną i niesumienną kamaryllę, w myśl swoich projektów wybrał odpowiednich ministrów. Wszystkie dochody państwowe starał się zagarnąć dla siebie i podczas gdy w 1873 r. obdarował Kedywa prawami niezawisłego panującego za podarek wynoszący 21 milionów franków, żołnierze i urzędnicy byli bez żołdu i pensyi. Od czasu do czasu w skład ministeryum wchodzący uczciwsi ludzie, wobec tych stosunków stali zupełnie bezsilni, gdyż rozkład już dawno znaczne poczynił postępy, a w Hercogowinie wybuchło powstanie dające wiele do myślenia. Abd-ul-Azis w sierpniu 1875 roku, obniżył do połowy procenta tureckiego państwowego długu i zburzył tern kr в' dyt Wysokiej Porty. W d. 11 maja 1876 r. powstanie softów zmusiło go do usunięcia wielkiego wezyra Mahmud-Nedima i utworzenia pa-tryotycznego ministeryum z Mehmed - Ruźdi’m i Husseinem Awnim na czele. Ministrowie ci wraz z Midhatem baszą i kSulejmanem w d. 30 maja 1876r.zmusili go do zrzeczenia się tronu.na rzecz jego bratanka Mehmed-Murada. W kilka dni później t.j. 4czerwca Abd-ul-A zis, jako więzień stanu umarł w pałacu Czyragan. Śmierć miała nastąpić wskutek jakoby samobójstwa. W r. 1881 został z tego powodu wytoczony proces kilku najwyższym urzędnikom państwa, a między tymi i Midhatowi-ba-szy (ob.) Wykazał on stanowczo, że sułtan był zamordowanym. (Ob. Azam: „L’avénement d’A.u Paryż 1861 r. Millingen: „La Turquie sous le règne d’A“. Bruxelles 1868).

Abd-ul-Hamid I, 27-my sultan Osmanów. (* 20 maja 1725 r.—-f- 7 lipca 1789 r.) wstąpił na tron 21 stycznia 1774 r., po bracie swoim sułtanie Mustafie III, a to właśnie w chwili, w której całe państwo znajdowało się w najokropniejszym rozstroju. Namiestnicy odległych prowincyj, jak: Syryi, Egiptu, Georgii i t. d.. pozostawiali sułtanowi za-ledwo cień zwierzchniczej władzy, a hr. Buinian-cow, ze zwycięską armią rosyjską stał nad Dunajem. W moc zawartego pokoju w Kuczuk-Kaj-nardźy 21 lipca 1774 r. odstąpił Rosyi wielką i małą Kabardę, twierdze: Jenikale i Kercz, miasto Azów i zamek Kinburn z pasem ziemi pomiędzy Bugiem a Dnieprem; dalej wolną żeglugę na Czarnem morzu, prawo opieki nad księstwami Mołdawii i Wołoszczyzny. Hanowi znów krymskich tatarów zapewniono niepodległość. Ale to właśnie pozwoliło Bosyi wmieszać się do spraw wewnętrznych Krymu, który też wskutek tego przeszedł w jej posiadanie. Austrya za swą neutralność otrzymała Bukowinę. Abd-ul-Hamid kilku zbuntowanych baszów zmusił do posłuszeństwa i uznawszy wyższość europejskiej sztuki wojennej powołał oficerów fran-cuzkich do Konstantynopola, by przy ich pomocy wszystkie pograniczne twierdze postawić w stanie obronnym. Nowa wojna przeciw Rosyi, sprzymierzonej z Austryą r. 1787 rozpoczęła się nieszczęśliwie dla Turcyi, bo zniszczeniem jej fioły pod Kinburn i zdobyciem Oczakowa przez ks. Potemkina d. 17 grudnia 1787 r. Wpośród przygotowań do dalszej walki, Abd-ul-Hamid już od dłuższego czasu moralnie i fizycznie cierpiący, umarł. Na tron wstąpił po nim synowiec Śelim III.

Abd-ul-Hamid II.    .«

34-ty obecnie panujący - \VQ| sułtan Usmanow, drugi . äv? .АяШИ syn sułtana Abd-ul-    Щ1#Г|Л

Medżid’a. (* 22 września 1842 r.) wstąpił na    _____

tron 31 sierpnia 1876    ЩЦ

roku, po bracie swoim,

Muradzie V-yin, który w trzy miesiące po objęciu rządów dostał pomio-

listopada 1778 r.—j* 1859 r.) wstąpił na tron 189A r po stryju swoim Muleju Sulejmanie. Panowanie jego bogate było w zatargi z mocarstwami europejskiemu Zatarg z Austryą 1828 r. o daninę za udzielaną przeciw korsarzom opiekę, po zbombardowaniu El-Ariszu zakończył się tern, że Abd. zrzec się musiał tej daniny. O wiele poważniejszy zatarg wynikł 1844 roku między sułtanem a Hiszpanią, gdy Abd. kazał ściąć hiszpańskiego agenta konsularnego, Wiktora Darmon. Zatarg ten jednak za staraniem Anglii zakończył się pokojowo. Fanatyzmem ludu porwany Abd., jako sprzymierzeniec Abd-el-Kadera, wystąpił przeciw Francuzom, ale podczas gdy ks. Joinville ostrzeliwał Tanger i Mogador, roje konnicy jego zostały rozproszone przez marszałka Bugeaud w 1844 roku pod Isly. Za pośrednictwem Anglii dnia 10 września zawarto traktat w Tangerze, niebawem jednak sułtan ujrzał się zagrożonym przez Abd-el-Kadera, który chciał zawładnąć Marok-kiem. Później Abd, z powodu rabunków duka-

czarna zmysłów. Położenie Turcyi było opłakane; bankructwo państwa z r. 1875 zniszozyło kredyt, w Bułgaryi i Hercogowinie szalało powstanie, Serbia i Czarnogóra rozpoczęły wojnę, a Ro-sya ukończyła swe uzbrojenia, ażeby zadać cios ostateczny osamotnionej Porcie. A. 23 grud. 1876 r. nadał ustawę równouprawniającą wszystkich tu-reokick poddanych. Nie rozbroiło to jednak przeciwników Turcyi. Rosya d. 24 kwietnia 1877 r., wypowiedziała wojnę, która zakończoną została stanowczą przegraną Turcyi. Zwycięstwa wojsk russkich, które dotarły aż pod mury stolicy, zmusiły sułtana do zawarcia pokoju w San-Stefano (dnia 3 marca 1878 roku), mocą którego zapewnione zostały: zupełna niepodległość Rumunii i Serbii, przemiana Bułgaryi na księstwo autonomiczne, odstąpienie pewnych terytoryów na rzecz Rosyi, Serbii i Czarnogórza, oraz wypłata znacznej sumy jako odszkodowanie wojenne. Niezadowolnienie mocarstw, wywołane nadmier-nemi warunkami zawartego pokoju, mało co ulżyło sułtanowi, gdyż na kongresie berlińskim 1878 r. za mało znaczne zmiany w traktacie, sułtan zgodzić się musiał na zajęcie Bośnii przez Au-stryę, a wyspy Cypr przez Anglików, Grecyi zaś zmuszony był odstąpić pograniczne kraje Tesal-sko-Epirskie. Pomijając poniesione straty, rządy Abdul-Hamida mało zapewniały pomyślności. A. musiał zrzec się myśli o reformach w obec tero-ryzmu stronnictwa staro tureckiego, parlament został rozwiązany 14 stycznia 1878 r. i powrócono stare tradycye rządów. Lecz sułtan zdołał się przecie uwolnić od zgubnego wpływu zauszników, losów państwa nie puścił w ręce pałacowych intrygantów, którzy w grudniu 1878 r. wywołali zamach na jego życie, i rządy ujął w swe ręce. Urzędnicy niemieccy, którzy w znacznej liczbie wstąpili do służby tureckiej r. 1880 mają zreformować turecką arrnję i uporządkować finanse.

Abd-ul-Kurna miejscowość w górnym Egipcie, w której znaleziono nader ciekawe stare ścienne malowidło w jednej z kaplic nagrobkowych. Obraz ten przedstawia budowanie świątyni Amona i składa się z dwóch części: w dolnej widzimy lud znoszący budulec, w górnej właściwe wznoszenie się gmachu. Obraz ma wszystkie cechy charakterystyczne staroegipskich malarzy: nieposiada ani perspektywy, ani cieni, szczególniej oryginalnie przedstawione jest jezioro, z którego robotnicy czerpią wodę — stanowi je kwadrat otoczony dokoła liśćmi.

Abd-ul-Lathif ob. Abd-al-Lathif.

AM-ul-Medżid 31 sułtan Osmanów, a 28 od czasu zdobycia Konstantynopola, najstarszy syn Mahmuda H. (* 23 kw. 1823—f 1861 r.). Wkrótce po rozbiciu tureckiej armii przez Egipcyan pod Nisib 24 maja 1839 roku, wstąpił na tron po ojcu swoim d. 1 lipca tegoż roku. Gdy przy pomocy europejskich mocarstw, egipski basza Melimed-Ali został upokorzony, Abd. powziął zamiłowanie do cywilizacyi zachodniej i prowadził dalej rozpoczęte przez ojca reformy. Idąc za radą Reszyd-baszy i matki swojej, w dniu 3 listopada 1839 r.

wydał słynny Haty-Szeryf datowany z Giilhane, zapewniając wszystkim tureckim poddanym opiekę nad ich życiem, mieniem i czcią, wyrzekając się zarazem samowolnego prawa władzy nad życiem i mieniem swych urzędników. Powstrzymał się od oso bistego mięszania się do spraw państwowych i zaprowadził prawidłowe wielko-wezyrskie rządy. Po uregulowaniu spraw egipskich r. 1843 zapanował spokój na czas dłuższy. W 1850 roku po wojnie wigierskiej W. Porta poparta przez Anglię odmówiła Rosyi i Austryi wydania politycznych emigrantów z Węgier. W roku 1852 odwdzięczając się Austrya zmusiła Turcyę do opuszczenia Czarnogórza. Równocześnie wybuchł w Jerozolimie gwałtowny spór o święte miejsca. Rosya wypowiedziała roku 1853 wojnę Turcyi. Anglia, Francya, Sardynia, a także i Austrya wystąpiły jako sprzymierzeńcy Turcyi (ob. Wojna Wschodnia). Małe stosunkowo korzyści odniesione w tej wojnie, musiała Wysoka Porta opłacić swoim sprzymierzeńcom ustępstwami zawar-temi w Hatti-Humajun dnia 18-go lutego 1856 r. wręcz przeciwnemi zasadniczym prawom państwowym. Traktat paryski, zawarty 30-go marca 1856 r., który Wysokiej Porcie miał zapewnić tak wewnętrzny jak i zewnętrzny pokój, nie zadowol-nii chrześcian i oburzył mahometan. Wybuchły powstania w Bośnii, Bułgaryi i w Albanii, w Damaszku i na Libanie, a mahometanie i druzowie dopuszczali się rzezi na chrześcianach. Abd. dotąd energiczny i umiejący wybierać ludzi zdolnych do pomocy w rządach kraju,, teraz coraz bardziej stawał się obojętnym, zmysłowym i rozrzucającym dochody państwa, podczas gdy długi państwowe rok rocznie w zastraszający wzrastały sposób. W r. 1858 skarb państwa ogłosił bankructwo. Abd. utraciwszy zupełnie miłość i szacunek swoich poddanych, umarł na wycieńczenie sił, pozostawiając 8 córek i 6 synów. Abd-ul-Mummen ob. Abd-el-Mumen. Abd-ur-Rahman ob. A b d-e 1-R a h m a n.

Abd-ur-Rahman sułtan Fezu i Marokka, (* 28

BI

ШШ

frl

■3Ł

\I

fe

Ш.

mtÉ

llllSIl i£

L | J j".

'Ж<9ЮВ»И#

«JL

źfH: Wm/f

Malowidło ścienne w .А.Ъса.-Ш-Юа.гпеи.

\Г

11

//■

Ушами!

[. . к • 1

«к:

ШШ?

ШШШ

Èè'>

IM

Ü«

Fig. 12. Budowa świątyni w Egipcie.

тт,

ЩШШШр

Г(1

ШЙ

"Л

Fig. 13. Przygotowanie materyałów do budowy.

II

-Зг 2rû^:;ivôt

à$$M| 1ШШ •31 » „Ж........... Ш1

HipHI Шй ш, ИМ ШИ иш*

Ыи

Abd-ur-Rahman. — Abeiwdło.

•co

czuje się na siłach do wykonywania ich, nie można mu »dejmować prawa zrzeczenia się tronu. Do abdykacyj, które wywołały największy wpływ na dzieje świata i wypadki polityczne, należały: cesarza rzymskiego Dioklecjana (305 r.), cesarza niemieckiego Karola Y < 1556 r.), królowej szwedzkiej Krystyny (1654 r.), króla hiszpańskiego Karola IV '1808 r.), Napoleona 1(1814 i 1815), królów francuzkich Karola X (1830 r.) i Ludwika Filipa (1848), króla sardyńskiego Karola Alberta (1849) i cesarza austryackiego Ferdynanda I (1849). W naszych dziejach pierwszy przykład abdykacyi dał Jan Kazimierz zrzekając się tronu w 1668 r. Szlachta, uważając tę abdykacyę za wielkie nieszczęście, ustanowiła następnie w 1669 r. prawo, zabraniające królom zrzekać się tronu. Pomimo to i później, przeważnie pod wpływem wypadków politycznych, były jeszcze abdykacye Augusta II (1707 r.), Stanisława Leszczyńskiego (1735) i Stanisława Augusta Роша-

A. o.

nywanych przez pobrzeźnych piratów, uwikłał się w nieporozumienia z mocarstwami europejskiemi. Francya, Anglija i Prusy wysyłały swoje eskadry, w celu skarcenia rabusiów.

Abd-ur-Eahman emir Afganistanu, (* 1830 r.) walczył pod ojcem swoim Afzul-Hanem i wujem Azim-Hanem przeciw prawemu emirowi Szir-Alemu i zdobył 1866 roku Kabul, gdzie ojciec jego objął rządy. Po śmierci ojca 1867 r. i po wypędzeniu Azim-Hana przez Szir-Alego Abd. pobity pod Thinah przez Yakub-Hana uciekł do Rosyi, gdzie mu przeznaczono jako siedzibę Sa-markandę, dając nadto pensyi 25,000 r. rocznie. Gdy 8 października 1879 r. Yakub-Han przez brytańsko-indyjski rząd pozbawionym został tronu, zgromadzeni naczelnicy i książęta wschodniego i środkowego Afganistanu ogłosili Abd. emirem. Pobiwszy podKandaharemYakub-Hana,umocnił się na tronie. Zręcznie wywija się pomiędzy wpływem angielskim usiłując zawarować niezależność swoją. Takim się też okazał nazjeździe z vice-krôleni indyjskim lordem Dufferin w Rawul-Pindi 1885 roku.

Abdykacya (z łacińskiego abdicere) czyli zrzeczenie się, jest czynem, przez który monarcha w państwach monarchicznych zrzeka się najwyższej władzy. Abdykacja może być dobrowolna i wtedy żadnego zarzutu nie można jej czynić ze stanowiska prawnego, albo przymusowa, kiedy dotychczasowy panujący pod naciskiem zewnętrznych okoliczności zmuszony był zrzec się tronu. Ważności tej ostatniej abdykacyi może zaprzeczać nawet sam zrzekający się. Abdykacja dobrowolna może być wyraźna, lub domyślna. Wyraźna ma miejsce wtedy, kiedy panujący w manifeście, lub innym akcie tego rodzaju, zrzekł się władzy; domyślna ma miejsce wtedy, kiedy spełnił akt, z którego można tylko wyciągać wniosek co do jego pod tym względem zamiaru. Do takich czynów należą np. opuszczenie kraju. Tak np. opuszczenie Anglii w 1688 przez Jakóba II uważane było za milczące zrzeczenie się tronu, w skutek którego parlament powołał do niego Wilhelma i Marję. Abdykacja dobrowolna winna być bezwarunkową. Pod tern wyrażeniem rozumieć należy, że monarcha nie może się zrzec tylko części swej władzy, zachowując sobie inną; że zrzekający nie może się zrzec władzy tylko na pewien przeciąg czasu, po upływie którego mógłby napowrót objąć ją; że zrzekający się może zrzec się władzy tylko na korzyść osoby, która według obowiązującego prawodawstwa byłaby do niej powołaną. Zrzeczenie się na korzyść innej osoby, nie może być uważane za ważne, gdyż następstwo tronu jest przez prawo urządzone i nie może być przez zrzekającego się samowolnie zniesionem. Niektórzy twierdzili, że abdykacja dobrowolna w ogóle nie jest dopuszczalna, że panujący niema prawa zrzec się władzy państwowej. Twierdzenie to wszakże z żadnego punktu widzenia rzeczy nie może się utrzymać. Panujący razem z władzą państwową obejmuje także pewne obowiązki, jeżeli więc nie

towskiego (1795 r.).

Abdyoci ob. Ab a dy o ci.

Abecadłem nazywa się zbiór wszystkich znaków piśmiennych, albo liter na wyrażenie pojedyńczych dźwięków pewnego języka, ułożony w pewien zwyczajem ustalony porządek. Nazwa ta wzięła początek od brzmienia w mowie naszej trzech pierwszych głosek а Ъ c w połączeniu z przyrostkiem -dło (pochodnyin-at^o). Dawniejszą od tego wyrazu jest nazwa grecka alfabety utworzona z nazw dwóch początkowych liter w abecadle greckiem alfa, beta, odpowiadających naszym a b. Długi czas za wynalazców abecadła, będącego podstawą dzisiejszych abecadeł języków europejskich, uważano fenicyan. Nowsze jednak badania wykazały, że i znaki abecadła fenickiego powstały z pisma egipskiego hieratycznego, które znowu jest pewną przeróbką, pewnem uproszczeniem pisma pomnikowego, zwanego hieroglificznem. Udowodnił to egiptolog francuzki Em. de Rougé w rozprawie „Mémoire sur l’origine égyptienne de Г alphabet phénicien“, Paris 1874. Pismo egipskie hieratyczne było źródłem nie tylko abecadła fenickiego (Tab. 1), ale w ogóle także abecadeł semickich głoskowych wyrażających oddzielne dźwięki, znanych u wszystkich ludów semickich, jak np. hebrajski, syryjski, arabski, etyopski i t. d., oprócz babilończyków i asyryjczyków (którzy mieli pismo, klinowem zwane, będące wynikiem rozmaitych kombinacyj klinów). Na załączonej tablicy mamy, między innemi, przedstawione abecadło zendz-kie czyli starobaktryjskie, użyte w tekście zen-dawesty, oraz arabskie, najbardziej zbliżone do dawnego syryjskiego, używane wszędzie przez wyznawców islamu i najbardziej, obok łacińskiego, na kuli ziemskiej rozpowszechnione. Z abecadła starosemickiego, za pośrednictwem fenickiego, wzięły początek i abecadła ludów aryjskich, jak tego między innemi dowodzi ten sam prawie porządek głosek w jednem i w drugich. Grecy najpierwsi w Europie przyjęli abecadło fenickie. (Porów, starogreckie i staroliebrajskie na tabl.) Kadmus, według podania, zapisanego przez Ho*

szem

ono

rodota (V, 58), zastosował je do mowy greckiej, stąd nazwa abecadła Icadmęjskiego; obok tego zaś znane są odmiany abecadeł nolsko-doryckiego i jemskiego. Od osadników greckich na półwyspie Apenińskim przeszło z kolei to abecadło do etrus-ków, którzy, podobnie jak hebrajczykowie, pisali od ręki prawej ku lewej (Tab. 1), a następnie i do innych ludów italskich. Tą drogą otrzymali też abecadło rzymianie, zaprowadzając w pierwowzorze eolsko-doryckim pewne zmiany graticzne, stosownie do natury dźwięków mowy latynów. Abecadło łacińskie przyjęli potem gal-lowie i inne narody zachodniej i środkowej Europy; następnie zaś przez te narody zaniesione zostało na drugą półkulę, tak,, że dziś stało się ono abecadłem powszechnem.—Drugie abecadło, używane przez starożytne ludy germańskie, stanowiły znaki runiczne, których początek zostaje w związku z abecadłem grecko-semickiem. Rozróżniano trzy rodzaje abecadła runiczego: 1) skandynawskie, 2) saskie, 3) anglosaskie, utworzone w VT-tym wieku w Anglii przez sasów tam osia- I dłych.— Na podstawie abecadła runicznego w połączeniu z greckiem utworzył biskup Ulfilas w IV wieku po Chryst. (j- 381) abecadło starogockie (Tab. I) i zastosował je do języka, na który przełożył biblię. Abecadło to jednak nie znalazło rozpowszechnienia. Z przyjęciem clirześciaństwa przez inne ludy germańskie, wyszło ono z użycia, ustępując miejsca abecadłu łacińskiemu. Nie należy wszakże pod wyrazem ab. gotyckie rozumieć abecadła, dzisiaj zwanego gotyokiem, którem dotychczas jeszcze drukują się książki niemieckie, obok bardzo już szerokiego zastosowania w drukarstwie niemieckiem, okrągłego abecadła łacińskiego. Abecadło niemieckie ostrokątowe, zwane do dziś dnia gotyckiem, jest wprost przerobio-nem nieco przez przepisywaczy średniowiecznych abecadłem łacińskiem, od niego niby ozdobniej-(?) i daleko niewyrażniejszem. Było powszechnie używane w Niemczech, Czechach i Polsce, zarówno w rękopisach przed wynalezieniem druku, jak i w drukach wieku XVI i XVII. Wszystkie druki krakowskie i wogóle polskie z o-wych wieków, przedstawiają nam postaci abecadła gotyckiego, zwanego także szwabachem. Wspomnieć również należy o abecadle celtyckiem, jakiego używali irlandczycy, powstałem z run i abecadła greckiego.—Abecadło indyjskie, jak wykazały badania Lepsiusa (1834) i Webera w Berlinie (1855), początek swój zawdzięczają abecadłu semickiemu. Z pomiędzy różnorodnych abecadeł indyjskich najważniejszem jest jedno z czterech abecadeł sanskryckich, zwane dêva nâgarî, mające oznaczać pismo boskie, pomimo że nâgarî oznacza miasto (podług domysłu Benfeya nazwa ta ma oznaczać pismo używane w stolicy: Hauptstädtische Schrift). Abecadło to różni się tein od semickiego i wszystkich europejskich, że znaki jego uporządkowane są podług organów mownych, służących do wygłaszania dźwięków, terni znakami wyrażanych; a mianowicie¹, spółgłoski gardłowe, podniebienne, mózg iwe (cerebrales) cz. językowe, zębowe i wargowe (ob. tab.) Indyjskiego

bncTklopedya Powtzechna IUuitr.

pochodzenia (Pali) jest także pomiędzy wielu in-nemi abecadło birmańskie, które wprowadzono do Birmy wraz z buddyzmem z Indyi i zastosowano do języka miejscowego, należącego do języków jednozgłoskowych. Z innych abecadeł, używanych w Azyi, godne jest uwagi jedno z dwóch japońskich, zwane katakana. Sam język japoński, jakkolwiek zaliczany jest do języków turań-skich,. stanowi wszakże odrębny szczep mowy i różni się od wszystkich języków wschodnio-azya-tyckich swoją wielozgłoskowością, obfituje przy-tem w samogłoski i odznacza się miłą dźwięcznością. Abecadło katakana jest zgłoskowe; składa się z 47 znaków, utworzonych na podstawie znaków chińskich ideograficznych. Japończycy piszą je pędzelkiem w liniach pionowych z góry na dół, rówmoległych jedna obok drugiej, od ręki prawej ku lewej.—Słowianie używają dwojakiego rodzaju abecadła: cyrylskiego i łacińskiego. Abecadło cyrylskie albo cyrylica, zwane też starosłowiańskim albo starobułgarskiem, początek swój wzięło od greckiego. Układ jego przypisywany jest św. Cyrylowi, który do znaków ab cadła greckiego dodał kilka liter, koniecznych do oddania dźwięków języka starosłowiańskiego, jak znaki: na wyrażenie samogłosek nosowych ą, ę, spółgłosek ż, sz, cz i t. d. Abecadło w ten sposób utworzone liczyło liter 42. Z niego bezpośrednio powstały abecadła: bułgarskie, serbskie i rosyjskie. To ostatnie, ułożone za czasów Piotra W., zwie się gruźdańskiem, czyli świeckiem, w różnicy od poprzednio używanego w pismach religijnych, zwanego cerkiewnem. Odmiany abecadła starosłowiańskiego stanowią: glagolica, tak nazwana od wyrazu głagoł=słowo, głagołati=mówić, używana od wieku XII-go przez słowian wyznania rzymsko-katolickiego w Dalmacyi i dotąd w księgach kościelnych; i bukwica (od bukwa=głoska), będąca w użyciu u serbów bośniacldch wyznania rzymsko-katolickiego od wieku XVI-go. Z abecadła starosł. czyli cyrylskiego, powstało także abecadło rumuńskie. Pozostałe narody słowiańskie wraz z cywilizacyą zachodnią przyjęły także i abecadło łacińskie, a to z południowych narodów słowiańskich chorwaci i słoweńcy, z zachodnich: czesi, polacy, łużyczanie i połabianie. Abecadło polskie w najdawniejszych zabytkach języka z w. XIV-go, t. j. w ..Psałterzu floryańskiin ‘ i w „Botach przysiąg sądowych“, oparte jest na abecadle łacińs. Na wyrażenie wielu dźwięków polskich, których nie było w łacinie, brakowało osobnych postaci. Starano się zaradzić temu przez zestawienie obok siebie dwóch lub więcej liter, podobnie jak w o-wym czasie postępowali czesi (cz, sz, rz...). Nie było to jednak abecadło systematycznie obmyślane, jednostajne i do użytku ogólnie przyjęte. Sposoby oddawania brzmień takich jak cz, ć, dz, dź, sz, ś... zależały od woli i pomysłu piszącego: ztąd to dla wyrażenia jednego brzmienia spotykamy 2, 3 i więcej sposobów graficznych, czyli znaków piśmiennych (np. dla dźwięku c znaki, c, cs, cz\ dla dźw. sz, znaki: s, sz, ss, sch, i t. p.); i odwrotnie, jednej litery, lub jednego sposobu używano do oddawania dwu i więcej dźwięków (np..

lit. c dla dźw. c, 6, £; znaku sz dla dźw. sz, ś, z, i t. p.). Takiemu stanowi rzeczy starał się zaradzić Jakób Parkosz, rektor uniwers. krakowskiego od r. 1438—1440, w dziełku swem o ortografii polskiej, wydanem w r. 1830 przez J. S. Bandt-kiego p. t. „Jacobi Parcossii de Zorawice Anti-quissimus de Orthographia polonica libellus“ (wPo-znaniu). Idąc po części za przykładem Jana Husa, twórcy poprawnego abecadła czeskiego, ułożył on pierwsze systematyczne, jakkolwiek nie wolne od niedokładności, abecadło polskie. Parkosz pojmował jasno różnicę, jaka zachodzi między dźwiękami mowy naszej i łacińskiej; mówi bowiem wyraźnie, że język polski posiada daleko więcej dźwięków niżeli łaciński, i dla tego wymaga większej ilości głosek. Pomysł Parkosza uzupełnienia abecadła polskiego polega na zatrzymaniu postaci liter łacińskich, a obok tego na pewnem przekształceniu tychże postaci, lub na zestawieniu dwóch lub więcej liter obok siebie, dla wyrażenia brzmień odmiennych. Znaczków rozeznawczych nad literami, t j. kropek i kresek P. nie używał zupełnie. Radził np. oddawać literami h, p, m, n, polskie dźwięki miękkie b’, p’, m’, n’; dla twardych zaś dźwięków b, p podał postaci tych liter ze zmienionym prawem półkolem na kwadrat; dla wyrażenia twardych spółgłosek m,n w literach tych skrajne kreski prawe nadół przedłuża; i miękkie oznacza przez ł, a przeciwnie twarde ł łacińską literą /; dźwięk c.radzi oddawać stale przeze, dźwiękć przez pa cz przez cz\ dźwięk s na początku wyrazu przez s, w środku między samogłoskami przez dwass (by nie wymawiać jak w łacinie z: missa—misa, mięsso i t. p.); dźwięk ś przez ssz, zaś sz przez sch i t. d. Samogłoski nosowe oddaje znakami Ф, ФФ, używanemi już w najstarszych zabytkach polskich, zarzuca zaś połączenia dwójek: om, on, em, an, en, których używano na wyrażenie nosówek w w. XIV i XV-ym. Samogłoski długie radzi oznaczać literami podwójnemi aa, ее, oo. U Parkosza zatem znaków na wyrażenie wszystkich samogłosek polskich mamy 11. Nadmienić wypada, że w dziełku Parkosza, gdzie pod koniec znajdują się krótkie prawidła pisowni polskiej rymowane, użyty jest na oznaczenie abecadła, wyraz „abecado” (str. 92 i 94) ; w XVI-ym zaś wieku, począwszy od wydania Opecia, 1522 r., używana jest stale nazwa „obiecadło”. W kilkadziesiąt lat po Parkoszu wystąpił z nowym projektem abecadła polskiego Stanisław Zaborowski w książeczce „Orthographia seu modus recte scribendi et legendi polonicum idioma quam utilissimus” 1518 r. w Krakowie u Hallera str. 24,8°. Dziełko to było 7 razy przedrukowywane w w. XVI; całkowite podobizny litograficzne dwóch jego wydań wyszły w Krakowie 1882 r. ; w przekładzie zaś polskim wydał je Andrz. Kucharski, 1825 r. w Warszawie. System abecadła Zaborowskiego oparty jest na odmiennej, aniżeli Parkosza, podstawie. Poszedł on już otwarcie za pomysłami Husa.. Dla oddania brzmień spółgłoskowych miękkich, Z. używa znaczków, t. j. kropek lub kresek, radząc spółgłoski miękkie cz, di, rz, sz, ż, oznaczać literami ć, i, r, ś, i, z jedną kropką n góry, dźwięki zaś ć, dź, ś, ź, przez c, d, s’ z, z dwiema kropkami, podobnie : b, p, m, ń ; twarde brzmienie ł radzi oddawać przez 1* z kropką lub przez i z kreską ukośną. Dla samogłosek nosowych wprowadza znak ą z dwoma róźnemi ogonkami: a z kropką albo półrószczką dolną (cum puncto seu semivirgula inferiori), np. rąka (ręka), mąka (męka), i a z całą rószczką u dołu (cum integra virgulà) np. rąką (ręką), mąką (męką); zamiast podwójnego aa (t. j. a długiego) używa litery a, i ta wyraża już a pochylone, zaś a łacińskie t. j. jasne, wymawiane ustami otwartemi (/abris ex-pansis) Z. oddaje przez a z kropką lub kreską u góry: à, lub à. Równocześnie prawie z projektem abecadła Zaborowskiego poczyna się rozwijać drukarstwo polskie w Krakowie; w drukach jednak wydawanych w pierwszych kilku dziesiątkach wieku XVI, nie widzimy prawie wcale zastosowań projektu Zaborowskiego. Drukarze mają swoje abecadło t. z w. gotyckie, bez kropek pojedynczych i podwójnych nad spółgłoskami (wyjąwszy ż), lecz z kreskami ukośnerai dla ć, dź, ś..., oraz połączeniami: cz, dz, dz, sz, rz, jak to z małemi różnicami do dziś przetrwało; nadto stale już widzimy wprowadzone dwa zraki dla nosówek ą i ę; a pochylone oddawane frze: a, jasne zaś przez â z kreską; stale odróżnione ł od l i t. d. Były jednak w przyjętych przez drukarzy syste-matach pewne niedokładności, jak np. miękczenie spółgłosek wyrażano za pomocą obocznego i, i jednocześnie kładziono kreskę nad spółgłoską (ciężki, źiemia), samogłoski jasne o, e oddawano literami o, e bez znaku, samogłoskę zaś jasną a przez a z kreską i t. d. Chcąc niektóre z tych niewłaściwości usunąć, wysfąpił ze swojem abecadłem Jan Seklucyan, rodem z Bydgoszczy, kaznodzieja w Królewcu. Projekt swój ogłosił w dodatku przy tłómaczeniu Nowego Testamentu, wydanego 1551 r. w Królewcu pruskim p. t. „Ortografiia. To iest nauka pisania i czytania ięzyka polskiego, ile polakowi potrzeba, niewielem słów dostatecznie wypisana. (Przedrukowana przez A. Kucharskiego w r. 1825, razem z [dziełkiem Zaborowskiego). Seklucyan zatrzymuje dla spółgłosek miękkich ć, ś znaki Zaborowskiego c/ś z dwiema kropkami, miękkie zaś ź oznacza literą $, a dź przez d$, miękkość zaś innych spółgłosek oznacza kreskami : b’, p’, m’, n’, w’; dla twardego ł zatrzymuje znak ł, wprowadza użycie j, chociaż czyni to niekonsekwentnie, oraz przenosi kreskę z a jasnego na â pochylone. Nie wszystkie z jego pomysłów znalazły zastosowanie w ówczesnych drukach, Ustaliło się praktykowane już przedtem kreskowanie spółgłosek miękkich b’, p’, m’, n’, w’ na końcu zgłosek, oraz spółgłosek ć, ś, ź, dź; prze 1 samogłoskami zaś miękczenie ć, ś, ź, dź oprócz kreskowania wyrażano jeszcze znakiem i ; dźwięki cz, dz, sz, rz, wyrażano podwójnemi literami, jak to dotychczas ma miejsce. Projektowane przeniesienia kreski z a jasnego na a pochylone, wbrew słusz^ ności, nie przyjęło się. Zasłużone już drukarnie Mikołaja i Stanisława Szarfenbergcibw pozostał}' jU-zy dotychczasowej praktyce; podobnież co do innych ulepszeń słuchały w zakresie bardzo ograniczonym rad spółt zesnych gramatyków i uczonych, jak Piotra Stojeńskiego, Stan. Orzechowskiego, Łukasza Górnickiego, Jana Kochanowskiego i Jana Januszowskiego. — Opis abecadła polskiego, skreślony przez Jana Kochanowskiego, ogłoszony został w 8 lat po jego śmierci, t. j. w r. 1592, w gramatyce Jana Ursyna Leopolity w księdze I-szej p. t. „Orthographia Polska Jana Kochanowskiego”. Nie występuje tu Kochanowski z żadnym nowym projektem, lecz opisuje znaki abecadła, używane wówczas powszechnie w druku. Godna wszakże uwagi, że w znakowaniu litery a zgadza się z Zaborowskim, mówiąc, że a otwarte j,zowiem łacińskie, y żadnego znaku nâ nie nie kładziemy”, drugie zaś â (pochylone) „potrzeba jest znaczyć”. Przestrzega dalej, aby, pisząc znak miękczenia i po spółgłosce, nie kłaść już nad nią kreski „jako w tym słowie: ciepło, już nie potrzeba kreski nad c”. Oba te jednak słuszne przepisy nie były w drukach wieku XVI i XVII-go zachowywane. Drukarze, do nowości nie skłonni, utartemi i nadal postępowali drogami. Z pośród nich wyróżnia się uczony Jan Januszowski, właściciel pierwszorzędnej drukarni „Architypografii”, Łazarzową zwanej, którą otrzymał po ojcu swym Łazarzu Andrysowicu. Niezadowolony z postaci abecadła gotyckiego, dotychczas w drukach polskich używanego, wypracował w ciągu lat kilku projekt zamienienia go abecadłem okrągłem „własnym, nie niemieckim” i wystąpił z zastosowaniem go praktycznem w dziełku p. t. „Nowy karakter polski, z drukarnie Łazarzowey, y Orthographia Polska Jana Kochanowskiego, Ł. Górnickiego y J. Januszowskiego”, r. 1594. W dziełku tem, po dedykacyi abecadłem gotyckiem (do str. 11), zawarł Januszowski „Karakter dwój polski, ukośny i prosty, a przy nim ortografią polską”, drukując: „Wstępek do ortografiiej polskiej nowym karak-terem polskim ukośnym” (str. 13—32), a samą „ortografią polską rzędem obiecadła ... karakte-rem ukośnym i prostym”. Pierwsza ta próba reformy w drukarstwie naszem, przedstawiająca, jarówno pod względem optycznym jak i estetycznym, znakomitą wyższość nad dotychczasowemi postaciami abecadła gotyckiego, nie znalazła wszelako w innych drukarniach zastosowania i pożądanego rozpowszechnienia. W dziełku „Nowy ka-akter”, w samym wykładzie ortografii znajdujmy m. i. projekt odmienny co do znakowania litery a. Kochanowski jest tu zdania, aby a „łacińskie”, to jest jasne znaczyć kreską nad literą od prawej ręki ku lewej (w ortografii z r. 1592 radził, aby a jasne było bez znaku), zaś a „polskie”, pochylone znaczyć również kreską nad literą, ale od lewej ku prawej, t. j. à, lub też aby nadać literze a postać odmienną pochyloną w lewo bez żadnego znaczka. Januszowski nie podziela tego sposobu oddawania a, ale jest za tem, aby „wedle zwyczaju starego i już zawziętego to a polskie było poprostu pisane bez kreski, drugie zasię łacińskie znaczone było kreską nad nim tak a" (str. 33). Do zmian i uproszczeń, które Januszowski do „obiecadła” polskiego wprowadza, należą połączenia każdej z dotychczasowych grup podwójnych cz, dz, dź, dź, rz, sz, w jednę spojoną całość, lub też zastąpienie ich znakami pojedyń-czemi c, d’, d', c z ogonkiem u dołu (np. ę) lub z kreską u góry (str. 62). Po wykładzie ortografii (prowadzonym przez Kochanowskiego i Januszow-skiego), mamy w dziełku tem wzory „obiecadła” Jana Kochanowskiego, Ł. Górnickiego i Janu-Szowskiego. Myślą przewodnią każdego z nich jest dążność do oddawania w druku i piśmie każdego dźwięku osobnym znakiem graficznym. Nieliczne tylko od tej zasady zatrzymano wyjątki.—Projekty i zasady, złożone w „Nowym karakterze polskim”, nie sprowadziły gruntownej reformy w układzie abecadła. (Dotychczasowe częściowe poprawki w oznaczaniu dźwięków języka polskiego i osiągnięte przez to pewne ujednostajnienie zasad ortografii, wprowadzone do praktyki drukarskiej, przetrwały następnie wiek XVII i początek XYIII-go. W wieku XVIII-ym widoczny jest upadek drukarstwa w Polsce. Tak piękne druki gotyckie, jakich obfitość mamy w okresie zygmuntowskim, nie pojawiają się więcej. Drukarnie wprawdzie nie przestają być czynnemi, ale wydają druki coraz niedbalśze zarówno pod względem typograficznym jak i ortograficznym. Niebawem też abecadło gotyckie wychodzi z użycia, a miejsce jego zastępują litery łacińskie okrągłe, antykwą zwane. Przy tej zmianie postaci zewnętrznej liter, nie zmieniono samego systemu abecadła; i w znakach pojedyńczych i w ich kombinacyach czyli połączeniach do wyrażania dźwięków pojedyńczych utrzymał się ten sam dawny zwyczaj. Zaniechano tylko, około połowy w. XVIII-go, różnicy w piśmie a pochylonego od a jasnego, pochylone bowiem a znikło w wymowie warstw ukształco-nych: odtąd w druku i piśmie mamy tylko jedno a jasne bez żadnej kreski. — W roku 1778 ks. Trąbczyński w gramatyce swojej, napisanej po francusku, wystąpił z żądaniem zaprowadzenia nowych postaci abecadła bez znamion nad spółgłoskami i samogłoskami. Żądanie to jednak nie pociągnęło żadnych następstw praktycznych, tak samo jak Kopczyńskiego rada (w gramatyce, 1817) używania v łacińskiego zamiast w niemieckiego, oraz h ze znaczkiem u góry, zamiast ch. Podobnie daremne było gorące jego pragnienie prz} wrócenia w piśmie, zamarłego w mowie a pochylonego. Z późniejszych prac ważne są uwagi nad udo-kładnieniem abecadła polskiego Józefa Mroziń-skiego, złożone w „Pierwszych zasadach gramatyki języka polskiego” 1822 r. i w jego „Odpowiedzi na recenzyę” Kucharskiego i Adr. Krzyżanowskiego, 1824. (Por. ustęp w „Odpowiedzi”, gdzie mówi o zastosowaniu abecadła do mechanizmu języka polskiego, czyli o abecadle grama-tycznem, str. 41—71). Po Mrozińskim różni jeszcze autorowie gramatyk zastanawiali się nad abecadłem polskiem, wykazując jego niedokładności i próbując sił swoich nad jego poprawieniem i uproszczeniem. Projekty ich nie przedstawiają nic godnego uwagi

A.A.K.

na

powtarzają bowiem zmiany postaci liter znane, lub też wytwarzają odmianki, na znanych już podstawach, oparte. Najbardziej drobiazgowo zadanie to opracował ks. Fr. Ksaw. Malinowski, autor „Gramatyki krytyczno - porównawczej języka polskiego” (Poznań 1869) i projektodawca „gramatycznego abecadła wszechsłowiańskiego“ (Patrz Gramatykę str. 85—95). W układzie tego abecadła M. przyjął za podstawę litery abecadła łacińskiego i niemi oddaje odpowiednie dźwięki języka polskiego i innych słowiańskich; dla wyrażenia zaś brzmień, właściwych tylko językom słowiańskim i polskiemu, a obcych łacinie, używa również liter łacińskich, ale z pewne-mi znamionami. Znamion tych jednak nie kładzie osobno nad spółgłoskami w kształcie pojedynczych lub podwójnych kropek, kresek lub widełek, lecz jednoczy je w taki sposób z postaciami liter łacińskich, ażeby stanowiły razem z nią jedną całostkę i to tak, ażeby główne jej oblicze na pierwszy rzut oka było wyraźne i jasne. Takie użycie znamion łącznych, nieoddzielnych od liter, zamiast znaczków nad literami, dogodniejsze jest wprawdzie przy pisaniu, gdyż nie wymaga ciągłego odrywania pióra w ciągu pisma, przedstawia jednak poważne niedogodności optyczne; wymaga bowiem znacznego natężenia wzroku dla uchwycenia tych nieznacznych nieraz odmianek w znakowaniu, jakiemi się po-jedyńcze litery wzajemnie wyróżniają. Abecadło to, pomyślane logicznie i dające się zastosować konsekwentnie, zarówno do wyrażenia dźwięków języka polskiego, jak i wszystkich słowiańskich, pozostało dotychczas projektem teoretycznym i takim, sądzić można, nadal pozostanie. Sam autor zastosował je tylko przy podawaniu przykładów i wzorów wśród tekstu dzieł swoich : powyższej „Gramatyki języka polskiego” i „Gramatyki sanskrytu” (podług Boppa), Poznań, 1872. "W końcu wspomnieć należy o najnowszej jeszcze próbie poprawienia abecadła naszego, którą zastosował E. Bogusławski w swych dziełach : „Historyja Słowian” t. I, Kraków, 1888, i „Hi-storyja Polski”, Kraków, 1889, i inne. Grafika w tych dziełach użyta, zbliża się do dzisiejszej czeskiej, a oparta jest na zasadach, któremi kierował się niegdyś w swym projekcie Zaborowski, a to, by każdy dźwięk mowy osobną wyrażać literą. Autor ^przeto wprowadził tutaj litery: 1) pojedyncze c, r, s, zamiast dwójek cz, rz, sz ; 2) znaki b’, ć, dź, ń, p’, ś, na oddanie brzmień zmiękczonych, zarówno przed spółgłoskami jak i przed samogłoskami, t. j. zam. bi, ci, dzi, ni, pi, si, i t. d. (np. b’ały, cało, dziśaj, słońern i t. p.); i 3) wprowadził samogłoskę i po cz, rz, sz, ź, zamiast y. Zmiany 1) i 2) są zupełnie logiczne i jako próby reformy naszej grafiki słusznych zarzutów obawiać się nie potrzebują. Zaprowadzając zmianę 3) projekt reformy przekracza już zakres grafiki, a wchodzi na pole fonetyki języka polskiego, gdzie zmiana podobna nie zgadza się z rzeczywistym stanem rzeczy, i słuszności przyznać jej nie można. Pod względem zaś optycznym i este

tycznym, abecadło w ten sposób zmienione, w zastosowaniu praktycznem przedstawia się zadował-niająco.— Przegląd abecadeł podaje dzieło Ba Ilhorn a ■ „Alphabete oriental, u. occidental. Sprachen”, 12 wyd., Norymberga 1880. Por. Wutt-kego „Geschichte der Schrift” t. I, Lipsk, 1872* Wł. Wisłocki „Nauka języka polskiego w szko. łach polskich pized Kopczyńskim”, Lwów, 1868-E. Kałuźniacki „Historische Uebersicht der Graphik u. der Orthographie der Polen”. Wiedeń, 1882.

Abecedaryusze gałęź sekty nowo-chrzczeńców, czyli anabaptystów. Opierając się na nauce Lutra, że każdy może rozumieć i wykładać Pismo św., twierdzili, iż nauka, a nawet sama znajomość czytania, jest nietylko niepotrzebną, ale nawet szkodliwą, gdyż odrywa nas od rozmyślania i słuchania jedynego źródła, czystej tradycyi i dokładnej znajomości Pisma św. W XVI w. A., znajdowali się w znacznej liczbie w Niemczech. Storck, uczeń Lutra, był właściwym założycielem tej sekty. Karlstadt, doktór i profesor, przyłączywszy się do tej sekty, wyrzekł się katedry uniwersyteckiej, stopnia doktora i został tragarzem, by zerwać zupełnie z nauką i czytaniem.

Abecetuorium (v. Abgatorium) ceremonia kościelna, według rytuału Grzegorza Wielkiego, przy namaszczeniu t. j. konsekracyi kościoła. Biskup dopełniający tej ceremonii, pisze na posadzce kościoła, na popiele usypanym w krzyż, alfabet łaciński i grecki na znak, że wyznawcy kościoła, to czego słuchają, powinni w sercu nosić i że we wszystkich językach Boga można i należy chwalić,

Abedyn-basza, turecki dyplomata. (* 1838 roku w Albanii, kształcił się w gimnazyum greckiem; wstąpił do albańskiej przybocznej straży sułtana Abd-ul-Azisa. Później został komisarzem rządowym przy giełdzie na Galacie i na tern stanowisku pisał instrukcyę dla interesów giełdowych, w języku tureckim. W r. 1876 zasiadł w radzie utworzonej przez Midhata-baszę do opracowania reform, w r. 1878 wysłany został w celu uśmierzenia buntu Kurdów. Wywiązawszy się zręcznie i energicznie z tego zadania, został 1879 r. generalnym gubernatorem Saloniki, a 9 czerwca 1880 r. ministrem spraw zewnętrznych, od którego to obowiązku tegoż jeszcze roku 12 września, został uwol nionym.

Abega Magakija (tj. mnich M., lepiej niż Apega), pisarz ormiański z XIII w.; jego dzieje mongołów (do r. 1272) są cennem źródłem historycznem, zwłaszcza w tych ustępach, gdzie opisuje zdarzenia współczesne. Dzieło to ..Dzieje narodu strzelców“ przełożył na język francuzki Brosset i ogłosił w swoich „Additions à l’histoire de la Géorgie“ (Petersb. 1851).

Abegg Juliusz Fryderyk Henryk znakomity niemiec. prawnik. -(*w Erlangen 27 marca 1796, *j* w Wrocławiu 29 maja 1868 r.). Uczył się prawa w Erlangen, Heidelbergu i Landshucie. B,. 1820 w Królewcu rozpoczął swe odczyty, r. 1821 został nadzwyczajnym profesorem tamże. Od roku

И!

май*

1826 był zarazem i prof, uniwersyt. wrocławskiego. Prace jego odnoszą się specyalnie do prawa kryminalnego i procesów kryminalnych. Z dzieł jego wymienić tu należy;,, Versuch einer Geschichte der preus: Prozesgebung” (Wrocław 1848) „Lehrbuch desCriminalprozesees.” (Königsb. 1825 i 1833) „Die Berechtigung der deutschen Strafrechtwis-j senschaft der Gegenwart” (Brunsw. 1859) i t. d.

Abegg Bruno Erhard brat stryjeczny poprzedniego, (* 1803 w Elblągu,-]- 18481 od r. 1822 poświęcił się prawu, studyująć takowe najpierw w Heidelbergu, a później Królewcu. B. 1833 został landratem w Fischhausen, przyczem oddał znakomitą usługę mieszkańcom prowincyj nadbałtyckich przeprowadzając zniesienie monopolu poławiania bursztynu. Od 1835 r. był prezyden-, tern policyi w Królewcu. Szlachectwa ofiarowanego mu za zasługi w r. 1843 nieprzyjął. R. 1845 przeniesionym był do ministeryum finansów, zkąd niebawem jako tajny radca wysłanym został do; Wrocławia. W marcu 1848 r. należał do depu-tacyi wrocławskiej wysłanej do króla, później o-brany tamże na posła, udał się na sejm do Frankfurtu, gdzie został wiceprezesem komitetu pięćdziesięciu. Wybrany następnie do zgromadzenia narodowego, wskutek choroby krótki czas jeno był czynnym.

Abegg Henryk Burkhard, krewny poprzednich, (* 3 października 1791 f 28 kwietnia 1868). Od roku 1837 był członkiem pruskich stanów prowincyonalnych, w r. 1847 i 1848 członkiem komitetów stanowych w Berlinie, oraz członkiem połączonych sejmów z tychże lat. Zyskał opinję człowieka liberalnego, ukształconego, a z chara-; kterem umiarkowanym. Umarł w Wiesbaden, gdzie ku jego pamięci rodzina założyła t. zw. „Abegg-Stiftung”, instytucyę, której zadaniem jest pole-: pszanie mieszkań klasy robotniczej.

Abeilard Piotr (Abai/ard, Abélard, lac. Petrus Abälardus.) Postać interesująca jako człowiek i jako działacz umysłowy. Z rodu rycerskiego, przyszedł na świat w Pallet, w pobliżu Nantes, 1079 roku. Przeznaczony do służby wojskowej, poszedł raczej za skłonnością, a zrzekłszy się praw starszeństwa wraz z majątkiem na rzecz brata, poświęcił się nauce. Pod- nazwą nauki w wieku je-dynastym i następnych, aż do Odrodzenia, nie-trzeba rozumieć tego co dzisiaj. Nauki pozyty-tywnej , jaką zostawiła szkoła Alexandryjska, jaką czas jakiś uprawiali Arabowie, nie było wtedy. Przytulona wyłącznie do oguisk duchownych, oprócz najelementarniejszych wiadomości, głównie zajmowała się pytaniami teologicznemi, posługując się dla ich rozwiązania jednem z narzędzi wydobytych z logiki Arystotelesa: diale-ktyką (rozumowanie pro i contra). Filozofowanie tego rodzaju znanem jest pod ogólną nazwą „scholastyki“(system uprawiany i nabywany w szkołach); uczeni zaś scholastyczni mieli to uprzedzenie, że do zdobycia wiedzy i prawdy w zagadnieniach najwyższych świata, dojść można przez dialektykę, béz podstaw materyalnych umiejętności. Bakouowi dopiero udało się zburzyć tеж gmach napowietrzny i wskazać drogę do nauki przez ścisłe badanie przedmiotów najprostszych, najbliższych, zewsząd nas otaczających, krótko mówiąc, przez przyłożenie się do poznania natury. Na takie to czasy trafił w edukacyi swej Abeilard. Ćwicząc się po wielu miastach w rozprawianiu, dostał się nareszcie do Paryża, gdzie słynął zawołany mistrz scholastyki, archidiakon katedry Notre-Dame, Wilhelm de Champeaux, zacięty rzecznik realizmu, doktryny przeciw -stawiającej się no min al i zmówi, (ob.) Walca tych dwóch doktryn chodziło o znaczenie stosunku jednostek do klas, gatunków, rodzajów. Jedni utrzymywali, że gatunki istot mają istnienie rzeczywiste, a jednostki są tylko ich objawem w czasie; naprzykład, że gatunek orzeł, następnie ptak, i t. p. mają byt istotny, że są to ideje żywe, o których świadczą jednostki doczesne i przemijające: i ci nazywali się realistami, umysłami przyznającymi byt realny ideom,—■wysnuwając niejako ten pogląd z Platona. Drudzy dowodzili, idąc raczej za Arystotelesem, że te wszystkie zbiorowości, te universalia, nie są niczem innem tylko nazwami, imionami pewnych grup: istnienie zaś rzeczywiste posiadają tylko jednostki—individualia (to co podzielić się nie da). Pierwsi nazywali się realistami, drudzy nominalistami. Owoż, Abeilard, słuchając wykładu Wilhelma de Champeaux, nie mógł się z jego pojęciami pogodzić, i w r. 1102 sam założył szkołę w Melun, gdzie całą potęgą diale-ktyki walcząc przeciw systematowi Wilhelma, obudził w nim przeciw sobie uczucia wrogie i nieprzejednane. Gdy atoli ten otrzymał biskupstwo w Châlons, Abeilard objął po nim, bez wielkich trudności, katedrę przy Notre-Dame w Paryżu, odtąd też poczyna się okres jego największej chwały i największej niedoli. Ujmująca powierz-

i wielkich imion.

•38

Abeilard*

■li

chowność, sympatyczne wzięcie, łatwa i bujna wymowa, poetyczność słowa zdobiąca głębokość treści, wszystkie te przymioty jego wykładów dia-lektyki, jednały mu słuchaczów i ściągały ich ze wszystkich stron Europy. Miał on ich około pięciu tysięcy, pomiędzy któremi znajdowały się i znakomitości spółczesne, jako to: późniejszy papież Celestyn II, Piotr Lombardczyk, Berengar, ognisty Arnold z Brescii. Opinja publiczna przyznała mu pierwszeństwo nad wszystkimi mistrzami dialektyki w Paryżu, stolicy ówczesnych nauk filozoficzno-teologicznych, a więc nad wszystkimi uczonymi spółczesnej doby. Wówczas to Abeilard, już 38 letni człowiek, poznał się z młodziutką, 17 letnią dziewicą Heloizą, kanonika Fulberta siostrzenicą, której był nauczycielem. Z tego stosunku wyszła miłość wzajemna, nieprzeparta i niepowściągliwa. Uczony dialektyk staje się bohaterem dziwnego romansu, który nabył rozgłosu w świecie i posiada go dotąd. Tajemnica tej miłości doszła do uszu Fulberta, który, dotąd niewiadomo dlaczego, srodze się na ten stosunek zagniewał. Ale zapóźno było cofnąć się; kochankowie unikając gniewu, umknęli aż do Bretanii, gdzie Heloizie urodził się syn, Astrolabus. Abeilard imieniem męża rehabilitował matkę. Fulbert dał się pozornie przebłagać; ale ściągnąwszy małżonków do Paryża, dokonał nad Abe-ilardem pomsty, która z jednej strony uniedołę-żniła go jako małżonka, a jednocześnie zatamowała mu drogę do dostojeństw duchownych, gdyby chciał zostać księdzem. Po tej dzikiej zemście Fulberta, Heloiza wykonała śluby zakonne w Argenteuil; Abeilard przywdział kaptur mniszy V/ St. Denis. ^Rozdzieleni w ten sposób małżonkowie nie przestali jednoczyć się w duchu: wier-.nie w miłości pełnej wzniosłego ducha wytrwali do śmierci, o czem świadczą oryginalne listy o-bojga, przechowane aż dotąch Teraz dopiero zaczęły się najcięższe utrapienia Abeilarda. Skutkiem nalegań uczniów, rozpoczął on na nowo wykłady ,w przeorstwie w Maisonville, ale przeciwnicy'nic zasypiali. Jego dzieło „Wstęp do Teologii” dało powód do kontrowersyi, prześladowań, tak, że w r. 1121 na "wniosek koncylium kościelnego w Soissons zostało spalone,, autor zaś osadzony pod kluczem w klasztorze S. Medarda. Otrzymawszy uwolnienie, po chwilowym pokoju w St. Denis, udał się Abeilard do Nogent sur Seine, tam wybudował sobie nasamprzód kaplicę z klauzurą, przezwawszy to ustronie Parakletera; następnie, ponieważ i tam za nim pociągnęli uczniowie, rozszerzył ten zakład: powołany zaś potem na opata aż do Bretanii, oddał go na mieszkanie Heloizie i jej towarzyszkom. Nie wiodło mu się na nowym posterunku: trawiła go niewygasa-jąca miłość ku Heloizie, gnębiła nienawiść mnichów, których bezecny żywot daremnie usiłował zreformować. Porzucił ten kram, i znowu ukazał się w Paryżu (1136), i raz jeszcze rozpoczął przemawiać na górze S. Genowefy. Pomimo klęsk i prześladowań, Abeilard nie stracił nic z tej nwobodv myśli, z jaka zawsze traktował przed

mioty otoozon© powagą wieków Wtedy to zwaliła się na niego cała burza pocisków prawomyślnych. Wilhelm, opat z S. Thierry, urażony jego niektóremi zdaniami, odwołał się do św. Bernarda; ten dał Abeilardowi napomnienie a gdy to nie pomagało, wezwał go na dysputę w Sens, pod przewodnictwem samego króla Ludwika VII (1140). Niewiedzieć czemu, potężny dialektyk nie bronił się wcale: apelował tylko do Papieża, lecz nim zdążył wyjechać do Rzymu, nastąpił wyrok skazujący go znowu na zamknięcie, a księgi na spalenie. Za sprawą Piotra Czcigodnego, Abeilard ugiął się, pogodził ze św. Bernardem, zamknął się w opactwie S. Marcela, i we wzorowej żyjąc pokorze, umarł tamże 1142 roku. Heloiza przeżyła go o lat dwadzieścia: postarała się zwłoki jego przenieść do Parakletu, by i sama obok niego spoczywać mogła. Prochy obojga przeniesiono do Paryża, połączone razem i w r. 1818 w osobnym umieszczono grobowcu, na cmentarzu Père-Lachaise. Abeilard w świecie scho-lastycznym, który filozofię uważał za służebnicę teologii, ukazuje się jako wolnomyśliciel, zpod sztandaru Scota-Erygenesa (z wieku IX). Odrzuca on powagę w rzeczach należących do dziedziny rozumu, jakkolwiek ograniczonej. Przystawać na wszystko jest, według niego, lekkomyślnością: dlatego też nawet,' prawdy objawione, winny ulegać krytyce rozumu, a prawda nie przeto ma zyskiwać wiarę, iż jest słowem Boźem, ale że wytrzymała próbę przekonania. W utarczce pomiędzy realizmem i nominalizmem, nie podtrzymując ani jednego, ani drugiego, upatrzył on stanowisko pośrednie. Nie chce, z realistami, odejmować wartości indywidualnej jednostkom; nie chce też z nominalistami uznawać, że gruppy zbiorowe istot podobnych, wyobrażają tylko czczą nazwę, czyli uznaje istnienie jakiejś zasady, na mocy której gruppy te narzucają się. Te zatem gruppy, czyli te tak zwane wówczas u ni ver sali a, są to według niego, formy naszego umysłu (conceptiones), zapatrującego się na przedmioty w ich podobieństwach i różnicach; i ztąd też doktrynę jego nazwano konceptualizmem. Powstawanie klass, czyli dzielenie wielości, według zasady podobieństwa i różnic, postawione jako czynność logiczna,—jest niezaprzecznie racyonal-nem; ale kwestyę wymija tylko, nie rozwiązując jej bynajmniej w treści zasadniczej. Nominalistów twierdzenie było zaiste powierzchownem, skoro rodzaje i gatunki uważali tylko za proste wyrażenia gramatyczne. Realiści szli głębiej: im w gruncie, w ostatecznym celu chodziło o wykrycie początku istot. Podporządkowując bowiem jednostki, pod gruppy coraz obszerniejszego zakresu, i grupom tym przyznając rzeczywistość żywotną, musieli temsamem dojść do jednej jedynej rzeczywistości, którą nie kto inny mógł być, tylko Bóg. A ponieważ istoty pojedyncze, według tego, były tylko emanaeyami tej rzeczywistości jedynej i absolutnej, bez potęgi samoistnej, przeto ten Bóg mógł być tylko panteistycznym. Abeilard nadając kwestyi rozwiązanie czysto logiczne, me

poruszył jej ze strony ontologicznej, czyli pozostawił ją w zawieszeniu. Aż po wielu innych rozwiązaniach: atomu, substancyi, monady, idei (Hegel), przyszła ostatecznie nowa hipoteza komórki i ewolucyi (Darwin), która czeka jeszcze na swoją sankcyę. W młodości zajęty uniwersaliami, w dojrzałym wieku zwrócił się Abeilard do rozbierania tajemnic wiary, („Wstęp do Teologii”, „Teologija chrześcijańska”), które silnie utrzymując w duchu chrześciańskim, tłumaczy w sposób odpowiadający więcej swym skłonnościom krytycznym, niż regułom prawowiernym. Optymistą jest najzupełniejszym co do istoty Boga, którego uważa za stwórcę doskonałego świata; co do Trójcy św., uważa ją nietyle za trzyosobowość w jedności, ile za jedność z kilku punktów co do jej przymiotów uważaną: wszechmocy połączonej z pełnią doskonałości (Ojciec), mądrości bez wszechmocy (Syn), dobroci (Duch S.). Co większa, przebłyski dogmatu Trójcy, upatruje on już w filozofach pogańskich, zwłaszcza w Platonie, którego naprzykład „Timeas” ma zawierać zarys Ducha S., pod postacią duszy świata. Niedziw, że takie pojmowanie dogmatów podało go za heretyka i sprowadziło cenzury dwóch konciliów. Potężne i uderzające, jak na ów wiek, jest jego tłumaczenie moralności (księga „Znaj siebie samego”), gdzie odpowiedzialność za czyny, mierzy miarą zamiarów, dobrej wiary, świadomości, przekonań silnych, słowem: sumienia. Jest to wolnomyślność posunięta do wysokiego stopnia. Podług tego, żaden heretyk, o ile z przekonania działający, nie byłby winien sądu; żaden z oprawców Chrystusa, o ile ciemny i przekonany, że ma przed sobą szarlatana, nie ulega karze: sam wreszcie Chrystus tak to rozumiał, wstawiając się do Ojca za tymi, „którzy nie wiedzą, co czynią”. Z drugiej strony, w moralności, czyn jest niczem, in-tencya wszystkiem: za nią tylko odpowiada człowiek. Ztąd zgoła odmienny jego pogląd i na grzech pierworodny i na łaskę. Nietrzeba sądzić, ażeby te dysputy odbywane pod ochroną murów opactw i klasztorów, pozostawały tylko kwestyą gabinetową. Przeciwnie, rozchodziły się nazewnątrz i powoli przysposabiały takich Wiklefów, Hus-sów, Lutrów. Myśl zatłoczona, nabierała rozpędu, wyzywała i z drugiej strony do obrony swych podstaw; na takich to walkach wyrosły potężne systematy filozofii scholastyczno-chrze-ściańskiej, jak św. Anzelma, lub Tomasza. Nikt ze spółczesnych nie dał takiego rozpędu myśli krytycznej, jak bystry w umyśle, poetyczny w usposobieniu, subtelny i krasomówczy w słowie, Ahei-lard: założył on istotną szkołę dialektyki zastosowanej do teologii, szkołę która długo wspominała imię koryfeusza wolnomyślności. Dzieła jego wszystkie wydał starannie Cousin, w Paryżu: częścią w r. 1836 (z rękopisów nieznanych), częścią w r. 1859 (z jjrzedruku). Dla poznania Abei-larda służyć mogą: „The history of the lives of Abnilard and Heloisa with their original letters” bv Berington 1787.— „Abélard et Héloïse” par Turlot, 1822, Paris. —„Histoire de S. Bernard et

de son siècle, par Neander“ (przek. franc.); Paris 1842.—„Abélard par Ch. Bémusat,” Paris,1845. „De summis principiis theologiae Abaelardeae,* Goldhorn; Lipsk 1838.—„Abelard und seine Lehre im Verhältniss zur Kirche...,” von Hayd; Regensburg, 1863.— „Geschichte der Scholastik,” Kau-lich, zeszyt 1, w Pradze 1863 r. (głównie dotyczy romansowej strony życia Abeilarda), i inne. Polska literatura posiada dwie prelekcye „O Abc-lardzie i Heloizie” Stefana Pawlickiego, w „Bibliotece Warszawskiej“ z roku 1867, i rozprawę Kaz. Raszewskiego, tamże z tegoż roku. „Listy do Heloizy” tłumaczył na język polski Franciszek Chomentowski.    K-K-

Abeille Kacper, (abbé de la Mer ci) poeta francuski (* 1648    1718), odznaczył się więcej

jako gładki dworak, niż utalentowany pisarz. W r. 1704 został członkiem akademii. Tragedye jego poszły w niepamięć, z komedyi zasługuje na wzmiankę „Crispin bel esprit”, utwór pełen dowcipu i życia.

Abeken Bernard Rudolf (* 1780 f 1866) filolog, nauczyciel i badacz literatury. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Jenie, był dwa lata (1808—1810) w Weimarze nauczycielem synów Fr. Schilera. Od r. 1841 do 1863 był rektorem gimnazyuin w rodzinnem swem mieście Osnabriicku. Ważniejsze jego dzieła są: Beiträge zum Studium der Göttlichen Komedie Dante Alighieri's“ (1826); „Cicero in seinen Briefen“ (1835); .,Ein Stück aus Goethe’s Leben“ (1848) i „Goethe in den Jahren 1771 — 1775“ (1861). Nadto zasłużył się wydaniem wszystkich pism Justusa Mö-sera (10 tomów, 1842—3).

Abeken He n ry к bratanek Bernharda Rudolfa, (* 1819 *j* 1872 roku) w Osnabrück. W latach 1827—31 r. poświęcał się w Berlinie teologii. R. 1834 za namową Bunsena udał się, jako kaznodzieja pruskiego poselstwa do Rzymu, a 1841 roku do Londynu R. 1842 wraz z Lepsiusem brał udział w naukowej jego wyprawie do Egiptu i Etyo-pii. R. 1848 został radcą legacyjnym w pruskiem miniśteryum spraw zagranicznych, a r. 1853 został tajnym radcą legacyjnym i wnioskodawcą. W czasie neimiecko-francuzkiej wojny 1870-r-71 Abeken towarzyszył Bismarkowi.

Abeken Krystyn Wilhelm Ludwik saski minister sprawiedliwości, równie jak Henryk, bratanek Bernharda Rudolfa. (* 21 listopada 1826 roku w Dreźnie). Po skończonych studyach prawnych w Lipsku i Heidelbergu, wstąpił do saskiej służby państwowej. Przechodząc różne stopnie urzędnicze, 9 października 1871 r. został ministrem sprawiedliwości, zaś 18 czerwca 1878 r. uzyskał dziedziczne szlachectwo. Nadmienić tu także należy, że od 24 lutego 1873 r. do 21 listopada 1878 był saskim pełnomocnikiem przy radzie związkowej państwa niemieckiego.

Abel (po hebr. tchnienie), według biblii drugi syn Adama. Był pasterzem. Przy składaniu ofiar przez Abla i brata jego Kaina, Bóg dał poznać, że ofiara Abla była Mu przyjemniejszą, gdyż ofiarę Kaina odrzucił. Z tego powodu Kain po-

wziął śmiertelną nienawiść ku bratu i zabił go pod- stał profesorem ftlozo-'i : Akademii Wojennej stępnie w polu. Bratobójstwo ściągnęło na Kaina Karola, założonej w letniej rezydencji królewski j przekleństwo Boga — a było to pierwsze zabój- Solitude, przeniesionej następnie 1775 r. do Sztut-stwo pomiędzy ludźmi.    gardu. Na tem stanowisku będąc, odraz u ocenił

Abel król duński, (1250—52) syn Waldemara II, zdolności Szillera, wówczas ucznia swego i szcze-który zostawił tron starszemu synowi Erykowi rze się nim zaopiekował. W r. li 90 powołanym został (1241 r.). Skutkiem niezgody zaszłej pomiędzy do uniwersytetu w Tybindze na katedrę logiki i me-braćmi, Abel kazał podczas uczty zamordować tafizyki, gdzie przez 20 lat przedmioty te, oraz filo-Eryka (1250). Objąwszy rządy nałożył zaraz zna- zofię praktyczną wykładał. Od prac uniwersyteckich czny podatek, co wywołało powstanie Fryzonów. oderwały go w r. 1811 zajęcia związane z dosto-Abel wystąpił przeciw nim 1252 roku, lecz pobity jeństwami kościelnemi (generalnej superindentury) pod Oedenswortb, zginął w ucieczce.    i państwowemi (udział w zgromadzeniu stanów), ja-

Abel Józef jeden z głośniejszych malarzy na^ sPadty. dzięki czynnemu udziałowi jego wiedeńskich z początku XIX stulecia. (* 1768 r. w sprawach krajowych, a szczególnej w wychowaniu w Aschach f we Wiedniu 1818 r.) Kształcił się od pubheznena kroi. wirtemberskiego. Umarł w Sztut-г. 1782 w akademii wiedeńskiej pod kierunkiem §аГ( Z1?    r'    Y ⁷\,r' ?УС1а* A. wydał wiele

Fügera. Już w r. 1784 zdobył nagrody akade- dzieł filozoficznych głowme z dziedziny psycholo-mickie. Od pejzażów i koni przerzucił się pod go, metafizyki i etyki, których częsc pisał po ła-wpływem swego mistrza, na pole malarstwa histo- omie, mną po niemiecku. Stanowisko jego hlozo-rycznego i portretowego i w tem ostatniem szcze- ficzne me ma cechy wybitnej, zdiadza dążność gólniej celował. W młodszych latach (1794-96) ,do, eklektyzmu i uległość parowym w danej chwi-przebywał w Polsce, pracując w domach książąt ¹ kierunkom. To tez jakkolwiek A. w całym Czartoryskich i Lubomirskich, (jego portret ks. szeregu dzieł swoich polemizuje z Kantem, bron Adama Czartoryskiego syna, sztychował A. Geiger Jaką przeciw niemu używa, wyjętą jest z aisenału

w Wiedniu 1799 r., portret zaś poety Dyonizego teo0z Дапa    ^Jl™zn|    ' E_' .

Franc. Kniaźnina, miał się znajdować w Puła- Abel Karol von t 1/88 w Wetzlar j* 1859 r.) wach) Od r. 1797 do 1801 A. pracował w Wie- znakomity minister bawarski, — syn profesora, dniu, poczem jako stypendysta rządu austryac- Ukończywszy naukę piawa rozpoczął zawód publi-kiego wyjechał do Włoch, gdzie kształcił się da- С2ПУ-. w 1827 roku ЬУ> Juz radcą mimsteryalnym lej przez lat sześć, studyując w Rzymie przeważ- w uumsteryum spraw wewnętrzny cli. Otizymaw-me dzieła Rafaela i Michała Anioła. Z tej    szlachectwo    dziedziczne jako komisarz rzą-

epoki pochodzą obrazy jego: .,Antygona u zwłok doyy na sejmie 1831 roku. bronił z zapałem wol-brata ⁴ i „śmierć Katona”. Powróciwszy 1807 r. n°sęi prasy i zjednał tem sobie ni emałą popular-do Wiednia, długi czas słynął jako pierwszy po n°ść, lecz utracił za to wkrótce łaskę u dworu. Fügerze malarz. Tu tworzył obrazy historyczno- w 1832 roku został radcą legacyjnym w mmisteryum mitologiczne w idealnym kierunku (Orestes, Pro- spraw zagranicznych, a następnie członkiem regen-meteusz Sokrates i inne), oraz obrazy religijne CU У Grecyi. Roku 1834 A. wrócił do Bawa-do kościołów, z których najsłynniejszym jest rU ¹ Powłorme wstąpił do mmisteryum spraw we-obraz przedstawiający „Ś-go Idziego” w kościele wnętrznych. Odtąd przyłączył się do stronnictwa gumpensdorfskim na przedmieściu wiedeńskiem. nltramontanskiego i odzys ał utiacone wzg ędy Portret A. własnej jego roboty, cglądać można Ludwika I. Po upadku ks. Ottmgen-WalleiSteina we Wiedniu w Galery! obrazów ks. Lichtensteina, ¹⁸³⁷ zamianowany został rzeczywistym radcą Sta-Т. I. Kraszewski miał posiadać w swych zbiorach nu> oraz tymczasowo pełniącym obowiązki mini-wiele kartonów Abla.    s..s. ftra spraw wewnętrznych. Niebawem juz jednak,

Abel Clarke (* 1770^1826) angielski naturalisa. W r. 1816 udał się do Chin, towarzysząc lordowi Amherst, jadącemu tamże w poselstwie. Sprawozdanie z tej podróży ogłoszone drukiem, dało powód do wielu prac i rozpraw, głównie zaś stanowiło materyał dla R. Browna w jego pracy o kilku ważniejszych roślinach chińskich. A. który wracając z Chin wiózł z sobą liczne zbiory odnoszące się do historyi naturalnej i t. d. w pracy swojej niemógł uzupełnić działu dotyczącego tejże, bo zbiory zginęły podczas rozbicia się okrętu, na którym się znajdowały. Po powrocie z Chin, Abel przyjął posadę chirurga w Kalkucie, gdzie też umarł r. 1826. Abelia roślina pochodząca z Chin, nosi tę nazwę, nadaną przez R. Browna ku uczczeniu zasłużonego chirurga.

Abel Jakob, Fryderyk, (* 1751 r. w Yaihin-g.m w Wirtembergii f 1826) W r. 1772 zo-

bo w kwietniu 1838 roku, A. tekę tegoż mmisteryum objął w rzeczywistości i na tem stanowisku okazał się nieprzebłaganym ultramontaninem, oraz wrogiem konstytucjonalizmu i wszelkiego rodzaju wolności. W ciągu kilku lat jogo rządów, wzrastała wciąż ku niemu nienawiść liberalnych, wywołując nieustannie opozycyę izby i rady państwa. W lutym 1847 roku A. otrzymał dymisję z powodu, iż nie chciał się zgodzić na udzielenie indy-genatu i tytułu hrabiowskiego słynnej tancerce Loli Montez. Po otrzymaniu dymisji, został mianowany bawarskim posłem w Turynie gdzie pozostał aż po r. 1847. 'W. lecie 1849 ultramontanie wybrali go do izby poselskiej; lecz tu nie mógł już odzyskać poprzednich wpływów i dlatego też wy cofał się z życia politycznego.

Abel Ni els Henryk (*1802 — f1829), znakomity matematyk norweski, ur.w Findö. Po ukończę-niii szkoły katedralnej w Chrystyanii, z powod

zupełnego ubóstwa, mógł wstąpić do uniwersytetu w temże mieście jedynie dzięki poparciu swych nauczycieli, następnie zaś dla wybitnych swych zdolności otrzymał pomoc rządową. Kosztem rządu również w latach 1825—7 przebywał za granicą, głównie w Berlinie i Paryżu. Po powrocie został docentem w Chrystyanii, ale umarł już w r. 1829, w Frolandsvark pod Arendal, mając zaledwie 27 lat. W roku 1830 akademia nauk w Paryżu, przyznała wielką nagrodę nauk mate-maty eznych po połowie Jakobiemu i Ablowi, część wszakże Abla odebrali już jego spadkobiercy. A. był matematykiem uderzającej bystrości; najważniejsze jego prace tyczą się teoryi równań algebraicznych, oraz funkcyj eliptycznych. On pierwszy wykazał, że równań stopnia wyższego nad czwarty nie można w ogólności rozwiązać drogą algebraiczną. Do rozwoju teoryi funkcyj eliptycznych tak się przyczynił, że za jednego z jej twórców uważanym być może. Zbiór rozpraw jego wydany był dwukrotnie kosztem rządu norweskiego: „Oeuvres complètes de К. Н. Abel“ (Ohrystyania 1839 i 1881). Życiorys A. ogłosił Bjerkness w Chrystyanii 1881 г.

Abel Puémusat ob. R émus at.

Abel de Pujol Aleksander, malarz historyczny francuski(* 1787 r. w Valenciennes—ф 1861 г. w Paryżu) kształcił się w Paryżu pod kierunkiem Davida (ob.), którego następnie naśladował. Wcześnie gdyż w 23 r. życia (18KB zdobył za obraz przedstawiający patryachę Jakuba błogosławiącego dzieci Józefa, wielki medal, a zarazem stypendyum na wyjazd do Rzymu. Za śmierć Britannicusa (w Muzeum w Dijon) otrzymał 1814 r. pierwszą nagrodę, a za św Szczepana (w kościele Sat Etienne du Mont w Paryżu) nagrodę Salonu Paryskiego. W r. 1835 został członkiem akademii. A. należy do płodniejszych malarzy francuzkich, przedstawia kierunek akademicki, rysunek ma poprawny, pędzel staranny. Z nader wielu obrazów i fresków, któremi A. ozdabiał gmachy i kościoły w Paryżu, oraz w innych miastach francuzkich, najsłynniejsze są: w Paryżu w kościele Saint-Sulpice freski przedstawiające dwa epizody z życia św. Rocha, dawny plafon w klatce schodowej w Louvre, wielki plafon giełdy (La Bourse) malowany en grisailles wspólnie z Meynier’em, przedstawiający w postaciach alegorycznych handel i przemysł; w Fontainebleau cały szereg (22) obrazów mitologicznych zdobiących „Galeryę Dyany”, odbudowaną przez Napoleona; w Valenciennes wielkie płótno przedstawiające „Miasto Valenciennes popierające sztuki”. W tym ostatnim utworze najlepiej uwydatnia się do przesady rozwinięty kierunek alegoryczny któremu Abel idąc za modą czasu hołdował. Z historycznych obrazów szerszego zakroju wymienić należy: „Cezar w dzień swojej śmierci“; „Chrzest Klodwiga”; z religijnych „Złożenie do grobu Matki Boskiej”; ,.Św. Piotr wskrzeszający zmarłych”, s. s.

Abel KarolFryderyk, artysta wirtuoz na tak zwanej „gambie,” czyli „viola di gamba,” pianista kompozytor. (* 1725—*j* 1787 roku) kształcił

Kuc7klop«d7« Powszechna Ilustr

się w Lipsku pod kierunkiem Jana Sebastyana Bacha. Opuściwszy stanowisko członka nadwornej orkiestry w Dreźnie (1748 — 58) puścił się w podróż artystyczną, która zaprowadziła go r. 1759 do Londynu. Tu uzyskał stanowisko nadwornego muzyka w prywatnej orkiestrze królowej, a później dyrektora tejże orkiestry. A. był największym, a zarazem i ostatnim wirtuozem na wyżej wspomnianym muzycznym instrumencie: „viola di gamba,” który po śmierci jego wyszedł zupełnie z użycia.

Abel Eu geniusz (* 1859), profesor uniwersytetu peszteńskiego, pierwszorzędny znawca języków klasycznych w Węgrzech. Ważniejsze prace jego odnoszą się do literatury greckiej : „De codice Ambrosiano Lithicorum Orphei” (1879); „Scholia in Pindari Epinicia” (1884) i inne. Wydał: „Col-luthi Lycopolitani carmen de raptu Helenae” (1880), „Orphioa” (1885), i inne.

Abela. 1) Strumień — lewy dopływ Niewiaźy, do której o 2 wiorsty poniżej Kiejdan wpada. Dopływy jej z prawej strony stanowią: Rudekszna, Pinda, Szulara z Purwą, Sulewa i Malec; z lewej zaś strony: Lankiesa i Ałkupis. 2) strumień — dopływ z prawej strony rz. Kroi, która wpada do Muszy; dopływem tej Abeli jest Wierga.

Abele miasteczko w pow. Nowo-Aleksandro-wskim, gub. Kowieńskiej, w nader pięknem położeniu nad rzeką Pokrewną, lub Krewną o 40 w. od Nowo-Aleksandrowska, st. dr. żel. z Kałkun do Radziwiliszek, a o 44 wiorsty od Kałkun, pomiędzy Jełówką i Poniemunkiem. Wykopaliska popiołów z kośćmi, kawałkami przepalonych mieczów, strzał, ostróg, pancerzy i przyborów na konie, świadczą o dawności tego miejsca. Historycznie pierwszą wzmiankę o A. spotykamy w XVI wf. Starostwo abelskie w pow. korszew-skim na Zmujdzi r. 1782 płaciło kwarty 992'złp. R. 1861 miasteczko A. liczyło 1,560 miesz., dziś jest ich około 5,000. Kościół murowany pod wezwaniem św. Anny wzniesiony został r. 1629 za potwierdzeniem Zygmunta III.

Abele von Lilienberg Krysztof Ignacy (*1628 r. w Wiedniu—1685 r.) Był radcą tajnym i pomocnikiem Leopolda I. On to, jako główny sędzia, biorąc udział w sądzie, przed którym stawali: Jan Piotr Zryni, Fr. K. Frangipani i inni, oskarżeni o przewództwo w powstaniu, skazał ich na śmierć; później zaś jako komisarz cesarski r. 1684 ogłosił powstańcom węgierskim monarszą amnestyę; r. 1674 był A. członkiem komisji, którą wyznaczone celem wytoczenia sprawy przeciw księciu Wacławowi z Lobkowic, pier-w-szemu tajnemu radcy cesarza Leopolda, a 16 wrześ. tegoż roku podpisał wspólnie z cesarzem dekret, usuwający Lobkowica od dworu. Abele i na polu literackiem dał się też poznać jako pisarz polityczny, biorąc udział w sporze dotyczącym biskupstwa bamberskiego.

Abslici (Abelionici, Abelionianie, Abeloni), sekta chrześciańska wynikła z gnostycyzniu między włościanami w okolicy Hippo-Regia w Afryce Półn. przy końcu IV wieku. Twierdząc, żc Abel

E. G.

żył z żoną jak z siostrą, Abelici w małżeństwie zachowywali wstrzemięźliwość, by w potomkach nie rozmnażać grzechu pierworodnego; przyjmowali jednak obce dzieci za swoje, przekazując im swój majątek pod warunkiem zachowania prawideł sekty. Abelitami od imienia Abla, syna Adama, zwali się także członkowie „orderu Abla,” zgromadzenia, które 1745 r. w Greifswaldzie otworzyło swe loże. Zgromadzenie to upadło niebawem bez śladu.

A’oelin Jan Filip, znany pod pseudonimami: Jan Ludwik Gottfried lub Gothofredus, tudzież Abelaeus i Arlanibaeus, polihistor. Był on założycielem i współpracownikiem: „Theatrum Euro-paeum, oder Beschreibung aller denkwürdigen Geschichten, so hin und wieder, fürnemlich in Europa von 1617 sich zugetragen” ozdobionego portretami i widokami bitew, miast i różnych scen historycznych, cennemi dla dzisiejszego historyka, jako dokumenty spółczesne. Wydawnictwa tom pierwszy, obejmujący lata 1618 — 28, napisał sam Abelin, później zaś znalazł współpracowników i kontynuatorów w Schiederze, Oräusie i innych, którzy w 21 tomach in folio, dzieje epoki bieżącej aż do XVIII wieku przeprowadzili. Abelin napisał także 17 i 18 tom dzieła: „Mercurius Gallo-Belgicus Succenturiatus”podobnego do „Theatrum“, a rozpoczętego przez Gotharda Arthus. Nadto napisał: „Archontologia cosmica, Historische Chronica“, (która sdługi czas była najulubień-szą historyą powszechną w Niemczech) „Histeria Antipoduui“ i t. d. Nakładcą był obrotny księgarz frankfurcki; M. Meriau onto dbał o świetne wykonanie sztychów.

Abella albo A v e 11 a, kolonia grecka w Kampanii; w blizkości Noli, dziś Avella Vecchia, znana z odkrytego w tej miejscowości ważnego pomnika języka oskijskiego zwanego w epigrafice cyppus abella rius (słup czyli kamień

Abelli).

Abella, pierwsza z kobiet, które w szkole sa-lerneńskiej poświęcały się nauce lekarskiej, a nawet zajmowały katedry profesorskie w t. zw. Collegium И i pp o era tie um ; żyła w XI w. i napisała dwa dzieła treści lekarskiej, w formie metrycznej p. t. „De atra bile“ i „De natura se-ininis humani.“    Dr- Ł-

Abelly Ludwik(* 1603 — -j-1691), biskup Rhodes, znany głównie jako przeciwnik j; nsernstów. był autorem kilku dzieł teologicznych; największą wziętość miało: „Medulla theologica“ (1660), drukowane nawet w Polsce.

Abelmoszus ob. Poświrnik.

Absiskie jezioro w powiecie Nowo - Aleksandrowskim gub. Kowieńskiej pod Abelami, łączy się przez rz. Krewnę z Antonowskiem jeziorem.

Ab(to samo co hebrajskie ben, arabskie ebn lub ibni wyraz wspólny wszystkim językom semickim, znaczy: syn. Używa się przed mnóstwem imion wschodnich, jak np. Aben-Hassan—syn Hassana.

Absn-Abo ob. Aben-Humeya.

АЬзп Ezra, właściwie Abraham ben Meir b e n Ezra ('* 1093 czy 1099—*j* 1168 czy 1174), rodem z Toledo, był jednym z najuczeńszych mężów żydowskich ХП w. Opuściwszy w r. 1140 prawdopodobnie wskutek prześladowania, Hiszpanią, bawił czas jakiś w Lombardyi, Prowancyi, Egipcie, na wyspie Rodos i w Anglii; ostatnie lata spędził w Rzymie. Współwyznawcy stawiali go na równi z Jehudą Halevim i Mojżeszem ben Ezrą i nazywali „wielkim mędrcem” za jego rozległe wiadomości, bystrość umysłu i żywy wrykład. Napisał mnóstwo traktatów z dziedziny filozofii, matematyki, astronomii i astrologii, medycyny, gramatyki hebrajskiej i egzegezy biblijnej ; skomentował większą część Starego Testamentu ; tłó-maczył też z arabskiego, znał bowiem język arabski i aramejski; oprócz tego tworzył poezye i modlitwy synagogalne. Znali go i średniowieczni pisarze chrześciańscy pod nazwiskiem A b e n a r e albo Avenara. Niektóre dzieła jego były drukowane w tłómaczeniu łacińskiem: „De nativita-tibus” (Wenec., 1485), „De diebus criticis (Lyon, 1496), „Opera astrologica” (Wen. 1507), „Comen-tarium in decalogum cum versione latina” (Basil., (1527); inne, tylko w oryginale: „Commentarium in Pentateuchum”(Neap..l4'8). „Lapis auxilii” (Pra ga, 1610), i t. d. Poezye A. E w przek. niemieckim z objaśnieniami wydał Rosin (Wrocł. 1885).

Absn-Hnmeya (*j* 1569>, król powstańczy maury-kosów hiszpańskich, potomek Fatimy córki proroka. Wśród wzburzenia, jakie wywołał Filip II „pragmatyką” swoją z r. 1566, wzbraniającą maurykosom na- ' rodowej mowy, stroju, obyczajów, A—H. dał się poznać z męztwa, gdy pozabijał ścigających ₄go alguazilów we wsi Valor wr górach Alpujara, maurykosowie, oblełkszy go purpurą, okrzyknęli królem Granady i Korduby. Miał wtedy lat 22. Wydał hasło powstania na Boże Narodzenie 1568 r., lecz wybuch nastąpił o dwa dni wcześniej, gdy podwładny jego Aben-Farax na czele 150 jeźdźców wpadł w noc burzliwą do Albaicinu, maurytańskiej dzielnicy w Grenadzie. Vice-krôl markiz Mondejar zamknął się w Alhambrze, a tymczasem nastąpiło mordowanie hiszpanówT tu i w kilku innych miejscach—razem około 3000. Wielu porwanych jeńców sprzedano do Algeru. Srogą zemstę wywarli za to hi szpanie: Mondejar, Los Velez i Deza; ten ostatni bez sądu skazał na śmierć 150 najbogatszych kupców Granady. Filip II przysłał świeże wojska i brata swego don Juana d’Austria z nielitościwemi instrukeyami. Cała prawie Andaluzya rychło ujarzmioną została, 2000 maurykosów przykuto do wioseł na galerach, całą ludność maurytańską Granady pędzono do wiosek Kastylii, przyczem 3500 ludzi wyginęło od bicia i głodu. A—H. wzywał pomocy Uluch Alego z Algeru i sułtana Selima II, lecz doczekał się tylko 1200 żołnierzy tureckich. Zdobył zamek Seron, lecz nie zdołał pokonać Los Veleza w Berja. Walka trwała jeszcze, gdy A—H. został uduszony przez wroga swojego Ben Algua-cila. Ogłoszony królem A b e n-A b o również zginął z ręki zdradzieckiej 1570 r. Wtedy moryskowie widząc nieskuteczność wysileń i przybycie świeżych wojsk wallońskich, straciwszy m. Galeras pomimo bohaterskiej obrony, poddali się. T- Ł

Abenakowie, plemię Ameryki północnej, zamieszkałe niegdyś w części Kanady, graniczącej podówczas z Nową-Anglią. JDo pokoleń tego plemienia należeli: kinnebekowie, wilcy i mohikanie, którzy w początku XII w. mieszkali nad wschodn. brzegaim górnego Hudsonu.

Absndberg, góra w Szwajcaryi, w kantonie Bern, na zachód od jeziora Thun, 1257 m. wysokości, dawniej słynna zakładem leczniczym dla kretynów, założonym przez Gugenbühta, który obecnie już nie istnieje. Teraz znajduje się tam zakład klimatyczny i żętycowy.

AbenguefLt (Abul Motarrf... Ibn Wafid el Lach-

mi), jeden z najdzielniejszych lekarzy arabskich (*997—-j- 1075); żył w Toledo jako lekarz szpitala i wezyr panującego. Z dzieł jego ogłoszono drukiem tylko część w języku łacińskim p. t. „Liber de medicamentis simplicibus” przy dziele Me-sue’go. (Venezia 1549), i „De balneis sermo.” (Ven. 1553.)    nr. ł.

Abensberg (rzyms. Aventinum y. Abusinum), miasto w Bawaryi, w prowincyi Niższej Bawaryi nad r. Abens, wpadającą do Dunaju. Przemysł tu kwitnie, miasto posiada bowiem odlewnie, hamernie, przędzalnie wełny, a w blizkości znajdują ; się wielkie łomy wapienia. Znaczny handel bydłem jak równie źródła mineralne w pobliżu będące, przyczyniają się do dobrobytu. Mieszkańców do 2,000, wyłącznie katolików. Tutaj 20 kwietnia 1809 r. zaszła knvawa bitwa, w której wojska austryackie pod dowództwem arcyksięcia Ludwika, pozostawiły przeszło 12,000 ludzi na placu, i odparte za Izarę, nie mogąc się połączyć z armią arcyksięcia Karola, spowodowały przegranie bitwy pod Eckmühl (ob.), tego stanowczego wstępu do traktatu w Schönbrunn (ob.).

Abenteragowie, odegrali wybitną rolę w dziejach królestwa maurytańskiego w Granadzie u schyłku XIV i w XV wieku. Występują oni na widownią poraź pierwszy za panowania króla Granady Muley Muhameda, zwanego Hayzari t. j. mańkut. Gdy mieszkańcy zrażeni przeciw niemu jego dumą i zakazaniem wszelkich rozrywek rycerskich zrobili powstanie, którego następstwem było przejście władzy królewskiej w ręce Muhameda el Zaquir’a, jedna tylko rodzina, znana z cnót i zamożności, zachowała wierność dla wygnanego Mańkuta. Głową jej był wezyr i kady miasta, Józef Aben-Seragh rycerz wielkiego męstwa i szlachetności, od którego właśnie pochodzi nazwisko Abenseragów. Po przybyciu nowego króla opuścił on zaraz Granadę wraz z krewne-mi i przyjaciółmi, a przybywszy z gromadką 40 ludzi do Murcyi, błagał Don Juana kastylskiego o pomoc dla sprzymierzeńca Muhameda, który w Tunisie, u króla Abu-Earisa znalazł schronienie. Otrzymawszy solenną obietnicę wypędzenia uzurpatora, Aben-Seragh spieszy do Tunisu z listami królewskiemu które miały zachęcić Abu-Farisa do wspólnego działania z Don Juanem. Zwycięstwo sprzymierzonych było zupełne i Hayzari, wróciwszy na tron, obsypał wiernego wezyra dobrodziejstwami, które podniosły jeszcze sta-

nowisko Ab en ser ago w w Granadzie. Gdy jednan z powodu odmówienia Don Juanowi obiecanego haraczu, Hayzari ściągnął na państwo swoje nową wojnę, Aben-Seragh wysłany przeciw kasty-Jijczykom, walcząc jak lew” w obronie swego pana, zginął w pierwszych latach w. ХУ. W roku 1438 syn tego bohatera, także Aben-Seragh, pomścił śmierć ojca zadawszy kastylczykom ciężką klęskę, lecz w krotce potem umarł z ran, „opłakiwany przez wszystkich mieszkańców Granady, jako rycerz urody nadzwyczajnej i ducha bohaterskiego”. W ciągu pół wieku po tych wypadkach Abenseragowie stali się tak potężni jako stronnictwo, że król Abul Ilacen, podejrzywając ich o knowania przeciwko sobie, kazał wymordować główniejszych członków tej rodziny, co wywołało straszną dla Granady wojnę domową, która upadek tego królestwa przyspieszyła (patrz: Conde „Historia de la dominacion de los Arabes onEspaiVa“ Barcelona 1884 III str. 300— 37'» i Ascargota „Historia de Espań’a“ Paris 1861 str. 217 i nas.). Romantyczne dzieje Abensera-gów przeszły, o ile wiadomo, poraź pierwszy do literatury europejskiej w ślicznej nowelce Ant. de У i 11 e g a s pt. „El. Abencerraji nowela historica espańola”, wydrukowanej w roku 1565 w Medina del Campo, w książce pod tytułem: „Inventario de Antonio de Villegas“, która zawiera oprócz powyższej noweli i zbiór poezyj tego pisarza. W r. 1590 ukazał się głośny romans historyczny pt. ,,Guerras civiles de Granada“ (Wojny domowe w Granadzie), którego autor Gines Perez de H i t a, w przedmowie zapewnia, że czerpał fakty do opowieści swojej z pamiętników araba Aben-Ha-myna z Granady, współczesnego bohaterom „Wojny domowej”. Czy tak było—nie ma dowodów, to tylko pewne, że romans Hity przejawia gruntowne wczytanie się autora w źródła arabskie. Popularność tego romansu była olbrzymia w swoim czasie i natchnęła między innemi Floriana (ob.) twórcę „Gonzalwa z Korduby” (Gonzalve de Cordone) oraz Chateaubriand’a (ob.) który spopularyzował bohaterów Granady, w romansie ,,Le dernier des Abencerages.” (Ostatni z Aben-seragów).    J- A- ś-

Abeokuta. główna osada pokolenia murzyń-kiego, w dawnem państwie Jeruba ipod 7° 8’ pół. szer. i 3° '20’ wschód, dł.) nad spławną r. Ogun w wschodniej Afryce, oddalona o 90 kilometrów od pesiadłości angielskich Lagos, na pobrzeżu Gwinei. Zamieszkuje tutaj, podług Burtona, prze szło 150,000 ludności. Miejscowość ta, skłaniająca się z obu stron do r. Ogun, jest otoczona ziemnym wałem, wysokim wszystkiego na 2 metry, lecz ciągnącym się na przestrzeni 20 kilometrów i przeciętym pięciu bramami. W tym obrębie mieści się zbiorowisko nędznych murzyńskich czworokątnych chat, pokrytych słomą, wśród których jeden tylko kościółek się odznacza. Niezbyt dawno wychowańcy missyi wydawali tu gazetę w języku egbe — czy dotąd istnieje, nie wiadomo. Handel, szczególniej olejem palmowym, nader ożywiony, i znaczna jego ilość przez r. Ogun spławianą jest

przesunęła się ku a¹ V a kropla deszczu nie dosięgnie już środka b otworu dolnego rury, ale uderzy o zbliżającą się jej ścianę tylną. Aby więc kropla | rzejść mogła i przez ten punkt b, należy rurę to к po hylić, aby kropla przybywała z r¹. Toż samo zupełnie dzieje się i przy obser-

do Lagos i tąż drogą dostają się do osady wyroby i produkta europejskie.    B- Ł

Aber, wyraz celtycki, oznaczający ujście rzeczne, przystań, wchodzi w skład nazwy wielu rzek bretońskich, jak Aber-Be-noît, Aber-Ildut it. p. Nietylko imiona pospolite, jak francuzkie havre — port, i prowan-salskie vabre — potok, zdradzają wspólny źródło-słów, ale upatrują go w nazwach rzek: Ebro i Eure. W krainach, gdzie celtycka mowa najdłużej się przechowała, jak Wallia i Szkocya, wiele miast wyraz ten do swej nazwy przyjęło np: Aberafyon port, przy ujściu rzeki Avon do zatoki Brystolskiej w hrabstwie glamorgańskiem w Wallii, szybko wzrósł dzięki sąsiedztwu kopalni węgla i żelaza, i warsztatom okrętowym; liczy do 5,000 mieszkańców.

Aberacya ś w i a 11 a, A. g w i a z d,j edno ze zj awisk astronomicznych, w skutek których ciała niebieskie widzimy w miejscach nieco różnych od ich położeń rzeczywistych. A. jest wynikiem tego, że promień przez gwiazdę wysłany wymaga pewnego czasu, aby do cka naszego doszedł, a szybkość ziemi nie jest nieskończenie drobną w porównaniu z szybkością światła. Dla wyjaśnienia tego, nieco zawiłego zjawiska, wyobraźmy sobie krople deszczu padające na ziemię w kierunku rr (fig. 15) i dajmy, że z obu stron otwartą rurę ab trzymamy tak, aby krople deszczu przez nią przechodziły, nie dotykając jej ścian. Jeżeli rura pozostaje w spoczynku, należy ją oczywiście trzymać w kierunku, w jakim krople deszczu padają; jeżeli wszakże z rurą znajdujemy się, dajmy ?

statku płynącym, to musimy jej nadać kierunek odmienny, zależny od stosunku, jaki zachodzi między szybkością kropel, a szybkością statku.

Gdy bowiem kropla deszczu dobiegła już do środ-

#>*

Г/

T*

T >•>

Fi? 16.

sta-

na

Г”

A-

■f

/^/

V. /

ł/7

wacyi gwiazd, krople bowiem deszczu przedstawiają tu promień światła idący od gwiazdy, tek ziemię, a rura lunetę; aby gwfiazdę widzieć, trzeba więc lunetę pochylić w stronę, ku której ziemia bieży, t. j ku wschodowi. Luneta zresztą jest tu zbyteczną; toż samo zjawisko ma miejsce i bez jej udziału, tak samo, jak krople deszczu uderzają nas ukośniej, gdy biegniemy, aniżeli, gdy stoimy w miejscu. W miarę zatem, jak ziemia w ciągu roku biegnie po swej drodze, każda gwiazda usuwa się w tymże przeciągu czasu w stronę, w którą porusza się ziemia, a powstała ztąd droga pozorna gwiazdy musi być odzwierciedleniem niejako drogi ziemskiej, to jest drobną elipsą, jak to wskazuje załączona fig. 16, gdzie T, T', T" ,T,n, oznaczają kolejne położenia ziemi na jej drodze, a e, e¹, e", e"¹ odpowiednie położenia gwiazdy, znajdującej się rzeczywiście w E. Jak z przytoczonego wyżej przykładu wynika, rura tern więcej pochyloną być musi, im szybciej posuwa się statek w porównaniu z prędkością spadających kropel; tak samo i aberacyja gwiazd zależy od stosunku prędkości światła i ziemi i odpowiada kątowi aba' fig. 15 Ponieważ szybkość ziemi jest zresztą bardzo drobna w porównaniu z szybkością światła, przeto i kąt ten, czyli „stała aberacyi” jest również drobny, wynosi bowiem ledwie 20 Va". Pozorny ten ruch gwiazd nadto, zależnie od położenia ich na niebie, rozmaicie się przedstawia. Gdy promień światła pada prostopadle do kierunku drogi ziemi, wtedy powstająca ztąd pozorna droga gwiazdy, czyli elipsa aberacyjna, jest zupełnem odzwierciedleniem drogi ziemskiej, czyli elipsą podobną do eklipty-ki; w położeniu takiem znajdują się gwiazdy przy* nj. i\    padające w pobliżu bieguna ekliptyki, t. j. punktu,

ka przedniego otworu rury a, potrzebować będzie w którym oś do płaszczyzny ekliptyki prostopadła jeszcze pewnego czasu, aby doszła do punktu b spotyka pozorną sferę niebieską. Punkt ten, oci w drugim otworze; przez ten czas wszakże rura bieguna świata odległy o 23 V3⁰, przypada w gwia-

Dr. Ł. i S. S.

zdozbiorze Smoka. Gdy gwiazda znajduje się na płaszczyźnie ekliptyki, dochodzący do nas jej promień nie może płaszczyzny tej opuszczać, a zatem i gwiazda nie może poza płaszczyznę tę występować, aberacyja przeto w tym razie sprowadza się do tego tylko, że gwiazda przesuwa się około swego położenia średniego o 20V₂" w je-dnę i drugą stronę. Wypływa ztąd dalej, że dla gwiazd pośrednich, położonych między ekliptyką a jej biegunem, elipsa aberacyjna będzie tem bardziej płaską, czyli tem więcej zbliżoną do linii prostej, im gwiazda jest bliższą ekliptyki, a tem szerszą, im gwiazda znajduje się bliżej konstelacyi Smoka. Oś podłużna wszystkich tych elips wynosi 41'', osie tylko poprzeczne są różne. Aberacya tedy gwiazd stanowi rzetelny dowód obiegu ziemi dokoła słońca, od czasu Kopernika jednak poszukiwano dowodu tego obiegufw ruchu paralaktycznym gwiazd (ob. paralaksa roczna). Rzeczywiście też Picard, R. Hooke i Flamsteed dostrzegali drobne ruchy pozorne gwiazd i przypisywali je wpływowi paralaksy; dopiero Bradley, poznawszy dokładniej ten ruch, wykazał jego przyczynę i wyłożył w r. 1728 w „Philosophical transactions”, jemu więc przypada zasługa odkrycia aberacyi. Bradley oznaczył „stałą aberacyi” na 20,25”; według późniejszych oznaczeń Bessla (1817) wynosi ona 2),475    Struvego

20,493", z najnowszych zaś obserwacyj Nyréna wypada 20,481'', a Glasenappa 20,4k —Ponieważ wielkość aberacyi zależy od stosunku szybkości światła do szybkości ziemi w rocznej jej drodze, skoro przeto znamy tę ostatnią szybkość, możemy też obliczyć szybkość światła, a to według następnego rachunku. Skoro aberacya, czyli zboczenie promienia wynosi 20¹/₂//, co stanowi około !/ioooq część okręgu koła, przeto w czasie, przez jaki światło lunetę przebiega, luneta ta, a zatem ziemia, posunąć się musiała o V₁₀ooo część drogi przebytej przez światło; czyli innemi słowy, prędkość ziemi jest 10000 razy mniejszą od prędkości światła. A że ziemia na sekundę ubiega 30 kilometrów (4,2 mil geogr.) przeto szybkość światła wynosić musi 300000 km. (42000 m. g.). Metody trygonometryczne pozwalają rachunek ten z większą dokładnością przeprowadzić, a rezultat jest zupełnie zgodny z wynikami, innych metod oznaczania szybkości światła (ob. Światło).--Ruch dzienny ziemi, czyli obrót jej około osi, powoduje również podobny ruch pozorny gwiazd, czyli abe-racyę dzienną; ale, że szybkość ziemi około osi jest znacznie mniejsza, aniżeli szybkość jej biegu roczna, aberacya dzienna jest nader drobna: dla punktów na równiku położonych, gdzie szybkość tego biegu jest największa, ab. dzienna wynosi zaledwie 0,322''.—W optyce aberacyą к liii sto ś ci nazvwa się objaw, że promienie wychodzące z jednego punktu, po odbiciu od zwierciadeł kulistych (ob.) lub po przejściu przez soczewki (ob.), nie zbiegają się dokładnie w jednym punkcie. Co do aberacyi chromatycznej ob. Załamanie światła i Soczewki.    s. k.

Abercromby twym. Ebberkrembi; R a 1 f (* 1734—

f1801) r. generał angielski pochodzący ze starej szkockiej rodziny, ur. w Tullibodie w hrabstwie Clackmannan, wstąpił w 1756 r. do armji i awansował szybko na majora. W r. 1787 uzyskawszy stopień generał - majora odznaczył się walcząc w Niderlandach przy księciu York, zakrywając odwrót wojsk sprzymierzonych przez Waal. W r. 1796 walczył szczęśliwie z francuzami w Indyach zachodnich poczem został mianowany głównodowodzącym w Irlandyi. W roku 1800 brał udział w bezskutecznej wyprawie przeciw Kadyksowi, a w 1801 roku wysłany był z 18000 wojska przeciw francuzom do Egiptu. W dniu 2 marca przybył do Abukiru i wkrótce zmusił generała Erianta do odwrotu do Aleksandryi, 28 marca odniósł świetne zwycięztwo nad franc, generałem Menou, został jednak w bitwie ciężko raniony, i wkrótce umarł. Zwłoki jego pochowano na Malcie.

Abercromby John, (* 1780 r. w Aberdeen —f 1844) lekarz edymburski, zostawił wyborne pod względem praktycznym prace o chorobach układu nerwowego i narządu trawienia p. t. „Pathological and practical researches on diseases of the brain and the spinal chord.“ Edinb. 1828, i „Pathol, and pract. resear, on the diseases of the stomach, the intestinal canal.” Edinb. 1828. Pierwsza z nich tłómaczona na języki : niemiecki, francuski, holenderski. — Od ojca, pastora anglikańskiego, A. odebrał wychowanie głęboko religijne, co się odbiło i na dążnościach jego umysłowych; prócz bowiem dzieł medycznych, fizyologicznych i filozoficznych, pozostawił wiele rozpraw teologicznej treści. W filozofii był gorącym adeptem współczesnej mu „Szkoły Szkockiej” (ob.) Reida i Dm-gald-Stewarta. Studya jego psychologiczne mają też na celu poprzeć danemi fizyologicznemi wyniki badań tej szkoły, i słusznie z tego względu uważanym jest za „fizyologa” szkoły szkockiej. Z prac tej kategoryi najważniejsze, a zarazem dwa zasadnicze dzieła jego z zakresu filozofii są : 1) „Inquiries concerning the intellectualjpowersand the investigation of truth.“ Edinb. 1839.2) „On the moral feelings“. Edinb. 1832. Pierwsze z nich, będące treściwym wykładem psychologii, w swoim czasie powszechnie było znanem i cenionem, doczekało się też wkrótce 10 wydań; drugie dzieło, będące filozofią uczuć moralnych, jest właściwie dopełnieniem poprzedniego. Najnowsze wydanie obu w 1869 r. w Londynie. — A. w 1835 r. został rektorem uniwersytetu w Edynburgu, gdzie też do końca życia pozostał.

Aberdare nad r. Cynoną w Wallii, w hr. gla-morgońskiem, od niedawna wzmogło się przemy-słem i handlem, dzięki żelaznej kolei, łączącej je z kopalniami żelaza i węgla, i kanałowi łączącemu z wybrzeżem.

Aberdare (czyt. Eberder) lord Henry Austin Bruce, mąż stanu angielski, (* 1815 r. w Duf-fryn, w hrabstwie Glamorgan) był adwokatem w Londynie, następnie sędzią policyjnym w Wales. Roku 1852 wstępuje do parlamentu jako liberalny poseł. Roku 1862 był pod-sekretarzem stanu w mi-msteryum spraw wewnętrznych, a w r. 1864 pre-

щш

jHjjj

1ЭД

Sü

zesem komisyi szkolnej; gdy po powszechnych wyborach utworzyło się pierwsze ministeryum Glad-stona, wstąpił A. do niego jako minister spraw wewnętrznych, a złożył tekę w r. 1874, gdy i Gladstone ustąpił. Kozprawa jego „O złoczyńcach i reformach więzień”, zwróciła na się ogólną uwagę.

Aberdeen (wym. Eberdin) Jerzy Hamilton Gordon (* 28 stycznia 1784 w Edymburgu —*j* 14 grudnia 1860 r.) angielski mąż stanu. Jeszcze przed ukończeniem studyów w Cambridge towarzyszył w 1801 r. lordowi Cornvallis, jako attaché poselstwa do Paryża i w czasie układów w Amiens, zapoznał się ze wszystkiemi wybitni ej-szemi francuskimi osobistościami. W 1804 roku udał się w podróż po Grecyi, a po powrocie do kraju założył AthenianSocietyi zajmując się klasycznemi studyami ogłosił badania swoje nad topografią Trój i. Po wejściu do parlamentu, otrzymał od lorda Castlereagh misyą, zjednania Au-stryi dla związku przeciw Napoleonowi. Pr wyjąwszy udział w bitwach pod Bautzen i Lützen udał się do Wiednia i zawarł w Cieplicach traktat, na mocy którego Austrya przystąpiła do koa-iicyi, poczem był obecnym w bitwach pod Dreznem, Lipskiem i Hanau. Udawszy się do Neapolu skłonił Murata do opuszczenia sprawy Napoleona, następnie wraz z lordem Cathcait i Karolem Stewart reprezentował Anglję na kongresie w Chatillon, a wszedłszy wraz z austryackiemi i wojskami do Paryża, podpisał 1 czer. 1814 r. trak- j tat przywracający dynastyą Burbonów. W uznaniu zasług został mianowany wkrótce angielskim parem (jako vice-hrabia Gordon). Po zakończeniu wojen, poświęcił się z zamiłowaniem rolnictwu, a przyłączywszy się do partyi torysów, głosował tak przeciw zniesieniu ceł zbożowych i emancy-acyi katolików jakoteź przeciw uznaniu południowo-amerykańskich rźeczypospolitych i zewnętrznej ] olityce Canninga. Kiedy jednak w 1828 roku wszedł jako minister spraw zewnętrznych do gabinetu Wellingtona, pomógł do przeprowadzenia emancypacyi katolików, jakoteź uznał dynastyę lipcową, trzymając się zasady nie mieszania się do obcych spraw zewnętrznych. Ustąpiwszy wraz z Wellingtonem w 1830 roku: w cztery lata później wszedł ponownie do gabinetu Pe-ela, początkowo obejmując portfel kolonij, a następnie ministra spraw zagranicznych. Pod wpływem Peela stał się dostępniejszym liberalnym zasadom, popierał zniesienie ceł zbożowych i załagodził pomyślnie spór z północno-amerykańską Unią, o terytoryum Oregonu W 1852 roku stanął A. na czele ministeryum koalicyjnego, które po-mimowoli premiera, wplątało Anglię w wojnę krymską. Małe rezultaty osiągnięte w tej wojnie przez oręż brytański wzbudziły niechęć w kraju, a po upadku ministeryum, A. ustąpił z widowni politycznej, jakkolwiek i później jeszcze posiadał znaczny wpływ, dzięki osobistemu zaufaniu królowej, która rady jego zawsze wysoko ceniła.

Aberdyn (Aberdeen) miasto w Szkocyi przy ujściu rzeki Dee (Di) liczy więcej niż 100,000 mieszkańców (1881—105,189), jest więc trzeciem miastem w królestwie. Składa się z dwóch części • Starego i Nowego miasta ; ostatnie, jako posiadające port przewyższa bogactwem i ruchem. Sławny uniwersytet powstał z dwóch koliegiów w XV i XVI w. ufundowanych, piękna katedra z XIV w. muzeum, obserwatoryum. Handel znaczny wyrobami fabrycznemi, bydłem i rybą (śledzie i łososie). Hrabstwo tego imienia 102 mil kwT. rozległości i 268,000 mieszk.; ku poł. zach. opiera się o góry Grampiańskie (najwyższy szczyt Ben-Muick-Dhui 1310 m.), staczając się pagórkowato ku skalistym wybrzeżom. Obficie zroszone przez rzeki (Deveron, Ithan, Don, Dee), bogate w łososie. Główne zatrudnienie mieszkańców — wzorowe gospodarstwo, hodowla bydła, rybołówstwo ; ostat-

- Щ

HUB

Шя

Ipg

Eg

tb '.o. \

Ж ......,

■■    . llniiMÉi'4¹ r ............    I

ÜSHI

Fig-. 17. Aberdyn.

niemi czasy rozwinął się przemysł fabryczny, przeważnie tkacki (wyroby lniane, sukienne, bawełniane) ; z górnictwa — jedynie łomy granitu i marmuru.— Inne o podobnegoź źródłosłowu nazwach : w Szkocyi Ab er dour, Aberfrau; w AV allii Abergawenny ( starożytne Gavenium); w hrabstwie Monmouth Abergele, Abernethy, Aberstruth, Aberystwith, mniej ważne miasta.

Aber Conway lub wprost Kon way przy ujściu rzeki tego nazwiska w hrab. Karnarwońskiem w Walii, starożytny gród na miejscu rzymskiej osady C on o via, ze zwaliskami starożytnego zamku, założonego po podbiciu Wallii przez Edwarda I r. 1284, a zburzonego przez Kromwela 1645 r., z piękną gotycką katedrą i czterema żela-znemi mostami. Wywóz z poblizkich kopalni ołowiu i łupku, połów śledzi i ostryg.

Aberli Jan Ludwik, pejzażysta szwajcarski

Dr. Ł.

(* 1723 w Wmcerthur,—j* 1786 w Bern). Po powrocie ze studyów z Paryża, oddał się miedzioryt nictwu, odtwarzając widoki szwajcarskie, kolorowane, które znalazłszy wielu naśladowców w Szwajcaryi, rozchodziły się w wielkiej ilości pomiędzy cudzoziemców, dopóki nie zastąpiła ich fotografia.

Abernethy John, (* 1763—f 1831), znakomity chirurg Londyński, głośny z wykonania po raz pierwszy operacyi podwiązania tętnicy biodrowej wr. 1796. Ważniejsze prace jego:,.Surgical and physiological essays.“.Lond. 1793. ,,Surgical observations on local diseases and on aneurisms'*. Lon. 1804. „Surgical works and life.¹* Lond. 1831. vol.4.

Aberskie jezioro lub jez. ś w. Wo 1 f g an g a położone w Alpach na granicy Salzburga i Austryi wyższej o 10 kim. na zachód od Ischl. Wzniesione 540 mtr. nad poziom morza, rozciąga się na 12.5 kim. długości i 0.5—2.5 kim. szerokości, głębokość zaś jego dochodzi 84 mt. Obfituje ono w łososie i inne szlachetne gatunki ryb. Wypływający z jeziora A. strumień Ischl, wrpada pod miastem Ischl do Truny. Na północnym brzegu wznosi się niemal stromo nad powierzchnią wody góra Owcza, a dalej spadzisty Ealkenstein zkąd roztacza się wspaniały widok na całą okolicę. Na wschodniem wybrzeżu tuż nad jeziorem leży miasteczko St. Wolfgang (570 mt.) posiadające „Die Almohaden”, oraz uzuana za jedną z lep-’ szych „Astorga”.

Abgar albo Abagar (wielki mąż), ogólna nazwa książąt edesskich, stolicy państwa Ozrnoene w Mezopotamii. Z tych książąt znany jest zwłaszcza Uchomo (Czarny), który miał korespondować z Chrystusem, prosząc, by go z trądu uleczył. Mniemane listy znalazł w archiwum edesskiem i w swych kościelnych zapiskach podał biskup cezarejski Euzebius i dziejopis ormiański Mojżesz z Choreny (w Y w.). Chociaż niektórzy uczeni (Tillemont: „Mémoires pour servire à l’hist. eccl.”; Welte: „Tüb. Quartsck” 1872, Cave i inni) usiłowali dowieść autentyczności owych listów, przecież ich Kościół nigdy za autentyczne nie podawał. — Bar Manu, ostatni z Ab garów, potomek Czarnego, był chrześcianinem i przyjacielem gno-styka Bardesama, chociaż jego błędów nie wyznawał. Roku 216 po Chr. strącił go Karakalla i Edessę zamienił w rzymską osadę.

Abgatofium ob.Abecetuorium.

Abia (hebr. Abijjahu, Abijja = mój ojciec jest Jahwe, Jehowa) imię żeńskie i męzkie w biblii. A. (lub Abijjam) król Judy (958—955 przed Chr.), syn Roboama, wnuk Salomona, ustawicznie walczył z Jeroboamem, królem państwa izraelskiego.

Abiatar, (wym. Ebiatar), syn Abimelecha, arcyka

==—ЕЕ

ШШ

шШ.

Штш

ШШ

Шр::

• "Ч:

■иЛИ¹»»

я'

ЩИРЛ .--

^ШУПннДП]

is

iii

■■Slip

SSl:

ИИ1

•JÄ<

•i-i"-

№

fV j£>.‘

- -,

дда

Fig. 18. Kościół St. Wolfganga nad jez. Abersldcm.

piękny starożytny kościół (fig. 18) w którym znajduje się słynne dzieło sztuki: ołtarz rzeźbiony, wykonany w 1641 r. przez M. Pachera z Bru-necken, uważany za jeden z najpiękniejszych zabytków sztuki staro-niemieckiej.

Abersspacłl ob. Adersbach.

Absrt Jan Józef (* 21 września 1832 roku) kompozytor. Ur. w Kochowicach w Czechach, kształcił się w paryskiem konserwatoryum, a w 1866 roku został nadwornym kapelmistrzem w Sztut-gardzie. Układał symfonie, kwarteta, pieśni i opery. Z utworów jego więcej znane są opery „Anna von Land skroń”, ,.König Eucio”, „Ekkehard”, plan. On jeden ocalał z całej rodziny, którą prześladował Saul; schronił się do Dawida, a gdy ten został królem, A. był najwyższym kapłanem obok Sadoka. Względem Dawida okazał się wiernym; lecz gdy popierał Adoniasza przeciw Salomonowi, został usunięty.

Abich Herman Wilhelm, geolog i podróżnik (* 1806—■•{* 1886), zasłynął głównie ze swych prac o Kaukazie. Urodził się w Berlinie gdzie jego ojciec był radcą górniczym; matka była córką chemika Klaproth’a. Wpływ rodziny i stosunki z ludźmi jak A. Humboldt, K. Ritter i t. d., bardzo wpłynęły na duchowy rozwój A.

s. s.

is

Dr. Ł.

tak, źe gdy r. 1831 został doktorem filozofii, wybrał się w podróż naukową po Włoszech, gdzie głównie zajmował się badaniem wulkanów. Owocem tej podróży były dzieła „Erläuternde Abbildungen geolog. Erscheinungen, beub. an Vesuv u. Aetna 1833 u. 1834” (Beri. 1834), i „Ueber die Natur u. Zusammenhang vulkanischer Bildungen” (Braunschw. 1841); pierwsza praca została przełożoną na język francuzki. Nowe pole do badania otworzyło mu się, gdy został wezwany do Rosyi na uniwersytet dorpacki (1842). Lata całe spędzał na Kaukazie, a prace jego z tej doby należą do najlepszych. Wydał oddzielnie: „Ueber d. geol. Natur des armen. Hochlandes” (1843); „Vergl. ehern. Untersuchungen des Wassers des Caspischen Meeres, Urmia u. Van-See’s” (1856'; „Ueber d. Steinsalz u. seine geol. Stellung im russ. Armenien” (1857); „Vgl. geol. Grundzüge der Kaukaz., Armen, und Nord-per-sichen Gebirge”, również „Beiträge z. Paläontologie des asiat. Russlands” (1859); „Sur la struc-cture et la géologie du Daghestan” (1862), „Ueber eine in Casp, Meere erschienene Insel nebst Beitr. zur Kenntniss der Schlammvulkane der caspischen Region” (1863); „Einleitende Gründzüge der Geologie der Halbinseln Kertsch u. Taman” (1865); „Beitr. zur geol. Kenntniss der Thermalquellen in Kauk. Ländern” (Tyflis, 1865); „Wykaz źródeł nafty w kraju Zakaukaskim i na półwyspie Tu-mańskim według badań ostatnich” (1867 roku). Artykuły z fizycznej geografii, meteorologii, geo-gnozyi i etnografii, pomieszczał w wielkiej liczbie w „Bulletins phys.-math.” petesburskiej akademii nauk, i w „Mélanges phys. et chim.”, również w „Annałach” Poggendorfa, w „Wiadom. towa-rzyst. geog.”, i t. p. Akademija nauk mianowała go 1853 r. członkiem zwyczajnym, a 1866 honorowym. Roku 1854 przeniósł się na Kaukaz, a po latach dwudziestu (1876) przesiedlił się ze swą rodziną do Wiednia, gdzie już jako starzec począł opracowywać swój bogaty materyał, owoc 30-to letnich badań, w wielkiem dziele p. t. „Geo-logiche Forschungen in den Kaucasischen Ländern”. Тошу I i LI-gi wyszły w Wiedniu 1882, opatrzone ogromnym atlasem. Wyjścia z pod prasy tomów III i IV-go nie doczekał; dnia 3 czerwca 1886 r. zakończył w Wiedniu swój czynny żywot. Zasługi A. dla wiedzy są olbrzymie; ku jego czci nazwano nowy minerał abichitem.

Abicht Jan Henryk, (* 1762 r. w Volkstedt w okolicach Rudolstadt—-J-1762 r.) Odr. 1790 był profesorem filozofii w Erlangen, a od 1804 r. po łacinie wykładał filozofię w uniwersytecie wileńskim, gdzie aż do śmierci pozostał. Zwolennik Kanta i Reinholda, wydał pod ich wpływem wiele dzieł w kierunku „filozofii krytycznej”, pod koniec życia dopiero zajął w pracach swoich bardziej samodzielne stanowisko. Z pierwszej epoki jego działalności naukow⁷ej ważniejsze prace z kierunkiem czysto kantowskim, są następujące: „Versuch einer kritischen Untersuchung über das Willensge-«chäft”. 1788; „Vesrnch einer Metaphisik des Vergnügens”, 1790; „Neues System einer philo-sophischen Tugendlehre”, 1790; „Philosophie de* Erkenntnisse”, 2 tomy, 1791; „Neues System eines aus der Menscheit entwickelten Naturrechts” 1792; „Kritische Briefe über Moral, Theologie u. Recht”, 1793. W wydane-in w r. 1795 „System der Elementarphilosophie” Abicht już oddala się od poglądów mistrzów swoich, Kanta i Reinholda i odtąd zajmuje coraz bardziej samodzielne w filozofii krytycznej stanowisko. Ważniejsze dzieła z tej drugiej epoki jego pracy filozoficznej są następujące: „Revidirende Kritik der speculativen Vernunft” 2 tomy, 1799: „Psychologische Anthropologie”, 1801 ; „Encyclopädie der Philosophie”, 1804; oraz w Wilnie wydane „Initia philosophiae propriae sic dictae etc.”, 1814. Prócz wyżej wymienionych, i wielu innych jeszcze dzieł, w latach od 1789 do 1791 t. j. w pierwszej epoce swojej działalności, wydawał nadto Abicht w Lipsku wspólnie z Fryderykiem Bornem „Neues philosophisches Magazin zur Erläuterung des Kant’schen Systems” 2 tomy (ob. Born); w roku zaś 1796 otrzymał nagrodę za pracę konkursową, przez Akademię berlińską wyznaczoną, na temat: „Jaki postęp uczyniła w Niemczech metafizyka od Leib-nica do Wolfa?” (Neubig,j|A. „J. H. Abicht, einer der tiefsten Denker Teutsehland“ Bayr. 1843).

Abicht Adolf, fsyn poprzedniego profesor byłego uniwersytetu w Wilnie, głośny z wymowy i erudycyi. (* roku 1793 w Erlandze, — w Wilnie 1860 roku), przybył wraz z ojcem o Wilna roku 1803; po ukończeniu szkół giin-nazyalnych pozyskał tu stopień doktora medycyny roku 1816, poczem praktykował na Zmuidzi. W r. 1823 objął obowiązki adjunkta przy klinice J. Franka; wr.l825mianowany profesorem fizyolo-gii i terapii ogólnej, później patologii ogólnej, którą to katedrę zajmowrał do zamknięcia akademii medyko-chirurgicznej wileńskiej w r. 1841. Jako czynny członek Towarzystwa lekarskiego pełnił w niem obowiązki sekretarza, następnie prezesa; Oprócz rozprawy inauguralnej „De intesti-norum coarctatione etc.“ ogłosił drukiem : „Tablice synoptyczne trucizn”, ułożonG podług najnowszych prac w historyi naturalnej, terapii i medycyny sądowej, z oznaczeniem chorób, lekarstw i reagensów”. Wilno 1823, fol. z 2 tahl. „łnsti-tutiones therapiae generalis”, Wilno 18-10. „Wiadomość o leczeniu chorób głodem” (Dzień, med.chir.ifarm.), Wilno 1830. W r. 1830 był nadto redaktorem zbiorowego pisma:

„Collectanea med. chi-rurgica”.

Abida, bóstwo u Kał-muków. Staje ono w chwili śmierci przy człowieku, uwalnia duszę z więzów ciała, pozwala jej unieść się    Fi°- ,3- АШх

swobodnie w powietrze, albo zaklina ją w ciało ludzkie, lub zwierzęce.

Si

znowu

Abies ob. Jodła.

Abietinaceae ob. Jodłowate.

Abigeatus, w dawnem prawie polskiem oznacza kradzież bydła z pastwiska.

Abilene, nazywała się tetrarchia w północnej Syryi, położona między Damaszkiem i Anti-Li-banem. Należała do niej także część wschodniej Palestyny. Po śmierci ostatniego tetrarchy Lyza-niasza przeszła pod panowanie żydowskiego króla Heroda Agrypy II. Stolicą tetrarchów było miasto Abila, leżące na południowym skłonie północno-zachodniego Anti-Libanu, obecnie Nebi-Abel; zasługują na wzmiankę zwaliska świątyni i niektóre napisy.

Abimelech (hebr. Abimelek = ojciec mój jest królein), syn Gedeona z nieprawego łoża, przez trzy lata król samozwańczy Izraela, bratobójca i ciemiężyciel ludu; zginął przy oblężeniu miasta Tebez.

Abisynia czyli Habesz(Aithiopia w urzędowej nazwie miejscowej), górska kraina północno-wschodniej Afryki, rozciągająca się od 5° do 15° szer. północ., i wrzynająca ostrzem prostokątnego trójkąta między wybrzeże morza Czerwonego i dorzecze Nilu (do którego przeważnie należy). W ści-

do wysokiego działu wodnego między systematem Nilu (Abai) i oceanu Indyjskiego. Część ciągnąca się na południe od tego działu (krainy: Kaffa i Enarea) stanowi już przejście do wyżyny Afryki wschodnio-równikowej, od której dolina rzeki Juba, płynącej do oceanu Indyjskiego, stanowi niezbyt wybitną granicę. Abisynia jest wyżyną, której najwyższe szczyty (Ras Das z an Abba Jared) sięgają prawie wysokości Mont-Blancu, a której środkowe zagłębienie zajmuje jezioro Tsana (2000 m.). Wyżyna ta spada na wschód stromą, na 3,000 m. wysoką, ścianą, poprzerywaną tylko gdzieniegdzie trudno dostępnemi schodowatemi wyłomami, ku zbudowanemu przez korale, nizkiemu, piasczystemu i pustynnemu wybrzeżu S a m h а г y, w której piaskach giną spływaj ące z wyżyny potoki; wybrzeże to ku południowi coraz bardziej się rozszerza, w miarę jak krawędź wyżyny, biegnąca w kierunku południkowym, oddala się, od ukośnie (ku południo-wrscho-dowi) biegnącego wybrzeża morza. Na zachód wyżyna pochyla się zwolna za rzekami syste-inatu Nilu (Abai z jeziorem Tsana, Takas sie) ku stepowym równinom Sennaaru. Płynące wody pokrajały tę wyżynę, tę naturalną skalistą twierdzę, głębokiemi dolinami, których

¥    ' 7"”®’ ; " Ч

-Т.Л,

if:

- г-, ™—*Г

11;

--A

s??

■Sjj

щ

щЛ

VA'

\ ‘ i; '

Цц

жш-’

ШЯтй

ét

i”:

■z;

¥7&

iü

ej

В*

y/l

:: •

i¹ у

Jtai

iff

ÉSË

lig. 20. Charakter g<5r Abisyüskich.

ślejszem znaczeniu Abisynią nazywa się tylko materyał uniosły dla zbudowania żyznego Egiptu, północna część tego obszaru (krainy: Tigre na Wskutek tego jednolita pierwotnie wyżyna,°zmie-północy, Amhara we środku, Szoa na południu) niła się w labirynt skał, twierdza rozpadła

Jtacyklopedy* PowtMohn* iluatr.

O-

sie na oddzielne forty, piętrzące się tarasowato jeden nad drugim w dzikim bezładzie „niby rozburzone prace przedwiekowych Tytanów”. Abi-syńczycy powiadają, że „Bóg, wyprowadzając ziemię z chaosu, zapomniał o Abisynii”. Skały te, kształtu piramid, graniastosłupów, walców, stożków i t. d., wyglądają to jak wieże kościołów, to jak piszczałki organów, to jak olbrzymie katedry gotyckie. Na płaskich zwykle szczytach tych skał, zwanych arnba, wznoszą się często osady, klasztory i warownie (Debra Tabor, Magdala i t. d.), do których dostać się można nieraz tylko przy pomocy sznura, drabiny, lub wyrąbanych schodów skalistych. Wogóle Abisynia jest jedną z naj niedostępnie] szych krain na ziemi,'nic więc dziwnego, że pozostała ona niepodległą, mimo zdobywczych zapędów Egiptu od faraonów do kedywów; że pozostała, podobnie jak Czarnogóra, chrześciapską wyspą wśród mahometańskiego morza, którego fale roztrącały siędaremnie o jej strome skaliste wybrzeża. Dziko malownicza górska przyroda Abisynii zjednała jej miano „afrykańskiej Szwajcaryi,“ a jakkolwiek szczyty jej podczas lata nie błyszczą w promieniach słońca srebrną oponą wiecznych śniegów i nie wysyłają ku dolinom błękitnych lodowców, Abisynia posiada jednak malownicze górskie jeziora, zapewne wypełnione wodą kratery wygasłych wulkanów. Podstawę, fundament wyżyny, tworzą granity, gnejsy i łupki krystaliczne; na nich spoczywa źelazisty piaskowiec, przez który przebiły się w wielu miejscach skały wybuchowe (źródła gorące), szczególniej bazalt, tworzący podobnie jak w Dekanie, rozległe pokrywy i dzielący się na prawidłowe słupy. W związku z wulkanizmem, mianowicie ze źródłami gorącemi, są, jak się zdaje, często w Abisynii napotykane drzewa skamieniałe: prawdopodobnie pod działaniem gorącej wody drzewa te obumarły, a następnie roz-czyniony w wodzie kwas krzemowy przeniknął na podstawie włoskowatości, przez włókna drzewne aż do wierzchołków. Abisynia nie jest zupełnie pozbawiona skarbów mineralnych, szczególniej obficie znajduje się żelazo, służące do wyrobu broni, oraz siarka (w kraterach wulkanów), której używają do wyrobu prochu. Samhara obfituje w sól, szczególniej obficie osadza się ona w jeziorze Assal, leźącem w pobliżu zatoki Te-dźura, poniżej poziomu morza: wskutek silnego parowania, na powierzchni tego jeziora, tworzy się skorupa solna, na dwa cale gruba. Na wyżynie znajduje się sól kamienna. Klimat Abisynii, jako krainy nadzwyczaj urozmaiconej pod względem plastyki, terenu, jest też bardzo urozmaicony. Na nizkiem wybrzeżu Samhary jest gorący, zapewne najgorętszy na ziemi; do portu Massaua możnaby z całą słusznością zastosować formę wyrażenia, używaną w różnych krajach Wschodu: „Allahu, mając Massauę, po co stwarzałeś piekło?” Średnia temperatura roku sięga tam + 35°C. (u nas tylko 7 ł/a° C.), nie dziw też, że nawet dość wytrwali na gorąco włosi, użyli w ostatnich czasach wszystkich sił, aby z Massauy dostać się*i

na chłodniejsze wyżyny Abisynii. W затусЬ górach, stosownie do różnych kondygnacyi kraju, spotykamy różny klimat i związane z nim życie roślinne i zwierzęce: po nad gorącą lesistą krainą bawełny (a zarazem febry), rozesłaną u stóp wyżyny i w głębokich jej dolinach i Ku oil a), wznoszą się piętrami krainy umiarkowane (W o i-no Dega), gdzie na niższych piętrach rozsiadły się najgęściej rolnicze osady ludzkie, tonące w zieleni ogrodów, gdzie rosną olbrzymie sykomory, banany, drzewa cytrynowe, oliwne it. d.; na wyższych piętrach rozścielają się zielone kobierce łąk alpejskich, tchnące wonią róż i jaśminów ; jest to kraina pasterzy odzianych w skóry zwierząt, abisyńska Arkadya. Wyżej wznosi się dzika kraina alpejskich szczytów (Dega), gdzie w zimie panują już mrozy. Na góry Abisynii wkraczają z okolicznych równin wiellde gruboskórne, oraz lew, który w chłodniejszych okolicach porasta bujnym włosem ; zwierzęta te nie przechodzą jednak zwykle po nad Kuolla i niższe piętra Woino Dega. Wyżej bujają antylopy skalne i liczne ptaki drapieżne, które tutaj, jak wogóle na Wschodzie, spełniają rolę fpolicyi sanitarnej, usuwając padlinę. Abisynia leży w pasie deszczów letnich zenitalnych (t. j. zależnych od najwyższego położenia słońca między zwrotnikami). Na Dega, a czasem i na Woino Dega, pada grad i śnieg; na szczycie Ras Daszan ma on się podobno utrzymywać przez cały rok. Deszcze, jak wogóle w krajach gorących, są gwałtowne; wezbrane od nich górskie potoki zrządzają straszliwe spustoszenia, podmywają skały, spłukują ziemię rodzajną, unoszą lasy. Wszystko stacza się w szumiącą, spienioną otchłań wód, biada zwierzętom i ludziom zaskoczonym przez rozszalały żywioł. Masy mułu i rumowiska osadzone przez takie dzikie potoki, zmieniają żyzne niwy i bujne pastwiska w pustynie. Wylewy obejmują nieraz wielkie obszary i przerywają komunikacyę na tygodnie, a nawet miesiące. Całe obozy rozłożone w suchych łożyskach rzek, giną nieraz, zaskoczone przez wezbrany potok. Wiadomo, że już na równinach Sennaaru nagle wezbrane w porze deszczów potoki, zrządzają straszne zniszczenia, o ileż straszniejsze one być muszą w krainie alpejskiej jak Abisynia. Nie należy jednak zapominać, że to zniszczenie w jednem miejscu jest zarodem życia dla drugiego : ze skał Abisynii, rozlcruszonych i uniesionych przez potoki, został zbudowany żyzny Egipt, który już Herodot nazwał „darem rzeki”. W czasie suchej pory roku mniejsze rzeki zupełnie wysychają, nawet dopływ Nilu, Takassie nie dosięga wtedy rzeki głównej i rozpada się na łańcuch kałuż, w których, niezbyt wygodnie ściśnięte, roją się zwierzęta wodne: ryby, żółwie, krokodyle i hipopotamy. — (Pewniejsze hist ryczne wieści o Abisynii datują się dopiero od czasu Ptolemeusza III Euergetesa (24-7—222): wtedy na wybrzeżu Abisynii, na zachód dzisiejszej zatoki Annesley, leżało miasto portowe Adulis, które zakwitło handlem, dzięki kolonistom greckim. Ztąd galery handlowe przy*

woziły kość słoniową, rogi nosorożców, baty ze skóry hipopotamów i t. d. Wówczas w Abisynii nietylko polowano na słonie, ale chwytano je żywcem i tresowano do wojny; wówczas w północnej części tego kraju, w dzisiejszej krainie Tigre, powstało kwitnące państwo Axumf, do którego przeniknęła grecka kultura, i które zawiązało ścisłe stosunki z południowo-zachodnią Arabią i rozprzestrzeniło tam swoją władzę; wówczas ludność arabska zaczęła się dobrowolnie, lub z musu przesiedlać do Abisynii. W pobliżu dzisiejszego miasta Axum napotykają się liczne pomniki świadczące o dawnej kulturze. Axum uległo zniszczeniu wskutek wojen, a może i trzęsienia ziemi. W państwie tern rozszerzyła się religia chrześpiańska, zaprowadzona okcło _połowy IY wieku przez dw⁷óck rozbitków Fru-mencyusza i Aedizyusza. Pierwszy z nich został mianowany przez patryarchę aleksandryjskiego arcybiskupem (abuna) Abisynii. Następnie abisyńczycy przedsiębrali wyprawy do Arabii, o czem się przekonywamy z wyżej wspomnianych pomników koło Axumu i z ksiąg historycznych; wyprawy te nie napotykały na przeszkody wobec wąskości Morza Czerwonego, szczególniej w pobliżu cieśniny 'Babel Mandeb, i wobec wielkich zdolności żeglarskich, jakie dziś jeszcze spotykamy u rybackiej ludności, osiadłej na wybrzeżu Abisynii. Wyprawy te sprowadziły za sobą po-Imieszanie się dwóch etnicznych elementów, murzyńskiego i semickiego, w pobliżu cieśniny Babel Mandeb ; z Arabii przeszła też do Abisynii religia żydowska, której abisyfis'cy wyznaw⁷cy; zwani falasza, wzrósłszy w siłę, zapanowali na czas jakiś nad Abisynią, ale następnie chrześcianie znów odzyskali swre polityczne znaczenie. W Śzoa panuje do dziś dnia dynastya Salomona, reprezentowana przez inteligentnego króla Menileka; historya tej dynastyi jest na wpół mityczną: w biblii czytamy, jak wiadomo, o pewnej królowej Saba, która odwiedziła Salomona, owocem ich miłości był M en i 1 e k. Hartmann („Abyssinien“ 1883) sądzi, że owa „królowa” była to jakaś księżna abisyńska, lub meroityjska. Men ile к założył w Abisynii kolonię żydowską i dynastyę Salomona z tytułem królewskim (negus). He historycznej prawdy mieści się w tern całem podaniu trudno rozstrzygnąć, to jednak pewna, że już w odległej starożytności przeniknął do Abisynii judaizm. Musiało się to stać za panowania tej starej dynastyi, która wyprowadza swój początek od Salomona. Władcy Szoy, używający tytułu królewskiego, wyprowadzają właśnie, jak już wspomnieliśmy, swój ród od Salomona i noszą często imię Menilek. Około r. 1530 dom Salomona siedział też w Gondar (Amhara) na tronie cesarskim, czyli króla królów (negus negesti). W owym czasie pewien fanatyk mahometański Mohamed Guranie zgromadził mahometańskie ludy i poprowadził je na chrześciańskie państwo Abisynii. Abisyńczycy zwrócili się o pomoc do kolonizujących wybrzeża Afryki portugalczyków. Dzielny zastęp iuzytański, w rodzaju towarzyszy

Korteza lub Pizarra, zjawił się w Abisynii pod wodzą Doma Christovao da Gamy, zwyciężył tłumy mahometańskie i wypędził je z Abisynii. Tron Salomona został uratowany i Galaudies (Klau-dyusz) uzyskał godność negusa negesti. Jako nagrody żądali portugalczycy ziemi, oraz uznania papieża za głowę kościoła abisyńskiego. Ale Galaudies odrzucił to żądanie i Wypędził przybyłych jezuitów. Później udało się jednak jezuitom zapuścić w Abisynii silne korzenie, zaczęły się prześladowania i walki religijne, ale wkońcu w roku 1632 zostali oni po raz drugi wygnani. Później władza cesarza upadła, namiestnicy w Szoa, Amhara i Tigre stali się niezależnymi władcami. Około r. 1760 Mikael ras (t. j. władca) Tigre zamordował cesarza Jo as a i osadzał kolejno jego krewnych na tronie w Gondar. Taka zabawka w manekinów z towarzyszeniem zdrad i rozlewu krwi ciągnęła się do najnowszych czasów. Ras Mikael w 1771 r. został zwyciężony przez jednego z gubernatorów (■dedjas) Wend Bowesana; drugi gubernator Kefla Jassus chciał się połączyć z pierwszym, dla zamordowania Mikaela, nie znalazł jednak poparcia: Bowesan wypuścił Mikaela, który pobił Jassusa, wziął go do niewoli i kazał stracić. Następnie syn Mikaela WoldaSelassie został rasem na Tigre. Po jego śmierci wielu pretendentów walczyło o tę godność, nakoniec posiadł ją ras Ubie, władca surowy, ale roztropny. Л¥ Amharze od r. 1833 władał mężny intrygant ras Ali, który przez pewien czas trzymał cesarza Sagalu Dengela jakby w niewoli; nakoniec w porozumieniu z duchowieństwem zupełnie złożył go z tronu (1833). Tron cesarski w Gondar pozostał o-próźnionym. Namiestnicy Szoy, jak już wiadomo, wyemancypowali się od władzy centralnej i utworzyli oddzielny tron. W r. 1811 na tron ten wstąpił mądry władca Sahela Selassie. Synowie tego króla ras Ali i ras Ubie władali około roku 1855 Abisynią, gdy wtem pojawiła się tu nowa gwiazda w osobie Kasy, gubernatora Kuary. Kasa był dzieckiem ludzi ubogich, którzy jednak szczycili się pochodzeniem z krwi Salomona; po śmierci ojca, matka Kasy prowadziła handel znanym środkiem leczniczym kuso ; młody Kasa zaś wychowywał się w klasztorze, gdzie z zapałem przykładał się do nauki; ale gdy klasztor w zamieszkach wojny domowej został zburzony, Kasa uszedł w góry, zebrał koło siebie gromadę śmiałków i rozpoczął wojnę domową, aby urzeczywistnić swój ambitny plan stania się panem Abisynii. Opanowawszy jedną prowincyę, Kasa zaczął przedsiębrać śmiałe wyprawy w sąsiednie kraje mahometańskie, zkąd uprowadzał bydło i niewolników; wyprawy te przyniosły mu środki materyalne, a jego szalona odwaga zjednała mu mnóstwo zwolenników i pozwoliła urzeczywistnić cel upragniony. W zwycięzkich bitwach pokonał on jednego po drugim władców oddzielnych krain Abisynii i rozkazał się koronować jako cesarz negus negesti, pod imieniem Teodor o s a II. Wśród Abisyńozyków oddawna utrzy-

nemu

wanemu w

mywało się poaanie, źe w tym rozdartym, trapionym przez wojny wewnętrzne kraju, zjawi się jakiś niby mesyasz, który przywróci tronowi cesarskiemu dawny jego blask i zdobędzie na muzułmanach święte miasto Arabii. Teodoros umiał to podanie wyzyskać na swoją stronę; po koro-nacyi pociągnął przeciwko Szoy, której król Hafilu Mulakut, najstarszy syn Sahela Salassiego, przegrał bitwę i utracił tron. Teodoros stał się jedynym władcą Abisynii. Roztropny, mężny, szalenie ambitny, surowy, ale sprawiedliwy, stał on się bożyszczem swego narodu; niestety jednak z czasem dał się unieść szałowi cezarów, stał się bezmyślnie okrutnym, wywołał reakcyę. Dla utrzymania w posłuszeństwie niezadowolonych wasalów, Teodoros powołał pod broń czwartą częścą mieszkańców swego państwa, na którą pozostałe trzy czwarte musiały pracować. Uciskana ludność rolnicza zaczęła się burzyć. Teodoros dla wyżywienia swego wojska musiał przedsiębrać łupiezkie wyprawy we własnym kraju. Rolnicy skryli się na niedostępne amby, cesarz zastawał wszędzie pustynie, środków żywności zbrakło; głód, choroby i dezereya uszczupliły i osłabiły jego niezwyciężoną armię. Z resztkami jej wykonał Teodoros niesłychanie utrudzający marsz po górach i schronił się przed swymi wasalami na niedostępną ambę Magdala. Tymczasem wystąpił przeciw Teodorosowi nowy potężny wróg—Anglia. Teodoros oddawna z właściwym mu uporem układał plan politycznego i handlowego sojuszu z Anglią w celu zawojowania Egiptu i napisał w tym przedmiocie list do królowej angielskiej. Rząd angielski nie miał jednak podówczas żadnego interesu występować wrogo przeciw Egiptowi, Teodoros więc długo czekał na odpowiedź, w końcu Anglicy odmówili współudziału. Dumny i rozdrażniony Teodoros rozkazał uwięzić konsula angielskiego, a nawet nadzwyczajnego posła; wówczas anglicy wypowiedzieli Teodorosowi wojnę i generał Napier, wylądowawszy z armią w zatoce Annesley, wkroczył do Abisynii i pociągnął ku Magdali. Gdy Anglicy stanęli u stóp tej amby, armia Teo-dorosa była już zupełnie zdezorganizowaną. Teodoros jednak był zadumny, aby jak Abd el Kader lub Szamil, przyjąć łaskę zwycięzcy, gdy więc już wszyscy jego towarzysze opuścili go, lub zginęli w wycieczce z Magdali, odebrał sobie życie wystrzałem z pistoletu. Zginął jak bohater. Anglicy nie dali się omamić przypadkowo tylko łatwem zwycięztwem, wiedzieli, jak trudnem jest utrzymanie tego górzystego kraju i jego wojowniczych mieszkańców; opuścili więc Abisynię. Syn pewnego abisyńskiego gubernatora, który po części wskutek sprytu, po części wskutek osobistej niechęci do Teodorosa,trzymał stronę anglików,imieniem Kasai, opanował tron negusa i zaczął panować pod imieniem Jana (Johanes). Potrafił on pozyskać sobie powszechne uznanie, nawet dumny Menilek z Szoy poddał się jego władzy. Krainy Enarea i Kafla też przyłączyły się do Abisynii. Johanes rezydował zwykle w Samara, na wyżynie Debra Tabor ku wschodowi od jeziora Tsana; był to

■władca utalentowany i wojownik mężny, zniszczył on trzy armie egipskie, wysłane na zawojowanie Abisynii, w czem naturalnie wielką, pomocą była górzysta, niedostępna przyroda kraju. W ostatnich czasach Johanes, jak wiadomo, zginął w walce z mahometanami Sudanu. Obecnie wystąpił na widownię polityczną, dawny współzawodnik Joha-nesa i sprzymierzeniec usadowionych na czerwono-morskiem pomorzu włochów, Menilek, którego poselstwo zawarło przymierze w Rzymie(1889). Mieszkańcy Abisynii są mieszaniną ludności napływowej, która tu przyszła z południowo-zachodniej Arabii i okolicznych równin, oraz ludności pierwotnej, która dotąd stanowi główny pień etniczny Abisynii i jest rasą przejściową między pierwotnymi egipcyanami i murzynami. OT pierwotni mieszkańcy noszą imię A g au i zamieszkują, dotąd nie zmieszani, okolice nad górną Taka ssie i na zachód jeziora Tsana. Według niektórych egiptologów, agau są potomkami nubijskiego ludu IJaua, o którym wspominają starożytne pomniki egipskie i który stopniowo został wyparty ku gór-Nilowi. Różne obrzędy u agau przypominają starożytną religię egipcyan: u źródeł Nilu niebieskiego i u źródeł Takassie agau, obchodzą święto na cześć boskiej rzeki. Czczą oni też węże, które grają tak ważną rolę w pierwotnej 'mitologii egipskiej i które są dotąd czczone przez wiele narodów. Mówią osobnym dyalektem harn a t e n g a lub h a m o a, który zresztą jest pokrewny językowi amharinia, powszechnie uży-Abisynii. Do Agau też należy zaliczyć bardzo rozsiany po Abisynii lud fal as z a, czyli tak zwanych^yd^sy.abisyńskich”. Ludzie ci zajmują się przemysłem, szczególniej żelaznym, i dlatego uważani są, jak to zwykle bywa w Afryce, za czarodziejów. Według samych falaszów, mają oni pochodzić z Jerozolimy, są bardzo religijni, obserwują szabas, zaprzeczają boskiego pochodzenia Chrystusowi, uważają położnice za nieczyste, w dniu Wielkiejnocy zabijają baranka na ofiarę, zanurzają dzieci przy chrzcie, pięcioksiąg Mojżesza mają w wysokiej czci i t. d. Według Heu-glina, falasze zewnętrznie nie różnią się od reszty abisyńczyków. O języku hebrajskim nic nio wiedzą. Żyją, podobnie jak mahometanie, odosobnieni w oddzielnych wsiach i cyrkułach miejskich; posiadają ziemię i prócz przemysłu zajmują się rolnictwem. Pracowitością i sprytem przewyższają, podobnie jak mahometanie, abisyńskich clirześcian. Nabożeństwu falaszów jest mieszaniną starych obrzędów chrzęściańskich z żydowskiemi. Ostatnie pochodzą z owych czasów, gdy przeniesiony przez jemeńskich arabów do Abisynii zepsuty judaizm stał się tu religią państwową. W owe czasy falaszowie mieli wielką władzę w Abisynii i posiadali własnych królów, następnie utracili tę władzę i ulegli prześladowaniom religijnym ze strony władców chrześciańskich. Falaszowie bywają uważani przez niektórych badaczy za prawdziwych żydów, Hartmann jednak stanowczo temu zaprzecza ; według niego są oni podobnie jak czarni żydzi Indostanu i wybrzeża

na

urozmaicona :

«■-

Loango, jak żydzi Madagaskaru i karaici krymscy, tylko pseudo-żydami, to jest ludami, które przyjęły tylko zwyczaje żydów, ale zresztą nic z niemi wspólnego nie mają. Prócz falaszów żyje w Abisynii jeszcze wiele ludów blisko pokrewnych ludowi agau, wyznających różne religie, będące mieszaniną judaizmu, chrześcianizmu i poganizmu. Prócz plemion pokrewnych agau żyją też w Abisynii plemiona od nich różne, przeważne liczbą i politycznem znaczeniem, mówiące językiem g e e z, należącym do grup) języków semickich; do plemion tych należą ani harówie, zamieszkujący krainę tegoż nazwiska oraz krainę Szoa ; dalej mieszkańcy krainy Tigre i t. d. są to mieszaniny agau z innymi narodami, mianowicie z galami, ludem murzyńskim, zamieszkującym poczęści Abisynię, poczęści krainy na południe od niej leżące, oraz z arabami, którzy tu przywędrowali przez morze Czerwone. Mimo tych prowin-cyonalnych różnic, lud abisyński jest dość jednolity: zasadniczym elementem jest tu wyżej wspo-mnialny lud agau pokrewny nubiiczykom, którzy znów stanowią ogniwo łączne między agau i egip-cyanami. Tych ostatnich, lud Pętu starożytnych pomników, uważa Hartmann za potomków nubij-czyków (Barabra), którzy ulegli zmieszaniu z ber-berami, murzynami Sudanu i semitami (arabami). Dalsze pomieszanie się egipcyan w czasie wojen z persami, grekami i mahometanami wytworzyło dzisiejszych fellachów. Wobec pokrewieństwa egipcyan z ludem barabra, a dalej z agau, nie należy się dziwić, gdy na wyżynie Abisynii spotykamy indywidua, przypominające typy ludu Faraonów, napotykane na starożytnych pomnikach. Z drugiej strony ciź sami agau są przez wielu słusznie uważani za pokrewnych ludowi gala, których nie można znów oddzielić od murzynów. Cały szereg przekonywających dowodów prowadzi nas wogóle do uważania centralno- i wschodnio-afrykańskich ludów za nierozerwany łańcuch grup etnicznych. Plemiona Amhara i Tigre, a szczególniej to ostatnie, są zmieszane z elementem semickim (syro-arabskim), jednakże zmieszanie to nie było, jak sądzi Hartmann, na tyle rdzenne, aby wpłynąć znacznie na zmianę typu fizycznego. Nie ulega kwestyi, że, jak wspomnieliśmy, już w odległej starożytności handlowe ludy wybrzeża arabskiego musiały odwiedzać wybrzeże Abisynii i osiedlać się na niem ; ruch ten też trwa do chwili obecnej. Arabowie osiedlający się w Abisynii, wstępują chętnie w związki małżeńskie z kobietami abisyńskiemi, co nie pozostaje bez śladów na fizycznym typie ludności Abisynii, nie w tym jednak stopniu, jak sądzi Hartmann, aby ludność tę można było zaliczyć do semitów. Abisyńczycy wogóle są średniego wzrostu (1600mm.) ale pojedyńcze indywidua dosięgają 1730 mm. Dobrą budowę napotyka się szczególniej u górali, podczas gdy mieszkańcy Samhary i Kuolli są drobni i szczupli. Kształt czaszek jest najczęściej długogłowy (dolichocephal), nos prosty lub zgarbiony, czasem nawet silnie, wązki, lecz z rozsze-rzonemi nozdrzami i końcem częściej tępym niż

ostrym. lis ta nieco wystające mięsiste, nawet wy dęte; podbródek nieco ostry, czasem zaś zaokrąglony i wtył odchylony. Spłaszczone i szerokie nosy właściwe murzynom środkowej i zachodniej Afryki napotykają się i w Abisynii, lecz rzadziej. Oczy są wielkie o wyrazie żywym i inteligentnym. Abisyńczycy, jak wszyscy afrykanie, mają zwyczaj zmrużania oczu dla ochrony od słonecznego blasku, co nadaje twarzom wyraz podejrzany, nawet zdradziecki. Wskutek ciągłego mrugania,skóra przy kątach ocznych pokrywa się licznemi dro-bnemi zmarszczkami. Włosy czarne, kędzierzawe, czasem wełniste, jak u murzynów, bywają splatane w liczne drobne warkocze. Zarost na brodzie słaby. Bece i nogi są dość duże, te ostatnie, wskutek chodzenia boso po górach, są na podeszwach pokryte rogowo twardą skórą. Kobiety abisyńskie są nizkie (1450—1480 mm.), w młodości odzna-czają się niemałym wdziękiem, lecz starzeją się szybko. Barwa skóry abisyńczyków jest żółtawo-brunatna, to ciemniejsza, to jaśniejsza, często wpadająca w czerwonawą. Abisyńczycy noszą spodnie sięgające zwykle tylko do kolan, ciało obwijają fałdzistą, czerwoną lub białą materyą, przyczem górną część ciała pozostawiają odkrytą, lub też nadziewają bawełnianą koszulę z szero-kiemi, lecz krótkie mi rękawami. Nieodzowną część składową męzkiego ubrania stanowi szama, to jest biała bawełniana toga, oblamowana czerwono lub niebiesko. Kobiety noszą różne ozdoby, jak obręcze metalowe na rękach i nogach, srebrne łańcuszki i szklanne perły na szyi, wielkie kolczyki i t. d. Brwi, skąpe z natury, bywają wyrywane i malowane na niebiesko, brzegi powiek na czarno, policzki na czerwono i t. d. Abisyńczycy należą bezwątpienia do najbrudniejszych ludzi ziemi; brud uważają oni za cnotę, mile widzianą przez Boga. Masło, którem abisyńczycy smarują włosy i ciało, napawa zwolna wszystkie używane przez nich rzeczy i wydaje woń nie do zniesienia. Broń abisyńczyków nie jest zbyt pistolety długo-oprawne, arabskie, strzelby lontowe (tylko gwardya królewska ma karabiny В mingtona); szable, silnie zakrzywione, i lance. Domy abisyńczyków są bądź z kamienia, bądź z gliny i trawy; pierwsze mają kształt kostkowy, drugie są okrągłe ze stożkowym dachem. Głownem pożywieniem abisyńczyków jest surowe mięso, szczególniej wołowe ; z powodu tego cierpią często na solitera, szczęściem jednak kraj posiada wiele roślin służących za lekarstwo, szczególniej kuso. Najważniejszem zajęciem abisyńczyków jest rolnictwo ; główną krainą rolnictwa jest Woino Dega. Pasterstwo, jak u wielu afrykańskich ludów, stanowi tu ulubione zajęcie; dojeniem krów, podobnie jak u kafrów, zajmują się tu mężczyźni. W życiu domowem, społecznem i polity cznem" abisyńczycy przedstawiają naród nawpół barbarzyński, szarpany przez niesnaski wewnętrzne, naród z rozkiełznanemi namiętnościami, prowadzącemi do czynów gwałtownych, zarówno bohaterski« h, jak zbrodniczych. Pośród uboższych abisyńczyków panuje monogamia; kawaler płaci za narzeczoną,

уШ)

ós . -

Г- ‘

§г

ill

fes

zwyczaj krajowy upoważniał do napełnienia Abi- J uszów prochem i wysadzenią-czaśzki, jak miną. synii, rośnie w cenie ku zachodowi i używana jest j Jan kontentował się jednak skromnem wydłuba-jako drobna moneta : kilkadziesiąt kawałków idzie ; niem oczu za pomocą rozpalonego żelaza. „La-

Щ,

Il

•••

ceremonje ślubne (pozorne porwanie) bywają urządzane tylko u bogatych, którzy też praktykują wieloźeństwo. Abisyńczycy są odważni i mają zamiłowanie do wojny; armia abisyńska, za którą ciągną kobiety dzieci i niezliczone bagaże, pstro-

... _

«

rA

ёж!

Мм

igäl

fSh- -iii -

P®,

Fig. 21. Wygląd chaty w Abisynii.

cizną swoją /daje się cofać nas w czasy wielkiej wędrówki ludów. Sztuka wojowania sięga również wielu stuleci w tył. Abisyńczyk jako zwycięzca odznacza się okrucieństwem, kaleczy trupów i rannych, w sposób straszliwy. Lud abisyński posiada skłonności handlowe; wobec mało rozwiniętego ! przemysłu wywóz ogranicza się głównie do przedmiotów surowych (wosk, kość słoniowa, pieprz czerwony, sól, kawa, skóry i i p.); głównym przedmiotem wywozowym, byli, a po części są i dotąd, niewolnicy, mimo wszelkich środków, jakie przeciw tomu przedsiębiorą narody cywilizowane. Jedni z tych nieszczęśliwych bywają prowadzeni do Sen-naaru, inni®przez morze Czerwone, lub na północ. Na pograniczne prowincye Abisynii napadają mahometanie i uprowadzają chrześcian w niewolę. Zwycięztwa Teodorosa i Jana ukróciły wprawdzie te napady, ale nie na długo (Jan zginął, jak wiadomo, w ostatnich czasach w walce z mahometanami). Abisyńczycy odpłacają się mahometanom pięknem za nadobne ; szczególniej mieszkający na północ i zachód Abisynii lub Szangala stanowi ulubioną zdobycz grasujących oddziałów abisyńskiej kawaleryi; podobnie rzecz się ma z mieszkającymi od południa galami. Tylko febryczny klimat Kuolli wstrzymuje czasem górali od tych wypraw na niziny. Jako moneta służy w Abisynii materya bawełniana, mateb, sól i talary Maryi Teresy. Mateb jest to jedwabny niebieski sznur, noszpny przez chrześcian, jako oznaka ich^wiary. Sól,^wydobywana na wschodzie Abi-na talar. Do przewożenia takiej monety używane są muły („chodzące portmonetki”), ale najsilniejszy muł uniesie jej zaledwie za trzy talary. Abisyńczycy są niezmiernie chciwi: dźwięk talarów ma w^yw magiczny, usuwa wszelkie skrupuły, otwiera dizwi, serca, wszystko. W Abisynii żebractwo jest bardzo rozpowszechnione, podniesione do godności sztuki, prowadzone metodycznie z wielką umiejętnością, są tu nawet konni żebracy. Podział hierarchii urzędniczej jest bardzo ściśle i konsekwentnie przeprowadzony. Cesarz lub król otoczony jest nimbem majestatu. "Wogóle jednak jak abisyńczykom tak i władcom,nie zbywa na pewnym zmyśle sprawiedliwości. Teodoros w początkach swego panowania był prawie ubóstwiany właśnie dla tego głównie, że starał się, aby wszystkim udzielana była sprawiedliwość. Teodora był wtedy uważany za sprawiedliwego, wspaniałego i hojnego, ale zarazem za nieubłaganie surowego ; później jednak surowość ta przerodziła się, jak wiadomo, w źwierzęce okrucieństwo. Zresztą okrucieństwo jest rzeczą zwykłą w tym kraju ciągłych wojen domowych, rabunków i wendetty ; za powstanie przeciw rządowi, za obrazę domu panującego, za rabunek, napad, naznaczone są surowe kary: jak powieszenie, zaćwiczenie na śmierć, ukamienowanie, obcięcie rąk i nóg i t. d. Obcięte członki bywają w oczach delikwenta pieczone, a następnie zanurzone w masło i oddawane właścicielowi ; dzieje się to dla zadośćuczynienia względom religijnym: chodzi o to, aby członki te mogły być po śmierci właściciela pochowane z resztą ciała, tak, aby mógł' on tym sposobem zjawić się w całej osobie na sąd .ostateczny ! G dy królowi Janowi wnadł w rękę jego współzawodnik.

•r

Il I

у. :

IP

Гш

Is,

Fi?. 22. Wnętrze kościoła w Abisynii.

za

sa

godność” ta wprawiła naród w prawdziwy zachwyt! Religią abisyńczyków jest chrześcianizm; są oni, podobnie jak egipscy kóptowie, monofi-zytami z domieszkami judaizmu, mahometanizmu, a nawet poganizmu. Abisyńczycy są szczególniejszymi czcicielami Maryi, są jak się ktoś wyraził, „Maryolatrami”. Na czele duchowieństwa stoi abuna („nasz ojciec”), biskup, który jest naznaczany przez patryarchę koptyckiego w Aleksan-dryi. Tylko abuna może namaszczać na króla i wraz z wyźszem duchowieństwem musi praktykować celibat. Każdy nowy abuna kosztuje Abisynię wiele pieniędzy, które trzeba składać Egiptowi. Władza abuny jest znaczna, ale czasami energiczni królowie nie wiele sobie z niej robią. Liczba niższego duchowieństwa jest tutaj bardzo znaczna, mnichów i mniszek też nie brak. Duchowni chrzczą, dają śluby, odprawiają msze, spowiadają. Te praktyki religijne są tu bardzo kosztowne. Duchowieństwo jest ciemne i niemoralne, co naturalnie oddziaływa fatalnie na resztę mieszkańców. Prócz właściwych abisyńczyków mieszka w tej krainie, głównie w południowej części, szczep murzyński gala (albo gaiła), którego siedziby rozciągają się prócz tego daleko po za granicę Abisynii: na wschód w krainę Somal, na południe, w okolice jeziora Ukerewe. Sami galowie zowią się 11 m O r m a, co znaczy mężni ludzie. Cechami lizycznemi galowie zbliżają się raczej do abisyńczyków. niż do typu murzyńskiej brzydoty; szczególniej kobiety ich odznaczają się pięknością i stanowią przedmiot bardzo poszukiwany do haremów. Dumna postawa galów, ich pewne siebie zachowanie, swobodne ruchy, ogniste oczy i t. d. nadają im coś imponującego. Galowie ubierają się w szama, które umieją malowniczo drapować, we włosy zatykają strusie pióra, co jest oznaką pokonania wroga, żywią się mlekiem, mięsem, masłem i chlebem, na północy piją miód, na południu wolą krew, świeżo utoczoną z bydlęcia; przypomina to podobny zwyczaj u plemion nad Nilem Białym. Męztwo i okrucieństwo w boju, oraz niezwykłe zamiłowanie wolności jest górującą cechą charakteru galów; Gala nie zna co to służba u obcych, tem mniej, co niewola. Wskutek niepokonanego oporu, jaki oddawna okazywali chwytani do niewoli galowie, arabowie przestali zupełnie przedsiębrać na nich wyprawy. W ostatnich czasach południowi galowie utracili wiele ze swej energii, wskutek nieszczęśliwych walk z somalami. Centralną krainą Abisynii, która była też w różnych epokach siedzibą cesarstwa, jest żyzna kotlina Amhary, której środkowe zagłębienie zajmuje jezioro Tsana (Tana). Średnia wysokość tej krainy uprzywilejowanej nie o wiele przenosi 2,000 m.; jest to pas WoinoDega, odpowiadający umiarkowanemu klimatowi połudn. Europy, lecz z temperaturą jednostajniejszą i roślinnością bujniejszą; tutaj powstały najludniejsze miasta. Jednem z nich jest Gond ar, który uważany bywa często za stolicę Abisynii, właściwie jednak jest to tylko stolica religijna. Gondar nie jest miastem zbyt dawnem, pochodzi ono dopiero

z wieku XYII-go, jednakże ma więcej ruin, niż domów mieszkalnych. Większa część kościołów została zburzona przez Teodorosa, w napadzie złości. Równina I) e ш b e a , rozciągająca się na północ od jeziora Tsana, łączy się z pasem nadbrzeżnym po wschodniej stronie jeziora, tylko za pomocą wązkiego przesmyku, gdzie wznosi się osada celna, używająca smutnej sławy u podróżników. Na południe od tej miejscowości, osady oddalają się od brzegów jeziora i leżą na znacznej wysokości nad jego zwierciadłem. Na wschód jeziora wznosi się żyzna wyżyna Debra Tabor, która od czasu Teodorosa stała się miejscem pobytu cesarzów. Położenie tej wyżyny jest ważne pod względem strategicznym dla kraju, będącego w chronicznym stanie wojennym: ku zachodowi ztąd rozciąga się żyzna, nadbrzeżna kraina jeziora Tsana, z wyżyny tej, na 2,600 m. wzniesionej, władca Abisynii obejmuje więc wzrokiem pola, dostarczające pożywienia dla armii; może on łatwo wyruszyć ztąd bądź na wschód ku dolinie Ta-kassie i wyżynie Tigre, bądź na południe do doliny Abai i dalej do Szoy. Miejsce obozu królewskiego na tej wyżynie często się zmieniało; wieś, gdzie ,,król królów” najczęściej rezyduje podczas pory deszczów, zowie się Samara. Na południo-wschód od Debra Taboru, wznosi się słynna amba Magdala, na 2,760 m. wysoka, gdzie Teodoros poniósł śmierć bohaterską; bazaltowe jej zbocza spadają ku zachodowi prawie pionową ścianą; część tej wyżyny, na której wznoszą się obwarowania, łączy się z resztą tylko za pomocą wązkiego grzbietu. "Warownia ta, zburzona przez anglików, została odbudowana z powodu ważności Magdali, jako niedostępnej miejscowości, najbardziej wysuniętej ku krainie galów, na drodze do Szoy. W północnej części Abisynii w krainie Tigre głównem miastem jest A d u a , w dorzeczu Takassie, na wysokości 2,000 m. W pobliżu tego miasta widać zwaliska klasztoru Jezuitów, wygnanych z Abisynii w XVII stuleciu. Ludność okoliczna unika tych ruin, uważając je siedlisko złych duchów. Dalej ku zachodowi leży A X u m , niegdyś stolica wielkiego państwa etyop-skiego, które się rozciągało od Nilu do przylądka Guardafuj; obecnie Axum znajduje się w upadku, składa się przeważnie z klasztorów. Na południo-wschód od Aduy, w pobliżu wschodniej krawędzi Abisynii, leźyAntalo, opuszczone prawie, dawne miasto główne krainy Tigre, na ambie, wysokiej na 2.400 m., otoczonej głębokiemi przepaściami, w których płyną dopływy "Takassie. Mieszkańcy Antalo przenieśli się po większej części do pobliskiego miasta C z a 1 i к u t, jednego z najbardziej malowniczych w Abisynii. Napółnocno-wschód od Aduy, na ambie, której najwyższy szczyt jest dostępny tylko za pomocą lin, wznosi się klasztor Debra Damo, ważne schronienie okolicznych mieszkańców w czasie wojny. Na południe Amhary rozciąga się kraina Szoa, gdzie najbardziej typowo występują, właściwe Abisynii, pokrajane płynącemi wodami na odzielne pryzmatyczne kawałki. wyżyny. Drugą osobliwością tei krainy

Wacław Nałkowski

Ahizai (Abiszai), siostrzeniec Dawida, który jako waleczny żołnierz służył Dawidowi w walce o tron przeciw różnym nieprzyjaciołom. (II. Król. 2. 10, 16, 20, 21, 23).

Abjuracya (z łaciń.), akt uroczysty kościelny w średnich wiekach, w którym heretyk powracał na łono Kościoła katolickiego, wyrzekając się dawnych błędów. Za czasów inkwizycyi odróżniano trzy rodzaje: 1) A. de levi, gdy było lekkie podejrzenie o herezyę; akt odbywał się prywatnie, zazwyczaj w mieszkaniu inkwizytora; 2) A. de vehe-msnti, gdy było silne podejrzenie o herezyę; zadośćuczynienie odbywać się musiało publicznie; 3) A. de for mali, gdy herezya była jawną. Ablaktacya ob. Odkładanie.

Ahlefaria (z grec, d priv. blepharon = powieka), wada, polegająca na niedostatku jednej

liczne wulkany, po części zupełnie wygasłe, po części wydzielające gazy i osadzadzającą się w kraterach siarkę. Niektóre kratery stały się jeziorami ; pośród tych wulkanów biją gorące źródła, nawet gejzery. Jak wogóle w Abisynii tak i tutaj miejsce stolicy ulega częstym zmianom w miarę potrzeb strategicznych, lub kaprysu władców. Z tych licznych miejscowości najbardziej historycznym jest Ankober, na wschodniej krawędzi wyżyny, na drodze do zatoki Teżura, w malowniczej wulkanicznej okolicy. W pobliżu wznoszą się niedostępne aniby z fortyfikacyami. Na południu Szoy rozciągają się mało znane krainy Enarea i Kaf-f a , obfitujące w kawę ; pierwsza jest zamieszkana przez mahometan galów, druga przez tak zwanych „chrześcian”; wskutek długiego odosobnienia pośród mahometan, „chrześcianie” ci nie wiele wiedzą o Chrystusie, czczą głównie trzech świętych: Jerzego, Michała i Gabryela, obserwują ściśle pewne ograniczenia w potrawach, nie używają np. na pokarm żadnych zbóż, i nazwa „ziar-noźerca“ jest u nich obelżywą. Pas wybrzeża zwany Samhara, dzielący Abisynię od morza Czerwonego i zatoki Aden, leżący w pobliżu ważnego pod względem handlowym i strategicznym punktu (cieśniny Babel Mandeb), został obsadzony przez potęgi europejskie Anglię, E r a n-cyę i Włochy; leżą tu z północy na południe następujące porty: Massaua, Zulah, A s-sab , Obok i t. d. Wszystkie powyższe porty abisyńskiego wybrzeża, jak również leżące dalej na południe, a zajęte przez anglików: Ze li a i Berbera, nie mają tego handlowego znaczenia, jakiego się po nich europejczycy spodziewali. Karawany abisyńskie przywożą tu wprawdzie kość słoniową i kawę. ale wobec ciągłych niepokojów i uciążliwych dróg, karawany te przychodzą bardzo nieregularnie. Z czasem jednak postać rzeczy zmieni się bezwątpienia : szyny kolei żelaznych przetną pustynny przesmyk Samliary, Abisynia zostanie niby posuniętą ku morzu. Utraci ona wprawdzie urok swej pierwotności, swej dzikiej niezawisłości, ale przestanie być odosobnioną i bierną, stanie się czynnem, produkcyjnem ogniwem, w łańcuchu międzynarodowych stosunków.

lub obydwóch powiek; bywa wrodzoną, gdy dziecię przychodzi na świat z brakiem powieki, albo nabytą, skutkiem przebytej choroby jakiejś (np. ospy, rany i t. p.), nadto zupełną lub częściową, jeżeli niedostaje całkiem powieki, albo tylko części jej. W niektórych wypadkach może wada ta być usuniętą za pomocą operacyi chirurgicznej.

Ablegat. 1) Tyle co legat czyli poseł. Drugorzędni posłowie stolicy apostolskiej (legati ab latere). 2) Ablegatami zwano we Węgrzech posłów sejmowych przed r. 1848.

Ableger ob. Odkład.

Ablesimow Aleksander (* 1742—f 1783),najprzód był sekretarzem poety Sumarokowa, pod którego kierunkiem się kształcił, następnie służył w wojsku w stopniu kapitana, w końcu został urzędnikiem w Moskwie i tu umarł w nędzy. Jako poeta dramatyczny wystąpił najprzód z ko-medyą „Uczta palestrantów.” Oprócz kilku innych utworów scenicznych i różnych drobnych poezyj satyrycznych, zasłynął jako autor pierwszego ruskiego wodewilu p. t. „Młynarz” wystawionego w Moskwie poraź pierwszy w roku 1779. Utwór ten z tego względu zasługuje na uwagę, że był osnuty na tle życia ludowego, kiedy wszyscy poeci ruscy hołdowali jeszcze t. z. pse-udoklasycyzmowi.

Ablucya (z łac.) obmycie palców, po przyjęciu Eucharystyi podczas mszy św. Ksiądz przyjąwszy Ciało i Krew Pana myje kielich winem i obmywa nad kielichem palce winem i wodą, aby nie została cząstka Hostyi w kielichu, lub na palcach. Przytem odmawia przepisaną modlitwę. W Boże Narodzenie, gdy czyta trzy msze św., odprawia ablucyę nad kielichem po pierwszej i drugiej, a spożywa Sakrament aż po trzeciej mszy.

Abłaj, sułtan kilku plemion kirgizko-kajsackich i tatarskich z drugiej połowy XVI w. W r. 1574 połączywszy się z Tewkejem, chciał uderzyć na budujące się miasto Ufę, lecz został pobity o wiorst 15 od miasta w lesie, który do dziś dnia nosi nazwę abłajewskiego.

Abłaj Ajchodży najpotężniejszy chan średniej hordy kirgizkiej (j* 1781). Odznaczył się w czasach, gdy kirgiz-kajsakowie byli otoczeni przez dźungarów, wołgskicli kałmuków, jaickich kozaków i baszkirów. Był tak potężnym, źe Rosya, pomijając słabego naczelnego chana, z nim i z bratem jego Sułtanbetem zawiązała stosunki. Gdy chińczycy ruszyli na chanaty Azyi środkowej, A. poddał się cesarzowi chińskiemu, lecz był na tyle przebiegłym, iż z liosyą wciąż pozostawał na stopie przyjacielskiej, dzięki czemu zachował całkowitą samodzielność aż do śmierci. Męztwo, chytrość i przebiegłość zjednały mu przydomek „Mądrego”. Czasy jego były najświetnG szą dobą dziejów kirgizkich. A. żyje dotąd w pieśniach i poematach epicznych kirgiz-kajsaków.

Abłajkit sławny buddyjski klasztor przy ujściu rzeki t. n. do Irtysza, założony przez kałmuckiego chana, od którego swą nazwę otrzymał; w połowie ХУЛ w. stąd dostały się do Europy pier-

[Й

safte

TWMti

'Щ

isss

i?

site

A. s

z ma-

wsze księgi lamadaiskie. które Piotr W. podarował był Paryskiej Akademii. Bayer uważa je za pisane w języku tybetańskich Tangutów.

Abłamowicz Ignacy (*1787—1848). W1800 r. otrzymał stopień magistra w b. uniwersytecie wileńskim, w którym czas jakiś był asystentem przy katedrze chemii po powrocie ze studyów zagranicą w r. 1827 został profesorem fizyki w Krzemieńcu; od r. 1834 profesorem zwyczajnym w uniwersytecie kijowskim do r. 1837. A. nic nie drukował, pozostawił tylko w rękopisie projekta wykładów technologii w szkołach i w uniwersytecie.

Abner, stryjeczny brat Saula i waleczny hetman jego wojsk. Gdy Saul umarł, A. popierał jego syna Izbozetha na tron królewski przeciw Dawidowi. Lecz Izbozeth zaczął podejrzewać A., źe sam sięga po koronę. Urażony A. przeszedł do obozu Dawida; tu wszakże padł, zamordowany zdradziecko przez Joaba. (Król. I. 14, 17, 20. Król. II. 3, 7, i Król. III. 2, 5, 22).

Aho (wym. Obo) u Finnów Turu, albo Turku,u Ro-syan przed Piotrem W. Kaby, główne miasto Abo-Bierneborskiej gub. "W. Księstwa Finlandzkiego, na rozgraniczu zatok Botnickiej i Fińskiej, przy ujściu rzeki Aurajoki z obszernym portem handlowym, 25000 m. (1884), przeważnie narodowości szwedzkiej. A. jest siedzibą gubernatora, ewangielickiego arcybiskupa, wielu konsulów, sądu wyższego, władz gubemialnych, a do r. 1819 było stolicą W. Księstwa. Posiada liceum, szkołj: realną, handlową, żeglarską, teatr, a z gmachów piękną kadedrę św. Henryka, uważaną za najdawniejszy kościół Finlandyi, z roku 1293. Posiadając dogodny port, obronny twierdzą Abotus, i połączone z Petersburgiem koleją żelazną (623

w.), prowadzi obszerny handel drzewem, zbożem, żelazem, skórami, wspierany przez bank miejski, z którego również czerpią zasoby dla swego rozwoju miejscowe fabryki płótna, garbarnie i warsztaty okrętowe. Od założenia twierdzy Abotus przez Eryka IX św. w 1156 r. zaczynają się dzieje miasta, które stawszy się punktem wyjścia dla podboju i nawrócenia na wiarę chrześciańską kraju, utrzymało znaczenie głównego umysłowego i politycznego ogniska aż do 1819 r., kiedy z początku stolica, a w ośm lat później, po strasznym pożarze w 1827 i uniwersytet (założony przez kró-lowę Krystynę w 1640 r.,) do Helsingforsu, obecnej stolicy YV. Ivs. przeniesionym został. Zdobyte przez Piotra W. czasowo w 1714 r., zostawało przy Szwecyi aż do 1809, gdy wraz z całą Finlandyą, pokojem Frydrychshamskim do Rosyi ostatecznie przyłączonem zostało. W Abo zawarte były dwa traktaty między Rosyą, a Szwe-cyą. Jeden w 1743, który zakończył wojnę wybuchłą w 1741 roku, ustępstwem kraju do rzeki Kiumeń jako prowincyi Kiumengorskej, za co Rosya zrzekła się praw do następstwa na tron szwedzki na rzecz Adolfa Frydr. z domu Hol-sztyn-Gottoprskiego. Drugi w 1812 (30 sierpnia) jako rezultat zjazdu Ces. Aleks. I, z następcą tronu szwedzkiego Janem Karolem z domu Ber-nadotte w miesiącu maju, przeciwko Napoleonowi,

Kncyklopedy» Powtzei-l n» Ilium.

przed jego wyprawą do Rosyi. Rosya zobowiązała się popierać żądania Szwecyi, przyłączyć od Danii Norwegją w zamian za zajęte przez Napoleona szwedzkie pomorze. Abo-Bierneborska gubernia zawiera na 24000 kw. w. 364000 mieszkańców (1884), po większej części fińskiego pochodzenia, lecz obeznanych z językiem szwedzkim. Oblana od zach. morzem, a granicząc z guberniami od płn. "Wazaską, od wsch. Tawastkurską i Nin-landzką, zalicza się wraz z niemi do miejscowości możliwych dla rolnictwa (żyto Wazaskie). Główne wszakże bogactwo kraju, jak wszędzie w Fin-

fl

mm

I- iMm

Ж

--

ШЁ

к --— " 'IT

лив

Fig. 23. Kościół katedralny w A’jO.

landyi, stanowią lasy, to też w budulcu i innych wytworach drzewnych (smoła, dziegieć, potaż) zawiera się najważniejszy przedmiot wywozowego handlu, za tern idzie ryba i żelazo, którego pro-dukcya znacznie się wzmogła od czasu przyłączenia Finlandyi do Rosyi. Abo-Bier. gub. liczy 10 hamerni czyli kuźnic. Prócz leśnictwa i ry-bołóstwa, chów bydła przynosi znaczne zyski i wywóz skór stanowi pokaźny artykuł. Nakoniec mieszkańcy morskiego pobrzeża biorą czynny u-dział w żeglarstwie i budownictwie statków, z czego słyną warsztaty głównego miasta gubernii.

Abolla, płaszczyk do kolan, zupełnie w rodzaju zwanego powszechnie hiszpańskim, krajany teryi wziętej podwójnie, spinką umocowany pod szyją, lub na lewem ramieniu. Początek tego stroju w starożytnym Rzymie. Pierwiastkowo używali go wyłącznie wojskowi; później przywdziewali go i Су-wilni, podczas zamieszek w mieście, lub najazdów obcych. Następnie stał się powszechną częścią ubrania, mniejszą tylko objętością różniąc się od tak zwanego sagum. A. służy też jako nazwa

Й€й

fig. 24. Abclla.

tym wielkim, do kostek, płaszczom (abolla major), jakich używali filozofowie greccy, surowych zwłaszcza zasad lub trybu życia, np. cynicy, stoicy. Ztąd satyryczne wyrażenie facinus majoris abollae, występek wielkiej abolli, człowieka, który pozuje na czystość obyczajów. (Verg, Encida, V. 421; Juvenalis, IV, 76; Suet. Calligula, 35). Mart, Dp. VIII. t    к. к.

Abolucyoniści, tak nazywali się działacze, którzy dążyli do zniesienia niewolnictwa. W XVIII w. filozofowie francuzcy: Turgot, Montesquieu, Condorcet i inni, walczą piórem za wolność murzynów, a równocześnie w Anglji wytwarza się osobne stronnictwo polityczne, w celu zniesienia handlu niewolnikami. Na polu gorliwej agitacyi odznaczyli się Wiliam Pitt, Clarkson, Wilber-torce, Fox i wielu innych. Nakoniec parlament angielski wydał w r. 1807 „abolition act of slavery“, znoszący niewolnictwo w swych kolonjach, a rząd zapowiedział, że poprze u innych mocarstw tę sprawę, jakoż przychylne oświadczenie uzyskał na kongresie wiedeńskim (1815 r.). W północnej Ameryce zawiązało się r. 1775 w Filadelfii łąk zwane pensylwańskie stowarzyszenie abolu-oyonistów, pod przewodnictwem Benjamina Fran-klina; po r. 1785 zawiązały się podobne stowarzyszenia i w innych stanach północnej Ameryki. Boku 1790, kongres miał roztrząsać projekt zniesienia niewolnictwa w Ameryce, podany przez Franklina, lecz narady zostały odroczone

aż do г. 1808. Agitacya osłabła. Dopiero pô г. 1830, mianowicie po zawarciu t. zw. kompromisu missuryjskiego, co do ograniczenia niewolnictwa w stanach północnych, występują znowu abolucy oniści, (William Lloyd, Garisson, Benjamin Lundy) zwłaszcza przeciw nowemu uprawnieniu niewolnictwa w stanach południowych. Agitowano przy pomocy czasopisma „The Liberator“ (Boston 1830), tendencyjnych powieści „(Chatka wuja Toma” przez Beecher-Stowe) i różnych stowarzyszeń, zwanych „Antislavery society“, które na zjeździe w Filadelfji r. 1833 połączyły się w „American antislavery society“. Oba stronnictwa walczyły ze sobą zaciekle także na gruncie parlamentarnym. W czasie wojny r. 1861 abolucyoniści stali po stronie unii. Boku 1861 ukazała się proklamacya emancypacyjna Lincolna, która obwieszczała swobodę niewolnikom stanów południowych, ale wywołała wojnę domową. Gdy wreszcie w 1865 r. niewolnictwo dodatkiem do konstytucyi formalnie zmienione zostało, schodzi stronnictwa abolucyonistów na plan drugi. Porównaj: Friedr. Kapp, „Geschichte der Sklaverei in der Verein. Staaten von Amerika“ (Hamb. 1861)

Abome, stolica król. Dahomejskiego w wyższej Gwinei na niewolniczem wrybrzeżu. Liczyło niegdyś półtorasta tysięcy ludności, obecnie liczba spadła do 50000, co przypisać głównie wypada strasznemu okrucieństwu władców, jakiem odznaczają się wszelkie uroczyste obchody. Tysiące ofiar, w braku jeńców, z krajowej młodzieży wybranych, zabijano na uczczenie wstępujących na tron, lub zmarłych tyranów, a czaszkami ich ozdabiano pałace, świątynie i publiczne gmachy. Abonament ob. Przedpłata.

Abondio Aleksander, malarz nadworny cesarza Budolfa II w Pradze, (* w połowie XVI w. we Florencyi—-j* w Pradze r. 1606), uczeń Michała Anioła, był mistrzem w lepieniu podobizn z wosku zabarwionego. Budolf II, oceniając jego talent, posłał go do Pragi, gdzie A. wiele prac wykonał dla zbiorów cesarskich.

Abony (wymaw. Aboń) Ludwik (* 1833), pseudonim Franciszka Mârtona, współczesnego po-wieściopisarza i dramaturga węgierskiego, przybrany od majętności rodzinnej. Urodził się A. wKis.-Terenyi,nauki gimnazjalne pobierał wKecs-kemécie, następnie studyował prawo w uniwersytecie peszteńskim, a po ukończeniu studyów (1852) osiadł na gospodarstwie. Z większych jego powieści, ważniejsze są: „Gwiazda północna” (Az ójszak csillaga, 1856), „Chleb i poczciwość“ (Kenyèr és becsület), „Nasze pieśni“ (A mi no-tàink, 1864). Szczególniej udatne są jego drobniejsze obrazki i nowele, w których wiernie, z pewnem realistycznem zacięciem, oddaje subtelne właściwości obyczajów i charakteru ludu. Do tego rodzaju utworów należą: „Opowiadania przy kominku“ (A fonó kronikàja, 1857), „Tu w pięknym Alföldzie” (Itta szóp Alföldön), wydane przez stowarzyszenie Petöfiego (1877), „Powiastki przy ognisku pasterskiem“ i inne.

Aborigines, (łac. ab origine—od początku) lud-

Шл

Flff. £9. About. Edmund.

o Ś6 pierwotna pewnego kraju, nazwa odpowiadająca greckim autochtonom. Lecz według najnowszych poglądów nauki, niema w Europie narodu, któryby się zrodził w swojej ojczyźnie. W ściślejszem znaczeniu użyli tej nazwy historycy rzymscy i greccy dla określenia ludu osiedlonego w Lacyum (Latium), przed przybyciem zbiegów troiańskich. Lud ten nie mieszkał w Lacyum ab origine ; siedziby jego leżały dalej ku wschodowi, zkąd ruszył, party przez sabinów, wzdłuż rzeki Arno ku zachodnim wybrzeżom italskim, wypędzając znowu Sikulów, lub chłonąc ich w siebie. Gdy się zjawili tu zbiegowie trojańscy z Eneaczem na czele, wtedy ludność dawniejsza zlała się z napływową i odtąd łączy ich wspólna nazwa latinów. O A. pisarze greccy i rzymscy nic pewnego nie podają. Przedstawiwszy ich bowiem jako dziw otworów, przypisują im równocześnie szczątki budowli cykiopejskich, pewne urządzenia społeczne, królów Saturna, Fauna, Picusa i Latinusa, dalej kult Saturna i jego małżonki Ops, patronów rolnictwa. Aczkolwiek podania bajeczne nie zasługują na wiarę, przecież całkowicie pominąć ich nie można. Te podania wskazują, że lud osiadły koło Reate ruszył doliną Tybru i zatrzymał się w dolnym biegu tej rzeki ; lecz nazwa A. nie była imieniem własnem żadnego narodu, chyba terminem chronologicznym do oznaczenia najdawniejszej warstwy ludności w Italii. Pierwotność A. byłaby o tyle istotną, o ile objawiałby się w późniejszych szczepach latinów wpływ ich języka i cech plemiennych. Ponieważ jednak łacina nie wykazuje żadnych śladów, jakoby powstała ze zmieszania się języków, przeto wnosić należy, że A. byli szczepem czysto italskim, tak jak plemiona umbrów i sabinów.

Abotryci ob. Obotryci.

Abotsford ob. Abbotsford.

About Edmund(*1828—-J* 1885), powieścio-pisarz, dramaturg i publicysta francuzki. Urodzony w Dieuze w Lotaryngii, umarł w Paryżu. Należał do pokolenia, które wystąpiło na arenę literacką po wielkim ruchu ro-. mantycznym; nie miało ono jego wybryków, ale jA nie miało też jego ta-lentów i wysokich aspi-Wt racyi; nie wywieszały jąc reformatorskiego sztandaru, protestowało jednak dziełami i życiem przeciw jego kierunkom. Było to pokolenie zdrowego rozsądku i praktyczności. A. odznaczywszy się jako uczeń liceum Charlemagne i szkoły normalnej w Paryżu, wysłany został w r. 1851 dla dalszych studyów do szkoły francuskiej w Atenach. Owocem tych studyów było dzieło erudycyi „L’île d’Egine” (Paryż 1854) i opis Grecyi nowożytnej „La Grèce contemporaine” (Paryż, 1855), w którym zarysowały się

od razu przyszłe przymioty i wady A.: bystrość spostrzegawcza, dowcip niezbyt wykwintny, płytkość i śmiałość sądu, granicząca z zuchwalstwem. Każde jego wybitniejsze dzieło, dawało powód do skandalu. Powiększało to rozgłos autora w sposób nieraz mało zaszczytny i czyniło mu wielu nieprzyjaciół. Pod każdą z przedstawionych postaci nie trudno było podłożyć znane nazwiska; tak było z „Toilą” drukowaną w „Revue des Deux Mondes” (1855), tak z komedyą w trzech aktach „Guillery”, graną w teatrze francuzkim, gdzie upadła od razu; tak z powieściami „Germaine” (1857) i „L’infame” (1867). Były to najważniejsze jego utwory beletrystyczne. Śmiałe, dobrze narysowane, ale suche, utwory te noszą cechę autentyczności, a pisane były tak bezwzględnie, iż musiały uczynić autora nienawistnym tym wszystkim, którzy podpadli pod jego pióro. „Revue des Deux Mondes” miało wiele nieprzyjemności z powodu pomieszczenia „L’infame”. A. należał do autorów bardzo płodnych; pomiędzy rokiem 1855 i 1860 ukazało się wiele jego powieści średniej wartości. W r. 1856 drukując w dodatku do „Monitora” seryę nowel „Les mariages de Paris”, jednocześnie jako współpracownik „Figara” napadał pod pseudonimem Walentego de Quévilly — vLe-hra-biego de Quévilly, na swoich recenzentów i przeciwników. W r. 1859, po powrocie z Rzymu, gdzie bawił czas jakiś, wydał „La question Romaine”, książkę skierowaną przeciw władzy świeckiej papieża, pełną skandalicznych anegdot; w r. 1860 „La nouvelle carte d’Europe” i „La Prusse en 1860”; w r. 1864 „Le progrès”, w którym okazał się gorącym zwolennikiem postępu, i optymistą w tym względzie, jak zresztą całe ówczesne pokolenie. Kiedy zajmowano się kwestyami ekono-micznemi, wydał i on także ,,L’ A. В. C. du travailleur“ (1868). Ostatnią jego powieścią jest „Le roman d’un honnête homme“ (1880), w której sławił ciche szczęście spokojnych ludzi. Sztuki jego dramatyczne upadały po jednem lub dwóch przedstawieniach; najwięcej rozgłosu miała „Gaë-tana“ wygwizdana w Odeonie (1862). A. nie miał talentu dramatycznego; był natomiast znakomitym dziennikarzem i polemistą, pracował kolejno w „Constitutionnel“, w „Gaulois“, w „Soir“, kierował „Le XIX siècle“, pisywał także przeglądy artystyczne. Opinie polityczne miał chwiejne: gorący stronnik i dworak cesarstwa, po upadku jego przerzucił się do orleanistów, później był republikaninem, a wybrany na dwa lata przed śmiercią do akademii, na miejsce zmarłego Juliusza Sandeau, nakłaniał się znowu do partyi monar-chicznej; zarzucano mu, iż czynił to dla interesu. Ożeniony z baronówną de Guillerville, zostawił liczne potomstwo. Niektóre dzieła A. istnieją w przekładzie polskim: „Étienne” (Toruń 1869), „Córka pastora” (Tor. 1869), „Nos notarjusza” (Tor. 1870), „Małżeństwa prowincyonalne” (War. 1869).    w. M.

Ab 0V0, wyrażenie łacińskie, dosłownie znaczy od jajka, to jest od samego początku; powstało ono przez skrócenie przysłowia przez rzymian

s. s.

па-

z nim

używanego ab ovo ad mała (od jajka do jabłek), to jest od początku do końca, gdyż rzymianie wieczerze swoje rozpoczynali od jaj, a kończyli na jabłkach. Podobnem wyrażeniem przysłowio-wem było u Kwintyliana : ab ovo Ledae incipere (od jajka Ledy rozpoczynać) to znaczy rozpoczynać opowiadanie pewnego faktu od opisu najdalszych jego początków, np. wojnę trojańską opowiadać od chwili, gdy Leda jako łabędź zniosła dwa jaja, z których jedno dało życie Helenie. s- s-

Aboski traktat, w dniu 7 sierpnia 1743 roku podpisany został traktat w Abo, który zakończył wojnę między Szwecyą i Bosyą prowadzoną w r. 1741. Prawo posiadania posiadłości oddanych Rosyi na zasadzie traktatu w Neustadt w r. 1721, tu potwierdzone zostało, nadto pozyskała Rosya ustąpienie prowincyi Kiumengoro-dzkiej z fortami Fridrichsham i Wilmanstrand, oraz ufortyfikowanego miasta Nejszlot wraz z jego okręgiem.

Abra: 1) rzeka na wyspie Luson nadająca nazwę środkowej prowincyi. 2.) A. de las Cortaderas góra w Kordylerach na krawędzi Boliwskiej wyżyny, przez przełęcz której prowadzi główna droga z Boliwii do Chili. 3). A. de Zenta, inna góra w Kordyl. w półn. części Argentynii 4430 m. wysokości mająca.

Abracadabra? słowo czarodziejskie, stanowiące niegdyś zaklęcie (podług niektórych od gnosty-ków pochodzące), wpisywanem bywało jedenaście razy, wiersz pod wierszem, z ujęciem w każdym wierszu początkowej litery, tak że z wierszy tych formował się trójkąt równoboczny, wierzchołkiem na dół obrócony, w którym litery szeregowały się w ten sposób, iż w liniach ukośnych te same wypadały litery, a dwa boki trójkąta całe słowo powtarzały.

ABRACADABRA

ABRACADABR

ABRACADAB

ABRACADA

ABRACAD

ABRACA

ABRAC

ABRA

ÄBR

AB

Trójkąt taki, na tabliczce wypisany, noszonym bywał jako amulet, i miał być szczególniej skutecznym na febrę. Pochodzenie i znaczenie samego słowa nieznane; ma ono w każdym razie pewien związek z nazwą Abracax albo Abraxas (ob.), oznaczającą postać o nogach wężowatych z biczem w ręku, na perłach starożytnych wyrzynaną. (Abracadabra oder Sammlg. unbegreifl. u. ausser-ordentl. Geheimnisse aus älterer Zeit, für Freunde geheimer Wissenschaften u. d. uralten Goldmacherkunst aus seltenen Hdschr. gesammelt. — Cöln. 8°).

Abradates, król Suzy, wspomniany w Cyropedii Ksenofonta, był sprzymierzeńcem asyryjczyków przeciw persom. Gdy w czasie jego nieobecności

Cyrus zdobył obóz, a z żoną A., Panteą, obszedł się po królewsku, przeszedł A. na stronę persów i był odtąd ich wiernym sprzymierzeńcem. Zginął w boju z Krezusem, królem Lidyi. Pantea przy jego zwłokach odebrała sobie życie. Cyrus wystawił im pomnik.

Abraham, pierwszy patryarcha i przedstawiciel plemienia hebrajskiego, potomek semity Ebera urodził się w Ur, czyli wedle geografów muzuł mańskich i podań Talmudu w Kutha-rabba, na granicy Chaldei i Armenii na 2,040 lat przed Chr. Imię A. pierwiastkowo Abram „ojciec wysoki” albo „ojciec Aramei” oznacza wedle etymologii biblijnej „ojca mnóstwa narodów” i zostaje prawdopodobnie w związku z arabskim wyrazem „ra-ham” tłum, mnóstwo. Dla nieznanych przyczyn, wedle tradycyi wskutek prześladowań doznanych przez A. ze strony magów i Nimroda, opuścił ojciec jego Terach strony rodzinne, zmierzając ku ziemi Kanaan. Rozległe i bogate w bujno pastwiska równiny Eufratu, zatrzymały go jednak w okolicach Haranu, późniejszym Charra w północno-wschodniej Mezopotamii, gdzie wraz z rodziną osiadł. Po śmierci Teracha pozostał się 75-letni A. z pozostałym w Haranie bratem Na-chorem, a przeprawiwszy się przez Eufrat, wyruszył w towarzystwie żony, a zarazem przyrodniej siostry albo siostrzenicy swej Sarai, synowca Lota i licznego zastępu niewolników, w kierunku Damaszku,zdążając ku granicom wskazanej mu w jasnowidzeniu proroezem krainy nadjordań-skiej. Wedle podania Mikołaja Damasceńskiego,* powtórzonego przez Józefa, Flawiusza, sprawował! A. przez niejaki czas władzę emira w wymienionej stolicy Syryi, o czem poczęści świadczyć się zdaje stosunek jego do Elizeara, w którego osobie wiernego sługę, czy też wasala pozyskał. Staną-wszy w Kanaan, w okolicach miasta Sichern, odebrał ponowne objawienie o właściwem posłannictwie swojem, które też pełnić począł, stawiając pomniki, budując ołtarze i głosząc imię „Istoty najwyższej, dzierżącej niebo i ziemię“. Opuściwszy Sichern, rozbił namioty najprzód między Bethel i Aj, a następnie w okolicach Hebronu w pro-wincyi Negeb, na południu Kanaanu, gdzie z miejscowymi szeikami Anorem, Enkolem i Mamrem, stosunki sąsiedzkiej przyjaźni zawiązał. Krajowcy nadali mu przydomek Ibri t. j. przybysz z za rzeki i ztąd przeszło miano Ibryjc.zyków na cały ród jego. Ogólny nieurodzaj zmusił go w następstwie do szukania żywności nad Nilem, gdzie epizod z żoną, na dwór Faraonów go sprowadził. Hojnie przez tego władcę obdarowany, wrócił do pierwotnej siedziby w Bethel, w której to miejscowości rozstał się z Lotem, ustępując mu żyzno okolice nad dolnym Jordanem, gdy sam w mniej urodzajnym Negeb się osiedlił, przebywając przemian w dąbrowie Mamre, Beer Śzebii i Ge-rarze. Po przykrych przejściach z Abimelechein, królem tej stolicy filistyńskiej, przyszło w końcu do ugody i ścisłego przymierza. V/ Mamre doszła go wieść o napadzie na Sedom i uprowadzeniu do niewoli Lota, któremu też z szybką

ma-

pomocą pospieszył. Odebrane nieprzyjacielowi łupy zwrócił bezinteresownie królowi, odrzucając z oburzeniem wszelką myśl o wynagrodzeniu. Równa szlachetność cechuje gorącą obronę, którą za po-grążonem w zepsuciu i skazanem na zagładę miastem, do Boga wnosi. ЛУogóle przedstawia się A. jako uosobienie prostoty, prawości, poświęcenia i miłości ludzkiej. W 86 r. życia, urodziła mu Hagar Iszmaela, a w 14 lat później Sara dawno zapowiedzianego syna Izahaka Z przyjściem na świat tego prawego dziedzica domu jego, spełnił się główny warunek układu, czyli przymierza, zawartego między nim a Bogiem. Stosownie do przy-m orzą tego. miał A. przekazać synom swoim, aby bcgobojnością, nieskazitelnością obyczajów, czystością myśli i czynu; wszystkim ludom jako wzór przyświecali, za co odebrał zapewnienie, że imię jego będzie błogosławieństwem dla najpóźniejszych pokoleń, że go opieka Boga nie opuści, i że potomkowie jego, ziemię, na której przebywa, w posiadanie obejmą. Zewnętrznem godłem tego, po wszystkie czasy obowiązującego przymierza, miał być akt obrzezania. Wydaleniem Iszmaela, i gotowością złożenia Izahaka na ołtarzu ofiarnym, stwierdza A. nieograniczoną wiarę swoją i bezwarunkową uległość dla woli bożej. Po odebraniu wskazówki, że Bóg ofiar ludzkich nie żąda, zwraca szczególną troskliwość na przyszłe życie syna i po-rucza Eliezerowi wybór stosownej dlań żony. Ma on baczyć na to, aby kobieta przeznaczona na matkę jego rodu, rozprzężonych obyczajów Ka-naanu, w dom jego nie wszczepiła. Prochy zmarłej Sary składa uroczyście, do nabytej od synów Heta (he itów) na wieczną własność, pieczary. Z drugiego małżeństwa swego z Keturą miał sześciu synów, z których rozmaite plemiona arabskie się rozrodziły. Umarł mając lat 175, pochowany został obok Sary, w rodzinnym grobie Makpeta. A. był pierwszym krzewicielem kultury religijnej i jedną z najwznioślejszych postaci w dziejach ludzkości. Charakter jego przedstawiony w rysach szlachetnych, jasnych, niby promieniem słońca kreślonych, skupia w sobie wszystkie najcenniejsze zalety serca i umysłu. Apostoł Paweł uważa go za zwiastuna religii chrześciańskiej, a mahometanie przyznawają mu pierwsze miejsce obok proroka. Wedle podań arabskich przybył Khalil Allah, (przyjaciel Boży), Ibrahim, do Mekki, by położyć kamień węgielny domu Kaaby. Persowie czczą w nim najwyższego swego proroka, a zdaniem niektórych, jest osoba jego identyczną z Za-rathustrą. Nowsi uczeni porównywają go z Brahmą, Sarę zaś z żoną jego Saraswati. Reran upatruje w nim króla starożytnego państwa Uru. Liczne legendy z życia A. rozproszone są w Talmudzie i Midrarzach. Wedle jednej podjął on już za-młodu energiczną walkę przeciw wierzeniom po-liteistycznym, za co rzucony w płomienie, cudem tylko śmierci uszedł. Inna przypisuje mu wynalazek pisma, autorstwo rozmaitych dzieł, między innemi kabalistycznej księgi „Jecyrah”, i krzewienie światła wiedzy, zwłaszcza z dziedziny astronomii i filozofii, w Egipcie i Eenicyi, Niektórzy

poczytują A. za postać mityczną. Historycy widzą w biblijnych podaniach o nim obraz pierwszego najścia nomadyzujących Semitów z nizin Mezopotamii na Kanaan, gdzie pod wodzą A. i Lota się rozdzielili.    J G-

Abraham benDavidHalevi (Lewita) z przydomkiem Hariszon (pierwszy) uczony żyd z Toledo, żył za czasów króla Alfonsa VII, działalność jego naukowa przypada na połowę XTT w.; życie postradał prawdopodobnie z powodów religijnych, (1180 r.) Był jednym z filozofów żydowskich wieków średnich, którzy wiarę swoją i prawa mojżeszowe usiłowali uzasadnić filozofią Arystotelesa. Tę ostatnią broni on, występując zarazem przeciwko Awicebronowi (ob.), w dziele po hebrajsku w 1160 r. napisanem, p. t. „Emu-nah ramach” (Szczytna wiara). Dzieło to wydał Simon Weil, wraz z tłómaczeniem niemieckiem, we Erank-furcie, 1852 r. Yorów. Gugensheimer „Die Religionsphilosophie des Abraham ben Da-wids“ Augsburg 1850.

Abraham ben Dawid (inaczej ben Dior), z przydomkiem Hasze żeni (drugi), (f 1198), rodem z Kastylii czy też Prowancyi, był ceniony przez żydów jako powaga w kwestyach talmu-dycznych i napisał kilka dzieł w tej materyi.

Abraham ben Jómtob, zwany powszechnie В i b a g o albo В i v a g o , uczony żyd z Aragonii. Napisał 1446 r. komentarz do „Ostatnich Ana-lityk” (t, j. do dwóch „późniejszych analityk”) Arystotelesa, przechowywany w rękopisie w Rzymie w bibliotece watykańskiej i w binliotece narodowej w Paryżu. Opierając się naAwerrosie (ob.) broni go w tern dziele i odpiera zarzuty przeciwko niemu Levi-ben-Gersona. Osiadlszy około r. 1470 w Saragossie, wsławił się dziełem „Dereh Emunah” (Droga do wiary), drukowanem w Konstantynopolu 1592 r., w którem zawarł swoją filozofię religii.

Abraham Echelensis (j- 1664), uczony ronita, profesor języka syryjskiego i arabskiego w Rzymie, potem w Paryżu, gdzie też kierował wydaniem Biblii poligloty (1645 r.). Był bardzo czynny jako wydawca i tłumacz różnych dzieł naukowych syryjskich i arabskich, jako to: „Ebed-jesu catalogue scriptorum Chaldaeorum” (z przekładem łacińskim, Rzym, 1653); „Synopsis pro-positorum sapientiae Arabum philosophorum, ex arabico juris latini facta” (Par. 1641); „Historia Arabum” (Paryż, 1651); „Chronicon Orientale” (Amst. 1652); „Eutychius vindicatus” (Rzym 1661). Napisał też po syryjsku „Linguae syriacae per-brevis institutio” (Rzym, 1624).    E- 0.

Abraham „Prochowniк “, żyd mądry, domniemany król polski, który za Popiela miał handlować prochem, a po nim jakoby królem obrany, z powodu, że po zgonie monarchy pierwszy przybył przed świtem do Kruszwicy. Tę niedorzeczną legendę, utrzymującą się w trądycyi żydów polskich, powtórzył bez objaśnień za Hermanem Sternbergiem (niemieckim historykiem żydów w Polsce) Roman Zmorski, a za nim Ewaryst Estkowskiw czasopiśmie poznańskiem

Al. J.

dawszy się poznać jako mówca, został przez cesarza Leopolda I powołany na kaznodzieję nadwornego do Wiednia. Tu pozostał aż do śmierci; umarł jako prowincyał zakonu. A. cieszył się niepospolitą wziętością, zarówno wśród mieszczan jak i u dworu, chociaż nikogo nie oszczędzał i ostro gromił wszelkie nieprawości prywatne i publiczne. Tę popularność pozyskał nietyle czynami Kapłańskiego miłosierdzia, co kazaniami, na które zbiegały się tłumy. A. łączył w nich szczerość przekonań z prostaczą jowialnością, często nawet trywialną, chociaż nie pozbawioną jędrnego dowcipu; dla wywołania wrażenia posługiwał się ja-skrawemi konceptami, dwmznacznikami, igraszką wyrazów, dykteryjkami i tym podobnemi przyprawami zdziczałego smaku w kierunku ludowym. Schiller wziął z niego wzór do kapucyna, występującego w „Obozie Wallensteina”. Jako pisarz moralno-satyryczny A. przemawiał tym samym językiem, a pisał bardzo wiele. Pisma jego w 21 tomach, zostały wydane w Passawie (1835—50). Najwnżniejszern jego dziełem jest „Judas der Erzschelm”, rodzaj apokryficznej biografii, w której opowieść o życiu Judasza służy dla autora tylko za tło do mnóstwa kazań na wszelkie tematy, îakie mu się na myśl nasuwały. — (Karajan. A. a S. C. Wiedeń, 1867) •

E. G.

i XV w.”

P. Chm.

z r. 1854 p. t. „»Szkółka⁻dla młodzieży”. Pisali też o niej Lelewel („Polska wieków średnich”,

T. II. str.416—421), August Bielowski w,.Monumentach” (T.I. str. 66—67), Kr au sh ar w „Hi storyi żydów w Polsce” (T. I. str. 41—43), i inni. Znalazła się nawet dla badaczy łamigłówka do dociekania, przez wykrycie w Gnieźnieńskiem traktatów, potwierdzających rzekome panowanie Abramka w Polsce; a ,te wszystkie baśnie rozwikłał wybornie Ernest Świeżawski, w obszernej rozprawie p. t. „Pierwotne wskazówki pobytu żydów w dawnej Polsce”, zamieszczonej w „Przeglądzie bibliograficzno-archeoJogicznym” za r. 1882, od str. 56. Według trafnej uwagi Swieźawskiego legenda o Abramku prochowniku, jako królu polskim, mogła powstać w tradycyi dopiero po śmierci Zygmunta Augusta, w elekcyi Henryka Walezyusza, kiedy podano na kandydata do tronu niejakiego A bram a Zbąskiego, o czem wspominają Paprocki i Orzelski.

Abraham à Sancta Clara, właściwie (U 1 г у к Meg er lin albo Megerle) (* .1644—f 1709), kaznodzieja i pisarz mora]no-satyryczny. Ur. wKreen-heinstetten pod Möskirch w Szwabii (dziś Badeń-

skie), nauki pobierał najprzód w Möskirch, potem w Ingolstadt u jezuitów i w Salzburgu. W r. 1662 wstąpił do zakonu augustyanów bosych, i zaraz po wyświęceniu i otrzymaniu stopnia doktora teologii, został kaznodzieją w klasztorze Maria Ta-Щ xa (w Bawaryi ). później w Gracu. Wkrótce

Abraham ze Zbąszyna oh. Zbąski.

Abraham Władysław, uczony spółczesny, (* 10 paźdz. 1860 r. w Samborze) studya uniwersyteckie na wydziale prawnym kończył w Krakowie, gdzie też otrzymał stopień doktora fil. 1883 r. Rok 1884|5 przępędził w uniwersytecie berlińskim. Studyuje prawo polskie, mianowicie kościelne: występując niekiedy i jako publicysta. Z polecenia Akademii Umiejętności w Krakowie odbył wycieczkę naukową do Rzymu (od. wrześ. 1885 do kwiet. 1886), poczem habilitował się w Krakowie jako docent. Jest obecnie (od października 1888 r.) profesorem prawa kanonicz-nonicznego w uniw. lwowskim. Napisał: „Pojęcie o kradzieży w prawie polskiem (Krak. 1888), OJustycyaryuszach (oprawcach) w Polsce w XIV (tm. 1885), „Pruska ustawa koś-cielno-polityczna” (tm. 1886), „Proces inkwi-zy°yjDy w ustawrach Innocentego HI i we współczesnej nauce” (tm. 1887), „Exhortatio vi-sitationis synodalis”, „Sprawozdanie z poszukiwań w archiwach rzymskich.*⁴ „Statuta synodu w Kaliszu z r. 1420,“ (wszyst. trzy tm. 1888). „Początki prawa patronatu w Polsce” (Lwów 1889 roku).

Abrahamici, sekta czeska w obwodzie Crudim, która odrzuciła Nowy Testament,przyjmując naukę Mojżesza, jakiej trzymał się Abraham przed obrzezaniem. A. odrzucili dogmat Trójcy św., wyznawali Boga w jednej osobie; Chrystus był dla nich tylko wielkim pobożnym człowiekiem, a Duch św. nieosobistą siłą duchową Bożą. Nie jadali wieprzowiny, święcili sobotę, obrzezania jednak nie przyjęli, mniemając, źc Abraham był mężem Bogu miłym już pierwej, zanim ten obrządek został ustanowiony. Wierzyli w nieśmiertelność duszy i kary wieczne; ceremonjał kościelny uważali za zbyteczny, lecz by nie wchodzić w kolizyę z prawem cywilnem chrzcili i żenili swe dzieci u księży katolickich. Odmawiali tylko „Ojcze nasz“. Według traktatu westfalskiego lutrzy, kalwini i żydzi mieli zapewnioną sw⁷obodę religijną; o sekciarzach nie było mowy- Ponieważ A. nie chcieli się przyłączyć do żadnej z tolerowanych w państwie re-ligij, przeto cesarz Józef II kazał ich r. 1783 przesiedlić do Galicyi, Siedmiogrodu i Slawmnii. Majątki ich oddano w zarząd krewnym, odebrano im dzieci. Każdemu, który powracał na łono kościoła uznanego, zwracano majątek i dzieci Ostatecznie wszyscy A. to uczynili, lecz tylko formalnie, bo w istocie pozostali odszczepieńcami. (Porównaj: Jos. Alex. Helfert: „O blouznivcick nâ-boźenskych v Cechach a na Morave za cis. Josefa II”, Cas.ces. musea 1877 i 79; Winkopp: „Geschichte der Abrahamiten”.

Abrahamides Izaak (f 1621), inaczej Hroch otsky (od wsi rodzinnej), protestancki teolog słowacki, po ukończeniu stud y ów w Pradze, gdzie otrzymał stopień magistra umiejętności wyzwolonych, i w Lipsku, był jakiś czas notnryuszen w Kremnitz; po wyświęceniu w Wittenbergu (1595) został pastorem w Bojnicach, a w r. 1610 jednym z trzech superintendentów ewangielickich, ustanowionych podówczas na Węgrzech. Odznaczył $ię

Radivilias sive de vita et rebus... principis Nicolai Radivilii, Georgii filii“ (1592); on też praw-dopodobnie napisał „Zdanie Litwina o kupczy taniej zboża, a drogiej przedaźy“ (1595), przemawiające za wolnością handlu. Z okazyi śmieici jego Wolan napisał mowę, wydrukowanąp. t. „Oratio funebris in laudem generosi et magnifici Domini D. Joannis Abramovicii, palatini smolen-scensis, capitanei lidensis ac vendensis scripta“. Łukaszewicz przytacza i polską „Oracyę na żałosną śmierć i pogrzeb W. P. Jana Abramowicza, wojewody smoleńskiego.”

wiedzą teologiczną i darem krasomówczym; prze-tłóm. na czeski katechizm Lutra (Lewocza, 1612 r.).

Abrahamowe błonie (A b r a h a m s-p 1 a i n), właściwie wyniosła nad poziomem rzeki św. Wawrzyńca na 200 m. płaszczyzna, na zach. od miasta Kwe-bek w Kanadzie, pamiętna krwawą bitwą 13-go

„ii

Àbrahamowicz Jerzy (f 1763), pastor, napisał dzieje zboru, przy którym pracował p. t. „Historia ecclesiae Neobruckdorfiensis alias Slava-

tynensis“, umieszczone w tela: „Acta conventum in Majori Polon, a Dis-sidentibus“, (Wrocław, 1776).

Abrahamowicz Jerzy na Wornianach, vice-marszałek trybunału litewskiego (1755), od r. 1763 starosta starodubowski, poseł na różne^ sejmy. Należał do partyi Radziwiłłowskiej, której też dzięczał zaszczyty i starostwo. Pogodził się z partyą Czartoryskich, gdy po śmierci Augusta 111 s.anęła u steru.

Abrahamowicz Jędrzej (f 1763), brat Jerzego, najprzód stolnik, później pisarz grodzki i ziemski wileński, od r. 1757 kasztelan brzesko-litewski. Należał z bratem do partyi Radziwiłłow-

sej mikach i trybu-

zbiorze Scheidenman-

zaw

... %' Æ.'

Po-

za-

Hü

w se-

skiej i wysługiwał się jej na nałach, wichrząc przeciwko Czartoryskim, zbawiony wyrokiem trybunału w r. 1756, za staraniem kanclerza Czartoryskiego, pisarstwa; grożony utratą szlachectwa, szukał Abrahamowicz ratunku na dworze Augusta III, poruszył sprawą swoją całą niemal Litwę; przeszedł w końcu września 1759 r. między Francuzami i Anglikami, do partyi francuskiej i pozyskał opiekę posła która rozstrzygnęła losy francuzkich po mdłości dworu wersalskiego, Duranda. Po wielu zabiegach w półn. Ameryce. Jakkolwiek obaj dowódcy pisarstwo odzyskał, otrzymał nawet krzesło (Margr. de Montcalm i James Wolff) polegli, je- nacie. Chwiejny pod względem przekonań poli-dnak Anglicy otrzymali plac boju, poczem Frań- tycznych, służył Abrahamowicz różnym stronnic-cuzi zmuszeni byli opuścić Kanadę. Pomnik wznie- twom dla karyery i zysku. Charakterystyczną jest siony na błoniu, uwiecznia to zwycięztwo.    odpowiedź przyjaciela jego, Matuszewicza, na za-

Abrahamowicz Adam, jezuita, rektor kon- rzuty marszałka Mniszcha, że wzięli od Francyi wiktów: w Wilnie, Nieświeżu. Połocku i Mińsku, na sejmiki i ufundowanie trybunału 4.000 duka-wymowny kaznodzieja. Ogłosił kazania (1749 — tów: „jakby to był jaki kryminał status od króla 1750), miane przy powitaniu trybunału W. Ks. lit. francuskiego, tak wielkiego, brać z miłosierdzia za laski Hilzena, Masalskiego i Radziwiłła, oraz jego, bez żadnych najmniejszych kondycyi, suple-„Kazania niedzielne“ (Wilno. 1750), dedykowane ment.... Rezolwowaliśmy się byleby Francya nas biskupowi dyocezaryjskiemu, Józefowi Sapieźe. chciała suplementować, brać od niej pieniądze, Abrahamowicz Jan na Wornianach (-{- 1602), nie zważając na gniewy“. („Pamiętniki Marcina starosta lidzki i wendeński, wojewoda miński Matuszewicza“ Warszawa, 1876).

(1593), następnie smoleński (1596) kalwin, przyj a-    Abrahamowicz Dawid (* 1843 r. w Targowicy

ciel Andrzeja Wolana. Bronił żarliwie wyznania na Pokuciu), pisarz spółczesny. W Galicyi ode-swego. „Chwałę bożą wszędzie, gdzie mógł, pomna- brawszy wykształcenie, i odbywszy podróż po Niem-żał, a osobliwie w imieniu swem w Wornianach; czech i Francyi, zajął się od 1853 r. gospodar-sługę słowa bożego chował, w szkole na bakałarze stwem w Podwysokiem i Demni, w powiecie śnia-uczone się zdobywał; alumnów, sierot szl. heckich tyńskim. Pisywał artykuły treści agronomicznej po kilkunastu swym kosztem chował”. Wydał na- w czasopismach lwowskich. W 1872 wybrany zo-kładem swoim w Wilnie r. 1598 dzieło ministra stał na wiceprezesa Galicyjskiego Towarzystwa kiejdańskiego, Stanisława Sudrowskiego. pt. „Ka- Gospodarskiego i godność tę pełnił do 1880 r.f techizm albo krótkie w jedno miejsce zebranie kiedy został prezesem Rady powiatowej lwowskiej, wiary i powinności chrześciańskiej z pastyrstwem I który to urząd i obecnie piastuje. Od r. 1874, łborowem i domowem”. Jest autorem broszury: \ kiedy był wybrany posłem na sejm krajowy z ku-ryi większych posiadłości, stale zasiadał w sejmie, najwięcej zgromadzaniem rękopisów, które na-W 1875 r. kupiwszy dobra Siemianówka-Szcze- stępnie nabył rząd dla biblioteki królewskiej. Na~ rzec pode Lwowem opuścił rodzinne Pokucie, pisał między innemi „Description des manuscrits Od r. 1876 objął redakcyą „Rolnika,” pisma dwu- français du moyen-üge“ (Kopenh. 1844). tygodniowego, które jest organem urzędowym ga- Abrahamson Werner Hans Fryderyk licyjskiego towarzystwa gospodarskiego, i prowa- (*1744—f 1812), literat i poeta duński, ur. w Szlez-dził je przez trzy lata. W roku 1881 zajął po wiku, wielki miłośnik przeszłości i języka ojczy-Krzeczunowiczu w austryackiej radzie państwa stego, który temi czasy był jeszcze upośledzony przedstawicielstwo gmin wiejskich z okręgu lwów- nawet w szkołach. A. należał do wielu towarzystw skiego, i odznaczył się jako dobry mówca; w kwe- naukowych, drukował w różnych czasopismach styach ekonomicznych bywa powoływany na spra- artykuły i rozprawy historyczne i literackie, tłó-wozdawcę. Osobno ogłosił dwa „Listy otwarte maczył starodawne sagi i pisywał poezye, pomię-do p. Ottona Hausnera” (r. 1878, 1879), oraz dzy któremi są patryotyczne i ludowo-historyczne. kilka broszur, a między innemi: „Programy finan- Nadto, wspólnie z Nyerupem i Rahbekiem przy-sowe pp. Hausnera i Krzeczunowicza” (1879 r.). gotował do druku zbiór pieśni średniowiecznych Z rozpraw większych pomieszczonych w czaso- pod t. „Udvalgte danske viser fra niddelalderen“ pismach, ważniejsze są: „Podatek gruntowy w Ga- (Kopenh. 1812—14, 5 tomów), licyi i szacunek jej produkcyi,” „Reforma ceł Aerahamsoil Józef Mikołaj Benjamin w Austryi,” „Polityka kolejowa Austryi i We- (* 1787—fl487), syn poprzedniego, rozpowszechnił gier,” „Sprawozdanie o wystawie paryskiej z r. w Danii metodę wzajemnego nauczania, z którą 1878,” „O rasach bydlęcych”. Ta ostatnia roz- się zapoznał we Francyi, gdzie przebywał czas prawa była przetłomaczona na język chorwacki; jakiś jako oficer wojsk duńskich. Dzieło o wza-a autor jej został mianowany członkiem lionoro- jemnem nauczaniu p. t. „Om indbyrdes Under-wym Tow. rolniczego chorwackiego. Pisywał też A. viisnings Basen og Bard” (Kopen. 1822—27, 3 to-do pism niemieckich: „Wiener Allgemeine Zei- my) napisał wspólnie z My ns te rem. Jego też tung,” „Landwirtschaftliche Zeitung,” przeważ- staraniem w r. 1830 została w Kopenhadze zatonie o sprawach finansowych i ekonomicznych p- Chin- żona wyższa szkoła wojskowa; A. był jej kiero-Abrahamowicz A d o 1 f (*7 list. 184-9we Lwowie) wnikiem do r. 1836. brat Dawida komedyopisarz spółczesny, mieszka- Abram herb polski, ob. Nab'r'am. jący we Lwowie i majątku swym Targowicy Abramów Jakób s. Bazylego (* 1858), współ-na Pokuciu. Krotochwile jego mają dużo jo- czesny beletrysta i publicysta ruski, ur. w Staw-wialnego humoru, zmysłu spostrzegawczego i see- ropulu, początkowo kształcił się wr Petersburgu nicznego ruchu, ale pod względem kompozycyi są na lekarza, później zmuszony do wystąpienia z uni-słabe. ЛУ y stąpił w piśmiennictwie roku 1881 wersytetu. w r. 1881 zwrócił się na pole działal-ogłaszając pierwszy swój zbiorek p. n. „Utwory ności literackiej. Prace jego, umieszczane w róż-dramatyczne” (Lwów), gdzie się mieściły:,, Dwie nych czasopismach, zarówno beletrystyczne jak teściowe”, „Inserat”, „Gwałtu, on ma bzika”, ekonomiczno - społeczne, uwzględniają przeważnie W roku 1882 wyszły trzy fraszki sceniczne: życie i potrzeby ludu.

„Vis-à-vis”, „Jego zasady”, „Po burzy”; w 1885    Abramowicz ob. Abrahamowie z.

trzyaktowa krotochwila „Mąż z grzeczności” na-    Abramowicz Salomon s. Mojżesza, najwybit-

pisana do spółki z Ryszardem Ruszkowskim; niejszy współczesny autor żargonowy żydowski, i „Adwokat bez klientów” do spółki z Lucyanem (* 1835 r. w Kopylu na Litwie), syn biegłego tal-Kwiecińskim; w 1886 r. „Oddajcie mi żonę”, mudysty, uczył się hebrajszczyzny i literatury ra-Prócz tego napisał jeszcze następne jedno- binicznej w rodzinnem miasteczku. Osierocony aktówki: „Przedwyborcze zgromadzenie,” „Pierw- wcześnie, przechodził ciężkie koleje życia. Węszą próba,” „Baszybuzuk,” „Bank się wali,“ drował po różnych miasteczkach Wołynia i wszę-,,Naprzeciwko,'Jubileusz,”„Pod kuratelą,” „Ma- dzie znajomością talmudu i biegłością w języku gnetyzer,” (wspólnie z Ruszkowskim), „Nowa hebrajskim wywoływał podziw wśród żydów. W je-Francillon” (wsp. z Ruszkowskim), „Propinacya” dnem z takich miasteczek, zapoznawszy się z po-(wspólnie z Z. Przybylskim), dwie komedye we 4 etą żydowskim Gott lob erem, za jego namową aktach: „Stare gogi,” „Łyse konie,” i kilka fars zaczął się uczyć języków ruskiego i niemieckiego 3*aktowych: „Ciurkiewicz czy Dziurkiewicz,” „Na i studyować nauki świeckie. W roku 1859 A. złodzieju czapka gore” (wspólnie z Lubiczem), zaczął pisywać artykuły do dzienników hebraj-a wspólnie z Ruszkowskim: „Pospolite ruszenie ” skich i głosił idee postępowe w sprawie edukacyi „Pechowcy,” „Nihiliści,” „Książę Pan,” „Fło- młodzieży żydowskiej. W celu cywilizowania mas rek,” „Teść,” „Dobry numer,” (dwie ostatnie żydowskich nie znających języka hebrajskiego, A. zapowiedziane w listopadzie 1889 r.). Fraszki A. zaczął pisywać w żargonie i odznaczył się jako bywają grywane we Lwowie, Krakowie i War- świetny satyryk i obserwator. Główniejsze utwory szawie często z powodzeniem.    p-Chia jego w żargonie są: „Das kleine Menschetc

Abrahams Mikołaj Chrystyan (* 1798 „Fiszko der Krumer“. „Die Taksę oderStadt—B:v —*j* 1870), archeolog i badacz literatury, ur. w Ko- ał—Tumos..“ „Die Klatsche Judei“. „Massoejs nenhadze, gdzie też później był profesorem języka Beniamin” i mnóstwo innych. Dwa jego utwory i literatury francuzkiej i niemieckiej. Zasłużył się „Massoejs Beniamin“ i „Die Klatsze ‘ pierwszy

na

mu

za-

zna-

w streszczeniu, p. t. „Don Kiszot'źydowskiu (Warsz. Paprocki 1885),-drugi w dosłownym przekładzie p. t. „Szkapa” (Warsz. Gruszecki 1887) przyswoił literaturze polskiej Szaniawski (Klemens Junosza). Obecnie A. mieszka stale w Odessie, gdzie zajmuje stanowisko dyrektora szkoły żydowskiej, co nie przeszkadza mu pracować dalej polu literatury hebrajskiej i żargonowej.

Abramson Abraham, znany pieczętarz i medali er pruski, (*1754r. wPotsdamie - j*1811r.) syn Jakóba Abrahama pochodzenia żydowskiego (*1722 w Strelitz, zmarłego 1800 w Berlinie), który od r. 1752, był rytownikiem przy mennicach w Szczecinie, Królewcu i Berlinie. Wyuczywszy się ryso-wnictwa ód ojca swego, A. doskonalił się od r. 1788 do 1792 za granicą; po powrocie do Prus mianowanym został medalierem królewskim i członkiem nadzwyczajnym „Akademii sztuk.“ A. jest znanym autorem bardzo wielu medali pamiątkowych współczesnych mu znakomitości, z których największym jest medal z popiersiem Fryderyka Wielkiego z r. 1785. Prace jego odznaczają się poprawnym rysunkiem i czystością odbicia. A. jest także autorem dzieła: „Versuch über den Geschmack auf Medaillen und Münzen” Berlin 1801.

Abranow Mikołaj Aleksiejewicz (*1812 — fl870) pilny badacz geografii idziejów Syberyi. U-rodził się w Kurhanie w gub. tobolskiej; w 1832 roku skończył w tobolskiem seminaryum nauki i poświęciwszy się zawodowi nauczycielskiemu, był ko i ej no inspektorem szkół w Berezowie, Jałuto-rowsku, Tiumeniu; w r. 1852 przeszedł do służby administracyjnej i zajmował stanowisko radcy przy gubernatorze jeneralnym Zachodniej Syberyi. Dokonał żywota 1870 r., w Semipolatyń-sku. Zostawił więcej niż 20 monografij z dziedziny historyi, geografii, archeologii i statystyki.

Abrantes, stare warowne miasto w Portugalii w obwodzie Santarem nad rzeką Tagiem, który tu staje się dopiero spławnym i w skutek tego pomiędzy A. i Lizboną istnieje żywy ruch handlowy; rzeką płynie zboże, oliwa, wino i owoce. Ludności 6380 (z r. 1878). Kościół św. Wincentego należy do najwspanialszych świątyń portugalskich. Pod względem strategicznym A. jest miastem bardzo ważnem, gdyż zamyka drogę z Hiszpanii do Portugalii i jest przedmurzem stolicy. Zwycięztwo marszałka «Tunot’a w 1808 roku nadało mu tytuł księcia d’Abrantes. Abrantes ob. Junot.

d’Abrantes L aur a księżna (*1784—fl838), z do-Perinon, córka bogatego kupca z Montpellier, żona jenerała Junot’a, za konsulatu i cesarstwa żyła w sferach dworskich towarzystwa paryskiego, do czego upoważniała ją wczesna znajomość z Napoleonem. Naraziwszy się cesarzowi intrygami i niepowściągliwością mowy, musiała towarzyszyć mężowi do Portugalii. Po śmierci męża, zrujnowana zupełnie na majątku, osiadła w Paryżu i chwyciła się pióra, jako środka robkowania. Oprócz kilku romansów bez czenia, ze wspomnień osobistych napisała „Mémoires ou souvenirs historiques sur Napoléon, la

Cacyklopedjs Powszechna Ulastf.

revolution, le directoire, le consulat, l’empire et la restauration“ (Paryż, 1831—34, 18 tomów). Dzieło to, lubo rozwlekłe i często banalne, zawiera wiele trafnych spostrzeżeń i wiele drobnych, lecz charakterystycznych szczegółów z życia dworskiego, dlatego też miało wielką poczytność i było tłumaczone na niemiecki (przez Alvensle-bena, Lipsk, 1832—34) i angielski (w wyciągach, pod tyt. „Napoleon, his court and familynowe wydanie w 3 tomach, Londyn, 1833). Po rewo-lucyi lipcowej napisała dalszy ciąg pod tyt. „Mémoires sur la restauration,§la revolution de 1830 et les premières années du règne de Louis Philippe“ (Paryż, 1836, 6 tomów), ale te nie obudziły już takiego zajęcia. A. umarła w nędzy, w domu przytułku pod Paryżem.

Abrânyi Emil (starszy), właściwie Eördögh, (* 1820—'f 1850), węgierski beletrysta i pisarz polityczny; w roku 1848 był sekretarzem ministra Bartłomieja Szemerego.

Abrânyi Kornel (starszy), kompozytor muzyczny (* 1829 w Szent-György-Abranyi); w re-wolucyi 1848—49 brał udział w kilku missyach politycznych. Liczba jego kompozycyj przechodzi 40. Z jego ddeł najważniejsze: „Zenészeti aesthetika” (Estetyka muzyki), i „A magyar zene sajatsagai“ (Właściwości muzyki węgierskiej),

Abrânyi Kornel (młodszy), * 1849 w Budapeszcie, głośny powieściopishrz i publicysta węgierski, (pseud. KâkaiAvanyos), syn poprzedniego. Celniejsze jego powieści są: „ A titkolt sze-relem“ (Tajemna miłość), „Egyferj philosophiâja“ (Filozofia małżonka), „Egy modern apostoł“ (Nowoczesny apostoł), „A dicsöseg bolondja“ (Błazen honoru), „A halvâny grofnö“ (Blada hrabianka), oraz dramaty: „Percival“, „Bövidlato“ (Krótkowidz) i inne. Przez czas jakiś redagował pierwsze czasopismo beletrystyczne „Orszâg-Vilâg.” Od r. 1884 jest członkiem izby poselskiej, należy do umiarkowanych opozycyonistów, i jest ich znakomitym mówcą.

Ablânyi Emil (młodszy), brat poprzedniego (* 1851 w Budapeszcie), poeta i beletrysta. Pisał powieści, dramaty i poezye; od r. 1885 redaguje pismo beletrystyczne „Koszoru“. Przełożył na język węgierski Bajrona „Don-Juana“ i „Manfreda“. Zbiór jego utworów wyszedł w r. 1875.

Abravanel donlzaak benJehuda, ben S a m u e 1,(* 1437 r.wLizbonie,—+1508 r.) z zamożnej i starożytnej rodziny żydowskiej. Oczytany w rabińskich naukach, słynął pośród żydów jako uczony komentator. Urzędował przy dworze Alfonsa V, króla portugalskiego; po śmierci jego popadł w niełaskę, opuścił dwór 1482, i schronił się do Kastylii, gdzie w Toledo oddał się wyłącznie stu-dyom naukowym. Po dwóch latach, 1484, wstąpił do służby, jako minister finansów przy dworze króla Ferdynanda katolickiego, ale i z Hiszpanii uciekać musiał 1492 r., z powodu ogólnego wygnania żydów z tego państwa. Odtąd chroniąc się do miejsc, gdzie współwyznawcy jego byli tolerowani, przebywał kolejno w miastach włoskicn-a mianowicie: w Neapolu (1493), Messynie, skąd

s. s.

ше-

mnmina

caBa

K. w.

CS*

znowu ratował się ucieczką do Korfu. Z Korfu przeniósł się 1496 r. do Monopolis w Apulii, gdzie stale przebywał do r. 1503, t. j. do chwili, gdy wezwany został do Wenecyi w misyi dyplomatycznej, gdzie umarł w 75 roku życia, pogrzebany w Padwie. Pomimo zajęć praktycznych przy udziale w administracja finansów naprzemian w Portugalii i w Hiszpanii, i burzliwego życia wśród niepokojów politycznej i religijnej natury, A. znalazł czas na wydanie wielu dzieł egzegetyczno-teologicznych, oraz niektórych filozoficznej treści. Dzieła te, pisane po hebrajsku, a odznaczające się erudycyą. zjednały mu wśród żydów sławę dobrego pisarza i głębokiego uczonego. Najwięcej dzieł pisał w Monopolis i w Wenecyi. Zpvażniejszych wymieniamy „Maaine Hajeszuach” (Źródła zbawienia) napisane w Monopolis, a będące komentarzem do proroctw Daniela, w którym zapowiada przyjście Mesyasza za lat 70, oraz dzieła drukowane w Wenecyi. W pierwszem, noszącem nazwę „Teszuboth” (Odpowiedzi), wy-danem 1574 r., odpowiada on na 12 pytań rabina Saula Cohena, odnoszących się do trudnjndi miejsc dzieła Maimonide sa (oh.) „More Nebuokim” a w drugiem „Mifaloth Elobim” (Dzieło boże), wydanem 1592 r., zaprzecza wieczności świata. Porów. J.H. Mai, „De origine, vita et scriptis Isaaci Abrabanielis;‘ Altorf. 1708.

Abravanele Leone, Jehuda, (Juda Leon), (Leo Hebräuis), najstarszy syn poprzedniego, lekarz i filozof, napisał po włosku „Dialoghi di amore” 1502 r. Dzieło to treści filozoficznej, naśladujące rozmowy Platona, doczekało się wielu wydań (Rzym, 1535 i innych lat) i tłómaczeń; na łaciński język przełożył je J. K. Saracenus (Sa-rasin). Pisali o nim: Pr. Delitsch 1840. B. Żim-mel 1886.

Abravanele Józef, drugi syn Don Izaaka, był lekarzem w Wenecja i Ferrarze.

Abravanele Izaak, trzeci syn Don Izaaka, (j- 1550), był ministrem finansów wicekróla neapo-litańskiego Don Pedro di Toledo.

Abraxas, także Abrasax. Słowo to znajduje się na starych gemmach, które zowią się A.-skie gemmy, t. j. kamienie, używane w czasach starożytnych i średniowiecznych jako talizmany i amulety. Na prawdziwych gemmach znajdują się oprócz zagadkowego słowa A. rozmaite dziwaczne figurki najczęściej głowa koguta, osadzona na kadłubie człowieka, skąd zamiast nóg wybiegają dwa węże. I^aka postać trzyma w ręce bicz albo tarczę, kiedy wieniec z krzyżem lub bez niego, to znów berło, miecz i t. p. Na wielu gemmach znajduje się podobizna lwa, na innych węża. Bellermann (.Ein Versuch über die Gemmen der Alten mit dem Abraxasbilde“. Berl. 1817—19), że te figurki były dla gnostycznej sekty basyli-dyanów symbolem Boga; głowa figurki, dwie ręce i dwa węże zamiast nóg, znaczyły pięć głównych przymiotów boskich; słowo A. zaś, pisane grec-k .Miii zgłoskami, daje liczbę 365, co się równa 365 niebiosom, w których Bóg przebywa. Te mniemania potwierdza etymologia słowa A., które składa się z egipskiego ahralc i ax albo sadzi „święte imię“. Prócz tego znajduje się na wielu gemmach wyraz Jao, które znaczy „Bóg” u egipcyan, hebrejczyków i innych wschodnich narodów; znajdowano także wyrazy Sabao, Sabaoth,. Osiris. Od właściwych A. odróżnia Bellerman A b r a-xoidy i Abraxastry, które według niego pochodzą z czasów pogańskich; większość tych

<5

o»

MOYCH

Fl;. 28. Abraiłst

gemm bowiem przedstawia Fanesa, bożka światłości w Hadesie. Być może, iż bazylidyanie zmienili znaczenie tych gemm, i że, ze zmienionem znaczeniem, te gemmy przejęły liczne sekty później, szych gnostyków, lub sekty gnostykom pokrewne. Większość icb została najprawdopodobniej w średnich wiolach podrobioną. (Matter „Hist, critique du gnosticisme“ 2-e éd. Paris 1843; Barzilai: „Grli Abraxas“ Trieste 1873).

Abrek, jest to nazwisko rodziny patrycy uszów miasta Lwowa, osiadłej tam, jak widać z aktów, w XIV wieku. Pod r. 1405 znajdujemy w księgach archiwalnych Aberka Swarcz jako właściciela domu i rajcę, Piszą go także E b e г к a. Później nazwa Swarcz znika, pozostają: Aberko,Eberko,Abrek,Habrek, jako warjanty, któremi jedue i te same osoby oznaczano. W XVIw. ustala się nazwisko Abrek i czasem tylko napotykamy warjant Habrek. Rodzina ta wydała, oprócz całego szeregu dygnitarzów miejskich, odznaczonych w miejscowych dziejach miasta Lwowa, także kilku mężów znanych w dziedzinie literatury i sztuki; wygasła w XVIII wieku.

Abrek Andrzej, urodzony we Lwowie, niewiadomo kiedy, jak sam o sobie świadczy w mowie „Palaestra intelligendi* gdzie też podpisuje się J. U. D. (Obojga praw doktór). O nim wiadomo, że w r. 1629 został powołanym do Akademii w Zamościu, na profesora filozofii moralnej. Napisał: „Palaestra intelligendi et agendi etc.”. Jestto mowa na cześć Jana Zamoyskiego, starosty kałuskiego, drukowana r. 1646 w Zamościu u Pawła Radeckiego, folio, (kart nie liczb,) 24; „Via dolorum Christi”, druk. w Zamościu u Andrzeja Jastrzębskiego, 1649, fol. kart (nie liczb) gj

kart 11.

Octobris Anni

cej

me

„Navis Christi i t. d.“ w Zamościu, 1650, vol.

к. w.

Abrek Andrzej (* we Lwowie) magister filozofii w Krakowie w r. 1629, profesor retoryki i poetyki w Zamościu w r. 1640. Dr. teologii, kanonik, scholastyk w Zamościu; w r. 1666 rektor akademii zamojskiej. Żył jeszcze w r. 1685. Pisał: 1) „Inarma Pilawa“ 1638, (w Djarjuszu Obol-skiego); 2) „Civitas Dei manentis cum hominibus“ w Zamościu, 1638, fol.; 3) „Pietas Academie Za-mosciensis erga J. U. Patronum Thomasi Zamoyski“ druk. w Zamościu Andr. Jastrzębski, 3*>38, fol.; 4) Phoebus post nubila“ druk. w Krakowie u Andr. Piotrków⁷czyka, 1642, fol.; 5) „Fax nuptialis“ na ślub księcia Jerem. Wiśni owi ecki ego z Gryzeldą Zamoyską, .druk. w Zamościu, 1639, fol.; 6) „Mulier sapiens“, druków, w Krakowie u Franc. Cezarego, 1642, fol.; 7) „Epicedion in obitum Perill ac Rodini“ D. D. Joannis Abra-hami Slavkowski in typogr. Academ. Zamosoien-sis, 4°; 8) „Syncharma. anagrammaticum“, druk. w Zamościu 1643, u Bened. Żelichowskiego, Di-gestum juris saxonici; 9) „X MDCXXI etc.“ na część zwycięztwa pod Cho-cimem, druk. w Zamościu, in typogr. Academ., 1644, fol.; 10) „Sacra nuptialia“, mowa na ślub Jana Zamoyskiego, cześmka kor., z Maryą Kazimierą franouzką de la Grange margrab. d’Ar-quien; 11) „Echo Charifum Academicarum i t. d.!< 1639, w Zamościu u Aleksandra Pawłowicza.

Abrek Andrzej otrzymał w 1651, w Zamościu stopień bakałarza filoz. Będąc studentem, napisał: „Epos genet,hliacum“ druk. 1646 r. w Zamościu u Pawła Radeckiego. (Ziraorowicz: „Yiri illustres civitatis Leopoliensis“ druk. 1671 we Lwowie, 4°; Janocki: Jakociana; J. S. Bandtkie: „Hi-storya drukarń“; Dion. Zubrzycki: „Krom miasta Lwowa; Muczkowski: „Statuta пес non liber pro-motionum“; .Dykcyonarz bibliograficzny“ Warsz. 1851; A. Schneider: „Eiicyklop. Galicyi“; X. Sa-dok Barącz: „Pamiętnik dziejów polskich“. „Akta : iemskie i grodzkie“ we Lwowie. — Rękopisma: Akta archiwum miasta Lwowm; Zimorowdcz: Codex archi valis w archiwde m. Lwowa; X. Sadoka Barącza: Znakomici lwowianie).    к. w.

Abrewiacye. W sztuce pisania łacińskiego, szczególniej w wiekach średnich, abrewiacyą lub abre-waturą, czyli skróceniem nazywano mniej lub wię-znaczne zmniejszenie wyrazu, przez opuszcze-jednej lub kilku w nim liter albo zgłosek zastąpienie ich pewnym znakiem. I tak np. wyraz cnim skrócano przez zatrzymanie tylko litery n i umieszczenie jej między dwiema kropkami — ,n. Wyraz pater lub mater przez zachowanie pierwszej i ostatniej litery pr. mr. wraz z dodaniem nad niemi podłużnej kreski na znak wyrzutni, a więc hr, mr = (pater, mater). Przy wszechstronnem stosowaniu skróceń za pomocą pewnych stałych zasad, oraz ogólnie przyjętych znaków, osiągano tak znaczną redukcję, że skrócone pismo mogło się mieć do nieskróconego, jak 1:5, t. j. że ten sam pisarz czy kopista, zamiast jednej stronicy musiałby, nie używając skróceń, pięć lub sześć stronic zapisać. Były więc abrewiacye oszczędnością materyałówpiśmiennych, oraz oszczędnością czasu. Oba te względy w wiekach średnich, wobec kosztownego nader pargaminu, wobec nieistniejącej sztuki drukarskiej, a więc wobec potrzeby rozpowszechniania pisma za pomocą kopij, stały się rozstrzygającemi w sprawie rozwinięcia się pisma skróconego. Skrócenia pisma łacińskiego, używanego tak długo na zachodzie, a u nas jeszcze dłużej, w praktyce sądowej ulegały pod względem swego rozwoju różnym kolejom, począwszy od IX wieku. W w. ХП i XIII zarówno w rękopisach jak i w dyplomatach czyli dokumentach, dążność do skracania pisma dochodzi do najwyższego szczytu. W następnych zaś wiekach co-raz więcej słabnie, tak. iż na schyłku X^VIII stulecia, u nas w kancelaryach pismo łacińskie z niektóremi wyjątkami prawie bez skróceń się ukazuje. Trudności, które nastręcza samo pismo łacińskie w wiekach średnich, odmienne i różne stosownie do kraju i do wieku czyli epoki, jak niemniej trudności, które przedstawia odczytanie skróceń, stworzyły potrzebę oddzielnej gałęzi nauki, znanej pod nazwą paleografii łacińskiej wieków średnich. Częścią istotną paleografii jest nauka o skróceniach, używanych przez pisarzy łacińskich. Wiadomości o skróceniach ujęte są w pewien systemat ogólnych wskazówek. Prócz tego istnieją słowniki, podające w porządku alfabetycznym skrócone wyrazy wraz ze znakami, oraz całkowńte ich brzmienie. Te pomoce naukowe nie wystarczają atoli do usunięcia trudnośei, jakie przy odczytywaniu skróconego pisma natrafia badacz. Pośpiech kopistów, niedbałość piszącego, dowolność indywidualna, wyłamująca się z pod przepisu szkoły, stawały się źródłem licznych zboczeń, urągających się wszelkim zasadom lub sy-stematom. Długoletnia wprawa przy gruntownej znajomości języka łacińskiego, danej epoki, danego kraju, i terminologii przedmiotu, mogą najwięcej usposobić do ścisłego odczytywania skróceń. Tylko najogólniejsze wskazówki będą tu podane, co do zasad, jakicmi się przy używaniu skróceń rządzono. W skróceniach odróżniają paleografo-wTie trojakiego rodzaju formy: 1) sygle, 2) noty tyrońslde, 3) właściwe abrewiacye czyli skrócenia, albo tytle. 1) Sygle czyli pojedyńeze litery, zwykle inicyały, które nazwę swą biorą od wyrazów lite-rae singuläres, przedstawiają najprostszy i najdawniejszy typ skracania wyrazów przez podanie tylko litery pierwszej, początkowej. Najczęściej u rzymian używano tej metody w nazwiskach, przy oznaczaniu godności, przy podawaniu formuł często używanych. Do najwięcej znanych należą: S. P. Q. R. — Senatus populasaue Romanics, J. E. — judex esto\ A. U. C. — ab urhe eon dita\ C — consul. W imionach lub nazwiskach:

M. —Marcus, C. — Cassius. W wiekach średnich podobnież wzorowano się na tych przykładach, nieraz podając w pismach tylko początkowe literw których objaśnienie przedstawia niekiedy wielkie trudności. 2) Noty tyrońskie, wprowadzone do użycia po raz pierwszy jakoby przez Juliusza Ty

3 ed., 1866.

.rona, który, jako libertowany przez Cycerona, pełnił przy nim obowiązki sekretarza prywatnego. Skrócenia przez niego dla pośpiechu w pisaniu wprowadzone, podobne były poniekąd do obecnych znaków stenograficznych. Używano ich pierwiastko wo w wiekach średnich, później znajomość ich zaginęła i tylko nieliczne ślady spotykają się w dalszym rozwoju pisma średniowiecznego skróconego. Do powszechnie znanych należy znak 7 t. j. et, -7~ = est, — czyli esse i t. p. 3) "Właściwe znaki skróceń, czyli A., niekiedy u nas nazywane tytlami (ros. titło), które umieszczone obok wyrazu, na początku lub na końcu, albo nad wyrazem, wskazują, jakie litery lub zgłoski są opuszczone czyli wyrzucone. Oto są w liczbie ośmiu najważniejsze: 1) kreska podłużna lub zagięta haczykowato nad literą wyrazu (— co) zastępuje wyrzuconą literę m lub n, np. meu = тент, no = non, eotra—contra. Ten sam znak wyraża opuszczone er lub re np. info's. inter, hëdes — heredes. 2) znak jakby siódemki lub haczyka 7 nad wyrazem wskazuje opuszczone re, er, ir, np. Voit'¹— breviter, 3) mała dziewiątka, w kształcie ⁹ znaczy us, np. op⁹ = opus,, bon⁹ = bonus, min⁹ — minus, quib⁹ = quibus. 4) znak w kształcie ² lub ³ nad wyrazem znaczy ur, np. sepelit² — sepelitur, dicit² — dicitur. 5) znak w kształcie ⁵ (piątki) oznacza s, np. nib — nis, plureb — plures. 6) znak dziewiątki wy raza cum, cun, com, con, np. gtra = contra, dig tur — di-cuntur, g munis—communis. 7) kropka, dwukropek lub haczyk znaczy que, czasem us, est i inne, np. atq- — atque, cumą’ = cumque, usq% — usque i t. d., quib’ = quibus, prod’ — prodest, ad' = ndest. 8) znak w kształcie czwórki 1\ — rum, np. quok—quorum, servons servorum. Prócz tych znaków ogólniejszych, są jeszcze inne dla udzielnych zgłosek, lub dla pewnych liter, np. dla litery p. Litera p przekreślona u dołu linijką poprzeczną oznacza per, par lub por. Ta sama litera z linijką u góry, oznacza prae, pre. I znów tosa-moj)z ogonkiem przedłużonym na laskę dolną od haczyka górnego ( 1?) oznacza pro, np. £dere sprödere. Te subtelne różnice stają się nieraz u niewprawnych powodem błędnego odczytywania wyrazów podobnych, np. prosum, presum, a jednak różnych. Nadto w całym szeregu różnych wyrazów, których przytaczać tu niepodobna, zaprowadzili kopiści skrócenia lub wyrzutnie, nie ulegające jakimś ogólnym przepisom, np. g ze znaczkiem a nad literą, oznacza: дл = erga, gr = igi-tur, g° = ergo. Bardzo często powodem błędnych wniosków staje się wyraz skrócony: snam, który oznacza sententiam, spali często odczytywane jako spirituali, oznacza speciali; tre = tempore i t. p. Do bałamutnych wniosków prowadzi także odczytywanie litery q z róźnemi znaczkami, która może oznaczać np. q⁹ — ąuatenus, albo quibus, albo niekiedy oznacza : quid, lub quod, quam, сроит i quoniam. Treściwy wykład nauki o skróceniach w następujących dziełkach: W. "Watten-bach. „Anleitung zur lateinischen paléographie“.

Leipzig. 2 Aufl. 1872. Fr. Leist: .Urkunden' lehre“, Leipzig, 1882. Chassant: „Dictionnaire des abbreviations latines et françaises“, Paris,

A. P.

Abriale Andrzej Józef hrabia, francuzki prawnik i mąż stanu (* 1750— -j* 1828). Należał do redakcyi kodeksu cywilnego Napoleona. W.roku 1799 zorganizował w Neapolu rzeczpospolitą partenopejską, a w r. 1808 sądownictwo w królestwie italskiem. Za czasów konsulatu Napoleona był ministrem sprawiedliwości; Ludwik XVIII mianował go parem Francyi.

Abril (łac. Aprilus) Pedro Szymon, pisarz hiszp. XVI w., wpłynął bardzo na używanie języka hiszpańskiego w miejsce łaciny, pracą: „Apunta mientos de como se deven reformar las doctrinasy la manera de enseńallas“ (1589, 1769 i 1817). Przyczynił się do rozwoju dramatu hiszpańskiego przekładem komedyi Aristofanesa „Plutos”, Eurypidesa „Medei”, oraz sześciu komedyi Terenciusza. Przełożył także bajki Ezopa i niektóre dzieła Cycerona i Arystotelesa. Tłumaczenia jego należą do najlepszych hiszp. przekładów starożytnych klasyków.

Abrogatio legis (łac.) oznaczało w rzymslciem prawie całkowite zniesienie starej ustawy, a zastąpienie nową. (Lex prima tollitur. Ulpiani Fragmenta).

Abrudbanya (Stare grody, G-ross-Schlatten, także Altenburg), miasteczko w Siedmiogrodzie z 2,900 m. rumunów; słynie z kopalni złota, znanych jeszcze rzymianom pod nazwą Auraria Daciac. Kruszec otrzymuje się z porfiru w postaci drobnych żyłek i blaszek. Boczna pro-dukcya dochodzi do 1,000 kilogr. z górą, czyli 55% całej produkcji złota w Austro-Węgrzech*, w 1849 r. 19 maja spalonem zostało przez górali rumuńskich pod wodzą Abrahama Janka, przy-czem mieszkańcy węgierskiego pochodzenia wymordowani bez różnicy płci i wieku.

Abruzzy, góry we Włoszech, należące do środkowych Apeninów, a nazwane według miasta Abruzza (Abrutium). które w wiekach średnich zwało się Teramo (Interamma). Według tych gór nazwano dalej północną część byłego królestwa neapolitańskiego, pomiędzy rzekami Tronto i Trigno i podzielono tę część na trzy prowin-cye: Abruzzo ulteriore I, Abruzzo ulterior e II i Abruzzo citeriore. Ten podział pozostał, przyłączono tylko prowincyę Molise (obecnie Campobasso); wszystkie cztery pro-wincye tworzą dziś całość terytoryalną (compartimente territoriale) jako Abruzzi-Molise, A. graniczą na północ z Umbryą, na zachód z Latium, na południe z Kampanią, a na wschód z Apulią i Adryatykiem. Obszar wynosi 17008 kilom, kw.; z tego przypada 2875 kim. kw. na Abruzzo ult. I czyli Teramo, 6625 kim. kw. na Abruzzo ult. II. czyli Aquila, 3092 kim. kw. na Abruzzo cit. czyli Chieti i 4416 kim. kw. na Campobasso A. stanowią najwyższe podniesienie półwyspu apenińskiego, należą do fownacyi wapiennej, są nad-

rwy czaj strome, niedostępne, dzikie, lecz zarazem ska, jakie miał pod ręką. do Ścigania uchodzącego malownicze. Najwyższy szczyt Gran Sasso dTtalia ojca, lecz zwołał pod broń wszystek lud izraela. czyli Monte Corno (2909 m.), dalej Monte Ye- od Dan aż do Berzeba. Tymczasem Dawid, ostrze-lino (2505 m.) i Monte Amaro (Majella 2905 m.). żony przez Chusala, zebrawszy na prędce rozpro-A. składają się z dwóch łańcuchów górzystych, szone wojsko swe, uderzył na syna i poraził go zamykających głęboką i szeroką dolinę, w której na głowę, pod Machanaim. Absalon, uciekając, płynąca od północy- rzeka Aterno i od południa zawisł włosami na dębie, a Joab przebił go trzema Gizio, łączą się w jedną rzekę pod nazwą Pe- oszczepami. O dwie mile od Jerozolimy jest mar-scara, która przebija się później przez wschodnie murowy pomnik niesłusznie jemu przypisywany pasmo gór. Jezioro Celańskie czyli Fucyńskie przez tradycyę (II. Kr. 18).

(Lacus Fucinus), olbrzymi wygasły krater, które    Absalon biskup ob. Axel,

często pustoszyło okolicę wylewem, jest dziś po    Absalona grób, osamotniona budowla w ro-

m-i

i*.

it

V

*4

i*

większej części osuszone przez kanał odwadniają dzaju nagrobków, znajdująca się na połud. zachód ,y budowany z rozkazu cesarza Klaudyusza. Kii- od Jerozolimy, która jest mieszaniną różnych sty-nat A. jest ostry ale zdrowy, a na spadach na- łów. Widzimy czworograniastą budowlę wspartą ffet łagodny; od października • do kwietnia śnieg na filarach rozmaitych, dwóch półsłupach i dwóch pokrywa szczyty; gęste lasy dębowe i bukowe ówierćsłupach bez podstaw, o jońskich ślimaczni-obrastają góry, a w nich kryją się niedźwiedzie, each; architraw jest w stylu doryckim; nad nim wilki i dziki. Tylko "doliny są urodzajne; rosną wznosi się czworograniasta attyka, ozdobiona tam drzewa oliwne, migdałowe, orzechowe, kasz- 1 tany i t. d. Ludność, według spisu z r. 1885, wynosiła 1,386,817 mieszkańców. Jest to lud pasterski, silnie i pięknie zbudowany, rosły, żywi się głównie winem i kukurydzą, przywiązany do gór swyoh i do religii, gościnny i utalentowany, najwięcj dostarcza rekrutów do jazdy włoskiej. Głownem jego zajęciem jest chów bydła, szczególnie zaś nierogacizny, oraz owiec; ale uprawia także rolę, siejąc zboże, len, ryż i sadząc wino. Rozwija się tu zwolna jedwabnictwo. Ko-munikacya była do ostatnich czasów bardzo zaniedbana, gdyż przez góry wiódł tylko jeden gościniec do Neapolu, a zresztą cała kraina była prawie niedostępną dla wojsk regularnych. Dopiero przez wybudowanie drogi z Gaety na północ, połączono centralną abruzką wyżynę, z morzem tyreńskiem. Mimo tak dogodnych warunków obrony, ludność nie oparła się ani niemcom, ani francuzom, ani hiszpanom, maszerującym do Neapolu.

м3

.    /Ли-»»

!■#

Powstanie przeciw francuzom r. 1798 okazało się również bezskutecznem. Murat usiłował r. 1815 nadaremnie wzbudzić tu wojnę ludową przeciw Austryi. W roku 1871 rozpoczęto budowę drogi żelaznej od Pescary do Aquila, a ztąd linię do Terni (ukończoną r. 1883) i do Rzymu.

i ii

29. Grobowiec Absalona.

gzymsem formy egipskiej. Na attyce spoczywa walcowaty nastawek, a na nim dach w kształcie lejka. Do niedawna mniemano, że jest to budowla z czasów przedgreckich, zatem utwór architektury semickiej; lecz to okazało się hłędnem, gdyż budowla wykazuje mieszaninę stylów greckich. Jest to prawdopodobnie, tak jak wszystkie tego rodzaju budowle, znajdujące się w okolicy Jerozolimy, zabytek z czasów rzymskich ce-sarzów.

Absalon (po hebr. Abszalom „ojciec pokoju“) trzeci syn Dawida i Moachy, córki Thol-maja, króla Gessur, urodzony w Hebronie, uważanym był za najpiękniejszego młodzieńca w izra-elu. Gdy Amnon, starszy brat jego, zrodzony z innej matki, zhańbił jego siostrę Tamarę i następnie wypędził, wtedy Absalon w czasie uczty zabił go, za co Dawid wygnał go z kraju. Po trzyletnim pobycie w Gessur, u dziadka, za wstawiennictwem Joaba, powrócił do kraju, lecz dopiero w dwa lata później przypuszczonym był przed oblicze Dawida. ЛУ czasie tym Absalon podprawiał sobie wozy i jezdnych, trzymał liczną służbę, a zyskawszy wielu stronników, podniósł bunt przeciw ojcu, strącił go z tronu i wszedłszy do Jeruzalem, znieważył niewiasty Dawida, który uciekł za Jordan. Idąc za namową Chusala, skrycie sprzyjającego Dawidowi, nie użył 12,000 woj-

Ks J. B.

wreszcie samo

Abcces łac. (abscedere, odstępować, oddzielić się) ob. Ropień.

Abschatz Hans Assmann, .Freiherr von, (*1644—*{T699) poeta niemiecki, należący dot. z. drugiej szkoły szląskiej. Ur. w Würbitz na Szlą-sku, kształcił się w Strasburgu i w Lejdzie, potem podróżował po Anglii, Niderlandach, Francji i Włoszech. W r. 1675, po śmierci Piastowicza Jerzego Wilhelma zarządzał księztwem ligni-ckiem i reprezentował je na sejmach we Wrocławiu, posłował też do Wiednia. Poezye jego, wydane dopiero po śmierci p. t ,.Poetische Ueber-setzungen und Gedichte’⁴, (Wrocław 1704) wyróżniają się korzystnie z całej szkoły większą stosunkowo naturalnością, powściągliwością i powagą, oraz nastrojem patryotycznym; zresztą oryginalnych mało, większość tłumaczonych, a między niemi „Wierny pasterz“ Guariniego. W. Müller wydał jego pisma w „Bibliothek deutscher Dichter des XVII Jahrhunderts“, tom VI (Lipsk, 1842).

Abscissa, ob. Odcięta.

Absimarus ob. Apsimarus.

Absolucya czyli rozgrzeszenie, odpuszczenie grzechów na spowiedzi; zaś A. generalna czyli ogólna jest aktem rozgrzeszenia i zarazem apostolskiego pożegnania człowieka, schodzącego ze świata. W pewnych przypadkach może ona tyczyć się wielu ludzi, jak n. p. w czasie burzy na okręcie, albo przed bitwą. Także udzielaną bywa chorym, znajdującym się w stanie bez-przytomnym. A. nad zwłokami jest modlitwą, którą kapłan, stojący u nóg nieboszczyka, albo między ołtarzem i trumną, odmawia za duszę umarłego, aby Bóg raczył mu odpuścić grzechy i przyjąć go do swej chwały, przyczem skrupia zwłoki albo trumnę wodą święconą i okadza. Pierwotnie udzielał A. generalnej Papież, lub z jego ramienia wyznaczeni legaci. W czasach późniejszych Papieże dawali pełnomocnictwo biskupom, ale zawsze na czas ograniczony, z wyjątkiem przypadków nagłych; wtedy bowiem ci sami biskupi mogli przenosić swą władzę na swych księży. Najważniejsze pod tym względem postanowienie wyszło od Benedykta XIV roku 1747;: Papież ten udzielił władzę A. generalnej biskupom na cały czas ich urzędowania, z prawem przenoszenia tej władzy na księży świeckich i zakonnych. Władza ta nie ustaje z chwilą śmierci biskupa, lub Papieża, którzy jej udzielili kapłanom.

Absolut, absolutność, absolutny. Wyraz pochodzący od łacińskiego absolvere (dokonać, uwolnić), oznacza to, co niezależne, niczem nie uwarunkowane, nieograniczone, a zatem bezwzględne, w przeciwstawieniu do zależnego, ograniczonego, względnego. I tak w zakresie poznania ludzkiego pod prawdą absolutną rozumiemy prawdę nieulegającą zaprzeczeniu, czyli bezwzględną, w zakresie etyki absolutne dobro oznacza najwyższy stan lub czyn etyczny, najwznioślejsze działanie (doskonałość moralną), w sztuce absolutne piękno oznacza ideał piękna, do którego dąży każdy twórca-artysta, piękno niedościgłe.

Przeniesiony do ściślejszej dziedziny filozofii, wyraz ten najprzód jako przymiotnik oznaczał atry-bucje czyli własności istoty najwyższej, w najwyższym nieograniczonym stopniu istocie tej przyznawane np. wszechmocy, wszechdobroci, wszechwiedzy, najwyższej sprawiedliwości t. j: potęgi, wiedzy, dobroci, sprawiedliwości absolutnej. Razem bowiem z teologią, urabiającą zwykle pojęcie Boga na wzór człowieka, i filozofia przenosiła często własności i przymioty człowieka na istotę najwyższą (ob. ant rop om or fi z m), podniósłszy je wprzódy do najwyższego stopnia doskonałości. czyli do absolutu. Ze wszystkich tych właściwości istoty najwyższej, najczęściej wszechwiedza czyli wszechmądrość z pojęcia atrybutu t. j. wszecbmądrości bożej, przenoszoną bywała w zakres pojęcia samoistnego, oderwanego i podnoszoną na stanowisko rozumu nieosobistego t. j rozumu-absolutu.' Szczególniej w filozofii niemieckiej, a zwłaszcza od czasów Fichte-go i Schellinga, das Absolute t. j nieskończoność, nieograniczoność, bezwzględność, stało się nazwą utartą, odpowiadającą pojęciom najwyższej idei, najwyższej zasady nieosobistej świata, a równającej się poniekąd pojęciu Boga osobistego w teologii. I tak u Fichtego zasadą taką było pojęcie absolutne osobowości (das absolute Ich), u Schelinga pojęcie tożsamości absolutnej rzeczywistości z idealnością (Identität des Realen u. Idealen), u Hegla pojęcie idei, rozumu; u Schopenhauera pojęciem takiem zjawia się drogą reakcyi już nie myśl oderwana, ale rzeczywistość, nie pojęcie ale życie, nie rozum ale w⁷ola (der Wilie), u. Hartmanna podobnież choć w odmiennej formie wola nieświadoma (der unbewusste Wille) albo raczej das Unbewusste. Słowem, w miejsce istoty najwyższej, per-sonifikowanej czyli uosabianej z wTłaściwTościami człowieka, same pojęcia tych jej własności czyli atrybutów, w nowszej filozofii odrywane były kolejno od tej istoty i wynoszone do godności zasady świata pod nazwą absolutu. W tern znaczeniu absolut oznacza odtąd w filozofii pojęcie zasadnicze, najwyższe, będące zasadą i pierwiastkiem świata, czy nazwą jego Bóg, czy wszech-duch (Allgeist), czy materya, czy rozum, czy forma, czy inne jakie pojęcie oderwane i podniesione do najwyższej potęgi, czy istnienie w najszerszeni, najbardziej oderwa-nem-metafizycznem znaczeniu (ob. metafizyka). A. zatem jest pojęciem kaidynalnem, osią główną wszelkiej filozofii, o ile naturalnie ogarnia ona swem badaniem całość zjawisk świata i ich przyczynę zasadniczą t. j. o ile dąży do stworzenia systematu filozoiicznego. Są bowiem filozofowie, którzy, przeświadczeni o niemożności dotarcia do owej przyczyny, usiłują zacieśnić krąg swoich badań, zamykając się z umysłu w obrębie samych zjawisk (ob. pozy ty wi z m i fenomenalizm) i jak sądzą, unikając tym sposobem pojęcia absolutu. В ojęcie to jednakże tak jest zrośniętein z badaniem filozoficznem i tak ponętnem dla rozmyślań ludzkich, iż pomimo wy-

w alkoholu

O O I-O N

o o <3^ to —1 00 Ф-

СО -ф

CM co o cT

0'<!

t- 05 co gHO) 0.0 0 o cT cT

00 C.O

co o

O CM

o'o

0,036

0,901

2.900

ff) i—'O НЮО

о'со'оГ

39,000

654,000

I—»

co

przy

4-10°

0,016

0.032

0,120

0.281

0,060

0,201

-o    o    o

t" т-l    O    o

О)    и    O

о" of t>T

0,619

0,019

1,185

3;600

rugowania go poza kres naszych dociekań, zjawia się ono, nawet wśród najbardziej pozytywnych systematów filozoficznych, skoro te stają się rzeczywiście systematami; wtedy ów A. występuje to jako materja, siła, ruch, to jako prawo zjawisk, to wreszcie jako wielka niewiadoma, jako X świata i nosi nazwę rzeczy niedościgłej, nie-mogącej być poznaną, jak np. the Unknowable Herberta Spencera. Nic dziwnego przeto, że historya pojęcia absolutu, jest poniekąd historyą filozofii (ob.) w ogóle, do której też odsyłamy po bliższe szczegóły rozwoju tego pojęcia. Zbadanie samego zjawienia się pojęcia Â. w myśli ludzkiej, bez względu szczególnego na treść, jaka go wypełnia, i przedstawienie stopniowego rozwoju tego pojęcia t. j. wyjaśnienie genezy i ewolu-cyijego, należy do psychologii (ob.) a poniekąd i do logiki (ob.) — W naukach ścisłych terminu „absolutny“ czyli „bezwzględny” używa się na oznaczenie własności istotnej, samoistnej, w sprzeczności zatem z tein, co jest względnem, zale-żnem od okoliczności zewnętrznych. Ciężar więc ciała albo jego barwa są własnościami względne-mi tylko, pierwszy bowiem zależy od miejsca, gdzie się ciało znajduje (na równiku lub biegunie, na ziemi lub słońcu), druga zależy od oświetlenia; skład zaś chemiczny ciała uważany być może za jego własność bezwzględną. Ciśnienie, jakie ciało wywiera na podstawę, stanowi jego ciężar bezwzględny, w różnicy od ciężaru właściwego, który oznacza stosunek ciężaru ciała do ciężaru wody tej samej objętości. ЛУ mechanice rozróżniamy spoczynek i ruch bezwzględny i względny, w przyrodzie jednak spoczynek bezwzględny ani ruch bezwzględny nie istnieje. W matematyce wartość bezwzględna liczby, oznacza jej wartość arytmetyczną, bez względu na jej znak algebraiczny, t. j. bez względu, czy jest dodatnią lub odjemną.    s- s-1 s- K-

Absorbcya (Fizyka). Pod względem fizycznym absorbcya jest zjawiskiem polegającem na pochłanianiu jednych ciał przez drugie : gazów przez płyny; gazów, płynów i ciał stałych z roztworów, przez ciała stałe. Gdy gaz zostaje zetknięty z płynem, nie wywierającym nań żadnej chemicznej reakcyi, to jego cząsteczki przeciskają się pomiędzy cząsteczki płynu, a cząsteczki tego ostatniego pomiędzy cząsteczki gazu, dopóki nie ułożą się do równowagi, czyli dopóki mieszanina nie stanie się jednostajną, powiadamy, iż gaz został przez płyn zabsorbowany czyli pochłonięty, nie utraciwszy jednak swoich pierwotnych własności. Takiego rodzaju absorbcya zowie się prostą czyli fizyczną. Jeżeli zaś gaz wchodzi w płyn, mogący wywrzeć nań reakcyę chemiczną, to on się z nim połączy namocy powinowactwa chemicznego i zostanie zabsorbowanym jeszcze silniej, gdyż utraci swoje pierwotne własności. Taka absorbcya zowie się złożoną czyli chemiczną. Objaśnimy to na przykładzie. Gaz kwasu węglowego w czystej wodzie rozpuszcza się, lecz może być z niej wydalony jako taki; ale gdy w wodzie znajdować się będzie jakiebądź ciało alkaliczne, dajmy na to tlenek potasu, to on się z nim połączy i jako gaz węglowy już nie będzie mógł być z wody wydzielonym, W pierwszym więc razie będzie absorbcya fizyczna, w drugim chemiczna. W przypadkach absorbcyi prostej, bez połączeń chemicznych, nazywa się współczynnikiem absorbcyi, stosunek objętości ciała zabsorbowanego do objętości ciała absorbującego. W ogólności spółczyn-nik ten zmniejsza się w miarę podwyższania się temperatury. Następujące cyfry, według ścisłych doświadczeń, przedstawiają współczynniki niektórych ciał gazowych dla wody i alkoholu:

w wodzie przy

+ 20°

Azotu . .

Tlenu .    .

Powietrza atmosferycz.

Wodoru Tlenku Węg. 0,026 Etylenu (W ę-glo-wodoru) 0,044 Kwasu węg. Siarko-wod.

Kwasu pod-siarkowego . 57,000 Ammoniaku 812,000

Spółczynniki są w prostym stosunku do ciśnienia, tak, iż można powiedzieć, że ilość absolutu,a gazów zabsorbowanych przez płyny są dwa trzy i t. d. większe, gdy ciśnienie będzie dwa trzy i t. d. razy większem, i odwrotnie. Absorbcyjne zdolności ciał stałych zależą głównie od ich fizycznej budowy: im cząsteczki, z których one się składają luźniej są skupione i tworzą ciało bardziej porowate, tern ono łatwiej pochłania gazy i płyny. Dlatego to marmur lub alabaster, nierównie słabiej absorbują wodę, aniżeli kreda lub gips ziemisty. Jak zaś dalece na własności absorbcyjne wpływa fizyczna budowa ciał stałych, najlepiej daje się to widzieć z porównania zachowywania się węgla i dyamentu, który jak wiadomo, niczem innem nie jest, jak najczystszym węglem. Podczas gdy dyament w zetknięciu się ze wszyst-kiemi ciałami gazowemi pozostaje zupełnie obojętnym, węgiel, bądź drzewny, bądź zwierzęcy (z przepalonych kości) pochłania je z zadziwiającą siłą. Według obserwacyi T. Saussura, na jedną swoją objętość węgiel drzewny, przy temperaturze 10 stopni, pochłania następujące objętości gazów: amoniaku 90 — kwasu solnego 85 — kwasu podsiarkowego 65 — siarko-wodoru 55 — kwasu węglowego 35 — etylenu 35 — tlenku węgla 9.4 — tlenu 9.2 — azotu 7.5 — wodoru 1.7. Absorbuje on prócz tego parę wodną z powietrza i wielką ilość gazów złowonnych i z tego powodu poczytuje się za doskonały środek odwaniający. Z płynów pochłania on barwniki, i dla tego woda wzięta z kałuży, najbardziej zabrudzona i cuchnąca, po przejściu przez węgiel

wia z mm w

wychodzi czystą i bezwonną, zdatną do użycia. Liczne zastosowanie węgla w przemyśle, już to dla odbarwienia syropów, już dla odwaniania poczynającego się psuć mięsa, bądź też do klarowania i oczyszczenia wody, zasadzają się na jego prostej własności absorbcyjnej. Przy tej atoli własności swej, węgiel na pochłonięte ciała nie wywiera żadnej reakcyi chemicznej, one się w nim nie zmieniają: pochłonięty np barwnik pozostaje ten czem był, utrącą jedynie zdolność rozpuszczenia się. Materyały używane na podściół pod zwierzęta domowe w stajniach, główną użyteczność swoją w tym względzie zawdzięczają własności absorbcyjnej. Pochłaniając płynne odchody zwierzęce, nietylko utrzymują zwierzęta w czystości, lecz i samych odchodów jako nawozu, wartość podnoszą. Można z pewnością przyjąć, że przy wszystkich warunkach równych, ten z materya-łów na ściółkę używanych jest najlepszym, który posiada największą siłę absorbcyjną. Pozostawiając pogrążone w wodzie rozmaite materyały na podściół używane, lub proponowane, Boussingault oznaczył przez zważenie takowych dokonane pr/ed pogrążeniem i po wyjęciu z wody, siłę absorbcyjną każdego z nich. Tym sposobem skonstatował, że po dwudziesto-cztero godzinnem nasiąkaniu 100 kilogramów każdego z tych rnateryałów. zatrzymało w sobie wody: słoma pszenna 2^0 kilogr.— słoma jęczmienna 285 — słoma owsiana 228 — łodygi kolzy 200 — liście dębowe opadnięte 162 — wrzos 100 — piasek kwarcowy 25 — margiel 40 — ziemia roślinna wysuszona na powietrzu 50 kilog. Z tego pokazuje się, że słoma roślin zbożowych posiada największą zdolność do nasiąkania, która prócz tego ma wyższość nad innemi materyałami, z powodu swej elastyczności, dostarczając podściół miękki, wygodny dla zwierząt. Dla zastąpienia jako ściółki absorbującej, 100 kilogramów słomy pszennej, potrzeba według cyfr oznaczonych przez Boussingaulta: 77 kilogramów słomy jęczmiennej — 96 kil. słomy owsianej — 110 kil. łodyg kolzy — 130 kil. liści dębowych — 220 k. wrzosu — 440 k. ziemi roślinnej — 550 k. mar-glu — 880 k. piasku. Trociny drzewne posiadają także wysokie zdolności absorbcyjne i mogą być z korzyścią na ściółkę używane.    J- A-

Absorbcya gruntowa. Ziemia, zwłaszcza uprawiana, jako złożona z cząstek słabo z sobą spojonych. a więc porowata posiada także w wysokim stopniu własności absorbcyjne i pochłania ona powietrze i inne gazy jak ammoniak, węglan am-moniaku i t. p. już to wstanie wolnym już w wodzie rozpuszczone, tudzież wodę i ciała stałe z roztworów. Ta zaś jej własność nosi nazwę „absorbcyi gruntowej.” Ma ona nader wielkie znaczenie dla życia roślin, albowiem główne ich pokarmy z ziemi czerpane, stanowią materye przez nią zabsorbowane. Absorbcyjne zdolności gruntu, łatwo jest wykazać, polewając umieszczoną w lejku ziemię słabym rotworem (Vsoo) fosforanu potażu. Sól ta w całości zostaje zatrzymaną w ziemi, w czasie przejścia przez nią cieczy, w odsączonym zaś płynie nie okazuje się jej śladów. Zupełnie to samo następuje przy polaniu gruntu roztworem ammoniaku, lub kwasu krzemowego. I te ciała w zupełności przez ziemię zostają pochłonięte. Zachodzi tu więc zjawisko nieco podobne z odbarwianiem płynów przez węgiel, który, jak o tem wyżej była mowa, wyciąga z płynu barwnik i przemienia w stan nierozpuszczalny. Zupełnej jednak analogii między pochłanianiem gruntu i węgla, przeprowadzić nie można, z powodu następującej istotnej różnicy: węgiel pochłania rozpuszczoną materyę, nie rozkładając takowej, lub też przepuszcza przez siebie roztwór bez zmiany; grunt zaś posiada zdolność rozkładania pewnych z wiąz ków, zatrzymywania w sobie tylko jednej ze składowych części rozpuszczonego ciała i pozostawiania innej w roztworze. Jeżeli naprzykład polać grunt roztworem chlorku potasu, to potas przejdzie do gruntu, chlor zaś w postaci chlorku wapnia znajdzie się w odsączonym płynie. Podobnego rozkładu węgiel sprawić nie może. Doświadczenia pokazują, że mniejsze lub większe zdolności absorbcyjne różnych gruntów, zależtiemi są nietylko od ich stanu fizycznego, lecz i od chemicznej natury składników, Największą zdolność do absorbowania metali z roztworów, posiadają ziemie bogate w części gliniaste i próchnicowe, do których należą czarnoziemy. Silnie także absorbują ziemie gliniaste i glinkowate, gdy tymczasem piaszczyste, ubogie w próchnicę i miał gliniasty, posiadają zdolności absorbcyjne w bardzo słabym, stopniu. Dla tego to względna urodzajność gruntów, zostaje w stosunku do ich zdolności absorpcyjnych. Poglądy na absorbcyę gruntową są różne. Zdaniem Lie-biga i jego naśladowców Henneberga, Stohmaua, Petersa, Ubaldiniego i innych, pochłanianie przez grunt zasadza sięnacząsteczkowem przyciąganiu między gruntem i rozpuszczonem ciałem; przeciwnie Way, Eichhorn, Rautenberger i inni objaśniają gruntową absorbcyę reakcyami chemicznemi między wodo - krzemowemi solami gruntu (zoolitami) i roztworem. Inni nakoniec (Brustlein, Knop) utrzymują, że zdolność pochłaniania gruntu zależną jest w części od cząsteczkowego przyciągania, w części od chemicznych reakcyi. Nie wchodząc w krytyczny rozbiór tych poglądów, ograniczymy się jedynie na przytoczeniu głównych rezultatów badań, nad absorbcyjną zdolnością gruntu: 1) Oprócz wyżej pomienionych ciał: potasu, amoniaku, kwasu fosforowego i krzemowego, grunt absorbuje sód, wapń i magnezyę; przeciwnie chloru, kwasu chloro-wodorowego czyli solnego, siarczanego i azotnego grunt wcale nie pochłania. 2) Ilość związku pochłanianego przez grunt, zależna jest od koncentracyi roztworu, im roztwór gęstszy, tem większa ilość materyi przez grunt zostaje pochłoniętą. 3) Jeżeli grunt polewa się jednym z pochłanialnych związków i pozosta-zetknięciu, to grunt wyciąga z niego całą ilość związku, jaką może wyciągnąć. Jednak część związku przytem pozostaje w roztworze; rozpuszczone ciało rozdziela się między gruntem i wodą, poczem dalsza zmiana w roztworze widzieć się nie daje, chociażby jak najdłużej grunt

J. A.

pozostawał z nim w zetknięciu. Zatrzymanie części rozpuszczonego ciała przez wodę, nie może być objaśnione nasyceniem gruntu tym związkiem, dlatego, źe po przeniesieniu gruntu do bardziej skoncentrowanego roztworu tegoż samego ciała, on pochłaniać będzie z niego nową ilość materyi, dopóki znowu nie ułoży się równowaga między gruntem i otaczającym roztworem. Na zasadzie tych doświadczeń obecnie przyjmują, że w gruncie główna masa niezbędnych dla roślin materyj pokarmowych, znajduje się w stanie nierozpuszczalnym, i źe nader mała część ich może znajdować się w gruncie w stanie roztworów. Przyczem jednak dotychczas nie zostało należycie wyjaśnio-nem, czy korzenie roślin gruntowych, przyjmują surowy pokarm bezpośrednio z cząstek ziemi przylegających do włosków korzeniowych, których błony, posiadając kwaśną reakcyę, te cząstki rozpuszczają, czy też pochłaniają mineralne związki z gruntowego roztworu, i czy nie mogą one żywić się jednocześnie oboma tymi sposobami.

Absorbcya (Fizyologia). Pod względem fizyo-logicznym absorbcya jest czynnością jestestw żyjących, polegającą na wsysaniu przez ich tkanki z otaczającego zewnętrznego środka, lub z pewnych organów własnego ciała, materyj pokarmowych i innych, niekiedy nawet szkodliwych i na przeprowadzeniu takowych w masę soków. Czynność ta zatem jest pierwszą fazą w sprawie żywienia się jestestw organicznych. Rozpatrzmy z o-sobna jak się ona odbywa u roślin i zwierząt.

Absorbcya u roślin. Wiadomo jest, źe główną rolę w zjawiskach życiowych u roślin (a tak samo i u zwierząt), odgrywa materya żywa, współ-płynna, w składzie swym skomplikowana, obdarzona ruchem, zwana pierwoszczem czyli proto plazmą, albowiem tylko z niej powstają wszystkie tkanki i organy ciała roślinnego. U niektórych roślin, stojących na granicy królestwa zwierzęcego i roślinnego, całe ciało składa się z nagiej, niczem nie pokrytej protoplazmy, jak naprzykład ciała śluzowców (Myxomycètes) w pier-wszem stadium rozwoju, gdy tworzą tak zwane myxoameby, lub plasmodie. Takie roślinne ciała pełzając po podłożu w różnych kierunkach, mogą pochłaniać z otaczaj ąeego środka nietylko płyny i gazy, lecz i ciała stałe, które się z łatwością w pół-płynną protoplazmę przeciskają i zostają strawione ; resztki zaś niestrawione i niezuźyte bywają na zewnątrz, z niej wydalane. Lecz zupełnie inaczej rzecz się ma u wszystkich innych roślin, w których protoplazma otoczona jest błoną. Ponieważ błona komórkowa dla ciał stałych jest zupełnie nieprzenikliwą, chociażby te jak najbardziej były rozdrobnione, przeto w ciało rośliny wejść nie mogą. Rośliny więc w ogólności z otaczającego środka mogą przyjmować pokarmy jedynie w stanie płynnym i gazowym, ciała zaś stałe tylko w wodzie rozpuszczone, gdyż w tych stanach błony komórkowe do przejścia żadnej im tamy niestanowią. Prócz materyj pokarmowych, rośliny absorbują promieniowanie słoneczne, jak niemniej i promieniowanie ze źródeł

EftujkluücJJa l’oirriticliQa llu»U

sztucznych t. j. z palących 3ię ciał. Zajmijmy się przedewszystkiem poznaniem ogólnego mechanizmu absorhcyi płynów i ciał w nich rozpuszczonych.

Og ólny mechanizm absorhcyi płynów i ciał w nich rozpuszczonych. Wiadomo jest, źe gdy dwa płyny zostaną przyprowadzone w zetknięcie, w przypuszczeniu, źe one są zdolne mieszać się z sobą i niezdolne oddziaływać na siebie chemicznie, to cząsteczki pierwszego rozpościerają się stopniowo w całej przestrzeni zajętej przez drugie i odwrotnie. Dwa płyny przenikają się wzajemnie i mieszają po woli dopóty, dopóki mieszanina nie przyjmie stanu jednostajnego. Ten ruch cząsteczek stanowi tak zwaną dyfuzyę czyli zlanie się (diffusio); mówi się, źe dwa płyny zlały się jeden z drugim. Jeżeli dwa sąsiednie płyny przedziela błona przepuszczalna, to one przechodzą przez tę błonę, i przeszedłszy na stronę przeciwną, zlewają się z sobą jak w pierwszym razie: mówi się wtedy, iż ma miejsce osmoza czyli przenikanie (osmozis), które niczem innem nie jest, jak dyfu-zyą w warunkach szczególnych. Jeżeli niema błony, dyfuzya zależy tylko od specyalnych własności dwóch obecnych płynów, jeśli błona istnieje, zjawisko zależy prócz tego od specyalnych własności błony, a nadewszystko od nierównej przenikliwości dla dwóch płynów obecnych, a która może nawet być żadną dla jednego z nich. Zamiast dwóch płynów czystych, odmiennej natury, przypadku, który w roślinie zdarza się rzadko, weźmy teraz pod uwagę płyn czysty, na-przykład wodę i tenże sam płyn, mający w swoim roztworze jakiebądź ciało rozpuszczone. Gdy te dwa płyny złączą się bezpośrednio, cząsteczki ciała rozpuszczonego, zetknąwszy się z płynem, który ich niezawiera, zaczną doń przechodzić, a przemieszczanie to nieustanie dopóty, dopóki skład całego roztworu nie zrobi się jednostajnym w całej przestrzeni. Będzie to także dyfuzya. Zjawisko będzie takie same, jeżeli woda w którą się przelewa ciało rozpuszczalne, zamiast być czystą, zawiera w roztworze swoim rozmaite inne substancye, nie zdolne wywołać re-akcyi chemicznej na pierwszą. Każda substan-cya przelewa się wtedy tak, jak gdyby była samą. Jeżeli roztwór i woda czysta będą przedzielone błoną, to ciało rozpuszczone będzie przechodzić przez błonę i zlewać się po drugiej stronie, jak w pierwszym razie; nastąpi więc i tu przenikanie, które znowu będzie niczem innem jak dyfuzyą w warunkach specyalnych. Gdy błony niema, zjawizko zależy jedynie od szczególnych własności ciała rozpuszczalnego, a gdy ona znajduje się, to prócz tego i od specyalnych własności błony, to jest od jej niejednakowej przepuszczalności dla rozmaitych substancyj rozpuszczonych, przepuszczalności, która może się stać żadną dla niektórych z nich. I tak: podczas gdy substancye łatwo krystalizujące się, jak sole, cukier i t. p. przenikają przez błony łatwo, materye trudno krystalizujące się jak guma, białko i wszystkie materye białkowe, przechodzą przez nią z wielką trud

10

nością, lub wcale nie przechodzą. Zasadzając się i przeobrazi, stawszy się naprzykład nierozpuszczalna ogólnych zjawiskach dyfuzyi i przenikania, la- nem, słowem gdy ono zniknie jako takie, w ta-two jest pojąć ogólny mechanizm absorbcyi czaso- kim razie można powiedzieć wogólności, źe zo wej lub ciągłej, jaką roślina wykonywa nad płynami stało przez roślinę spotrzebowane; wtedy równo-i ciałami w nich rozpuszczonemi, znajdującemi się waga oczywiście zrywa się. Ażeby ją przywró-w jej otoczeniu. Weźmy pod uwagę najprzód cić, ze wszystkich punktów sąsiednich substan-płyn czysty, wodę przekroploną naprzykład, gdyż cya dopływa w miejsce konsumcyi, ruch odby-woda odgrywa tu rolę największą, Przypuściw- wa się powoli aż do peryferyi i rozpościera dalej szy, że roślina jest wody zupełnie pozbawioną, w roztworze, z którego pewna część rozpuszczonej lub źe nie zawiera jej tyle, ile zawierać może, przy- substancyi zostaje przez roślinę pochłoniętą, puściwszy, również, źe błony zewnętrzne komórek W miarę tego jak ta substancya wewnątrz rośli-skrajnych, w danem miejscu, są dla wody prze- ny się zużywa, absorbcya trwa i może służyć za nikliwe, woda przejdzie przez te błony, rozprze- jej miarę. Z chwilą, w której równowaga dyfu-strzeni się w protoplazmie komórek i będzie prze- zyjna zostaje ustaloną, ilość materyi zaabsorbo-chodzić z komórki do komórki aż do wnętrza wanej w ciągu danego czasu, w rzeczy samej ciała rośliny, zawsze według praw fizycznych dy- w zupełności odpowiada ilości materyi w tymże fuzyi i osmozy. Jak skoro raz ciało zostanie na- czasie przez roślinę zużytej. Widzimy więc, że syconem wodą, nastąpi równowaga i woda na w przypadkach przepełnienia wodą, któreśmy chwilę wchodzić przestanie. Wtedy z dwóch rze- przypuścili, a co w naturze zdarza się bardzo czy nastąpi jedna. Jeżeli roślina nierośnie i nie- często, absorbcya materyi rozpuszczonej w wodzie wydziela w żadnym punkcie swojej powierzchni odbywa się niezależnie od tej wody. Jeżeli w tych najmniejszej ilości wody do zewnętrznego środka, samych warunkach, woda zawiera w roztworze jednem słowem, jeśli ona wody nie zużywa, jak to nie jedną substancyę, lecz dwie, trzy. lub wiel-ma miejsce u roślin wodnych, pogrążonych, któ- ką ich liczbę, jak to bywa w wodach nature rość przestały, to równowaga nie zostaje na- ralnych, to każda substancya zachowuje się tak, ruszoną i żadna nowa ilość wody absorbować się jakeśmy dopiero co objaśnili, i jak gdyby ona by-nie może. Jeżeli przeciwnie, roślina rośnie lub ła' samą. Gdy raz równowaga dyfuzyjna pomię-jeśli przez pewną część jej powierzchni woda się dzy rośliną a roztworem dla każdej substancyi wydziela do otaczającego środka, słowem gdy z ja- zostanie ustaloną, stosownie do ich własności o-kiegobądź powodu ona wodę zużywa, równowaga smotycznych i dyfuzyjnych, to tylko te z mate-natychmiast zostaje zerwaną, a zjawisko dyfuzyi ryi, które przez roślinę w jakibądź sposób mogą Ü przenikania na nowo się wraca, roślina w dal- być spotrzebowane, zostaną zabsorhowane pro-szym ciągu poczyna absorbować wodę z otacza- porcyonalnie do konsumcyi; pozostałe zaś w rojącego środka. Ilość wody zabsorbowanej w cią- ślinę nie przechodzą wcale. Te. które w nią prze-gu danego czasu jest dokładną miarą ilości wo- chodzą, przenikają niezależnie i w skutek indywi-dy zużytej we wnętrzu ciała rośliny, oraz wody dualnej konsumcyi, jak gdyby w roztworze znaj-wydzielonej do zewnętrznego środka. Poczynając dowały się same. Przy tem wszystkiem. jak wi-od chwili, w której równowaga osmotyczna zosta- dzimy. zostają zabsorhowane niezależnie od wody. je naruszoną, cała ta konsumcya wywołuje i re- która nie wchodzi. Stężenie przeto zewnętrzne-guluje absorbcyą, która z kolei, od tejże chwili, go roztworu musi ciągłe się zmniejszać. Przy-moźe służyć za jej miarę. Zamiast wody prze- puśćmy teraz, że dla każdej substancyi, będącej kropionej weźmy teraz pod uwagę wodę zawierającą w roztworze, roślina znajduje się i pozostaje w swoim roztworze jakiebądź ciało rozpuszczone, w stanie równowagi osmotycznej i dyfuzyjnej, pod-którego roślina dajmy nato jest pozbawioną, albo czas gdy wodę ona ciągle zużywa. Wtedy wy-posiada je w ilości niedostatecznej. Dla nahra- łącznie woda będzie absorbowaną, wszystkie zaś nia wyobrażenia, przypuśćmy najprzód, że roślina substancyę w niej rozpuszczone pozostaną na-jest wodą zupełnie nasycona, i że w ciągu doświad- zewnąrz, i stężenie roztworu będzie się powię-czenia żadna przyczyna nie zrywa równowagi, kszać. Przyjmijmy nakoniec, źe warunki nasy-Woda przekroploną nie wejdzie w nią, lecz cia- cenią rośliny nie są dopełnione, ani przez wodę. ło rozpuszczone przejdzie przez błony zewnętrzne, ani przez rozmaite sole w niej rozpuszczone, lub przeleje się w komórki skrajne, dla przejścia na- źe będąc czas jakiś nasyconą, przestaje być taką, stępnie z komórki do komórki, aż do głębi ciała z powodu źe roślina zużywa wciąż wodę i ciała rośliny, zawsze stosownie do praw fizycznych w niej rozpuszczone. Wtedy wszystkie elementa wnikania i dyfuzyi, i stosownie do szczegół- roztworu skomplikowanego, będą absorbowane nych własności osmotycznych i dyfuzyjnych w mo- jednocześnie; lecz każdy niezależnie od innych, wie będącego ciała i błon komórkowych. Gdy jak gdyby w roztworze znajdował się sam tylko, równowaga pomiędzy rośliną a roztworem wobec stosownie do energii ich poszczególnej konsum-rozpuszczonego ciała zostanie ustaloną, mogą na- cyi, jaka się odbywa w łonie rośliny. (Th. de stąpić dwa skutki. Albo to ciało przez roślinę Sa us sure: „Recherches chemiques sur la végéta-nie będzie spotrzebowane: wskutek czego równo- tion” p. 240, 1804. D eh er in: „Recherches sur waga się utrzyma i żadne nowe wprowadzenie l’assimilation des substances minerales par les plan-z zewnątrz nie nastąpi, albo też to ciało w ro- tes” (Ann. des sc. nat, 5-me serie VIII. 1867, p. ślinie z innem ciałem się połączy, lub poprostu | 145). W tych ostatnich warunkach, które zro-

eztą są najczęstsze, już to woda, już ogół w niej rozprzestrzenionych substancyj, bywają absorbowane w większej ilości, i dlatego roztwór zewnętrzny już to się stęża, już słabnie. Z pomiędzy zaś substancyj rozpuszczalnych, mogących być zużytkowanemi, a przeto i zabsorbowanemi, zmniejsza się już to jedna, już druga. Zależy to zarazem od warunków zewnętrznych, w których znajduje się roślina i od stopnia rozwoju części jej ciała, stykającego się z roztworem, i wreszcie od natury samej rośliny. Z tego wszystkiego wynika, o czem dobrze pamiętać należy, że to nie roztwór w roślinę przenika, lecz że roślina wciąga w siebie z roztworu to wszystko, co skonsumować może i tylko przez to jedynie, że konsumuje. Z określonego powyżej mechanizmu absorbcyi, odnoszącej się do rozmaitych substancyj rozpuszczonych w wodzie i do samej wody, wynikają dwie konsekwencje. Po pierwsze, pewne substan-cye, znajdujące się w płynie zewnętrznym w stosunku tak słabym, że ich chemiczna analiza wyśledzić nie może, mogą zgromadzić się w ciele rośliny w bardzo wielkiej ilości, gdy są ciągle wciągane i utrwalane. Inne substaneye przeciwnie, znajdując się w płynie zewnętrznym w bardzo wielkiej ilości, mogą znaleźć się w roślinie w stosunku zamałym, aby mogły być przez analizę wykryte, gdy ich siła osmotyczna jest słabą i gdy w żaden sposób nie bywają konsumowane. Po drugie, nie należy mniemać, że konsumeya substancyi, a przeto i jej następna absorbcya są zawsze oznaką jej konieczności, lub tylko użyteczności przy budowie ciała rośliny. Istnieją wprawdzie takie konsumeye, które można nazwać niezbędnemi. Lecz prócz tego bywają i takie, które można poczytać za przypadkowa. Tak naprzykład kwas szczawiowy, który się wytwarza w bardzo wielu roślinach, tworzy z wapnem ciało nierozpuszczalne, szczawian wapna, który się osadza i krystalizuje w komórkach. Przez to powstaje zaraz nowa absorbcya wapna w środku zewnętrznym. Często nagromadza się tym sposobem ogromna masa wapna w ciele rośliny, gdzie ta zasada jednak jest bez żadnego bezpośredniego pożytku. Służy ona niewątpliwie pośrednio do zobojętnienia szkodliwego wpływu, jaki na roślinę może wywierać kwas szczawiowy. Tak samo bywa z krzemionką, która w wielkiej ilości osadza się w błonach komórko-wrych, i której stosunek może- się bardzo zmieniać bez wpływu na rozwój rośliny, jak to daje się widzieć w łodydze roślin trawiastych. Miejsce absorbcyi płynów. Jeśli ciało rośliny jest całkiem pogrążone w roztworze, jak to ma miejsce u roślin wodnych zanurzonych, i jeśli prócz tego powierzchnia jego we wszystkich punktach dla płynówT jest przenikliwą, to absorbcya uskutecznia się na całej powierzchni. Lecz gdy przytem zjawiska przenikania zależą od specyalnych własności błony, to stosunek różnych elementów roztworu, pochłanianych przez odmienne członki rośliny może być różny, jeśli te członki przedstawiają różnice w' budowie swej błony. Tak naprzykład w wodnej roślinie Elodea canadensis, posiadającej ciało zróżniczkowane, absorbcya bezwątpicnia nie jest jednakową wzdłuż korzeni, jak wzdłuż łodyg i liści, gdyż jest wielka różnica w budowie tych członków⁷. Jeżeli ciało rośliny jest pogrążone tylko częściowo, jak u zwykłych roślin powietrznych, których tylko korzenie, a czasami i dolna część łodygi pogrąża się w ziemi napojonej wodą, to absorbcya chociaż nie przestaje być możliwą w częściach suchych, gdy ich zewnętrzne błony są przesiąkliwe, rzeczywiście jednak uskutecznia się przez części pogrążone w ziemi. Dawniej utrzymywano, że główną rolę w tym względzie wypełniają końce włókienek korzeniowych, które miały jakoby tak żywo absorbować wodę i roztwory jak gąbka i dla tego nazywano je gą-beczkami (spongiolae). Dziś zaś wiadomo, że te końce włókienek korzeniowych, zwykle odziane tęgim czepeczkiem, wcale nie absorbują, lecz że tę funkcyę pełnią włoski korzeniowe, w pewnej odległości od końców korzonków rozwinięte, że w miarę tego, jak wyczerpuje się w nich protoplazma, obumierają i odpadają, a W ich miejsce na wydłu źających się korzonkach wyrastają nowe. W razie braku takich włosków, co się zdarza u wielu roślin, fnnkcyę absorbcyi pełnią zewnętrzne komórki, na tern samem miejscu korzonków, z którego zwykły wyrastać włoski.

Absorbcya materyj barwistych. Ma-terye barwiące podlegają tym samym prawom jak i wszystkie inne. Jeżeli nie są rzeczywiście rozpuszczone, lecz tylko w płynie zawieszone, jak karmin, indygo, samo przez się rozumie się, że one nie przenikają. Jeżeli zaś są rozpuszczone, to z dwóch rzeczy jedna: albo posiadają one skład skomplikowany, jak materye białkowe, niekrystaliżujące się, słowem tej natury substaneye, które przez błony przechodzą z trudnością, lub wcale nie przechodzą; takie więc ciała w roślinę nie naruszoną nie przenikają. Tak między innemi zachowuje się roztwór koszenili, szafranu, drzewa kampe-szowego, oraz czerwony sok jagód alkermesu (Phylolucca); albo posiadają one skład daleko prostszy i łatwo się krystalizują, jak fuchsyna, eosina, i fiolet kinoleiny; wtedy, ponieważ wszystkie substaneye tego rodzaju łatwo przez błony przenikają, wchodzą one w ciało rośliny i w niem się rozpływają. Mechanizm absorbcyi w gruncie napojonym wodą. Jeżeli ciało rośliny zamiast być bezpośrednio pogrążone w płynie jednorodnym, będzie umieszczone w gruncie napojonym wodą, rzecz się odbywa zupełnie w ten sam sposób, z pewną jednak różnicą, na którą trzeba zwrócić uwagę. W maleńkich przestworach pomiędzy cząsteczkami stałemi ziemi, woda wraz z ciałami rozpuszczonemi, zostaje silnie zatrzymaną przez przyleganie włoskowate; siła ta przezwycięża siłę wsysania przez roślinę, tak, iż ta ostatuia może uschnąć w gruncie, zawierającym jeszcze znaczną część wody. Ten stosunek wody, ktorego roślina nie jest w stanie z gruntu zabrać, jest zmienny dla jednej i tej samej rośliny i zależny od natury gruntu i delikatności jego cząstek, z których się składa, a dla jednego i tegoż samego grantu od specyalnej natury roślin. Tak naprzykład, roślina tytoń więdnie, gdy grunt zawiera jeszcze 12°/₀ wody, jeśli ten grunt jest ziemią żyzną, 8% gdy jest gliną i 1,5% wody, gdy jest piaskiem.

Absorbcya płynów i substancyj rozpuszczalnych truj ący ch. Płyny i substancye rozpuszczone szkodliwe i zabójcze dla organizmu roślinnego, tak samo jak materye neutralne i użyteczne przez nie spotrzebowywane, absorbują się według tych samych praw fizycznych osmozy i dyfuzyi. Jak skoro one przenikną w ciało, powoli zaczynają wywoływać swój wpływ zgubny. Doświadczenia pokazały, że niekiedy bardzo słaba doza jadowitej materyi rozpuszczonej w wodzie, zabija roślinę. Azotanu srebra na wagę wody doza }l1&00000, chlorku rtęci doza V₅₁₂000» chlorku platyny doza %ооо» siarczanu miedzi doza V240, wolnego kwasu siarczanego doza V500 s% dostateczne do zabicia rośliny. Użyteczność dla rośliny absorb-cyi wody i substancyj rozpuszczalnych. Wyłącznie tą drogą absorbcyi płynu, który przenika w roślinę pod bardzo róźnemi postaciami, dostaje się do niej największa liczba ciał prostych z jej składników, jak: azot, fosfor, siarka, potas, magn, krzem i żelazo, u niektórych prócz tego cynk i mangan; resztę zaś składników swoich, jak tlen, węgiel i w części wodór, otrzymują one przez absorbcyę gazów. Zresztą tlen i węgiel mogą otrzymywać także i przy. absorbcyi płynów, ze słabych związków, w roztworach; jakoż w rzeczy samej tym tylko sposobem te dwa ciała przenikają w rośliny wodne, pogrążone.

Absorbcya gazów. Mechanizm absorbcyi gazów jest taki sam, jak wyżej opisany mechanizm absorbcyi płynów, polega bowiem na tych samych fizycznych prawach osmozy i dyfuzyi. Rozmaite gazy otaczają ciała roślin ze wszech stron, już to w stanie wolnym jak w atmosferze zewnętrznej, już w powietrzu znajdującem się pomiędzy cząsteczkami gruntu, już nakoniec rozpuszczone w wodzie. Gazy te przenikają w roślinę przez błony komórek zewnętrznych, rozpuszczają się w protoplazmie i soku komórkowym, przechodzą następnie z komórki do komórki, aż do głębi ciała, zawsze według praw fizycznych osmozy i dyfuzyi. Gdy, jak to prawie zawsze ma miejsce w łodygach i liściach powietrznych roślin naczyniowych, ciało jest opatrzone szparotworami komunikuj ącemi się z nieprzerwanym systematem próżni wewnętrznych, to gazy przenikają także bezpośrednio przez te otwory i tworzą w ciele atmosferę wewnętrzną, komunikującą się wprost z powietrzem otaczaj ącem. Zupełnie tak samo jak te komórki powierzchni i komórki otaczające przestwory powietrzne absorbują gazy, rozpuszczają takowe i przelewają przez dyfuzyę w komórki sąsiednie. Jeżeli ciało posiada system ciągły próżni, czyli kanałów wewnętrznych, bez szparotworów, jak to ma miejsce u roślin pogrążonych w wodzie, to gazy przenikając w obfitości w ciało rośliny, aż do komórek, otaczających te próżnie, uchodzą z roztworu i rozpościerają się znowu w stanie gazowym w systemacie kanałów, w których tworzą również atmosferę wewnętrzną, lecz zamkniętą. To przenikanie czysto fizyczne w ciało rośliny otaczających gazów, zaleźnem jest dla różnych gazów od ich natury i specyalnych własności osmotycznych, a dla różnych roślin lub części jednej i tejże samej rośliny, od ich specyalnej natury, a głównie od szczególnej własności błon komórkowych i zawartości w nich będących. Absorbcya gazów, tak samo jak absorbcya płynów reguluje się ich konsumpcyą. Jak skoro raz absorbcya fizyczna nastąpiła, z trzech rzeczy będzie jedna. Albo gaz pozostaje w roślinie bez chemicznej reakcyi, nie bywa przez nią spoźytko • wanym i ustalonym—wtedy wszystko pozostanie w tym samym stanie; równowaga dyfuzyjna raz ustalona utrzymuje się i żadna nowa absorbcya zewnątrz miejsca mieć nie może. Albo gaz wywiera na roślinę wpływ chemiczny szkodliwy i zabija takową; skutkiem czego takoż żadna absorbcya nowa nieco dłuższa, miejsca mieć nie może. Albo nakoniec gaz pochłonięty, zużywa się przez roślinę z korzyścią dla niej, bądź łącząc się w całości z substancyami, które ona w sobie zawiera, bądź rozkładając się i ustalając jedynie pewną część ze swoich pierwiastków. W obu tych przypadkach, on znika jako taki, zostaje skonsumowanym w danym punkcie i równowaga dyfuzyjna zostaje w tym punkcie zniszczoną. Ażeby ją przywrócić, ze wszystkich punktów sąsiednich gaz natychmiast przypływa do miejsca konsum-cyi, a ruch powoli rozpościera się do obwodu ciała, albo też do obwodu kanałów wewnętrznych. Gaz atmosfery zewnętrznej lub atmosfery wewnętrznej zostaje zatem do ciała rośliny wciągniętym. Ta nowa absorbcya trwa tak długo, jak długo odbywa się wewnętrzna konsumcya, a jej natężenie zwolna stosuje się do energii samej konsumpcyi. Tym sposobem absorbcya może służyć za miarę konsumcyi. Możemy zatem rozróżnić trojakiego rodzaju gazy, a mianowicie: gazy czynne, bezustannie przez rośliny zużywane i absorbowane, gazy obojętne i gazy trujące. Do pierwszej kate-goryi gazów dla rośliny użytecznych lub niezbędnych należą: tlen, kwas węglowy i para wodna. Czynność tlenu na roślinę przy bezustannej absorbcyi, która się odbywa jednocześnie we wszystkich punktach jej ciała, polega na ciągłem łączeniu się jego z rozmaitemi ciałami, wchodzącemi do składu protoplazmy, jak niemniej z produktami asymilacyj skąpo w tlen uposaźonemi, z któ-remi on łącząc się, powoduje ich rozkład i przeobrażenia; przyczem część węgla i wodoru spala się, atomy i cząsteczki przechodzą w ruch, wywiązuje się ciepło, a być może i elektryczność. Nowo powstałe w ten sposób związki, wywierają wpływ na otaczający środek swemi molekular-nemi i chemicznemi siłami: ze związków nierozpuszczalnych, jak naprzykład z zapasowych ma-teryj pokarmowych krochmal, powstają materye w wodzie rozpuszczalne, a ztąd wynika cały szereg złożonych procesów dyfuzyjnych, które nie byłyby możliwemi bez poprzedniego procesu che-

Jak

Ulicznego, przez tlen wywołanego. Siła chemiczna zabsorbowanego tlenu, stale nadweręża równowagę chemicznie połączonych atomów i powoduje ich przemieszczanie, oraz objawienie się rozmaitych sił. Tlen, według wyrażenia Saksa, można porównać ze sprężyną zegara, która swojem natężeniem wprowadza go w ruch. Ponieważ przy procesach, o których mowa, tlen z ciał zawartych w roślinie, odbiera węgiel i wodór, z któremi łącząc się, tworzy kwas węglany i wodę, rezultat więc wypada taki sam, jak przy oddychaniu zwierząt, które podobnież pochłaniają tlen z powietrza i wydzielają kwas węglany. Na tej zasadzie, według nowszych pojęć fizyologów, pochłanianie przez rośliny tlenh z wydzielaniem kwasu węglanego, poczytuje się za analogiczny proces ich oddychania. Kwas węglany, znajdujący się w atmosferze w stanie gazowym, stykając się z roślinami powietrznemi, rozpuszczony zaś w wodzie stykając się z roślinami pogrąźoneini, przenika gdy to jest moźliwem, w ich ciało, rozpuszcza się w protoplazmie i w soku komórkowym i nakoniec przechodzi do głębi, zawsze na prawach fizycznych osmozy i dyfuzyi. Przytem łączy się on z węglanami alkalicznemi, gdy się takowe znajdują i powoli nasyca takowe. Gdy to się stanie, jeżeli żadna przyczyna nie działa na żaden punkt ciała rośliny, celem rozłożenia lub pochłonienia tego gazu, to rzecz pozostaje bez zmiany i żadna nowa absorbcya zewnątrz nie następuje; równowaga, raz ustalona, trwa bez zmiany. Tak bywa zawsze we wszystkich roślinach pozbawionych chlorofilu i we wszystkich częściach bezbarwnych roślin zielonych w porze nocnej i w czasie dni pochmurnych, w których promieniowanie słoneczne nie uderza z tą załamliwością i natężeniem, jaka jest potrzebna do rozłożenia kwasu węglanego pod wpływem chlorofilu. Lecz od chwili, w której ten ostatni warunek zostaje wypełniony, i tam gdzie on się wypełnia, wszystko zmienia się natychmiast. Kwas węglany zostaje rozłożony, węgiel utwierdza się w protoplazmie i tlen się wydziela. W miarę tego jak kwas węglany wskutek tego niknie z pewnej komórki, on dopływa zaraz ze wszystkich komórek sąsiednich; prąd dyfuzyjny rozciąga się coraz dalej, aż do obwodu ciała, ztamtąd zaś do środka otaczającego, z którego gaz znowu zostaje pochłonięty przez roślinę, dla zastąpienia tego, który został rozłożony. Tak więc sam rozkład kwasu węglanego w częściach zielonych, wywołuje i kieruje absorbcyą tego gazu, przez też same części. Wskutek tego absorbcya może służyć za miarę rozkładu. O rozkładowej przeto sile części zielonej, w ciągu danego czasu i w warunkach oznaczonych, można wnosić z energii absorbcyjnej tejże samej części, w ciągu tegoż czasu i w tych samych warunkach. Od czasu, jak fakt absorbcyi kwasu węglanego i jego rozkład zostały przez Senebiera w roku 1783 odkryte, liczne poszukiwania analitycznie dowodnie wykazały i wymierzyły ciągłą absorbcyę tego gazu przez zielone części roślin wystawionych na promieniowanie sło

neczne, w warunkach najrozmaitszych, tak w powietrzu zwyczajnem zawierającem tylko 0,0003 kwasu węglowego, jak i w wodzie zwyczajnej, która w swoim roztworze zawiera go ilość największą. Z tych badań okazało się także, że przy wszystkich innych warunkach równych, tak absorbcya jak i rozkład, który ją wywołuje, zależą od stosunku kwasu węglanego, znajdującego się w środku zewnętrznym, od temperatury, jak niemniej od natury i wieku danej rośliny.

Absorbcya pary wodnej. Przypuśćmy, że roślina nie zawiera w swojem ciele całej ilości wody, której ona potrzebuje: jeżeli ją umieścimy w atmosferze, zawierającej parę wodną, to ona powoli zacznie ją absorbować. Para wodna przejdzie przez błony zewnętrzne, jeśli te będą przenikliwe, zgęści się w protoplazmie komórek zewnętrznych i woda będzie potem przechodzić z komórki do komórki, aż do głębi ciała, zawsze według fizycznych praw osmozy i dyfuzyi. skoro roślina zostanie nasyconą i równowaga się ustali, absorbcya pary wodnej ustanie. Wtedy z dwóch rzeczy będzie jedna: jeśli roślina wody nie konsumuje, równowaga utrzymuje się i żadna nowa absorbcya miejsca nie ma, jeżeli przeciwnie, roślina wody niezużywa, bądź utwierdzając ją w nowych związkach, bądź wydzielając przez pewne punkta swojej powierzchni, bądź po prostu powiększając objętość, to równowaga zerwie się i nowa ilość pary wodnej z zewnątrz przejdzie do ciała rośliny. Od chwili nasycenia, każda nowa absorbcya służy za dokładną miarę konsumcyi, która ją wywołuje i która nią kieruje. Ziarno naprzykład, umieszczone w atmosferze wilgotnej, absorbuje powoli parę wodną, i stopniowo powiększa swoją wagę.. Gdy ta waga zwiększy się na pewną ilość np. około 70 na 100 względem własnej wagi u bobu, on kiełkuje; później w miarę tego jak się rozwija korzeń, łodyga i liście rośliny, konsumeya wody stopniowo się zwiększa i absorbcya także odbywa się coraz energiczniej. Z ziarna bobu. ważącego 1—5 gr. otrzymuje się takim sposobem po 40 dniowem wystawieniu w atmosferze wilgotnej, młodą roślinę, ważącą 8 gr., i zawierającą 7 gram. wody. "Wszystka ta woda została zabsorbowaną najprzód przez ziarno, a potem przez roślinę w stanie pary z atmosfery zewnętrznej.

Absorbcya gazlów obojętnych. Azot o-tacza zawsze ciało rośliny bądź w stanie gazowym w powietrzu zwyczajnem, którego stanowi ⁴/₅ części, oraz w powietrzu zawartem w gruncie, bądź w stanie roztworu w wodzie, w którym często bywają pogrążone korzenie, a niekiedy i całe ciało rośliny. Stosownie do praw fizycznych osmozy i dyfuzyi przenika on w roślinę, rozpuszcza, się w soku komórkowym i protoplazmie, rozpościera się w systemacie próżni wewnętrznych i przyczynia się do utworzenia tej atmosfery wewnętrznej, która bywa mniej lub więcej rozwiniętą u większej części roślin powietrznych, lecz najsilniej u roślin wodnych. Jak tylko ciało rośliny tym sposobem zostanie napojone azotem, równowaga osmotyczna

osta-

ustali się. Ażeby ona mogła być zerwaną, i żeby nowa absorbcya stała się możliwą, potrzeba albo żeby azot mógł wchodzić w związek z jakiem-bądź ciałem znajdującem się w komórkach i tam się utwierdzać, albo żeby przeciwnie, był wydalany z rośliny mechanicznie. Inercya chemiczna azotna, czyni pierwszą hipotezę mało prawdopodobną. I w rzeczy samej poszukiwania najskrupulatniejsze skierowane dla dowiedzenia się, czy azot wolny albo rozpuszczony utwierdza się w jaki bądź sposób przez rośliny, doprowadziły do rezultatów ujemnych. Co się zaś tyczy wydzielania się jego z rośliny, to ono nastąpić może mianowicie przy wydzielaniu się prądów tlenu (z rozkładu kwasu węglanego), które go z sobą porywają, wskutek czego nowa absorbcya azotu może i powinna się ponawiać. Wodór wprowadzony w atmosferę zamkniętą, w której znajduje się umieszczona roślina, lub gdy on sam stanowi tę atmosferę, przenika w roślinę stosownie do praw osmozy i dyfuzyi, lub pozostaje w niej bez żadnego wpływu. Tlenek węgla wprowadzony w ja-kimbądź stosunku do środka, w którym żyje roślina, przenika w nią również, lecz pozostaje zupełnie nieczynnym, tak samo jak azot i wodór.

Jest on dla niej bezpoźytecznym; promieniowanie pochłonięte przez chlorofil, które tak energicznie rozkłada kwas węglany, niezdolne jest do rozkładania tlenku węgla; gaz ten jest dla rośliny nieszkodliwym, podczas gdy dla zwierząt nawet w małej dozie jest zabójczym. Gazy i pary trujące. Kwas podsiarkowy, nawet w małej dozie szkodzi roślinom zielonym; wywołuje on na liściach plamy oliwkowate, które wkrótce stają się brunatnemi. Kwas siarko-wodorny nawet w dozie ^1300 w powietrzu jest szkodliwym dla roślin zielonych; liście od niego żółkną natychmiast.

Dwa te gazy zdają się działać na chlorofil. Jednak ich wpływ na rośliny bezbarwne jest daleko mniej szkodliwy. Znajdują się między niemi nawet takie rośliny, które żyją w wodach siarczany ch, zawierających duży stosunek kwasu siarko-wodornego, jak naprzykład Beggiatoa. Pary wydzielane przez niektóre płyny ulatniające się, jak alkohol, eter, chloroform i t. p., wywierają także na rośliny wpływy szkodliwe, objawiające eię w stopniu dwojakim. W małej dozie para eteru osłabia tylko czynność protoplazmy, jej ruchy naprzykład, albo zdolność, jaką ona posiada do rozkładania kwasu węglanego pod wpływem promieni słonecznych. Lecz jak tylko roślina zostanie usuniętą od działania pary, wszystkie jej własności wracają. To czasowe zawieszenie czynności zowie się anestezyą, a same pary ane-stezycznemi. W wielkiej zaś dozie lub przez czas dłuższy trwania anestezyi, protoplazma traci wszystkie swe własności, w sposób stanowczy i roślina zostaje zabitą.

Absorbcyapromienisłonecznych. Pro mienie słoneczne padając na roślinę, przenikają w jej ciało iw części zostają przez nią zabsorbowa-ne. Samo przez się rozumie się, że promienie odbite, lub przez roślinę przechodzące, żadnego wpływu na nią wywrzeć nie mogą. Zabsorbowane zaś promienie wywołują w niej trzy odmienne skutki: l-o skutek termiczny: temperatura ciała rośliny stopniowo się podnosi; 2-o skutek chemiczny: pewne substaneye zostają rozłożone, podczas gdy w ich miejsce powstają związki nowe; 3-o skutek mechaniczny: pewne części rośliny lub niekiedy całe ciało rośliny zostaje wprowadzone w ruch. Nie mogąc tu wchodzić w bliższe szczegóły tych zjawisk, ograniczymy się jedynie na wzmiance, w jaki sposób w fizyologii tłómaczą się owe skutki i o ile dla roślin są one pożyteczne. Podnoszenie się temperatury w ciele rośliny zależy od pochłaniania ' przez protoplazmę i sok komórkowy. promieni termicznych, najsłabiej załamujących się. Ciepło to. rozwijające się we wnętrzu ciała rośliny, jest niezależnem od temperatury otaczającego środka, a jest niezbędnem do ułatwienia w niem procesów fizyczno-chemicznych Działanie chemiczne tłómaczy się przemianą energii promieni świetlnych, na energię chemiczną, pod wpływem której uskutecznia się w protoplazmie komórek, w sposób dotąd niewiadomy, tworzenie się zielonego barwnika czyli chlorofilu, a następnie, jak już wyżej mówiliśmy, przy udziale tegoż chlorofilu rozkład kwasu węglanego, przy czem węgiel zostaje w ciele rośliny zatrzymany, wchodząc w związek organiczny, a tlen zewnątrz wydzielony. Gdy więc tym sposobem pod wpływem promieni słonecznych dokonywa się przemiana materyj nieorganicznych w organiczne, czyli ich asymilacya, przeto głównie od absorbcyi tych promieni przez zielone rośliny, zależy nietylko ich własne życie, lecz i życie roślin nie zielonych, oraz życie wszystkich zwierząt, karmiących się bezpośrednio lub pośrednio (jak zwierzęta mięsożerne) pokarmami roślinnemi. Nakoniec działanie mechaniczne tłómaczy się przemianą energii tak promieni termicznych jak i świetlnych w pracę mechaniczną, powodującą ruchy, bądź w zawartościach komórek, bądź w pojedynczych organach, albo nawet całego organizmu (pływek i ruchomych form najprostszych roślin, jak Desmidie, Okrzemki, Oscillatorie i t. p.). Wszystkie zaś te ruchy skierowane są do tego, iżby roślinę p wić w najkorzystniejszych położeniach względem promieni słonecznych. Za najlepszy dowód tego służą ruchy ziarn chlorofilu, unoszonych potokami protoplazmy i zmieniających swoje położenie stosownie do natężenia światła w komórkach liści: przy umiarkowanem, najdogodniejszein natężeniu układają się one na ścianach górnej i dolnej prostopadłych do promieni, przy silnem zaś, szkodliwie oddziaływającem, przechodzą na ściany boczne do promieni równoległe.

Absorbcya u zwierząt. U zwierząt niższych klas, posiadających budowę prostą i zdolności organiczne, absorbcya objawia się tylko w postaci nasiąkania czyli napawania (imbibitio.) Mechanizm ten jest jedynym, za pomocą którego obce substaneye przechodzą przez ich stałe części, znajdujące się z niemi w zetknięciu, mieszają się z płynami, wypełniającemi przestwory tych organów

na-

na-

Ci

rozlewają się po całem ciele i przenikają w miąższ tkanek. Lecz wznosząc się od tych jestestw do zwierząt wyższego znaczenia, znajdujemy, że przyroda udoskonala mechanizm absorbcyi, i żeby mogła dopiąć tego celu, ona do prostego przyrządu wsiąkania dołącza systemat kanałów absorbujących; słowem trzyma się prawidła, zasadzającego się na podziale pracy. U zwierząt obdarzonych prawidłowem, tak zwanem krążeniem krwi, absorbcya czyli przeprowadzenie substancyj z otaczającego środka do wnętrza organizmu, dokonywa się zupełnie tak samo jak u zwierząt prostszej budowy; lecz od tej chwili, w której sub-staneye te mieszają się z pokarmowemi sokami ciała, proces ten wykonywa się całkiem inaczej, gdyż zamiast tego, żeby powoli przenikać w rozmaite części ciała, jak to bywa przy napawaniu, one porywane bywają przez mniej lub więcej bystre potoki i roznoszą się do wszystkich miejsc, do których przenika sama krew. Rzecz jasna, że wsysanie tych materyj i przechodzenie ich wewnątrz ciała nie jest jedną i tąż samą czynnością, lecz czynnościami odmiennemi, przedstawia-jącemi dwa zjawiska zupełnie różne: jedne czysto miejscowe objawiają się wsiąkaniem i zmieszaniem się wessanych płynów z sokami wysysających tkanek, drugie zaś zależące od ogólnego krążenia krwi, w przemieszczeniu wessanych płynów w części oddalone od tych, w które one z początku wchodzą. U wszystkich zwierząt, posiada-dających prawidłowe krążenie krwi, głównym sprawcą, za pomocą którego uskuteczniają się rozmieszczenia pochłoniętych płynów, jest krew, przechodząca przez te organy, w których absorbcya ma miejsce i powracająca do serca, ażeby przenikać znowu w istotę rozmaitych tkanek. Z tego wynika, że u zwierząt obdarzonych systematem krążenia krwi, żyły odgrywają bardzo ważną rolę W procesie absorbcyi, i że w większej liczbie przypadków, za ich pośrednictwem płyny wessane przez jakąbądź część ciała, roznoszą się po całym organizmie. U bardzo wielu zwierząt absorbcya uskutecznia się tylko za pośrednictwem naczyń krwionośnych; lecz u człowieka i reszty zwierząt kręgowych, istnieje jeszcze i drugi systemat kanałów, służących do tego samego celu. i, jak się zdaje, przeznaczonych jedynie do pochłaniania niektórych oznaczonych materyj. Zbiór tych kanałów stanowi przyrząd naczyń lim fatycznych. Naczynia te rozpoczynają się nadzwyczaj drobnemi korzonkami w istocie rozmaitych organów i połączywszy się najprzód w mniej więcej grube pieńki, wpadają nakoniec w żyły w pobliżu serca. Wielu fizyologów naczynia te poczytuje za jedyne narzędzia absorbcyi, nazywając je naczyniami wysysającemi (vasa ab-sorbentia) i przypuszczają, iż żyły tej funkcyjnie spełniają; lecz znakomity Mażandi i inni uczeni, bezzasadność tych twierdzeń dawno dowiedli. Z ich doświadczeń pokazało się, że głównemi narzędziami absorbcyi są właśnie żyły, które z wielką łatwością wsysają materye w krew. Już z tego samego, że krew w naczyniach krwionośnych krąży

prędzej, niż limfa w naczyniach limfatycznych, absorbcya przez pierwsze musi być silniejszą, niż przez drugie. Jedną z najważniejszych spraw naczyń limfatycznych, jest przeprowadzanie do krwi z kiszek cienkich materyi pokarmowej tak zwanego mleczka (chylus), powstającego z ostatecznego strawies nia pokarmów pod wpływem śliny, soku żołądkowego, soku trzuszczkowego i żółci. Ponieważ same mleczko najczęściej jest koloru białego, przeto i wypełnione niem naczynia mają taki kolor, dlatego dano im specyaine nazwy naczyń mleczowych (vasalactea, chylifera.) Rozpoczynają się one trudno dostrzegalnemi otworkami4 znajdującemi się na kosmykowatej powierzchni błony śluzowej kiszek i łączą się z sobą na podobieństwo żył w mniej więcej grube gałęzie, przechodzą pomiędzy dwoma płatami otrzewnej w kierunku stosu kręgowego. Na drodze swej czynią te przechodzą przez maleńkie ciała niefo-remnego kształtu, barwy białej, zwane gruczołami czyli węzłami otrzewnej (glandulne me-seraicae s. nodi') i po wyjściu z nich łączą się w jeden pień nazywany przewodem piersiowym (ductus thoracicus.) Z przewodem tym łączą się naczynia limfatyczne wszystkich części ciała. Następnie przebija on przegrodę piersiowo-brzuszną i wznosi się aż do podstawy szyi, gdzie się kończy, łącząc się z lewą żyłą podobojczykn-wą. W jego wnętrzu znajdują się fałdy, ułożone tak samo jak klapki w żyłach, dozwalają więc na przechodzenie płynów do żyły podobojczykowej, lecz przeszkadzają ich cofaniu się. Gdy zwierzę jest głodne, to naczynia te zaledwie są widoczne, lecz jak tylko kiszkowe trawienie wstępuje w zupełną czynność, to one natychmiast wypełniają się mleczkiem. Fizyczne własności tego płynu zmieniają się stosownie do własności materyj z których on powstaje i według różnicy zwierząt. U człowieka i w większej części zwierząt ssących, sok pokarmowy w ogólności jest płynem białawym, nieprzezroczystym, do mleka podobnym, posiadającym smak słonawy i alkaliczny, przytem pewien szczególny zapach, Rozpatrzywszy pod mikroskopem, można w nim zauważyć mnóstwo kulek bardzo podobnych do tych, które tworzą nieprawidłowe jądro w krążkach krwi. W stanie spoczynku, sok taki przedstawia gęstą masę, lecz po pewnym przeciągu czasu, rozdziela się na trzy części, na część stałą włóknistą, opadającą na dno naczynia, część płynną podobną do serwatki, i na cienki słój podobny do tłuszczu. W ogóle sok pokarmowy, przy zgęsz-czaniu się przyjmuje dość żywą barwę różową, i jeśli zostaje on pod wpływem tlenu, to barwa różowa staje się jeszcze żywszą. Sok pokarmowy, jak się zdaje, przedewszystkiem zostaje wsysany przez kosmyki błony śluzowej kiszek, gdyż jak tylko to wsysanie się rozpoczyna, one napawają się tym płynem, jak gąbka mlekiem. Niektórzy anatomowie twierdzą, że dostrzegali w nich maleńkie otworki, komunikujące się z korzmkami czyń limfatycznych; a jeżeli to jest prawdą, to łatwo jest pojąć, jakim sposebem sok pokarmowy

J A.

Absorbcyjne

spektralna.

Absorbcyometr, przyrząd do mierzenia ilości gazów pochłanianych przez ciecze. Najdokładniejszy a. Bunsena składa się z rury, zaopatrzonej w dokładny podział milimetryczny; rura ta u góry zamknięta, wypełnia się rtęcią i dolnym końcem zanurza w naczynie z rtęcią, poczem wprowadza się do niej pewną ilość badanego gazu, którego objętość* temperaturę i ciśnienie, pod jakiem zostaje, dokładnie się oznacza. Wtedy dopuszcza się do rury oznaczoną ilość wody, lub też innej badanej cieczy, oswobodzonej starannie

może przenikać w te naczynia, nie mogąc być pochłoniętym przez żyły, z powodu zbyt małych porów, znajdujących się w ich ściankach, gdy tymczasem tenże sok łatwo może przenikać w naczynia mleczowe przez otworki znajdujące się w kosmykach i na końcach rzeczonych naczyń.

Bądź co bądź, sok pokarmowy przenika do naczyń mleczowych i płynie dość bystro przewodem piersiowym do lewej żyły podobojczykowej, gdzie miesza się ze krwią; wprowadzony zaś ostatecznie przez serce do płuc, pod wpływem tlenu w czasie wdychania powietrza przeistacza się w krew i służy do wynagrodzenia strat poniesionych przez tę ostatnią przy odżywianiu różnych części ciała.

Takiemi drogami stałe materye pokarmowe po strawieniu przechodzą do organizmu. Co się zaś tyczy materyj płynnych, napojów, te zostają zab-sorbowane już w ścianach żołądka, już w ścianach cieńkich kiszek daleko prędzej, przez system naczyń krwionośnych, a mianowicie przez siecie żył w tych organach silnie rozwiniętych. Na ab-sorbcyę płynów w organizmie zwierząt, wpływają mniej więcej też same okoliczności, co i na ab-sorbcye w organizmach roślin. I tak, ponieważ pierwszy warunek dla każdej absorbcyi zależy od przenikliwości tkanek, znajdujących się pomiędzy materyą przeznaczoną do wessania i płynem służącym do jej przenoszenia, to rzecz jasna, iż przy wszystkich innych warunkach równych, prędkość absorbcyi będzie tern większą, im wsysająca tkanka będzie słabszą, rzadszą i bardziej porowatą. Drugi warunek absorbcyi, który łatwo wyprowadzić z faktów wyżej przytoczonych, polega na tern, że przy innych warunkach równych, prędkość wsysania musi się znajdować w prostym stosunku do ilości naczyń, znajdujących się w tkance absorbującej. W rzeczy samej słabe i gąbczaste tkanki części stałych, posiadają takie fizyczne własności, które najwięcej sprzyjają absorbcyi, a żyły stanowią główne drogi, któremi wessane materye przechodzą do wnętrza organizmu. Zauważono takoż, iż ilość żył i wielkość ich mają wielki wpływ na sprawę absorbcyi. W większej liczbie przypadków, te dwa warunki wystarczają do objaśnienia nadzwyczajnej różnicy w prędkości absorbcyi, odbywającej się w różnych częściach ciała: możemy z góry przewidzieć te różnice, opierając się na samej anatomicznej budowie naszych organów. Tak naprzykład, ponieważ płuca nasze posiadają budowę w wysokim stopniu gąbczastą i systemat naczyń krwionośnych nadzwyczaj rozwinięty, z tego mamy prawo wnosić, że absorbcya w tych organach musi odbywać się żywiej, niż we wszystkich innych częściach; jakoż doświadczenia najzupełniej to przypuszczenie potwierdzają. Miękka biała istota, znajdująca się między wszystkiemi innemi organami, zwana tkanką łączną, także łatwo przepuszcza przez siebie płyny; lecz ponieważ posiada ona nierównie mniej naczyń, niż tkanka płuc, z tego powodu absorbcya przez pierwszą, przy całej swej prędkości odbywa się słabiej, aniżeli w ostatniej. Przeciwnie skóra jest tkanką bardzo gęstą, pokrytą zewnątrz naskórkiem; naczynia w niej w ogóle są drobne i w małej liczbie; z tych powodów absorbcya przez nią jest utrudnioną; lecz można jej dopomódz przez zdjęcie naskórka. Zresztą i bez zdejmowania go, można powiększyć zdolność wsysania skóry, naprzykład za pomocą narywającego plastra (Em-plastrum vesicatorium), posiadającego własności drażniące naczynia krwionośne. W medycynie ten fakt, to jest zdolność skóry do pochłaniania materyj do niej przyłożonych, odgrywa bardzo ważną rolę: na tym bowiem fakcie polega zewnętrzne stosowanie niektórych leczniczych materyj, które nie mogą być przyjmowane wewnątrz, z powodu silnie drażniącego działania na żołądek i systemat nerwowy. Ten sposób stosowania lekarstw, u lekarzy znanym jest pod nazwą endermicznego. Słaba zdolność skóry do przepuszczania przez siebie płynu, jest przyczyną tego, że z nią mogą bez szkody stykać się jadowite i zabójcze materye, jak naprzykład ospowe i weneryczne materye,jad żmii, lub ślina wściekłego zwierzęcia. Lecz jeżeli od tej tkanki przejdą w głąb ciała chociaż na jedną linię, to te same jady, nieszkodliwe na powierzchni, wuet objawiają swoje zgubne wpłj-wy. Następuje to wtedy, gdy w naskórku znajdują się spękania i ranki, a również i wtedy, gdy jadowite płyny będą znajdować się w zetknięciu z naskórkiem bardzo cieńkim, prawie niewidocznym , jak naprzykład na ustach, organach płciowych i t. p. Drugą okolicznością, mającą również wielki wpływ na prędkość absorbcyi, jest mniejszy lub większy stopień nasycenia, czyli pełności ciała zwierzęcego. Ilość płynów, jaka może utrzymać się w ciele żywej istoty, ma swoje granice, równie jak i stopień suchości, znośny dla życia: im ciało pełniejsze, im ono jest bliż-szem nasycenia, tern trudniej płyny przenikają do do jego wnętrza. Nakoniec, i własność wyssanych materyj ma także wpływ na prędkość absorbcyi, z jaką one przenikają w masę tkanek i wchodzą w prąd obiegu krwi. W ogólności można powiedzieć, że przy równości wszystkich warunków, absorbcya będzie tern szybszą, im płyn będzie rzadszym i łatwiej rozpływającym się-w tkankach. Tym sposobem eter lub alkohol, zostają zabsorbowane daleko prędzej, niż woda. Co się zaś tyczy absorbcyi ciał stałych w wodzie rozpuszczonych, jest ona zależną, tak samo jak u roślin, od stopnia ich rozpuszczalności i fiyzycz-nych własności samych roztworów.

widmo ob. Widmo i Analiza

Abstrakcya --Absurd.

od roZpu szcżOńego w niej powietrza. Dla utrzymania przyrządu tego w stałej i oznaczonej temperaturze, umieszcza się on w kąpieli wodnej. Pochłanianie gazu ułatwia się i przyspiesza przez silne wstrząsanie przyrządu; a gdy objętość gazu nie ulega juź dalszemu zmniejszaniu, odczytuje się objętość pozostałego, niepochłoniętego gazu, różnica zaś między objętością pierwotnego, a tą ostatnią, po wprowadzeniu odpowiednich poprawek co do temperatury i ciśnienia, daje objętość gazu pochłoniętego. Za pomocą tego przyrządu oznaczył Bunsen współczynniki pochłaniania różnych gazów przez wodę i alkohol (ob. Pochłanianie).

Abstrakcya, oderwanie, od łacińskiego ab i trälleren od i ciągnąć, oznacza w ogóle pojęcie oderwane, to jest pojęcie uformowane czy z przymiotów czy z własności pewnych przedmiotów lub zjawisk; ztąd abstrakcya oznacza także sam proces myślenia, polegający na takiem odrywaniu czyli abstrahowaniu własności od danych przedmiotów i grupowaniu ich w oddzielne pojęcie, uogólnione lub wyszczególnione z pośród wielu innych przedmiotów. Nie bez słuszności nazwał też Laromiguière organy zmysłów naszych des machines à abstraction,gdyż rzeczywiście zmysły nasze, dając nam częściowe wrażenia z przedmiotów, przyczyniają się do abstrahowania czyli odrywania ich własności. "W potocznej mowie abstrakcya przeciwstawia się często rzeczywistości i braną bywa, choć niesłusznie, za pseudonim fantazyi.

Abstrakcyjny. Termin ten używa się przymiotnikowo na oznaczenie pojęć i nauk. 1) I tak logika odróżnia przedewszystkiem pojęcia abstrakcyjne, czyli oderwane, od konkretny ch.

Pojęcie konkretne odpowiada wyobrażeniu danej rzeczywistej rzeczy, jest sumą własności pewnego przedmiotu, to jest stanowi jego co nere-tum, np. pojęcie danej ćwiartki papieru, w któ-rem łączę przymioty białości, z kształtem, wagą, miękkością i t. d. Przymioty te czyli własności danego przedmiotu oderwane, t. j. odosobnione, dają nam pojęcia oderwane czyli abstrakcyjne: białości, kształtu czyli formy, wagi i t. d. Podobnież imiona, oznaczające grupy przymiotów wspólne wielu indywiduom, uważane być mogą za termina oderwane, w przeciwstawieniu do terminów, oznaczających dane indywidua: np. pies jest pojęciem oderwanem w stosunku do danego psa. 2) Uogólnione lub wyróżnione czyli wyosobnione zjawiska z konkretnych ich przejawów w oddzielne grupy, stanowią także przedmioty oddzielnych badań, a zarazem i nauk, np. zjawisko życia w ogóle (biologia) bez względu na tę lub inną formę jego przejawu. Nauki, zajmujące się takiemi ogólnemi zjawiskami, dostały nazwę nauk abstrakcyjnych czyli oderwanych, w odróżnieniu od konkretnych, badających zjawiska pewne, np. życie, w pewnych konkretnych grupach jego objawu, jak np. botanika, zoologia. Takie rozróżnianie nauk, oparte na rodzaju badanych zjawisk, wypływa

Encyklopedia Fowezecbna Iluetr.

s. s

81

z konieczności rzeczy w miarę gromadzącego się materyału i rozwoju metody; będąc wynikiem tego rozwoju, racyonalne takie oddzielanie nauk jest-zarazem warunkiem dalszego ich rozwoju. Dziś już odróżniają osobną umiejętność: dzielenie systematyczne wiedzy ludzkiej, czyli klasyfika-c y e nauk (ob.) Otóż ta klasyfikacya nauk, tak niezbędna dla ich normalnego rozwoju, po przejściu różnych faz swego rozwoju, ostatecznie oparła się na tej samej zasadzie racyonalnej co i logika przy odróżnianiu pojęć abstrakcyjnych od konkretnych. Dziś ogólnie przyjęte dzielenie nauk, przynajmniej u najznakomitszych przedstawicieli umiejętnej ich klasyfikacyi, jest przedewszystkiem na nauki abstrakcyjne i konkretne (A. Comte, ob.); lub abstrakcyjne, abstrakcyjno-konkretne i konkretne (Herbert Spencer, ob.). Bliższe szczegóły o pojęciach i naukach abstrakcyjnych i konkretnych, znaleźć można we wszystkich większych podręcznikach logiki, a zwłaszcza u J. S. M i 11 a, B a i n a i Wundta. Ostatniemi czasy D-r. Th. G-. Ma-s а г у k, prof. uniw. pragskiego, samą logikę podzielił na abstrakcyjną i konkretną, stawiając właśnie tej ostatniej za zadanie klasyfikację i or-ganizacyę nauk. („Versuch einer concreten Logik. Classification und Organisation der Wissenschaften. Wien. 1887.) I swoją klasyfikacyę oparł Masaryk na zasadniczem odróżnieniu nauk abstrakcyjnych od konkretnych. (Tamże § 10) s. a.

Abstynenci, sekta w Hiszpanii z końca IH w., która potępiała małżeństwo, jedzenie mięsa i picie wina. (ob. Priscilianie).

Abstynencya (z łac. abstinere, wstrzymać się), powściągliwość, wstrzymanie się od pewnych pokarmów lub napojów w zupełności, albo tylko do stopnia umiarkowanego (zupełna lub częściowa); odnosi się także do poskromienia lub stłumienia lubieźności. A. w wyższym stopniu, łącząca się, dla braku pokarmów i napoju, z powaźnemi zmianami wycieńczenia ogólnego, jest najczęściej objawem i następstwem rozstrojenia umysłowego, manii, melancholii, obłędu, polegającego i wypływającego z halucynacyi (o zatruciu wszystkich pokarmów, o ruinie majątkowej i t. p.), a zatem jako forma psychopatyczna uważaną i leczoną być musi.

Absurd (absurdum), słowo od łacińskiego ab-surdus sformowane, oznacza dosłownie to, co od głuchego pochodzi, a zatem, w przenośnem znaczeniu, odpowiedź nie odnosząca się do pytania, więc niedorzeczna (t. j, nie do rzeczy), czyli nie mająca żadnego związku i pytaniem. Rozszerzone to pojęcie oznacza powszechnie nietylko niedorzeczność, ale wprost niemożliwość, a nawet sprzeczność. Wykazanie drogą rozumowania takiej sprzeczności, tkwiącej w założeniu, nazywa się też w loice reductio ad absurdum t. j. sprowadzenie danego rozumowania do wyniku niedorzecznego, obalającego tern samem założenie. W ogóle dowodzenie niedorzeczności przeciwnego danemu zdaniu twierdzenia, bardzo było w użyciu w dysputach scholastycznych na dyalektyce przeważnie

11

opartych. Na takim procederze rozumowym polegają też t. z. apagogiczne (ob.) dowodzenia, których*; używa szczególniej matematyka.    Es- s- I

(gardy) płaskie od szabel, na krzyż; w koronie nad hełmem trzy pióra strusie. Nazwa (ab-schlagen, odbijać) upoważnia do mniemania, że herb ten z Prus przeszedł na Litwę. Pieczętują się nim: Łopot - Bekowscy vel Bykowscy, Łopatowie, Łopoty i Łopatyńscy.

Abszy&v. Abszyt (z niem.) oznacza uwolnienie od służby lub pracy. W tym znaczeniu A. używany jest jeszcze obecnie pomiędzy robotnikami rzemieślniczymi. N a Szląsku abszytem nazywają wyrok sądowy.

Abt Franciszek, kompozytor niein. (*22 grud. 1819 r. w Eilenburgw Saksonii,—*J* 31 marca 1885 r. w "Wiesbaden). Był uczniem szkoły Tomasa w Lipsku, następnie kapelmistrzem teatralnej orkiestry w Bernburgu, Zürich i Brun-szwiku. Pieśni jego zdobyły mu w Niemczech popularność; są one bardzo melodyjne, lecz nie mają głębszej wartości artystycznej. Najwięcej znaną jest pieśń: „Wenn die Schwalben heimwärts ziehn” i „Gute Nacht”.

Abu, nazwa powstała od A r - В u d h a t. j. g ó r a mądrości, miejsce czczone przez hindusów, zwłaszcza z sekty Dżajna. Jest to góra o obwodzie 80 kilim, a 1,220 m. wysokości I w kraju Badżputana, pod 24°

y.

Absyda (łac. absis v. apsis) część budowli ko-j ścielnej sklepisto zakończonej i przeznaczonej na pomieszczenie głównego ołtarza. W kaplicach kościelnych tak budowanych, według świadectwa S.

w. к. z.

F!f. Ä0. TTerS AttST.Unj.

Augustyna, relikwie ś.ś. Męczenników miały być przechowywane. W budynkach świątyń, wznoszonych w stylu gotyckim i jemu pokrewnych, a. strukturą wydziela się z całości, tworząc charakterystyczne zakończenie budowli, w elewacyi podłużnej.

Absynt ob. Piołun.

CO

szer. półn.

Absynt (Liqueur d'absinthe), mocna wódka, zawierająca oprócz alkoholu i olejku piołunowego {essence d'absinthe), różne inne olejki, zwłaszcza anyżowy, dla nadania absyntowi właściwego smaku czyli bukietu. Barwę posiada zieloną. Użycie A. rozpowszechnione jest we Francyi, gdzie, oprócz krajowego, konsumuje się także znaczną ilość A. szwajcarskiego, który uważany jest za lepszy. Pije go się w znacznem rozcieńczeniu wodą, tak że zawartość alkoholu w tej cieczy wynosi zaledwie około 10 odsetek.Godziną absyutu i l'heure de l'ab-■ sinthe) nazywa się w Paryżu godzina 4—6 po południu. Nadmierny użytek A. działa szkodliwie na zdrowie, zwłaszcza na układ nerwowy; lekarze wszakże francuscy nie zdołali dotąd wykazać, której ze składowych jego części, przypisać wpływ najniebezpieczniejszy.

~-=*m L

Absyntyzm (łac. od Arthemisia Absynthium=Bylica, piołun). Dr.

nr?:n7Li итгтт

_ I-

За

§тъ

rj

W/ i

ЦкШЖ

Mil

: . Vj

. м

•удЯ

ff

unik

„..-г ьЯ '

Magnan zauważył w ostatnich latach, u osób używających nadmiernie likieru piołunowego, przypadłości kurczowe w formie napadów epileptycznych, rozstrojenie nerwowe i t. p., które przypisał zatruciu krwi absyntyną (zkąd nazwa choroby), następnie działaniu olejku eterycznego. W piołunie znajdują się jako składniki głównie działające: absyntyna (pierwiastek krystaliczny, gorzki) i olejek eteryczny; Magnan twierdzi, że podawany olejek eteryczny piołunowy niektórym zwierzętom, wywołuje te same objawy, które spostrzegają się u osób, nadużywających piołunówki. Cokolwiekbądź, nie ulega wątpliwości, że piołunowy likier, rozpowszechniony we Francyi, sprowadza szczególniejszą formę zatrucia krwi wyskokowego (alcoholismus), która objawia się właściwemi przypadłościami. Forma ta występuje obecnie także w Szwajęaryi i w Szwecyi.

Fig. 3J. Frzerisionelc świątyni па giirze Л tv J.

Dr. Ł.

Bliższych o niej wiadomości dotychczas nie posiadamy.

Abszlang, inaczej Łopot, herD rodzin litew- | i 72° 45’ dług., samotnie i stromo wśród płaskich. Przedstawiana czerwonem polu dwa jelce | szczyzny wzniesiona, oddzielona doliną rzeki 1W

s. s.

T. к.

nasa od przyległego pagórka arawelskiego, z którym geognostyczną całość stanowi. Zdobią ją liczne świątynie i budowle, które niezliczone tłumy pątników ściągają. Szczególnie zasługują na uwagę duże, z białego marmuru, pagody. odznaczające się ogromem i bogactwem architektonicznych ozdób i posągów; jedna z nich w 1032 po Chr., druga w 1236, przez prywatne osoby wzniesiona. Dla szczególnie zdrowego powietrza, nietylko służy za zdrowotne stanowisko dla anglików, ale przebywa tu stale angielski rezydent przy władcy Radżputany, stoi niewielka załoga, istnieją szpitale i szkoła dla dzieci urzędników i wojskowych.

Abll, znaczy po arabsku ojciec, (po żydowsku ab, po chaldejsku i po syryjsku ab ba lub ab bo). Z wyrazu ab u arabowie tworzą wiele imion własnych, które bądź oznaczają właściwy stosunek ojca do syna, lub tylko są metoni-mem (ob\ najczęściej zaś wyrażają pojęcie panowania, lub posiadanie czegokolwiek. Takie imiona własne z Abu i Abi u narodów semickich są bardzo dawne i spotykają się w głębokiej starożytności na pomnikach egipskich. Abu-Abdallach-ihn-et-Kab, ob. В o ab dii.

Abuam, miasto ces. marokańskiego w oazie Tablet, z trzema dorocznemi, po tygodniu trwają-cemi jarmarkami, na które dowoźonem bywa zboże z Maroku i Algieru, z oazy Tuat daktyle, z Sudanu skóry, strusie pióra, złoty piasek; niemałą wartość stanowią także niewolnicy.

Abu-arisz, handlowe miasto i port nad m. Czer-wonem w prowin. Jemen, główne siedlisko wielko-rządzcy tureckiego wilajetu w Arabii; 8,000 mieszk.

Abubacer, ob. Ab u-B ekr Mohammed.

Abu Baszr Matta (t.j. Mateusz), Syryjczyk, uesto-rianin z X w., lekarz i filozof z Badgadu, gdzie miewał odczyty o dziełach Arystotelesa, um. tamże 941 r. Tłómaczył na syryjski język komentarze Temistiosa do „Organonu“ Arystotelesa, oraz Afro-diziasza fob.) rzecz o błędnych wywodach sofistów, na arabski zaś język, tegoż Afrodiziasza Komentarze do dzieł Arystotelesa: „O niebie“ i „O powstawaniu i przemijaniu“.

Abu-Bekr, ob. Rhazis.

Abu-Bekr, pierwszy kalif muzułmański (632 — 634) po n. Chr., dawniej był zamożnym kupcem i przyjacielem Abu-Taleba; stąd poznał się z Mahometem i znalazł się w gronie pierwszych jego wyznawców. Dał mu swą córkę Aj e-s z ę za żonę (620), towarzyszył w ucieczce z Mekki do Medyny (622) i ratował go w niepomyślnej bitwie pod Ohod (625). W dniach ostatniej choroby przewodniczył wiernym w modlitwach, a po skonie proroka uspokoił rozpaczający tłum, przytoczeniem stosownych objawień. Wierni uznali go przeto najgodniejszym urzędu kalifa, czyli następcy proroka, zwłaszcza że zalecała go Aj e s z a, na której rękach umarł Mahomet. Wybuchło wprawdzie kilka buntów, lecz stłumił je waleczny Omar Największą zasługą A.-B.-a było spisanie wszystkich objawień archanioła Gabryela, wszystkich nauk proroka, zapisanych na liściach palmowych, rzemykach, kościach baranich i kamieniach białych, w jedną księgę, zwaną A1-K o ranem. Czynności tej dopełnił Seid, niegdyś niewolnik, później sekretarz Mahometa. A.-B. ogłosiwszy wojnę świętą, uformował trzy wojska, pobłogosławił je i wyprawił na trzy strony świata, do Egiptu, Seryi i Persyi, ale śmierć nie pozwoliła mu doczekać skutków tej potrójnej wyprawy.

Abu-Bekr-ben-Omar, ob. Almo r a widzi.

Abu Bekr Mohammed b e n’ A b d e 1 - M a-lik Ibn el-Tofeil el-Keisi, przez scholastyków zachodnich zwykle Abubacer zwany. Uczeń Ihn Badszah’a (ob.), przyjaciel Averrhoes’a (ob.). * około 1100 roku w Guadix w Andaluzyi. był wezyrem Almohadów oraz lekarzem w Marokko,—*j* tamże 1185. Napisał w r. 1174 w Sewilli „Rozprawę o filozofii“ przechowywaną w bibliotece watykańskiej, w przekładzie hebrajskim, dokonanym przez rabina Mozę ben Jozue (ob.) z Narbonny. Nietyle jednak przez to dzieło czysto filozoficznej treści, ile przez popularnie napisany romans filozoficzny, na wzór Ibn-Badszahowego „Kierownictwa samotnika“, pozyskał A. miejsce pośród filozofów arabskich zachodu. Romans ów nosi nazwę arabską: „Rozprawa o Haj Ibn Jok-tanie“, tekst jego arabski wraz z tłómaczeniem łacińskiem wydany został p. tyt. .Philosopkus autodidactus, sive epistoła abi Jaafer Ibn Tophail de Hai Ibn Yokdłian, ed. ab. Ed. Pocockio Oxoniae, 1671“. Ciekawy ten romans, skierowany przeciwko arystotelikom arabskim, a raczej ich metafizyce, tłómaczony był na język angielski (przez Ockley’a) i niemiecki (przez J. Eichorna) i wydany w tych językach w 1711 r. w Londynie i 1781 w Berlinie. Autor występuje tu jako racyonalistyczny obrońca religji naturalnej, widząc w religiach pozytywnych symbolizowanie prawd, lub też zastosowanie się do przeciętnej miary umysłowej ogółu. Samo wewnętrzne rozważanie wystarcza człowiekowi, zdaniem jego, do pojęcia Boga, ze względów jednak pożyteczności symbolizowanej wiary, staje on na stanowisku konserwatywnem względem religij, przyjętych przez masy i przez prawodawców ujętych w formę dogmatów i przepisów. Bohater tego romansu filozoficznego, Ibn Joktan, mieszkaniec odludnej wyspy, dochodzi bowiem do wniosku, że o ile wyższe pojęcie Boga nie jest dostępnem dla ogółu, o tyle też symbole i przepisy religijne są dlań rzeczą pożyteczną.    s- s

Abudad, nazwa wielkiego kamienia stworzonego przez Ahuramuzdę (ob.) dla składania tam zarodków wszelkich stworzeń, które dopiero następnie rozwijać się miały.

A'buga, prawy dopływ rzeki Tobołu, w zachód. Syberyi, służy za granicę między Orenburgiem i syberyjskimi kirgizami. Na jej brzegach wylęgają się niezliczone stada dzikich gęsi, łabędzi i innego wodnego ptactwa, których pierze i puch stanowią przedmiot obszernego handlu.

Abu - Hanifah ibn-Taber założyciel jednej z czterech prawowiernych nauk wiary mahome-tańskiej (*699 w Iraku, — otruty w Bagdadzie

r. 767). Początkowo poświęcił się prawu, nastę- bia myśli cechuje tego poetę. Шеи „De Abul-pnie religii. Ponieważ był stronnikiem rodzi- Alae vita et carminibus commentatio,” Bonn ny Mahometa przeciw Abbasydom, przeto zo- 1843. stał z rozkazu srogiego kalifa Al-Manzora wtrą- Abul-Faradi (Grzegorz), albo Ab ul f a-eony do więzienia i życia pozbawiony. Z dzieł radź Dźordźis ben e 1 Arun po łaci-jego są najgłówniejsze: „Seden,: wykład religii, nie Gregorius Abulfaragius, (* 1226 „Eikkelam” rozprawa teologiczna i „Moaliem” w Malacyi w Kapadocyi,) z ojca Aruna, lekarza, katechizm. Miał on charakter łagodny i prowa- który z żydowskiego wyznania przeszedł do sekty dził życie bardzo umiarkowane.    chrześciań. Jakobitów i ztąd także Grigurios Bar

J. A.S.

Abukara Teodor, biskup karyjski w Mezo- Ebraja (Gregorius Barbebraeus), t. j. „Grzegorz potamii, uczeń św. Jana Damasceńskiego. "Walczył syn hebrajczyka“ nazywany. Prócz języków, syryj-z błędami różnych sekt i pisał bardzo wiele. Jako skiego, arabskiego i greckiego, studyował nadto dziejopis ma znaczenie dla kościoła, zwłaszcza co teologię, filozofię, nauki przyrodnicze i medycynę, do YIII wieku. Największe jego dzieło nosi ty- a dla swej nader rozległej wiedzy, fenixem swro-tuł: „De Unione et Incarnatione“. A. mieszano jego wieku przezwany. Umknąwszy przed tata-niesłusznie z Teodorem z Mopsuestu.    rami w okolice Antiochii, gdzie czas pewien w ja-

Abukir, lub A b u - К i r , wioska na wybrzeżu skini przebywrał jako anachoreta, udał się nastę-egipskiem, 18 kim. na północ od Aleksandryi, po- pnie do Tripolis, zkąd powołanym został 1246 r., siada ruiny twierdzy, morską latarnię, 2,530 mie- t. j. w 20 roku życia, na stanowisko biskupa do szkańców (1882), a leży na miejscu starożytnego Guba niedaleko miejsca swego urodzenia; poczem Kanopus. W przestronnej zatoce t. im. poraził był kolejno biskupem w Lakaba (1247) i w Aleppo 1 sierp. 1789 r. angielski admirał Nelson flotę (1252), a w końcu został prymasem (maphrion) francuską, którą dowodził Brueys. Plota została jakobitów, t. j. drugim w godności po patryarsze. całkowicie zniszczona, a Brueys zginął od kuli + 1286 r. w Asserberdszan w okolicach Maragi. armatniej. Zwycięztwo to uczyniło anglików pa- Opis życia A. przez niego samego pozostawiony, nami morza Śródziemnego i zmarnowało wszystkie wydał Assemani. A. pozostawił wiele dzieł nau-owoce francuskiej ekspedycyi do Egiptu. B. 1799 kowych, rozlicznej treści, z których niektóre nie d. 25 lipca wylądował tu znowu Napoleon na były dotąd jeszcze drukowane; zasłynął zaś głó-czele 5,000 piechoty i 1,000 konnicy, pobił 18,000 wTnie jako autor po syryjsku napisanej „Kroniki“ wojska tureckiego pod wodzą Mustafy, zdobył sztur- ( Chronicon Syriacum), opisującej dzieje świata od mem A. (2 sierp.) i natychmiast odpłynął do Eu- Adama aż do współczesnej mu chwili, oraz „Księgi ropy. R. 1801 (21 marca) angielski generał Aber- najwyższej mądrości”. Z trzech części, na jakie cromby, pobił tu wTojsko francuzkie w bitwie, która „Kronika” się dzieli, pierwsza zawiera historyę go wprawdzie kosztowała życie, ale francuzów polityczną, dwie ostatnie historyę kościelną ja-zmusiła do ostatecznego opuszczenia Egiptu. kobitów i nestoryanów. Dzieło to wydanem zo-Ablll-Abbas, zwany Saffah (t. j. przelewca stało przez Brunsa i Kirscha po syryjsku i po ła-krwi), protoplasta dynastyi bagdadzkich Abbasy- cinie, w Lipsku 1789 r. w 2 tomach, a następnie dów, syn Abd-ul-Mutalliha, bratanka Mahometa, przez Abbeloosa i Lamy’ego w Löwen, 1873—4, (*{* 754). Korzystając z wewnętrznych zaburzeń w 2 tom. Sam A. streścił swoją kronikę po arab-w państwie Ommijadów, pobił Merwana II, zajął sku. Streszczenie to wydał Pococke w Oxfordzie Damaszek, a w roku 749 ogłosił się kalifem, (ob, 1663 r., a Berstein we Wrocławiu 1847. „Księga Abbasydzi.)    najwyższej mądrości“ napisana po syryjsku, a no-

s. s.

Abnl’alâ, (*973—*{T057) urodził się w syryjskiej sząca tytuł szczegółowy: „Masło mądrości, czyli mieścinie Maarra i ztąd zwany zazwyczaj Maar- księga mądrości nad mądrościami“, jest właściwie r y. Najznakomitszy ten przedstawiciel poezji arab- opracowaniem dzieł Arystotelesa. Jako treściwy skiej w okresie jej upadku, dzieckiem będąc, stra- wykład całej filozofii perypatetyków, dzieło to c.ił oko z powodu ospy, a później oślepł i na dru- w swoim czasie bardzo wśród Syryjczyków cenio-gie; pomimo tego jednak odebrał wykształcenie nem było, dotąd jednak nie drukowane, znajduje bardzo gruntowne i studya literackie odbywał się tylko w rękopismie, w niektórych bibliotekach, najprzód w Alepie, później w Bagdadzie i tu brał Z teologicznych prac A. ważniejsze są: „Komen-udział w polemice filozoficznej i religijno-nauko- tarze do biblii” napisane 1277 r., oraz „Świecznik wej, którą w tej porze ze szczególnem zamiłowa- świętych“ i „Księga promieni.“ Z gramatyk A. niem uprawiano. Po śmierci matki wrócił do języka syryjskiego, mniejszą wydali: Bertheau miasta rodzinnego i tu wśród samotności, oddany w Getyndze 1848, i Abbé Martin w Paryżu 1872. rozmyślaniom na wskroś sceptycznym, pisał poe- A. tłómaczył także greckich i arabskich lekarzy, zye śmiałe i podniosłe, a silnym pesymizmem głównie zaś Hypokratesa i Avicennę. zabarwione. Fanatyczni ulemowie i teologowie Abulfazl, (*około połowy w. XVI,) syn Moba-walczyli przeciw tym poezyom, nazywając kace- ręka, indyanina z urodzenia, wielki wezyr naj-rzem ich autora. A. uważa czas za jedyną wiecz- większego z cesarzów mongolskich, Akbara, wsła-ność istniejącą, a w opatrznościową misyę proroka wił się nietylko rozumnym zarządem kraju, lecz i w nieśmiertelność wcale nie wierzy, co nie prze- także gruntowną nauką i niepospolitym talentem szkadza mu tchnąć potęźnem uczuciem dla wszyst- dziejopisarskim. Główne dzieło jego „Akbar Na-kiego, co dobre i moralne. Zwartość słowa i głę- mehw (Księga Akbara) rozkłada się na trzy czę-

j. a. s.

j. a. s.

Abu Jussuf ob. Al kind i.

Abulia (grec, à priv., b ułomni—chcę). Dosłownie znaczy A. brak woli, i objawia się zu-

ści: pierwsza zawiera krótki przegląd historyi przodków Akbara, druga opowiada dzieje tego monarchy aź do 47 r. panowania, trzecia zaś p, t. „Aiini Akbari“ jest księgą polityczno-staty-styczną, która przedstawia najdokładniejszy obraz wewnętrznego ustroju państwa mongolsko-indyj-skiego na szczycie jego wielkości. Tę ostatnią część przełożył na angielski Francis Gladwin (Ayeen Akbari or the Institutes of the Emperor Akber Calcutta 1783—6 i London 1801). Wracając z poselstwa do Dekanu, A. został zamordowany r. 1602

Abulfeda Ismael Ben Ali Emadeddin (*w Damaszku r. 1273,—-j* 1331), pochodził w prostej linii od Ayuba, ojca sułtana Saladina. W młodości poświęcał się studyom nad Koranem i nauce, później walkom z krzyżowcami, a mianowicie uczestniczył w oblężeniach Tripolis i Akry. W nagrodę za usługi wojenne w walkach z tatarami, sułtan Melik-el-Nassir dał mu udzielne księstwo Hamah, z prawem bicia monety i tytułem Melik Mowa y y a d (książę zwycięski). Tu rządził świetnie aż do śmierci, oddany także i pracom naukowym, a dwór jego był siedliskiem mężów, piśmiennictwu poświęconych. Główne dzieło A. „Historya skrócona rodu ludzkiego“ składa się z 5części: 1-aobej-muje patryarchów, proroków, sędziów i królów izraelskich; 2-a cztery dynastye starożytnych królów perskich; 3-a faraonów egipskich, królów greckich, cesarzów rzymskich; 4-a królów arabskich przed Mahometem; 5-a historyą różnych narodów, jak: Syryjczyków, sabejczyków, koptów i t. p., oraz wypadki od Mahometa do r. 1328. Pierwsze trzy księgi są lichą kompilacyą, ostatnie—źródłem po-waźnem. Pierwszy przekład łaciński, części tego dzieła, opowiadającej podboje arabów w Sycylii dał Dobelim, prof, w Palermo r. 1610. („Rerum Italicarum scriptores Muratariego“ Yol. I). Część

б-tą tłómaczył po łacinie Reiske („Annales Mo-slemici“ 5 tomów, Kopenhaga 1789—94); część 4-tą zaś ogłosił Fleischer w Lipsku r. 1831 p. t. „Abul-fedae Historia anteislamica“. A. zostawił także „Geografię“, której część historyczna i opisowa ma wartość źródłową. Przekład francuzki z ilu-stracyami i objaśnieniami, wydał Reinaud w Paryżu (r. 1848.)

Abul-Gaze-Behadur (*3605 w Irgendź—f 1665) tatarski han Chi wy (1644—1663), historyk, potomek Dżingis-hana, z bocznej linii rodu Dżyd-źys, która aź do końca XV stul. panowała nad Złotą hordą. A. był postrachem wrogów swoich, i dwukrotnie rozszerzał granice państwa aż do brzegów Zerawszanu w Blicharze. W r. 1663, zrzekłszy się rządów i władzy na rzecz syna swego, rozpoczął w wschodnio-tureckim dyalekcie opracowywać genealogiczną historyę turków, którą syn jego już po śmierci ojca wykończył. Jestto najlepsza i najwiarogodniejsza historya owych czasów. Hrabia Strahlenberg, przebywając czas dłuższy na Syberyi, nabył manuskrypt A. i odtąd pojawiały się przekłady na kilka języków europejskich, a mianowicie : dwa niemieckie, (1-sze * r. 1709, 2-gie p. t. „Geschlechtsbuch der mun-galisch-mogulischen Chane“ Gottingen 1780), fran-cuzki p. t. „Histoire généalogique des Tatares“ Leyde 1726, 2 v.; łacińskie p. t. „Historia Mon-golorum et Tartarorum“ 1825, Kazań; oraz tłó-maczenie tegoż wydania na francuski z komentarzem Desmaisonsa. Petersb. 1871, 1874.

Abul-Hair, han mniejszej hordy kirgizów, mającej swe koczowiska pomiędzy baszkirami nad Jaikiem, a średnią hordą kirgizów. Na południe horda Abul-Haira docierała koczowiskami swo-jemi aź do morza aralskiego i osad karakałpa-ków, na wschód do kałmuków ziungarskich, pozostając w ciągłej rozterce z sąsiedniemi plemionami. A. naciskany przez ziungarów i baszkiró-”7 i powodowany osobistym interesem r. 1731 przyjął poddaństwo ruskie, i zabiegami swojemi doka-zał tyle, że hanowie wielkiej i średniej hordy, karakałpaków i arabów, poszli za jego przykładem. R. 1748, w czasie łupieskiej wyprawy na karakałpaków w drodzę spotkał się przypadkiem z sułtanem Barrakiem, jednym z najpotężniejszych władców średniej hordy i przy bijatyce postradał życie. Mogiła jego znajduje się na cmentarzu kirgizkim, przy rzece Ułkojaku, naprzeciw ujścia Kohyria, gdzie było ulubione koczowisko zmarłego. Gdy drzewo zasadzone na grobie jego przyjęło się, wtedy uznano go świętym. Miał on tylko jedną żonę, z której pozostawił czterech synów. Z tych najstarszy, Nur-ati, odziedziczył po ojcu godność hańską.

Abul-Hassan Ali, astronom i matematyk arabski z XIII wieku, pochodzący z Marokko. Wyjątek z dzieł jego przełożył na język francuzki Sedil-lot (ob.), a reszta ważna jest dla dziejów astronomii, podaje bowiem opis narzędzi astronomicznych. używanych przez arabów. Niektóre jego prace zaginęły.

Abul-Hasan el-Muchtâr (zwany także I b n В o t-

l a n), (*[-1054), chrześciański lekarz w Bagdadzie żyjący po którym pozostało dzieło w arabskim języku p. t. „Takwim el-Sihha'{ t. j. zbiór prawideł dyetetycznych z dołączeniem uwag i przepisów terapeutycznych w formie tablic (synoptycznie) ułożony. Dzieło to, ważne pod względem hygie-nicznym z owych czasów, ogłoszone zostało w przekładzie łacińskim p. t. Tabula sanitatis“ г. 1531, Argent, z drzeworytami; w tłom. niemieckiem 1533. A opisał także epidemię morowej zarazy, panującą w r. 1054 (wedle podania Hammer-Purg-stall’a).    Dr Ł-

Abul Hasan Grârib ben Said, lekarz arabski X w., godny wspomnienia z powodu ułożenia dzieła treści gynekologicznej i pediatrycznej, noszącego tytuł: „Tractatus de foetus generatione ac puerpera-rum infantiumque regimine“. dotychczas nie ogłoszonego drukiem. Wspomnione dzieło, którego bogatą treść wykazuje v. S i e b o 1 d („Geschichte d. Geburtshülfe) jest jedynem w całej literaturze arabskiej, traktującem o chorobach położnic i dzieci.

pełną na wszystko obojętnością, apatyą, co pochodzi od osłabienia, lub stępienia czynności ośrod- tu, o którym wiemy tylko, że był lekarzem enn-ków mózgowych, kierujących wyjawieniem naszej ra Almansura ben Nut w X w. i napisał woli, chcenia, żądania, w następstwie którego stę- dzieło p. t. „Bin Ali Heratensis liber fundamen-pienia chory, taki niezdolny także do wszelkiego toruin pharmacologiae”, które w tekście perskim działania. Źródłem takiego stanu jest zboczenie z przekładem łacińskim ogłosił Seligman w czynności psychomotorycznej (mózgowej), które po- Miedniu 1869. Jestto, jedyna w literaturze per-wstaje z powodu braku podrażnienia ośrodków, skiej z czasów Semanidów, praca treści farmako-albo, że wszelkie pobudzenie działa w jednym logicznej w całości przechowana, ułożona na pod-tylko kierunku, jak to ma miejsce u melancho- stawie pism greckich, rzymskich, syryjskich i in-lików. Jest to jedna z najczęstszych form zbo- dyjskich.

Abu Mansur Muwaffak, lekarz perski z Нага-

czenia umysłowego; zdarza się także chwilowo Abu-Midjan, wsławiony walecznością w bitwie u hysteryczek.    z persami pod Kadezyją 636 r. śpiewak arabski.

Abulkasem(Abul-Kasim Chalaf... el Z a h- Za piosnkę, wychwalającą wino, był on więziony, rewi, także Abulcasis, Bucasis zwany), Uwolniła go na czas bitwy żona wodza naezelne-jeden z najznakomitszych lekarzy arabskich, ży- go, Sa ad a. Bohaterskiemi czynami zasłużył na jący w drugiej połowie X w., przyboczny lekarz zupełne przebaczenie, a zarazem poprawił się kalifa hiszp. el-Hakimall (961 — 976), autor z grzesznego pociągu do wina i pędził odtąd dzieła „Altasrif“, obejmującego całe ówczesne życie wstrzemięźliwe.

lecznictwo, z szczególnem uwzględnieniem chirur- Abuna (ojciec nasz), 1) u chrześcian Syryi, tak gii. Rzeczone dzieło podzielone na 15 rozdziałów; się tytułuje każdy kapłan i mnich, jak pater u ka-w dziale medycyny wewnętrznej opiera się autor tolików. 2) W Abisynii jestto tytuł patryarchy przeważnie na pracach Ehazesa (ob.); w części rezydującego w mieście Gondar. chirurgicznej (roz. X) czerpie wiele z dzieł Pa-    Abu Nazar,    ob. Al far ab i.

wła z Eginy (ob.), niemniej przecież widać tu,    Abundantia    (łac.) dostatek i obfitość.    U rzy-

że autor był dokładnie obeznany z przedmiotem mian bóstwo dostatku; spotyka się często na i sam doświadczonym praktykiem na polu chirur- rzymskich monetach z epoki cesarzów i jest po-gicznem. Ulubionem przez niego było użycie że- dobne do Cerery. Sypie dary z rogu; niekiedy gadła, którem posługiwał się przy każdej niemal ma w ręku kłosy. Bóstwo to nigdy nie posia-chorobie chirurgicznej, nadto w chorobach wą- dało własnego kultu, trąby, ropie w płucach (ostrożnie), a szczególnie    Abu-Mohamed-Ichszid, ob. Ich szydzi,

w cierpieniu stawu biodrowego, w trądzie, krwo-    Abu-Nowas,    (f 810) głośny poeta arabski    za    pa-

J. A. S.

T. K.

toku (używał także podwiązania tętnicy). Przy nowania Harun-R a s z y da. Cynizmem prze-operacyi zaćmy wspomina Â. o sposobie w y s y- szedł wszystkich poetów swej epoki, a góruje sania jej, używanym w Persyi; przy nowotwo- także nad nimi czarem języka, bogactem kolorach połyku, krtani, wykonywa tracheotomię: rytu poetycznego, świeżością obrazów i siłą dow-w operacyi kamienia wspomina o kruszeniu jego cipu. Sławę zawdzięcza głównie „pieśniom pi-w pęcherzu. Dzieło A. było wielce poważane na jackim”. Pod koniec życia stał się bigotem Zachodzie, jakoż już w 1187 r. przełożył je Ge- i śpiewał na nutę vanitas vanitatis. Utwory tego rardus z Kremony na język łaciński. Rękopisy poety odźwierciadlają dosadnie stan obyczajówBag-arabskie części chirurgicznej dzieła A. przecho- dadu w owej epoce, wują się w Oksfordzie, Berlinie, w bibliotece Rue Abu-Obejda lub Ubejda (j- 642) wódz arabski, Richelieu w Paryżu (najpiękniejszy); są nadto rę- wysłany w r. 632 przez pierwszego kalifa Abu-kopisy hebrajskie (Oksford) i jeden „romański“ Be kra na wojnę świętą, odniósł dwa zwycięz-Ł XIV w. (Montpellier). Drukiem ogłoszono: część twa nad wojskiem byzantyjskiem, pod Adjnadein lekarską p. t. „Liber theoricae nec non practicae 633 i pod Jarmuk 634, zdobył Damaszek, Eme-Alsaharavii qui vulgo Açararius dicitur”, Aug. zę, Baalbek, Jerozolimę w 637, Aleppo i Anty-Vindel. 1519 (niedokładne). Z licznych wydań jochię 638, następnie Cezareę z ostatniemi mia-łacińskich części chirurgicznej, zasługuje na uwagę stami Syryi 639. Dokonał przeto podboju całej Gerarda. Argent. 1544; tekst arabski z przekła- tej obszernej prowincyi. dem łacińskim, najlepszy w doskonałem wydaniu Abu-Said, (f 913 r.) beduin izmaelita, naczelnik J. Channing’a: „Abulcasis de chirurgia“ arab. sekty szyickiej karmatów, używał wielkiej powa-et lat. Oxon. 1778; przekład francuzki Luc. gi u plemion, koczujących na pustyni, przygoto-Le cl er c’a „Abulcasis, chirurgie, avec planches,” wał potęgę dla syna swego Abu-Tahir-Sulej-Paris 1861.    Dr-Ł mana (ob.).

Abul Wafa, matematyk arabski, (*940r. w Raz-    Abu-Simbal, ob. Ebsambol.

dźani — "|- 998 r.) w Bagdadzie, gdzie prowadził Abu-Sir, nazwa kilku miejscowości w Egipcie, szkołę matematyczną. Przełożył na język arabski z których za najważniejsze uchodzi: 1) wieś w dol-traktat Diofantesa, napisał książkę o konstruk- nym Egipcie na lewym brzegu Nilu na południe cyach geometrycznych i ułożył tablicę ustaw. od Kairu, starożytne Busiris, słynne z czterech

Abumano, wieś w wyższym Egipcie, pamiętna piramid; 2) miasto w dolnym Egipcie nad wybrze-zwycięztwem jener, francuz. Friand’a, nad ma- żem morza Śródziemnego, z ruinami Taposiris. melukami i arabami w 1799 r.    Abusus, wyraz łaciński, oznaczający nadu-

F. J.

(j

Fig. 32.

Abutilon striatum. —Kwiat

J. A.

życie. W prawie dawnem polskiem używany był głównie na oznaczenie nienależytego spełniania. lub opuszczenia się w spełnianiu obowiązków przez urzędników ziemskich i grodzkich (abusas officii), za jakie przecież nie było poczytywanem złe sądzenie; prawo bowiem z r. 1766 (Yol: leg. tom. 7 f. 535) wyraźnie zastrzegło, że za sentencyę samą sędziowie karani być nie mają: prawo zaś z r. 1776 wyszczególniło przypadki, które za abusas of firn poczytywane być mają (V. VIII f. 978). Abusus nobi-litatis było to postąpienie szlachcica, które pociągało za sobą utratę szlachectwa: niecny uczynek, zbrodnia, trudnienie się handlem, rzemiosłem, szynkarstwem. Znajdujemy też w tomie III na str. 329 Vol leg: wyrażenie abusas dóbr: odnosiło się ono do niewłaściwego zaliczenia dóbr szlacheckich dziedzicznych, do taryfy hybernowej (ob. hyberna) dóbr królewskich.

Abu-szehr, Bender-szer, Bender-Bu-s z i r, A b u s z i r, przez europejczyków zwane krótko Buszir, warowne miasto handlowe w perskiej prowincyi Farsistan na północno-wschodniem wybrzeżu zatoki perskiej. Leży na piaszczystym półwyspie, w kraju niezdrowym, pustynnym, nawiedzanym przez częste simuny i trzęsienia. Dla wygodnego położenia uchodzi za ważne miasto handlowe, a do portu zawijają liczne okręty, szcze* gólniej ze Wschodnich Indyj. Boczny obrót pieniężny -wynosi 7 milionów, z czego trzy czwarte przypadają na dowóz. Ztąd wywozi się konie, owce, perły, jedwabie, wodę różaną, miód, asafoetydę, galas i t. d.; dowozi się cukier, żelazo i towary bawełniane. A. jest stacyą indyo-europejskiej Ihm telegraficznej, przystanią angielskiej żeglugi na morzu perskiem, oraz główną stacyą brytyjsko-indyjskiego towarzystwa żeglugi parowej, które tu ma swój urząd. A. posiada prócz tego fabrykę wyrobów bawełnianych, fabrykę broni, a w przystani wielki bazar. Ludność wynosi 20,000 głów: jedna trzecia przypada na ormian, reszta arabowie. W pobliżu wyspa Karak, która zasłynęła ostatniemi czasy obfitym połowem pereł. Nieopodal, we wsi Ri-szer, znaleziono na ruinach napisy klinowe.

Abu Tahir-Sulejman, syn Abu-Saida, objął po nim władzę nad beduinami sekty karmatów w r. 913 i umiał zgromadzić pod swemi rozkazami ze 100,000 wojowników. Chciał obalić państwo kalifa (Mutamida); więc z Bahrein ruszył do Iraku, zrabował Bassorę, Kufę, Wasit (923— 925), napadał na karawany pielgrzymów, ośmielił się nawet uderzyć na Mekkę, zabrał skarby i rozdarł świętą zasłonę Kaaby, napełnił krwią święte źródło Zem-Zem.    T- K

Abu-Tjman (* 806 w Dzasem—■f r. 845), dzięki niepospolitemu talentowi poetyckiemu, zajmował wybitne na dworze kalifów Bagdadu stanowisko. Największą jednakże zasługą jego jest,, zebranie w jedną księgę pieśni wielu poetów, zarówno przed, jak pomahometańskich. Zbiór ten, zwany Hamasa (ob.) wydał z przekładem łacińskim Freytag w Bonn (1828—51). Prze

kład niemiecki Riickerta ukazał się w roku 1846.    J- a. s.

Abutilon (Gaertn. Fruct. II 251 t. 135) Za-ślaz. (Bot.). Rodzaj należący do rodziny śla-zowatych, plemienia ślazowych(M a 1 v a c e a e-M a 1-veae). Charaktery jego są następ cą e: Kielich

5-szczepny, o działkach w pąku schodzących się brzegami. Korona taka sama, jak u ślazów t. j. 5-płatkowa o płatkach u podstawy zrosłych, naprze-mianległych z działkami kielicha. Pręcików co zrośniętych nitkami w jedną wiązkę. Zawiązek owocowy 5—cc komórkowy; komórki ułożone w okółek, 3 — co zalążkowe; szyjki w takiejże liczbie jak komórki, nitkowate, zakończone znamionami nieco zgrubiałemi. Owocki w liczbie 3—oo , w stanie dojrzałym w podstawie spojone, albo zupełnie rozluźnione, otwierające się w dwie łupiny; nasiona w pojedyńczych owockach w liczbie 1 — co , mniej więcej nerkowate, z których górne wznoszące się, dolne poziome lub częściej zstępujące. Zaślazy są roślinami zielnemi, krzewami i drzewami; znanych jest około 60 gatunków; wszystkie właściwe są gorącym strefom kuli ziemskiej. Liście ich zwykle sercowate, klinowato - klapowane; kwiaty, najczęściej wyrastają z kątów liści; barwa ich bywa zmienna, najczęściej żółta. Niektóre ich gatunki posiadają własności rozmiękczające i klejowate ślazów; do takich należą : A. americanum Sweet, atropur-pureum Kostl, populifólium Sweet, tomentosum W. et Arn; esculentum S. A. H. Kwiaty tego ostatniego gatunku są w Brazylii jadane z mięsem. Są także jadalne i owoce niektórych. Wreszcie zaślazy, jako rośliny ozdobne, hodują się w szklarniach, a nawet i w pokojach.

Aby, (A ba i, Abae) miasto wFocydzie. Pierwotna osada abantów, ze starożytną świątynią Apollina, słynącą ze swej wyroczni i prawa schroniska. Spalona w czasie najazdu Kserksesa. rychło odbudowaną została. Uległszy powtórnie zburzeniu podczas drugiej tebnńskiej wojny, po-dźwignioną została przez rzymian, którzy w wiel-kiem mieli poszanowaniu tutejszą wyrocznię i miastu prawo samorządu nadali. Ces. Hadryan wzniósł nową wspaniałą świątynię.

Abydos, (Abtu) miasto w starożytnym Egipcie nad brzegiem Nilu, sławne z misteryj odprawianych ku czci Ozyrysa, który w świątyni miejskiej miał być pochowany. Seti I, zbudował dował w Abydos wspaniałą świątynię; Mariette r. 1859 odkopał ruiny. W pobliżu tych ruin znajduje się dziś mała wioska El Birbe, gdzie odkryto tablicę genealogiczną królów egipskich, zwaną z tego powodu tablicą abydską.

Abydos, grecka osada na azjatyckim brzegu Helespontu, założona na początku VII stulecia przed Chr. W czasie trzeciej wojny perskiej, Kserkses poprowadził słyuny most od Abydoe do przeciwległego Sestos, po którym persowie przeszli do Europy. Ludność później zasłynęła ze swej rozwiązłości, a mimo to r. 201 przed Ohr. po bohatersku stawiła czoło Filipowi II macedońskiemu. A. znane jest z legendy o He-ronie i Leandrze. Buiny jego dziś widać z nadbrzeżnej osady Nagary.

Abjrle (po grecku Abylestéle) góra (856 m.) nad cieśniną gibraltarską w pobliżu dzisiejszej Ceuty, z przeciwległą tworzyła tak zwane słupy Herkulesa. Na obu znajdowały się osady fe-nickie. Pliniusz powiada, że A. była pokryta lasami, w których gnieździły się słonie; dziś jest to pustkowie skaliste, gdzie żyją wilki i małpy. Ludność afrykańska nazywa ją dziś Dźebel Mu sa, hiszpanie Sierra de las Monas.

Abyszkan g о г к i j (gorzki) i p r j e s n у j (słodki), dwa jeziora sybirskie na granicy gub. tobolskiej i tomskiej, z których pierwsze wynosi 1400 km. kwadr, a drugie tylko 110 km. kwadr. Do tej grupy jezior należą jeszcze Czany i Sumy, połączone rzeczką i pomiędzy niemi znajdującem się jeziorkiem Moloki. Woda ma smak słony; w niej żyją rozliczne gatunki lyb.

A. C. skrócone anno currente—токи bieżącego.

A. C. skrócone auditor camerae lub auditoris curia, trybunał w byłem państwie kościelnem, ograniczony w. r. 1831 edyktem, według którego miał władzę tylko nad miastem Bzymem wraz z obwodem. Dziś trybunał ten utracił całkowicie swe znaczenie.

Acacia T. Акасу a. Bodzaj roślin jawnopłcio-wycli, należący do rodziny Strąkowych, pod-ro dżiny Czułkowych (Leguminosae - Mimoseae), których cechy, według II. Baillon’a (Hist. d. pi. I 39), są następujące : kwiaty foremne i dwupłciowe, lub mieszano-płciowe. W pierwszych osadnik kwiatowy wypukły, lub nieco wklęsły. Kielich złożony z pięciu, rzadziej z czterech, albo nawet trzech listków, w różnym stopniu z sobą zrosłych, w pąku stykających się brzegami, niekiedy zredukowany do maleńkich wyrostków, lub tylko rzęs. Korona o tyluź płatkach, w pąku również brzegami zwartych, wolnych lub mniej więcej zrośniętych. Pręciki w liczbie nieoznaczonej, zwrykle bardzo wielkiej, osadzone pod zawiązkiem owocowym, lub nieco wyżej od jego podstawy. Nitki ich długie, już wolne, lub w różnym stopniu w jedną albo w kilka wiązek zrośnięte. Pylniki maleńkie, dwmkomórkowe, dośrodkowa, otwierające się podłuźnemi szparami, zawierają pyłek skupiony w dwie, trzy, lub cztery masy pyłkowe. Słupek jeden, składa się z zawiązku owocowego beztrzonkowego, lub trzo-neczkowatego jedno-komórkowego, szyjki cienkiej i znamienia uciętego, lub słabo zgrubiałego w główkę. Zalążki nasienne wogóle liczne, lecz niekiedy ograniczone tylko do dwóch, ułożone w dwa rzędy na łożysku ściennem. Owocem jest strąk bardzo rozmaitego kształtu i natury: bywa bowiem owalny, wydłużony lub równo-wązki, płaski, wTypukły, prosty, łękowaty, czasami w rozmaity sposób skręcony, błoniasty, skór-ko waty lub drzewiasty, juz otwierający się w dwie podłużne łupiny, już nie otwierający się, o wydrążeniu jednociągłem, lub podzielonem na rzekome komórki i rozpadający się poprzecznie na członki jedno-nasienne. Ziarna owalne, wypukłe lub spłaszczone, przytwierdzone na sznurku już krótkim i prostym, już dość długim, pomarszczonym i pofałdowanym i rozszerzonym- w osnówkę mięsistą rozmaitej formy. Akacye w ogólności są drzewami lub krzewami, a niekiedy i roślinami zielnemi. Pnie icb są gładkie, lub uzbrojone igłami albo cierniami; liście stale naprzemianległe. Blaszka liściowa już silnie rozwinięta i podzielona dwukrotnie pierzasto, na wielką liczbę drobnych listeczków, już spłowiała i zastąpiona przez ogonek liściowy wypłaszczony w blaszkę zieloną, kantem w górę zwróconą, w tak zwany liściak (phyllodium). Przylistki, czasami żadne, przybierają formy bardzo rozmaite: bywają niekiedy szerokie, błoniaste, a niekiedy przeobrażone w proste lub zakrzywione ciernie. Kwiaty drobne, zwykle żółte lub białe, wogólności bardzo liczne, zebrane w główki kuliste, albo kłosy zbite lub przerywane, wyrastające z kątów liści pojedynczo, po dwa, a niekiedy całą gromadą, lub też tworzą one grona, wyrastające z wierzchołków gałęzi. Akacye rosną we wszystkich gorących okolicach kuli ziemskiej, lecz największa ich część zamieszkuje Afrykę i Australię. Znanych jest blizko czterysta gatunków, z których znaczna ilość, jako rośliny ozdobne, hodują się w szklarniach, a niektóre i w pokojach. Akacye w ogólności, a nadewszystko ich liście, strąki i kora. obfitują w taninę, pierwiastek wyciągowy i inne ciała, przez co posiadają własności ściągające. ЛУ niektórych gatunkach nawet i samo drewno posiada te pierwiastki. Jakoż znany w handlu produkt pod nazwą к a s z u albo katechu bengalskiego, mający zastosowanie w medycynie, otrzymuje się z odwaru drewna, przez odparowanie, z gatunku A. Catechu L., będącego wspaniałem drzewem indyjskiem, które obecnie jest hodowanem i na wyspach antylskich. Akacye również są godne uwagi ze względu wydawania gumy, mającej zastosowanie w medycynie i daleko większe w przemyśle. Pierwsze miejsce w tym względzie trzyma A. arabica Willd., zajmująca przestrzeń bardzo rozległą, gdyż rośnie ona w Arabii, Senegalu, Egipcie, na Przylądku Dobrej Nadziei i w Indyach wschodnich. Jej różne w tych krajach odmiany, przez niektórych autorów poczytane za osobne gatunki, dostarczają gumę arabską, indyjską i część senegalskiej. Na przylądku Dobrej Nadziei gumę wydaje A. capensis Borch., w Senegalu; A. Seeyal Del. i A. Verec Gili et Perrot. Z akacyj austral-skich (których ogonki liściowe przeobrażone w liściaki, przez co drzewa te mają wygląd nieco podobny do naszych wierzb) gumę wydają pięć gatunków a mianowicie: A. decurrens Willd., py-cnantha Benth. homalophylla A. Cuningh., mollis-sima Willd. i mélanoxylon К. Br. Wreszcie guma berberyjska ma pochodzić z A. gum-

00

<£>

Wf

il

•r,i

i

«Ui

U,

г.ШЗк

rï)

'I

J!

~5m*

ОТ

ИИ|РШ§|

üS/^X 's'iëïfââ

ШШ

'    Ч»ДЯ

и®

u.

Ę0.

о-

Fig. 33. ACACIA.

a) Acacia beterophylla Willd. — b) Arabica Willd. — c) A. alata R. Br. — d) A. catechu

L. — e) f) Kwiat.

12

r.ncyklopedya Powszechna

mifera "Willd., krzewu rosnącego w Maroko, liaceae), którego drewno podobne do mahoniu. Strąki akacyi arabskiej i niektórych innych ga- lecz mniej cenne. Kora jego posiada własności timków, znane w handlu pod nazwą Bab 1 a b s ściągające i używa się tak samo, jak chinina. J-A-albo Buhlah, bardzo bogate w taninę, używają się w niektórych krajach do wyprawy skór na futra. Drewno niektórych gatunków akacyj, bardzo twarde i często pięknie zabarwione, dostarcza wykwintnych materyałów do różnego użytku, a nadewszystko do artystycznych robót stolarskich. Nadewszystko słynne jest pod tym względem drewno gatunku A. homalophylla, stanowiące tak zwane drzewo fiołkowe („Violet wood” anglików), posiadające nietylko barwę, lecz i woń fiołków.

Acajutha ob. A к a j u t h a.

Acalà Galiano, don José, współczesny humorysta i satyryk hiszpański, wnuk sławnego mówcy politycznego, Antonia A. Galiano. Zbiorek jego najlepszych poezyj nosi tytuł „Stereo-scopio social”.

Acalypha (L. Gen. n. 1082) А к a 1 i f a. Rodzaj należ ący do rodziny roślin ostromleczowatych (Euphorbiaceae). Kwiaty męzkie i żeńskie zebrane w osobne kłosy na jednym i tymże samym osobniku, rzadziej na osobnikach oddzielnych. Kielich kwiatów męskich czterodzielny, otacza 8 lub 16 pręcików wolnych. Nitki tych ostatnich spłaszczone szerokie ku końcowi zwężone; pylni-ki długie wężykowato zwinięte. Kielich kwiatów żeńskich trójlistkowy, otacza słupek o zawiązku trzykomórkowym i trzech szyjkach bardzo rozgałęzionych. Komórki zawiązku zamieniają się po okwitnieniu w torebkę trzykomórkową, o ko -morkach jednonasiennych. Zawiera rośliny zielne, podkrzewy i krzewy, o liściach naprzemianlc-głych, najczęściej ogonkowyeh, opatrzonych w nasadzie 2 przylistkami. Kłosy kwiatowe wyrastają z kątów liści, lub z wierzchołków gałęzi. Dotąd znanych gatunków jest około 80. Wszystkie rosną w obudwu Indyach i w obu częściach Ame • ryki. Gatunki zielne przypominają nieco nasze pokrzywy, lecz włosków parzących, jak te ostatnie, nieposiadają.    J*A-

Acanthes inaczej Acanthi-do-Mitis, ksiądz husycki i pisarz religijny w Czechach, żył w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII w.; w roku 1623, jak większość zwolenników nauki Husa, został wygnany z ojczyzny. Napisał w języku łacińskim i czeskim kilka dzieł treści religijnej („Cunae Theantropi mundo nati”, „Asylum pioruna”, „Krótki wykład spraw światowych” i inne), oraz katechizm dla dzieci w duchu sekty kaliksty-nów, do której sam należał. Oprócz tego układał różne modlitwy, pieśni pobożne i mowy pogrzebowe wysoce panegirycane.

Acanthaceae (R. Br.Prodr.472)—Rozdżenco-wate. Rodzina roślin dwuliściennych, zrosłopłat-kowych, podzawiązkowych. Ogólne cechy jej są następujące: osadnik kwiatowy nieco wypukły, skutkiem czego pierwsze trzy okółki kwiatowe przyjmują położenie podzawiązkowe. Kwiaty dwu-płciowe, zwykle nieforemne i rzadko foremne. Kielich bardzo zmienny, bywa niekiedy w kształcie wałeczka obrączkowatego, zakończonego 10— 12 małemi, ostremi ząbkami; częściej jest pięcio-dziełny o działkach równych lub nierównych, wolnych lub mniej więcej zrosłych; niekiedy tylko czterodzielny o działkach przedniej i tylnej większych od bocznych. Korona stale zrosło-płatko-wa, o pięciu działkach w pąku dachówkowato na sobie ułożonych, naprzemianległych z działkami kielicha; jej brzeg niekiedy foremny, lecz częściej dwuwargowy; z wargą górną dwudzielną, rzadziej całą, dolną zaś trójdzielną. Pręcików 2

Acacia (Akacya rzekoma) ob. Robinia.

Acacieae—А к а с у o w e.—Nazwa plemienia czyli rzędu podrodziny strąkowych czułkowych (Legu-minosae — Mimoseae), charakteryzującego się kielichem foremnym, o listkach w pąku stykających się brzegami i pręcikami w liczbie nieokreślonej, wolnemi, lub jedno, albo wielu-wiązkowemi.

Acadia ob. A к a d у а.

Acaja ob. Spondias.

Acajou, (T. Inst. App. 658 t. 435) syn. rodzaju rośliny Anacardium L. ob. Ner kowie c.

Acajou, w mowie francuskiej nazwa stosowana do kilku produktów użytkowych różnego pochodzenia, których nomenklatura jest następującą: Orzech acajou (La Noix d’Acajou) jest to owoc suchy jedno-nasienny, nerkowaty, Nerkowca (.Anacardium occidentale L.), albo raczej jest to wielka niełupka, której nasiennik zawiera liczne jamki wypełnione sokiem lepkim, ciemno-purpurowym, ostrym, lotnym, używanym jako środek gryzący w Ameryce podrównikowej, a który w Brazylii służy także za czernidło do znaczenia bielizny. Jabłko acajou (Pomme d’Acajou) jest ogonkiem mięsistym i silnie rozrośniętym tego owocu. Ma on zwykle formę gruszkowatą i podobną do tego owocu. Smak posiada kwaskowaty i służy do konfitur, lub do Orzeźwiającego napoju, czyli rodzaju wina spirytualnego, a także do octu nerkowcowego. Przypisują mu własności, pobudzające poty i dlatego w Brazylii zowią go salsaparylą biednych. Guma acajou (Gomme d’Acajou) jest wydzielaną przez te same drzewo. Wydobywa się ona z kory i używa się w medycynie jako Środek ściągający. W przemyśle zaś używana do fabrykacyi lakierów. Acajou mieszaniec (L'Acajou bâtard) jest Curatella americana L, (Dilleniaceae). Acajou żeńskie (L'Acajou femelle) jest Cedrela odorata L. (Meliace-ńa) której drewno czerwonawe, żywiczne i długotrwałe, służy do wyrabiania pudełek do cygar i cukru, a kora używa się jako środek ściągający, taniczny i przeciw febryczny. Acajou meblowe (L’Acajou â meubles) czyli mahoń jest Swie-tenia Mahagoni L. (Meliaceae).

Acajou Honduras, utrzymują, że jest innym gatunkiem Swietenae.

Senegalskie Acajou (L’A. du Sénégal) jest Kii ay a senegalensis albo Çailcedra (Me-

W'

■.

ШЩ% 'Чт

w0à^Jk

Kwiat Akantu.

ii

*4

Ziarno.

Ж®

ЧЖ5

22§Ц1

/1

W'

Hi

'•л

Kłos kwiatowy.

Fig. 34. ACANTHUS.

Фк

Przekrój kwiatu.

Przekrój ziarna.

Г/

Korona i pręciki.

■a

I. ,

Torebka owocowa.

lub 4 dwusilnych, osadzonych w rurce korony na różnej wysokości; czasami bywa zaczątek i piątego pręcika. Nitki ich wolne lub złączone parami; pylniki dwukomórkowe, o komórkach równoległych, lub nadległych. W tym ostatnim razie zdają się być jednokomórkowemi; są one dośrodkowe i otwierają się podłużnemi szparami. Słupek o zawiązku górnym, 2 komórkowym, u dołu otoczony krążkiem gruczołkowatym, o szyjce walcowatej, zakończonej znamieniem dwuszczepnem. Komórki zawiązku, jedna przednia, druga tylna, odpowiadają klapom znamienia. W każdej z nich znajduje się duże łożysko przywarte do przegrody, na którem osadzone zalążki nasienne od 2—oo, (uchodzące za nagie, bez powłok), połączone z wyrostkami łożyska rozmaitego kształtu, które później tworzą uczep ki nasienne (retinacu-lae). Owocem jest torebka błoniasta, skórkowata lub chrząstkowata, tępa lub śpiczasta 2 komórkowa—już otwierająca się sprężysto na dwie łódkowate łupiny, pośrodku mające przegródkę, już nie otwierająca się, jednokomórkowa skutkiem spłonienia drugiej komórki. Nasiona okrągławe lub spłaszczone, utrzymywane zazwyczaj na uczep-kach szydełkowatych, pazurkowatych lub haczykowatych; skórka ich gładka lub włosami okryta; zarodek bezbielmowy, zwykle skrzywiony. Acan-thaceae są roślinami zielnemi, lub podkrzewami; zdarzają się jednak między niemi krzewy, a nawet i drzewka. Liście ich przeciwległe, a w niektórych okółkowe, po 3 lub 4 w okółku, bez przylistków, całe lub wycinane i po brzegach często cierniste, czasem niesymetryczne. Kwiaty dość często wielkie, barw świetnych, prawie zawsze wyrastające z kątów liści, pojedyńcze lub zebrane w kłosy, albo grona już pojedyńcze, już złożone. Ojczyzną ich w ogólności są kraje podzwrotnikowe, niektóre jednak zamieszkują strefę pozarównikową i umiarkowaną. Na półkuli północnej nie przechodzą 15°, a na półkuli południowej—12° szerokości geograficznej. Rodzina ta dostarcza mało materyj użytecznych; zaledwie kilka gatunków, w ich ojczyźnie używają się jako środki łagodzące, gorzkie, toniczne i pędzące mocz. Niektóre z nich są hodowane w szklarniach dla wspaniałych kwiatów w żywych kolorach; nade-wszystko z rodzajów: Justicia, Adhatoda, Gen-darussa, Eranthemum, Ruelia, Thunbergia i t. p.³-A-Acanthus (T. Inst. t. 180) А к ant lub Roz-dżeniec. Typowy rodzaj rodziny Acantha-c e a e. Kwiaty dwupłciowe nieforemne; kielich czte-rodzielny, którego dwie działki są boczne, a z dwóch innych jedna położona z przodu, druga z tyłu; te ostatnie daleko większe, od pierwszych. Korona podzawiązkowa, zrostapłatkowa z tylnej strony rozszczepana i ku przodowi pochylona: pięć jej działek w przedkwitnieniu ułożone dachówkowato. Pręcików 4 dwusilnych, osadzonych na koronie; ich nitki krótkie, pylniki dwukomórkowe, dośrodkowe, otwierające się podłuź-nemi szparami. Słupek o zawiązku dwukomór-kowym. Zalążków nasiennych wstecznych, po dwa w każdej komórce. Owocem jest torebka, pękająca w ścianach, zawierająca w każdej komór* ce po dwa nasiona bezbielmowe. Akanty są roślinami zielnemi trwałemi, lub podkrzewami, wła ściwemi strefie umiarkowanej. W Europie południowej, a mianowicie we Włoszech, Sycylii, Hisz • panii, Portugalii i Grecyi, rosną cztery gatunki A. mollis L, niger Mill spinosus L. i spinosissimus Desf. Z powodu ich wielkich i pięknych liści, jak niemniej długich kłosów blado-różowych kwiatów, są poszukiwane jako rośliny ozdobne gruntowe, do wysadzania pojedynczo na trawnikach. W naszym klimacie wymagają na zimę przykrycia. Utrzymują, że od formy ich okazałych liści, symetrycznie wycinanych, starożytna architektura zapożyczyła główną ozdobę dla kapitelu ko-rynckiego. (fig. 34 Acanthus).

Acanthometra, zwierzę należące do typu pierwotniaków (Protozoa) do rzędu promieniowców (Radiolaria), odznacza się skieletem utworzonym z wielu (20) igiełek krzemionkowych, równej długości, promienisto rozchodzących się, które przebijają torebkę centralną i łączą się razem jednym końcem w jej środku (fig. 35). Zamieszkuje morza, mianowicie Śródziemne, dochodzi od 0,6—1 mm. średnicy. Znanych jest kilka gatunków n. p. A. Mülleni, A. Pelluxida, A. Cla• pacedii, A. Compressa i t. p.    A Ł

Fir. 35. Aeanthometra

A capella, lub alla capella (włos.), t. j, w stylu kościelnym; wyrażenie muzyczne, oznaczające albo utwór muzyczny, religijny bądź świecki, napisany na same głosy bez towarzyszenia instrumentów użytych unisono (zwykle w oktawie), albo też, że nuty danego chorału nie podług oznaczonej wartości, lecz w skróconym, prędszym ruchu mają być wykonane. W tym

A. P.

A. S

ty"

к. K.

ostatnim razie a cap ell a utożsamia się z alla breve.

Acapite (lać. od głowy, od początku) oznacza miejsce w rękopisie lub druku, gdzie zaczyna się pierwszy wiersz nowego ustępu, a zatem to samo, co: od początku od wiersza, od ustępu. Pierwszy taki wiersz bywa od brzegu nieco ku środkowi wsunięty. Drukarze wiersz ten zowią akapitem.

Acapulco ob. Aka p ulk о.

Acarus, R о z tocz nazwa nadana przez Li-neusza i Latreille’a drodbnym pajączkom (z rzędu roztoczy acarina) które dziś zostały rozdzielone na kilka oddzielnych rodzajów pod nazwą Tyroglyphus, (Serowiec), Sarcoptes (Swierzbowiec),

Dermatophagus, Dermatocoptes i t. p.

Acca Larentia bogini staroitalska, o której różne podania chodzą. Jedno podanie mówi, że za czasów Romulusa, czy też Ancusa Martiusa, strażnik świątyni Herkulesa wyzwał tego boga do gry w kości o dobrą biesiadę i piękną kobietę.

Gdy grał jedną ręką za Herkulesa, drugą za siebie, Herkules wygrał, à strażnik, według umowy, ucztę mu wyprawił i sprowadził najpiękniejszą z ówczesnych kobiet publicznych A. L. Nazajutrz, przy rozstaniu, Herkules jej powiedział, że nagrodę otrzyma od pierwszego mężczyzny, jakiego spotka. A. L. spotkała starego bogatego etruryjczyka, nazwiskiem Tarutius, który ją pojął za małżonkę. Po jego śmierci A. L. przekazała skarby po mężu odziedziczone Romuluso-wi; według innej wersji, narodowi rzymskiemu.

Następnie umarła, czy też znikła w Yelabrum, gdzie później corocznie w miesiącu grudniu odprawiano uroczystość zwaną Larentalia. Inne podanie mówi, że A . L. była żoną pasterza Faustulusa. a mamką Romulusa. Miała ona 12 synów, a gdy jeden z nich umarł, wtedy przyjęła na jego miejsce Romulusa, który założył stowarzyszenie 12 braci arwalskich. Podanie to znajduje się w I księdze Liviusza i III ks. Owidiusza „Fasti”, gdzie A. L. z tego powodu jest nazwaną nntrix gentis Romanae karmicielką narodu rzymskiego. Myt o mamce A. L. i wilczycy, która karmiła Romulusa i Remusa, o tyle się schodzi, że słowo lupa oznacza wilczycę i nierządnicę. Kult A L. był następujący: corocznie 23 grudnia święcono żałobną uroczystość w Yelabrum na mniemanym jej grobie, przyczem Flamen Quirinalis oraz Pontifex wzywali Jowisza, к. к.

Accad ob. Akkad.

Accapareur (wym. akkaparer) nazwa spekulantów, którzy skupują wielkie ilości towarów, np. zboża, aby tym sposobem targ opanować i później sztucznie podnieść cenę.

Accarias Kalikst (* 1831)prawnik francuzki, od 1864 r. został profesorem prawa rzymskiego w Paryżu. Najważniejszemi jego dziełami są: „Etude sur la transaction en droit romain et en droit français” (1863) oraz „Précis de droit romain”

(1869).

Accelerometer ob. Akcelcrometr.

Accelerando (włos.) wyrażenie muzyczne, oznaczające stopniowe przyśpieszanie tempa.

Accensi, żołnierze rzymscy, zrazu rezerwowi, później stanowiący wolny oddział wojska regularnego, ale bez broni i zaczepnej i odpornej, na-kształt naszych ciurów obozowych: stali na łach armii, welczyli pięścią, kamieniami, bronią podjętą na polu, czem który mógł, co mu pod rękę podpadło. Wybierano ich też z najniższych warstw społecznych, z piątej klasy census, ustanowionego przez Serwiusza Tulliusza. Osobno Accensus był to pachołek urzędowy przydany starszyznie, jako to: konsulom, pretorom, zawiadowcom prowincyi, zwykle wyzwoleniec takiego dygnitarza. Obowiązkiem jego było zwoływać lud na zebrania, strony procesujące się wzywać przed sąd, utrzymywać porządek w izbach, ogłaszać godziny wschodu, południa i zachodu słońca.

Accenti A., profesor w Bukareszcie, patryota rumuński i gorliwy pomocnik Janka w organizowaniu powstania Rumunii przeciw węgrom w r. 1848 i 49. Po stłumieniu rewolucyi usunął się całkowicie do życia prywatnego.

Accentua ecclesiastici (łac.) akcenty kościelne. Są to starożytne formuły melodyjne, według których kapłani śpiewają ewangelie, epistoły, kol-lekty, intonacye, prefacye i t. d. Utrzymały się one przedewszystkiem w kościele katolickim, używają się także i w kościołach innych wyznań, oraz synagogach. Zwykle cała melodya takiego śpiewu jest opartą na jednym tylko tonie wygłaszanym równo i monotonnie, dopiero w końcu peryodu muzycznego przybiera kształty odmienne, które stosownie do rodzaju przycisku (akcentu), podniesienia, lub spadku melodyi, nadają akcentom nazwy rozmaite: accentusmedius, gravis, interrogativus, immutabilis, fina-lis i t. d. Poza kościołem, odnajdujemy te najstarsze może zabytki form mowy śpiewnej, wme-lodyach— recytowaniach dzisiejszych handlarzy podwórzowych; tak np. na wykrzykiwania „piasku białego, wiślanego!” składają się aż dwa akcenty: médius oraz immutabilis. A-г-

Accessio zalicza się do pierwotnych sposobów nabycia własności wskutek przyłączenia rzeczy nabytej, do innej rzeczy, własnością nabywcy będącej. Do takiego sposobu nabywania własności rzymskie prawo zaliczało. 1) przy mule nie (alluvio), oderwisko (avulsio) powstanie wys-p у (insula nata), opuszczone łożysko rzeki (alveus derelidus), satio, plantation inae-dificatio to jest roślina zasiana lub zasadzona, jako też budowla są własnością tego, do kogo grunt należy. Nabywa się własność rzeczy także wskutek przyłączenia ruchomości do ruchomości, ale przyłączenie to wtedy tylko jest sposobem nabycia własności, jeżeli ruchomość przyłączona tworzy rem unitem, razem z tą rzeczą, do której jako część przyłączoną została. W księdze trzeciej Kod. Cyw. francuskiego zawierają się przepisy, określające róŻDe sposoby nabycia własności.    T p

Accessio possessionis, lub temporis, nazywa щ

Oi ■

T. D.

к. к

4    Accessit-

do 1 i c z a D i e czasu, przez który tradujący rzecz posiadał. Doliczanie to ważne przy zasiedzeniu, skoro posiadacz rzeczy do zasiedzenia może doliczać czas, przez który poprzednik jego rzecz posiadał. (Por. art. 2,235 Kodeksu Cyw. N.) Warunkiem zasiedzenia jest nieprzerwany upływ czasokresu, ustawami określonego. Prawodawstwo rzymskie uświęciło takie doliczanie czasu posiadania praw nadawcy, poprzednika, z powodu, że inaczej zasiedzenie rzadko miałoby miejsce przy rzeczach, które często przechodzą, z ręki do ręki.

Accessit (łac., od accedere zbliżyć się) pochwała konkursowa bez nagrody.

Accesorium ob. Akcesorium.

Accius Lucius (Actius lub Attius\ tragik rzymski, syn wyzwoleńca, ur. między 170 a 160 przed Chr. W trzydziestym roku życia wystawił pierwszy utwór, a wszystkich wydał około piędziesięciu, lecz z nich pozostało tylko nieco okruchów, rozrzuconych zwłaszcza po różnych pismach Cycerona, w charakterze cytat. Ma on dla narodu tę wielką, zasługę, że lubo kształcony na wzorach mistrzów greckich i ich naśladujący, niektóre wszakże przedmioty swych tragedyj czerpał bezpośrednio z dziejów i życia rzymskiego (tragaedia prétexta) jak świadczą przynajmniej trzy drukowane tytuły: Brutus, De-cius i Marcellus. Wszystkie inne jego utwory są przeróbkami, albo wprost tłómaczeniami z trzech sławnych tragików greckich. Cycero często go z uznaniem wspomina, często cytuje, ale tak głucho stawia te cytaty, a co większa, tak je miesza z własnemi tłumaczeniami ustępów z tragików greckich, że zachodzi wątpliwość i dotąd jeszcze trwa spór między filologami o to, co należy do niego, a co do Accius a, i gdyby wszystko należało do ostatniego, zwłaszcza sławny monolog przedśmiertny Heraklesa (z Trachimek), lub Prometeusza, byłby to nieporównany mistrz słowa. Ze był to jednak talent niepośledni, tak w kompozycyi, jak w wysłowieniu, świadczą ułamki zupełnie oryginalnego „Brutusa“, w których widać i koloryt i podniosłość bez sztucznej afek-tacyi. Inny pisarz rzymski, Valerius Maximus, chwali go, jako człowieka pełnego osobistej godności, który zamłodu w gronie literackiem, w kolegiach poetów, nie płaszczył się przed nawiedzającym je potężnym już Juliuszem Cezarem, lubiącym pokłony. Horacy zaś do niego zdaje się stosować wyrażenie w „Ars poetica” (wiersz 286) „niemało chluby zyskali wieszczowie, którzy się ośmielili porzucić ślady lieleńskie, a opiewać na scenie dzieje domowe, już w tragedyi narodowej, już w komedyi.” Oprócz utworów tragicznych, jemu też przypisują poemat bohaterski „Boczniki”, których ułamek dochował się w Makrobiu-szu, ale wiersze tego ułamku są tak liche, że nie można porównywać ich do owych z Brutusa. On również uchodzi za autora trzech dzieł w prozie: „Didascalica, Pragmatica i Parerga”, stanowiących zbiór rozpraw w przeróżnych przedmiotach, bistoryi piśmiennictwa, starożytności, gra-

Accolti.

matyki, krytyki. Wszystko to jednak tak tie odpowiada umysłowi skierowanemu w stronę natchnień wysoce poetycznych, jakie były jego udziałem, że przypuścić się godzi pomyłkę jakąś polegającą na pomieszaniu nazwisk; tembardziej, iż i nazwisko obecnego autora ma trojaką ortografię. Prawdopodobnie i wspomniany poemat bohaterski należy do innego autora.

Accius Titus, krasomówca rzymski z czasów Cycerona, a według zdania tegoż, o tyle świetny w₍stylu, ile słaby w rozumowaniu. (Cic. Brut. 271).

Accolade (fran. objęcie); jako wyrażenie muzyczne, jest nazwą łącznika (klamry lub kreski prostopadłej) spajającego brzegi systematów nutowych (pięcioliuij ) w jedną całość. W kompo-zycyach na fortepian, organy, arfę lub fisharmonią, A. łączy z sobą tylko dwa systematy (wiolin z basem); w partyturach zaś orkiestrowych, każdą z osobna grupę instrumentów: dętych, smyczkowych, oraz partye chóralne, solowe i t. d. A P-

Accolti (wym. Akolti) Benedetto A. (starszy), włoski dziejopis (*1415 w Arezzo—f 1466 we Flo-rencyi). Najstarszy członek toskańskiej rodziny, która odznaczyła się we włoskiej literaturze. Z początku był profesorem prawa we Florencyi, następnie został kanclerzem rzeczypospolitej florenckiej. Napisał dzieje pierwszej wyprawy krzyżowej „De bello a christianis gęsto pro Christi se-pulchro et Judaea recuperandis“ (Florencja 1640) nader cenne dzieło, z którego czerpał Torquato Tasso do swej epopei p. t. „Jerozolima wyzwolona”. Prócz tego zachowało się dzieło .De praestantia virorum sui aevi” (Parma 1689).

Accolti Francesco A., zwany Aretinus według miejsca rodzinnego, prawnik, brat poprzedniego (* 1418—-j* 1483 w Sienie). Był on profesorem prawa w Bolonii, Ferrarze i Sienie, później sekretarzem Franciszka Sforzy, księcia Medyolanu. Wysoce ukształcony w filozofii, teologii, estetyce i literaturze, pisał poezye po włosku, lecz zdolności jego ujawniły się więcej w humanistyce i prawie. Z dzieł zasługują na uwagę: „Consilia seu responsa” (Piza 1481) i „Lec-tura in Digestos” (Siena 1496).

Accolti Bernard (* 1465—f 1535),syn Benedykta, poeta włoski, wielce ceniony za wielostronny talent improwizatorski i z tego powodu zwany „Uuico Aretino”. Papież Leon X, który go mianował swoim abrewiatorem i hojnie obdarzał, podczas jego improwizacyj kazał otwierać drzwi audytoryum, żeby jak najwięcej słuchaczów mogło podziwiać wirtuoza. Według zeznania jego brata Piotra, rzemieślnicy i kupcy rzymscy porzucali w takich razach warsztaty i sklepy i tłoczyli się do Watykanu. Poezye A. — sonety, epigramaty, pisane oktawami (strambotti albo stram-motti) i t. p.—są w gruncie rzeczy także impro-wizacyami. Oprócz tego napisał komedyę „Wirginia”, podziwianą i wielokrotnie wystawianą na dworze Leona X. Z niej—według niektórych— wziął Szekspir temat do komedyi „Koniec wieńczy dzieło”; według innych —obaj czerpali z wspólnego źródła — Dekameronu Bokacyusza. Dzieła

Л. P.

A.P.

<d

Ci

A. wychodziły wielokrotnie we Florencyi (1513, 1515, 1519 i t. d.).    z. o.

Accolti Benedykt (*1497,—-j* 1549), poeta i publicysta włoski, był abrewiatorem i sekretarzem papieża Klemensa VII, następnie kardynałem raweńskim. Za Pawła III z nieznanych powodów został wtrącony do więzienia i pomimo wstawiennictwa nawet cesarza Karola V, nie wprzód wolność odzyskał, aż ją okupił 107,000 skudów złota. Ostatnie lata spędził w Вawennie, Ferrarze, Wenecyi i Florencyi, oddając się literaturze i popieraniu uczonych. Pisał w "języku łacińskim dzieła prawno-polityczne (np. na zlecenie Klemensa VII „De jure pontificum in reg-num neapolitanum”), listy i poezye, między któ-remi największe pozyskały uznanie elegie i epigramaty. Dla gładkości i poprawności wysłowienia A. zwany był drugim Cyceronem. Poezye jego wyszły w „Carmina quinque Hetruscorum poetarum” (Flor. 1562) i w „Carmina illustrium poetarum italorum” (Flor. 1719 .

Accohlthus Jan, pastor ewangielicki kość. św. Elżbiety w Wrocławiu; jeden zgłównych wydawców śpiewnika drukowanego u Ch. Tschorna w Brzegu 1673 r. p. t. „Doskonały kancyonał polski”, wzorowanego na kaneyonale Artomiusza.

Accompagnato (włos. towarzyszący), wyrażenie muzyczne; w utworach na różne instrumenty oraz na głosy ludzkie, także oznacza ono że głosy instrumentów użytych przez kompozytora, powinny wspierać główną melodyę wykonywaną przez wirtuoza czy śpiewaka, nie zaś nad nią panować, przygłuszać i z pierwszego planu usuwać.

Accordion, instrument języczkowy, rodzaj ulepszonej harmoniki zwyczajnej, wynaleziony 1829 r. przez Damiana w Wiedniu; jest używany niemal wyłącznie przez grajków ulicznych.

Accorombonna Vittoria (Auoromboni) (* 1540—*j* 1585,) poetka włoska. Mimo miłości. jaką odczuła dla Giralamo Orsini, księcia Arieno, ojciec "wydał ją za mąż za Franciszka Peretti, synowca kardynała Montalto późniejszego papieża Sykstusa V. Peretti bardzo prędko umarł. Vittoria posądzona o jego otrucie, z rozkazu Grzegorza XIII została uwiezioną w zamku św. Anioła. Tam przebyła lat kilka zanim uniewinnić się mogła, i dopiero przyrzeczenie, iż nie wyjdzie za Orsiniego, otworzyło jej bramy więzienia. Znalazszy się na swobodzie, prędko zapomniała o danej obietnicy i poślubiła dawno ukochanego. Po wstąpieniu na stolicę papieską Sykstusa V, Orsini, chcąc się oczyścić z ciążących na nim zarzutów, pośpieszył się przedstawić, był dobrze przyjętym, lecz usłyszawszy słowa „wiem, iż w moim państwie jest wielu zbrodniarzy, lecz znajdę na nich sprawiedliwość” nie czuł się bezpiecznym w Bzymie i wyjechał wraz z żoną na terytoryum weneckie, gdzie wkrótce życie zakończył. Skutkiem pozostawionego testamentu, wynikły spory między Vittorią, a jednym z synowców nieboszczyka, Ludwikiem Orsinim, który przegrawszy proces o spadek, przez najętych zbirów ciotkę zabić polecił, co i nastąpiło w Padwie. Poezye Vittorii pod pseudonimem Virginii N. były wydrukowane z poe-zyami Aleksandra Bovarini i kawalera de la Selva; a w bibliotece Medyolańskiej zachowuje się w rękopisie jej poemat „Lamento di Virginia N”, w którym opłakuje śmierć swego pierwszego męża i rzuca gromy na jego zabójców. Tragiczne i tajemnicze dzieje tej kobiety, niejednemu autorowi służyły za temat do opowieści i tak Franciszek de Bos set wydał „Histoires tragiques” (Lyon, 1621) ze współczesnych w „Chroniques italiennes” najlepszą nowelkę poświęcił jej S t e n d-hal, równie jak Tieck bardzo udatny romans, który znajduje się w polskim przekładzie p. t. „Vittoria Accorombona.” Życiorysy Wiktoryi A. napisali: Adry (1800) i Gnoli: Vittoria A. Sio-ria del secolo XVI (Florencya 1870).

Accra ob. Akra,

Accubitnm. Rzymianie spożywali swe posiłki leżąc; ku temu służył zazwyczaj ogólny sprzęt zwany lectus triclinarius. Ale kiedy ucztowanie rozwielmożniło się za cesarstwa i stało się jedną z wyrafinowanych rozkoszy życia, usunięto z domów zamożnych takie lectus, które ciasno mogły pomieścić do dziewięciu osób, a zastąpiono je pojedyńczemi legowiskami (nakształt tegoczes-nych szezlągów), zwanemi a cc ubita. Miały one tę dogodność, że można je było przystawiać w miarę przybywających gości, i każdy biesadnik

IV

W'

I*

ft

V.

P'

■A-

CI.

i Ж

ä //h

vb (V'

s*m

ni

Ие. M. AeeuMtmn.

K.K.

r д i ддддазахдаввяид

...i I

'■}

Fip. 37 Acerra.

swobodnie się poruszał, nikomu z sąsiadów nie robiąc subiekcyi. Rysunek tego sprzętu, zdjęty z marmuru i na załączonej rycinie przedstawiony, znajduje się w dziele Symeona: Epitafti Antichi, str. 51; w Lyonie, 1558 r.

Accum Fryderyk, (*1769 w Bückeburg— ■f 1838), chemik, był profesorem chemii i mineralogii w Londynie, a następnie w Berlinie. Rozprawą swoją o świetle gazowem „A practical treatise on gaslight” (Lond. 1815), dał zachętę do wprowadzenia w życie tego rodzaju oświetlenia. Miała też rozgłos praca jego o psuciu się pokarmów i truciznach kuchennych: „Treatise on adulterations of food and culinary poisons.” 0-prócz tego ogłosił inne rozprawy z zakresu chemii, mineralogii i krystalografii.

Accursius Franciszek A., po włosku Accor so, sławny prawnik włoski (* 1182 — -J- 1258). Był on synem wieśniaków z okolicy Florencyi, studya prawnicze odbywał w Bolonii, gdzie był wówczas profesorem znakomity Azo. R. 1220 już brał udział w bardzo ważnych procesach, potem został nauczycielem w szkole bo-lońskiej, gdzie się sam kiedyś kształcił. Na tern stanowisku zyskał nietylko sławę lecz i bogactwo. Był to człowiek głębokiej wiedzy i szlachetnych zasad. Jako nauczyciel prawa, nie znalazł w swej epoce współzawodnika; jako pisarz jest ostatnim z glossatorów. Niewiele wiemy o jego działalności na polu piśmiennictwa. Rozgłos zyskał przez dzieło p. t. „Glossa ordinaria”, które było wielką kompilacyą gloss. Nad tern dziełem pracował lat trzydzieści; ono miało powagę kodeksu; corpus iuris o tyle miał znaczenie, o ile było uwzględnione w tern dziele: quidquid non agnoscit glossa, non agnoscit curia. A przecież według ogólnego mniemania dzieło to jest bardzo niesystematyczne i niewyczerpujące. Powodem popularności książki A. było to, iż w owych czasach upadło włoskie prawo i działalność na tern polu; czerpano więc ze źródeł najbliższych, jakiem była glossa A. Porów: Sarti „De Claris archigymnasii bononien-sis profesoribus” Savigny, „Geschichte des röm. Rechts im Mittelalter”; Landsberg, „Die Glosse des Accursius.”

Accursius Franciszek (* 1225 w.Bolonii — ■j- 1293) syn poprzedniego, niemniej znany od ojca. R. 1273 król angielski Edward I, wracając z Palestyny, wziął go ze sobą do Anglii. A. był najwierniejszym królewskim doradcą; r. 1282 powrócił jednak do Bolonii i wykładał prawo na uniwersytecie aż do śmierci. Dante umieścił go w swem piekle.

Accursius Cervottus, drugi syn Franciszka (ojca) (* 1240—f 1287). Wykładał prawo w Bolonii i Padwie. Do dzieła swego ojca dołączył niezręczne glossy, które stały się przysłowiowemi.

Accursius W i 1 h e 1 m, trzeci syn Franciszka (* 1246—ф 1314), znany więcej z życia awanturniczego, niż z erudycyi prawniczej. Wypędzony z Bolonii, wstąpił do stanu duchownego. Piastował różne godności kościelne we Francyi, Hiszpanii, w końcu także i we Włoszech.

Acebedo Emanuel, malarz, (* 1744 w Madrycie—•{* 1800).

Acephala ob. Małże.

Acephala monstra ob. Bezgłowe.

Acephalocysty ob. Bąblowce.

Acer ob. Klon.

Acerbi Henryk (* 1785—-}- 1836), profes. medycyny w Medyolanie, gorliwy zwolennik nauki Rasori’ego; główna praca jego drukiem ogłoszona nosi tytuł: „Annotazioni di medicina practica” 1819.

Acerbi (wym. Aczerbi) Giuseppe (* 1773 — ■f 1846), włoski podróżnik i naturalista. Odbył nauki w Mantui, oddając się głównie przyrodnictwu, następnie zwiedził Danię, Skandynawię, Laponię i t. d. Był on pierwszym włochem, który dotarł do przylądka północnego (Nordcap). Potem udał się na wschód, a w roku 1826 został generalnym konsulem austryackim w Egipcie. W czasie dziesięcioletniego urzędowania tam, zwiedził nietylko dolny i środkowy Egipt, lecz zapuszczał się aż za Czerwone morze. Wróciwszy do kraju, osiadł w Castel Goffredo, niedaleko Mantui. Głownem jego dziełem jest: „Travels through Sweden, Finland, Lapland” (Londyn 1082. t. Il) które zostało przełożone na języki niemiecki i francuski. Roku 1816 założył w Medyolanie pismo „Biblio-teca italiana”, skierowane przeciw akademii della Crusca. Jadąc na wschód, powierzył kierownictwo pisma Gironi’emu. Zbiorami swemi obdarował gabinety przyr. w Medyolanie, Padwie, Pawii i Wiedniu.

Acerenza (wym. Aczerenza) rzymska Acheron-t i a, miasto w prowincyi Potenza w południowych Włoszech, siedziba arbybiskupa; 4,182 mieszkańców (1881).

Acernus ob. Klonowicz.

Acerra (wym. Aczerra), bardzo stare miasto we włoskiej prowincyi Caserta, siedziba arcybiskupa. Posiada sławną katedrę, niegdyś w stylu gotyckim, gdyż trzęsienie ziemi z r. 1788 zniszczyło ją całkowicie, a przy odbudowaniu jej w r. 1840 stylu pierwotnego już nie zachowano. Ludność wynosi 15,768 mieszkańców. Okolice są urodzajne, lecz niezdrowe.

Acerra. U rzymian szkatułka czworograniasta zaopatrzona wiekiem, w której przechowywano kadzidło do ofiar,

(arcuta turalis).

Posługacz przynosił skrzynkę do ołtarza, a składający ofiarę brał z niej ziarenka i rzucał na ogień.

Acerra, ołtarzyk przenośny, stawiany przy nmar łych, lub noszony przy pogrzebach dla palenia kadzideł. Daremberg et Saglio: Dictionaire des antiquités, vol. 11873).

i.

10

Fig. ». Acetome.tr.

Acetonemia należy do obja-

dokładne.

Acervus (łacińskie kupa) łamigłówka syllogi-styczna przez sofistów wymyślona (ob. Sofizmat i S о г y t).

Acetal, dwuoxetyletylidem CH₃.CH(OC₂H₅)₂. Bezbarwna ciecz o przyjemnym zapachu ; c. wł. przy 22° — 0,821; wre przy 104 — Ю6⁰; mało rozpuszczalna w wodzie, miesza się w każdym stosunku z wyskokiem i eterem. Powstaje pomiędzy innemi produktami przy wprowadzaniu chloru do 80"/₀-owego alkoholu przy zwykłej temperaturze. W nieznacznej ilości znajduje się niekiedy w nieoczyszczonym spirytusie, oraz w starem winie.

Acetaldehyd, aldehyd kwasu octowego, OH₃. COH. Bezbarwna, lekkopłynna ciecz o intensywnym zapachu; c. wł. przy 0°—0,807; punkt wrzenia 20.8°; miesza się w każdym stosunku z wodą, wyskokiem i eterem. Stanowi pierwszy produkt utlenienia alkoholu etylowego, z którego powstaje już pod wpływem działania atmosferycznego tlenu; traktowany środkami utleniającemi, daje kwas octowy. Odtlenia na zimno (szybciej przy ogrzaniu) amoniakalny rostwór srebra, przyczem tworzy się zwierciadlany osad tego metalu. Ulega nader łatwo polimeryzacyi i przechodzi w p a-raldehyd, a przy temp. niżej 0°, w metalde-hyd. Najlepiej daje się otrzymać przez utlenienie alkoholu etylowego za pomocą dwuchromianu potasu lub braunsztajnu i rozcieńczonego kw. siar-czanego (Jahresberichte der Chemie, 1859, str. 329), albo też przez destylacyę mieszaniny octanu i mrówczanu sodu. Znajduje się w znacznej ilości w nieoczyszczonym spirytusie; używa się przy fabrykacyi barwników anilinowych, oraz w medycynie (w postaci paraldehydu), jako środek nasenny.

Acetamid, amidkw. octowego,CH₃ .CONH.,, tworzy bezbarwne, rozpływające się na powietrzu igły o nader nieprzyjemnej woni, przypominającej odór mysiego kału; punkt top. 78°, p. wrz. 222°. Batwo rozpuszczalny w wodzie i wyskoku, nie rozpuszcza się w eterze. Otrzymuje się przez destylacyę suchego octanu amonu.

Acetanilid, ob. Anilina.

Acetin, obojętny eter octowy gliceryny 0₃H₅.(CH₃ .COO)₃. Bezbarwna ciecz; p. wrz 268°; rozpuszcza się przy 25° w sześciokrotnej ilości wody. Daje się przygotować przez dłuższe gotowanie 1 cz. gliceryny z 2 cz. octu lodowatego. Znajduje się w nieznacznej ilości w niektórych tłuszczach.

Acetometr, t. j. octomierz, przyrząd służący do -oznaczania mocy octu, a zatem ilości zawartego w nim kwasu octowego. Urządzenie przeto a. polega na ogólnych zasadach acidimetryi: jest to rurka w jednym końcu zamknięta i opatrzona w podziałkę, do której wprowadza się pewna ilość badanego octu, zabarwiona na czerwiono roztw?orein lakmusu. Przez stopniowe dodawanie słabego roztworu amoniakalnego kwas octowy zobojętnia się, a zupełne zobojętnienie następuje w chwili, gdy barwa czerwona przechodzi w- niebieską. Podziałka wskazuje ilość użytego

octu i dodanego amoniaku, z czego zawartość kwasu octowego łatwo obliczyć można. Ponieważ wszakże obecnie do fałszowania octu używa się innych kwasów, które a. oznacza na równi z kwasem octowym, utracił on przeto istotne znaczenie, a do dochodzenia ilości kwasu octowego używać trzeba innych metod chemicznych.    S K-

Acetonemia, grec, (aceton — ciało chemiczne, i h a i m a—krew) tak nazywają w medycynie zmianę chorobową krwi przez obecność wr niej znacznej ilości acetonu,w następstwie czego przechodzi aceton do wydzielin, np. do moczu, i t. p. Pierwiastek ten wykryto najprzód u chorych na moczówTkę cukrową (Diabetes mellitus), mianowicie Peters,

Can tani, Gerhard, za pomocą chlorku żelaza, który przy acetonie daje właściwy brunatno-czerwoną reakcyą. Jakint sposobem wytwarza się aceton w organizmie, dokładnie wiadomeni nie jest; najprawdopodobniej jest on wytworem fermentacyi glukozy. Pospolicie spotyka się aceton (w krwi i moczu) przy upo-śledzonem trawieniu, zatem w katarach żołądka, w czasie głodu, u dyabetyków; w moczówce cukrowej zdradza się obecność acetonu już w oddechu (wydech ma woń kwaskowatą, winną), nadto w moczu, wów bardzo groźnych i najczęściej sprowadza śmierć dyabetyków, którą poprzedza duszność, tęsknota, drobne tętno, poczem występuje śpiączka, z której chory się nie przebudza. Acetonowe zakażenie krwi jest nabytkiem ostatnich lat, z której-to przyczyny wiadomości o niem dotąd są nie-

l)r Ł.

Aceton, dwumetylketon CH₃.CO.CH3 Bezbarwna, lekkopłynna ciecz o ostrym zapachu; c. wł. przy 0"—0,8144; p, wrz. 56,3°. Chemiczną budowę acetonu i innych analogicznych związków (ob. ketony) ostatecznie wyświetlił Williamson (Annalen der Chemie u. Pharmacie, 81, str. 86). Aceton łatwo się rozpuszcza w wodzie, wyskoku i eterze, z drugiej strony służy jako rozpuszczalnik wielu tłuszczów, żywic, bawełny strzelniczej, kamfory i innych substancyj. Najłatwiej daje się otrzymać przez destylacyę octanu baru lub wapnia z żelaznych retort, połączonych z dobremi ozię-biaczami; surowy aceton oczyszcza się, przeprowadzając go w krystaliczne połączenie z kwaśnym siarkonem sodu, które następnie się rozkłada za pomocą węglanu sodu lub potasu. Aceton znajduje się w znacznej ilości w produktach suchej destylacyi drzewa, ztąd także w nieoczyszczonym spirytusie drzewnym ; alkoholu metylowym), w drobnej ilości w moczu chorych na diabetes meihtus. Praktyczne zastosowanie znajduje przy fabrykacyi lakiprów.

Acetyl, rodnik kw. octowego CH₃.CO, w swobodnym stanie nieznany. Do najważniejszych jego połączeń należą: kw. octowy, bezwodnik tegoż kwasu, chlorek acetylu, acetamid i t. d.

13

En-yklooedTa Pnwsîeehna llustr

T.K.

Acetylen, węglowodór HCPCH, dokładnie zbadany i po raz pierwszy otrzymany w stanie . zystym przez Bertlielota (Ann. de chimie et de ] hysique [3], 57, str. 82 i nast.). Bezbarwny gaz o nieprzyjemnej woni, skraplający się przy 1° pod ciśnienieniem 48 atmosfer; c. wł. (względem powietrza jako 1) 0,91; pali się silnie świecącym i kop eącym płomieniem; rozpuszcza się w równej objętości wody w temp. 18°, w 7e zaś objętości alkoholu. Podobnie jak tlenek węgla i kw. pruski, łączy się z hemoglobiną krwi i dlatego działa trująco. Zostaje absorbowany przez amoniakalne roztwory soli, srebra i tlennika miedzi, tworząc z temi metalami nierozpuszczalne w wodzie, krystaliczne, w stanie suchym łatwo wybuchające połączenia, z których kwasy mineralne napowrót wyswobadzają czysty acetylen. Łatwo ulega poli-meryzacyi; przepuszczony przez rozżarzone do czerwoności rury, przechodzi w znacznej części w benzol. Powstaje przy rozżarzaniu par wielu związków organicznych, przy elektrolizie soli alkalicznych kw. fumarowego i maleinowego i t. d. Przyłącza 1 lub 2 cząsteczki H,Cl,Br,HCl,HBr i t. d. Otrzymuje się przez ogrzewanie dwubrom-ku etylenu z alkoholowjm roztworem potażu, albo przez niezupełne spalenie gazu oświetlającego za pomocą specyalnie do tego zbudowanych przyrządów. (Ann. de chimie et de physique [5] 10, str. 365 i Bulletin de la société chimique de Paris, XXXI str. 482.) Berthelot pierwszy okazał, że Mcetylen powstaje przy przeskakiwaniu iskier elektrycznych pomiędzy elektrodami węglowemi w atmosferze wodoru; jest to najciekawszy przykład bezpośredniej syntezy związku organicznego ze składowych pierwiastków. A. znajduje się w nieznacznej ilości w gazie oświetlającym, nadając mu właściwą sobie woń.—Acetylenami nazywają szereg homologicznych węglowodorów nienasyconych ogólnego składu CnH2n-o.

Acevedo Cristoval (de). Malarz hiszpański z XVI wieku, urodził się w Murcyi, a za mistrza miał Bartłomieja Carducho. Obrazy jego wyłącznie treści religijnej, znajdujące się dotąd w dość znacznej liczbie w kościołach hiszpańskich, odznaczają się dobrym gustem w pomyśle i starannością w wykonaniu.

Acevedo Alonzo Maria (de). Znakomity prawnik hiszpański XYIII wieku, był adwokatem przy radzie królewskiej i oprócz licznych prac umieszczonych w „Pamiętnikach Akademii” Madryckiej i Sewilskiej, wydał oddzielnie „O zniesieniu tortur”. (Madryt 1770, 8U)-

Acevedo Feliks Alvares (-{- 1820,) patryota hiszpański, rozpoczął swój zawód czynny, stanąwszy w szeregach walczących o niepodległość narodową, gdy Napoleon chciał swego brata Józefa osadzić na tronie hiszpańskim. A. objął dowództwo nad pułkiem ochotników. Po restauracyi, za Ferdynanda VII. jako stronnik zasad liberalnych, był źle widzianym i pomijanym przy awansach w służbie, Po wybuchu powstania Bafaela Riego (ob.) w r. 1820 przyłączył się do ruchu i został wybrany głównodowodzącym w prowincyi

Galicyi; naczele powstańców zajął Santiago, ogłosił tam konstytucyę i uwolnił więźniów zamkniętych w murach inkwizycyi. Przy spotkaniu z wojskami hr. Torrejon (1820) w chwili gdy przemawiał do żołnierzy królewskich, namawiając ich do łączenia się z powstańcami, padł ugodzonym trzema kulami. Junta rewolucyjna zadekretowała iż A. dobrze zasłużył się ojczyźnie.

Achab, król izraelski, wstąpił na tron po ojcu swym Omri i panował 918—894 przed nar. Chr. Wprowadził kult Baala i Astarty, a proroków izraelskich z Eljaszem na czele srogo prześladować kazał. Gdy poślubił Izebelę, córkę Etbaala, króla Sydonu gwałty jego przebrały wszelką miarę. Lecz wojna z Benhadadem, królem syryjskim,, położyła koniec jego szaleństwom. Zginął w bitwie pod Kamoth-Gilead. Wtedy miała się spełnić przepowiednia Eliasza, że psy będą lizały jego krew. (Xról. III, 16, 22, 29, 31, 34).

Achaja 1) kraj grecki, w północnej części Peloponezu, graniczący z Elidą, wyżyną Arkadyi i gruntami m. Sikionu. Oprócz gór arkadyjskich posiadała w środku własne pasmo Panachaikon, dziś Wojdija zwane, dość wysokie (1,927 m.) niegdyś gęstemi lasami okryte, ale od strony Elidy ciągnęła się aż do przylądka Araksos żyzna równina. Kwitnęły tu rolnictwo i uprawa wina. Z gór spływały liczne potoki, z których największe zwały się: Peiros, Selinus,Erasinos, lecz wszystkie wysychają latem. Z dwunastu miast dwa Fary (Farai) i Tritaia leżały wewnątrz, wszystkie-inne: Dymy, Olenos, Patry, Bypes, Aigion, He-like, Bura, Aigai, Aigeira i Pellene — na brzegu odnóg Lepanckiej i Korynckiej. Dzisiaj wraz. z Elidą stanowi ona jedną nomarchię, o 94 mil. kw., i blisko 120,000 ludności, podzieloną na cztery eparchie z miastem głównem Patras. 2) Kraj w północnej Grecyi, zwany Achają Ftios (Etia u poetów), stanowi część Tessalii południową pomiędzy epirską krainą Dolopów a morzem. Przy odnodze Pagazkiej znajdowała się niezwykle żyzna równina, Krokion, lecz okolice odnogi Malijskiej były górzyste. Pasmo Otrydy zapełniało całą. szerokość kraju. Tu mieszkali w czasach bohaterskich hellenowie, mirmidonowie i achajowie, sławieni w epopeach. Miast było kilka zaledwo i to^ nieznacznych: Halos, Teby ftyjskie, Itonos, Fyla-ke, Laryssa, Kremaste. 3) Achają nazwali rzymianie całą Grecję, obróciwszy ją w prowincję swoją w r. 146 przed Chr. Prokonsul rzymski mieszkał w Koryncie.

Achajos, z Eretryi, jeden z koryfeuszów dramatu greckiego, współczesny Eschylosowi, a więc z Y w. przed Chr. autor, którego dzieła zaginęły. Jeżeli nie w poważnym, to celować miał w dramacie satyrycznym. Zarzucają mu w tragedyach styl miejscami nieco ciemny i naciągany; o ile zaś z pozostałych szczątków wnosić można, jego kombinacye mytów w zastosowaniu do treści tragicznej, nadzwyczaj się rozchodzą z dzisiejszemi pojęciami, etyki. Baz jeden tylko otrzymał nagrodę konkursową na teatrze ateńskim i nic więcej o nim nie wiadomo.    K- Ł

Achajowie czyli Achejczyey nazwę swą zawdzięczają mitycznemu Achajosowi. Jest on zapewne niczem innem, tylko eponimem (jak Czech, Lech i Rus), ale i w tym nawet bajecznym względzie rodowód jego wikła się wśród podań Grecyi, dotyczących wychodźtwa i osiedlania się plemion. Uchodzi powszechnie za syna Xuthosa: ten zaś według katalogu hezyodycznego, razem z Eolem i Dorem, jest synem Hellena, coby znaczyło że Achaje (przez Xuthosa) równie jak Eo-lowie i Dorowie są szczepem helleńskim. Tymczasem inne podania odmienny dają początek Achajowi i odmienne otoczenie. Według Dyoni-zyusza z Halikarnasu, Achajos, Etios i Pelazgos (wszystko eponimy ludów i miejscowości), są synami Posejdona i Larysy (morza i rzeki). Przechodzą oni z Peloponezu do Tessalii i rozdzielają między siebie jej ziemicę, nadając nazwę swą dzielnicom głównym. Potomków ich w szóstem pokoleniu ruguje ztamtąd Deukalion na czele Kuretów i Lelegów. Takiem jest opowiadanie tych, którzy chcieli nadać Achajom eponim w południowych okręgach Tessalii. Do tego samego celu, tylko innym sposobem, zmierza Pauzaniasz. Podług niego Achajos, syn Xuthosa, powraca do Tessalii i obejmuje tę dzielnicę, do której ojciec jego miał prawo; żeby jednak wytłómaczyć, jakim sposobem Achaje trzymali się w Peloponezie, miar nowicie w Argos i w Spareie, utrzymują, że synowie Acliajosa, Archandros i Architeles, powrócili z Tessalii do Peloponezu, gdzie pożenili się z córkami Danaosa, zyskali wielki wpływ w Argos i Spareie, oraz lud przezwali od imienia ojca. Również i Eurypides oddala się znacznie od rodowodu hezyodycznego względnie do tych eponimów. W dramacie „Ijon”, bohatera tego przedstawia jako syna Kreuzy i Apollina, ale przysposobionego przez Xuthosa; rzeczywistymi zaś synami Xuthosa i Kreuzy są Doros i Achajos, eponimowie Dorów i Achajów w granicach Peloponezu. Najważniejsza zaś różnica zachodzi w tern, że on Hellena pomija zupełnie, Xuthosa mieniąc achajczykiem z plemienia, synem Eola, a więc wnukiem Zeusa, na czem oczywiście rodowód się urywa. Tern dziwniejsza, że w ułamkach innych dramatów tegoż poety (Melanippe, Eolos) występuje Hellen jako ojciec Eola, a syn Zeusa. .Mało snadź dbał ogół grecki o ścisłość w etno-logicznem ustosunkowaniu plemion, składających naród, kiedy go nie raziły te sprzeczności, i gotów był powtarzać każdą wersyę bez różnicy W każdym razie jest to plemię napływowe, które przed najściem dorów władało całym Peloponezem, i podczas wojny trojańskiej największą odgrywało rolę. Agamemnon, król Argos i Myce-ny, „król królów”, staje z bratem Menelausem, królem Sparty, na czele armii, i wszyscy inni królowie poddają się jego rozkazom. Dopiero po wojnie trojańskiej, kiedy nad Peloponezem panował wnuk Agamemnona, Tisamenos, wtargnęli do Peloponezu dorowie, naciskając ze wszech stron Achajów, którzy pod wodzą Tisamenosa posunęli się ku północy Peloponezu, i usadowili na południowym brzegu zatoki korynckiej, na zachód’ od Sycyonu aż do przylądka Araksos, północno zachodniego punktu Peloponezu, w granicach określonych wyżej (ob. A cha ja). Ztamtąd to wyparli oni Ijonów, poprzednich mieszkańców, i zaczęli się społecznie układać. Ród ich królów trwał od-Tisamena aż do Ogygosa (Polyb. IX, 41), przez jak długi przeciąg czasu, niewiadomo. Po śmierci tego ostatniego grody achajskie zmieniły formę rządu, zamieniając się na osobne stany niezależne, lecz z zachowaniem świąt i uroczystości wspólnych, odbywanych peryodycznie w świątyni Zeusa Homariosa, co im nadawało możność załatwiania sporów i interesów wspólnych: w każdym razie był to pewien związek polityczny. Herodot i Strabon znają takich grodów dwanaście: Pellene, Egira, Ege, Bura, Helike, Egion, Rypes, Patrai, Farai, Olenos, Dynie, Tritea. Miasta te wiodły żywot bardzo cichy, tak, że mało co słychać o nich aż do wojny peloponeskiej. Wszystko co dotyczy Achajów z wieku bohaterskiego, jest przedmiotem legend nader bałamutnych i sprzecznych, bez żadnego dowodu pozytywnego; historyczność ich zaczyna się dopiero od owego związku miast. Rozpowszechnienie jednak tych legend, ogólna w nie wiara, podtrzymana tra-dycyą nieprzerwaną, świadczy o prawdziwym w zasadzie gruncie podań, o tym zwłaszcza fakcie, że plemię jakieś, tem imieniem nazwane, przyczyniło się w najwyższym stopniu do ułożenia podstawy bytu późniejszych społeczeństw greckich, tak iż nawet najświeżsi badacze dziejów starożytnej Grecyi, ten okres jej rozwoju nazywają wiekiem achajskim. Homer też nazwy ich używa do oznaczenia całości narodu greckiego, na równi z danajami i hellenami, a panowanie ich upatruje nawet we Ftiotydzie, w okolicach góry Ety. Niedość na tem. Po najściu dorów, lubo zacieśnieni w jednym północnym zakątku Peloponezu, na ziemicy zwanej specyalnie Achają, i We Ftiotydzie, nie przestają używać tradycyjnej sławy już w wieku historycznym, tak iż podszycie się pod ich plemię dodaje blasku. I tak, lubo nowe państwo peloponeskie zdaje się chełpić tytułem dorów, spotykamy jednak królów spartańskich, którzy usiłują przywłaszczyć sobie mityczne blaski Achajów i uchodzić za przedstawicieli Agamemnona i syna jego Orestesa. Król nawet spartański, Kleomenes, wyparł się raz pochodzenia doryckiego; gdy mu bowiem kapłanka ateńska zabroniła czynić ofiar w świątyni Ateny, pod pozorem, że ta świątynia czasowo zamkniętą jest dla wszystkich dorów: — „Nie jestem doryjczy-kiem, jeno achajem”, — odpowiedział (Herodot, Y, 72). Jeden z posłów spartańskich wobec Gelona, tyrana Syrakuzy, powoływał się na prawo swej ojczyzny do najwyższego dowództwa nad wszystkiemi siłami zbrojnemi Grecyi; obywatele zaś Sparty, dalej jeszcze posuwając też same uczucia, przywieźli z Tegei do Sparty kości Or • sta syna Agamemnonowego, a z Holiki kości Ly-samenosa, syna Oresta, a to na rozkaz wyroczni delfickiej (Herod. VII, 159: 1.69. Pauzan. VII,

K. к.

T. K.

1. 3). Takich przykładów możnaby przytoczyć więcej. Oprócz „History i Grecy i” G. Grote’a stanowiącej klasyczne dzieło nauki tego przedmiotu, szczegółową pomoc stanowić może wyborna praca Gerharda: „Ueber den Volkstamm -der Achäer”, Berlin 1851 roku.

Skutkiem niesnasek rodowych i wtargnienia do-ryjczyków nastąpiła utrata przewodnictwa i wszystkich prawie posiadłości w Peloponezie. A. zdobyli tylko krainę nad odnogą koryncką, Egiale-ję, która odtąd zwała się Achają (ob.). Dawniejsi mieszkańcy, jończykowde wynieśli się do Azyi Mniejszej, pozostawiając 12 miast swoich (dodekapolis) zwycięzcom. Tu A. urządzili się demokratycznie i pędzili skromny, cichy żywot, nie biorąc udziału w wielkich czynach Grecyi okresu historycznego. Chwilowo tylko, w latach 447—

445 należały miasta Achai do związku ateńskiego pod Peryklesem, a w 394 r. przed Chr. służyły Spareie i wysłały wojowników swoich pod Nerneę. W czasie walk Sparty z Tebarai brały stronę najprzód pierwszego, potem drugiego z tych państw; w wojnie z Filipem Macedońskim A. za wpływem Demostenesa, połączyli się z Ateńczy-kami i walczyli pod Chajroneją 338 r.; wreszcie popadli pod hegemonię macedońską w tymże roku, dopóki nie utworzyli związku achajskiego (oh.), ale z 12-tu. pozostało miast 10, gdy Helike znisz-czonem zostało przez trzęsienie ziemi (373 r.) i Olenos spustoszało. Oprócz Achai peloponez-kiej zamieszkiwali południową cześć Tessalii, zachodnią część wyspy Krety i założyli wr Italii kilka osad, między któremi zasłynęły dwa miasta:

Sybarys i Kroton.

Achajski związek powstał r. 280 przed Chr., gdy gallowie czyli keltowie zwyciężyli króla macedońskiego i zagrażali Helladzie najazdem. Najprzód zjednoczyły się cztery miasta: Patry, Dymy, Tritea i Fary, w r. 276 przyłączyło się do nich Egium (Ajgion)ku wspólnej obronie przeciwko królom macedońskim i swoim tyranom, lecz znakomity przyrost siły datuje się dopiero od r. 249, kiedy weszło do związku doryckie miasto Sycyon (Sikion), wyzwolone od ciemięzkich rządów tyrana Nikoklesa. Sprawcą tego dzieła był Aratos, który odtąd aż do śmierci swojej był wodzem i kierownikiem związku. Urządzenie odpowiadało zasadom wolności, a zarazem skutecznie skupiało siły dotychczas rozproszone, rada bowiem składała się z demiurgów, obieranych od każdego miasta; zwoływanie jej, prezydencyja, naczelne dowództwo nad wojskiem, należało do obieralnego na jeden rok stratega, który miał do pomocy urzędnika cywilnego, sekretarza lub kanclerza (grarninateus) i komendanta jazdy (hippar-chos); zbierały się też zgromadzenia ogólne, pan-achajskie. co roku. Niepokojeni wciąż tyrani w Argosie, w Megalopolis, Koryncie, Fliuncie zrzekali się władzy; wyzwolone miasta przyłączały się do związku, który tym sposobem w r. 229 ogarnął już większą część Peloponezu i znajdował się w sojuszu ze Spartą, Megarą, Atenami,

Etolia. Była to najświetniejsza chwila w dziejach jego. W parę lat później wynikły niesnaski i wojna ze Spartą. Przerażony reformami króla Kleomenosa III, zagrażającemi przewrotem społecznym i wywłaszczeniem arystokracyi z majątków, Aratos zawarł przymierze z królem Macedonii, Antygonem Dozonem, który pobiwszy spartańczy-ków pod Sellazyą w r. 221, zyskał przemożny wpływ w Peloponezie i umocnił swe panowanie nad Helladą. Sam Aratos doznał zniewag od syna jego Filipa i został otruty będąc po raz 17-ty strategiem w r. 213. Potem zasłynął jeszcze megaiopolitańczyk Filopemenes (Filopojmenes) obierany od r. z()8 na stratega. Zmienił on uzbrojenie i taktykę wojskową, utwrorzył falangę achaj-ską na wzór macedońskiej, zwyciężył i własnoręcznie zabił tyrana Sparty, Machanidasa, w bitwie pod Messeną. Macedonia przestała być groźną od czasu, gdy ujrzała we własnych granicach legiony rzymskie, azwycięzki konsul Flamininus, ogłosił wolność dla wszystkich narodów greckich (196). Tej wolności nie umieli strzedz grecy. Jeden Fi-lipomenes rozumiał, że nie należy dopuszczać rzymian do wdawania się w sprawy domowe Grecyi i surowo ukarał Spartę za wezwanie ich na pomoc: 80 obywateli skazał na śmierć, a 3,000 rozprzedał jako niewolników. Pod jego rządami związek używał jeszcze poważania u królów Bitynii, Syryi i Egiptu, którzy zgłaszali się o przymierze. Ale ten „ostatni grek“ w nieszczęśliwej wyprawie na Messenę dostał się do niewoli i musiał wypić truciznę w więzieniu z rozkazu Dinokratcsa w 70-m roku życia, w 183 przed nar. Chr. Odtąd w łonie związku wzmaga się głęboka rozterka. Szlachetny Lykortas, wielokrotnie obierany strateg, nie jest wstanie poskramiać demagogów, którzy uwodzą lud obietnicami rozdawania gruntów, należących do bogaczy. Przywódca takiego demo-kratyczno - socyalnego stronnictwa, Krytolaos oskarżył w Rzymie przeciwników swoich o sprzyjanie macedończykom, a senat rzymski zażądał, aby przysłano mu do Italii 1.000 obywateli oskarżonych. W tej liczbie znajdował się syn Lykor-tasa, znakomity później historyk Polibiusz (ob ). Wszakże ten sam Krytolaos, zostawszy strategiem, uczuł całą gorycz opieki rzymskiej. Z powodu zatargu ze Spartą o przyłączenie do związku kilku miast messeńskich senat nakazał, aby oczekiwano na decyzyę jego. W Koryncie oburzył się na to lud i Krytolaos oświadczył, że grecy uważają rzymian za swych sprzymierzeńców, nie zaś za panów. W tym czasie właśnie wynikła ostatnia wojna macedońska, więc konsul Mummius, stłumiwszy rokosz samozwańca w Macedonii, ruszył do Peloponezu. Nowy strateg, Dieusz (Diajos) zebrał całą siłę zbrojną achajczyków, powołał 12,000 niewolników do broni, obiecując im wolność i próbował wmlczyć na Istmie, lecz poniósł porażkę, której następstwem było zburzenie Koryntu (148). Związek upadł, a Grecya stała się prowincyą rzymską. (Głownem źródłem jest Polibiusz, specyalną monografię napisał Dubois: „Les ligues étolienne et achéenne,“ Paris, 1885; dostateczne wiadomości znajdują się też w dzie-

łach, obejmujących historyę Grecyi np Grote’a,

Achałkałaki (nowe miasto), warowne powiatowe miasto w gubernii tyfliskiej nad rzeką, Toporo-man, dopływem Kury, liczy 3,200 mieszkańców. Od r. 1828 należy do Rosyi.

Achan, syn Charmiego, z pokolenia Judy, po-zdobyciu miasta Jerycho, wziął mimo zakazu Jo-zuego obfite łupy, składające się z bogatego płaszcza babilońskiego, dwustu syklów srebra, i jednej sztaby złota, ważącej pięćdziesiąt syklów. Jozue kazał go zato ukamienować, a ciało jego wraz z łupami spalić w dolinie Achor. (Joz„ VI, VII).

Achan, sieć uralskich i kaspijskich rybaków,, którzy z tego powodu nazywają się achanie, a ich rzemiosło achannoje rybołówstwo. Połów odbywa się w miesiącach zimowych, od grudnia do marca.

Achanie, zob. Achan.

Achard Adolf, (* 1808—-*j- 1856), tkacz z zawodu, obdarzony pięknym głosem, w r. 1833 wstąpił w Paryżu do konserwatoryum, a po jego ukończeniu został śpiewakiem Opery komicznej i był jej niemałą ozdobą.

Achard L u d w i к A m ad e u s z, (*1814—-j*! 875),. powieściopisarz i dziennikarz francuski, urodził się w Marsylii i początkowo sposobił się do zawodu kupieckiego. Wprędce jednak porzucił ten zawód i po krótkim pobycie w Algierze (1834—5), gdzie próbował gospodarstwa rolnego, był czas jakiś sekretarzem prefekta w jednym z departamentów południowej Francyi. W r. 1838 przeniósł się do Paryża i oddał się dziennikarstwu,, pisując pod pseudonimem Grimma. Rozgłos i wziętość jego datuje się od r. 1845, kiedy

т. K.

Duruy etc.).

Achałcych (u miejscowych mieszkańców Achi-s к а, А к c h i s к a', powiatowe miasto w gubernii kutajskiej, jest trzeciorzędną fortecą, a leży nad rzeką Poschową, która w odległości sześciu wiorst uchodzi do rzeki Kury 200 wiorst na zachód od Tyflisu. A. należał pierwotnie do Armenii, potem przeszła pod panowanie cesarzy bizantyńskich, w końcu zaś królów gruzyjskich. Lecz za Amurata III (1508) dostała się w ręce tureckie, następnie w perskie i dopiero za Amurata IV, między rokiem 1635 a 1637, stała się znowu posiadłością turecką, dzięki zwycięstwom Hassana-baszy. Na mocy adryanopolskiego pokoju przyłączono Achałcych do Rosyi (1829). Miasto leżało wtedy na lewym brzegu Poschowy, liczyło przeszło 5,000 domów i 50,000 lnieszk. Później wszczął się ruch budowlany na przeciwnym brzegu rzeki, to jest na prawym; stare miasto zamieniło się z czasem w ruinę i powstało nowe miasto liczące 13,000 mieszkańców, z ludnością przybyłą przeważnie z Erzerum a której główne zajęcie stanowią rzemiosła. W roku 1840 zamieniono Achałcych na miasto powiatowe gubernii gru-zyjsko - imertyńskiej, która właśnie świeżo została utworzoną, a dopiero w roku 1846, po nowym podziale kraju zakaukaskiego, przyłączono ją do gubernii kutajskiej. Ruch towarowy jest dość znaczny; przez komorę celną przechodzi rocznie towarów ogółem na sumę 260,000 rubli, t. j. za 40,000 wywozu i 220,000 przywozu. Z dat historycznych pamiętny jest rok 1810, rok niepomyślnej wyprawy generała Tormasova; dalej rok 1828 pamiętny zdobyciem Achiski przez j w dzienniku L’Epoque ogłosił „Lettres pari-hr. Paszkiewicza Erywańskiego i rok 1829, w któ- siennes”, w których dowcipnie i złośliwie odma-rym szczupła załoga odparła szturm znacznych lował różne strony ówczesnego życia towarzys-zastępów tureckich, które były pod rozkazami kiego w stolicy. W roku następnym, po powrocie Achmeda-beka-Adżarskiego.    z Hiszpanii, gdzie bawił jako historyograf uro-

Achałcyskie góry. Pod tą nazwą znana jest czystości weselnej księcia Montpensier, wydał północna krawędź armeńskiego pogórza, która w Esprit publique romans „Belle Rose,“ któ-za pośrednictwem łańcucha wachtańskiego, sta- ry doznał wielkiego powodzenia i był wielokro-nowiącego wododział między rzekami Ryonem tnie przedrukowany, nawet z ilustracyami. Re-a Kurą, łączy pasmo kaukazkie z systemem gór wolucya 1848 roku popchnęła go na c»;as jakiś zachodniej Azyi. Inne rozgałęzienia gór achał- do publicystyki. Zaraz po wypadkach lutowych cyskich noszą miejscowe nazwy gór saganłuskich założył ilustrowany dziennik Pamphlet, w któ-i adżarskich; niektóre ich szczyty, jak Mejazkaro, rym wystąpił jako stronnik monarchii, a po pręd-dochodzą do 8,000 stóp.    A- s- kim upadku tego pisma, został współpracowni-

Achalm, szczyt alpejski, pół godziny drogi od kiem dziennika rojalistowskiego Assemblée na-Reutlingen, 712 metrów wysokości. Na nim znaj- tionale. Za rządów Napoleona III usunął się dują się ruiny zamku tegoż imienia, którego wie- od polityki i oddał się całkiem beletrystyce. Jak żę odnowiono w czasach ostatnich. Hrabstwo A. dla wielu innych pisarzy tej doby, tak i dla A. wzmiankowane w dziejach już roku 603.    czasy drugiego cesarstwa były okresem najżyw-

kandy.

Achal-Teke, powiat w kraju zakaspijskim, mię- szej twórczości. Napisał wtedy _Le petit-his de dzy pustynią Karakum na północ i perską pro- Lovelace” (1854), „La robe de Nessus” (1854), wincją Chorosan na południe: 36,396 kim. kw. „L’ombre de Ludovic” (1858), „La misère d’un obszaru, 426,000 ludności. Głownem miastem jest millionnaire” (1861), „La chasse à l’idéal” (1867), Ashahad (As-chabad), stacya kolei zakaspijskiej, i wiele innych romansów, nowel i utworów sce-3.700 mieszkańców, ważne wojenne stanowisko, nicznych. Dramatyczne prace jego nie doznały którego znaczenie wzmogło się od czasu przepro- powodzenia, ale zato nowelom krytyka przy-wadzenia zakaspijskiej żelaznej kolei ocl Uzun- i znawrała nawrnt wyższość nad romansami, jako Ada, przez Aschabad obok Bu chary, do Samar- ! staranniej wykończonym. Zwłaszcza wielkie po-

• chwały zyskał zbiór nowelek i obrazków z po-

A*

ip

■i,

Fip. 89. Achard Franciszek Karol.

J. A.

д. s.

droży p. t. .Une saison à Aix-les-Bains”, do których wątku dostarczył mu pobyt w Aix, gdzie musiał się leczyć po nieszczęśliwym pojedynku z pewnym redaktorem. Drugi zbiór nowel wydał p, t. Les châteaux en Espagne” (1854). Po upadku Napoleona III pisał już mało. Najwięcej poczytne były: „Bécits d’un soldat” (1871), rzecz osnuta na tle wojny 1870 roku. Jako powieścio-pisarz A. nie należał wprawdzie do talentów pierwszorzędnych, ale posiadał wiele inwencyi i humoru, przypominającego Dickensowski. W przekładzie polskim istnieją: „Sabina” (Warsz. 1869) i „Wąwozy kaudyńskie“ (Warsz. 1874). K-(i-Achard Franciszek Karol (* 1753 w Berlinie— f 1821) chemik, był dyrektorem gabinetu fizycznego akademii berlińskiej; stanowisko to wszakże porzucił, by oddać się całkowicie próbom wyrobu cukru z buraków, wedle wskazówek nauczyciela swego, Marg-grafa. Przy pomocy zasiłku udzielonego mu przez króla Fryderyka Wilhelma III, założył w r. 1799 pierwszą cukrownię w Ku-nern na Szląsku, która wkrótce znaleźć miała tylu naśladowców. Bezultaty swych badań wyłożył wt dziele „Die europäische Zuckerfabrikation aus Bunkelrüben”, (Lipsk 1809, 2-e wyd. 1812). Pożar fabryki w r. 1810 zniszczył go materyalnie, zasługa jego wszakże pozostanie pamiętną wt dziejach cukrownictwa.

Acharius Eryk, lekarz i botanik szwedzki, (* 1757 w Gefle—-f 1819), uczeń Linnego, rysownik Akademii sztokholmskiej, doktór medycyny uniwersytetu w Lund w r. 1782, członek Akademii sztokholmskiej 1796, profesor w r. 1801, zmarł tknięty apopleksyą w Wadstera w r. 1819. Trudnił się z wielkiem zamiłowaniem w przeciągu lat trzydziestu badaniem porostów, których klasy-fikacyę obmyślił i udoskonalił. Ostatnie jego dzieło, w którem streścił wszystkie poprzednie prace, nosi tytuł: „Synopsis methodica Liche-num“, Lundae 1814 in-8°. Większa część gatunków w tem dziele ustanowiona przez A., utrzymuje się dotąd, lecz często odniesione do innych rodzai.

Acharnai, demos attycki, zamieszkujący urodzajną dolinę ateńską, ze wszystkich demosów atyckich najludniejszy, który podczas wojny pelo-ponezkiej sam jeden wystawił 3,000 hoplitów. Ary-stofanes z ich życia zaczerpnął temat do kome-dyi tegoż tytułu. Dziś A. nazywają się Meri-dion; r. 1879 znaleziono tu grobowiec, podobny do grobowców miceńskich, a w nim wiele pamiątek, które tworzą osobny oddzmł w muzeum ateńskiem.

Achates, wierny towarzysz Eneasza, który występuje w Eneidzie. Jego wierność stała się przysłowiową, fidus Achates.

Achatina, (A chatę к Kluka) zwierzę z typu mięczaków (Mollusca), z gromady ślimaków (Gastropoda), oddychające płucami. Odznacza się skorupą jajowatą lub podłużnie jajowatą, niekiedy wieżyczkowatą, często znacznych rozmiarów, pięknie zabarwioną; otwór ust ma podłużnie owalny o brzegach ostrych; oś (columella) ostro uciętą. Posiada liczne gatunki, zamieszkujące przeważnie gorące kraje szczególniej Afryki i Ameryki n. p. A. Zebra (Madagaskar), A. peredix (Afryka północ.) A. suUana (Gwinea), A. viryinea (Amer, połud. i Indje Zach.) A. marginata, A. purpurea i t. p.

Achaz, król Judy (743 — 728 przed Chr.), syn Jotama, jeden z najgorszych królów, zaprowadził kult Baala a własne dzieci w dolinie Ben-Hinon Molochowi dawał na ofiarę. Otoczony ze wszystkich stron przez Syryjczyków, królów izraelskich, edomitów i filistynów, wezwał na pomoc Tuklat-pal Asara, króla assyryjskiego; lecz ten uczynił go swym wasalem, wiele srebra i złota zabrał z jego skarbu i ze świątyni; w ten sposób panowanie A. przyniosło królestwu judzkiemu tylko klęski. Za jego czasów żył prorok Izajasz. Acheja, ob. Achaj a.

Achejczykowie, ob. Achajowie.

Achejos, ob. Ac baj os.

Achejski związek, ob. Achaj ski związek. Acłieloos (dzisiaj Aspropotamos) największa z rzek w Grecyi północnej, wypływa z pod południowych stóp Lakmonu, stanowiącego zawiązek gór Epirotyjskich, toczy się wzdłuż Akarnanii i Etolii, przeciska wśród górskich wąwozów łych krain i w obszernych ławach, jakie się u jej ujścia przez wieki utworzyły, przepada w zatoce korynckiej, stanowiącej dopływ morza jońskiego. Obok tej rzeczywistości istnieje mityczne jej uosobistnienie w półbogu Acheloosie. Ma to być, według Hezyoda, syn Okeana i Tetydy; według innych, syn Heliosa i Gei (słońca i ziemi); w każdym razie, król, pan swego żywiołu. Jedynym faktem poetycznym, jaki się odnosi doń, jest jego zajście z Heraklesem (Apollodor III, 7; 5—6. Pauzan VIII; 24, 4) prawie całkowicie wyczerpane w tragedyi Sofoklesa „Trachinki,“ które przytoczymy. Król Pleuronu z rodu Eolidów, Eneusz (Ojnejos) miał córkę Dejanirę, o której rękę ubiegał się Acheloos, ale że był to potwór, dziewica drżała z rozpaczy na jego konkury. Baz przedstawiał się na dworze ojca w postaci byka, drugi raz smoka, trzeci raz człowieka, lecz z głową wołu, a „strumienie wody tryskały z jego za-szlamionej brody.” Zrozpaczoną dziewicę z tej ciężkiej niedoli, której słaby ojciec zaradzićby był nie mógł, uwolnił dopiero Herakles. I jemu też podobała się Dejanira: wyzwał więc o jej rękę Acheloosa na bój (który się odbył jak przedstawia (fig. 401; zwyciężył go i złamał mu róg. Bycina ta wzięta z naczynia znalezionego w Gir-genti, a znajdującego się obecnie w majątku p de Witte, ilustruje niejako opis samego poety

■(Stasimon l,epodos).— „W jeden, w drugi tura róg cięcie, strzała pada; a tych gęstych ciosów huk na polach osiada: to się zwiną, w jeden splot, tłuką, czołem w czoło; ryk z ich piersi, jakby grzmot rozlega się wkoło A nad cichym brzegiem wód, na wzgórku, zdaleka siedzi dziewczę, wdzięków cud: i na męża czeka.” Dziewica dostała się za żonę zwycięzcy. Złamany róg wykupił następnie od Heraklesa Acheloos, dawszy mu wzamian róg Amaltei, mający własność dostarczania obficie posiadaczowi wszelkiego pokarmu i napoju, jakiego zażąda. Podanie to w późniejszych czasach uległo prozaiczniejszej interpre-tacyi. D odor mianowicie (IV, 35) natrąca, że była to tyilko symbolika wielkiej pracy inżynierskiej Heraklesa, który przez urządzenie w okoli-•cacli Pleuronu dobrej grobli, wstrzymał nieregularny bieg rzeki Acheloos u, zdobył przez

Achemenidzi, dynastya, pochodząca od Ache-menesa (ob.), którego potomek w 5-tem pokoleniu Cyrus czyli Kurusz stał się założycielem wielkiej monarchji medo - perskiej (559 — 529). Syn jego, Kambyzes, zakończył linję starszą (522), więc następstwo tronu przypadło Daryuszowi czyli Darajawusowi (521—486), pochodzącemu, z linii młodszej, jak wskazuje następny rodowód;

Acbemenes (Hackamanisz)

Teispes

Cyrus (Kurusz)

Kambyzes (Kambuzja)

Cyrus (Kurusz) Wielki Hystaspes (Vistaspar Kambyzes (Kambuzja). Daryusz (Darajawus).

Armranmes

Arsames

fl

\7

-o

Potem panowali z tejże dy-nastyi Xerxes (Kszajarsa) 486 465, Artaxerxes (Ar-taxarta) 465 — 425, Xerxes II w ciągu 45 dni, Daryusz Notus 424 — 405, Artaxerxes II 405 — 359, Artaxerxes III Ochus 359—

338, Arses 338 — 336 nareszcie Daryusz III Kodo-man 336 — 330 zwyciężony przez Aleksandra Macedońskiego i zamordowany przez niewiernego satrapę Baktry-any, Bessusa. Z Achemeni-dami spokrewnieni byli królowie Kappadocyi, a wywodzili się od nich królowie Pontu, i Ardżyr, syn Sassana, założyciel dyna-styi Sassanidów, która panowała w monarchii Nowo-Perskiej od 226 roku przed Chr. do 637 po Cbr. („Raw-linson“ op. cit. Justi „Hi-storya Starożytnej Persyiu

to grunt nawodniony i nadzwyczaj urodzajny, za j (przełożył z niemieckiego Br. Grabowski 1880.) co domyślać się można, mógł i pozyskać w nagrodę rękę nadobnej córki właściciela.    K- K-

Achemenss greek., lub Hachamanisz podług wymawiania perskiego, praszczur królów Persyi starożytnej, zapewne około roku 660 przed Chr. zjednoczył plemiona, które dawniej miewały własnych naczelników (25-ciu w IX wieku) i przyprowadził je ze wschodniej Medyi do krainy Paurçava czyli Persydy, na brzegu odnogi Perskiej. (Rawlinson The five great monarchies

of the eastern world, 2d edition 1871, vol. Ill,

T. к.

им в

FI*. 40

v\

Î0

'УФ

!/

WL

Walka Herakleia z Aehelooseiu.

.365—367). _

Achemenidos, syn Adamastosa z Itaki, przyjaciel i towarzysz Odysseusa w powrocie z Troi. ■Odysseus, uciekając przed cyklopami, zostawił A. w Sycylii, zkąd go później wyswobodził Eneasz. Podanie tc jest prawdopodobnie wymysłem Wer-.giliusza.

T. K.

Achen Jan von. malarz niemiecki, (* w Kolonii 1552—*j* 1615) z początku naśladował mistrzów szkoły holenderskiej, udawszy się jednak w 23 roku życia do Włoch i przestudiowawszy w Wenecji i Rzymie przeważnie szkołę wenecką, tę przedewszystkiem sobie upodobał, a zwłaszcza Tintoretta, którego za wzór obrał. Powróciwszy do kraju 1590 r. malował z polecenia rządu obrazy religijne do kościołów monachijskich, oraz do kościołów augsburskich dla Fuggerów. Powołany następnie przez cesarza Rudolfa Ii-go do Pragi, wzbogacał swemi utworami jego galery ę. Umarł w Pradze 1615 r. Obrazy jego noszą cechę klasyczną włoską z owej epoki; pomimo braku treści w kompozycji odznaczają się jednak pewną siłą w traktowaniu przedmiotów, jak np. obrazy w kościele jezuickim w Monachium. Dzieła

s. s.

Sp‘

SM

Fig -il. AdirnTiacÎ! Andrzej.

s. s.

А.

m

•.|§

Fig. 42. Aehenłiaeb Oswald

je go oglądać można dotąd w Kolonii, Schleisheira, oraz w Belwederze wiedeńskim w dziale zbiorów cesarza Rudolfa II. Pozostawił naśladowcę w uczniu swoim, Józefie Heinz’u ze Szwajcarji, którego działalność artystyczna koncentrowała się w Pradze.

Achenbach Andrzej współczesny malarz - pejzażysta niemiecki (*1815 r. w Kassel) kształcił się od 1827 do 1835 r. w Akademii Düsseldorfskiej pod kierunkiem Schirmera i Lessinga. Częste podróże, przeważnie na północ Europy, a także kil-koletni pobyt we Włoszech, gdzie wszędzie z zamiłowaniem studyował ze stanowiska estetycznego przyrodę tych krajów, wyro-biły w nim wysokie .SJ poczucie piękna i u- ф ■'.'.ШЁ iuiejętność odtwa-rzania tego piękna îÿPr" a zarazem i prawdy w krajobrazach.

Skala przedmiotów natury, któremi pędzel jego zawładnął, jest nader obszerną, zarówno góry i skały, jak lasy i wodę, spokojne wybrzeża, jak morze wzburzone, odtwarza on z wielką realistyczną prawdą. Element ponury i grozy więcej jednak nadaje się do charakteru A., ztąd też w-yżej stoją pod względem wartości artystycznej, jego widoki z północnych okolic Europy, zwłaszcza gdzie występuje dzikość przyrody i walka żywiołów, (Fiord Hard anger koło Bergen, z r. 1843, znajdujący się w galerji Düsseldorfskiej, Brzegi Scheldyz okolic Antwerpji, Za-tonięcie statku „Prezydent¹⁴ z r. 1842, znajdujący się w galerji w Karlsrue, W y 1 e w dolnego Renu, widoki Ostendy, Scheweningen, Vlissingen i w ogóle portów holenderskich, znajdujące się przeważnie w Berlińskiej Nationalgalerie) aniżeli widoki z Włoch południowych, z których najbardziej udatnym jest Poranek jesienny na błotach pontyńskich. Jak kolwiek A. zaliczanym jest powszechnie do szkoły realistycznej pejzażystów Düsseldorfskich, jednakże realizm jego nie należy utożsamiać z realizmem innych szkoły tej przedstawicieli. Realizm jego możnaby raczej nazwać wiernem odtwarzaniem prawdy w naturze, niż samą kopią na tury. Wśród najróżnorodniejsze szczegóły, jakiemi A. krajobrazy swoje ożywia, umie on zawsze wprowadzić ład i harmonię; wTe wszystkich też krajobrazach jego, uderza przedewszystkiem nader umiejętne owładnięcie składowemi czynnikami i ujęcie ich w jeden moment artystycznego poglądu, który podobnie jak w naturze, kojarzy różnorodność w jedną harmonijną całość. 1 )zikość przyrody i walka żywiołów są najulu-Jfieńszemi tematami A., a w odtwarzaniu ich ce-iuje on też przedewszystkiem. Niektórzy porówny-

! wują go z Ruysclaelem (ob ) A. był czynnym profesorem akademii Düsseldorfskiej, jest przytem członkiem i prof, honorowym akademii berlińskiej ^ wiedeńskiej, antwerpskiej. A. próbował także sił swoich udatnie jako akwarelista oraz litograf.

Achenbach Oswald, młodszy brat poprzedniego-(* w Düsseidorff 1827). Studya odbywał w akademii miejscowej, pod kierunkiem brata swego, od roku 1839—41. Podobnie jak brat, podróżami wzbogacił swoje studya nad naturą. Element realistyczny tak

samo przypadł do jego pojęć artystycznych tylko że więcej aniżeli Andrzej ma zamiłowania do spokojnych linij i dalekich horyzontów krajobrazów włoskich,oraz do jasnego ЩЙ& nieba południa, któ-rego tajemnicę arty-ШЁЯШЩшШШу    styczną posiadł i u-

ЩШшШЁЁШЩ    mi e odtwarzać. Zt.ąd

też temata do głów-niejszych swoich krajobrazów czerpie przeważnie z Włoch południowych, a w ich wyborze zdradza poniekąd i idealizm. Główniejsze jego utwory są: Villa d’Este z pod Tivoli, Torre del Greco na tle krajobrazu z Wezuwiuszem, Zatoka neapolitańska w noc księżycową, Vi 11 a To rl on i a z pod Frascati, Rynek w Amalfi. Kolizeum, Zamek Ś. Anioła, i wiele innych. Od r. 1863 — 72 A. był czynnym profesoreni-pejzażystą w akademii düsseldorfskiej. Zajmował się także, podobnie jak starszy brat jego, litografią. Obaj bracia, Andrzej i Oswald, należą do tak zwanej „szkoły düsseldorfskiej“ (ob.) pejzażystów niemieckich i są prawdziwą szkoły tej ozdobą. s- s Achsnium, ob. Ni eł up к а.

Acheńskie jezioro, największe z jezior tyroh skich w okręgu Schwaz, 944 m. nad poziomem morza; długość jego wynosi 8 kim., szerokość 1—2 kim., głębokość 131 m. Okolica romantyczna, strome skaliste ściany okalają jezioro. W nadbrzeżnych hotelach: Scholastyka, Seehofr i Fürstenhaus gromadzi się na sezon letni wielu cudzoziemców. Z jeziora wypływa rzeka Achen, która wijąc się na północ; skrapia dolinę acheń-ską. W okolicy znajdują się ślady nafty.

Âchenwall Gotfried, (* 20 f’ażdz. 1719 r. w Elblągu w Prusach-j*l Maja 1772 r. w Getyndze.) Studya odbywał w Jena, Halli i w Lipsku W 1743 r. przybył do Drezna jako nauczyciel synów kanclerza von Gersdorfa. W 174f> r. otrzymał stopień magistra w Lipsku; w tymże roku udał się do Marburga, gdzie miewał od czyty w uniwersytecie z dziedziny historji, statystyki, oraz prawa natury i narodów. W 1748 r został powołany do Getyngi, gdzie pozostał aż do śmierci. A. słuchał prawdopodobnie wykładów o statystyce SchmeitzeFa w Halli

vr tam powziął myśl miewania podobnych wykła- styki. Również nie można uważać A. jako twórcę idów najprzód w Marburgu, a następnie w Ge- nazwy „statystyki”. Wyraz ten jako przymio-tyndze. Przybywszy do tego ostatniego miasta, ogło- tnik zjawia się już w 1672 r. u Heleno Pe-sił A. broszurę, w której przedstawił swoje po- li ta no „ Microscopium statistician ”. Couring jęcia o statystyce, pod tytułem: „'Vorbereitungen i Schmeitzel używali też przymiotnika statysty-zur Staatswissenschaft der europäischen Rei- czny w swych wykładach. Wypada zatem, że che...“, bronił następnie wypowiedzianych tam po- nie A. jest pierwszy, który używał tej nazwy, glądów w specyalnej rozprawie łacińskiej z d. 7 Zwykle używał A. terminu przyjętego przez Cou-wrześ. 1748r. W tej dysertacji określa statystykę, ringa „Notitia rerum publicarum”. Tylko dla jak następuje : „Umiejętność państwowa jestto na- ostatnich dwóch półroczy swego wykładu w uni-uka, zajmująca się poznawaniem zasad tego wszyst- wersytecie, dotytułu odczytów, używanego przez kiego, co g od nem jest wiedzy w państwie po- Oouringa, dodaje A. „vulgo statistica”. Przy-jedyńczem, a ta nauka zawiera dwie części ogól- miotnika statystyczny używa też autor w pierw-ne: poznanie kraju i mieszkańców.“ (Notitia szem wydaniu swego podręcznika, tylko nie rei publicae est ea disciplina, quae versatur in w samym tytule. W rękopiśmie swych wykładów perspiciendis rationibus eorum, quae notata di- wyprowadza A. wyraz statystyka od włochów od gna existunt in republica singulari, et duae illius ich wyrażenia ragione di stato, z którego doctrinae sunt partes generales: regionis et inco- następnie zrobili wyraz „statista” t. j. homme larum cognitio). Główne dzieło A. wyszło pod d'état, mąż stanu. Ztąd powstać miał przy-tytułein: „Abriss der Staatswissenschaft der euro- miotnik statisticus i nazwa nauki „disciplina päischen Reiche“ w 1749 r. i zawiera we wstępie politico statistica, co następnie skrócono do „sta-wyżej wspomniany program wykładów: „Vorbe- tystyki“. Nazwa ta nie bardzo podobała się reitung zur Staatswissenschaft der europäischen uczonym; tak np. Schlözer nazywa wyraz „Stati-Reiche“. Drugie wydanie tego dzieła ma tro- stik“ vox hibrida i proponuje nazywać nową na-chę odmienny tytuł: „Staatsverfassung der euro- ukę: „państwoznawstwem“ (Staats-oder Staaten-päischen Reiche und Völker“. Ostatnie 6-te wy- künde) czyli zbiorem wiadomości potrzebnych pra-danie tej pracy wyszło już po śmierci autora, ktycznemu mężowi stanu. Statystyka podług A. staraniem jego uczniów, Schlözera i Sprengla, ma być nauką o układzie państwowym (Staats-w 1781 r. Zwykle uważają A. jako twórcę nowej Verfassung), jednego, albo kilku państw. Wyraz nauki statystyki i nawet jej nazwy. Nie jest układ państwowy (Verfassung) bierze autor, to zupełnie ścisłe. Pierwszy rozpoczął wykłady nie w rozumieniu prawa publicznego, ale poj-statystyczne Couring, w cl. 20 list. 1660 r. pod muje pod nim zbiór wiadomości ciekawych i rze-tytułem: „Notitia rerum politicarum nostri aevi czywistych, odnoszących się do pewnego państwa, celeberrimarum“ w Helmstat, gdzie naówczas Do osobliwości, natrafianych w państwie rzeczy-znajdował się uniwersytet dla Brunświku Na- wistem, zasługujących na wspomnienie, zalicza A. stępnie miewał podobne odczyty Marcin Schmei- te mianowicie, które dotyczą jego dobrobytu i ma-tzel w Jena (1723 - 31 r.) i w Halli aż do swej ją na niego wpływ albo dodatni, albo ujemny, śmierci w 1747 r. pod tytułem: „collegium poli- Są to przedmioty, bez których poznania nie motion statisticum”. A. sam w swej rozprawie habi- źna zrozumieć urządzeń państwowych, jego sił litacyjnej w Getyndze z 7 wrześ. 1748 r. nazy- i słabych stron. Statystykę ogranicza A. do pań-wa znakomitego polihistora Herm. Couring a: stwa i do czasu teraźniejszego. Ma być ona na-„parens notitiae rerum publicarum in academiis uką historyczną, w przeciwieństwie do nauki filo-tractandae” i siebie wymienia na końcu całego zoficznej o państwie. Rozpatruje ona stosunki szeregu uczonych. Jest to dowód, że A. nie rzeczywiste ziemi i ludności, nie ze stanowiska uważał siebie nigdy jako ojca nowej nauki. Je- geograficznego, etnograficznego, lub historycznego, dnak, pomimo że znajdujemy u Couringa poję- ale ze stanowiska statysty t. j. polityka praktycz-cie wyrazu status i wyrazu notatu digna, przy- nego, który bada ziemię i ludność w ich stosunku jęto między uczonymi, uważać A. jako twórcę praktycznym do pomyślności państwa, do jego statystyki. Pochodzi to ztąd. że on statystykę siły i słabości, ocenia położenie rzeczywiste ustro-Couringa i co do formy i co do treści bliżej ozna- ju państwowego i ekonomicznego (Verfassung, czył i uczynił ją nauką samodzielną. On nadał tyle co Zustand). Zadaniem statystyki ma być sąd formę naukową materjałowi istniejącemu i roz- gruntowny i dokładny o rzeczach państwowych i dorzuconemu, wybierając wiadomości tylko pewne, starczenie możności w danym wypadku skorzy-wiarogodne i prawdopodobne. Od jego czasu roz- stania z zebranych wiadomości. Wielkim ma szerzyło się zamiłowanie do tego rodzaju prac być pożytek statystyki, mianowicie dla prawni-w Niemczech. Podług Wappäus’a wywalczył ków i mężów stanu. Osobliwości państwowe sta-A. statystyce zupełną samodzielność, oznaczyw- nowią dwa wielkie działy: ziemia i ludność, szy ściśle jej zadanie, zjednał jej popularność pod Przy opisie ziemi zwraca A. uwagę na pierwia-osobną, chociaż nie przez niego wynalezioną na- stki geograficzne ze względu na ich znaczenie zwą, dał treść obfitszą i postawił w stosunku polityczne, mianowicie bada ich wpływ na produk-bezpośrednim do życia. Zasługi jego były zatem cyą krajową. Przy opisie ludności przedstawia większe niż Couringa i dlatego słusznie na- A. jej ilość, różność pochodzenia, różność zalu-zwać go można ojcem, obecnej naukowej staty- dnienia, przyczyny tej różności i zwraca uwagę

14

EncïklOfedjra Powszechni luttr

W. Załęski.

1Ш1-

zna-

Kult

za-

rzem w

szczególną na jej mieszkańców, jako na, obywateli kraju. W tym celu przedstawia układ polityczny państwa i układ rządu, ż organizmem urzędniczym w jego gałęziach pojedynczych. Do działu ostatniego należy także zarząd ekonomiczny państwa. Na końcu dzieła, stawia A., przy pomocy zasad polityki, prawidło dla rozszerzenia dobrobytu ludności, czyli prawidła państwowe, których zbiór nazywa interesami państwa -(Staatsinteresse). Statystyka zatem staje się podstawą polityki praktycznej i celem jej ma być dojście przez poznanie państwa do mądrości państwowej. Statystyka u A. pozostała tem, czem była u jego poprzedników: opisem państwa istniejącego. Jestto zatem nauka państwoznawcza. U A. występują na pierwszy plan strony formalne i polityczne życia państwowego, stosunki zaś ekonomiczne i siły państwa, pozostają na drugim planie. A. nie stara się bynajmniej wyprowadzać ogólnych prawideł lub praw z danych statystycznych, i dat liczbowych jest u niego bardzo mało. Ponieważ przedstawiał on każde państwo oddzielnie, starając się dać jego obraz dokładny, bez wszelkiego względu na inne państwa, podniesiono ten sposób przedstawiania do godności osobnej metody i nazwano A. twórcą metody etnograficznej s taty styki, na uniwersy tetach niemieckich. Późną od niej była metoda porównawcza Büschinga. Schlözer porównywa A. z Ad. Smith’em: jak ostatni dał formę naukową ekonomii politycznej, tak pierwszy miał to samo uczynić ze statystyką. Sposób traktowania statystyki przez A. pozostał przez długi czas panującym w Niemczech i utworzyła się liczna szkoła docentów i autorów podręczników. Od A. i jego znakomitego ucznia, Schlözera, wzięła początek t. z. szkoła getyngeńska, która miała swych reprezentantów do czasów ostatnich Do grona ich zaliczyć należy niedawno zmarłego (1879) profesora uniwersytetu w Getyndze, W a p p ä-us’a. Ad. Wagner nazywa szkołę, na której czele stoi A. kierunkiem Couring—Achen-wall— Schło z er’ owskim, drugą zaś odmienną szkołę — kierunkiem S ü s s m i 1 c h-Q u é t e 1 e t o w-skim. (Patrz Bluntschli und Brater Deutsches Staats-Wörterbuch. В X. 1867. A. Statistik Wagnera str. 400 i nast. Wappäus Bevölkerungsstatistik. 1859. T. II. str. 547 i nast. Einleitung in das Studium der Statistik, her. von Ganil. 1881. str. 6 i nast. John Geschichte der Statistik. T. I. 1884. str. 6 i n i 74 i nast.).

Achern, miasto w okręgu Baden, nad rzeczką Acher, przy linii kolei Heidelberg-Bazylea. Fabryka cygar, papieru, tektury, kapeluszy, krzeseł, wyrobów stalowych. Ludność przeważnie katolicka; 3.145 mieszkańców (1880). Do A. należy w pobliżu znajdujący się szpital Illenau.

Acheron, obecnie Mawropotamo, w starożytności nazwa rzeki w Epirze, płynącej poprzez kraj dziki, górzysty, spodem głębokich kotlin. Miejscami w przepaść ona zapada i w pewnem .oddaleniu wypływa znowu na powierzchnię, a nieopodal od ujścia do morza, rozlewa się w głębokie błotne jezioro Acheruzja, słynne z niezdrowych wyziewów; woda rzeki jest mętna i ma smak gorzki. To samo da się powiedzieć o jej dopływie, dawnym Kocycie. Właściwa tej rzece woń zrodziła ongi mniemanie, że A. łączy się z podziemiem, a od czasów najdawniejszych uprawiano nad tą rzeką kult umarłych (Herodot Y. 92). W dalszym rozwoju podanie przenosi A. całkowicie do podziemi, gdzie (już według Odyssei Homera) z Косу tem i Periflegetonem, swemi dopływami, stanowi on obok Styksu rzekę główną. O wiele późniejszym jest mit, że A. wspólnie z jeziorem Ącheruzyą, do którego wpada, jest w ogóle najważniejszym szlakiem wodnym w państwie umarłych, tworząc jak gdyby zewnętrzną granicę, przez którą dusze umarłych przeprawiać się siały, aby się dostać do Hadesu. Charakterystycznym w tej mierze jest pogląd Platona w Fedonie; według niego bowiem A. jest jednym z czterech głównych potoków ziemi, który prawie naprzeciw Oceanu wytryska, lecz w kierunku odwrotnym. zapada się pod ziemię i stacza do jeziora Acheruzyi. A. (często jako personifikacya) uchodził za najważniejszą część zaświata, a w podaniach oraz terminologii starożytnych był jego uosobieniem, zarazem więc uosobieniem wszelkie] grozy i strachu, tak jak według dosłownego czenia wyrazu był on rzeką rozpaczy.

A. przeszedł także do Italii, gdzie uprawiali go szczególniej etruskowie. Porów. Roscher: „Aus-führl. Lexikon der griech. u. röm.” Mythologie, str. 11.

Acheronskie księgi, tak nazywano piętnaście ksiąg pisanych w języku etruskim: mają one takie znaczenie dla Etrusków jak księgi sybilińskie dla rzymian.

Acheruzya nazwa kilku jezior i moczarów, łączących się, jak Acheron z Hadesem, według greckich mitów, do nich należą: jezioro w Argolidzie, w Kampanii (Lago di Fusaro) i moczary w Epirze, w których ginie rzeka Acheron.

d'Achery JanŁukasz (* 1609 — *{*1685), konnik francuski reguły św. Benedykta, kongrega-cyi św. Maura, zostawszy w r. 1635 biblioteka-opactwie Saint-Germain-des Prés w Paryżu, pozostał na tem stanowisku aż do śmierci, oddając się gorliwie odszukiwaniu i wydawaniu rękopis-mów, zwdaszcza mających związek ze sprawami kościelnemu Najcenniejszą jego publikacyą jest „Ve-terum aliquot scriptorum, qui in bibliothecis, maxime Benedictinorum, latuerunt, specilegium“ (13 tomów, Paryż, 1653—77; nowsze wydanie Delabara w 3 tom. in fol. 1723). Jest to zbiór niedruko-wanych dokumentów, uchwał synodalnych, kronik, legend, poezyj i listów, odnoszących się do dziejów kościoła w wiekach średnich, opatrzonych uczonemi komentarzami wydawcy. Wielką też jego zasługą było i to, że swojemi publikacyami dał impuls do bardzo cennej działalności wydawniczej benedyktynów kongregacyj św. Maura; słynny erudyta i wydawca Mabillon może być uważany za jego ucznia.

A. Sz

Fie. 43. Achilles na wyspie Scyros

zeidy, a wrzący srogą zemstą, wystąpił jak burza przeciw Trojanom, zadając im straszne klęski, i nie odetchnął dopóki nawzajem, trupem nie położył Hektora. Po tern zwycięstwie toczy jeszcze walkę z Amazonkami, w^ezwanemi moc przez Pryama, zabija królowe ich Pentesileję, oraz wodza Etyopów, Memnona. Na tem kończy się jego zawód bohaterski. Sprawcą jego śmierci miał być sam Apollo, który przebrany za syna Pryamowego, Parysa, strzałą ranił go zabezpieczoną piętę. Iliada opiewa życia jego wypadki, tylko od przybycia pod Troję do wydania zwłok Hektora rodzicom; początek i koniec dorabiają poeci pohomeryczni, mianowicie Aretinos z Miletu i Lesches. Achilles pozostawił syna, Ne-optolema, którego miał z Deidamii, córki Lykomedesa, wówczas gdy się na jego dworze ukrywał. O jego zbroję, po śmierci, toczy się sławny spór pomiędzy wodzami, których wyrok przysądza spadek Odyssejowi, jako najbardziej zasłużonemu w ostatecznem zdobyciu Troi; perłą grody była cudownie wykuta przez Hefesta tarcza, której płaskorzeźby, z nieporównaną pięknością opisane w Iliadzie, przedstawiały ustępy mitologiczne, wprowadzające w zachwyt widzów.

к. к

Achilles Tatius, romansopisarz grecki z IV lub bezczynnym z powodu waśni z naczelnym wodzem J V wieku po Chr., prawdopodobnie chrześciania

na

Achias, owad dwuskrzydły na Jawie.

Achillea ob. Krwawnik.

Achillea, dziś wyspa Wężowa (rus. Островъ Змкиный, po nowogrecku Phidonisi, po turecku Jüan - Adassy), jedyna na m. Czarnem, a do tego tak drobna (4 kil. obwodu i 40 mtr. wyniesiona nad poziom morza), iż jest niezamieszkałą. Nader szczęśliwe jej położenie naprzeciw ujścia Dunaju mogłoby nastręczyć ważne wojenne stanowisko, z czego jednak Turcya, która aż do kongresu berlińskiego w 1878 roku zaliczała do swych posiadłości, nie skorzystała. Obecnie uważaną jest zaż przynależność Rumunii, która dotąd równie nie zużytkowała pustkowia, zaludnionego jedynie przez płazy (ogromne, czarne węże) skąd bierze swą teraźniejszą nazwę. Nie zawsze jednak tak bywało, jak o tern świadczą niety lk o zwaliska greckich budowli (świątyni Achillesa), ale podania, przekazane przez Pliniusza st. i Pomponiusza Melę, o pobycie tu a nawet grobowcu Achillesa, którego pamięć miała być uczczoną prócz świątyni, urządzeniem corocznych igrzysk. Okoliczność ta wpłynęła na to, że tej wyspie, prócz zwykłej nazwy Leuke, przysługiwało miano Achillea lub Achilleos dromos (wyścigi Ach.).

Achilleje, uroczystość na cześć Achillesa, boga męztwa, obchodzona przez lacedemoń-czyków corocznie, by podnieść ducha młodzieży (ob. Achilles).

Achilles. Główny bohater wyprawy trojańskiej, przewyższający wszystkich towarzyszów siłą, zręcznością i nadzwyczajną odwagą. Pochodzi on z rodu Eacydów (Ajakides), tworzących mityczne ognisko pomiędzy Eginą, Salaminą i Ftiją; a ród ten sięga aż do Zeusa. Syn Peleusa, króla Mir-midonów w Tessalii, i Tetydy, bogini morza, przez matkę po urodzeniu wykąpany był w wodzie Sty-xowej. co miało go zabezpieczyć od pocisków śmiertelnych; tak iż pozostało jedno tylko miejsce dostępne, pięta, za którą go matka, kąpiąc, trzymała. Ta pięta stała się przysłowiowy, i dotąd oznacza słabą stronę sprawy dobrze zkąd-inąd zabezpieczonej w argumenta. Kiedy wróżbita grecki, Kalchas, oświadczył, że bez Achillesa, nie powiedzie się Grekom zdobycie Troi, i kiedy go skutkiem tego wzywali sprzymierzeni, matka starała się go ukryć, i w tym celu, przebranego za pannę, przechowywała na dworze króla Lykomedesa na wyspie Scyros, (ob. rycinę) ale odkrył go Odyssej. Achilles udał się więc na wyprawę w pięćdziesiąt statków⁷, w towarzystwie wychowrawcy swego Fenixa i przyjaciela Patrokle-sa. Po drodze zawadził o Teutraniję, gdzie ranił króla Telefosa, ale, wyuczony sztuki lekarskiej przez centaura Ohirona, wyleczył go z rany. Następnie uderzywszy na Lyrnesos i Peda-zos, zabił syna Pryamowego, Troiła, i zdobył sobie piękną >Bryzeidę. Połączywszy się ze sprzymierzonymi pod Troją, długi czas pozostawał wyprawy, Agamemnonem, który mu tę właśnie piękną zdobycz, podczas jego nieobecności, podstępnie zabrał. Z tej pełnej głuchego gniewu bezczynności, wyprowadziła go dopiero śmierć Patroklesa, którego, syn Priama, Hektor, zabił w wycieczce. Udobruchany zwróceniem mu Bry-

li

.-t'

on po-w mena-

Urodzony w Alexandryi, z ducha i stylu należy zbędnie przy każdem prostowaniu stopy przez;

|>I1

1857).

do szkoły nie helleńskiej, lecz już bizantyj- podniesienie pięty, zatem przy chodzeniu, skakaniu, skiej, pod wielu względami skażonej. Jedyny je- tańczeniu, bieganiu i t. p. wszędzie, gdy cały cię-go romans: „Miłostki Klytofona i Leucyppy” nie żar ciała spoczywa na palcach stopy. A. ś. pierw-odznacza się ani budową artystyczną, ani nawet szy raz opisanem i nazwanem tak zostało przez, dbałością o prawdopodobieństwo wypadków: pa- Galena, greckiego lekarza II wieku, prawdopo-nuje w nich jednak żywioł komiczny i humory- dobnie dlatego, że wedle podania mytologiczne-styczny dosyć wydatny, i ten tylko posiada pe- go wódz grecki Achilles umarł w następstwie-wną literacką wartość; styl przy tern utworu mniej j zranienia tego miejsca strzałą Parysa (por. Ac hi 1-zaniedbany niż u innych współczesnych mu го- I les), ile że w przekonaniu starożytnych lekarzy mansopisarzy (Hercher.—Scriptores erotici; Lipsk, obrażenie każdego ścięgna (t. zw. suchej żyły)

K- K- było śmiertelne, tymczasem doświadczenie przeko-Achilles Aleksander, sędzia ziemski w Ber- nało chirurgów, że nietylko zranienie, ale nawet-linie, autor znakomitego komentarza do ustaw przecięcie ścięgn (nie wyjmując ś. Ach.) goi si$ pi uskich o prawie własności gruntowej i prawie łatwo zarośnieniem.    Dr Ł

hypoteki z d. 5 maja 1872. Dzieło to wyszło Achillini Aleksander. Alex. Achillinus Bo-w trzeciem już wydaniu w r. 1881. Tytuł jego loniensis, i* w Bolonii 1463 r. — *j* tamże w 1512 właściwy jest: „Die Preussischen Gesetze über lub 1518 r.) lekarz i filozof, wykładał w XV w. Gi undeigenthum und Hypothekenrecht vom 5 Mai medycynę i filozofię podług zasad Awerroesa lt«72 herausgegeben mit Einleitung und Kom- w uniwersytetach padewskim i bolońskim. W hi-mcntar.    F J-    storyi medycyny zajmuje A. poważne stanowisko,

zna-

zaw-

Achillesowe zadanie, albo raczej zadanie o A- jako jeden z pierwszych lekarzy, którzy poświę-chillesie, jestto słynny »ofizmat, podany przez ciii się badaniom anatomicznym zwłok ludzkich filozofa eleackiego Zenona, albo może przez dla sprostowania mylnych nierzadko podań Ga-jego nauczyciela Parmenidesa, mający wyka- lena, którego dzieło treści anatomicznej („De ad-zać, że wszelki ruch jest tylko pozorny, a po- ministrationibus anatomicis Libri IX”) do XV legający na następnem rozumowaniu: „Achil- wieku używało nienaruszonej powagi. Ach. opiłeś lekkonogi dopędzić nie może żółwia w bie- sał pierwszy dokładnie: zastawkę kiszki ślepej,, gu; w chwili bowiem, gdy biedź zaczyna, dzieli nazywanej niewłaściwie zastawką Bauhini’ego, go od żółwia pewna przestrzeń, winien więc biedź ujście przewodu żółciowego do dwunastnicy, kos-przez czas pewien, zanim odległość ta zmniejszy teczki uszne zwane młoteczkiem i kowadełkiem, się do połowy; tak samo, aby się zredukowała nadto w krótkości całą anatomią, odnosząc wyni-do czwartej lub ósmej części; tak samo dalej, aż ki własnych badań do opisu Mondina. Główne do nieskończoności. Trzeba więc zawsze pewnego dzieło anatomiczne jego nosi tytuł: „ Adnotationes czasu, aby zmniejszyć do połowy odległość pozosta- anatomicae in Muudinum. Bonon. 1522 f.”. Na jącą, a ilość tych cząstek czasu jest nieskończo- polu filozofii odznaczył się szczególniej nadzwy-ną; tak więc Achilles dopędzić żółwia nie może“, czajną zręcznością dyalektyczną i gruntowną Ponieważ zaś w rzeczywistości Achilles żółwia do- jomością Arystotelesa, co zjednało mu zaszczytny gania, twierdzono przeto na podstawie tego so- przydomek : „Arystotelesa drugiego”. Filozofia fizmatu, że zachodzi tu sprzeczność między pra- Arystotelesa była też głównym przedmiotem w wy-wami naszego myślenia, a doświadczeniem. Łatwo kładach jego w Padwie; będąc zwolennikiem Awer-jednak wykazać błędność tego rozumowania, roesa i systemat Arystotelesa w rozwijaniu tego W zwykłych przypadkach jest rzeczywiście praw- ostatniego przedstawiał; z Arystotelesem nie dą, że gdy do pewnego odstępu czasu dodajemy sze się zgadzał. Pojęciom uniwersalij nadawał bez granic odstępy nowe, suma wszystkich tych bardziej realne znaczenie. O formę wykładu mniej odstępów czasu będzie nieskończenie wielką; w tym dbały, w samym wykładzie jeszcze, jak na owe cza-razie wszakże, odstępy czasu, nieskończone co do sy, zbyt „scholastyczny”; z humanistami, ‘jak np. ilości, maleją co do swej wielkości według pewne- z Piotrem Pomponaciuszem (ob.) walczy. W dy-go prawa, suma ich przeto niekoniecznie być sputach, skierowanych przeciwko temu ostatnie-musi nieskończoną, ale być może bardzo małą. mu, uwydatniła się też najsilniej^ jego zręczność Każdy pojmuje, że długość jednego metra podzie- dyalektyczna. Z pism jego filozoficznych niektóre lić można na */₂ metra, więcej '/₄ metra, więcej (De intelligentiis — najważniejsze, De universali-ł/₈ metra, w ten sposób mamy nieskończoną ilość bus, De orbibus) były za życia jego w Wenecyi liczb, których suma czyni tylko jeden metr, co drukowane (1508 r.); inne dwa pozostałe po nim zresztą wprost objaśnia teorya postępów, bo:    (»De distinctionibus oraz In librum primum phy-

¹'2+¹/4+¹/8+1,i6+ • • . = 1. S,K-    sicalium auscultationum ac secundi initium inter-

Achillesa Ścięgno, najgrubsze, zarazem najsilniej- pretatio”) wydał uczeń jego, Franciscus Mariasze w budowie ciała człowieka ścięgno (ob.), któ- nus (1518). Dzieła jego treści filozoficznej^ p. t. re, będąc zakończeniem mięśni łydkowych, przy- „Opera philosophica” wydane w Bazylei 1545 r. czepia się do tylnej powierzchni kości piętowej; Zbiór prac A., zarówno przyrodniczej jak filozo-wyczuć je łatwo tuż nad piętą w postaci grubego ficznej treści pod tyt. „Opera omnia” wydanym postronka. A. ś. odznacza się potężną siłą z tego był dwukrotnie w Wenecyi, a mianow. w latach powodu, że czynność jego potrzebną jest nie- 1545 i 1568.    m. ь. i s. s.

Achilli ni Je — f 1538;,

GO Ci

J. A

109

Achillini JanEiloteusz (*

języb

klasycznych, muzyki, teologii i filozofii, napisał dwa poematy opisowo-dydaktyczne: „U viridario” w oktawach (Bononia 1513) i „II Fedele” w ter-cynach (Bononia 1523), oraz różne drobniejsze poezye.

Achilini Klaudyusz (* 1574—*{- 1640) prof, prawa w Boloni i Parmie, pisał wiersze w smaku Mariniego. Poezye jego (Boi. 1632) są tak dalece napuszone i zawiłe, że sam autor uznał za stosowne umieszczać w nagłówku streszczenie prozą dla zrozumiałości. Zbiorowe wydanie pism jego pt. „Rime e prose‘‘ wyszło wWenecyi (.1650).

Achillini Giovanni Giacunto, (* 1803 r.),był pierwotnie dominikaninem, lecz później wystąpił z klasztoru, napisał list otwarty do papieża, za co go uwięziono, lecz szczęśliwie uszedł do Ameryki i tam wydał przekład Nowego Testamentu w r. 1854.

Achimelech, albo Ahimelech, syn Achibota, kapłan (arcykapłan). Mieszkał on w Noba, przy Arce przymierza, gdy przybył do niego Dawid, uciekający przed Saulem. A. sądząc, że Dawid przybywa za interesem królewskim, przyjął go gościnnie. Uwiadomiony o tern Saul przez Doe-ga, idumejczyka, skazał A. na śmierć, wraz z 84 kapłanami; w ubiorze kapłańskim ich zamordować kazał, a całe miasto lewitów Nobe (pokoi. Benjamina) zburzył do szczętu. Ob. I Reg. 21 i 22. U Mar. 2, 26, nazywa się ten arcykapłan Abiatharem. Przypuścić zatem należy, że albo w tern miejscu wkradł się błąd, albo że Achime-lech miał drugie imię Abiathar, razem ze swym synem (I Reg. 22, 20), który zdołał uciec z owej rzezi i był przy boku Dawida.

Achimeneae, Ognipłoniowe,podplemię Gesne-ryowatych (Gesneriaeceae). Cechy jego następujące: kielich słabo rozwinięty; korona tacowata; krążek gruczołkowaty, obrączkowy, rzadziej ułożony z gruczołów oddzielnych; zawiązek owocowy całkiem lub wczęści dolny. Obejmuje 'trzynaście rodzai: Koellikena,Eucodonia, Achimenes, Locheria, Griith-nickia, Dicirta. Scheeria, Plectroporno, Mandirolu, Gloxinia, Diastema, Diastemella i Ti/daea.J-A

Achimenes R. Br. Ognipłoń. Rodzaj należący do rodziny Gesueryowatych (Gesneriaceae). Charakteryzuje się koroną z tyłu mniej więcej garbatą, o brzegu rozpostartym, nierównym, pię-cioklapowym, krążkiem pierścieniowym kołozawiąz-kowym, szczupłym; znamieniem dwuklapowem. Obejmuje rośliny zielne, o rozłogach łuszczastych, liściach przeciwległych, kwiatach kątowych. Znanych jest około 7 gatunków, rosnących w Azy i wschodniej i Ameryce południowej. Hodują się,

Europie w szklarniach, dla ich pięknych kwiatów.

Achis syn Мао cha, był królem filistyńskim w Gath. Dawid znalazł u niego po dwakroć schronienie, kiedy uciekał przed Saulem. Według Ps. 33, 1 szukał Dawid schronienia u Abimelecha; badacze biblii twierdzą zatem, że obie nazwy służą do określenia jednej i tej samej osobistoś-—Achlya.

ci. Dawid stał się wnet przyjacielem i powiernikiem Acliisa, otrzymał od , niego w zarząd miasto Siceleg (Ziklag) i gorąco zachęcał go do wojny przeciw izraelitom. Achisz byłby to uczynił chętnie a nawet chciał powierzyć dowództwo Dawidowi, lecz wygnany król nie wzbudził ufności w książętach filistyńskich i ci sprzeciwiali się wyprawie wojennej.

Achitofsl lub Ahitofel, rodem z miasta Gib* (Giloli), w pokoi. Judy (ob. II. Reg. 15, 12, cf. Jos. 15. 51), dziad Bethsabei, żony Dawida JI Reg. 11, 3, 23, 34) i jego radca przyboczny. W buncie Absalona przeszedł na stronę tego ostatniego i poradził mu, aby najprzód ohydził swego ojca w oczach ludu, a potem napadł niespodzianie na niego. Usłuchał go co do pierwszego tylko punktu Absalon; napaść zaś chciał dopiero wtedy, gdy zbierze większe siły. A. przewidując, że zwłoka ta przyniesie upadek party! Absalona, porzucił go, wrócił do domu i powiesił się.

Achlat, A kl at, także Ich lat, miasto w Armenii, leżące na północno-zachodnim brzegu jeziora Wan, osłonięte od wschodu łańcuchem gór Nimrud Dag. Posiada starą cytadelę i ruiny murów fortecznych. Liczba mieszkańców wynosi 3 — 4,000. Achlat jest siedzibą biskupa armeńskiego. W pobliżu znajdują się wspaniałe zwaliska starego miasta Cbelat, które w średnich wiekach było rezydencyą królów armeńskich i liczyło więcej jak 200,000 miesz. Roku 1226 zburzył je szach perski Dzalal-eddin, a ostatecznego zniszczenia dokonało rychło potem trzęsienie ziemi. Miasto odbudowywano kilkakrotnie; uległo ono kilku jeszcze najazdom. Aż nakoniec Soliman II zamienił je w warownię, pomimo to miasio nie wzniosło się więcej do dawnej świetności.

Achlya, Pleśniara, (nazwra mytologiczna bogini ciemności), w botanice nazwa rodzajowa roślin skrytopłciowych wodnych, nadana przez Nees von Esenbecka, które on zaliczył do wodorostów, a które obecnie poczytują się za. grzyby, należące do rodziny Saprolegniaceae. Żyją one w wodach, na materyach gnijących tak roślinnych jak i zwierzęcych, a czasami i na żywych istotach zwierzęcych, które o śmierć przyprawiają. Zupełnie wykształcona Achlya przedstawia się w postaci walcowatej, mniej więcej rozgałęzionej rurki, srebrzysto białego koloru; rozpatrywana zaś pod mikroskopem przy świetle przechodzącem zdaje się być przezroczystą, bezbarwną. W stanie wegetacyjnym, bez względu na swe rozgałęzienia, składa sie tylko z pojedynczej komórk:. Rozmnaża się ona dwojakim sposobem; drogą bezpłciową z pływek, i płciową za pomocą Siemion. Przy pierwszym sposobie, końcowe części tak głównej rurki jak i jej gałęzi rozszerzają się przyjmując formy maczugo wate, wypełniają się protoplazmą i odgraniczają się przegrodą, poczeui protoplazma rozpada się na bardzo liczne drobne kuleczki, które następnie przeistaczają się w pływki (zoosporae) i wydostają się na zewnątrz przez maleńki otworek na końcu komórki powstały jednocześnie z niemi. Wyswodzone pływki parę go-

J. A.

T. K.

za-

IJ

шш

Fff. 44. Achmat (herb).

ce Z

dżin w wodzie przy pomocy rzęsek poruszają się swobodnie, poczem zatrzymują się, zmieniają nieco swe formy i kiełkują wydłużając się i rozrastając w takie same rurki, z których wyszły, czyli w nowe Achlye, przyczem jeden ich koniec zapuszcza się w jakie bądź martwe lub żyjące ciało organiczne. Cały zaś ten cykl bezpłciowego rozwoju, uskutecznia się w ciągu 10 godzin. Przy drugim sposobie rozmnażania na niektórych osobnikach, tak koniec głównej rurki jak i końce jej gałęzi, rozszerzają się w kuliste protoplaz-mą wypełnione pęcherze, stanowiące tak zwane lęgnie czyli organa żeńskie, w których niebawem protoplazma skupia się w nagie kuliste ciałka będące jajami. Poniżej lęgni wyrastają gałązki, które wznosząc się zakrzywiają i przykładają do lęgni, na ich zaś końcach rozwijają się plemnie, czyli organa męzkie, które zawartość swoją przelewają w lęgnię. Po zapłodnieniu owe kuliste ciałka otaczają się błoną i przeistaczają w Siemiona, z których roślina również się rozmnaża, Główniejsze gatunki są: Achlya proliféra Nees.. A. polyandra Willd. A. racemo-sa Hildeb. Wspomnieliśmy wyżej, że Achlya napada czasami i organizmy żywe. Na potwierdzenie tego faktu przytoczymy relacyę prof. Ungera podaną (w Linnea 1843, p. 132) przy opisie gatunku A. proliféra. Uczony ten powiada, że ryby wszystkich okolic miasta Gracu zostały uszkodzone od najścia tego strasznego pasorżyta; że sam w basenie miejscowego ogrodu botanicznego widział, jak ryby stopniowo się zarażały tą chorobą. Z początku, mówi on, na ich grzbiecie pojawiały się białe pleśniowe plamy, w ślad zatem brzuch i skrzela pokrywały się takiemiź plamami; plamy te powiększały się, zlewały z sobą i pokrywały całe ciało zwierzęcia — przyczem ruchy chorych stawały się powolniejszemu, potem wypływały one na powierzchnię wody, łuski wypadały, cała skóra była nabrzmiałą i poranioną. W tym smutnym stanie ryby pozostawały bez ruchu, leżąc na boku lub na grzbiecie. W ciągu 48 godzin pasorzyt ten zdołał ogarnąć całą powierzchnię chorego osobnika. Poczem wkrótce ryby umierały.

Achmat czyli Achmed, dzierżawca daniny tatarskiej w Kursku, założył pod m. Rylskiem dwie osady dla sprowadzonych z Kaukazu czerkiesów, czyli „kozaków”. Ci dopuszczali się nieznośnych rabunków i gwałtów w księstwach okolicznych, aż książęta: Oleg na Rylsku i Swiatosław na Li-pecku, wyjednawszy sobie pozwolenie od hana Złotej Hordy, Telebugi, zburzyli te zbójeckie osady (1283). Wtedy Achmat przeniósł swoich protegowanych zuchów nad Dniepr, gdzie oni zbudowali sobie gród Czerkasy (ob.), słynny z czasem w dziejach kozaczyzny. (Karamzin, Bołtin, KI. Przed, w Słowniku Geogr. t. T, s. 802).

Achmat, ostatni han Złotej-Hordy, która wskutek wewnętrznych zaburzeń za jego poprzedników tak osłabła, że wielcy książęta moskiewscy poczęli nie uznawać jej zwierzchności. A. chcąc zmusić Iwana III Wasilewicza do uległości, wysłał do niego posłów, a gdy Iwan odmówił haraczu, wyruszył w pole na czele ogromnego wojska, spustoszył ziemie nad Oką i, spaliwszy miasto Aleksyn, cofnął się. Po ośmiu latach wyruszył znowu na Moskwę. Iwan zebrał wielkie wojsko, liczące 150,000 ludzi, zaopatrzone w działa, lecz nie zmierzył się z A. i schronił się do Moskwy. Dopiero ulegając namowom matki swej, Marty, a szczególniej naleganiom arcybiskupa rostowskiego, Wassjana, przemógł strach i powrócił do wojska. Wysłał do tatarskiego obozu Iwana Towarkowa z hojnemi darami i prośbą oszczędzenia Moskwy. Lecz han żądałaby Iwan sam przyszedł do niego ukorzyć się. Nim to jednak nastąpić mogło, sprawy wzięły całkiem inny obrót. Przyszły silne mrozy, marzła rzeka dzieląca oba wojska, które lękając się wzajemnej napaści uszły w popłochu. Wojska Iwana cofały się w kierunku Borowa, tatarzy zatrzymali się dopiero w Złotej-Hordzie (1480). Wtedy uderzył na A. Iwak, chan tiumeńskiej hordy, i zabił go własnoręcznie 6 stycznia 1481 r.

Achmat (herb). Na tarczy w polu błękitnem złota strzała z rozdarłem skrzydłem, żeleźcem zwrócona w dół, po nad ska» łą o trzech wierzchołkach.

W koronie szlacheckiej nad hełmem złoty półksiężyc, rogami zwrócony ku górza Herb ten wraz z szlachectwem dżiedzicznem otrzymali w W. Ks. Lit. potomkowie tatara Mustafy Ach-matowieża, rotmistrza J. Kr Mości. Pieczętują się nim tylko Achmatowieże. (Nie-siecki, — Borkowski). '

Achmatowa E1 ż b i e t a M i к o ł a j a córka (*J* r.. 1820), współczesna autorka russka, pisząca pod pseudonimem Lejla. Powieści jej wychodziły w „Bibliotece do czytania”, w „Synu ojczyzny”, w „Wiadom. St.-Petersb.” i t. d.; przekłady zaś w „Zap. ojczyz.” i w „Gońcu Rusk.” Od roku 1856 wydaje „Zbiór tłómaczeń powieści, romansów i gawęd”. Z oryginalnych prac A. za najlepszą uchodzi „Kronika zamoskiewska”.

Achmeczet, ob. Symferopol.

Achmet-Geduk, (* ¹⁴³⁰ — f ¹⁴⁸³) zturczony albańczyk, zasłynął jako wódz sułtana Mahometa II. Wypędzi! genueńczyków z Krymu, pobił persów i zdobył Otranto (1480) we Włoszech południowych; lecz Bajazet II, który mu w wal-bratem zawdzięczał tron, zazdroszcząc Ge-dukowi, sławy wojennej, czy obawiając się zbyt możnego wodza, kazał go udusić. Achmat był ożeniony z siostrą Bajazeta.

Achmet-Resmi-Effendi, rodem grek, turecki generał i mąż stanu (*{• 1788) , poświęcił się najprzód służbie dyplomatycznej, posłując do Wiednia i Berlina (1757), gdzie oznajmił o wstąpieniu na tron sułtana Mustafy III. Od r. 1763 był przedstawicielem Porty na pruskim dworze*

Wróciwszy do kraju w r. 17G9, obejmuje jako w wątrobie żółć może być w niej zatrzymana kjajabeg dowództwo w wojnie z Bosyą, lecz wnet przez różne-mechaniczne przeszkody (np. kamie-odjęto mu tę godność, do której powrócił dopie- nie żółciowe), które nie dozwalają żółci wlewać ro w r. 1774, zawierając z Bosyą pokój w Ka- się do kiszek; wtedy składniki żółci (mianowicie czuk-Kajnardźy. Ponieważ jednak sułtan Abdul- kwasy i barwiki żółciowe) przenikają do naczyń Hamid I nie był zadowolony z warunków poko- krwistych i wywołują znaną powszechnie żółtacz-ju, przeto A. wpadł w niełaskę i odtąd zajmo- kę; b) wątroba zmieniona anatomicznie (zanik wał tylko niższe urzędy. Umarł przed samą re- wątroby), nie wytwarza w sobie, wedle prawideł wolucyą francuską, utraciwszy wprzódy wzrok, fizyologicznych, żółci, przyczem znowu gotowe Napisał pamiętniki ze swego pobytu w Berlinie części składowe tej wydzielmy, nie przerobione i Wiedniu, oraz streścił dzieje wojny rosyjsko- w wątrobie, pozostają, czyli zatrzymują się w krwi, tureckiej (1768—1774).    powodując obok A. zakażenie krwi żółciowa (Cho-

Achmet Weflk basza, mąż stanu i pisarz turec- le mi a, (ob.); c) inni znowu (Frerichs) wyprowa-ki, (* około r. 1818 w Carogrodzie). Wykształ- dzają A. ztąd, że przy chorobowej zmianie utka-ciwszy się głównie w lingwistyce w Paryżu, zaj- nia wątroby, kiedy ona żółci wytwarzać nie jest mował od r. 1847 różne posady w wyższej służbie w stanie, zatrzymują się we krwi nie gotowe już rządowej i dyplomatycznej. B. 1849 mianowany składniki żółci, lecz materye i pierwiastki do w miejsce Fuada baszy komisarzem w księstwach wytwarzania właśnie żółci w wątrobie potrzebne, dunajskich, od r. 1851—55 był posłem w Persyi, w następstwie czego powstaje znaczne zanieczy-gdzie udało mu się zniweczyć przymierze z Bo- szczenię, zatrucie krwi ciałami obcemi, zkąd po-syą, następnie został członkiem rady państwa, wystają ciężkie zaburzenia w całym ustroju, członkiem rady wojskowej i komisyi, wysadzonej a szczególnie w układzie nerwowym, jakie spoty-do ułożenia tanzimatu. B. 1857 był przez kilka kamy w chorobie ostrego zaniku wątroby. Pomi-miesięcy ministrem sprawiedliwości, r. 1860 i 1861 mo to wszystko istota A. dotychczas wyjaśnioną do-domagał się w Paryżu, aby wojska francuzkie za- statecznie nie jest, tem bardziej że zdarzają się jęły Syrję. Potem został mianowany prezesem wypadki rozległego zniszczenia, lub przeobrażenia parlamentu, zwołanego przez Abdul - Hamida, tkanki wątrobowej (np. w raku wątroby) bez ró-W lutym 1878 r. został ministrem spraw we- wnoczesnych objawów zatrucia krwi pierwiastkami wnętrznych i prezesem rady państwa, rozpuścił żółciowemi.    Dr. ł.

parlament i podpisał pokój w San-Stefano. Mu-    Achor (po hebr. ,.zasmucenie” lub „strwoże-

siał jednak wkrótce ustąpić wskutek intryg swych nie”'.¹, dolma w Palestynie, niedaleko Jordanu, nieprzyjaciół. B. 1879 został generalnym guber- o kilka godzin drogi od Jeruzalem, w pobliżu natorem bagdadzkim, r. 1882 prezesem rady mi- Jericho i Galgal. Nazwa jej pochodzi od Acha-nistrów, lecz już po trzech dniach ustąpił teki na, który po zdobyciu Jerycha zagarnął łupy Saidowi baszy; odtąd żyje jako człowiek prywat- mimo zakazu Jozuego i za owe przestępstwo zony. A. przełożył na język turecki wiele komedyj stał w tej dolinie przez izraelitów ukamienowany Moliera, kilka utworów Szekspira i Szyllera. i spalony.

W r. 1847 począł wydawać rocznik statystyczny    Achorion Schönleinü ob. Parch,

o Turcji: „Salname„ (kalendarz ces. tur.), potem    Achromatopsia (grec, a priv, chroma—barwa,

słownik turecki „Lugat-i-osmanijje” w r. 1887 i pod- opsis—widzenie) nieczułość oka na barwy. Oko ręcznik szkolny do geografii.    albo nie rozpoznaje wszystkich kolorów, albo tyl-

Achmet-Szach ob. Sza chm et.    ko niektóre. Widzi rzeczy białe (sztychy), żółte

Dr. Ł

Achmit, lub Akmit, jestto minerał z gromady (akino scop ia). Jeśli brakuje uczucia na kolor krzemianów, do rodziny pyroksenu należący, wzo- czerwony — nazywa się daltonizmem. Stan ru chemicznego; Na₂ (Fe₃) Si₄ 0₁₂, zawierający taki bywa wrodzonym, a często dziedzicznym 51.96 krzemionki. 34.61 tlenniku żelaza i 13.43 (Oun i er); bywa także nabytym przy rozwijają-sody. Jest to pyroksen, w którym wapno i ma- cym się niedoślepie i chorobach nerwu wzroko-gnezya zastąpione są przez sodę, a glinka przez wego. Najpierw ginie kolor czerwony, później zie-tlennik żelaza. Minerał rzadki, w dużych jedno- lony, a najdłużej pozostaje uczucie koloru żółte-skosiowych kryształach, brunatno lub zielonawo- go. Przy wrodzonej A. ostrość wzroku bywa pra-czarnej barwy, zwykle w kwarc wrośniętych, widłową.

Tw. 6 — 6,5; C. wł. 3,43—3,53. Znajduje się    Achromatyczne soczewki, ob. Achr omatyzm.

w Eger i Kless w południowej Norwegii, oraz    Achromatyzm, (z grec, a bez i chroma barwa),

w Ditro w Siedmiogrodzie.    & j.    usuwanie objawów barwnych, połączonych z za-

Acholia (grec, â priv, choie— żółć) oznacza łamaniem światła w pryzmatach i soczewkach, w lecznictwie stan chorobny, polegający na nie- Gdy mianowicie rozpatrujemy przedmiot jakikol-dostatku żółci w przewodzie pokarmowym (Bez- wiek przez pryzmat (ob.), wydaje on się nam, żółć), w następstwie czego powstają liczne przy- w skutek załamania promieni (ob. światło), prze-padłości tak ze strony trawienia (które bez żół- suniętym w stronę krawędzi pryzmatu; zarazem ci prawidłowo odbywać się nie może), jakoteź jednak, z powodu rozszczepienia (ob.) promieni, układu nerwowego i innych czynności organicz- widzimy brzegi jego zabarwione z jednej strony nych- Przyczyną braku żółci mogą być zbocze- na czerwono i żółto, z drugiej na fioletowo i niema trojakiego rodzaju, jakoto: a) wytworzona i biesko; a. ma więc na celu urządzenie takiego układu pryzmatów i soczewek, przy którymby skonały, w różnych bowiem widmach rozległość promień zwykłego białego światła ulegał jeszcze oddzielnych ich barw nie jest jednakowa, nie załamaniom, ale nie rozszczepiał się na oddzielne ! wszystkie zatem barwy zostają w sposób taki zu-barwy. Układ taki zowie się pryzmatem a- ¹ pełnie przytłumione. Miałoby to miejsce tylko wte-chromatycznym, lub soczewką achroma- : dy, gdyby flintglas i ero wnglas rozszczepiały światło tyczną. Newton uważał a. za niemożebny; są- w zupełnie jednaki sposób; warunek ten zachodzi dził bowiem, że zdolność rozszczepiania różnych rzeczywiście co do pewnego gatunku flintglasu substancyj przezroczystych jest proporcyonalna i olejku terpentynowego, z obu tych przeto sub-do ich (średniego) spółczynnika załamania, co stancyj możnaby utworzyć pryzmat prawie zu-znaczy, że substaneya każda rozszczepia światło pełnie achromatyczny. Pryzmaty achromatyczne tern silniej, im je silniej załamuje, czyli, że każdy wszakże w optyce praktycznej zastosowania pra-pryzmat wydaje widmo (ob.) tem dłuższe, im sil- wie nie mają i służą tylko za podstawę teore-niej promienie od ich pierwotnego kierunku od- tyczną dla soczewek achromatycznych.—W każ-chyla. Badania wszakże następne wykazały, źe za- dej bowiem soczewce, obok załamania, również należność taka między zdolnością załamania, a zdol- stępuje rozszczepienie, każdy przeto rodzaj pro-nością rozszczepiania bynajmniej nie zachodzi, mieni posiada inne ognisko, czyli po przejściu a najbardziej znany tego przykład przedstawiają przez soczewkę schodzi się w innym punkcie; dwa gatunki szkła: szkło zwyczajne czyli zwier- ognisko silniej łamliwych promieni fioletowych ciadłowe, ero wnglas, i szkło kryształowe, za- przypada więc bliżej soczewki, aniżeli ognisko wierające ołów, flintglas. Oba te gatunki słabiej łamliwych promieni czerwonych. Gdy prawie jednakowo załamują światło, t. j. posia- tem wiązka promieni słonecznych pada na sq-dają prawie jednaki spółczynnik załamania śred- czewkę wypukłą ab (fig. 46), to promienie fioleto-nich promieni widma, natomiast zaś zdolność roz- we schodzą się w ognisku F, promienie czerwone gzezepiania posiada, flintglas przeszło dwa razy większą aniżeli crownglas. Pryzmat zatem z flintglasu wyda widmo dwa razy dłuższe, aniżeli pryzmat z crownglasu, mający jednaki z nim kąt łamiący, czyli jednaką szerokość; jeżeli zaś pryzmat flintglasowy jest dwa razy węższy, aniżeli crownglasowyv widma obu posiadają długość jednakową.

za-

Fie. 4«.

w C. Jeżeli wtedy na drodze promieni ustawi-

za-

Gdy więc zestawimy oba takie pryzmaty 1 nadając im położenie przeciwne, to widma przez nie spowodowane nakładają się na siebie nawzajem w kierunkach wręcz przeciwnych, barwienie zatem niknie i rozszepianie znosi się, my ekran w miejscu wm, otrzymamy na nim jas-załamanie zaś osłabia się tylko, ale nie niszczy ne kółko o brzegu żółtym i czerwonym; gdy zaś zupełnie. Objaśnia to załączona rycina (fig. 45): ekran ma położenie rs, kółko obwiedzione jest

V.

/М

brzegiem niebieskim i fioletowym. Okoliczność ta szkodzi silnie czystości i dokładności obrazów, wydawanych przez soczewki, dla tego też budowa soczewek achromatycznych jest dla optyki praktycznej i dla astronomii rzeczą najwyższej wagi. Niedokładności tej, czyli aberacyi chromaty-r cznej, zaradzić można znów, podobnie jak u pryzmatów, przez zestawienie soczewki wypukłej z crownglasu, z soczewką wklęsłą z "flintglasu, jak wskazuje (fig 47). U socze-ws. 45.    wek crownglasowych odległość między ogni-

FiS. 47.

promienie wychodzące z punktu D załamują się skami promieni fioletowych i czerwonych FC i rozszczepiają w pierwszym pryzmacie, crowngla- (fig. 46) wynosi około '/4n, u flintglasowych '/₂₀ odłogowym, a promienie skrajne, czerwone (c) i fiole- głości ogniskowej soczewki; odstęp ten za-towe (f), rozchodzą się między sobą; w przebiegu tem jest dwa razy większy. Jeżeli więc jednak przez pryzmat drugi, flintglasowy, do- do wypukłej soczewki crownglasowej znają załamania w stronę przeciwną i stają się dobierzemy wklęsłą soczewkę flintglaso-między sobą równoległe, dochodzą przeto razem wą o odległości ogniskowej dwa razy do oka, a barwne następstwa rozszczepiania są większej, odstępy powyższe FC są rów-usunięte, załamanie zaś, lubo osłabione, pozostaje ne, a że soczewka wklęsła nadaje pro-jednak, promienie bowflem są dosyć znacznie mieniom przebieg odwrotny, ognisko odchylane od pierwotnego swego kierunku. Jak- przeto promieni czerwonych soczewki д kolwiek zestawienie takie pryzmatów wydaje re- jednej zejdzie się z ogniskiem promieni zultat dobry, a. wrszakźe nie jest zupełnie do- fioletowych drugiej, i nawzajem. Kom-

A. K.

K. J.

bioacya taka mtem soczewek tworzy układ achro-matyozny. Obie soczewki (tak jak i pryzmaty) być mogą bądź swobodnie obok siebie ułożone, bądź szczepione mastyksem przezroczystym. Ze względów tych samych, o jakich mówiliśmy co do pryzmatów, i a. zupełny soczewek bardzo jest trudny do osiągnięcia. Gdy soczewka służyć ma do ciemni optycznej czyli do aparatu fotograficznego, pamiętać należy, że ognisko promieni pozahelotowych, które wywierają najsilniejsze działanie chemiczne, przypada w punkcie nieco różnym, aniżeli ognisko promieni świecących; przy nastawianiu przeto płyty fotografi-cinej należy na wzgląd ten uwagę zwracać. — Newton, jak powiedziano wyżej, uważał a. za nie-możebny; dopiero Euler w r. 1747, zwracając uwagę, że oko pomimo załamywania promieni nie powoduje rozpraszania barwnego, sądził, że możnaby otrzymać soczewki achromatyczne przez połączenie dwóch soczewek szklanych, pomiędzy które wprowadzanoby wodę. Pomysł ten podjął optyk, John Dollond, i rozwiązał to zadanie w sposób wyżej podany; pierwszą lunetę achromatycz-ną zbudował on w r. 1757, a już w r. 1758 znacznie ją ulepszył. Według Wolfa wszakże, już w r. 1733 miał małą lunetę achromatyczną urządzić pewien Esquire of More Hall nazwiskiem Chester. W każdym razie zasługa wynalazku przypada niewątpliwie Dollondowi.—Gdy idzie o lunety ziemskie lub o lornetki teatralne, poprzestać można na a. tylko przybliżonym, natomiast refraktory astronomiczne wymagają pod tym względem staranności jak najwyższej. Wydoskonalenie metod a. dotąd jest przedmiotem badań, a w nowszych czasach nad zadaniem tem pracowali głównie: Gauss, Listing, Seidel, ßeusch, Helmholtz, Töpler, Lang.    s- K-

Achsu albo Nowa Szemacha, wieś kaukazka w gub. bakińskiej nad rzeką Szemachą, posiadająca winnice i sady morwowe. Zbudowano ją na grzbiecie góry dopiero w roku 1859, gdy Stara Szemacha, leżąca w stronie wschodnio-północnej, wskutek trzęsienia ziemi całkowicie zburzoną została.

Achtaragdyt (min). Nazwę tę nadał Berzelius pewnemu, całkowicie rozłożonemu minerałowi, występującemu w dosyć dużych (do 2 cm.) czworościanach piramidalnych, obok wiluitu. przy ujściu rzeczki Achtaragdy do Wiluju w Syberyi wschodniej. Wewnętrzna masa kryształów tych jest ziemista, biała, powleczona popielatą, dosyć twardą skorupą. Skład chemiczny wykazuje, że minerał ten jest mieszaniną 71 części granatu wapienno-gliniastego z 29 częściami wodanu magnezu. Gustaw Rose i Au er ba c h mają go za rozłożony granat grossular, Breithaupt zaś, co prawdopodobniejsza, za przeobrażony helwin.

Achtariel ob. Akatriel.

Achtel czyli ósemka miary. A. nazywano dawniej u nas beczułkę, zawierającą ’/₈ angielskiego oksefta t.j. beczki, mieszczącej w sobie około 60 garncy. Z biegiem czasu spolszczono A. na a n-

Bntxyklopedya Powszechna ilustr.

tałek, a pierwotną jego objętość, z 7¹/a garncy poi. powiększono do 8 garn. Do 1880 r. w pi-wowarstwie utrzymywała się miara na achtle czyli antałki według powyższej miary objętości, z powodu jednak nadużyć powstałych z dowolnego zwiększania lub zmniejszania antałków wprowadzono w handlu piwem miarę wiadrową, beczułki jednak dwuwiadrowej objętości nazwę achtla lub antałka zatrzymały. W Niemczech A. oznacza i/8 lachtra i jest miarą długości górniczą == 0,2609 met. W Królewcu A. służy jako miara objętości do mierzenia drzewa opałowego—360 stóp. sześć, prus.—446,4 stóp. sześć, warsz.

Achtelecka jaskinia. (Agtelecker Tropfenstein-köle). Jedna z największych dotąd znanych stalaktytowych pieczar, znajduje się w Węgrzech, przy wsi tegoż nazwiska na drodze z Budy do Koszyc. Nader niewygodne wejście, przed odwiedzinami członków domu panującego znacznie roz-szerzonem zostało, zwiedzanie jednak pieczar przy podniesieniu się wód w licznie tam przepływających potokach, nie jest zupełnie bezpiecznem. Podziemie to jest pełne wapiennych nacieków, których urozmaicone do nieskończoności kształty posłużyły do nadania nazw oddzielnym pieczarom, a z tych najpiękniejszą jest niezawodnie „Ogród kwiatowy” (Blumengarten) długa na stóp 900, a wysoka i szeroka prawie na 90. Nowe jeszcze pieczary odkryte zostały w r. 1825.

Achterfeld Jan Henryk (*1788—*JJ877), teolog katolicki, zwolennik hermesianizmu wPrusiech, po ukończeniu studyów w Kolonii i Monasterze, został proboszczem w rodzinnem mieście Wesel, a wkrótce potem profesorem teologii w semina-ryum brunsberskiem. Tu opracował „Lehrbuch der christkatholischen Glaubens und Sittenlehre“ (1825) i wyciąg z tego dzieła, p. t. „Katechismus der christkatholischen Lehre für das Bischofthum Ermland.” W r. 1826 został zawezwany na profesora do Bonn, gdzie spotkał się z prof. Hermesem, swoim nauczycielem. Po śmierci Hermesa A. wydał jego „Christkatholische Dogmatik,” którą Rzym potępił. Wskutek tego A. wdał się w polemikę z teologami i został zawieszony w profesurze (1843). Już od r. 1832 brał żywy udział w wydawaniu „Zeitschrift für Philosophie und katholische Theologie,” a od r. 1843—1848 sam kierował tem wydawnictwem przy współudziale prof. Brauna.

Achtermann TeodorWilhelm, rzeźbiarz niemiecki, (*1799 pod Münster,—*jJ884 w Rzymie). Syn ubogiego stolarza z Westfalii, wyuczył się rzemiosła od ojca, a wyrobami snycerskiemi zwrócił na siebie uwagę kilku miłośników sztuki, którzy w nim odkryli talent i wysłali do Berlina. Tu od r. 1830, t. j. mając już 32 lat, zaczął się kształcić w sztuce,. pod kierunkiem sławnego Raucha, a następnie F. Tiecka, w ich pracowniach. Dziewięć lat przetrwał w Berlinie, walcząc z niedostatkiem, aż w końcu (1839 r.) udało mu się z drobnych prac swoich zebrać fundusz na drogę do Włoch. Przez Karrarę udał się do Rzymu, gdzie się osiedlił i przebywał aż do śmier-

15

J. A

że „Dissertatio quod mulieres non nes” (Lipsk, 1595), która narobiła sporo wrzawy^

ci. Najwięcej znane, a zarazem najlepsze jego dzieła znajdują się w katedrze monasterskiej: „Pieta” i „Zdjęcie z krzyża.” To drugie, największe z dzieł jego, jest gruppą z marmuru kara-ryjskiego z pięciu więcej niż naturalnej wielkości tigur złożoną, umieszczoną w katedrze 1858 r. Ostatnią z większych prac jego jest ołtarz marmurowy w stylu gotyckim z płaskorzeźbami, postawiony wkated. prag 1873 r. (fig. 48). Brak dokładnej znajomości form, pomimo pewnego polotu artystycznego, nie pozwolił Achtermanowi zdobyć wybitniejszego w sztuce stanowiska.

Achthal, dolina rzeki Achu w Alpach algau-skich w wyższej Bawaryi, na zachód od Immen-stadt; wschodnia jej część leży 727 m. nad poziomem morza.

Achthiar, dawna nazwa Sebastopola.

Acłltuba, lewa odnoga Wołgi, która oddziela się od głównego koryta o 23 km. powyżej Cary-cyna, płynie równolegle do rzeki na odległość 450 kim., a za Astrachanem, w pobliżu morza Kaspijskiego łączy się z Wołgą poprzeczną łachą Bereket, tworząc deltę 70 wiorst szerokości. Nad Achtubą było główne stanowisko Złotej Hordy, w której stolicy Saraju dotąd dają się widzieć zwaliska w Carewskim powiecie, obecnej siedzibie kozaków astrachańskich.

Achty, twierdza w samurskim okręgu nad rzeką Achtyczaj, przy ujściu jej do Samura. R. 1839 miejscowość ta poddała się Rosyi, a generał Go-łowin, który ocenił ważność jej położenia pod względem strategicznym, wzniósł tu fortyfikacye. Twierdza ta broniła się w r. 1848 pod dowództwem kapitana Nowosiełowa przeciw wojskom Szamila, aż do przybycia księcia Dołgorukowa z odsieczą. W pobliżu twierdzy znajdują się źródła achtyńskie, leczące różne choroby, których ciepłota wynosi 50° C.

Achyranthes (L. Gen. n. 288), Plewikwiat.

Rodzaj należący do rodziny szkarłatowatych. (Amarantaceae), którego cechy są następujące: Kwiaty foremne dwupłciowe. Kielich 5-cio listkowy, o listkach w pęku ułożonych w cynkę. Korony brak zupełnie. Pręcików 5 przeciwległych listkom kielicha; nitki ich u dołu spojone; pylni-ki dwukomórkowe dośrodkowe, otwierające się podłuźnemi szparami, nadto 5 pręcików płonnych (staminodia) naprzemianległych z listkami kielicha. Słupek o zawiązku górnym i po-.edyńczej szyjce, zakończonej znamieniem główkowałem. Zawiązek jednokomórkowy zawiera jeden zalążek nasienny zakrzywiony, przytwierdzony do łożyska nasadowego. Owocem jest niełupka, której nasienie pod swemi powłokami obejmuje bielmo mączyste, otoczone wokoło zarodkiem obrączkowym. Plewikwiaty są roślinami zielonemi lub podkrzewami, o liściach przeciwległych bezprzy-listkowych, kwiatach zebranych w kłosy lub gro-jan Zamieszkują gorącą strefę Afryki, Azyi i Australii, gdzie często są używane jako środek przeczyszczający. Niektóre gatunki, jako rośliny ozdobne po przezimowaniu ich w. szklarni, używają się w lecie do kobierców kwiatowych. Do tego użytku najlepiej nadają się A. Verschaffetéi i A. Lin-deni.

Achtyrka, miasto powiatowe w gub. charkowskiej nad rzeką Achtyrką, liczące 23,083 mieszkańców (1883), którzy zajmują się wyprawianiem skór, wyrabianiem tkanin do spódnic mało-ruskich z jedwabiu i kolorowej wełny, wyrobem łojowych świeczek, garncarstwem, handlem owocami i t. d. Z dziewięciu cerkwi najpiękniejszym jest sobór Matki Boskiej, w którym znajdują się trzy płótna Murilla i cudowny obraz Bogarodzicy, ściągający liczne pielgrzymki. A. została założoną w r. 1641, jako warowny posterunek przeciw najazdom tatarskim, utracony wraz z buntem Chmielnickiego.

Achtyrski powiat 2,710 kim. kw. rozległości, posiada 98,700 mieszkańców. Grunta uprawne wynoszą 131,693 diesiat., a łąki 31,527. Pomiędzy lesistemi wzgórzami toczy się rzeka Worskła wraz z łicznemi dopływami. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem, lecz wiele zboża sprowadzają z gub. kurskiej; brak paszy nie sprzyja hodowli bydła, z wyjątkiem owiec; w powiecie znajdują się dwie fabryki bawełniane, jedna cukrownia, jeden browar, czternaście fabryk saletry i 38 gorzelni.

Achulgo, skała, wznosząca się na 700 stóp nad poziom rzeki Kojsu (1294 nad poz. m.) w Dagestanie, którą Szamil uznał za ważny punkt obrony, do czego położenie strategiczne prawdziwie się nadawało. Możliwe fortyfikacye wzniesione zostały, lecz atak generała Fezi w r. 1857 przekonał, iż są słabe zupełnie. Szamil więc powziął plan i dokonał fortyfikacyi nieco dalej posuniętych, które otrzymały nazwę „Nowy Achulgo.” W r. 1839 generał Grabbe osaczył Achulgo, stare wkrótce musiało się poddać, lecz energiczne bronienie się nowego przypomniała czyny będące treścią Biady. Szamil został zmuszony oddać swego syna jako zakładnika, sam zaś wycofać się potrafił. Że obrona była znakomita, a wzięcie bardzo trudne,'służyć może za dowód, iż wszyscy, biorący udział w szturmie, ozdobieni zostali medalem „za wzięcie Achulgo.” Po wielu szturmach odpartych, gdy 2,000 górali poległo namurach, zdobyto zamek, a Szamil schronił się w góry Jakieryńskie.

Achnnd fpersk.) nazwa kapłanów i uczonych w Persyi, Azyi środkowej i Indjach, odpowiada tytułowi molla wśród zachodnich wyznawców islamu.

Aci (wym. Aczi) miasto w Sycylii położone u stóp Etny, liczy około 7,000 mieszk.

Acidalbumin ob. Białko.

Acidalius Wa 1 ens (1567 — *j*1595), humanista niemiecki (właściwie Havekenthal), autor cennych komentarzy do Curtiusa (Frkf. 1594), Plauta (Frkf. 1595), Tacyta (Hannower. 1607) i innych pisarzów rzymskich, które dotychczas nie zostały odnalezione. Jego poezye łacińskie (wydane w „De-litiae poetarum germanorum,” tom I) posiadają wiele wdzięku i miękkości. Przypisywano mu tak-

sint homi-

;■

!

I

M

'i

a

V,

I

I

I i

:&0.

у/щЖ

V-

"•

'яШЁ

11

!

V2,

V/

л

ш

Шк

US

I

I •

I?

?

;    ■ i ¹

С:

Müii

ГА

4

4зя

S¹

'

1

ж

■LA

Ąm>k

ш

;

ÎLlülTP-    ■ ■—    "d,J!;b*Pj

iliFraäh :4г

.i"d

jv|

litLj

J

1

■a

1

рмншЛ

ш

•f

? .

№'ttwü

I'.

1

i

!

......1

КЙ

:

■il

1:

I

Ш

j^LtSV -'s. ^    ,

m

Ш

ШШш

ИЛ

ИщДмщшМ^ИИВц^ШИиННИ^^^И

Fir. 48. Ołtarz w katedrze pragskiej wykonany przez Teodora Achtermanna.

\\

PJ/

->nl

mm.

üMLsk

W 1 u:

i/

/

i/ /

A. S.

rze.

wywołała replikę i była tłómaczona na jęz. francuski i włoski; zdaje się jednak, źe satyra ta, skierowana przeciw socynianom, powstała w Polsce i źe A. tylko rozpowszechnił ją w handlu księgarskim.

Acidimetrya ob. Alkalimetry a.

Acidum (tac.) ob. Kwas.

Acidula di Cinciano, w starożytności zwane В a-gno di Cinciano, źródła wody mineralnej na płaszczyźnie Piano dei Bagnoli pomiędzy miasteczkami Barberino i Poggibonsi. W skutek uwalniania się gazu kwasu węglowego w znacznej ilości, źródliska zdpją się wrzeć ustawicznie, a ich szum napełnia całą płaszczyznę charakte-rystycznem bełkotaniem. Woda zawiera w sobie kwas węglowy, chlorek sodu, siarczan magnezyi, wapna i sody, węglan wapna, magnezyi, manganu i żelaza.

Acilia lex repetundarum, dawniej (aż do badań Th. Mommsena i К. T. Zumpta) zwana lex Ser-vilia repetundarum, jeden z najciekawszych zabytków prawa rzymskiego, dochowany w oryginale Kie wiadomo, kiedy znaleziono 11 kawałków wielkiej płyty metalowej, na której wyryta jest ustawa Aciliusa, lecz już w średnich wiekach wiedziano o niej; obecnie 9 pozostałych kawałków znajduje się w galeryi wiedeńskiej. Na odwrotnej, chropowatej stronie płyty jest wyryta lex agraria (ob.) ustawa o wydzielaniu ziemi publicznej, pochodząca z niewiadomych czasów. Ustawę Aciliusa przyjęto mniej więcej w latach 123—22 przed Chr. a wymierzono ją przeciw przekupstwu urzędników.

Acilius Ca jus, literat, rzymski, z czasów rze-czypospolitej; wspólnie z C Cinciusem Alimentu-sem przetłómaczył z łaciny na grecki dzieje drugiej wojny punickiej.    K K-

Acinety, (А с у n e t y) rzęd wymoczków (Infu-soria) obejmujący zwierzęta tylko zamłodu po-kryte rzęsami, w dorosłym zaś stanie nagie, bez otworu ust, uzbrojone smoczkami różnej długości i w rozmaity sposób ułożonemi, za pomocą których wysysają zdobycz. Rozmnażają się przez pączki wewnętrzne, z których powstają zarodki pokryte rzęsami,—te pływają pewien czas w wodzie, następnie osiadają stale na odpowiedniem miejscu, tracą rzęsy, zamiast których wytwarzają się smoczki, i zarodki zamieniają się na acinety. Pospolite w wodach słodkich: Acineta my stadna, A.gemmipara.

Àcincum, inaczej Aquincum, pierwotnie obozowisko rzymskie, później rozrosło się w najważniejsze miasto w Pannonii Pannonia Valeria, na miejscu dzisiejszego Starego Budynia na prawym brzegu Dunaju. Założył je Septymiusz Sewer około 200 roku po Chr. gdzie miała swoje stanowisko druga legia rzymska. Jako ważny strategiczny punkt odegrywało A. ważną rolę podczas najazdów barbarzyńców n. p. w walce z jazygami, mającemi swe siedziby między Cisą, a Dunajem. To też znajdują tu liczne ślady dawnej jego wielkości: tak w 1880 r. odgrzebano tu dawny amfiteatr rzymski. Ostatni raz wspomina się w dziejach A. w roku zjawienia się hu* nów w Europie t. j. w 375 r. po Chr.

Acireale, miasto w Katanii, na wschodniem wybrzeżu Sycylii. Leży nad rzeczką Aci, która tu tworzy niewielką przystań. W pobliżu znajduje się linia kolei Messyna-Syrakuzy. Miasto wyniesione 160 m. nad poziom morza, posiada gimna-zyum, szkołę techniczną i sławny zbiór sycylijskich monet barona Pennisi. Szerokie ulice zabudowane są domami z lawy. Cyfra ludności, według obliczeń z roku 1878, wynosi 38,053. Mieszkańcy wyrabiają materye jedwabne, płócienne i bawełniane, prócz tego noże i nożyczki. Niegdyś obszerna uprawa lnu i zboża, obecnie podupadła. Kąpiele morskie zwabiają tu wielu cudzoziemców⁷, którzy mogą nasycać się malowniczem połączeniem bujnej roślinności, urwistemi skałami, ruinami wodociągów i wspaniałym widokiem na mo-W pobliżu pokazują jaskinię cyklopa Pro-lifema, oraz grotę Galatei. Z morza wyłania się siedm skał bazaltowych, zwanych Scogli dei Ciclopi lub Faraglioni. Najwyższa skała wynosi przeszło 60 metrów.

Acis, (gr. Akis), syn Pana (Fauna) i nimfy Simelis, córki rzeki Simetus, kochał nimfę Gala-teę (ob.), przeto został zabity złomem skały przez swego rywala., cyklopa Polifema. Galatea zamieniła płynącą z pod skały krew kochanka, w rzekę Acis, która bieży od stóp Etny do morza. Mit ten należy do cyklu podań sycylijskich, a wielu poetów posługiwało się nim, między innymi Owidyusz w „Metamorfozach“.    t .

Ackerbaum Mikołaj Ignacy, o życiu którego bliższych nie mamy wiadomości, był lekarzem króla Jana III, i przełożył na język polsju poradnik lekarski popularnej treści p t. „Bey-uonsa Eliasza świeżo przyczyniony miłosierny Samarytan, albo przyjazno-braterska rada na wszei-

kie choroby, łamania w ludzkiem ciele tak wnę- | niu żyje dotychczas. Jako poetka A. dała się trzne jako y powierzchowne etc.“ (w Warszawie poznać bardzo późno, chociaż zaczęła pisać wier-powtóre dodruku podane r-. p. 1695).

sze jeszcze na pensyi i chociaż W. Hugo ocenił dość łaskawie jej młodzieńcze próbki. Publicznie wystąpiła z poezyami dopiero p® śmierci męża. Najwcześniej ukazały się „Contes” (1885), zaczerpnięte w części z podań indyjskich; po nich nastąpiły „Contes et poésies” (1863), „Poésies; premières poésies, poésies philosophiques” (1874) i wreszcie w r. 1883 „Pensées d’une solitaire”, poprzedzone autobiografią poetki. Wybitnym rysem poezyj A., przejętych pierwiastkami artyzmu klasycznego, pełnych siły i plastyki, jest gorzki pesymizm, posuwający się często do bluźnierczego sarkazmu. Ma on swoje źródło nie w osobistych kolejach życia poetki, ale w jej filozoficznem rozważaniu bytu ludzkiego w ogólności; A. wszędzie prawie boleje nad nędzą ludzkości, bezsilnej wobec nieubłaganych, macoszych praw natury. (Po-równ. N. Hirszband „Dwie poetki — myślicielki” w Ateneum z r. 1885, tom. II).

Ackermann Józef (* 1832—f 1880), pisarz ludowy czeski. Nie otrzymawszy żadnego wykształcenia, jął się rzeźnictwa, ale wkrótce z powodu słabego zdrowia-porzucił ten sposób zarobkowania, i złożony ciężką niemocą, do śmierci żył na łasce brata. W literaturze czeskiej pozyskał uznanie jako autor kilku udatnych powiastek, osnutych na tle klechd i podań ludowych.

Ackner Jan Michał, archeolog i naturalista niemiecki (* 1782 —-j- 1862). Przyszedł na świat w Segeszwar, studyował w Witemberdze, Getyndze, a potem podróżował po całej Europie przeważnie piechotą. Owocem tych pielgrzymek były następujące dzieła: „Mineralogie Siebenbürgens mit geognostischen Andeutungen (wSibinie 1847—■ 1855),-„Die römischen Alterthümer und deutschen Burgen in Siebenbürgen mit einer Uebersichts-karte“, „Die Colonien und militärischen Standlager der Römer in Dacien”, „Hie röm. Inschriften in Dacien,” gesammelt und bearbeitet von L M. A. u. Fiedr. Müller (w Wiedniu 1865).

Acola, (wyr. geogr.) Miasto w Sycylii, które w r. 1693 skutkiem trzęsienia ziemi w znacznej części zniszczeniu uległo.

Acollas twym.Akolia) Emil, prawnik i pisarz so-cyalistyczny frc. (*. 1826), studyował prawo w Paryżu, oddał się prywatnemu nauczaniu. R. 1867 wziął udział w kongresie genewskim, gdzie zwrócił na siebie uwagę, radykalnemi poglądami. W Paryżu został za - to skazany na więzienie. W czasie wojny z Prusami (r. .1870), ani Gambetta ani Garibaldi nie chcieli mu w wojsku dać miejsca, o które się ubiegał; z tego powodu udał się do Szwajcaryi i przyjął w Bernie katedrę prawa francuskiego, popierając prócz tego publicznie żywioł socyalistyczny komuny francuskiej. -Wróciwszy do Paryża, nauczał znowu prywatnie. R. 1883 został generalnym inspektorem więzień. Z licznych broszur, które napisał, zasługują na uwagę: „Réponse à M. Thiers” (1K65), o kwe-Styi włoskiej i kościelnej; „La question de conscience^ (1866); „L’idée du droit” (1871) i „Cours

Ackere Maria Doń] aeghe (* 1803—*j*l884), poetka flamandzka, córka garncarza. Zostawszy sierotą, założyła sklep z towarami kolonialnemi, ale to nie przeszkadzało jej w pisaniu pięknych wierszy. Prócz tego miała poważny udział we wskrzeszeniu flamąndczyzny, czego dokonało małe kółko literackie, założone po r. 1815 przez kilku pisarzy. A. należy do najlepszych narodowych poetów flamandzkich. Przed śmiercią została udekorowana krzyżem orderu Leopolda. Główniejsze jej dzieła są: „Madalieren” (Króliki, 1840),

„Deawondlamp” (Lampa wieczorna, 1850), „Win-terbloemen“ (Kwiaty zimowe, 1868) i „Gedichten“

(Poezje, 1873).

Ackermann Konrad Ernest (* 1710—-j*1771), aktor niemiecki i kierownik trnpy wędrownej.

E. G.

Z niej to powstał późniejszy teatr hamburski, którego dramaturgiem był Lessing (1767). A. występował już w r. 1748 w Petersburgu i w Moskwie, i przyczynił się znacznie do podniesienia gry dramatycznej i zaprowadzenia stałego teatru w Petersburgu.

Ackermann Krystyan Gottlob (* 1756—

-j- 1801) uczeń szkoły lekarskiej gietyngejskiej, w której przeważał kierunek historyczny, profesor w Altdortie, pozostawił cenne prace odnoszące się do historyi medycyny, podówczas bardzo zaniedbanej, p. t. „Institutiones historiae medicinae“

Norimb. 1792. „Opuscula ad medicinae historiam pertinentia” Norimb. 1797.

Ackermann Jakób Fidelis, (* 1765—fl815) profesor anatomii w Moguncyi, następnie w Jenie, ostatecznie w Heidelbergu, był jednym z pierwszych, którzy powstali przeciwko teoryi frenolo-gicznej (kranioskopowej) Gall’a i Spurzheim’a, w chwili, kiedy liczni uczeni i towarzystwa zawiązywane we Francyi, Anglii i Ameryce naukę tę gorąco popierali. Odnośne dzieło nosi tytuł: „DieGalP-sche Hirn, Schädel u. Organenlehre vom Gesichtspunkte d. Erfahrung aus beurtheilt u. wiederlegt”. Heidelb. 1806„ na co Gall odpowiedział w piśmie: „Beantwortung der Ackermann’schen Beurtheilung... von einem Schüler d. Herrn Gall u. von ihm selbst berichtigt”. Halle 1806.

w r.

Ackermann Ludwika Wiktory a, z domu Choquet (*i813), współczesna poetka francuska w kierunku filozoficznym, urodziła się w Paryżu i tu przebywała aż do 25 roku życia, oddając się z zapałem zgłębianiu poetów, szczególniej współczesnych (W. Hugo, A. Musseta, Byrona, Schillera i Goethego), i zarabiając na utrzymanie uczeniem języków, których posiadała kilka. Zapragnąwszy poznać się gruntowniej z filozofią,

•1838 przeniosła się do Berlina, jako jej przybytku, i tu zapoznawszy się z Pawłem Ackermännern, uczonym lingwistą, oddała mu swą rękę.

Pomagając mężowi w pracy, sama rozszerzyła swoją wiedzę lingwistyczną, nie zaniedbując innych umiejętności. Po śmierci męża (1846) "przeniosła się do Nizzy J tu w zUpełnem odosobnie-

li a-

rozczu

razem

com re-

za-

du droit politique”, dwie ostatnie broszury według wykładów na uniwersytecie w Bernie; „La République et la contrerévolution” (1871) gdzie wykłada, kiedy rewolucya powinna uciec się do terroryzmu; „Loi générale de l’évolution de l’humanité” (1876); „Philosophie de la science politique et commentaire de la déclaration des droits de l’homme de 1793” (roku 1887), najlepsza praca z jego mniejszych rzeczy; „Le mariage, son passé, son présent, son avenir” (1880). Głownem jego wielkiem dziełem jest „Manuel du droit civil” (1869— 1874, w 3 t.). Obecnie A. wydaje encyklopedyczny zbiór praw: „Bibliothèque du droit, mis à la portée de tout le monde“ (1885'. Od r. 1878 redaguje miesięcznik „La science politique”.

Aconcagua lub Aconcahua (ak-) prowincya w południowo-amerykańskiej rzeczypospolitej Chili, licząca na 15126 kim. kw. w pięciu departamentach (San Felipe, Andes, Putaendo, Ligna, Petorca) 140261 mieszkańców (1885). Pięć rzek dzieli ją na pięć bardzo żyznych dolin. Najstaranniej uprawioną jest dolina rzeki A., która jest całkowicie pokryta łanami zboża, warzywami, drzewami owocowemi, winem, lucerną. Posiada także obfite kopalnie miedzi, srebra, złota i innych minerałów. Głownem miastem jest San-Felipe, leżące na lewym brzegu jednego z dopływu rzeki A., w pobliżu wioski A., która dawniej miała większe znaczenie. Miasto zabudowane regularnie, ulice wysadzone drzewami, 9422 mieszkańców. Równie waźnem jest miasto Andes (4445 mieszkańców), położone nad rzeką Aconcagua. Na północy znajduje się wygasły wulkan Cerro-d’ A. (6834 m). Jest to najwyższa góra w Ameryce; z niej wypływa rzeka A.; która przebiegłszy przestrzeń 350 kim. wpada do oceanu Spokojnego.

A condition (franc., t. j. warunkowo) przesyła fabrykant lub kupiec towar, jeżeli zostawia się do woli odbiorcy zwrócenie towaru w razie nieużycia w bliżej określonym czasie. Szczególniej księgarze niemieccy posługują się tym sposobem przesyłek. Księgarze otrzymują od nakładców książki zwyczaj albo à condition, albo na rachunek. W ostatnim wypadku odbiorca musi przyjąć przesyłkę, w pierwszym zaś może ją całkowicie lub częściowo zwrócić, byle to uskutecznił w naznaczonym terminie.

Aconit, ob. Tojad.

Aconitin, ob. Ak oni ty na.

Aconitowy kwas, oh. А к oni to wy к w ag. Aconitum, ob. Tojad.

Aćontius Jacob, (Giacomo Aconcio), uczony prawnik i filozof z XVI w., ur. w Trydencie, z ko ścioła katolickiego przeszedł do reformowanego, poczem dłuższy czas przebywał w Strasburgu, zkąd udał się pomiędzy 1550 i 60 r. na dwór królowej Elżbiety do Londynu, gdzie urn. 1665. Pozostawił dzieło treści filozoficznej w Bazylei 1558 roku wydane: „Methodus sive recta investiganda-rum tradendarumque artium ас scientiarum ratio.”

A conto (kon.), wyrażenie kupieckie wzięte z włoskiego, odpowiada naszemu „na rachunek,” „nazadatek”. Mówi się: płacić a conto, to znaczy na rachunek długu. W języku franc.: à compte de..., à valoir sur...; angl.: on account; ros.: w zaczot, na zaczot; chorw.: u raczun, na raezun.

Acosta Cristobal, lekarz portugalski, podał jeden z pierwszych, obszerny opis roślin lekarskich krajów podzwrotnikowych w dziele: „Trac-tado de las drogas y medicinas de las Indias Orientales, Burgos, 1578.”

Acosta Gabryel (Gabriel da Costa) później Uriel, także Uriel Jurista zwany (*1591—j-1647), wsławiony tragicznym losem, jakiego doznał wskutek walk wewnętrznych i prześladowań relijnych. Urodził się w Oporto w Portugalii z rodziny szlacheckiej i katolickiej przechrztów żydowskich, tak zwanych wówczas „novos christianos”, stąd, jak zwykle bywa wśród neofitów, wychowany w ściśle katolickich zasadach. Po odbyciu studyów prawniczych, zwróciwszy na siebie uwagę wybitnemi zdolnościami, otrzymał posadę w kollegium koś-cielnem; gdy jednak, w miarę zagłębiania się w dogmata religijne, coraz silniej zaczął wątpić o boskiem pochodzeniu Chrystusa, konsekwentnie z tern ustąpił z zajmowanego stanowiska kościelnego i wyniósł się z matką i braćmi do Amsterdamu, będącego od końca XYI stulecia najbez-pieczniejszem schroniskiem dla żydów zewsząd wypędzanych, a prawdziwą kolonią żydów portugalskich. Tu, w owem „nowein wielkiem Jeruzalem”, jak wówczas żydzi Amsterdam w odróżnieniu od Hamburga, „małego Jeruzalem”, nazywali, A. poddawszy się obrzezaniu, przeszedł na łono judaizmu, zamieniwszy chrześciańskie imię Gabryel na żydowskie Uriela, podobnie jak w pół wieku potem Orobio de Castro, inny „nowy chrześcia-nin” portugalczyk wrócił na łono dawniej wyznawanej wiary, przemieniając imię Baltazara na Izaaka. Zetknąwszy się bliżej z przedstawicielami nowej wiary, A. doznał jednakże i nowego rowania: judaizm rahiński, w którego otoczeniu się znalazł, wydał mu się zupełnie innym, niż ten, jakim go sam ze studyów nad starym testamentem sobie wyobraził; wśród nowych swoich współwyznawców widział tylko przedstawicieli faryzeu-szowskich innowacyi i nadużyć starego zakonu. Wezwany na usprawiedliwienie się ze swego sposobu myślenia przed „Starszych“ synagogi, gdy przy swojem obstawał, wyklętym został. Nie ulegając orzeczeniu swej władzy duchownej, postanowił A. odwołać się do sądu opinii powszechnej, a za-odeprzeć drogą rozumowania zarzuty lekarza Samuela da Silva, zapamiętałego rzecznika judaizmu, skierowane w osobnem piśmie przeciw jego wolnomyślności; w tym celu wydał w Ajnster-damie w dwóch językach, po łacinie i po hiszpańsku, obronę swoją. (Examen traditionum Pha-risaeicorum collatarum cum lege scripta. 1623. Examen dos tradiçoens Phariseas conferidas con a Ley escrita per Uriel Zarista Hebreo, posta a hum Semuel da Silva seu falso Calum-niador. 1624). Broniąc się pismem przeciw rzutom o nieprawomyślność, zmuszony był A. wytknąć rabinom ich błędy, a tern samem potę-

pic całą tradycję rabińską, dając tym sposobem broń przeciwko sobie, czyhającej na jego zgubę synagodze. Jakoż naturalnem następstwem tego kroku było oskarżenie go przez „Starszych żydowskich” przed „Radą miejską amsterdamską” jako szkodliwego członka gminy, szerzącego pismami swemi bezbożność i zgorszenie. I nic w tem dziwnego na owe czasy. A. którego umysł krytyczny szukał podpory religijnej kolejno, to w nowym Testamencie, to w starym, to w talmudzie, odrzuciwszy to wszystko, oparł się wreszcie na kruchej podstawie objawienia wewnętrznego czyli religii naturalnej; zerwawszy tym sposobem z wszelkiemi religiami objawionemi, stanął na stanowisku czysto filozoficznem i stał się w końcu deistą, a jak niektórzy mieć chcą, ateistą. Stanowisko takie jest wrogiem dla wszelkich religij pozytywnych i łatwo też było rabinom przekonać o szkodliwości takiego człowieka, zwłaszcza gdy postawili jako główny przeciwko niemu zarzut zaprzeczenie nieśmiertelności duszy, co dewilu. w ówczesnem mniemaniu znaczyło bluźnić przeciwko samemu Bogu. Bada miasta Amsterdamu pisma Acosty skonfiskowała i rozkazała spalić, a jego samego skazała na znaczną karę pieniężną i więzienie. Piętnaście lat odosobnienia od dawnych współwyznawców, będącego następstwem wyklęcia, tak dało się we znaki Ac oście, że zdecydował się do podpisania odwołania swoich twierdzeń przeciwnych zakonowi. Po tem odwołaniu, wprawdzie był on napowrót dopuszczony do grona swych współwyznawców, ale spokój jego i przekonania nie znalazły przezto zadosyćuczy-nienia. Wskutek nowych oskarżeń, „Wielka Rada“ naznaczyła mu hańbiącą pokutę, i gdy z wykonaniem jej ociągał się, wydanym został wyrok, skazujący go na wygnanie. Przez lat siedem jako banita znosił A. ze strony współwyznawców swoich, a nawet krewnych, wzgardę i coraz to nowe upokorzenia, aż w końcu, zwątpiwszy we własną siłę odporną i ulegając namowom, poddał się z goryczą w sercu, żądanej pokucie. Zniósłszy wszelkie upokorzenia i wytrzymawszy najboleśniejsze zawody, nie mógł on jednak uspokoić swego sumienia i znieść goryczy, jaka owładnęła nim względem współwyznawców i wystrzałem z pistoletu położył koniec wewnętrznej rozterce uczuć i przekonań swoich. Łatwo zrozumieć, że życie tego myśliciela, tak pełne sytuacyj dramatycznych, nadawało się do odtworzenia go w literaturze, a postać jego posłużyć by mogła za wiecznotrwały typ myśliciela napróżno szukającego rozwiązania zagadki bytu w systematach filozoficznych.

To też Karol Gutzkow (ob.), pokrewny duchem temu typowi, odczuł go od razu i nanowo powołał do życia w literaturze; napisał najprzód powieść na temacie tym osnutą („Der Sadducäer von Amsterdam. 1834) a następnie tragedyę („Uriel Acosta“ 1847). W tej ostatniej, z nastrojem pesymistycznym napisanej, z siłą chłoszcze Gutz- roślin, kow wszelki fanatyzm religijny i w ogóle trzymanie się przestarzałych rutyn, krępujących swobodny rozwój myśli. Własny opis życia Akosty

Porów. M.

(„Exemplar humanae vitae”) z papierów po nim pozostałych wydał Ph. von Lymborch („Amica collatio“ Gouda 1687). Autobiografia ta wydaną także została w przekładzie niemieckim wraz z tekstem łacińskim w r. 1847 w Lipsku p. t. „Uriel Acosta, Selbstbiographie”.

Kayserling, Gesch. d. Juden in Spanien u. Portugal. Th. II, Buch II. Gap. VII.—H.; Graetz, Gesch. d. Juden. В. X. Cap. V.— H.; Jellinek Acostas Leben u. Lehre.; Zerbst. 1847. J. da Costa, Izrael en de Volke. Haarburg. 1849. W literaturze naszej posiadamy dwTa tłómaczenia tragedy i Gutzkowa: Kaplińskiego i Mikołaja Bołoz Antoniewicza wydane we Lwowie 1850 r. Od r. 1888, tragedya ta w przekładzie Antoniewicza, weszła do repertuaru sceny warszawskiej i począwszy od 14 grudnia tegoż roku, stale grywaną bywa w⁷ Teatrze wielkim (przez Kotarbińskiego w roli tytułowej), a latem nawet w teatrach prywatnych ogródkowych, jak np. w 1889 r. w Wo-

Acosta J oachim,(-j- 1862) zasłynął jako uczony amerykański. Był pułkownikiem inżynieryi wwoj-skuN owej-Grenady, gdzie pozostał nawet po rozwiązaniu rzeczypospolitej (1831). Następnie podróżował w celach naukowych razem z botanikiem Cerpedes, zbadawszy kraj od doliny del Socerro aż do doliny Magdaleny. W czasie następnej wyprawy (1843) przydzielono mu korpus wojska, dzięki czemu przedarł się od Antiquia do An-serma, zbierając drogocenne przyczynki do study-ów nad dziejami i obyczajami dzikich. Potem zwiedził Europę (1845). W Paryżu wydał znakomitą mapę Nowej-Grenady. Następnie zamieszkał w Santa-Fe-de-Bogota, lecz pozostał stałym współpracownikiem wydawanego przez paryskie towarzystwo geograficzne pisma: „Bulletin”. Na jego dzieło p. t. „Semenario de la Neuva Granada“ (Paryż 1849, 2-gie wydanie) powołuje się często Humboldt.

Acotyledonia v, Acotyledoneae, Bezliścienio-wre. Jeden z trzech wielkich działów królestwa roślinnego według układu przyrodzonego Wawrz. Jussieu. Dział ten odpowiada Bezzarodkowym (Inembryoneae) Richarda i Skrytopłciowym ( Cry-ptoyamae) Linnego. Obejmuje on rośliny charakteryzujące się organami rozrodczemi natury odmiennej od organów odpowiednich u roślin jawno-płciowych czyli jawno-kwiatowych. Rozmnażają się one już drogą bezpłciową, za pomocą prostego dzielenia się, albo za pomocą zarodników (spo* rae) i pływek (zoosporae), lub też drogą płciową, także z zarodników, albo siemion. Lecz tak zarodniki ich jak i siemiona przedstawiają ciała proste, nie rozróżnione na łodyżkę, korzonek i li-ścienie, jak zarodki roślin jednokwiatowych. Ich zaś narzędzia płciowe, jeszcze nie uwszystkich wykryte, gołem okiem niedostrzegalne, także bardzo się różnią od narzędzi płciowych wyższych

J.A.

A’court W i 11 i am ob. Heitesbury.

Acqa, miasto we francuskim departamencie Ariè-ge, jeszcze za rzymian słynęło ze swych cieplio

ca

Acqim Cesare

Acrocomia.

s. s.

lub

cyi Alessandria, znajduje się na lewym brzegu Bormidy i jest siedzibą biskupa. Z czasów rzym-skjch przechowały się tu szczątki wodociągów. Wspaniała katedra w stylu gotyckim, wybudowana w jedenastem stuleciu, piękne gmachy publiczne, jako to: seminaryum, kolegium, ratusz i t. d. czynią interesującem to stosunkowo nieduże miasto, które liczy zaledwie 7,411 miesz. (1881). W mieście i w okolicy znajduje się ogółem ośm ciepłych źródeł siarczanych (ciepłota od 39—51°C.), które już znane były rzymianom i nazwę swą wzięły od mieszkańców miejscowych (Acquae Śtatiellorum). Najobfitsze źródło tryska w sa-

Dr. Ł.

zwanych: Aquae Augustae 1цЬ Aquae Tarbellicae. Ciepłota zdrojowisk wynosi od +21° do -f-62°B.

Acqua Cesare dell’, współczesny malarz włoski (* 1821 w Pirano pod Tryestem.) Kształcił się w sztuce malarskiej w Tryeście, a następnie w Akademii weneckiej. Pracował potem w Paryżu i Brukselli, gdzie osiedlił się i pod wpływem Gallait’a oddał się malarstwu historycznemu. Ważniejsze jego utwory, których główną wartość stanowi sama kompozycya, są następujące: „Marino Falieri z małżonką”, „Wycieczka Medyolań-czyków przeciwko Barbarossie”, „Epizody z powstania greckiego” „Deputacya meksykańska w pałacu Miramare”, „Czarodziejka”, „Samson i Da-lila”.

Acquapendente, miasto w prowincyi rzymskiej, okręgu Yit-erbo, leżące nad rzeką Paglio dopływem Tybru, miasto rodzinne sławnego anatoma Hieronima Fabryciusa. Siedziba biskupa; 3,431 mieszk. (1881). A. stoi na miejscu grodu etruskiego, Acula.

Acquapendente F ab ri ci o (* 1537 — fl619) profesor anatomii wraz z chirurgią w Padui, chirurg głośnej sławy i bardzo rozległej praktyki, którego nadto prace anatomiczne należą do rzędu najpiękniejszych nabytków tej gałęzi w całej historyi medycyny. Niespożytą zasługą jęgo jest wykrycie i opisanie zastawek żylnych, co posłużyło Harvey’owi (uczniowi Fabrycusza A c q.) do wykrycia krążenia krwi. On też własnym kosztem urządził wspaniały teatr anatomiczny w Padui; o wziętości, jakiej doznawał Fabr. wnosi$ można z olbrzymiej fortuny po nim pozostałej (200.000 dukatów) pomimo nieograniczonej dobroczynności za życia. Ważniejsze dzieła jego są „De yenarum ostiolis.“ Pat. 1603. „De ventriculo, intestinis et gula/¹ Pat. 1618. „Pentateuchos chi-rurgicum” 1592, które p. t. Opera chirurgica doczekało się sześciu wydań i jeszcze w r. 1673 przekładu na język niemiecki przez Sculteta. Dodać jeszcze należy, że Acq. dał pierwszy początek badaniom anatomoporównawczym i embryo-logicznym, czego dowód mamy w dziele: „De for-mato foetu. De respiratione ejusque instruments“, Libri II. Pat. 1615.

Acquaviva delle F ont i, miasto we włoskiej prowincyi Bari, liczące 7,686 mieszkańców (1881 roku).

Acqui, w starożytności Aquae Statiellae b Śtatiellorum, miasto we włoskiej prowin-mem mieście na Piazza degli Ëbrei, a wodą jego, mimo woni nieprzyjemnej, używaną jest do potrzeb domowych.

Acquit (z franc.), pokwitowanie. We Francyi poświadcza się' odebranie pewnej sumy przez nadpis „pour acquit” lub „par acquit” (skrócone „pr. acquit). Przy zdyskontowaniu wekslu pisze eię tam pod ostatnim indossem „pr. acquit,” by zapobiedz dalszemu użyciu wekslu.

Acra albo Saint-Jean d’Acre, dziś Akka, leżące na wybrzeżu Syryi, miasto portowe, liczy 15,000 mieszkańców. Wskutek swego położenia geograficznego, Acre stawało się jabłkiem niezgody. I tak: w roku 1004 zajęli je genueńczycy, w roku 1187 turcy, 1188 krzyżowcy, 1291 egipcyanie, 1517 znowu turcy. Boku 1793 oparło się miasto oblężeniu francuzów, otrzymawszy posiłki z Anglii, co udaremniło plany Bonapartego. I znowu za-jętem ono zostało w roku 1832 przez egipcyan. Dopiero w listopadzie roku 1840 sprzymierzone floty Anglii, Austryi i Turcyi zdobyły Acrę, by wykonać traktat z 15 lipca 1840 r. . ,

Acrel Olof (* 1717—f 1807) profesor medycyny i lekarz dworu w Stokholmie: kształcił się w Stokholmie, następnie w Gietyndze, Paryżu i Strasburgu; pełnił obowiązki lekarza armii francuskiej w r. 1743—44; zajmuje piękne stanowisko w rozwoju nauki chirurgicznej XIII wieku swojego kraju, ztąd nazwany „szwedzkim Dessaultem.” Główne dzieło jego nosi tytuł: „Chirurgiska kändelsel” Stok. 1759, w przekładzie niemieckim :    „ Chirurgische Yorfälle im

Lazareth zu Stockholm“, 1772; prz. holenderski (Sandiforta) 1771.

Acri, miasto we włoskiej prowincyi Cosenza, liczące (1881) 10,201 mieszkańców.

Acri F rance sco, współczesny filozof włoski (* 1836) został r. 1864 profesorem liceum wMode-nie, potem w Catanii, następnie profesorem wszechnicy w Palermo, a od r. 1871 jest profesorem historyi filozofii w Bolonii. Z licznych pism jego zasługują na wzmiankę: „Una nuova esposizione del système dello Spinoza” (Firenze 1887), „Yol-garizzamente e prose” (1881;, „Della relazione fra la coscienza e il corpo secondo le dottrine chia-mate positive” (1883).

Acrocomia (Mart. Palm. 66). Wybłocznia. Bodzaj palmy, z plemienia kokosowych (Co co sine ae), mającej cechy następujące: Kwiaty je-dnodomowe, czyli współ-dzielno-płciowe. Męzkie bezogonkowe bardzo liczne, umieszczone na części górnej gałązek kwiatostanu, mają kielich trójdzielny o działkach owalnych i małych; koronę nieco walcowatą, trzypłatkową o płatkach po-dłuźno-lancetowatych; pręcików sześć w, koronie zamkniętych, o. nitkach spłaszczonych, pylnikach podługowatych równowązkich, nieco strzałkowa-tych i o słupku szczątkowym. Żeńskie, osadzone u podstawy gałęzi i nieco od kwiatów męskich oddalone, mają kielich trójdzielny o działkach owalnych, zaokrąglonych, koronę trzypłatkową o płatkach owalnych, w pęku dachówkowato ułożonych, krążek obrączkowy, sześcio zębny, o ta*

czający podstawę zawiązku owocowego; zawiązek trzykomórkowy nastraszony włosami i uwieńczony szyjką, rozdzieloną na trzy gałęzie znamieniowe, lancetowate, odwinięte. Owocem jest pestczak kulisty, jednonasienny, mający naowocnię chrząstkowa-tą, śródowocnię klejowato-włóknistą, a pestkę grubą, soczewkowatą z trzema otworami z boku, z których jeden przechodzi na wylot do wnętrza w punkcie odpowiadającym położeniu zarodka. Nasienie obejmuje pod swemi powłokami bielmo rogowe, z boku którego znajduje się zarodek. Znanych jest około ośmiu gatunków wybłoczni. Są to wspaniałe palmy właściwe gorącej strefie obu-

J. A.

li

щт

Mm

fr

fi

di

--

«штш

FI- 14. Acrocomf».

dwu części Ameryki i niektórych sąsiednich wysp. Za typowy gatunek poczytuje się A. sclero-carpa Mart. (Cocos aculeata Jacq. Cocos fusiform is W.) Jest drzewem wyniosłem; kłodzina jego wysoka od 7 do 10 metrów, a gruba na 30 centymetrów i często po środku zgrubiała, jakby wydęta, na szczycie której wznosi się olbrzymi pęk liści pierzastych, długich od 3 do 5 metrów, o ogonkach najeżonych długiemi czarnemi kolcami i opatrzonych z każdej strony od 70 do 80 wązkiemi, wydłużonemi i pokrzywi o-nemi listkami. Kwiaty zebrane w kolby otoczone skrzydłem kolczastem, umieszczone w kątach dol-

tucjklopedy» Pcwsiechna il ust*.

nych liści. Jej młode pąki liściowe w Guyanie uchodzą za najlepszą kapustę palmową (Choux-palmiste) na pokarm używaną. Nasiennik zaś i jądro służą do wyrabiania emulsyi, używanej skutecznie w Brazylii, w słabościach kata-ralnych.

Acrodynia (gr. а к r o s=; końcowy, o d у n e=ból), choroba skórna, obserwowana pierwszy raz w r. 1829 w Paryżu, następnie także w innych miejscowościach, która objawia się tern, że po przypadłościach gastrycznych występuje na kończynach zaognienie czyli rumień (Erythema), połączone z otrętwieniem, uczuciem mrowienia i gwałtownym bólem; zaognienie to posuwa się często na twarz, tułów i na całe ciało. Przyczyna tej choroby nieznana.

Acron H e 1 e n i u s filolog z końca IY stulecia, który napisał komentarz do dzieł Horacyusza. (Medyolan 1474).

Acron ob. A kr on.

Acrosticheae, Paprotnikowe Plemię Paproci, w rodzinie Polypodiaceae, w którem rodzaj Acrostichum służy za typ, i u którego za-rodnie zajmują całą dolną powierzchnię płodzącego liścia, nie zaś wyłącznie nerwy; zatem bez specyalnego osadnika. Główne rodzaje tego plemienia, prócz Acrostichum są: Chrysodium, Po lybotrya, Olfersia, Leptohilus, Lomariopsis i Oym-nopteris.    ³-A-

Acrostichum. Paprotnik. Rodzaj roślin należący do gromady Paproci, typ plemienia Acrosticheae. Niegdyś Linne zaliczał do tego rodzaju wszystkie paprocie, u których cała dolna powierzchnia płodnego liścia pokryta zalęż-niami nagiemi, nie przykrytemi osłonką (indu-sium), bez względu na nerwacyę samego liścia. Z późniejszych autorów, Bernhardi tego charakteru użył dla całego plemienia Acrosticheae; następnie zaś tylko do niektórych części tej samej grupy. Obecnie autorowie, za przykładem Fée i Metteniusa do plemienia Acrosticheae, zaliczając jedynie te z paproci, które posiadają liście po-jedyńcze o nerwach wolnych (z wyłączeniem zbiegania się ich niekiedy wzdłuż brzegów liści). Właściwy rodzaj Acrostichum jest bardzo rozległy, upowszechniony w całej strefie podrówni-kowej; w Ameryce rozciąga się on nawet do Meksyku i Peru i wznosi się do wysokości od 2000, do 3000 metrów. Znanych jest przeszło 300 gatunków Acrostichum. Rodzaj ten rozdziela się zresztą podług charakterów łusk na kłączach i podług względnej długości i szerokości liści płodzących do liści płonnych.    J- A-

Acs (wym. A c z), wieś w komitacie węgierskim Komorno, leży na prawym brzegu Dunaju na linii austryackiej kolei państwowej (Wien-Neuszöny). W pobliżu znajdują się forty Komorna. Acs ma 3,933 mieszkańców (1869). W wojnie roku 1849 stała się teatrem kilku krwawych utarczek, bo przyległy las czynił ją ważnym punktem strategicznym, póki tego lasn nie wycięto z rozkazu Klapki.

Acsady Ignacy, (*1845), współczesny publi-

16

F. J

Philologie III).

cysta i powieściopisarz węgierski, ur. w Nagy-Kârolyi. Od r. 1871 jest wybitnym współpracownikiem gazety Pesti Napló. Z powieści jego najlepszą jest „Eridenyi bankja” (Bank Fri-denyi’ego).

Act (wyr. ang.) znaczy uchwałę w drodze prawodawczej postanowioną, w szczególności uchwałę parlamentu zatwierdzoną przez króla. Do rzędu najważniejszych tego rodzaju uchwał należy tak zwany „Act of settlement”, zatwierdzony przez Wilhelma III w r. 1701, mocą którego, po śmierci królowej Anny, powołany został na tron angielski dom brunświcko-lńnebursko-hanowerski.

Acta zwano u Rzymian wszelkie rozprawy publiczne i rządowe i w ogóle to co się działo przed sądem lub urzędem. Pewien rodzaj pism publicznych, za pośrednictwem których obwieszczono mieszkańcom ważniejsze wypadki w kraju zwano acta diurna. Nazwę acta nadawano także później pismom czasowym i dziełom zbiorowym.

Acta diurna, (populi albo urbis\ także acta Urbana lub poprostu acta) były to u rzymian sprawozdania dzienne, które pełniły zadanie nowoczesnych dzienników. Właściwym założycielem tej rzymskiej reporteryi był Juliusz Cezar podczas pierwszego swego konsulatu w r. 59 przed Chr., aczkolwiek już przed nim istniały „nowinki”, zbierane przez ludzi prywatnych i rozsyłane na prowincyę do przyjaciół. Ogłaszano w acta diurna także te ustępy z acta senatus, które nadawały się do publikacyi. Prócz tego zawierały się tam doniesienia prywatne, rozporządzenia cesarskie, sprawozdania z czynności wyższych urzędów, procesów i różne nowiny miejscowe. Kierownictwo redakcyi było pierwotnie w rękach konsulów, za czasów cesarstwa zaś spoczywało w rękach urzędników skarbu. A. diurna umieszczano zrazu na placach publicznych, gdzie je czytano i przepisywano. Zawodowi przepisywacze rozsyłali je później na prowincyę. Zdaje się, że ta instytucya upadła wtedy, gdy stolicą rzymskiego państwa stał się Konstantynopol. Żaden oryginał nie doszedł do naszych czasów. Tak zwane Fragmenta Dodwelliana, wydane pierwotnie przez Pighiusa 1615 r. nie zasługują na wiarę, (Heinze: „De spuriis actorum diurnorum frag-mentis”. Greifsiv. 1860. Em. Hübner: „De senatus populiq. Romani actis’’ w Jahrbücher lür klass.

T. к.

Acta Pilati, bezsprzecznie nieautentyczny raport wielkorządcy Ponciusza Piłata do cesarza Ty-beryusza o wykonaniu wyroku śmierci na Chrystusie. Porównaj Lipsiusa „Die Pilatus Akten” (Kiel 1871).

Acta apostolorum, łacińska ,nazwa dziejów apostolskich skreślonych przez Ś-go Łukasza ewangelistę, stanowiące część Nowego Zakonu, a zawierające najważniejsze zdarzenia rozkrzewienia się chrześciaństwa (ob. Apostolskie dzieje).

Acta sanctorum, lub martyrum. Podczas prześladowań zbierali chrześcijanie skrzętnie wszelkie wiadomości o męczennikach, przepisywali protokóły rozpraw sądowych, wytoczonych przeciw uwię-zionym chrześcianom, gromadzili szczegóły o ich śmierci, nie szczędząc kosztów. W ten sposób powstał osobny dział kościelnego dziejopisarstwa, jak akta śś. Taracha, Próba i Andronika. Przesadne opisy tortur działały potężnie na wyobraźnię wiernych i zachęcały ich do wytrwałości. Lecz zaledwie mała cząstka autentyków doszła do naszych czasów; z raportów urzędowych niewiele pozostało. Istnieje zato mnóstwo rzeczy podrabianych. Dla dziejopisa są więcej interesujące stare kalendarze, które zawierając krótkie notatki o nazwiskach i dniu śmierci męczenników. Najdawniejszy kalendarz pochodzi z roku 354. W siódmym wieku powstały tak zwane martyrologje, do których jednak czerpano materyał ze źródeł niepewnych. Głośniejszymi autorami byli: Pseudo-Hieronymus, Beda, Wandelbert, Rhabanus Maurus, Ado, Usnard, Notker. „Martyrologium Roina-num” wydane pierwotnie przez Piotra Galesiniusa (ЛУепесуа 1574), z polecenia Grzegorza XIII wydał po raz wtóry Cezar Baronius w Rzymie 1568 roku. W następnych wiekach było jeszcze kilka edycyj, ostatnia w Ratysbonie (Regensburg) 1847 roku. Ruinart usiłował krytycznie zbadać te pomniki historyi kościelnej w dziele. „Acta primorum martyrum sincera“ (Paryż 1689). Obok literatury męczeńskiej rozwinęła się już w IV stuleciu pokrewna gałąź kościelnego dziejopisarstwa. Poczęto opisywać żywoty ludzi, którzy odznaczyli się na polu cnoty. Biografie te służyły do zbudowania wiernych, a mnożyły się niepomiernie z biegiem czasu. Do takich dzieł należy Hieronymusa „Catalogus virorum illustrium” (392) i Palladiusa „Historia Lausicca” (420). Z późniejszych zyskały największy rozgłos opisy Symeona Metaphrastesa (około roku 900) i „złota legenda” Jakóba de Vo-ragine (XIII w.). W średnich wiekach powstały „Sanctuarium” Boninusa Mombritiusa (2 t. We-necya 1474), „Vitae sanctorum” Lipomanna (8 t. Rzym 1551 - 60) i Suriusa (6 t. Kolonia 1569). Lecz powyższe wydawnictwa nie doścignęły prac jezuitów na tern polu, którzy w Antwerpii poczęli gromadzić materyały do zbioru, noszącego tytuł „Acta Sanctorum”. Główną sprężyną tego olbrzymiego dzieła był jezuita Heribert Rosweyd, który zmarł jednak (1629) przed ukazaniem się pierwszych tomów. Puścili je w świat Henschen i Bolland w latach 1643 i 1658. Wydawnictwo trwało bez przerwy aż do roku 1794 i zostało zawieszone wskutek najścia francuzów na Niderlandy. Dopiero w nowszych czasach podjęto trudy dalszej publikacyi, która przerwaną została na 53 tomie. Vandermoer i Hecke wydali tomy 54 i 55 (1845—1854; Hecke, Bossue, de Buck i Carpentier między rokiem 1858 a 1870 tomy 56 do 60. Nowe wydanie pierwszych 54 tomów ukazało się 1863—69. Porównaj: Pitra .,Etudes sur la collection des actes des saints” (Paryż 1850).

Acta synodalia, ob. Synody.

Acta eruditorum, pierwsze pismc poświęcone nauce w Niemczech, założone w Lipsku przez profesora Ottona Menckego w r. 1682. Zachętą do tego wydawnictwa było ukazanie się „Journal

des Savants” w raku 1665 oraz „Giornale de’iette-rsti” (1668). Wydawnictwo wychodziło w zeszytach miesięcznych, a koło współpracowników tworzyli najwybitniejsi uczeni owych czasów: Leibnitz, Thomasius, Carpzow, Seckendorf, Schurzfleisch, Sagittarius, Tenzel, Et-tmülleri t. d. Miesięcznik podawał w jęz. łacińskim wyjątki z najnowszych dzieł, sprawozdania, oryginalne artykuły i zyskał doniosłe znaczenie. Wpłynął on na rozbudzenie ducha krytyczno-literackiego w Niemczech i uchodzi za zwiastuna wielkiego ruchu literackiego, który rozpoczął się około połowy XVIII stulecia. Po śmierci założyciela (1707) przeszła redakcya w ręce jego syna, Jana Menckego, a w roku 1732 wnuka, Fryderyka, który rozpoczął nową seryę jako „Nova Acta Eruditorum”. W roku 1754 objął reda-kcyę prof. Bel. Pismo przestało wychodzić w roku 1782. Zbiór całkowity składa się z następujących części: „A. Eruditorum” (50 tomów, 1682— 1731); „Nova Acta Eruditorum” (43 tomy, 1732— 1776); „A. Eruditorum Supplementa” (10 tomów, 1692—1734); „Ad Nova A. Eruditorum Supplementa” (8 tomów, 1735—1757); „Indices” (6 tomów). Ogółem 117 tomów in 4-0.

Acta literaria Regni Poloniae et Magni Duca-tus Lithuaniae, czasopismo wydawane w Warszawie za Augusta III, od r. 1775 do 1757 w języku łacińskim (w 4-ce, str. 304). Mieści w sobie wiele dokumentów do dziejów wychowania w Polsce, oraz zawiera bibliograficzny obraz piśmiennictwa naszego z czasów saskich. Wydawcą i redaktorem był Wawrzyniec Mizler (ob).    *• Chm

Acta tomiciana, ob. Tomicki.

Actaea, ob. Czerwiec.

Actinophrys. Zwierzę zaliczane do typu pierwotniaków {Protozoa), do rzędu słonecznic {Keliozoa), zamieszkuje wody słodkie, ciało ma kuliste, nagie, (mikroskopijnej wielkości) z wyraźnie odgraniczoną warstwą zewnętrzną, przejrzystą i wewnętrzną drobno-ziarnistą;—posiada zbior-

A. 5

A. S.

'/

Mb.

Fig. 50. Actinophrye tol. (w powiększeniu).

nik kurczliwy m zewnętrznej części ciała, blizko powierzchni położony i j ą d r o w środku umieszczone A. sol pospolity w wodach słodkich, dochodzi 0,06 mm. średnicy.

Actinospłiaerium, zwierzę, należące do pierwotniaków (Protozoa) do rzędu słonecznic {Helio-zoa), ciało ma kuliste mikroskopowej wielkości, posiada jądra liczne w masie środkowej (wewnętrznej), warstwa zaś zewnętrzna ciała zaopa-

mUè

Fig. 51. Actinosphaerium (w powiększeniu)

trzona w liczne pęcherzyki kurczliwe. W środku niby nóżek (pseudopodia) znajdują się nitki osnowę. A■ Eichhornii zwykle dochodzi do 1 m. m. (niekiedy 0,3—0,4 m. m.)

Actium (grec. Aktion), przylądek i miasto w Akarnanii przy wejściu do cieśniny ambracyj-skiej. Tu odbywały się co dwa lata igrzyska na cześć Apolina. Wzdłuż wybrzeża rozegrała się

r. 31 przed Ch:, mająca wszechświatowe znaczenie bitwa morska między Oktawianem, a Kleopatrą, której okrętami dowodził Marcus Antonius. Zwycięztwo zapewniło Oktawianowi władzę nad państwem rzymskiem. Pogrom przeciwników wynikł najprzód z nadzwyczaj zręcznych obrotów lekkiej floty, którą Oktawian powierzył Agryppie, a następnie z powodu ucieczki Kleopatry, która zaraz po rozpoczęciu bitwy, na czele swych sześćdziesięciu okrętów, przedarła się przez walczących i umknęła na pełne morze, płynąc w stronę Peloponezu. Antoniusz podążył za nią zrzekłszy się zwycięstwa. "Wojska lądowe Antoniusza stały nadaremnie pod bronią siedm dni w oczekiwaniu na powrót wodza i poddały się w końcu zwycięzcy. Ten zbudował na pamiątkę Nikopolis (miasto zwycięstwa, dziś Prevesa), naprzeciwko Actium i wznowił trądycyę igrzysk aktyjskich, które odtąd obchodzono uroczyście co cztery lata w Nikopolis. Katastrofę pod Actium nader poetycznie opisał włoski dramaturg, Pietro Cossa, w jednym z ustępów swego dramatu p. t. „Cleopatra“ (Turyn, 1879).

A.

Dr. Ł.

Activa i passiva, wyrażenia używane w świecie kupieckim. Przez passiva rozumie się długi kupca, przez activa jego rozpoźyczone kapitały; różnica wrazie większości aktywów daje rzeczywisty majątek, w razie zaś przeciwnym niedobór w bankructwie.

Activitas, wyrażenie prawnicze, oznaczające możność wykonywania praw obywatelskich. Według prawa polskiego odsądzony ab omni activi-tate tracił swe prawa polityczne, które zawierały się w vox activa, prawie głosowania na posła, i w vox passiva, wybieralności.

Acton (wym. Ektn), rodzina angielska, osiadła w Shropshire na początku XIY stulecia. Edward na Aldenham - Hall dostaje tytuł baroneta 17 stycznia 1644 roku za wierność okazaną Karolowi I-mu. Sir John Francis Edward A.* 1737— *j* 12 sierpnia 1811 r. pierwszy minister Ferdynanda IY, pochodził z linii młodszej. Ur. w Besançon, gdzie zamieszkał ojciec jego, jako lekarz, wstąpił najprzód do marynarki francuskiej, a następnie toskańskiej. Jako naczelnik fregaty (1774) kierował on wyprawą hiszpańsko-toskańską przeciw barbareskom algierskim i wybawił wielu hisz-panów z niewoli. Z tego powodu został wezwany do służby nebpolitańskiej i zyskał względy królowej Maryi-Karoliny. Piastując kolejno teki ministeryum marynarki, wojny i skarbu, otrzymał w końcu tytuł pierwszego ministra. W porozumieniu z posłem angielskim, Hamiltonem, i jego żoną, sławną intrygantką, zawarł przymierze z Anglią 12 lipca 1793 r. przeciwko rewolucyjnej Francyi, rządził krajem samowolnie, zaprowadził tam tajną policyę, która zapełniła więzienia ludźmi posądzonymi o „jakóbinizm” a po rewolucyi 1798 seciny ofiar zawiódł na szafot lub pod szubienicę. Za wpływem Francyi usunięty na pewien czas (dostawszy poprzednio tytuł księcia), powraca wkrótce do dawnej godności, którą piastował aż do zajęcia Neapolu przez francuzów w lutym 1806 roku i ucieczki rodziny królewskiej na wyspę Sycylię, znienawidzony przez wszystkich. Poprzednio przeszedł na niego tytuł baroneta angielskiego wskutek śmierci jego kuzyna Sir Ryszarda A. Kardynał Karol A. był jego drugim synem. Sir Ferdynand Ryszard Edward A., najstarszy syn ministra (*18i)l roku -j* 10 stycznia 1834) pojął za żonę (1832) Maryę Ludwikę, jedynaczkę Emeryka Józefa księcia Dalberg, i sam przyjął nazwisko Dalberg (1833). Umierając w Paryżu, zostawił jedynego syna, Sir John’a Emeryka Edwarda Dalberg A., urodzonego w Neapolu, który odziedziczył tytuł baroneta Aldenham-House. Za wpływem Gladstona, jako baron Acton na Aldenhamie, został parem zjednoczonego królestwa. R. 1856 towarzyszył swemu ojczymowi, hrabiemu Granville, który był wysłany do Moskwy na koronacyę cesarza Aleksandra II. W roku 1859 wstępuje jako poseł do parlamentu i łączy się ze stronnictwem liberalnem. W roku 1862 zakłada umiarkowane katolickie czasopismo „Home and Foreign Review; ’ lecz wydawnictwo to ustaje już we dwa lata później. Tygodnik „The Chronicie” i kwartalnik „North British Review” także nie wychodziły dłużej, a to wskutek niechęci, jakie budziły w angielskiej hierarchii katolickiej. ЛУ grudniu lb69 roku udaje się A. do Rzymu, gdzie w czasie kon-cylium stara się poprzeć wywody Döllingera i jego partyi przeciwnej infalliblistom. Ogromny rozgłos zyskały jego artykuły w „Allgemeine Zeitung” o koncylium i ogłoszony w roku 1870, „List otwarty do jednego z biskupów niemieckich koncylium watykańskiego“, na który odpowiedział biskup moguncki Ketteler, a w końcu jego .Przyczynek do historyi koncylium watykańskiego“ (Monachium 1871 r.). W roku 1874 występuje Acton raz jeszcze przeciw ultramontanom, gdy pamflet Gladstona o dekrecie watykańskim spowodował ruch religijny. W „Quarterly Review“ z miesiąca stycznia 1877 r. ukazał się zasługujący na wzmiankę artykuł jego p. t. „Wolsey and the divorce of Henry VIII.“

Actor (łac.), oskarżyciel, człowiek, przed sądem słuszność swych pretensyj uzasadniający. Według reguły „actor i incubit probatio- należało do niego dostarczenie dowodów winy.

Actuarius Johannes, uczeń filozofa Rakendy-tesa(*1281 — -J-1328), ostatni jasny promień zachodzącego światła medycyny greckiej, którego dzieła, opierające się wprawdzie na nauce Galena i innych lekarzy greckich, wzbogacone z drugiej strony nabytkami medycyny arabskiej, noszą jeszcze charakter najlepszych wzorów starożytnych greków, czego dowód mamy w jej dziele methodus modendi, w którćm przeważa wierna obserwacya i użycie środków prostych bez bałamuctwa arabskiej polyfarmacyi i alchymii. ( Isensee ) donosi ( Geschichte d. Medicin), że w dziełach Actuariusa znajduje się dokładny opis wrzodu syfilitycznego ( szankra ) i jego przebiegu. — Traktat jego ,, o moczuk£ usiłujący sprowadzić rzecz na drogę fizyologiczną, daleki od chaotycznej uroskopii arabskiej, jest najlepszćm dziełem tej treści z całej literatury starożytnej i średniowiecznej. Najgodniejszą atoli uwagi, jedyną w swoim rodzaju z owego czasu: pracą jest, „ O prawidłowych i nieprawidłowych czynnościach duszy (pneuma psychikon) i odpowiedniej dyecie“ , w której wykazuje, o ile czynności duszy zawisły od stanu żołądka, wątroby, serca, mózgu i od własności wytworzonej w nich krwi, zktórej powstają rozmaite rodzaje duchów; następnie rozbiera znaczenie warunków wpływający«h na prawidłowość lub zboczenie czynności duszy, jakoto; zbytek pokarmów i napojów, sen, gimnastyka, kąpiele, zmiana krwi, moczu, czyunosci skóry i t. p. Dzieło to w tekście greckim (Perienergion к aj paton tu psych iku pneuma tos к aj tes kat auto diajtes)“ wydał J. F. Fischer, Lips. 1774., w przekładzie łacińskim Jul. Al. de Neustain. Ven 1547. De urina Libr. VII Yen. 1519. Paris 1548. wszystkie dzieła p. t. „Opera omniaPar. 1556. Lugd. 1556.8.—

Actum ut supra, frazes prawniczy, używany

w protokułach i innych aktach sądowych, ozna- | R. 1639 udał się razem z Pedro Texeira na wy-czający: tak jak powyżej.    | cieczkę naukową, by zbadać ujście Amazonki. Wró

Àcuna de Figueroa, don Franciszek! ciwszy do kraju w r. 1641, opisał tę podróż (* 1790—j* 1862) poeta urugwajski, rodem z Mon- w dziele p. t. „Nuevo descubrimiento del Gran tevideo, pisał ody, satyry, epigramaty i t. p. utwo- Rio de las Amazonas y viagen de la provincia de ry w smaku ówczesnego klasycyzmu, często bla- Qyito en los reynos del Peru“. Dzieło to przeło-de, ale odznaczające się doskonałością formy, żono w r. 1682 na język francuski a w r. 1698 Wyszły one pod zbiorowym tytułem „Mosaica na języki angielski i niemiecki. Potem wysłany poetica” (2 tomy, 1857 — 8).    jako prokurator prowincyi swojej do Rzymu był

Acunha (wym. Akunja) Tristan d’, żeglarz kwalitikatorem inkwizycyi. portugalski, wysłany w r. 1506 razem z Albu- Acys albo Dax, miasto w departamencie Lan-querque’m na pomoc Franciszkowi Almeida, od- des, liczyło w 1886 roku 8927 mieszkańców, jako krył grupę wysp, nazwaną jego imieniem.    gmina 10858.

Acunha Nuńo d’, syn poprzedniego, był vice- Acza lub Jacza, nazwa wsi słowackiej w ko-królem Indyj wschodnich 1528—1539 i zwycięz- mitacie peszteńskim, siedziba baronów Pronagów. twami swemi ustalił panowanie portugalczyków; Zasobna biblioteka tutejsza była otwartą dla wie-zapłacono mu niewdzięcznością, odwołany bowiem lu uczonych słowiańskich.

doznał niełaski króla.    Aczały-kuł lub Air-kuł, jezioro w gub. oren-

Acnnha don Rodryk, był biskupem wLizbo- burskiej, ma 42 kim obwodu; czasami występuje nie i w roku 1640 stanął na czele spisku, który z brzegów i wylewa bez widocznych przyczyn, Jana IY z domu Braganza na tron wprowa- a zazwyczaj wtedy, gdy wylewa jezioro Kandry, dził.    oddalone o 54 kim.

Aczarja (sanskr. âczârja) nauczyciel, szczególniej religji, bramin, który wykształca młodych braminów.

Aczenkoil, spławna rzeka w prowincii Madras, przebiegająca przestrzeń 112 kim. Główniejsze miasta, wznoszące się nad jej brzegami są: Pan-dalem i Mauwalikarai.

Aczewicz AY oj ci ech Aleksander, prof, akademii krakowskiej z XYII stulecia; napisał panegiryk na cześć ubiegających się zwycięzko o stopnie naukowe p. t. „Yictrices eruditi certa-minis primae laureae canditatis” ; (Krak. 1672 u Schedela, dekyk. St. Lipskiemu.)

Aczujcw, osada na wschodniem wybrzeżu Azo-wskiego morza, słynna głównie z połowu wyzin (rocznie za 70000 rs.) ; również ożywiony jest handel kawiorem. To rybne pobrzeże darował ks. Potemkin byłemu wojsku czarnomorskiemu.

Aczy-kułak-dżembułukov/cy, nogajskie plemię, liczące 47(Ю nomadów, koczujących w gubernii stawropolskiej.

Aczyńsk, powiatowe miasto jenisejskiej gubernii Wsch. Syberyi. \V roku 1884 liczyło 7993 mieszkańców. Leży nad rzeką Czułymem, dopływem Obu, założonem zostało przez Chabarowa w 1641 roku. Tędy przechodzi główny handlowy trakt do wschodniej Syberyi. Aczyński powiat 58240 kim. kw. liczy do 100,000 m. posiada kopalnie miedzi, żelaza i soli.

A. D. skrócone wyrażenie łacińskie:—Anno Domini, — znaczy roku pańskiego, używane w dawnych aktach kościelnych i prawnych, oraz na tytułach książek i w kalendarzach.

a. d, skrócone wyrażenie kupieckie używane zamiast a dato.

Ad (z greckiego H a d e s czyli, wymawiając bez przydechu : A d e s =. bóg podziemia), wyraz używany w traktatach teologicznych greckiego w -znania po polsku pisanych, dla oznaczenia piekł . Encyklopedya wielka Orgelbr. cytuje w tym wzgl -dzie Smotrzyckiego „Expostulatia”, 21»

P. Chm.

Acuńa Ferdynand (* 1580), poeta hiszpański, z pochodzenia portugalczyk, urodzony w Madrycie. Służył wojskowo pod Karolem Y i cieszył się względami tego monarchy. Jego kan-zony, sonety i tym podobne formy liryczne, wydane dopiero po śmierci poety (Madryt, 1591; nowe wyd. 1804 p. t. „Poesias”) okazują, że należał do t. z. szkoły włoskiej, ale był mniej samodzielny od wybitniejszych zwolenników tego kierunku, nowego podówczas w Hiszpanii. Za życia większy pozyskał rozgłos poematem „El cavallero determinado“ (Madryt 1553). Była to szczęśliwa przeróbka romansu francuskiego „Chevalier délibéré“ Oliviera de la Marche, zawierającego w sobie alegoryczną biografią Karola Śmiałego, pradziada Karola Y. A. opierał się nie tyle na oryginale, co na prozaicznem tłumaczeniu, dokonanem przez samego cesarza, który bardzo cenił to dzieło i przekładał dla rozrywki w dolegliwych cierpieniach starości. A. podjąwszy się przeróbki na zlecenie monarchy, poczynił liczne zmiany jako poeta i dyplomatyczny dworak.

T. К

Acuńa don Alfons Carillo d.’, arcybiskup toledański, minister króla kastylskiego Henryka 1Y, podniósł bunt w roku 1464 na rzecz siostry jego Izabelli, a przeciwko uznaniu córki jego następczynią tronu. Przyczynił się też do wprowadzenia Izabelli na tron po śmierci Henryka w r. 1469. Lecz gdy kardynał Mendoza zyskał większe wpływy od niego, A. znowu podniósł bunt przeciwko Izabelli. Umarł w roku 1482 w klasztorze bez znaczenia politycznego.

T. K.

Acuńa (akuńja) don Antonio Osorio d’, biskup Zamory, jeden z naczelników buntu miast (communeros) przeciw Karolowi Y. Uzbroił swoich księży i na czele takiego pułku walczył w nieszczęśliwej dla powstańców bitwie pod Yillalar 1521 r. A. został ścięty na zamku Simancas.

P Obu.

Acuńa Christoval d’ (* 1597 — -j* 1675), hiszpański jezuita i pisarz. Przebywał w Chili jako misjonarz, gdzie został rektorem kolegium.

в. K.

Ada lub ata (tur.); wyspa.

Ada, miasteczko w węgierskim komitacie Bâcz-Bodrog nad Cisą., 9,693 węgrów i serbów (1881); szpital, kasa oszczędności, przystań, telegraf i poczta.

Ada, córka Hekatomna, siostra Mauzola, królowa Koryi, w Azyi Mniejszej: po śmierci męża Hidreusa wygnana przez najmłodszego ze swych braci, Pyxodora, osiadła w Alindzie. Gdy r. 334 przed nar. Chr. Aleksander W. wtargnął do Azyi Mniejszej, A. oddala mu klucze miasta Alin-dy i wskutek tego utrzymała się przy władzy, a po zdobyciu Halikarnasu przez macedończyków, zwrócono jej resztę Karyi; jednakowoż po jej śmierci całe to królestwo do państwa macedońskiego wcielonem zostało.

Adah (arab.), oparte na orzeczeniach Mahometa przepisy, tyczące się wszystkich czynności człowieka jak n. p. pozdrowień, odwiedzin, chodzenia, leżenia, siedzenia i t. d.

Ada-bar-Ahaha, rabin i astronom babiloński (* około 183 r. po Chr.), który pierwszy ściśle oznaczył epokę przesilenia i porównania dnia z nocą. Według jego obliczeń rok słoneczny miał 365 dni, co przez wszystkich żydów przyjęte zostało. Dwa jego dzieła „O reformie kalendarza“ i „Te-kufot“, o ruchu planet, znane są tylko z cytat późniejszych astronomów.

Ad absurdum, ob. Absurd.

Adach, wyspa aleucka, posiadająca przystań. Połów morskich wydr, bobrów i fok.

Ad acta, wyrażenie biurowo. Jeżeli pewna sprawa czasowo lub całkowicie przestaje być roztrząsaną, natenczas składa się jej papiery ad acta, to znaczy, że odsyła się je do archiwum. Ztąd powstało wyrażenie używane w mowie potocznej, odsyłam ad acta, co oznacza niemożliwość zadośćuczynienia pewnej prośbie.

Adadia (idadia), tak zwano szkoły trzyklasowe, zakładane przez sułtana Abdul-Medźyda w Bośnii i Hercogowinie; główna była w Seraje wie. Po przyłączeniu prowincyj tych do Austryi, szkoły te zamknięto, urządzając szkolnictwo na innych zasadach.

Adadurów (Ad o dur ów) Wasyl syn Jew-dokima (* 1709 —-j- 1780). Służbę rozpoczął w Akademii nauk jako tłómaez, w której następnie został adjunktem przy katedrze matematyki i jednocześnie wykładał W. ks. Katarzynie i Piotrowi (późniejszemu Piotrowi III) język rus-ski. Po wstąpieniu na tron Katarzyny II został mianowany kuratorem uniwersytetu moskiewskiego i zarazem prezyden'em kollegmm rękodzieł, a niedługo potem senatorem. Na stanowisku kuratora był dość czynnym, sprowadził z zagranicy profesorów Langera i Erazmusa. Z młodszych sił miejscowych dość szczęśliwy wybór zrobił, arbitralne jednak postępowanie ze studentami narażało go dość często na uwagi władzy wyższej. Od r. 1770 stale mieszkał w Petersburgu, pozostając tylko tytularnie kuratorem uniwersytetu w Moskwie. Oprócz tłómaczeń wydal Prawidła ortografii ruskiej; on pierwszy domagał się wyrzucenia T>.

Adagia, «b. Przysłowie.

Adagio, (z włosk.) wyrażenie używane w muzyce, a oznacza: zwolna. Adagio jest powolnie)-szem od Andante lecz szybszem iak Largo. Händel i jego rówieśnicy używali Adagia jako miary muzycznej wolniejszej niż Largo. W większych dziełach symfonicznych lub kameralnych, pisano w Adagio zwykle drugi lub trzeci ustęp, dla uwydatnienia kontrastu pomiędzy częścią poprzedzającą lub następną. Adagio powinno mieć styl szeroki, bądź to dla uwydatnienia śpiewnej kantyleny, bądź dla żywej figuracji. Adagio jest kamieniem probierczym dobrego kompozytora, a także wykonawcy.

Adair, (wym. Eder)Sir Bob ert angielski dyplomata, (* 24 Maja 1763 r.,—*j- 3 października 1855 r.); studyował na uniwersytecie w Getyndze. "Wysłany w r. 1789 z misyą do Petersburga, usunął zatarg pomiędzy Anglią a Rosyą o zdobyty świeżo Oczaków. W r. 1802 wstępuje do parlamentu, a w kwietniu 1806 r. posłuje do Wiednia celem zawiązania nowej koalicyi przeciw Napoleonowi. Chociaż A. był stronnikiem Eox’a, wyzyskiwali torysowie jego zdolności dyplomatyczne i wysłali go do Konstantynopola w r. 1808, gdzie zawarł z Turcyą przyjazny traktat Dardanelski, dnia 5 stycznia 1809 roku. Po powrocie nie brał przez długi przeciąg czasu żadnego udziału w życiu politycznem. Dopiero w roku 1830 podjął się poselstwa do Brukselli, gdzie został zbawcą króla Leopolda, skłoniwszy do rozejmu (1831) księcia orańskiego, który kilkakrotnie pobił wojska belgijskie. Pozostawał na tym urzędzie do r. 1835, poczem został mianowany członkiem Rady Tajnej. Umarł w Londynie. Szczegóły swego poselstwa do Turcyi i Austryi opowiedział w dziełach „Historical memoir of a mission to the court of Vienna in 1806” (Londyn 1814) i „The negotiations for the peace of the Dardanelles 1808 — 9” (2 t. Londyn 1848).

Adaj, ród kirgizki, koczujący nad jeziorem Ko-mysztawarskiem i nad morzem Kaspijskiem, liczy 600 kibitek i 2,400 mężczyzn. Rozpada się na działy tułusy): Tiazeke, Kinczarłbar, Turkmena nadaj, Mugał, Tabysz, Kabanago.

Adaj-goch, nazwisko góry, w gubernii tyfliskiej, której wysokość wynosi 15,260 stóp.

Ad"ja (wym. Adacha) lewy dopływ rz. Ducro w Hiszpanii.

Adajel ob. Adel.

Ada -Kale (tur. ada—wyspa, arab. Kale=twier-dza) wyspa na 1,5 kim. długa, a na 300 m. szeroka na Dunaju pod Starą Orsową (Rżową) w miejscu, gdzie Dunaj opuszcza Austro-Węgry. Dopóki Dunaj był jedynym łącznikiem pomiędzy środkową i południowo-wschodnią Europą, wyspa ta miała zbyt ważne strategiczne stanowisko, panując nad drogą handlową. "Wnet po oswobodzeniu Wiednia od Turków r. 1683 wzniesiono obronne na wyspie wały, a w r. 1716 wzmocnili ją turcy murami i wybudowaniem dwóch redut na lewym brzegu Dunaju, tak zwanej Starej Orsowy,

prawym Nowej Orsowy. Po odniesionem z wy- I Olbrachcice i in.; u Czechów dawniej Alesz, dziś cięstwie przez austryaków pod Belgradem, gene- Albert, Albrecht. Według podania, św. Wojciech rał Mercy, opanowawszy to stanowisko, bardziej miał drugie imię z bierzmowania Albert lub je wzmocnił przez zburzenie Nowej Orsowy i ob- Adalbert, od arcybiskupa magdeburskiego tegoż warowanie mocniejsze samej wyspy. W r. 1736 imienia i stąd, jak powiada Skarga, „Adalbertus i 37 zbudowano nowe forty; ale już w roku 1738 znaczy Wojciech”.

na

twierdza poddała się turkom. Odtąd twierdza ta    Adalbert św. biskup prążki ob. W oj ci ech.

przechodziła z rąk do rąk, stosownie do powo-    Adalbert, Ad elb er t, v. Aid eher t i Klemens

dzenia w zapasach wojennych między Austryą dwaj biskupi nazwani „episcopi vagabundi” żyją-i Turcyą. Ostatnio w 1878 r. na kongresie berliń- cy w VIII w. w Niemczech, znani w świecie skim przyznano posiadanie Austro-Węgrom, Któ- z przygód awanturniczych — Klemens, jako rare trzymają nie wielką załogę.    cyonalista, zaprzeczał powagi ojców kościoła i so

Adäl (Adel), arabska nazwa kraju leżącego na wschodnim, wybrzeżu Afryki między Hawasz, So-mal i Harar. Ziemia nieurodzajna, piaszczysta; głębiej w kraju znajdują się skaliste góry pochodzenia wulkanicznego z wygasłemi kraterami (najwyższa Aiulo 1,000 met.). W zachodniej części kraju płynie szeroka rzeka Hawasz, która uchodzi do słonego jeziora Aussa. Niedaleko od zatoki Tadżury rozciąga się jezioro Assal, 15 kim. długości mające, które znajduje się 173 m. niżej od powierzchni morza. Jeziora te dostarczają obficie soli, głównego przedmiotu handlu z Abisynią. Boślinność uboga, zasługuje jedynie na uwagę krzew dający myrrę. Zwierzęta te same co w Abissynii. Mieszkańcy tej krainy, pokrewni abissyńczykom, adale, prowadzą życie koczownicze i przy zręczności trudnią się rozbojem napadając na karawany, ciągnące od Szoa ku morzu. Jest to gałąź plemienia Danakitów. Kraj nie tworzy politycznej całości; głównein miastem jest Aussa. Najważniejszą przystanią jest Ta-dźura, dotąd była głównym portem dla Abisynii. W r. 1862 zbudowali francuzi port Obok i Assab od r. 1869 zajęty przez Włochy.

Adalberg Samuel (*1868 roku w Warszawie), autor najobszerniejszego w literaturze polskiej zbioru przysłów, p. t. „Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych” (obecnie w druku). Prócz ogromu zawartego tu materyału (około 23,000 przysłów), zebranego wciągu sześcioletniej pracy ze wszystkich prawie drukowanych i rękopiśmiennych źródeł, księga odróżnia się od dawniejszych dzieł tego rodzaju opracowaniem, ściśle według pewnych zasad i metod przeprowadzonemu Zużytkowano w niej również po raz pieiwszy dzieła celniejszych pisarzy polskich od XVI do XVIII w. włącznie, oraz przysłowia gwarowe, jak kaszubskie, szląskie i inne.

Adalberon lub Adalberus (-j- 909 r.), opat zakonu św. Benedykta w Elwangen, w Szwabji, następnie (r. 887) biskup augsburski. A. był nauczycielem Ludwika, syna króla niemieckiego, Ar-nulfa. Zwłoki jego przechowują się w kościele św. Ulryka i A fry w Augsburgu.

Adalbert, imię germańskie (złożone ze staronie-miec. aclal—ród, szlachetność i ómi/i£=:jaśmejący, więc niby „rodem świetny”), używane w postaciach Albrecht, Albracht, Albert i in., u nas dawniej Albrycht, Olbrycht, Olbracht, dziś Albert, Adalbert, skąd miejscowości Albrechtyszki, Albertów,

borów, głosił nawet błędy żydowskie i nader luźną moralność, zwolenników miał niewielu—Adalbert zaś, którego nauka była mieszaniną zabo-bonności i racyonalizmu, odrzucał cześć świętych, spowiedź i piorunował przeciwko pielgrzymkom do miejsc świętych. Na poparcie swej nauki pokazywał list Chrystusa, który miał spaść z nieba na ziemię w pobliżu Jerozolimy. Na przedstawienie Bonifacego, synod w Soissons 744 r. potępił go. To potępienie, synod zebrany w Niemczech potwierdził i sam A. uwięziony został. Wydobywszy się na wolność podawnemu szerzył swe błędy. W r. 745 papież Zacharjasz potępił tak Klemensa jak i Adalberta. Mimo to A. nie przestawał szerzyć swych błędów; dlatego był w Moguncyi degradowanym i w Fuldzie w klasztorze osadzonym, a gdy ztamtąd zbiegł, został przez pasterzy zabity.

Adalbert, pierwszy biskup magdeburski (•{* 21 Maja 901 r.) pochodził z Lotaryngii. Wychowany w klasztorze ś-go Maksymina w Trewirze, został mnichem tegoż klasztoru. Zostawszy biskupem w r. 961, wysłany został przez cesarza Ottona Wielkiego na wyspę Bugię, aby tam nawracał pogan zamieszkujących tę wyspę. Nie-osiągnął jednak zamierzonego celu i zniechęcony powrócił do Niemiec. W 966 r. został wybrany opatem klasztoru weissenburskiego pod Spizą. Gdy w r. 968 papież Jan XIII pozwolił Ottonowi założyć arcybiskupstwo magdeburskie, A. został powołany przez cesarza na tę godność. Jako arcybiskup był bardzo czynnym, starał się o oświatę ludu i podwładnych sobie księży. Jego szkoła katedralna, którą kierował słynny M. Otherich, cieszyła się dobrą sławą i słynęła daleko. Do niej to wysiano na naukę św. Wojciecha. Co o nim utrzymują niektórzy pisarze jakoby opowiadał ewangeliję także i na Kusi, jest mylne; a dowodem tego świadectwo samego cesarza Ottona. W spisie arcybiskupów magdeburskich jest zapisany pod imieniem Alberta I-go.

Adalbert, arcybiskup hambursko - bremeński (*1043—-JT072) ubiegał się o względy cesarza Henryka 1П. towarzyszył mu we wszystkich wyprawach do Węgier, Słowiańszczyzny, Włoch i Flan-dryi, utrzymywał świetny dwór i pragnął zostać patryarchą Północy, lecz od papieża Leona IX otrzymał tylko tytuł legata (1053). Miał jednak zwierzchnictwo nad 9 biskupstwami Danii, oraz nad duchowieństwem Szwecyi, Norwegii i Danii

T. к

oni

souverains

T. к.

Pozyskał serce młodocianego Henryka IV (ob.), ogłosił pełnoletność jego (1065) i rządził w jego imieniu do r. 1066, lecz książęta odebrali mu władzę na sejmie w Tribur. Od r. 1069 znajdował się znowu na dworze, jako doradca zaufany. Grünhagen: „Adalbert Erzbischof von Bremen und dieldee eines norddeutschenPatriarchats“1854. G iesebrecht: „Gescb. d. deutschen Kaiserzeit” tom II.

Adalbert IZwycięzca, margrabia austryacki (*1018—fl055) z domu Babenbergów miał udział w wojnie Konrada II cesarza, ze Stefanem, królem węgierskim 1039, odparł Madjarów 1042, odznaczał się w wyprawach węgierskich Henryka III w 1042—1044 i 1050 — 1052, za co otrzymał od tegoż cesarza w darze zdobytą na Abie, królu węgierskim, ziemię od Dunaju aż do rzek Morawy i Litawy.

Adalbert, pierwszy biskup pomorski, pochodź enia polskiego, którego ustanowił biskup bamberski Otton, r. 1140, dla nawracania pomorzan. Miał on siedzibę w Wolinie przy kościele św. Adalberta. W r. 1175 siedzibę biskupią przesiono do pobliskiego Kamina. A. gorliwie pracował nad utwierdzeniem cbrześciaństwa, w czem mu dopomagali panowie. Umarł między rokiem 1160 1162.

Adalbert, trzeci syn Władysława II, króla czeskiego, wychowany przez ojca w klasztorze, został arcybiskupem w Salzburgu roku 1168, po śmierci stryja swego, arcybiskupa Konrada II z Baben-bergu, margrabiego austryackiego. Papież Aleksander III przysłał mu pallium.

Adalbert Henryk Wilhelm, książę pruski (* 1811—*{* 1873), naczelny admirał marynarki niemieckiej, położył wielkie zasługi przy jej tworzeniu, poznał bowiem wybornie floty najpotężniejszych państw morskich, przez podróże, odbywane w latach 1826 — 1842. Wydał dzieło p. t. „Denkschrift zur Bildung einer deutschen Flotte“ w r. 1848, za co został prezesem komisyi marynarki Rzeszy Niemieckiej; r. 1849 oddano pod jego rozkazy flotę pruską, a w roku 1854 mianowano admirałem pruskich wybrzeży, na którem to stanowisku przyczynił się głównie do założenia pruskiej przystani w zatoce Jade. Podczas wojny duńskiej roku 1864, był dowódzcą floty na morzu Baltyckiem; podczas wojny prusko-austryackiej r. 1866 należał do sztabu generalnego armii drugiej i brał udział w bitwie pod Nachodem, Skalicami i Kralowym Hradcem (Kö-nigsgrätz), także podczas wojny francuskiej roku 1870 znajdował się w sztabie głównym króla pruskiego. Po zawarciu pokoju zniesiono w Niemczech główne dowództwo nad flotą; mimo to A. jako generał - inspektor był wciąż czynnym nad podniesieniem marynarki. Umarł w Karlsbadzie.

Adalgis czyli A d e 1 c h i s. syn ostatniego króla longobardów, Dezyderjusza; bronił mężnie Werony przeciwko wojskom Karola W-go, lecz po utracie Pawii i ojca, wziętego do niewoli, uszedł do Konstantynopola 774 r., gdzie otrzymał godność patrycjusza. W r. 776 wzniecił we Włoszech

powstanie, lecz franko wie stłumili je rychło. Długo jeszcze później knuł spiski z grekami włoskimi, Aragisem, księciem Benewentu, i Tassylonem, księciem Bawaryi, lecz nie zdołał królestwa straconego odzyskać.    t. k.

Adalia niegdyś At talia, stolica starożytnej Pamfilii, obecnie paszałyku Teke, obficie zroszonego wodami płynącemi z południowego stoku gór Taurus do odnogi tegoż nazwiska (Kopri-su, dawny Eurymedon). Adalia liczy do 15,000 m-ców.

Adalram około 836 r. arcybiskup zalcburski; ochrzcił księcia Wielkich Moraw, Mojmira.

Adalwin, (f 873,) arcybiskup zalcburski (Salzburg) od r. 859, chciał sprawować rządy kościelne nad słowiańską w owym czasie Panonją, ponieważ nawracali tam pogan księża niemieccy z jego archidyecezyi, od czasu gdy się ochrzcił Mojmir (ob. Adalram). Lecz nawracanie to łączyło się z naginaniem słowian pod panowanie królów niemieckich, Karolingów ; więc następca Mojmira, Rościsław wyprawił poselstwo do Konstantynopola z żądaniem, aby mu przysłano misyonarzy, świadomych mowy słowiańskiej. Jakoż przybyli, śś. Cyryl (ob.) i Metody-usz (ob.) z księgami, przetłómaczonemi na język słowiański i rozpoczęli skutecznie pracę apostolską, urządzając nabożeńtwo zrozumiałe dla ludu. Wtedy A. przesłał na nich skargę do Rzymu, źe wkraczają samowolnie do jego archidyecezyi i szerzą naukę heretycką w barbarzyńskiej mowie. Pismo jego: „De conversione Bagoariorum et Carantanorum libellus“ przechowało się i wy-danem zostało przez Wattenbaclia w „Monurn. Germ. bist. Script. XI. str. 1—15“, jako ważny dokument do poznania owoczesnych stosunków słowian panońskich. Ale skutkiem wyjaśnień, dostarczonych osobiście przez św. Cyryla, papież Adryan II (ob.) odrzucił oskarżenie i udzielił św. Metodemu nominacyi na arcybiskupa Moraw, zaszczycając go zarazem tytułem legata swojego. Pomimo tak wyraźnej decyzyi Głowy Kościoła, A. pozwał św. Metodyusza do tłomaczenia się przed synodem biskupów niemieckich, zwołanym do Salzburga w. r. 870; znajdował się tu biskup pasawcki i kilku sufraganów. Traktowali św. Metodego jako heretyka i przestępcę praw kanonicznych, policzkowali, trzymali w słotę i mrozy zimowe pod gołem niebem, A. zaś kazał go nawet smagać biczem i więził przez trzy lata, dopóki nie przyszło surowe napomnienie od Jana VIII w r. 873, ale w tym roku, dn. 14 kwietnia A. umarł, a więc może już następca jego dopełnił uwolnienia św. Metodego. (Martinov: ,,8t. Méthode, apôtre des Slaves et les. lettres des pontifes, conservées au British Museum Mss Nr. 3873 w Revue des Questions Historiques XXIII p. 369 sqq.“ Porówn. Czasop. Czes. Muzeum 1881, str. 292 i nast. Ewald „Neues Archiv 1880, V. 275, 415, 505“).

Adaiïl. podług Biblii, pierwszy człowiek na ziemi i protoplasta rodu ludzkiego, stworzony przez Boga. Stary Testament w trzech miejscach Księgi Rodzajów opowiada o jego początku. Nasam-

Àdaüi.

C!

ziemia

przód w rozdziale Î w. 26—27: „Zatym rzekł Bóg: Uczyńmy człowieka na wyobrażenie nasze, według podobieństwa naszego; a niecb panuje nad rybami morskiemi i nad ptastwem niebies-kiem... Stworzył tedy Bóg człowieka na wyobrażenie swoje; na wyobrażenie Boże stworzył go; mężczyznę i niewiastę stworzył je”. Powtóre w rozdziale II w. 7: „Stworzył tedy Pan Bóg człowieka z prochu ziemi i natchnął w oblicze jego dech żywota. I stał się człowiek duszą żywiącą”. Potrzecie w rozdz. V w. l — 2: „Teć są księgi rodzajów Adamowych. W dzień, którego stworzył Bóg człowieka, na podobieństwo Boże uczynił go. Mężczyznę i niewiastę stworzył je i błogosławił im i nazwał imię ich człowiek, w dzień, którego są stworzeni.” Człowiek po hebrajsku brzmi ad am, z przedimkiem ha ad am; wyraz ten w blizkiem jest pokrewieństwie z ada-inah ziemia, pole. Podobneź zbliżenie pojęć ziemia i człowiek znajdujemy w innych językach, np. w litewskim: ziarnie ziemia, żmogus człowiek; w łacińskim: humus ziemia, homo człowiek. Przyczyny trzykrotnej wzmianki o stworzeniu pierwszego człowieka nowsza krytyka biblijna szuka w dwoistości źródeł, z których pierwsza część Pięcioksięgu powstała; jedno z nich, mówiąc o Bogu, używa wyrazu Eloliim, a drugie wyrazu Jeho-wah i stąd autora pierwszego dokumentu nazywają Eloliistą, a drugiego Jehowistą; innym teologom zdaje się. że początek rozdziału Y jest tylko dopełnieniem i rozszerzeniem wyrazów rozdziałów I i II, na co jednak trudno się zgodzić. Naj-bliższem biblijnego podaniem o stworzeniu świata i ludzi, są ułamki wierzeń chaldejskich, wyczytane na cegiełkach babilońskich. Spotyka się tam nawet nazwa Adamu, oznaczająca, jak się zdaje, plemię o twarzach brunatnych (Smith, Chaldäische Genesis 1876, str. 81 — 82, a także 42, 81, 294). Podania starobabilońskie znamy z Beroza. Według nich, nad ponurym chaosem panowała jakaś wodnica Homoroka (ocean?); bóstwo najwyższe, Bel (Baal) przeciął ją na dwoje i stworzył z jednej połowy niebo, a z drugiej ziemię; potem uciął sobie głowę i kazał niższym bogom krew z niej płynącą zmieszać z ziemią i z tej mieszaniny utworzyć ludzi. Perskie le-giendy opowiadają, że Ahuramazda (Ormuzd) słowem swojem stworzył świat i ludzi w ciągu sześciu (później dodano: tysiącletnich) okresów; ludzie poszli od jednego praojca, Kajomora, w ostatnim t. j. szóstym peryodzie. W opowiadaniach powyższych tę widać wspólność, że bóstwo najwyższe wolą swą i słowem tworzy świat z chaosu; że również mocą swoją i rozkazem każe stać się człowiekowi, któremu udziela cząstkę siebie samego (tchnienie, krew), zmieszaną z ziemią. Przeważa więc tu charakter deistyczny: człowiek dziełem jest wszechmocy bóstwa, które tylko do urobienia ciała potrzebuje domieszki mułu ziemskiego. W innych kosmogoniach przeciwnie i bóstwa i człowiek są samodzielnym wytworem chaosu, przyrody, ziemi: tak w greckiej np. różne upostaciowania sił lub materyi (Gea

a Го*«1.'с!|до

Tartaros—piekło, Eros— miłość i t. d.) łączą się z sobą stopniowo i wyłaniają olbrzymów, a od nich dopiero pochodzą Zeus, bogowie Olimpu i ludzie. W mitologii indyjskiej Brama (ob.) długo spoczywa w jaju, wreszcie łamie je na dwoje, z połówek tych powstaje niebo i ziemia, a z różnych członków Bramy tworzą się różne żywioły i różne kasty ludzi. W tych kosmogoniach uwydatnia się myśl panteistyczna, znamionująca kierunek umysłów aryjskich. Każdy zresztą szczep i każde plemię, tak starożytne, jak i nieucywilizowa-ne nowożytne, ma swoje odrębne powieści o początku świata i człowieka. Na dnie wszystkich leżą dwie zasadnicze sprężyny, które wytworzyły wszystkie mitologie i kosmogonie: naprzód popęd do wytłumaczenia sobie istnienia i natury wszech rzeczy za pomocą szczupłego stosunkowo zasobu wiadomości i mało rozwiniętych władz myślenia, a powtóre konieczność psychologiczna ożywiania i uosobiania wszystkiego w świecie zewnętrznym i wewnętrznym, więc wszystkich przedmiotów, sił i zjawisk, poza i w samym człowieku dostrzeganych. Opowiadanie biblijne o pierwszych ludziach przeszło, wraz z całym Starym Zakonem, do Chrześciaństwa i stało się w niem artykułem wiary. Nowy Testament w kilku miejscach o Adamie wspomina. W liście do Rzymian (rozdz. Y od w. 12) porównywany jest stan ludzkości po-Adamowej do po-Chrystusowej. W liście I do Koryntów (XV, 45) czytamy: „Stał się pierwszy człowiek Adam w duszę żywą, ale pośledni Adam (t. j. Chrystus) w ducha ożywiającego.” Teologia żydowska w okresie talnm dycznym, tłumacząc dosłownie wyrażenia biblii tak je pojmowała, że Bóg stworzył człowieka z obiema płciami razem, a potem dopiero rozdwoił go i płcie odzielił; wykładała też znaczenie głosek, składających imię Adama, w sposób kabalistyczny. Mahomet, opierający się w znacznej części na biblii i wierzeniach sekciarzy chrze-ściańskich, przyjął Adama do Koranu (roz. 11). Bóg w osobie jego zesłał namiestnika swego na ziemię, nauczywszy go nazywać wszystkie stworzenia; aniołom zaś, którzy przed nim istnieli, nakazał cześć mu oddawać. Legiendy muzułmańskie dodają, że Adam stworzony został ze skorupy ziemskiej: Bóg wziął garść ziemi, w której różne barwy były zmieszane i łączył ją z rozmaitemi wodami, poczem tchnął w nią i ożywił. AV różnych sektach chrześciaiAkicli rozmaicie stworzenie świata i człowieka pojmowano. Gnostycy i pokrewne im szkoły przypisywały akt tworzenia nie samemu Bogu, lecz istocie pośredniej pomiędzy nim a światem, Demiurgowi. AV Manicheizmie znowu, pod wpływem wierzeń perskich, rozwinął się pogląd dualistyczny, przyznający szatanowi rolę prawie równą z Bogiem przy tworzeniu człowieku. Pogląd ten przez różne koleje dziejowe dostał się do słowiańskich bogoiniłów⁷, sekty X w⁷., a przez pisma ich do podań ludowych słowian, szczególnie południowych i wschodnich. Jako próbkę, nie mogąc tutaj wyczerpują-ęego dać obrazu tych podań, przytaczamy w skró-

ra...

J.K.

ceniu ukraińskie, zapisane w Nowosielskiego „Lud ükraiii.“ II, 2 — 3: Na początku Bóg stworzył niebo i wody; ziemi nie było; Bóg rzekł do dyab-ła: spuść się na dno morskie i przynieś mi garść piasku, a biorąc go, powiedz: błogosław Boże! Z tego piasku Bóg stworzył ziemię. Ale szatan, chcąc Boga oszukać i dla siebie coś także stworzyć. nabrał piasku do gęby; lecz gdy z woli Bożej zaczął mu on rość tam szybko, począł wypluwać w różne strony i stąd powstały wyspy, a na nich najczęściej dyabli przebywają. Podanie to znane jest u słowian wschodnich i południowych w przeróżnych odmiankach. O pierwszych ludziach lud ukraiński tak baje (tamże, 5—6): Pierwszy człowiek miał skórę rogową, a małżonkę jego Bóg stworzył z kwiatu; ale Adamowi ona się nie podobała, więc prosił o inną; przeto Bóg stworzył ją z żebra Adamowego, a tamtą zabrał do siebie, aby ją później uczynić matką Syna swojego. Po wygnaniu z raju, powłoka rogowa znikła z ciała ludzkiego, pozostając tylko na paz-nogciach. Przegląd legiend słowiańskich o początku świata i ludzi, czytelnik znajdzie w następnych pismach: artykuł Erbena w „Czasopi-sie Muzeum Czeskiego“ t. XL (1866); АФанасшвъ „Поэтич. воззр. Il, гл. XIX; Сумцовъ „Очерки и сторшюжно-русскихъ апокриФ. сказаны 1888, Kijów, od st. 30; Веселовскш „Разысканы въ области русск. духовпаго стиха,“ księga V1889 Petersburg, str. 1—116. Polskich podań o pierwszych ludziach zapisano bardzo mało, co jednak nie dowodzi, aby nie istniały w obfitości. Zanotujemy następne: W ziemi Dobrzyńskiej krąży podanie, że pierwsi ludzie byli wielkoludami, a przyjdzie czas, że staną się drobnymi jak palec; różnica płci powstała przez zeszycie piersi (Zbiór wiad. do antrop. II, 126). W Krakow-skiem lud opowiada, że „Ojciec niebieski, na prośbę sług swoich, wziął kruszynę ziemi rajskiej i gdy ta mu w rękach rosła, mięlcczała, ulepił z niej pierwszego człowieka, a natchnąwszy go duchem, uczynił odmiennym od tego, czem byli anieli i nazwał Jadamem“. (Kolberg, Kraków. III, od str. 4). Opowiadanie biblijne o pierwszych ludziach stało się w epoce chrześciańskiej źródłem mnóstwa legiend i bajań; wiązano najdalsze przestrzenią i czasem wypadki, z dziejami pierwszych rodziców. Powstały tą drogą tak zwane „Księgi Adamowe“; patrz Dillmanna „Das Buch Adam“ Getynga 1853. Podania twierdziły np„ że Adam został pogrzebiony na Golgocie i że kości jego leżały pod krzyżem męki Chrystusowej; stąd to nieraz wyobrażano czaszkę u stóp krzyża. Mahometanie znowu wierzyli, że Adam, wygnany z raju, spadł na górę, nazwaną z tego powodu Adamową (po ang. Adam’s Peak); że wędrując z Cejlonu do Indyj, stąpał po skałach i wysepkach, oddzielających wyspę tę od lądu stałego i dla tego przezwali je mostem Adamowym i t. d. Postać i imię Adama odbiły się też w pieśniach, przysłowiach i zwrotach mowy wszystkich ludów chrzęściańskich i mahometańskich. Z naszych wspomnimy o znanym ustępie prastarej pieśni

„Bogarodzica”, zaczynającym się od slow: „Adamie, ty Boży kmieciu...”; o pieśni kantyczkowej „Z raju, pięknego miasta, wygnana jest niewiasta... Fora, Adamie, fora, z tak rozkosznego dwo-Jezu, czołem ci biją Adamowi synowie...” Podanie, że tak zwana grdyka powstała przez zakrztuszenie się Adama jabłkiem rajskiem, zna-nem jest nie tylko u nas, lecz u wszystkich ludów Europy; stąd nazwa pomum Adami. "Wyrażenia: strój Adamowy, synowie Adama, stary jak Adam, krewny po Adamie i Ewie i in. świadczą o rozpowszechnieniu opowiadania biblijnego. Przysłowia o Adamie zebrane są w Księdze Przysłów” S. Adalberga; oto z nich kilka: Adam na Ewę, a Ewa na węża. Jak na Adama nań. Od Adama zaczyna. W „Dyalogach“ Korczewskiego (1553) czytamy następny czworo-wiersz: „Gdy Jadam rąbał drwa, A Jewa zaś kądziel przędła, I gdzież tam byli szlachcicy, Gdyż obadwa robotnicy?“ Porówn. Adamici, Adamowy ugryzek (oh. Grdyka,) Adamspik Adamici, Ewa, Pierwsi ludzie. Raj.

Adam Bremeński, kronikarz średniowieczny (um. po r. 1076), pochodził z Miśnii; r. 1068 przybył do Bremy, gdzie został kanonikiem. A. posiadał wysokie ukształcenie klasyczne i znał dobrze ówczesne stosunki polityczne, ponieważ przebywał na dworze Adalberta, ambitnego arcybiskupa ham-burgsko bremeńskiego; przytem poznał znaczną część Europy, podróżując z rozkazu Adalberta w celach politycznych i misjonarskich. A. miał większą sposobność i korzystniejsze warunki do pisania kronik, niż wszyscy jego rówieśnicy, bo czerpać mógł z archiwum bremeńskiego; przytem konferował z arcybiskupem Adalbertem i królem duńskim, Swenonem Estridson’em. Dzieło jego „Gęsta Hammaburgensis ecclesiae pontificum,” opisujące dzieje metropolji hamburgskiej, a prócz tego dotykające dziejów Danii, Szwecyi, Norwegii, Słowiańszczyzny Nadelbiańskiej i Rusi, rozpada się na cztery księgi. W pierwszej księdze opisuje A. pokonanie sasów przez Karola "W. i upadek chrześcijaństwa na północy, na końcu IX i początku X stulecia. W księdze drugiej pisze o mi-syonarstwie na północy i omawia stosunki polityczne świata germańskiego, skandynawskiego i słowian nadbałtyckich. Trzecią księgę poświęca skreśleniu działalności Adalberta. Czwarta księga ma napis „Descriptio insularum Aquilonis;” A. w niej opisuje Danię, półwysep Skandynawski, Islandię i t. d. O słowianach mówi tu mało; mimo kilku usterek co do faktów i dat, opisy jego są prawdziwe i wykazują wiele zmysłu krytycznego. Kronika jego jest cennem źródłem historycz-nem. Pierwszy raz wydał ją Andr. Severinus Yellejus roku 1579. Najlepsze pod względem krytycznym wydanie sporządził Lappenberg w Mo-num. Germ. hist. SS. VII. Porów. Wattenbach, „Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelatter”, wyd. (Berlin 1877—78).

Adam du Petit Pont, (* na pocz. XII w. podług •{- 1180 r.) jednych w Anglii, — podług drugich w Niemczech, stąd niepewnej narodowości. Stu-

s. s.

s. s.

s. s.

Lr Ł.

dya filozoficzne odbywał w Paryżu pod kierunkiem Mateusza z Angers i Piotra Lombardczyka. Zostawszy kanonikiem paryskim, sam założył szkołę przy moście (Petit Pont), wiodącym na wyspę, obecnie File Saint-Louis zwaną; ztąd i nazwa jego ówczesna „Adamus de Parvo ponte” albo krócej „Pontilianus”. Szkoła ta, bardzo nawiedzana, istniała do roku 1176, to jest do chwili, w której A. powołanym został do Anglii na biskupa St. Asaphu w hrabstwie Glocester, gdzie też umarł w 1180 r. Współcześni cenili w nim wszechstronność wiedzy a szczególniej gruntowną znajomość Arystolesa. Hołdując kierunkowi ówczesnych wykładów scholastycznych, A. unikał prostoty i jasności, a pogrążając się w subtelnościach myśli, dyalektykę swoją czynił ciężką i niezrozumiałą; a czynił to, jak chcą niektórzy, z umysłu. Z pism A. za życia jego znanem było tylko „Ars dialectica” w dwóch księgach z roku 1132. Prawdopodobnie jestto toż samo dzieło, które przechowało się w rękopiśmie, dotąd niewydanym, w Bibl. paryskiej p. t. „Ars disserendi.” Z dzieła tego, niedokończonego, przytoczył Cousin (w „Fragments de philosophie scolastique.”) wyjątki, w których, pomimo ciężkości formy i niejasności wykładu, przebija jednak gruntowna znajomość i trafna ocena Arystotelesa. Porów. J. Salisbury, Me-talogicus (Lib. II, с. X; 1. III, c. III; 1. IV c. III); Histoire littéraire de France, T. XIV. Paris 1840 (p. 417 etc.)    s- s-

Adam de la Haie (*ok. 1240—*jT287 czy 1288), syn mieszczanina z Arras, należał do wybitniejszych poetów (trouvère’ôw) francuskich. Przydomek le Bossu (garbus) d’Arras, otrzymał niewiadomo dlaczego, gdyż garbatym nie był. Początkowo sposobił się do stanu duchownego, ale nagła miłość powstrzymała go od przyjęcia święceń. Poślubiwszy ukochaną, A. przez czas jakiś żył bez trosk przy ojcu i oddawał się poezyi, układając różne pieśni miłosne, pełne wdzięku i uczucia, do których sam dorabiał i śpiew na kilka głosów. Wkrótce jednak zobojętniał dla żony, sprzykrzył sobie życie zaściankowe i zapragnął szerszego pola dla swojego talentu; ale ojciec odmawiał mu pieniędzy na podróż do Paryża. W tym stanie rzeczy zgorzkniało usposobienie poety, co odzwierciedliło się w jego wierszach satyrycznych, w których zjadliwie szykanuje różne sprawy publiczne, częściej jednak osobiste. YV „Jeu de Feuillée“ wryśmiewa cynicznie ojca, żonę i mieszczan Arras; jest to coś w rodzaju komedyi, w której występuje i sam poeta, spowiadając się bez żadnej dyskre-cyi ze swoich pragnień, zawodów i stosunków. Zmuszony wreszcie opuścić Arras, osiadł na lat kilka w Douai, następnie przeniósł się do Neapolu na dwór Karola Andegaweńskiego. Tutaj umysł poety odzyskał spokój i pogodniejszą twórczość. W tym stanie ducha napisał „Jeu de Robin et de Marion“, wdzięczną sielankę dramatyczną ze śpiewkami, mogącą uchodzić za pierwszą operetkę żartobliwą (wyd. Monmerqué et Michel w „Théâtre français au moyen-âge,” Paryż, 1839). A. umarł w Neapolu. Dzieła jego wydał

Coussemaker „Oeuvres complètes du trouvère A. de la Hale” (Paryż, 1872.)

Adam Goddam albo Codam albo Yoddarn. mnich franciszkanin z XIV w., gorący zwolennik Wilhelma Occama (ob) oraz nominalizmu (ob) objaśniał w Londynie, Oksfordzie i Norwich sen-tencye Piotra Lombardczyka (ob. Petrus Lombar-dus). Objaśnienia te A. G. wydał następnie w dziele swojem „Super quatuor libros sententiarum“. Parishs 1512.

Adam z Fu Idy, uczony mnich niemiecki, zarazem znakomity kontrapunkcista i teoretyk muzyczny, żyjący między 1450 — 1537 r. Z dzieł jego doszedł do naszych czasów obszerny traktat: „De musica”, składający się z 45 rozdziałów, oraz motet czterogłosowy niemiecki, zamieszczony w „Dodecardon* Glarean’a (Bazylea 1547 r.) z tekstem łacińskim: „O vera lux et gloria”.

Adam z Łowicza profesor Akademii Krakowskiej; wpisany do albumu studentów r. 1486, stopnie filozoficzne pozyskał w r. 1488 i 1492; imię jego rozniosło się po odbytej dyspucie naukowej publicznej, na której obecnym był król Jan Olbracht wraz z bratem Aleksandrem; za panowania króla Aleksandra zaszczycony godnością fizyka królewskiego.

Adam (Jadam) pic tor, malarz krakowski, mieszczanin, z końca XV i początku XVI wieku. Szczegóły o nim podał A. Grabowski w „Bibl. Warsz.” z r. 1854 (Tom I, 418).

Adam, malarz z XVI w., warszawianin, którego nazwiska nie przechowały akta radzieckie starej Warszawy, choć wspominają go często z imienia. W latach 1588—91 był rajcą przedmieścia freckiego. Umierając pozostawił testament, zawierający ciekawe szczegóły, odnoszące się do prac jego i zamówień, jakie przed śmiercią poczyniono u niego. Szczegóły te znaleźć można w E. Rastawieckiego: „Słowniku malarzów polskich” (tom III, str. 105—6).

Adam Z В o ch i ni (błędnieczęsto nazywany Ad. z Bochni). Doktór filozofii i medycyny, profesor i rektor Akademii Krakow, (w r. 1510—1511), głośny autor trzech dyalogów łacińskich grywanych na dworze Zygmunta I, którego był lekarzem nadwornym. Za rektorstwa Adama i jego staraniem wprowadzono ważne reformy, a mianowicie postanowiono, ażeby każdy lekarz za granicą kształcony składał dowód swych wiadomości i zdolności wobec wydziału lek. Akademii Krakowskiej; usunięto praktykowany dotąd przy wstępowaniu do Akademii obrządek otrząsin; zaprowadzono wiele ulepszeń w bursach akademickich. Ad. starał się też usilnie o pozyskanie dla Akademii uczonych zagranicznych głośnego imienia. „Dyalogus Adami de Bochyn, poloni, art. et med. Doctoris de quatuor statibus immor-talitatem assequi contendeutibus.” Crac. Haller 1507. „Ulyssis prudentia in adversis.” 1516.—„Judicium Paridis,” 1522.—„Judicium de scientiis ad mag. Joan Stobnicensem 1515.”

Adam z Brzezin profes. Dauk lekarskich w Aka- [przez Fryderyka W na dwór jego, lat kilka tara demii krakowskiej (1544 — 1552 w którym ro- ! pracował.    s s.

ku umarł). Uczeń szkoły krakowskiej pozyskał j Adam Robert architekt szkocki (y 1728 r. stopień doktora filozofii w roku 1509 i 1515, ! w Kirkaldy,—f 1792 w Londynie) kształcił się w zaś w roku 1527 stopień doktora medycyny, j miejscowym uniwersytecie, podróżował następnie która to godność jemu, Mikołajowi Sokolnickie- i po Włoszech i Dalmacyi; 1762 roku mianowany mu i Szymonowi z Szamotuł, poraź pierwszy j architektem królewskim, następnie członkiem par-w Akademii krakowskiej za rektorstwa Luka- j lamentu, z którego wystąpił 1768. Ważniejsze sza z Noskowa, przyznaną została.    j    budowle jego są: Reddleston Hall w okolicach

i kościół św. Jerzego, w Edymburgu. Wydał nadto: .The ruins of the palace of emperor Diocletian at Spalatro”, London 1761, dzieło ozdobione 71 miedziorytami; oraz z bratem swToim do wrspółki: „The works in architecture”. London

Adam Wacław (* 1574 — -j* 1617) książę cie- i Derby, Register - House, gmach uniwersytecki szyński, syn Wacława-Adama i Katarzyny-Sy-donii księżniczki sasko - limeburskiej, potomek Władysława II, ks. Krakowskiego. W piątym roku życia osierocony przez ojca, znajdował się aż do dojścia do pełnoletności pod opieką matki.

s. s.

Adam,(wym Edem) sir Frederick, generał angielski (* 1784—f 1853). AV latach 1806—1813 odznaczył się w Sycylii i w Hiszpanii; w bitwie pod Waterloo dowmdził brygadą, która odparła ostatni atak wojsk francuskich. Jako gubernator wysp jońskich zasłużył się budowlami na wyspie Korfu. AVI atach 1832 — 37 był gubernatorem w Madras.

Adam Wirtenberski ob. Wirtenberski Adam.

Adam Billaut Maître, ob. Bi 11 aut A.

Adam J., chirurg i okulista londyński na początku bieżącego stulecia, którego zasługą jest gorliwe zajęcie się okulistyką (wraz z innymi lekarzami angielskimi), a w szczególności utworzenie w Londynie, na wzór Wiednia, Brelina i innych miast niemieckich, prywatnego zakładu dla chorób wyłącznie ocznych (w r. 1817). O pracach literackich A. historya nie wspomiaa.

Adam Jean Victor, malarz francuski i litograf (* w Paryżu 1801—■{* 1867). Malował epizody z dawniejszych dziejów⁷ Francyi, oraz z epoki rewolucyi i Y/ojen napoleońskich. Celuje w kompozycyi. Ważniejsze obrazy jego są: Bitwa pod Castiglione, Bitwa pod Neuwied, Bitwa pod Montebello (w galeryi wersalskiej). AV późniejszym czasie oddał isię wyłącznie litografii, prace jego w tym kierunku stanowiące 24 tomów in folio znajdują się w⁷ oddziale miedzorytów paryskiej Biblioteki Narodowej.    s'

Adam Karol Adolf, kompozytor francuski (* w Paryżu 1803 — •{* tamże 1856). Ukończył konserwratoryum, gdzie Reicha i Boieldieu byli jego nauczycielami; pisał początkowo drobne pieśni i utwory na fortepian. W r. 1829 wystawił w Operze Komicznej jednoaktówkę p. t. „Pierre et Catherine”; publiczność przyjęła go przychylnie. Zachęcony powodzeniem zaczął pisać opery. Czternasta z kolei była wystawiona w r. 1836 opera „Postillon de Lonjumeau“. Od r. 1836 do 1846 napisał znowu dziesięć oper, z których za najlepszą uchodzi „Le brasseur de Preston“. Lecz pomiędzy A. i dyrektorem Opery Komicznej zaszły nieporozumienia ; A. przestał pisać dla Opery Kom. i założył własny teatr, „Théâtre national” w 1847, który z początku miał wielkie powodzenie lecz,

Miał ducha wojowniczego i przedsiębrał różne 1777—90. wyprawy. Wspierał cesarza w poskramianiu powstań siedmiogrodzkich: Szekelego i Bocskaja (1604). Objąwszy po ojcu księstwo obdłuźone i uszczuplone róźnemi zastawami, wyprawami wo-j ennemi i rozrzutnością skarb swój o większe jeszcze przyprawił pustki. Kupcy cieszyńscy nie chcieli mu dać na kredyt nawet baryłki wina.

Wychowany w wierze ewangielickiej, w myśl zasady: cujas regio, ejus religio dążył do unifikacyi religijnej i kościoły katolickie oddawał protestantom. Nagle, w roku 1610, przechodzi na katolicyzm, kaznodziejów protestanckich rozpędza. Był w łaskach u Habsburgów, w szczególności u cesarza Macieja, który go po śmierci Karola H księcia Oleśnicy i Miinsterbergu mianował namiestnikiem Śląska, Pochowany został w kościele dominikańskim w Cieszynie. Z żony Elżbiety, córki Gotarda Ketlera, księżniczki kurlandzkiej zostawił dwie córki i syna Fryderyka Wilhelma (Boniecki. Książęta śląscy. Warszawa, 1874, t. II, str. 369, III, 13).

Adam mnich od Najświętszej Trójcy, ob. O r ł o w-ski Adam.

Adam, uzdolniona rodzina artystyczna rzeźbiarzy francuskich z XVIII w., która odziedziczywszy po ojcu, również rzeźbiarzu, zdolności artystyczne, w tym samym kierunku, i przy początkowej własnej jego pomocy, zdolności te znacznie wyżej rozwinęła. Najstarszym z trzech braci był:

j-

Adam Lambert Sigisbert (* 1700 w Nancy 1759). Po świetnem odbyciu study ów w Akademii paryskiej, wysłany został kosztem królewskim do Rzymu. On to restaurował dwanaście posągów marmurowych, stanowiących t. zw. „rodzinę Lykomedesa”. Od r. 1737 był profesorem Akademii sztuk pięknych. Główniejsze dzieła jego są: gruppa „Neptuna i Amfitryty” w Wersalu, oraz „Polowanie” i „Rybołówstwo” w Berlinie.

Adam Mikołaj Sebastyan, młodszy brat poprzedniego (* 1705 — j 1778). Kształcił się głównie w Akademii Sw. Łukasza w Rzymie.

Z dzieł jego najwybitniejsze : pomnik żony króla Leszczyńskiego.

Adam Franciszek Kacper, najmłodszy z rodzeństwa (* 1710 — -f 1759), jednocześnie z braćmi studyował w Rzymie; powołany następnie

rr.r-dl w skibek rcwolucyi 1848 r. Togo roku A. tematu wojen, („Bitwa pod Solferino,“ „Odwrót został w konserwatorium profesorem kompozycyi. wojsk francuskich z Rosyi“, oba w berlińskiej W r. 1849 po pewnej przerwie oddał się znowu Galeryi Narodowej); następnie przez pewien czas kompozycji i napisał jeszcze kilka oper, operetek uprawia malarstwo sportowe; aż rok 1870 daje i baletów. Najwięcej znane .,Le fidélé berger“, mu znowu okazyę zwrócenia sił artystycznych na „La rose de Peronne“, balety „Geralda“, „Le najwłaściwszą, dla uzdolnieniajego drogę. „Atak Corsaire“ i opereta „La poupée de Nuremberg“, kawaleryi pod Sedanem“ (dwa obrazy, z których Porówn. Pougin, Adolphe A., sa vie, sa carrière etc. jeden jest własnością ks. Meiningen, drugi ber-(Par. 1876).    lińskiej Galeryi Narodowej) i „Walka bawarczy-

mego.

Adam artystyczna rodzina niemiecka z Monachium, wydała pięciu znanych malarzy i jednego litografa, a mianowicie: l)Albrecht, malarz bitew (* 1786 r. w Nördlingen), udał się w charakterze chłopca cukierniczego do Norymbergi, gdzie uczęszczając do akademii rysunkowej, pod wpływem J. W. Rugendas’a rozwinął w sobie zamiłowanie do odtwarzania bitew. Sam brał udział w wielu kampaniach, a mianowicie w latach 1809—12, w tym ostatnim roku towarzyszył ks. Leuchtenberskiemu aż pod Moskwę, w latach zaś 1848 — 9 odbył kampanię włoską pod Radeckim. Lata od 1812—1815 spędził spokojnie na studyach we Włoszech. Owocem tych studyów oraz wspomnień osobistych z pola bitew bjły: cały szereg obrazów, przedstawiających bitwy z lat 1809 -12, które po powrocie z Włoch w Monachium malował; 120 litografij na tenże temat, do ozdobnego wydawnictwa p. t. „Voyage pittoresque et militaire”; obrazy bitew pod Na-warrą i Custozzą, znajdujące się w Nowej Pinakotece w Monachium. Z polecenia króla Ludwika Bawarskiego wymalował do rezydencyi jego w Monachium „Bitwę nad Moskwą“. Ostatnią pracą jego była „Bitwa pod Zorndorf” dla „Maxymilianeum” w Monachium.

Zostawił czterech synów. Najstarszy 2) Benno (* w Monachium 1812 r.), specyalista w odtwarzaniu polowania i w ogóle zwierząt leśnych, („Spłoszone gemzy“), a także domowych, gdy syn jego 3) Emil, (* 1843 w Monachium), celuje prze-dewszystkiem w malowaniu koni („Konie podczas wylewu rzeki w Węgrzech“), polowań i jeźdźców. („Na tropie”, własność ks. Kińsky’ego w Wiedniu). Drugi syn Albrechta 4) F r a n c i s z e k, (* 1815 r. w Medyolanie), podobnie jak ojciec jest przeważnie malarzem bitew i koni. Wcześnie już zaprawiał się on do tego rodzaju sztuki pod kierunkiem ojca, któremu towarzyszył w kampaniach do Włoch północnych w latach 1840 i 59. Z polecenia cesarza Franciszka Józefa zwiedzał 1850 pola bitew w Węgrzech. Tak przygotowany, mógł tworzyć rzeczy wartościowe. Owocem pierwszej wyprawy wojennej było album iitografowane ze studyów z pola walki. Dla cesarza Eran. Józefa odtworzył olejno bitwy pod Custozzą i Temeswa-rem, oraz kilka portretów jeźdźców naturalnej wielkości. Od r. I860 stale osiadłszy w Monachium, tworzy bez przerwy obrazy olejne z ulubionego

Adam Salomon Adam Antoni Samuel, ków o nasyp kolejowy pod Orleanem“ (w Nowej rzeźbiarz francuski wyznania mojżeszowego (* Pinakotece w Monachium) należą też do najle-1818 — -j* 1881). Zasłynął głównie z popiersi pszycb jego utworów, a zarazem i w ogóle do riaj-Kopernika. Karoliny Corday, Lamartina, Rossi- lepszych nowszych obrazów w tym kierunku. Dramatyzm sytuacyj, dobrze tu oddany w kompozycyi, i koloryt, wyzyskany umiejętnie, nadają wysoką wartość tym jego obrazom. 5) Eugeniusz, brat poprzedniego, a trzeci syn Albrechta, (*1817, w Monachium), również towarzyszył ojcu w kampanii włoskiej w 1848 i 9 r., następnie przebywał we Włoszech, skąd powróciwszy do Monachium 1856 r„ pracował w sztuce malarskiej aż do śmierci w 1880 r. Z zebranych studyów podczas wyprawy wojennej A. E. odtworzył szereg bitew i scen rodzajowych z życia obozowego, następnie malował sceny ludowe i epizody z polowania, a w końcu sceny z ostatniej wojny francusko-niemieckiej. („Pod Orleanem w wieczór 11 października 1870 r.”) 6) Juliusz, czwarty syn Albrechta (* 1821—1874 r.) był litografem i wydał wspomnienia z kampanii włoskiej rysowane na kamieniu przez braci Franciszka i Eugeniusza.    s- s*

JL

Adam Lu cyan, ięzjkoznawca francuski (* 1834 w Nancy). Wydał bardzo wiele prac: „Grammaire de la langue mandchoue“ (1873), „Grammaire de la langue tongouse” (1874). ,,De l’harmonie des voyelles dans les langues ouralo-altaïques” (1874), „Du polysynthéisme et de la formation des mots dans les langues quiché et maya” (1878), „Examen grammatical comparé tamże 1862 r. de seize langues américaines“ (1878), „Arte de la lengua de los Indios Baures“ (1880), „Grammaire et vocabulaire roucouyenne, arrouague, piapoco“ (1881), „Les idiomes négro-aryen et maléo-aryen“ (1883). Również zasługuje na wzmiankę praca jego „Les patois lorrains“ (1881).

Adam Julia, z domu Lamber (* 1836), powieściopisarka i publicystka francuska, pierwotnie żona adwokata La Messine, później E. Adama. Na widownię literacką wystąpiła po raz pierwszy w r. 1858 z niewielkim zbiorem nowel i polemiką przeciw Proudhonowi „Idées anti-proudhoniennes sur l’amour, la femme et le mariage.“ Dzieło to wyszło pod nazwiskiem J. La Messine. Okazało ono wielką subtelność umysłu autorki, której zdolności rozwinęły się dopiero po zawarciu powtórnych szczęśliwszych związków małżeńskich z prefektem policyi i senatorem, Edmundem Adam. W r. 1860 ogłosiła pod nazwiskiem Julii Lamber: broszurę „La papauté dans la question italienne”, skierowaną przeciw świeckiej władzy papieży; „Garibaldi, sa vie d’ après les documents inédits“; zbiór szkiców p. t. „Mon village” i humorystyczny opis podróży p. t. „Ls

mandarin“, na wzór ,,Listów perskich“ Mouteskiu- na gładkiej jednokolorowej materyi jakoy wv-sza i „Huron a“ Woltera. W latach następnych pukłe, cieniowane wzory, podług jednych wyna-wydała kilka zbiorów drobnych powieści. Spra- leziony został przez babilończyków, jak zaś inni wozdanie z wrażeń, jakich doznała w czasie oblę- utrzymują, stanowił sekret mieszkańców Damasz-żenia Paryża, umieściła w felietonach dziennika ku, zkąd i nazwa tkaniny powstała. Włosi i Ho-„Rappel“; wydała je też osobno p. t. „Le siège lendrzy, przejąwszy sekret wyrobu A. od miesz-de Paris, journal d’ une Parisienne“ (1873). Ja- kańców Azyi. zaczęli takowy wyrabiać w Euro-ko wielbicielka starożytnej Grecyi, nap:sała 3 ro- pie, a do końca XVII wieku A. prawie wyłącznie manse: ,.Laide“ (1876), „Grecque“ (1877) i Paï- sprowadzanym bywał z Włoch, przeważnie zaś z Ge-enne“ (1883). Utwory te tak ją wsławiły, że nui. W dzisiejszym rozwoju sztuki tkackiej A. wy-Jerzy Sand nazwała ją spadkobierczynią swego rabiają we wszystkich krajach Europy, a udosko-pióra. W r. 1877 owdoAviała powtórnie, lecz nalenia fabrykacyjne wprowadzone przez Van-odziedziczyła po mężu znaczny majątek. W r. canson’a we Francyi postawiły fabryki tamtejsze 1879 założyła czasopismo „Revue Nouvelle“ na na najwyższym szczeblu rozwoju. Do tkanin A. wzór „Revue de deux mondes.“ W przedmowie prawie wszędzie używane są obecnie udoskonalo-do 1-go zeszytu wyłożyła swoje poglądy politycz- ne maszyny Jacquard’a. Ze względów handlowo-ne, filozoficzne i społeczne i trzymała się ich kupieckich rozróżniają A. włoskie, holenderskie, w redagowaniu pisma, które wprędce zyskało francuskie i wschodnie. A. włoskie wątlejszego wielką wziętość w kołach republikańskich. W r. wyrobu sprowadzane bywają z miast: Turynu, 1886 odstąpiła redakcyą Cyonowi, zatrzymując Genui, Wenecyi, Reggio, Neapolu i innych. A. bodła siebie tylko przeglądy polityczne. Studya lenderskie odznaczają się swoją szerokością i dłu-nowo-greckie, które drukowała w swem piśmie, gością sztuk. A. francuskie są tęższe od włoskich, wydała osobno p. t. „Poètes grecs contemporains“ podobne jednak do nich pod względem wzorowania; (1881); dzieło to ukazało się wkrótce w przekła- celniejsze fabryki znajdują się w Lugdunie i Niines. dzie włoskim (Neapol, 1883). Przypisują jej tak- A. wschodnie, a w szczególności, perskie, chińskie że sensacyjne studya polityczno-społeczne: „So- i indyjskie, jakkolwiek swojem wykończeniem i gu-ciété de Berlin“, „Société de Vienne“, „Société stownością wzorów nie dorównywają europejskim, de Londres“, „Société de Madrid“, które wycho- z powodu jednak niższej ceny з większej szero-dziły pod pseudonimem hr. Wasyla. Ostatnie jej kości, bywają w znacznej ilości sprowadzane do prace są: „La chanson des nouveaux époux (1883), Europy. Ze względu na materjał, z którego obec-wzmiankowany wyżej romans „Païenne“, — naj- nie wyrabiają A. wyróżnić należy A. jedwabne, lepszy jej utwór beletrystyczny; — „La patrie o których powyżej wzmiankowano, z odmianami hongroise⁴' (1884), wrażenia z podróży po Wę- tak zwanych A. weneckich (Damaschetto) w złote grzech, i praca biograficzna „Le général Skobe- i srebrne kwiaty; póładamaszków (Damassins), lef“. W salonach pani A. gromadzi się kwiat i pewnych rodzajów brocatelli. Głównym mate-literacki i polityczny idei republikańskiej. W po- ryałein dla wyrobu tego rodzaju A. służy jedwab, gadankacli towarzyskich A. zapoznaje swoich go- same zaś wyroby używane bywają na bogate ści z literaturą i dążeniami obcych narodów; ubrania i obicia.meblowe. A. wełniane, ba-w ostatnich czasach np. z literaturą rosyjską, wełniane i pół wełniane wyrabiane z ma-ponieważ sama jest wielką zwolenniczką Tołstoja, teryałów, nazwie odpowiadających, są produkcyą Adama (hebr. Ad ma, krwawa, czerwona zie- nowszej fabrykacyi, a jako znacznie tańsze od po-mia) według biblii jedno z pięciu miast, które przednich, stanowią rozpowszechniony materyał zapadły się razem z Sodomą i Gomorą. j. c. konfekcyjny na ubrania damskie, obicia pokojowe Adamail, czyli Krugłoje ozero, słone jezioro i pokrycia na meble. Największe fabryki tego na Krymie, mające 7 klin. obwodu. Daje rocznie rodzaju A. znajdują się w Anglii. Francyi i Sa-50—100 p. soli.    ksonii. A. lniane, zwykle białe, przedstawiają

Adamantinns Z Aleksandryi, lekarz grecki IV tkaninę, w której na jednej stronie na matowem tle wieku, który przeważnie zajmował się dentystyką wyróżniają się wzory błyszczące, gdy na odwrot-i farmakologią. Głownem atoli dziełem jego nej też same wzory jako matowe przedstawiają i najlepiej wr literaturze znanem jest: „Ad. phy- się na tle błyszczącem; przyczem zwykle no-siognomikon“ libri II (p. J. G. Franz, „Scripto- wierzchnia błyszcząca posiada slaby, naturalny res physiognomiae veteres“ Altenburg 1780), odcień żółtawy. Produkcyą tego rodzaju A. w którem autor, za przykładem Arystotelesa, z ze- doprowadzoną została tak pod względem gusto-wnętrznycli rysów twarzy i budowy człowieka wności wzorów, jak i delikatności tkanin, do wy-wyprowadza wnioski o psychicznem usposobieniu, sokiego rozwoju i we wszystkich krajach prze-ua czem Lava!er (XVIII w.) oparł swoją teoryą. myślowych znajdują się większe lub mniejsze fa-Adamas ob. Dy am ent.    bryki Ä. lnianego, który używany bywa na bie-

Adamaszek tem mianem zwano dawniej wy- liznę stołową i ręczniki. Najpiękniejsze A. Ima-łącznie tkaniny jedwabne, przedstawiające na tle ne są holenderskie i francuskie. Biały A. baweł-atlasowem wzory, wyobrażające: figury, zwderzęta, niany, jako tańszy, imituje i często zastępuje w użyliście, owoce i t. p. przeważnie zaś kwiaty. Ten ciu A. iuiany. A. jedwabne w dawnych czasach z po-rodzaj tkaniny jedwabnej, który wskutek szczegół- wodu swej ceny dostępne były tylko dla najbogat-nego sposobu układu i przetykania nitek tworzy szych warstw społeczeństwa, był to materyał ulno

zu-

oraz

р. Chm.

rti królewskiego. W późniejszych czasach A. używanym już był do obicia ścian, mebli i opon nad łóżkami; dziś jest materyałem szerokiej fabrykacyi i w handlu pospolitym.

Adamawa czyli Fumbina, urodzajna i lesista kraina w Sudanie, w głębi środkowej Afryki, którą H. Barth zwiedził w r. 1851, a Rob. Vogel 1882—83; na południe od Bornu, z obszarem 137,000 kim. kw. A. należy do najpiękniejszych krain afrykańskich, przecięta licznemi rzekami i potokami, obfituje w zwierzynę, szczególniej w słonie. Kilka górskich łańcuchów przerzynają ją w stronie zachodnio-północnej, śród których wznoszą się dwa widne z daleka szczy ty, Alendif (1820 m.) i Atlantika (2,900 m.). Główniejsze rzeki są: Benue, Kabi i Faro; płyną one w kierunku północno-zachodnim. Klimat wilgotny, lecz zdrowy; roślinność podzwrotnikowa, liczne gatunki palm, zwłaszcza p. olejna, banany, trzcina cukrowa, bawełna, i t. d. Zaludnienie przeważnie murzyńskie, rozpadające się na kilka szczepów, jak Batta, Margin, Fali, Mabin. A. jest obecnie prowincyą Sokoty. Namiestnik sułtana sokotskiego przebywa w Jole (12 — 20,000 mieszkańców), obecnie zdobył sobie prawie pełną niezależność, a nawet używa tytułu sułtana. Inne miasta: Ngaundere, Kończą, Laro i Ribago. Ludność całej krainy zajmuje się uprawą ryżu, bawełny i t. p.

Adamberger Antonina, (* 1790—f 1867) znakomita artystka dramatyczna do ról tragicznych w teatrze dworskim w Wiedniu. Kierownikiem i nauczycielem jej był poeta Collin. Po śmierci swego narzeczonego, Teodora Körnera (ob.), opuściła teatr (1817) i zaręczyła się z Józefem Arneth, kustoszem gabinetu starożytności. Roku 1820 została lektorką cesarzowej Karoliny Augusty, oraz 1832 przełożoną wiedeńskiego „Karolinenstift“.

Adamczewski Jakób (* 1763—f 1812), pracowity tłómacz i publicysta. Rodem z Poznańskiego; za czasów Rzeczypospolitej pracował w kan-celaryi koronnej, za księstwa Warszawskiego był rejentem kancelaryi Rady Stanu i Ministrów, należał do składu dyrekcyi teatru narodowego w Warszawie. Pisał językiem poprawnym. W wydawnictwie „Wyboru pisarzów polskich“, podjętem przez T. Mostowskiego (ob.) na początku XIX stulecia, czynny brał udział. Pomagał także F. Ks. Dmochowskiemu (ob.) w re-dakcyi „Nowego Pamiętnika Warszawskiego“ (1801—1805). Dostarczał tłómaczeń do „Wyboru powieści moralnych i romansów“, który w formie napółperyodycznej, mieszcząc obok powieści oryginalnych i przekładanych, wzory i opisy mód paryskich, zagadki, szarady i logogryfy wydawany był w Warszawie r. 1804 i 1805 i zawarł się w 20 tomikach. Tu między innemi pomieścił A. przekład zbioru powieści perskich przez De la Croix napisanych p. t. „Tysiąc dni i jeden“, ogłoszonego także osobno w 3 tomikach (Warsz. 1805); w powieściach tych rozczytywał się Mickiewicz za młodu, jak widać z jego recenzyi „Jagiellonidy.“ Oddzielnie ogłosił A tłómaczenie romansu Stefanii Genlis p. n. „Matki rywalki“ (Warsz. 1805, 1819). Był wydawcą, i częściowym tłómaczem 12-tomikowego „Wyboru podróży znakomitszych na (o) koło ziemi i w różne iey strony czyli Geografii historyczney dla zabawy i nauki młodzieży tudzież doyrzalsz-ych osób“ (Warsz. 1805; druga edycya z 1815 jest tylko wydaniem tyłułowem). Mieszczą się tu podróże: Byrona, Brydone’a, Cartereta, Cook’a, Mackay’a, Mungo-Parka, Turnera i jakiegoś bezimiennego Niemca do jeziora Oneida w Ameryce północnej. Dla teatru tłómaczył wiele sztuk z francuskiego, włoskiego i niemieckiego, ale nie wszystkie wyszły z druku. Znane są następne: komedya historyczna w 5-u aktach p. n. „L’Abbé de l’Epée, instytutor głuchych i niemych“ przełożona z dzieł Jana Mikołaja Bouilly (Warsz. 1802), komedyo-opera przerobiona i „powiększona“ z Jana Chrzciciela Radet, p. n. „Frozyna czyli siedm razy jedna“ (Warsz. 1806), opera heroiczna z włoskiego p. n. „Achilles“ (Warsz. 1808), opero-komedya z franc, p. n. „Papirius czyli ciekawość dawnych kobiet“ (Warsz. 1810). Wiadomo nadto, że A. tłómaczył sztuki Duval’a („Zmyślony Stanisław“), Gersin’a („Kochanek“), Martinville’a („Bankructwo“), Ségura i t. d. Ob. Bibliografią XIX stulecia K. Estreichera, t. I, str. 399.

Adamec Karol (* 1838—*J* 1865), poeta i nowelista czeski, po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Pradze, był nauczycielem języka czeskiego przy gimnazynm realnem w Lokce. Poezye jego i nowele, acz nieliczne, odznaczają się wysokim polotem myśli, piękną formą i czystością języka. A. jako gorliwy patryota, z wielkim zapałem walczył gryzącą ironią nietylko przeciw niemcom, ale i przeciw czechom, którym zarzucał brak pa-tryotyzmu. Z tego powodu pisma jego nie miały wielu zwolenników. Z jego utworów poetyckich najpiękniejsze są „Pieśni wiosenne“, a z nowel „Nauczyciel z Tachowa“; niektóre utwory pozostają dotychczas w rękopisie.

Adamec Franciszek i* 1846—f 1868),brat poprzedniego, poeta i powieściopisarz czeski, ma-ował w swoich powieściach życie małomiastecz-cowe i wiejskie, odźwierciedlając z wielką prawdą realną przeważnie posępne jego strony. Cierpienia niższych warstw społecznych, ich nędza i upośledzenie, to zwykły temat jego utworów, z których ważniejsze są: „Pani kupcowa” (Kvety, 1865 - 6), „Dwie babusie” (tamże, 1867), „Kawał życia ludzkiego“ Poezye A-ca należą także do lepszych; najpiękniejszą jest niedokończona nowelka wierszem p. t. „Dwojaka miłość”, w której z wielką prawdą psychologiczną kreśli różnicę miłości dwóch natur: krewkiej i flegmatycznej. W ogóle poezye A-ca cechuje głęboki smutek graniczący nieraz z melancholią, podniosły sposób myślenia i gorące uczucie. A. był dotknięty wadą sercową i umarł w szpitalu praskim na suchoty.

Adamek Karol (*1840), pisarz czeski, rodem z Hlińskn. kształcił się początkowo w kierunku

Actami Tobiasz, hofratb sasko - wejmarski. Poznawszy się w Neapolu 1611 r. z Tomaszem C am pa ne 11 ą (ob ), będącym wówczas więźniem stanu, i zaprzyjaźniwszy się z nim, stał się żarliwym obrońcą jego filozofii, którą, przy wydawaniu dzieł, jakie mu Campanella dedykował, zaleca jako przeciwstawienie scholastycyzmu.    s-s

Adami Adam, dziejopis niemiecki, mnich szwab-ski, (* 1603—-f- 1663) napisał dzieło p. t. „Arcana pacis Westphalicae“ (Frankf. 1698).

Adami Andrea, według miejsca urodzenia zwany także Andrea de В o 1 s e n a, kapelmistrz papieski i profesor muzyki w Rzymie, (* 1664 w Bolsena—-f 1742 w Rzymie). Napisał: „Osser-vazioni per ben regolare il coro dei cantori della Capella Pontificia“ (Rzym 1711), cenne źródło historyczne.

roman-

włocha

mor-

mor-

technicznym, ale dla braku zdrowia musiał go zaniechać. Pomagając ojcu w zajęciach handlowych, odbywał liczne podróże nietylko po różnych częściach monarchii austryackiej. ale i zagranicą: po Niemczech, Belgii, Francy i, Szwajcaryi i Włoszech. Sprawozdania z tych podróży ogłaszał wT różnych czasopismach. W r. 1865 został starostą okręgu hlineckiego i dotychczas pozostaje na tern stanowisku, pełniąc jednocześnie i inne obowiązki publiczne. W r. 1879 i 1885 posłował w Badzie państwa, a w 1881 i 1883 na sejmie czeskim, zabierając głos przeważnie w sprawach ekonomicznych i szkolnych. Oprócz niektórych mów, ogłosił kilka prac ekonomiczno - gospodarskich, jak np. „Nasze rolnictwo” (1884), oraz historycznych, jaknp. „Krzysztof Harant z Polżyc“ (1862), obraz z w. XVII; „Wiek XIV“ (1878), w której kreśli obraz stosunków’ cywilizacyjnych Czech z Włochami; „Wit Stwrosz“ (1884) i inne. Nadto A. tłumaczył Goethego „Werthera“ (1863) i „UmowTę społeczną“ Roussa (1871). Ostatnią poważniejszą pracą jego jest „Zniesienie poddaństwa“ (1889), w której obok historyi niewolnictwa i pańszczyzny u słowian, z dokładną znajomością rzeczy kreśli obraz współczesnego stanu rolnictwa w Czechach.

Adamek Bogumił (* 1848), brat Karola, dramaturg czeski, ur. w Hlińsku, na studya uniwersyteckie uczęszczał w Pradze, Wiedniu i Monachium, potem odbywał podróże po Niemczech i Szwajcaryi, nareszcie osiadł w Hlinsku i oddał się całkowicie literaturze. Z początku pisywał wiersze ulotne bez większej wartości i dopiero tragedyą historyczną „Salomena,“ nagrodzoną na konkursie (1883), zwrócił na siebie uwrngę ogółu. W r. 1887 A. wystąpił z drugą tragedyą historyczną w 5 aktach, „Heralt“, która także pozyskała nagrodę konkursową. W obu tragedyach poeta okazał niepospolity talent dramatyczny, gruntowną znajomość odtwarzanych epok i wie -le psychologicznej intuicyi, chociaż katastrofa w „Heralcie“ jest zupełnie chybiona. A. należy do tych poetów⁷, którym chodzi wyłącznie o artystyczne odtworzenie gry uczuć i namiętności ludzkich, bez wszelkich z góry omyślanych idei i tendency^

Adami Leonard, uczony filolog włoski, (*1690 w Bolsenie (Toskania), -j- 1719 w Rzymie jako bibliotekarz kardynała Imperialio). Wiódł żywot nader awanturniczy; przez czas pewien służył u korsarza francuskiego, później osiadł w⁷ Rzymie, gdzie oddał się studyom filologicznym. Napisał znakomite dzieło o Arkadyi „Arcadicorum Volumen“ (Rzym 1716), obejmujące dzieje Arkadyi od czasów najdawmi ej szych do panowrania ostatniego króla arkadyjskiego.

Adami Paweł, doktór medycyny, powołany z Wiednia do Krakowa w r. 1803 na katedrę nauk weterynaryjnych. którą zajmował przez lat 7, poczerń opuścił posadę i powrócił do Wiednia.

Adami Fryderyk (* 1816), współczesny pisarz niemiecki, redaktor „Gazety krzyżowej“ („Kreuzzeitung“), jest autorem różnych sów i komedyj (np. „Ein deutscher Leinweber“), oraz szkiców i obrazów historycznych na tle przeszłości państwa pruskiego: „Fürsten - und Volksbilder aus der vaterländischen Geschichte” (1863), „Friedrich des Grossen Zeit“ (1878) i in. Największego powodzenia doznała jego biografia „Königin Luise von Preussen“ (10 wyd. 1882). Jako publicysta w roku 1870 wystąpił z pismem „Sünden - Register der französischen Politik gegen Deutschland“.

Adami Rudolf dell, węgierski pisarz z dziedziny prawa, (* 31 sierp. 1850 r. z ojca i matki polki, z domu Nedeczko). btudyował prawo w⁷e Wiedniu i Peszcie, r. 1873 uzyskał dyplom doktorski, r. 1875 został adwokatem, a w r. 1883 docentem węgier. prawa cywilnego na wszechnicy peszteńskiej i członkiem rządowej komisyi egzaminacyjnej dla adwokatów Wyuczywszy się Falku języków, szczególniej francuskiego, włoskiego i hiszpańskiego, podróżowTał wiatach 1874—1883 po zachodniej i środkowej Europie, gdzie zawarł stosunki z Clunetem, W. Charleyem, Mancinim i t. d. Od r. 1875 jest czynnym i bystrym krytykiem, podawrał wiele projektów w⁷ kwestyach społecznych i prawnych. Mimo nieprzychylnego rządowi kierunku swoich opinij politycznych, był powołany do ankiety dla kodyfikacji prawa skiego (1882 — 1883 r.); r. 1880—81 był sekretarzem węg. komisyi do reformy ustawy o patentach. a w r. 1886 powierzył mu minister Fabinyi opracowanie nowej ustawy dla adw⁷okatów. W rzędzie licznych prac jego pierwsze miejsce zajmuje: „Magànjogi codyficàtiônk év régi jogunk“ (Kodyfikacja węg. prawa cywil. 1885—1887. Buda« peszt), „A köteles rész“ (Część obowiązkowa, 1879 Budapó, „Az örökjeg alapelvei“ (Zasady prawa dziedziczenia 1882), „A bünvàdi eljàràs tervezeteröl“ (O reformie ustawy karnej, 1884), „Apolgàri peres eljàvàs reformja“ (Reforma procesu cywilnego 1884), „A talàlmanyi szabadal-mak reformja“ (Reforma monopolu wynalazców 1885), „A viz jogi reform“ (Reforma prawa skiego 1882). Stanowisko A. jest liberalno-socy-alistyczne; traktuje on naukę prawa jako dział socyologji ze stanowiska etycznego, ekonomicznego, społecznego i politycznego, a między węgier*

к. J.

Hf

fa

,1

It

jM

w¹

(Pff, r,2. Adamkiewicz Albert.

na um-

w r.

fikimi prawnikami uchodzi za pierwszorzędnego agitatora, głoszącego zupełną równość praw. A. jest zarazem znawcą literatury prawniczej angielskiej, francuskiej i belgijskiej.

Adamici, sekta powstała w II wieku. Jako założyciela tej sekty wymieniają jedni Prodiłrasa, drudzy Adama. Sekciarze ci odbywali nabożeństwo swoje bez żadnej odzieży, dopuszczając się przytem bezwstydnej rozpusty; Podobna sekta odżyła na nowo w w. XIY i XV i od założyciela swego, Pikardà, nazwała się pikardami. Głównie' rozgałęzili się w Holandyi, Francyi i Niemczech.

Adamici w Czechach pojawili się w czasie wojen hussyckich r. 1421. Odrzucali oni wszelkie obrzędy, uznawali wspólność żon, chodzili całkiem nago, uprawniali wszelki nierząd, a nawet często i .kazirodztwa. Sekciarzy tych wypędzili Taboryci, aZiźka począł ich prześladować; kilku przywódz-ców tej sekty spalono. Szli oni na stos z uśmiechem' na ustach. To podnieciło do zemsty.

Adamici zaczęli palić .i ilipić osady i napadać miasta. Wtedy Żiżka ruszył przeciwko nim i zadał im stanowczą klęskę. Mimo to A. nie wyginęli; przyczaili się tylko, i gdy Józef II w roku 1781 ogłosił wolność wyznań, to sekta ta wyszła z ukrycia po trzechwiekowem milczeniu i domagała się praw swobodnej egzystencyi, ale siłą stłumiono jej wymagania. Gdy w roku 1848 ogłoszoną została wolność i swoboda w całej monarchii, A. wystąpili znowu i podali adres do cesarza z prośbą o zezwolenie na ich naukę.

Siedliskiem tych. na nowo odrodzonych Adamitów, jest okrąg Chrudziński we wschodnich Czechach. W r. 1872 gazety ruskie donosiły o pojawieniu się tego rodzaju sekty w południowej Rosyi.

AdamjukEmiljanWalentynowicz, znakomity ruski oftalmolog, (* 1839 r. w Bielsku, w gub. grodzieńskiej). R. I860 złożył doktorat i został asystentem kliniki oftalmicznej a po dwuletnim pobycie zagranicą (1868—70) mianowany docentem, r. 1872 nadzwyczajnym, a r. 1874 zwyczajnym profesorem oftalmologii w Kazaniu. Z licznych prac, pisanych w językach ruskim, niemieckim i francuskim, należy wymienić: ,,De 1’etiolio-logie du glaucome“ (w „Annal. d’Oculistique“),

„Ueber d. Intraocular - Druck.“ f„Centfalbl. f. med. Wiss.“) „Ueber die Innervation der Augenbewegungen”, „Матерьялы и эттлогш глаукомы и' ен :лечеше“ (Kazań 1874), „ОФталмологичес-кш наблюдены“ (1876—80) i „Руководство къ изучению болезней глазъ,“ dotąd dwie części (1884, ogółem 988 str.)

Adamin (min.), minerał, występujący w bardzo małych kryształkach układu rombowego, lub w skupieniach drobno-ziarnistych, barwy miodo-wo-żółtej, fiołkowej, różowej, a nawet zielonej, o silnym szklistym blasku, przeźroczysty. C. wł.

4,33—4,35 Tw 3,5. Według rozbiorów Friedla,

Damoura i Pisaniego, jest on wodnym arsenianem cynku, wzoru: Zn₂(0H)As0₄, odpowiadającego 56,64 tlenku cynku, 40,21 kwasu arsennego i 3,15 wody. Odmiana różowa z przylądka Galonné'

Powitechn* lliutr

zawiera 4 — 5°7₀ tlenku kobaltu, zielona z tej samej miejscowości 23,45°'₀ tlenniku miedzi. W kwasie solnym łatwo rozpuszczalny. Znajduje się na przylądku Garonne, blisko Hyères we Francyi, w Laurion w Grecy i, w zrostkach gal-manu gębczastego, wreszcie w Chanarcillo w Chili. wraz ze spatem wapiennym, oraz związkami srebra i żelaza.

Adamkiewicz Albert, profesor zwyczajny patologii ogólnej i doświadczalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, syn A. Adolfa, lek. obwodowego w Rawiczu, urodził się w Żerkowie w Księstwie poznański em w sierpniu 1850 roku.

Do szkół średnich uczęszczał w Bydgoszczy, a ukończył je Rasten-burgu (Prusy wschodnie) w roku 1868. Kursa medycyny odbywał w Królewcu i we Wrocławiu, gdzie przeważnie pracował w zakładzie fizyologi-cznym Heidenheina.Wojna francusko - niemiecka, w której brał udział, przerwała jego studya. Po wojnie, powróciwszy wersytet do Wurzburga, uczęszczał na kliniki Bambergera, Linharta, Scanzoniego i pracował w zakładzie Reklinghausena. Za pracę konkursową „O tamowaniu krwi środkami mechanicz-nemi“ otrzymał w szóstym semestrze kursów lekarskich pierwszą nagrodę i tytuł doktora medycyny. Następnie powrócił do Wrocławia, gdzie w roku 1873 złożył egzamin rządowy. Od roku 1873 — 76 był w Królewcu najprzód asystenten przy Instytucie fizyologicznym v. Vitticha, a później na klinice wewnętrznej Naunyna; równocześnie habilitował się jako docent dyagnostyki. W r. 1876 mianowany został starszym lekarzem Charité w Berlinie na oddziale chorób nerwowych, stojącym pod kierownictwem Westphala; habilitował się następnie powtórnie przy uniwersytecie berlińskim i wykładał tamże dyagnostykę i neu-ropatologię. W r. 1879 powołanym został przez Uniw. Jagiell. w Krakowie na katedrę patologii ogólnej i eksperymentalnej; otrzymał odznaczenia: medal srebrny na zjeździe lekarzy i przyrodników w Krakowie w r. 1880 za peptony; order oficerski serbskiego krzyża ^Takowy 1883. Jest członkiem Towarzystwa lekarskiego w Królewcu i Berlinie, Tow. neuro-psychiatrycz-nego i fizjologicznego w Berlinie; Société de Biologie w Paryżu mianowało go członkiem w r. 1886. W roku 1887 wybrało go członkiem Towarzystwo niemieckie anatomiczne i Towarzystwo niemieckie medycyny wewnętrznej. Z licznych i po różnych czasopismach ogłaszanych prac Ad. wyszczególniamy następujące monografie: „Die Natur und der Nährwerth des Peptons“. „Eine experimentelle Untersuchung zur Physiologie des Albumins.” Berlin 1877. Hirschwald str. 128.—„Das

18

na

Schicksal des Amoniak im gesunden und die Quelle des Zuckers und das Verhalten des Amoniak im Diabetes - kranken Menschen/’ Berlin 1879 Reimer. S. 66. — „Die Blutgefässe des menschlichen Rückenmarkes”: I. Thl. „Die Gefässe der Rückenmarksubstanz.’' Wien. 1881 П. Thl. „Die Gefässe der Rückenmarksoberfläche.” Ibid. 1882. Transaction of the internat. Med. Congr. Vol. I. ). 155. — „Die Secretion des Schweisses. Eine »lateral - symmetrische Nervenfunction.” Nach Intersuchungen an Menschen und an Thieren. Berlin, 1878 Hirschwald.—„Die Lehre vom Hirndruck und die Pathologie der Hirncompression. NachThierversuchen und Krankenbeobachtungen.“ I Thl. Die Lehre vom Hirndruck. Wien 1883 Gerold’s Sohn II. Thl. „Die Pathologie der Hirncompression Ibid. 1883. Warszawa 1884.—„Neue Rückenmarkstinctionen“: I. Ergebnisse am normalen Gewebe. Wien 1884 II. „Die anatomischen Processe der Tabes dorsualis“. Wien 1884—„Die Nervenkörperchen“. Ein neuer bisher unbekannter morphologischer Bestandtheil der peripherischen Nerven. Wien 1885 Gerold’s Sohn.—„Die Rückenmarksschwindsucht“. Eine Vorlesung.Wien 1885—„Der Blutkreislauf der Ganglienzelle.“ Berlin 1886. Hirschwald S. 65. Tab. 4.—„Die Ner venkörperchen des Menschen“ Sitzungsber. der

K. Akad. der Wissenschaf. Wien 1886. — „Die degenerativen Krankheiten des Rückenmarks“ Stuttgart 1887. 10 tab. — „Die Pachymeningitis hypertrophica u. der chronische Infarkt des Rückenmarks“ Holder... Wien 1890. B. Rozprawy w czasopismach.—„Über den Druck im Herzbeutel“, — „Kittschichten in den Wandungen der Gefässe“. Archiv f. mikr. Anat. Bonn 1874 S. 3 Tab. 1—„Studien über die thierische Wärme: Reicherts und du Bois - Reymond’s Archiv. 1875—1876. — „Earbenreactionen des Albumin“ Pflügers Arch. f. d. ges. Physiol. Bonn. 1874 S. 6 „Eine neue Reaction für Albuminate und Peptone”. Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft zu Berlin 1875 S. 4.—„Über Pepton“ Beri. klin. Wochenschrift 1878 Nr. 2 S. 10.— „Über, die Natur des Peptons“ Virchows Arch. 1878 T. 72 S. 8.—„Zur Physiologie der Schweis-secretion“ Virchow’s Archiv 1879 T. 75. S. 6.— „Über bilaterale Funktionen“ Beri. klin. Wo-cLenschrift 1878 Nr. 31.—„O budowie ciała jądra zwojowego.“ Wiadom. lekarskie Nr. 1. — Oprócz tego zasługują na uwagę następujące prace treści klinicznej: „Die mechanischen Blut-stiłungsmittel bei verletzten Arterien von Paré bis auf die neueste Zeit“. (Uwieńczona pierwszą nagrodą wWürzburgu) Berlin 1872 S. 213. Lan-genbeok’s Arch.—„O działaniu izogalwanicznem i izofaradycznem“. Przegląd lekarski 1879 г. An nallen 1880.—„Die feineren Veränderungen in den degenerirten Hintersträngen eines Tabeskranken“. Arch. f. Psychiatr. u. Nervenkrankt. Band X. 1880 S. 11. Tab. 1. — „Prawidłowa czynność mięśni, uważana jako skutek równowagi dwóch przeciwnych pobudzeń nerwowych, a bezład ruchowy i niedowład kurczowy mięśni jako ostateczny skutek zwichnięcia tej równowagi* — Rozpr. Akad. Krak. 1881. Zeitschrift für klin. Med. Bd. III Hft 5. — „O uwiądzie rdzenia pacierzowego“. Przegl. lek. 1882. Wiener med. Presse 1882. Transactions of the international medical congres Vol, lip: 103.—„Sarcome delà moelle épinière à marche latente, siégeant au point d’émergence du plexus brachial“. Archives de Neurologie 1882 Nr. 12 S. 16 Tab. 1. Rozpr. Akad. Krak. T. X. 1882. Wien. med. Presse 1882. — „Leczenie nerwobólu za pomocą nowego sposobu znieczulenia miejscowego*—Przeg. lek. 1886. S. 6. Nr. 18. Neurologisches Centralblatt 1886 Nr. 10. — „Gehirndruck, Gehirnreizung und Gehimlähmung, Gehirncompression“ Realencykl. H auf. Bd. VIII Wien 1886.—Über multiple Sklerose (Wykład na zjeździe przyrodników i lekarzy niemieckich w Berlinie 1886) Beri. Klin. Wochenschr. 1836. S. 892.

Adamo Max, współczesny malarz historyczny niemiecki (* 1837 w Monachium), kształcił się w tamecznej akademii pod kierunkiem Foltza i Piloty’ego. Dziełem jego są freski w monachijskiej» Muzeum Narodowem, przedstawiające kwitnięcie Norymbergi i Regensburga. Pod kierunkiem Piloty’ego malował „Księcia Albę w radzie brukselskiej“, a w r. 1870 „Upadek Robes-pierra w Konwencie“. Z późniejszych prac jego historycznych najwybitniejsze : „Ostatnie spotkanie Ks.OrańskiegozEgmontem“, „Karol I.iKrom-well pod Childerley“, „Rozwiązanie Długiego parlamentu przez Kromwella”, oraz „Portret Karola IX; króla francuskiego“, portret, który zwrócił siebie uwagę znawców na wystawie sztuki niemieckiej w Monachium 1876 roku. A. malował także obrazy rodzajowe jak: „Przeszkody w uczo-ności”, „Adept w laboratoryum”, „Płatnerz”. s-s-

Adamoli G i ul i o, włoski podróżnik (* 1840). Zostawszy inżynierem, wybrał się w podróż do Azyi, przeszedł stepy kirgiskie aż do Turkesta-nu, zwiedził Samarkandę i Kokan, a napisał: „Riccordi d’un viaggio nelle steppe Kirghisie nel Turkestan” (Wspomnienie z podróży po stepach kirgiskich aż do Turkestanu 1872), „Una escursione nel Kokan“ (Wycieczka do Kokanu

1873), „Una spedizione militare nell’ Asia Centrale” (Wyprawa wojenna do środkowej Azyi 1873). A. jest członkiem włoskiego towarzystwa geograficznego i posłem na sejm.

Adamów, nazwa wielu wsi, miasteczek i folwarków na całej przestrzeni ziem polskich. W samym obrębie Królestwa daje się ich naliczyć przeszło trzydzieści. Z tych najważniejsze w powiecie łukowskim, dawniej miasteczko, dziś zamienione na osadę, liczące przeszło 1,000 osób w 90 domach ludności. Należy do gminy Gudów, odległe od Łukowa o 23 wiorst.

Adamovic Wincenty (* 1838), pisarz chorwacki, rodem z Dubrownika, gdzie też obecnie zajmuje posadę dyrektora szkoły miejskiej. Jak wielu Chorwatów dalmackich, A. pisuje w języku nietylko chorwackim, ale i włoskim. Drobniejsze jego prace wychodziły w różnych czasopismach.

Osobno wyszły: „Della monetazione Raguzea (Dubrow. 1884), oraz po chorwacku „TV do dziejów szkolnictwa w Dubrowniku“

OS

kego).

Sł

\.

mV

ris:. 58. Aflamowsld Tymotcus*.

za istoriu dubrovacke pedagogije. Zagrz. 1885); praca ta daje dokładny obraz stanu oświaty w stolicy Dalmacyi aź do końca w. XVIII.

Adamovic Juliusz (* 1857), filolog chorwacki, ur. w Karłowcu, studyował w Zagrzebiu i Wiedniu, obecnie jest nauczycielem gimnazyalnym w Zagrzebiu. Napisał obszerny i gruntowny wstęp do chorwackiego wydania dzieł Platona, rozprawę „O pierwiastku pedagogicznym u Platona“, „O literze 6 i dj w języku chorwackim“ i kilka drobniejszych prac.

Adamowicz Antoni, pułkownik kozacki, którego Bohdan Chmielnicki wysłał w roku 1656 w 10,000 ludzi na pomoc królowi szwedzkiemu, Karolowi Gustawowi i księciu siedmiogrodzkiemu Rakoczemu, przeciwko polakom. A. pomagał szwedom zdobywać Warszawę.

Adamowicz Aleksander, ob. Wojda Karol Fryderyk.

Adamowicz Tomasz, malarz krakowski z XVII w. Był w r. 1671 starszym cechu malarskiego w Krakowie.

Adamowicz Adam Ferdynand, doktór medycyny, uczony, zdolny i wielce zasłużony profesor wileński (* 6stycz. 1802—*{*12 maja 1881); po ukończeniu gimnazyum w VVilnie, przeszedł tamże na wydział filozoficzny, w którym otrzymawszy stopień kandydata filozofii (1819), zapisał się na wydział lekarski. W roku 1822 pozyskał stopień magistra medycyny, w r. 1824 stopień doktora. Przez jakiś czas pełnił obowiązki asystenta przy klinice prof. Józefa Franka, następnie pomocnika profesora anatomii porównawczej Bojanusa, później adjunkta wykładającego w uniwersytecie Wileńskim; w 1834 mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w rok później profesorem zwyczajnym epizoocyologii i anatomii porównawczej w medyko - chirurgicznej Akademii Wileńskiej (utworzonej po zniesieniu uniwersytetu.) Od r. 1838 obok wspomnianych przedmiotów wykładał jeszcze historyę i literaturę medycyny; przez 4 lata (1829—1832) bawił zagranicą w celach naukowych na koszt rządu. A. był członkiem wielu towarzystw naukowych, krajowych i zagranicznych, od r. 1841 prezesem Towarzystwa Lek. Wileńskiego. Z wielkiej liczby dzieł i rozpraw naukowo - lekarskich i weterynaryjnych, ogłaszanych w językach: polskim, niemieckim ruskim, francuskim, osobno i w rozmaitych czasopismach, zasługują na wyszczególnienie: „Okuciu koni i obchodzeniu się z kopytami tak zdro-wemi, jak choremi“ Wilno 1827 roku; „Nauka utrzymywania i ulepszania zwierząt domowych z dodaniem sposobu poznawania ich wieku“ etc. 1836 roku; „O poznawaniu i leczeniu chorób zwierząt domowych“ 1838 roku; „Zoonomia wetery-narna, czyli nauka o życiu zwierząt gospodar skich, dla użytku badaczów przyrodzenia, medyków i weterynarzy“, 1841. „Musaeum anatomi-§um oaesareae academiae medico-chirurgicae vil-nensis“ 1842. „Krótki rys początku i postępu anatomii w Polsce i Litwie etc.“ 1855. „Wiadomość o chorobach postrzeganych dawniej w Litwie w ogólności, a w szczególności w Wilnie... z dodaniem postrzeżeń meteorologicznych“ 1852. „O wodach mineralnych w gub. Kowieńskiej“ 1852. „Ocenienie homeopatyi dawniejszej i nowszej“ 1862, „Probe eines Systems der vergleichenden Nosologie der Haussäugethiere“ 1836. „Notizzen zur Vetärinerliteraturl. „Rozróżnienie krwi ludzkiej od zwierzęcej pod względem sądowo - lekarskim“ (Pam. Tow. Lek. Warsz. T. XXVI). „Powody istnienia choroby kołtunowej przez Komitet Tow. Lek. Wileńskiego uznane“ (Tom XLI). „Kilka uwag do historyi kołtuna i teoryi o nim J. Franka“ (T. XLlll); toż po rusku 1866. „Prof. J. Frank i jego teorya lekarska“ (Gaz. Lek. 1868). „Dzieje anatomii w Polsce“ (w historyi nauk przyrodzonych Cuvie-ra, przełożonej przez A. Kremera i G. Bel-

Dr. Ł.

Adamowicz Wasyl Iwanowicz, młody uczony ruski, docent prawa państwowego na uniwersytecie petersburskim, wystąpił z kilku rozprawami i rozbiorami w „Dzienniku cywilnego i karnego prawa” (1884—86), a gotuje do druku większą pracę z dziedziny prawa państwowego.

Adamowiczowie, rodzina litewska, wywodząca się od syna Gedyminowego, Monwida.

Adamovius Chryzostom, mnich zakonu paulinów w Częstochowie, napisał dwa dzieła: „Pabulum animae christianae” (1700) i „Abecedarium vitae spiritualis” (1648).

Adamówka, wioska w okolicy Stryja. R. 1676 Jan III Sobieski na czele 13,000 wojska odpierał siłą nadludzką 80,000 turków i 130,000 tatarów, od 12 września do 17 października, ścierając się z nimi w częstych potyczkach.

Adamówka, przedmieście miasta Brzeźany w Galicyi, dawniej osada tatarska. Roku 1709 stronnik Stanisława Leszczyńskiego, Adam Śmigielski, został tu pobity przez stronników saskich.

Adamowski Tymoteusz, skrzypek, urodzony w Warszawie 1859 r., uczeń konserwatoryum warszawskiego, a następnie paryskiego. Wr. 1879 odbył dłuższą podróż artystyczną po Stanach Zjednoczonych, znacznem powodzeniem uwieńczoną; od r. 1883 osiedlił się w Bostonie, gdzie objął klasę skrzypiec w miejscowem konserwatoryum. W r.

1885 A. podróżował w charakterze solisty, z orkiestrą symfoniczną bretońską, zostającą pod dyrekcyą W. Gericke; wielokrotnie też koncertował w różnych miastach Ameryki północnej, w Anglii i kraju rodzinnym. Krytyka za-

A. P.

■m

Pif M. Ad.’.îîs.

liczą A. do rzędu pierwszorzędnych wirtuozów dzisiejszych, przyznając mu bardzo dobrą technikę, uczucie, lekkość smyczka i wysoki smak artystyczny.

Adamowy most, nazwa szeregu ławic, rozciągających się od wyspy Ceylon do wyspy Rameswa-ram, przyległej wybrzeżom Indostanu i zamykających od północy zatokę Manaar. Piasek ławic spoczywa wprawdzie na twardej podstawie, lecz burze zmieniają ustawicznie jego położenie. Trzy główne kanały służą dla małych statków; kanał Painben jest pogłębiony na 4 m. i oświetlony latarnią morską. Nazwa ta ma związek z Adamowym szczytem na wyspie Ceylon i przyjęta od mahometan, gdy miejscowa ludność (Syugalezi), łączy ją ze wspomnieniem Buddy.

Adampol, polska osada w Małej Azyi, założona roku 1835 przez ks. Adama Czartoryskiego. W jego imieniu, a za pośrednictwem zakonników św. Łazarza zakupił grunt Michał Czajkowski za sumę 100,000 franków. Osadnicy rekrutują się przeważnie z wychodźców. W czasie wojny krymskiej posiadali 40 domów. Dotąd nie wystawili ani szkoły, ani kościoła. Ogółem jest ich 80. Trudnią się rolnictwem.

Adam’s Point, szczyt na przylądku na zachod-niem wybrzeżu Ameryki północnej, w Nowym Albionie, przy ujściu Kolumbii.

Adams, miasto fabryczne w Północnej Ameryce, w stanie Massachusetts, hrabstwie Berkshire; do głównych wyrobów należą: papier, struny i obuwie; 102,000 mieszkańców (1880). W pobliżu na linii Buffalo-Adamskiej, pod rzeką Hoo-sak. znajduje się najdłuższy z tunelów (7,630 m.) w Stanach Zjednoczonych, wystawiony w latach 1855—74.

Adams, miasto w stanie Ohio, w hrabstwie Clinton; 10.000 miesz.

Adams (wym. Edems) John, IIprezydent Stanów Zjednoczonych pół. Ameryki (* 1735—-{-1826)

pochodził zBraintree (obecnie Quincy) w Masa-chusetts, z zamożnej rodziny purytańskiej, która przybyła z Anglii w roku Щ» '    1640. A. ukończywszy

jw||L    studya prawne, zasłynął

w Bostonie jako zdolny йййрр    adwokat, a równocześnie

HHp    jako obrońca kolonij

amerykańskich pracami, których zbiór wyszedł w Londynie p. t. „Essay on the canon and feudal laws” (1768). Po rozruchach bostońskich w r. 1770 wybrany został posłem do zgromadzenia kolonii Masachussetts, skąd udał się r. 1774 na pierwszy kongres osad amerykańskich. Lecz parlament angielski nie uwzględnił protestacyj przeciwko podatkom, a rząd, postanowiwszy użyć środków przymusowych, wysłał cztery pułki wojska pod rozkazy gubernatora; wtedy A. usilnie począł domagać się ogłoszenia niepodległości, jakoż wspólnie z T. Jeffersonem, Franklinem, Shermanem i Liwingstonem należał do głównych sprawców ogłoszonej dnia 4 lipca 1776 deklara-cyi. Gdy przybył jenerał Howe na czele 50,000 wojska, A. wysłany do niego jako parlamentarz, zapytał: czy generał uznaje go za wysłr-uca wolnego narodu? Howe dał odpowiedź >/pmowną, zaczęły się więc działania wojenne. W ciągu

7-letniej walki, A. odznaczył się rozwagą, roztropnością, obrotnością, talentem prawodawczym i administracyjnym. Ё. 1778 kongres wyprawił go razem z Franklinem do Europy, aby zjednał umysły dla rewolucyi amerykańskiej. Uwaga kongresu zwróciła się głównie ku Francyi; nadzieje nie zawiodły. A. wrócił z dobremi rezul-tami i wypracował ustawę dla Masachussetts. R. 1779 pojechał znowu do Europy, aby przy pomocy Francyi nakłonić Anglię do zawarcia pokoju. Lecz zamiar się nie udał, przy tern A. przekonał się, do jakiego stopnia dwory europejskie są źle usposobione dla rewolucyi. Wtedy jął się publicystyki, aby piórem wyświetlić prawdziwy stan rzeczy, słuszność i ważność boju swych ziomków. Roku 1782 zawarł przymierze z Jlolandyą, a nareszcie pod koniec tegoż roku doczekał radosnej chwili, że dnia 30 listopada podpisał razem z Franklinem, Sayem i Lawrencem pokój, którym Anglia uznała niezawisłość Ameryki. Wróciwszy do kraju, zajął się pracą prawodawczą, mianowicie ułożeniem wspólnej ustawy dla Stanów Zjednoczonych. Głosił zasadę federacyi, opartej na równowadze władzy stanów. Listy jego polityczne, pisane w tej materyi, a wydane później w książce, stały się programem stronnictwa federalistycznego, lecz mocno były potępiane przez demokratów. Jeszcze dwa razy był wysyłany do Europy, wr. 1873, aby zawarł stosunki i traktaty handlowe między Ame-ryką i państwami europejskiemi, oraz w 1785, jako pierwszy poseł Stanów Zjednoczonych na dwór angielski. Gdy Anglia wzbraniała się zawrzeć traktat handlowy ze Stanami Zjednoczonemi, a już wolnemi, Ą. zyskał poparcie Holandyi, Danii, Rossyi, Szwecyi, Francyi i Prus. Mocarstwa te, związane już dawniej umową „Zbrojnej Neutralności,” ograniczyły hegemonię angielską na morzach, wprowadzając do prawa międzynarodowego zasadę „wolnego łedunku pod wolną flagą”. Najpierw Prusy zawarły ze Stanami Zjednoczonemi traktat handlowy 1785 r. A. po trzech latach wrócił do Ameryki, doprowadził razem z Hamiltonem do skutku przyjęcie ustawy Stanów Zjednoczonych przez głosowanie powszechne. Pierwszym prezydentem tychże został wybrany Jerzy Washington (4 kwietnia 1789), zaś A. wiceprezydentem. Wkrótce potem wybuchła wielka rewolucya francuska. Zagrożony przez koa-licyę europejską naród francuski, zażądał pomocy od siostrzanej republiki z za oceanu. Washington i A., lękając się, by świeżo utworzona rzeczpospolita nie utraciła równowagi w nowym boju, ogłosili swą neutralność, nie uwzględniwszy, że tego rodzaju polityka oburzy przeciw Stanom

wydał listy i dokumenty, dotyczące oica 5 dziada. (Filadelfia, 12 t. 1874—77).

nietylko Francyę, lecz i wielu amerykanów. Nad rzecząpospolitą zawisła burza, którą tylko zażegnać mogła popularność Washingtona. R. 1793 wybrano znowu jednogłośnie Washingtona na prezydenta, A. zaś natrafił na silną opozycyę. Na jego szczęście, polityka neutralności wydała już dobroczynne skutki w rozwoju handlu morskiego. Gdy więc dyrektorjat francuski w zajadłości swej przeciwko „niewdzięcznemu A.” zaszedł tak daleko, iż pogroził Ameryce wojną, gdyby wyniosła go na urząd prezydenta, urażona w dumie narodowej ludność Stanów Zjednoczonych odpowiedziała r. 1797 właśnie wryborem A. po Washingtonie. Upór wywołał upór: roku 1798 wojna między republikami wisiała na włosku. Dyrektoryat francuski nie chciał przyjąć posła amerykańskiego i wydał rozkaz aresztowania amerykańskich okrętów. Ogromne rozjątrzenie zapanowało w całej Ameryce. Upadek dy-rektoryatu odwrócił burzę, a Bonaparte chętnie zawarł z A. przymierze r. 1800, przyznając Ameryce prawo neutralności. W tedy osłabła znowu jedność federacyj. Oziębłością A. zraził nietylko tak genjalnego męża stanu, jak Hamilton, lecz nawet rodzonego syna, a lud był rozgoryczony twardemi ustawami przeciw cudzoziemcom i przybyszom. Na wyborach r. 1801 wziął górę Jefferson, A. usunął się do życia prywatnego i nawet nie wiedziano o nim, czy żyje. Umarł w Quincy, równocześnie z Jeffersonem dnia 41ipca, w pięćdziesięcioletnią rocznicę ogłoszenia niepodległości.

Adams John Quincy, syn poprzedniego, szósty prezydent Stanów Zjednoczonych (* 11 lipca 1767—*{* 17 lutego 1848), towarzyszył ojcu do Francyi r. 1778, następnie zwiedził Holandyę i Anglię. Ukończywszy studya prawnicze w Cambridge, został roku 1791 adwokatem w Bostonie; 1794 r. posłował do Hagi, r. 1797 do Berlina. Gdy Jefferson dobijał się prezydentury, Adams, nie chcąc walczyć z ojcem, ustąpił z widowni politycznej i oddał się adwokaturze, ale już w roku 1802 wybrano go do senatu w Masachussetts, r. 1803 do senatu unii. R. 1809 za prezydentury Madisona był mianowany posłem do Petersburga. 24 grudnia 1814 r. zawarł z Clay’em i Gallatinem pokój w Gandawie, a Jarność, że r. 1817 z< zydenta Monroe ministrem spraw zagranicznych; po ustąpieniu Monroe’go, śród nader burzliwych wyborów roku 1825, został prezydentem Stanów Zjednoczonych. Już przedtem należał do obozu przeciwników federacyi. Jego polityka zagraniczna okazała się niepomyślną: wskutek zatargów z Anglią ustał handel między Ameryką a Indyami, a kongres w Panama, który miał połączyć republiki północnej i południowej Ameryki, spełzł na niczem. R. 1828 uległ A. przy wyborach Jacksonowi. Wtedy cofnął się w zacisze życia prywatnego. Lecz r. 1831 powołano go do izby poselskiej, gdzie zajął miejsce niezależne. Skończył na apopleksyę podczas posiedzenia. Jedyny jego syn, Charles Francis A., który również odznaczył się jako mąż stanu,

Adams Grzegorz, lekarz angielski ХУНТ wieku, który z pożytkiem dla nauki okulistycznej zajmował się optyką ze stanowiska fizjologicznego. Dziełojego p. t. „An assay on vision, briefly explaining the fabric of the eye and the nature of vision” Lond. 1789, przełożone zostało na język niemiecki przez Sömmeringa (1792 r.) i szwedzki (1798).

Adams Franciszek, chirurg angiel. (* w Banchory) bieżącego wieku, uczeń szkoły Edymburskiej, który przekładem dzieł Pawła z Eginy przyczynił się do rozbudzenia zamiłowania w literaturze starożytnej: „A. Fr. The seven books of Paulus Aegineta. Translated from the Greek etc.” 3 vol. Lond. 1845—47; z cennemi przypis-skami i komentarzami do medycyny greckiej; najlepsze tłómaczenie dzieł PawTła z Eginy.

Adams John Cough, astronom angielski, (* 1819 w Launceston w Kornwalii), prof, matematyki i dyrektor obserwatoryum w Cambridge. Ze zboczeń, dostrzeżonych w biegu Urana, obliczył pierwiastki i miejsce planety nieznanej, krążącej w dalszej niż Uran odległości od słońca; jest zatem współzawodnikiem chwały Leverriera w odkryciu Neptuna (ob.), a towarzystwo astronomiczne londyńskie podzieliło między nich obu doroczną swą nagrodę w r. 1848. Rozprawa A. o tym przedmiocie ogłoszoną została w „Nautical Almanac” 1851 r. W r. 1866 uzyskał złoty medal za badania nad teoryą meteorów listopadowych; zajmował się dalej teoryą ruchów księżyca, teoryą biegu komety Bieli, uzupełnił teoryę biegu Saturna, obliczył massę Urana i podał nowe metody obliczania drogi gwiazd podwójnych.

Adams Michał syn Teodora, lekarz i natu-ralista, rodem z Moskwy, od r. 1814 członek petersburskiej Akademii umiejętności, później mianowany profesorem botaniki na uniwersytecie moskiewskim, podróżował po Syberji i Chinach, badając tam świat roślinny, Napisał: „Descriptio-nes plantarum minus cognitarum Sibiriąe praeser-tim orientalis” etc. („Mém. de la soc. des natural. de Moscou”, t. 5 i 9) i „Descriptio novae to mu zjednało taką popu- speciei Araleae” (Mém. de l’Acad. des sciences został mianowany przez pre- de Petersb.” II t. 1807—1808).

Adamski Maksymilian, doktór medycyny (* 1796 —-f- 1830 r.) Kształcił się w Wiedniu i Wrocławiu, gdzie pozyskał stopień doktora med. (1826). Oddany praktyce lekarskiej w Kościanie (ks. Poznańskie), zajmował się nadto gorliwie badaniem flory Wiel. ks. poznańskiego. „Diss. inaug. sistens prodromum historiae rei herbariae in Polonia a suis initiis usque ad nostra temporal Vratisl. 1826.

Adamski Michał, znakomity technik leśny rodem z Pragi warszawskiej (* 1802 — -j- 1857). Pisywał artykuły do warszawskiego czasopisma „Sylvan”, które wychodziło od r. 1820 do ! 858. Był profesorem w Instytucie Agronom., Członkiem Kom. Egzam. na stopnie leśnicze w Marymoneie} oraz komisarzem rządowych lasów.

na

Zr-

VA

II

И*. 56. Sipa6a.

A. S.

Adamspik t. j. Adamowy szczyt, u kra-jowców Salmala (święta góra), w szczególny sposób ukształtowana, prawie piramidalnej postaci na 2,200 m. wysoka, na wyspie Ceylonie góra, wierzchołek której pobożni pątnicy z wielkim trudem, a nawet pewnem niebezpieczeństwem, za , pomocą drabin i łańcuchów, dostawać się mogą. Ściąga ich tak zwana Sipada. wyżłobienie na

mm

АЛ.мплтгл sT'vrt,

półtora metra w skale, prawdopodobnie sztucznie wyrobione i mające oznaczać odbicie stopy Buddy, który ztąd miał opuścić ziemię. Lecz nie sami wyznawcy Buddy oddają cześć temu miejscu, ozdobionemu niewielką, lecz bogatą świątynią. Muzułmanie widzą w niej odcisk nogi Adama, który stąd miał z żalem poglądać na utracony raj, skąd powstała nazwa Bamej góry i skał w cieśninie j;ałskiej, łączących Ceylon z wybrzeżem Indostanu, jako Adamowego mostu (ob.) Ale i dla europejczyków opłaca się wysiłek dostania się na szczyt przez rozległy i zachwycający widok, jaki się stąd roztacza. Zwłaszcza przy wschodzie słońca olbrzymi trójkątny cień, rozścielając się po przestworzu morza, odbija się wierzchołkiem swym w postaci pimirady na obłokach nad jego poziomem. Zjawisko ciekawe, którego świadkiem był podróżnik Hochstetter.

Adanson Michał, botanik francuski, (* 1727 w Aix w Prowancyi — f 1806); pochodził ze starożytnej szkockiej rodziny; kształcił się w Paryżu w kolegium ś-tej Barbary. Pierwszym przedmiotem jego naukowych zajęć było zapoznanie się z filozofią starożytnych i z historyą naturalną Arystotelesa i Pliniusza. Z tych studyów przyszedł do wniosku, że gdy zasady starożytnych filozofów są nasiąkłe przesądami, przeto nie mogą one służyć do utworzenia ogólnej metody, dającej s>ę zastosować do wszystkich nauk, celem połączenia ich w jednę. Postanowił zatem poświęcić się badaniom osobistym, i zająć się obserwa-cyą bezpośrednią wszystkich jestestw, czyli jak sam powiadał, „egzystencyj, które wzięte razem stanowią wszechświat.” Najprzód tedy zajął się on roślinami i przeczytał dzieła wszystkich botaników, jacy go poprzedzili, lecz znalazł te dzieła niewystarczającemi, nie z jakiego bądź uprzedzenia, ale z powodu rezultatu, osiągniętego po sta-rannem przeczytaniu wielu tysięcy dzieł pisanych o botanice. Zdecydował się przeto porzucić wszystkie książki i odbyć podróż w dalekie kraje dla obserwowania na miejscu roślin i zwierząt egzotycznych. W r. 1748 udał się własnym kosztem do Senegalu, skąd wkrótce przysłał do Francyi bogate zbiory, w części opisane już i rozklasyfi-kowane wedle nowego planu, metody przyrodzonej, przezeń pomyślanej. Po latach pięciu wrócił sam i przywiózł z sobą taki ogrom przedmiotów, że jeszcze i dotąd nie wszystkie zostały opisane. W roku 1753 wykończył on pierwszy tom swojej podróży do Senegalu, w którem to dziele, prócz treściwego opisu samej podróży, odbytej w latach 1749—1753, opisał z wielką dokładnością muszle tego kraju. Drugiem i najważniej-szem dziełem jego było „Méthode naturelle pour aprendre à connaître les différantes familles des plantes“, którego część pierwsza została przez niego odczytaną na publicznem posiedzeniu Akademii nauk dnia 11 listopada 1759 roku, ale w druku ukazała się dopiero we trzy lata, w r. 1763. Dzieło to obejmuje najprzód historyę botaniki, plan przyrodzonych familij roślin, listę chronologiczną autorów botaniki, rezultaty nowoczesnych badań, odnoszących się do organografii, anatomii ifizyologii roślin; wreszcie i samą klasy-fikacyę jego, zasadzającą się na połączeniu pewnej liczby sztucznych układów przez niego w latach 1741—1755 potworzonych. Te zaś ostatnie polegały na takich charakterach roślin, jak postać, wielkość czyli wysokość, średnica czyli grubość pnia, trwałość itd. aż do zawiązka owocowego, osadnika kwiatowego, zarodka, liścieni i t. p. Jego zatem klasy roślin opierały się, można powiedzieć, na sumie tych sztucznych układów, czyli, że w swojej klasyfikacyi brał on pod rachunek największą możliwą liczbę charakterów. Między temi o-statniemi A. brał także pod uwagę substan-cye roślinne, ich soki, żywice, gumy, barwniki, kolory, smak, zapach i specyalne własności. Do przymiotów roślin, a nadewszystko do własności lekarskich, specyalnych w każdej rodzinie i w każdym rodzaju przywiązywał wielką wagę i bardzo starannie zbadał je w Senegalu, w roślinie, którą Linne nazwał od jego imienia Adanso-nia, Baoba b (ob.) W roku 1774 A. przedstawił do uznania Akademii ogólny plan pewnego rodzaju encyklopedyi podtytułem: „L’Ordre universel de la nature, ou Méthode naturelle comprenant tous les êtres connus, leurs qualités matérielles et leurs facultés spirituelles, distribués suivant leur série naturelle indiquée par l’ensam-ble de leurs rapports.” Dzieło to miało być wydane kosztem rządu, w przybliżeniu w 27-iu tomach in folio, z mnogiemi rycinami, z których pewna część już była przygotowaną. Przysposobił on prócz tego około dwóch tysięcy tablic przeznaczonych do „Historyi naturalnej w obrazach” („Histoire

za-

naturelle en tableaux”) do której rękopism miał już gotowy, lecz i ta wydaną nie została. Celem rozjaśnienia kwestyj, odnoszących się do mineralogii, Adanson odbył jeszcze jedną wielką wycieczkę w góry środkowej i południowej Francyi. Za powrotem z niej znalazł się zrujnowanym przez Rewolucyę. Miejsce cenzora królewskiego, które zajmował od r. 1749, było dla niego stracone. Pędził żywot w niedostatku, pracując bezustannie i znosząc mężnie wszelkiego rodzaju prywacye. Dyrektoryat wyznaczył mu pensyę, Która dozwoliła mu wrócić do niektórych prac dawniejszych. Zmarł on w Paryżu 3 sierpnia 1806 r. Prócz dzieł, o których mówiliśmy wyżej, pisał rozprawy, publikowane w pamiętnikach Akademii nauk, której był członkiem. Po utworzeniu zaś Instytutu przyjmował w nim udział i był członkiem korespondentem towarzystwa królewskiego w Londynie. Po jego zgonie znaleziono: l-o przygotowane adnotacye do drugiego wydania jego „Familles des plantes”, które wyszło w r. 1847 staraniem Aleksandra Adansona i J. Payera; 2-o drugi tom jego „Voyage au Sénégal”; З-о „Cours complet d’histoire naturelle professé en 1772”, z którego Payer w r. 1845 wydał dwa tomy, obejmujące zoologię; 4-o „Traité de Botanique rurale”; 5-o pracę o „Potwornościach roślin“; б-o „Traité de Physiologie végétale, appliquée à l’agriculture et à l’horticulture“ 7-o „Une etude sur toutes les terres a blé delà France,' avec leur analyse.“ A., człowiek genialny, botanik wyższy od wszystkich współczesnych, doznał smutku, widząc, że jego poglądy źle są przyjmowane przez uczonych spółczesnych. Przyczyniły się do tego po części pewno jego dziwactwa, za które bardzo go szkalowano, nadewszystko za dziwną pisownię: pisał bowiem wyrazy tak, jak się one wymawiają, co bardzo utrudniało czytanie jego dzieł i odstręczało od jego metody naturalnej. Nowa rywalizująca szkoła, jak powiada H. Bâillon, zgasiła jego rodzącą się sławę, a niedokończone jego dzieło, zostało podjęte na nowo dopiero w tych ostatnich latach. W nagrodę jego zasług położonych w nauce, dla uczczenia pamięci, w r. 1856 wystawiono mu pomnik w Jardin des plantes, w Paryżu.    J-A-

Adansonia (L. Gen.,n. 830) Baobab, rodzaj należący do rodziny Slazowatych, plemienia Se-reczników (Malvaceae — Bombaceae), którego główne charaktery są następujące: Kielich jajowaty lub podługowaty, zrosłolistkowy, o trzech, czterech lub pięciu działkach głębokich, w pąku stulonych brzegami, opadających, wewnątrz jedwabistych. Korona od kielicha daleko dłuższa, ślazowata, o pięciu płatkach, przy samej podstawie spojonych z sobą i z pręcikami, w przed-kwitnieniu skręconych. Pręciki w wielkiej liczbie, nitki ich zrosłe w jednę wiązkę, tworzą kolumnę pręcikową, przyrośniętą do korony, u góry wolne, zakończone każdy pylnikiem nerkowatym jednokomórkowym, otwierającym się podłużną szparą. Zawiązek owocowy wolny, złożony od 5 do 10 komórek wielo-zaląźkowych, opatrzony w szyjkę, rozdzielającą się na tyle gałęzi znamieniowych, z ilu komórek składa się zawiązek owocowy. Zalążki wsteczne przytwierdzone do wewnętrznego kąta każdej komórki. Owoc podługowaty, przewrotnie jajowaty lub kulisty, z nasiennikiem nie pękającym, drzewiastym, zawierającym w obfitej miazdze, która następnie przy wysychaniu zmienia się na rodzaj mąki, wielką liczbę ziarn ner-kowatych i kańciastych. Te ostatnie pod swemi grubemi powłokami zawierają szczupłe bielmo, otaczające zakrzywiony zarodek o liścieniach sfał-dowanych. Są to drzewa niezbyt wyniosłe, lecz posiadające pnie olbrzymich rozmiarów. Niektóre osobniki, obserwowane przez Adansona na wyspach Zielonego Przylądka, miały aż do 3 metrów w swoim obwodzie. Te pnie, zakończone rozpostartemi i nagiętemi gałęźmi, przedstawiają jakby rodzaj kolosalnego parasola. Liście ich składane—palczaste o 3 do 9 listkach całobrze-gich, krótko-ogonkowych, opatrzonych w przylist-ki opadające. Ta całość gałęzi i liści wielkich rozmiarów, tworzy na wierzchołku drzewa niby olbrzymią czuprynę, rozpościerającą się na wielką odległość dokoła pnia. Kwiaty, opatrzone dwiema przysadkami, wyrastają z kątów liści pojedynczo i są zwieszone. Znane są trzy gatunki Baobabu: jeden australski A. Gregoriü F. Muell, gatunek o kwiatach blado-żółtawych ; drugi często spotykany w gorącej strefie Azyi i Afryki ; trzeci na Madagaskarze. Najlepiej znanym z relacyj podróżników jest drugi gatunek; Adanson spotykał jego przedstawicieli w Senegalu, którym przypisywał najmniej około sześciu tysięcy lat wieku. Jest to A. digitata L. (A. Baobab Gaertn), Baobab P. Alpin’a. Odznacza się on liśćmi naprzemianległemi, składanemi, palczastemi, corocznie opadającemi, kwiatami zwi* słemi na pół stopy długiemi. Kielich ich skó-rzasty, po rozkwitnieniu odwinięty; płatki korony owalne, u góry zaokrąglone i karbowane, żylaste, od kielicha daleko dłuższe. Rurka wiązki pręcikowej przeszło pół decymetra długa. Czczone jako drzewo święte przez murzynów zachodniego wybrzeża Afryki, którzy używają na różne potrzeby ekonomiczne i lekarskie, pod nazwą Bui, miazgę, otaczającą ziarna, a prócz tego drzewo to świadczy im wiele innych dobrodziejstw. Auto-rowie dzieła „Tentamen Florae Senegambiae” (I, 77) przytaczają, że murzyni przytwierdzają do drzew swoje gr i-gri, rodzaj amuletów, które według ich przesądnych wyobrażeń, nadają piętno świętości temu drzewu i winny zapobiegać targaniu się na nie zbrodniczej ręki. Wyspa Sorr, niedaleko od Saint-Louis, jest zarośniętą olbrzymiemi Baobabami, przyozdobione)ni w gri-gri murzynów. W tej-to miejscowości Adanson wymierzył kolosalny Baobab, o którym wspomina w swojem dziele i gdzie dotychczas utrzymuje się to drzewo, okryte napisami (fig. 57.) Rzecz zadziwiająca, że w kraju tak palącym i suchym, jak chodnie wybrzeża Afryki, Baobab mógł przybrać tak olbrzymie rozmiary. Spotykają dość często, nadewszystko między Senegalem ï Gambią, oso.

bniki, mające od 60 do 80 stóp obwodu, które Singe) w Senegalu. Twarda skóra jego pokrytu bynajmniej nie wznoszą się do wysokości propor- delikatnym jedwabistym meszkiem. (Ob. Benth. cyonalnej do takiej grubości. Rozmiary te zmniej- Fl. austral., I 222, H. Bn. „Histoire des plan-szają się w miarę oddalania się od brzegu mor- tes” IV. 99. 155)* skiego. Powiększanie się na grubość u tego dziwnego drzewa, nie zdaje się zależeć wyłącznie od liści, gdyż ono jest z nich ogołocone przeszło przez dwie trzecie części roku. Okrywa zielna, zielona, lśniąca, otaczająca olbrzymią masę często nieforemnego pnia, jest cienką, lecz pełną żywotności. Za najmniejszem zranieniem jej występuje ciecz bardzo obfita, rodzaj soku odżywiającego, wypływającego z okrywy zielnej, odgrywającej rolę liści, która tym sposobem stanowi główne źródło życia wegatacyjnego.

J. A.

Adar: 1) Według perskiej mitologii, poświęcony ogień, jako widomy obraz Ahuramazdy (Or-muzda). 2) 6 miesiąc państwowego, a 12 kościelnego roku żydowskiego, który w krainach syryjskich przypada na początek lata (nasz luty. albo marzec).

Adasa albo Adarsa, miasto w pobliżu Gophna, cztery mile od Bet-hown, w pokoleniu E-fraim, pamiętne zwycięstwem Judy Macha-beusza, który na czele 3,000 wojowników' pobił Nikanora, dowodzącego 35,000 sy ryjczyków.

Adaszsw Fiodor syn Grygorja (-{- 1556) lubo niskiego pochodzenia, otrzymał go-J dność dworską okolni-czego w roku 1648 i wpisany został do gg „Tysiącznej knigi” t. j. w poczet szlachty moskiewskiej. W r. 1552 brał udział w sławnej wyprawie pod Ka • zań. W r. 1553, podczas ciężkiej choroby cara Iwana IV Groźnego. nie chciał przysięgać synowi jego Dymitrowi, lecz oświadczał się za jego stryjecznym bratem, Włodzimierzem Andrej e-wiczem. Car słyszał to, lecz po wyzdrowieniu ukrył swą urazę, mianował nawet A. bojarem , zapewne przez wzgląd na zasługi syna jego Aleksego.

Adaszew Aleksy syn Fiodora (-{- 1561), łożniczy carski, pozyskał szczególne zaufanie Iwa-IV Groźnego i od r. 1547 obok Sylwestra (ob.) był głównym jego doradcą w okresie łaskawych rządów. Zaszczycony tytułem okolni-czego, miał sobie powierzone sprawy wojskowe i przyjmowanie próśb, do cara pisanych. On to urządził wojsko stałe t. zw. „strelców”, uzbrojone w broń palną i halabardy, rozmieszczone w „słobodach“ czyli przedmieściach stolicy. W r. 1550 i 1551 były zwołane zgromadzenia stanów ziemskich i duchowieństwa dla uchwalenia nowych ustaw: sądowej i kościelnej (Siidiebnik i Stogław). Próbowano też reform administracyjnych? zmierzających do usunięcia samowoi.

ES

WÊ

—JE

Üi

ШШШШ

ШШ

mm

fox

WMÊe

Słowem, Baobab posiada wegetacyę podobną do wegetacyi wielu kaktów, które czerpią swój pokarm nietyle z gruntu, ile raczej z powietrza, całą swoją powierzchnią. Kora i liście Adansoniae d i g i t a t a e zawierają obfity klej, często używany w cierpieniach zapalnych i biegunkach.

lit:::..

=■-

ш.....'“'"-''-''I

uauuuiiunn'¹

■НА.

RllmUïn......

- 'J

штттш.

FiÇ. 57 Ав*я«вп1й.

Kie-

Te same liście, wysuszone i starte na proszek, stanowiąL«Zo murzynów — posiadające takie same własności łagodzące. Według Prospera* Alpina iA-dansona, proszek zrobiony z miazgi, otacz'a-jącej ziarna, ma tworzyć ziemię z Lemnos, czyli terra lemnina starożytnych lekarzy, proszek, przywożony przez karawany do Egiptu, gdzie też służył do użytku w rozmaitych słabościach. „Proszek ten, powiada P. Alpin, jest w powszechnem użyciu w Kairze i prawie na całym Wschodzie, na gdzie go lekarze przepisują po jednej drachmie w infuzyi, albo w odwarze wody zwyczajnej, w pluci ach krwią, w krwotokach, febrach uporczywych, dysenteryi i t. p.“ A. digitata ma kwiaty białe lub nieco zabarwione na kolor lila, A. mada-gascariensis posiada kwiaty czerwone, lich jego pokryty gęstym kutnerem jedwabistym, órunatnym. Wewnątrz jest on barwy cynobrowej, podczas gdy korona koloru karminowego. Owoc A. digitatae, bardzo zmienny co do kształtu, przypomina formy wielu roślin Dyniowatych. Zowią go „Chlebem małpim“ (Pain de

T. K.

i zdzierstwa urzędników. "W polityce zagranicznej tymże doradcom przypisać należy podbój carstw tatarskich: Kazania (1552) i Astrachania (1556). Ale nasiona podejrzliwości i niechęci dostały się do duszy Iwana od czasu choroby 1553 r., kiedy Sylwester i Adaszew (ojciec) okazali nieposłuszeństwo w sprawie uznania następcą tronu młodocianego Dymitra, z obawy, aby podczas małoletności nie przyszli do rządów krewni carowej, Romanowowie. Potem rozterka pomiędzy Sylwestrem a carem zwiększała się, gdy tamten doradzał wyprawę na Krym dla zdobycia ostatniego państwa tatarskiego, Iwan zaś wolał obrócić swe siły ku zachodowi, celem otworzenia sobie drogi do Europy. Rozpoczął też wojnę szwedzką, a następnie inflancką o Liwonię. Było to już dowodem niełaski, że A. został wysłany, jako wojewoda, do Inflant (1559). W następnym roku umarła carowa Anastazya Romanówna, a car uwierzył, że śmierć tę sprowadzili za pomocą czarów wrogowie Romanowych. A. został aresztowany w Fellinie, potem przewieziony do Dorpatu, gdzie umarł w więzieniu. Zostawił pa-miętDiki swoich czasów, obejmujące panowanie Iwana IV w latach 1534—1553; rękopism przechowuje się w bibliotece patryarszej; wydrukowany w r. 1769 jako część dzieła p. t. „Царственная книга или ЛЪтонисецъ царствованья царя Ивана Васильевича оть 7047—7061 года“. т- к-

Adaszew Daniło syn Fiodora (f 1561), brat poprzedniego, stolnik, od r. zaś 1558 wojewoda w wojnie inflanckiej. Pospołu z Barbaszynem i Repninem zdobył i spalił miasta: Neuhaus, Ky-rempe, Marienburg, Kurslau, Ulcen, przy szturmie Narwy zdobył jedną bramę; spoinie z Tro-jekurowym zdobył Neuschloss i brał udział obok Szujskiego, Serebrjanego, Kurbskiego, w oblężeniu Dorpatu. Nagrodził go za to car rangą okol-niczego, a dawszy mu 5,000 strzelców, dzieci bojarskich i kozaków, posłał na krymskich tatarów wraz z Dymitrem Wiśniowieckim ; wyprawa ta zakończyła się spustoszeniem zachodniego wybrzeża Krymu Zasługi te nie zabezpieczyły go od podejrzliwości Iwana IV: jako brat Aleksego, został aresztowany i stracony śmiercią okrutną wraz z 12-letnim synem i wielu krewnymi swoimi (Соло-вьевъ: „Исторш Poccin, t. VI.”—Костомаровъ „Русская исторш въ жизнеописаншхъ” 1.1.)

Adato (łac.) w aktach urzędowych, wekslach i t. p. znaczy tyle, co „od dnia wydania“, np.: za trzy miesiące a. d. (od dnia dzisiejszego) termin wypłaty jest naznaczony.

Ad bestias damnare, dare (łac.) skazać na rozszarpanie przez dzikie zwierzęta w cyrku rzymskim; kara, której podlegali złoczyńcy za cr i mina publica, publiczne zbrodnie, jak zabójstwo, otrucie, kradzież pieniędzy, lecz jedynie ludzie niższego pochodzenia (hu mili or es); weteranów, dekurjonów i w ogóle ludzi stanu lepszego (hones tior es) deportowano na wyspy.

Ad calendas graecas (łac.), dosłownie : do kalend greckich, np. odkładać, odsyłać; przysłowie sięgające podobno czasów cesarza Augusta. Gre-

tuciklu^edj* Fowsiechua iłustr.

cy kalend nie mieli, przeto powyższe przysłowie oznaczało spełnienie czegoś w czasie nieskończenie odległym. Odpowiada ono naszemu „Na święty nigdy“, lub też zwrotce ludowej: „Na święty Fryc, kiedy będą kozy strzyc”.

Ad causam (łac.) wyrażenie używane w da-wnem prawie polskiem przy śledztwie. A. c. acce-dere znaczyło: przystąpić do sprawy, t. j. do słuchania zeznań. W procesie, prowadzonym podług procedury pruskiej, przed reformą zr. 1876, taki nagłówek nosiła część badania podsądnego lub świadka, odnosząca się do samej sprawy.

Ad coram (łac.) wyrażenie, używane w dawnem prawie polskiem, oznacza: do obecności, t. j. sprawa ma być w czyjejś obecności roztrząsaną.

Adcytacja (łac.) przypozwanie osób, niepowołanych przez powoda, których wpływanie do sprawy uznanem zostało przez sąd za potrzebne (zob. Akcessoria.)

Adda, (łac.) Addua, rzeka w północnych "Włoszech, lewy dopływ Padu, wytryska na południowym stoku Stylfskiej przełęczy (na Pizzo del Ferro), w pobliżu Alp Ortlerskich, płynie przez jezioro Komo, odkąd staje się rzeką spławną, a zrobiwszy 298 kim. drogi odźródliska, wpada do Padu pod Rettino, między Kremoną a Pia-cenzą. Dopływy A. są: Brembo i Serio, oba z lewej strony. Nad wodami A. miały miejsce dwie wielkie bitwy, które wywarły stanowczy wpływ na losy półwyspu: jedna 223 r. p. Ch., zwycięstwo

G. Flaminiusza nad Gallami, przez co Rzym zyskał naturalną północną granicę w Alpach, druga 490 roku, w której Teodoryk W. rozgromił Odoakra, dając przez to początek panowaniu Ostrogotów we Włoszech.

d’AddaGirola (1815—1881), archeolog i bibliograf włoski, umieścił w „Gazette des Beaux-Arts” wiele cennych rozpraw archeologicznych, jak np. „Essai bibliographique sur les anciens modèles de lingerie, de dentelles et de tapisseries gravés en France, en Allemagne, en Flandre, en Italie et en Espagne” (1864), .La gravure sur diamant” (1867). Z ir.nych publikacyj zasługują na uwagę: „Note bibliografique posthume di Don Gaetano de’Conti Melzi” (1863); „Lettera зра-gnuola di Cristoforo Colombo a Luis de Sant’ Angel” (1879) i „Sulla biblioteca Visoonteo-Sforze-scadi Pavia“ (1879). A. był też współpracownikiem pierwszych tomów „Archivio storico Lombardo”, Adderley (wym. Ederli) CharlesBowyer, angielski mąż stanu i pisarz w zakresie prawa (* 1814), studyował prawo w Oxfordzie; r. 1841 wstąpił do parlamentu, gdzie się przyłączył do konserwatystów; r. 1858 został prezydentem wydziału sanitarnego i wiceprezesem tajnej rady edukacyjnej, r. 1874 sekretarzem ministeryum kolonii; mianowany później lordem Norton, wstąpił do izby lordów. Â. napisał kilka dzieł z zakresu prawa.

Addicionalny artykuł, jest to dodatkowe, uzupełniające zastrzeżenie, jakiegoś układu.

Addioti nazywali się, według prawa rzymskiego (ustawy XII tablic), dłużnicy, którzy zawierali pożyczkę, zwaną nexum per aes et libram, a nie

1»

nem

T.D.

T. D.

W]

mogąc się uiścić w oznaczonym terminie, wyrokiem pretora stawali się, jako niewypłacalni, niewolnikami, czyli własnością tych, od których dług zaciągnęli. Ponieważ władza wierzyciela nad dłużnikiem podobną była do władzy, jaką miał pan (dominus ) nad niewolnikiem (servus), przeto wierzyciel mógł z dłużnikiem robić, co mu się podobało: mógł go sprzedać, oddać drugiemu w zastaw, zapisać na wypadek śmierci, a nawet pierwotnie, bez żadnej przyczyny, zabić. Roku 313 przed Chr. wydaną została ustawa Poetelia, przenosząca punkt ciężkości egzekucyi z osoby na majątek dłużnika.    T- D-

Addictio annorum (łać.) przydanie lat, czyli venia aetatis, według zasad prawa rzymskiego, mogli uzyskać małoletni (puberes, minores viginti quinque annis) na mocy reskryptu cesarskiego, wskutek czego mieli zupełną zdolność do działania, zawierania umów, sporządzania testamentów etc. W daw-prawie polskiem oznaczało: uznanie kogo pełnoletnim. Usamowolnienie odbywało się jedynie per rescriptum principis, czyli przywilejem z kancelaryi królewskiej. Zwykle żądano świadectwa najbliższych krewnych, źe usamowolnienie jest potrzebne i że małoletni może rozporządzać majątkiem.

Addictio bonorum, przysądzenie własności, w razie sądowego rozłączenia wspólnych praw, gdy sędzia, przysądzając jednemu własność rzeczy, obowiązuje go do spłacenia drugiego, a w tym celu ustanawia prawo zastawu.    T-D-

Addictio in diem, kupno z zastrzeżeniem korzystniejszej sprzedaży. Jest to kupno pod warunkiem, jeżeli się w ciągu pewnego czasu nikt nie zgłosi, ktoby więcej chciał za rzecz zapłacić. Kupującemu wolno tu, rozwiązaniu kupna v. sprzedaży zapobiedz przez oświadczenie, iż chce zapłacić taką samą cenę, jaką inni dają. Umowa ta zalicza się do t. z. pacta adjeda, dodatkowych, szczególnych zastrzeżeń przy umowie kupna v. sprzedaży.

Addington (wym. Edingtn), hrabstwo w zachodniej Kanadzie nad brzegiem jeziora Ontario, niedaleko od źródeł rzeki św. Wawrzyńca, kraj po części bardzo urodzajny, po części pokryty lasami i jeziorami, ma na 5,270 kim. kw. 24,000 mieszkańców.

Addington Henryk, vice-hrabia Sidmouth, angielski mąż stanu (* 1757—-J* 1844), za wpływem towarzysza swego z lat młodzieńczych, Pitta młodszego, powołany do parlamentu, zostaje już w r. 1789 marszałkiem izby. Po dwunastu latach staje na czele ministeryum, jako wódz stronnictwa „przyjaciół królewskich“. Najpamiętniejszym czynem jego krótkiego urzędowania było zawarcie pokoju z Francyą w Amiens. Lecz gdy w kwietniu r. 1803 trzeba było znów wydać wojnę Napoleonowi, A. ustąpił przewodnictwa gabinetu Pittowi. Król Jerzy III mianował A. viscount’em i powołał go do rady tajnej. Po śmierci Pitta A. utworzył nowe ministeryum, które upadło po roku. W 1810 został sekretarzem w ministeryum spraw wewnętrznych i urzędował tam ai do r. 1822, nie

wywierając znaczniejszego wpływu na sprawy państwowe W. Brytanii.

Addison Józef (* 1672 — f 1719), poeta, literat i moralista angielski, był synem kaznodziei anglikańskiego w Milston. W piętnastym roku życia wstąpił do uniwersytetu w Oxfordzie i tu już zwrócił na siebie uwagę poezyami łacińskie-mi, a wiersz „Inauguratio régis Guilielmi” sprawił to, że w r. 1689 został przyjęty do kolegium Magdaleńskiego, najbogatszego ze wszystkich. Mając w ten sposób zapewnione wygody, A. spędził w niem z górą lat dziesięć, zatopiony w studyach tak dalece, iż poza niemi nie szukał żadnych przyjemności, tembardziej że z natury był skromny, zamknięty w sobie i wyjątkowo małomówny. Niewielką jest to zapewne przesadą, co później sam o sobie, lubo pod przenośnią, napisał, źe przez cały czas pobytu w kolegium wymówił może sto wyrazów, nie licząc naturalnie przemówień obo-ązkowych. Głównym przedmiotem jego stu-dyów byli klasycy rzymscy, z którymi się zapoznał bardzo gruntownie, jak o tem świadczą jego wiersze łacińskie, banalne wprawdzie pod względem treści, ale wyróżniające się korzystnie lekką i zręczną formą. Wiersze te, a poniekąd i angielskie, zjednały mu wpływowych protektorów: Somersa i Halifaxa, którzy stali podówczas na czele whigowskiego ministeryum. Dostrzegłszy w młodzieńcu obok zdolności whigowskie sym-patye, umyślili wykierować go na bojownika swojego stronnictwa i wyjednali dla niego 300 funt. ster. rocznej pensyi rządowej dla szerszego wykształcenia się za granicą. W r. 1699 udał się A. do Francyi i spędził tu kilkanaście miesięcy, zapoznając się nietylko z współczesną literaturą, której pierwiastkami zasilił swój smak artystyczny, ale i z wykwintnemi obyczajami towarzy-skiemi, co niemało wpłynęło na późniejszy jego takt i umiejętność wychodzenia z ludźmi i zjednywania ich sobie. Z Francyi udał się do Włoch, skąd po rocznym pobycie w Wenecyi, Rzymie, Neapolu i innych miastach, przejechał do Szwaj-caryi, następnie zwiedził Niemcy i Holandyą. Tymczasem nastąpiła śmierć Wilhelma III (1702) i zmiana ministeryum. A. został pozbawiony pensyi i po powrocie do kraju znalazł się chwilowo w przykrem położeniu materyalnem; ale wiersz „The Campaign” na uczczenie zwycięstwa nad francuzami pod Blenheim (Höchstädt), uczynił głośnem jego imię i zjednał mu korzystną synekurę, zajmowaną niegdyś przez Locke’a. Wkrótce potem whigowie stanęli znów u steru rządu i A. został sekretarzem przy wice-królu w Irlan-dyi. W tym właśnie czasie Ryszard Steele, kolega szkolny A., powziął myśl wydawania tygodnika p. t. „The Tatler“ (Gaduła), poświęconego głównie literaturze, obyczajom i życiu prywatnemu, i zaprosił go do współpracownictwa. A. przyjął propozycyą i wkrótce stał się najczyn-niejszym współpracownikiem „Tatlera“, zamieszczając w nim mnóstwo artykułów, szkiców i obrazków, które doznawały nader sympatycznego przyjęcia. Tymczasem, wskutek zmiany ministeryum,

roż

ne

który

na

A. w 1710 ustąpił z urzędu i mógł tern gorliwiej *»ddać się pracy literackiej. Wprawdzie „Tatler”

,'«ostał wprędce przez wydawców zawieszony, ale jtego miejsce po krótkiej przerwie zajęło nowe czasopismo „The Spectator“ (Dostrzegacz), w któ-rem A. był jeszcze czynniejszym i zajaśniał całą pełnią swojego talentu, a ostatni jego tom (VIII) sam jeden zapełniał. Pomimo niezwykłego powodzenia, 20 Grudnia 1714 r. A. wydał ostatni numer „Spectatora“, gdyż śmierć królowej Anny powołała go na inne pole. Został on sekretarzem regencyi aż do przybycia Jerzego I, a potem udał się powtórnie do Irlandyi na posadę sekretarza przy wice-królu w Dublinie. Po niejakim czasie przeniósł się do Londynu, gdzie pojął za żonę owdowiałą hrabiaę Warwick, a w r. 1717 został sekretarzem stas.u. Na tern stanowisku, dla braku zdrowia, pozostawał już krótko, a w rok po usunięciu się umaił na wodną puchlinę. Zwłoki jego spoczęły w opactwie Westminsterskiem. W zawodzie politycznym A. nie grał roli bardzo wybitnej; brakło mu do tego odpowiedniej kwali-fikacyi, jakkolwiek cieszył się powszechnem poważaniem. Zato jako pisarz zajął bardzo wydatne i wpływowe stanowisko. Wprawdzie jego poezye nie wznoszą się ponad poziom zwykłej miernoty, pomimo lekkości i wytworności dykcyi: „The Campaign“ — to rymowane gazeciarskie sprawozdanie; tragedya „Katon“ (przerobiona na polskie przez A. Chodkiewicza. Wilno, 1809, 1817), poczęta jeszcze we Włoszech, lecz dokończona i wystawiona w r. 1713, miała wielkie powodzenie; zawdzięczała je przecież nie zaletom poetyckim, lecz politycznym aluzyom do współczesnych stosunków angielskich; w rzeczywistości bowiem jest pozbawiona wszelkiej akcyi, wszelkiego pierwiastku dramatycznego i zasadza się na patetycznych deklamacyach; opera „Rozamunda“ i komedya „Dobosz“ nie zwróciły niczyjej uwagi. Niepoźytą natomiast wartość posiadają jego drób szkice i obrazki literackie i obyczajowe w „Tat-lerze“ (1709— 1711), „Spectatorze“ (1711—12 i 1714), „Gwardianie“ (1713 —14) oraz „Ereehol-derze“ (1715—16), wydawanym przez samego A. Posiadają one wdzięk niepospolity, składają się: lekkość i płynność opowiadania, poprawność i wytworność stylu, wolna od wszelkiej nadętości, delikatny humor i powaga, oraz szczęśliwe wcielenie myśli i spostrzeżeń w postacie żywe i naturalne, pełne indywidualnej charakterystyki. "W artykułach literackich A. stoi na stanowisku ówczesnego smaku klasyczno-francus-kiego; w obyczajowych jest zwolennikiem trzeźwej, praktycznej, lubo niekiedy płytkiej, moralności i wszędzie gotów jest walczyć przeciw wyuzdanej zmysłowości i zdziczałym obyczajom, jakie rozpowszechniły się w Anglii pod rządami ostatnich Stuartów. Dzienniki, które swojemi pismami zasilał, a nawet nadawał im kierunek, miały cha-rekter przeważnie moralny i wywierały wpływ potężny na uszlachetnienie i ogładzenie obyczajów. Pisma A. wychodziły wielokrotnie. Najcenniejsza jest edycya birminghamska (1? 61), najnowsza wyszła w sześciu tomach (Londyn 1853—55). Jego „Essays“ wydane zostały w kompletnym zbiorze w 1863 r. (Londyn). Szkice wybrane wydał niedawno Green: „A. Essays“ (Lond. 1881). W przekładzie niemieckim wydał je Augustin pod tyt. „Addisons Beiträge zum Plauderer und Zuschauer“ (Berlin, 1866). W przekładzie polskim wiele ustępów ze „Spectatora“ drukował w swoim czasie „Monitor“ i „Tygodnik Wileński“. Porów.: L. Aikin „The life of A“. (Lond. 1843, 2 tomy), oraz szkic Macaulay’a w jego „Critical and historical essayé, oraz osobno p. t. „Life and writings of A.“ (Lipsk, 1885). fi °-

Addison Tomasz, (* 1793 —f 1860) lekarz londyński, który po Wilanie i Batemanie gorliwie pracował nad rozwojem nauki o chorobach skórnych. Imię jego rozniosło się i utrzymało w literaturze przez opis nieznanej dotąd formy patologicznej, która nosi nazwę: „choroby Ad-disona“ (Melasma suprarenale, Bronced skin). Istotą rzeczonej choroby jest: bezkrwistość z ogólnem wyniszczeniem ciała i właściwem, brunatnem zabarwieniem skóry, w połączeniu z przeobraźenieih przynerczy; zawsze prawie śmiertelna. „Th. Ad. Effects of the diseases of the suprarenal capsules“ Lond. 1856—8. „Works A. collection of the published writings“ Lond. 1863.

Adefagia (grec, a Aen—zbytecznie* fa g o=jeść), niezwyczajna potrzeba zbyt obfitego pokarmu, żarłoczność, bez przypadłości chorobowych; bywa czasem wrodzona, najczęściej nabyta przez złe nawyknienie (ob. Bulimia'.

Adel, dawna nazwa północnego wybrzeża wydatnej części południowej Afryki, zakończonej przylądkiem Guardafni, a która obecnie, od ludu ją zamieszkującego, krainą Somalów się zowie. J est to górzysta wyżyna, stromo ku północy spadająca i w swej krawędzi posiada szczyty wysokości 2,000 m. przekraczające (Gan-Libah 2,800, Singeli 2,040). Najlepszym portem jest Seila, w pobliżu zat. Tadźura, skąd w 1875 wylądowawszy egipcyanie, krainę Harrar zhołdowali; od dalszych zaś podbojów angielska flota ich powstrzymała. Inny port, Berbera, skąd ciągną handlowe karawany do wnętrza, dla czujnego i podejrzliwego fanatyzmu muzułmańskiego, mało prżez europejczyków odwiedzany.

Adel-Malek ob. Malek-Adel.

Adelaar, właściwie Curt Sivertsen (*1622— i* 1675), sławny żeglarz, norwegczyk; mając lat 15-cie, został kadetem okrętowjrm holenderskim, a wstąpiwszy po kilku latach "do Służby weneckiej, awansował na kapitana. Odznaczył się w kilku bitwach morskich jako szczęśliwy dowódca, szczególniej zaś w kwietniu r. 1654, gdy zmusił flotę turecką do kapitulacyi w cieśninie Dardanelskiej. Za ten czyn otrzymał od We-necyi pensyę dożywotnią. Inne państwa ubiegały się o niego. R. 1661 pojechał do Niderlandów, a r. 1662 do Danii, gdzie król Eryderyk III mianował go admirałem. Za Chrystyâna Y dowodził flotą duńską przeciw Szwecyi, lecz umarł w Kodan, przed wydaniem rozkazu do podnie-

eienia kotwicy. R. 1666 dostał dyplom szlachec- nią klasztorze. Zasłużyła да kanonizacyę; koó-ki. We Włoszech nazywał się Curzio Suffrido ciół święci jej pamięć w d. 10 grudnia. (Giese-Adelborst.    brecht: „Geschichte der deutschen Kaiserzeit”, 5-te

T. K.

Adelaida, półwysep, a raczej przylądek, któ- Auflage 1881, wtórnie I.—Stronczyński: .Dawne rym się kończy ląd Ameryki północnej z przeciw- monety polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów”, ległej strony od półwyspu Boohia-Felix.    Piotrków, 1883—85, t. II str. 22—24).

Adelaida, jedna z wysp towarzyszących Antark- Adelajda, córka ks. polsk. Ziemomysła, siostra tycznemu lądowi pod kołem hiegunowem połud- Mieszka I, zwana przez kronikarzy „białokniegi-niowem i pod połudn. przez przylądek Horn prze- nią” (alba domina). Miała być gwałtowną i awan-chodzącym położona, przez Dummont D’Urville’a turniczą, jeździła konno i strzelała z łuku. Wyszła odkryta.    za króla węgierskiego Gejzę I; za małoletności

Adelaida, rzeka w półn. Australii, odkryta pasierba swego, Stefana, rządziła po śmierci mę-przez Stuarta w r. 1862 (ujście przez kapitana źa państwem.

Wickham de Beagle już w r. 1839), wytryska Adelajda, według Długosza synowicą cesa-dwoma źródłami na wyżynie wewnątrz Nothern- rza Fryderyka Rudobrodego, w r. 1158 zaślu-Territorium, a będąc po większej części spławną biona Mieszkowi Staremu, księciu wielkopolskie-(na przestrzeni 80 kim. także dla wielkich okrę- mu. W r. 1160 urodziła syna Bolesława, w 1169 tów), wpada do zatoki Adams.    Władysława. Autor specyalnej monografii, Smol-

me

Adelajda, Adelheid, Adelahat(*933—*{*999), ka („Mieszko Stary i jego wiek" Warszawa, 1881) córka Rudolfa II króla Burgundyi, już w 947 r. nie uznaje A. za żonę Mieszka Starego, została żoną Lotaryusza, który po ojcu swoim Adelajda (*{* 1201 r.), córka Berengara, pfalc-(Hugonie z Prowancyi) odziedziczył pretensye do grafa von Sulzbach, siostra Gertrudy, żony cesa-Włoch i tytułował się cesarzem rzymskim, lecz rza Konrada III. Była drugą żoną Bolesława Wy-posiadał władzy i zmarł w r. 950, podobno sokiego, najstarszego syna Władysława II, księ-skutkiem trucizny, zadanej przez współzawodnika, cia krakowskiego. Miała kilku synów, pomiędzy Berengaryusza II, księcia Iwrei. Ten chciał wy- nimi Henryka Brodatego i córkę Adelajdę, wydać 17-letnią piękną, świetnie utytułowaną wdo- daną za księcia morawskiego, Teobalda. Pocho-wę za swojego syna, Adalberta, a gdy napotkał wana u cystersów w Lubiążu, z jej strony opór, użył przymusu; zamknął ją Adelajda (f 1211 r.) według Długosza córka w wieży, najprzód w Como, później na jeziorze Kazimierza Sprawiedliwego, „panna pobożna i bo-Garda. A. doznawała najgorszego obchodzenia gobojna“, założyła w Sandomierzu klasztor do-się, aż tknięty litością mnich pewien ułatwił jej minikanów pod wezwaniem św. Jakóba. Pocho-ucieczkę. Ukryta w zamku Kanossie, poza po- wana w tymże klasztorze.

trójnym murem, nie czuła się jednak bezpieczną Adelajda, córka Sambora, księcia pomorskiego, na czas dłuższy i wezwała opieki króla niemiec- była drugą żoną Bolesława Łysego Rogatki, kiego, Ottona I Wielkiego, który właśnie przed- księcia wrocławskiego, z którym miała syna Jaro-sięwziął wyprawę zbrojną do Lombardyi. Opa- sława. W pożyciu nieszczęśliwa, wypędzoną została nowawszy stołeczne miasto Pawię, wysłał zaraz w końcu przez męża, znanego z ekscentryczności. poselstwo do Kanossy z oświadczynami i wkrótce Adelajda heska (*J* 1367), córka landgrafa Hen* Adelajdę poślubił (951), poczem koronował się na ryjfcą ÎÏ Żelaznego, w r. 1341 zaślubiona w Kra-króla Lombardyi. W 10 lat później (962) na-. dfifowie królowi Kazimierzowi Wielkiemu. „Żył stąpiła koronacya w Rzymie na cesarza niemiec- król z Adelajdą—powiada Długosz — lat piętna-ko-rzymskiego. Tak więc A. przyczyniła się wiel- ście, mając ją w obrzydzeniu i pogardzie, znie-ce do związania Włoch z Niemcami, do podnie- chęcony, jak mówiono, ku swej prawej małżonce sienią powagi królów niemieckich blaskiem ko- obcowaniem nierządnem z wielu nałożnicami, albo ron: żelaznej lombardzkiej i cesarsko-rzymskiej, raczej czarami urzeczony. Zaczem odsunął ją Ukochana od męża, wywierała wpływ na sprawy był od siebie, tak, iż przez wszystkie owe lata ani polityczne, np na uwięzienie Berengaryusza, zwy- oblicza królewskiego nie oglądała, ani podzielała cięźonego przez Ludolfa. Imię jej było wybijane jego łoża i małżeńskiej, miłości, lecz w zaniku na monetach, które dochodziły aż do Polski (jak, królewskim, w mieście Żarnowcu, mieszkała jak świadczy np. wykopalisko w Rzewinie, w p-cie wdowa, opatrywana dostatnio we wszystkie rzeczy Płońskim): znalazło się nawet na odwrociu mo- potrzebne. Tę wzgardę mężowską i zniewagę net Bolesława Chrobrego, albo czeskiego Ii-go, znosiła z rzadką cierpliwością, żyjąc powściągli-w brzmieniu niemieckiem: Adelahat, Ateahlat. wie, zdała od wszystkich ponęt cielesnych”. W r. Po śmierci bowiem Ottona I, miała jeszcze więk- 1356 wywiózł ją ojciec do Hesyi. Kazimierz, nie sze znaczenie za panowania Ottonów II i III-go, otrzymawszy rozwodu, za życia jeszcze Adelaj-t. j. syna i wnuka. Sprawowała czasowo rządy dy ożenił się w r. 1365 z Jadwigą, księżniczką w Pawii i Rzymie. Córka jej, Emma, była za głogowską.

w cza-

królem Francyi, Lotaryuszem; przeto wnukiem jej Adelaide (wym. Adelaid) Eugénie Louise był ostatni Karoling, Ludwik Y Leniwy. Zwano (* 1777 w Paryżu — *{*1847 tamże), córka Fili-ją „matką królów”. Ostatnie lata życia spędziła pa księcia Orleańskiego, zwanego Egalité, w Burgundyi, na uczynkach miłosiernych; umarła sie wielkiej rewolucyi uszła z Francyi i przebywała w Selz w Alzacyi i pochowana w założonym przez na emigracyi od r. 1808 do 1817, razem z najstai>

*zym bratem, Ludwikiem Filipem. Wróciwszy do Paryża po restauracyi, podobnie jak ojciec, zajęła opozycyjne stanowisko względem starszej linii Burbonów, t. j. Ludwika XVIII (1815—1824) i brata jego Karola X (.1824 — 1830), konsekwentnie łączyła się z liberalnymi stronnikami królestwa, szczególnie z Thiersem, a po strąceniu Karola X śród rewolucyi lipcowej r. 1830, wpływała na swego brata Ludwika-Filipa, że wprowadzony na tron t. r., miarkował swą niechęć dla stronnictwa liberalnego i że nie ograniczył swobód prawnych, do czego wielką chęć zdradzał. Wpływ ten cieszył się tak ogólnem uznaniem, że powszechnie zwano ją „Egerją“ i że podczas lutowej rewolucyi r. 1848, która pozbawiła tronu Ludwika Filipa wraz z jego rodziną, nieszczęście to tłómaczyli sobie royaliści jako smutne następstwo straty zacnej „Egerji“.

Adelaide (wym. Adeleid), stolica kolonii an-

Szybki rozkwit zawdzięcza A. stosunkom handlowym. Przemysł dość znacznie rozwinięty. Kilka linij kolejowych ożywia ruch handlowy. W roku 1881 było mieszkańców 38,479 a razem z przedmieściami 67,954. Linia kolei żelaznej łączy miasto z portem A., oddalonym o 13 kim.

Adelaidy zdrój (Adelheidsquelle), źródło wody mineralnej we wsi Heilbrun, w okolicy podal-pejskiej Bawaryi, 2,400 stóp nad poziomem morza. Poczytywana pospolicie za jodo-bromową, woda zdroju A. zawdzięcza właściwie działanie swe obecności chlorku sodu (38 gr.), dwuwęglanu sodu (9 gr.) i małej ilości gazu kwasu węglanego, kiedy ilość jodku sodu dosięga zaledwie ®/₉ grana w 72 uncyach; jest to zatem szczawa alka-liczno-solna z obfitą stosunkowo ilością soli kuchennej. W formie kąpieli działa jako obojętna terma sztuczna. Przy wewnętrznem na miejscu użyciu, woda sprowadza niewątpliwie dobro-

шшш

щ

mm

Uli

ss

штшштл

wm-

МШ

• mess    ............ b« ■

-, -

kL

Г1-. M. Adrbt«*

gielskiej w południowej Australii, na wschód od I czynne skutki w odpowiednich chorobach, do cze-zatoki św. Wincentego, regularnie i pięknie zabu- go przyczynia się wielce wysokie położenie i pod-dowane miasto po obu brzegach płytkiej rzeki alpejskie powietrze.    Dr ł

ïorrens, wpadającej do zatoki św. Wincentego Adelard (Adelhard) z Bath (w Anglii), znany o 10 kü. niżej. Część północną, wyżej położoną, także pod nazwą „Philosophus Andorum“ oddziela park od południowej, gdzie się gromadzi scholastyk, żył przy końcu XI i na początku XII rały ruch handlowy. Do najpiękniejszych gma- w. Powodowany pragnieniem nauki, zwiedził Fran-chow należą: pałac gubernatora, zarządu, ratusz, cyę, Hiszpanię, Włochy, Grecyę, Azyę mniejszą Йлллл Ç°°Zîa’ Parlament, główny sąd biblioteka i Egipt; powróciwszy do kraju, nabytą wiedzę szerzył (20,000 tomow), muzeum i uniwersytet, lecznica, pomiędzy współkrajowców. Znanym jest z dwóch szpital waryatow, katedra anglikańska, 3 gimna- prac, przechowywanych w rękopiśmie w biblioteka, 9 banków, 2 teatry. Wspaniałym ogrodem ce paryskiej, a pochodzących z pierwszego dzie-botanicznym zawiaduje Schomburgks. A. jest sie- siątkaXII stulecia; występuje w nich jako gorący dzibą gubernatora, regencyii głównego sądu, dwóch zwolennik filozofii Platona. W pierwsze! De biskupów (katol, i anglikańskiego) i 11 konsula- eodem et Di verso”, napisanej w Tours gdzie” A tów. Tu ogniskuje się także ruch naukowy, długi czas przebywał, pod formą alegoryi

poe-

tycznej wystawia przewagę bogini wiedzy—filozofii,    Adelinda, planetoida, odkryta przez J. Palisa

nad boginią rozkoszy ziemskich — filokosmią. w Wiedniu 1882. Oznaczona jest liczbą (220), W drugiej „Quaestiones naturales“, streszcza A. czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 3,72 lat. rozmowy filozoficzne, miane z synowcem swoim. Jour-    Adelinów, wieś w po w. lucyńskim, gub. wi-

dain, w „Recherches sur l’origine des traductions tebskiej, posiada źródła wody mineralnej, której d’Aristote” (Paris 1819) podaje wyciągi z tych składnikami są: węglan żelaza, wapna i magne-dzieł, oraz obszerny rozbiór „De eodem et Di- zyi, siarczan wapna, tlenek glinu i kwas węglany, verso“. A. tłómaczył także z arabskiego na ję- Smak wody przyjemny, lekko szczypiący, tempe-zyk łaciński dzieła filozoficzne i matematyczne, ratura 5« R. (P. Dubiecki : „O wod. mineralnych a między niemi „Elementa“ Euklidesa.    s- s-    gub. Witebskiej”.)

Adelłmrg August, (* w Konstantynopolu Adelsberg, (u miejscowej słoweńskiej iudności 1833, — -j- 20 paźdz. 1873), znakomity skrzypek Postojna), w prow. Krainie, przy kolei Wiedeń^ko-i kompozytor muzyczny. Z dzieł A. najwięcej są Tryesteńskiej; miasteczko schludne, do Vh tys. cenione dwa kwartety smyczkowe (op. 16—19), miesz., ze zwaliskami starożytnego zamku. Słynie oraz narodowa opera węgierska p. t. „Zrynyi“, z najciekawszej z przepełniających wschodnie wystawiona w Peszcie 1866 r. z powodzeniem (Julijskie) Alpy i podrninowujących płasko-wzgó-olbrzymiem i po dziś dzień nieschodząca z re- rze Karst (Kras) jaskini, znanej u licznie zwie-pertuaru tej sceny.    A-p- dzających turystów pod nazwą „Adelsberskiej

Adelfagowie, sekta w Efezie w IV w., nieuzna- groty” (u miejscowych mieszkańców „Postojeńska jąca Ducha św. i nauczająca, że chrześcianie nie jama”). Ciekawą jest ona nietylko dla swej roz-powinni przy jednym stole jadać z niechrześcianami. ległości — długość jej dostępna przenosi 4 kilo-Adelfolit, minerał bardzo rzadki, brunatna- metry—i dla wspaniałych, najrozmaitszego kształtu, wej barwy, krystalizujący w układ kwadratowy, wapiennych nacieków (posągi, kolumny, skamie-znaleziony w Laurinmäki w Finlandyi i opisany niałe wodospady, organy, kotara i t. p.),—ale dla-przez Nordenskiölda, który go podaje za wodny tego, że wchodzi do niej rzeczułka Piuka (Poik), nioban żelaza i manganu.    K J-    dając rzadkie widowisko podziemnej rzeki, przeby-

Adelfotes (z grec, adelfotés—braterstwo, brać- wanej dwoma: naturalnym z brył kamiennych, two), nazwa gramatyki języka „elleno-słowinska- i sztucznym, mostami. Zniknąwszy w podziemiu, ho“ (grecko - słowiańskiego), ułożonej przez ucz- jeszcze po dwakroć się wynurza,, raz jako rzeka niów szkoły brackiej stauropigialnej we Lwowie Unca, w pobliżu innej jaskini Św. Magdaleny, i wydrukowanej tam r. 1591 w drukarni brackiej; sławnej z przechowywania się w jej wodach rządzą podstawę wzięta tu jest gramatyka Konst, kiego podziemnego trytona Proteusza, drugi raz Laskarysa. Patrz tygodnik czeski „Zlata Praha“ tuż pod stolicą Krainy, Lubianą (Laibach), jako 1887, str. 682.    strumień tegoż nazwiska, dostarczający tyle wody

Adelger (Ahelher), po łacinie Adelgerus rzece Sawie, że ta odtąd staje się spławną. Ja-zwany, scholastyk i teolog z XII w., był kano- skinia w 1818 r. odkryta i stopniowo uprzystę-nikiem w Lièges, a następnie mnichem w Clugny. pniona i pięknie utrzymana, przy oświetleniu ma-Pisał przeważnie rozprawy teologiczne; w dziele gnezyowem lub elektrycznem, przedstawia uroczy „De libero arbitrio” (wydanem w IV. tomie „The- widok. (ob. fig. 59).    A- s-

saurus anecdotorum“ Pez’a) usiłuje pogodzić swo- Adelstan, Aethelstan, ósmy król anglo-saksoń-bodę woli z boską wszechwiedzą przyszłości. s-s- ski (925—940), wypędził króla Nortumbryi, Guth-Adelgunda (święta), (-j* 30/1, wedle innych    11/4    frith’a czyli    Godfrey’a.    Ten uciekł do króla

694 r.) pochodząca z rodziny królewskiej Merowin- Szkocyi, Konstantyna, który jednak nie śmiał na-gów, żyła za czasów Dagoberta I (628 — 638), rażać się A. i wydał mu zbiega. Inni króliko-założycielka i pierwsza przełożona (abatysa) kia- wie, jak Howel Dobry, król Wallijczyków, Owen, sztoru kanoniczek wMaubeuge w Hennegau.    Po-    król Gwent’u    (w Wallii    ku ujściu rz. Sewerny)

równ. Mabillon Act. SS. saec. IL 806.    i Ealdred, syn Eadwulfa    z Bamborough, sprobo-

Adelhauser Jan (Hans), malarz niemiecki wali walki, lecz zostali pokonani przez A. i zo-z XVI w. Przebywał i pracował w Polsce za bowiązać się musieli do płacenia daniny złotem, panowania Zygmunta Augusta. Znany jest sztych srebrem, wołami, ogarami i sokołami. Wyparci rysownika niemieckiego Mateusza Zyndta (Matei Celtowie z Exeteru, utrzymali się na południu Żiinten albo Zimdten) z obrazu A., przedstawia- Brytanii tylko w Kornwalii. Najsławniejszym jącego: „Widok Grodna z wjazdem poselstw mo- wszakże czynem A. było zwycięstwo, odniesione skiewskiego i wołoskiego w czasie tamecznego w r. 937 pod Brunnanburh, (miejscowość w pół-sejmu za króla Zygmunta Augusta, z r. 1568”. nocnej Anglii, dokładniej nie znana). Miał tu do Sztych ten, wykonany w Norymberdze w r. 1568, czynienia A. z królem Szkocyi, Konstantynem, dedykowany jest Zygmuntowi Augustowi.    i królem duńczyków irlandzkich, Anlafem ; oba-

Adelia, część lądu Wilkesa, na Antarktycznym dwaj szukali ocalenia w ucieczce, lecz syn Kon-kontynencie, pod 65° połud. szer. a 154 — 159° stantyna, 5-ciu królików, podwładnych Anlafowi, dług. wschód., którą odkrył i nazwał r.    1840    i 7 hrabiów    poległo. Doszła nas pieśń anglo-

Dumont d’Urville; jest to wyżyna 1100 — 1200 saksońska, wysławiająca tę bitwę. Nie dziw, że m., pokryta śniegiem, z pod którego ukazują się tak znakomity wojownik używał rozgłosu i po-czarne skały i wydmy piasczyste.    szanowania w okolicznych krajach ; zostawał tei

T. к.

1745).

w ściślejszych stosunkach z wielu królami, jako to: Hakonem norweskim, Karolem Prostakiem, ożenionym z siostrą, Eadgiźą, Hugonem Wielkim, księciem Francyi, ożenionym z drugą siostrą Ead-hild’ą. Dowodem staranności jego administracyjnych były fortyfikacye m. Exeteru, wzniesione z ciosanego kamienia. Wydawał też prawa; szczególnie chwalone są jego ustawy Exeterskie, opracowane spoinie „Z radą mądrych“. (Freeman Edward: „Old english history.” 3-d. edition 1873 str. 148—162.

Adelt Marcin, teolog protestancki (* 1686 — *j* 1742). był pastorem i inspektorem gminy ewan-des e\L Gotteshauses zu Schmiegel“ (Gdańsk,

P. Ch.

Adelung Jan Krzysztof, językoznawca niemiecki (* 1732—f 1806); największem inajcen-niejszem jego dziełem jest słownik języka niemieckiego, ułożony w latach 1774—86, p. n. „Versuch eines vollständigen grammatisch-kritischen Wörterbuchs der hochdeutschen Mundart”, wyd. drugie w 4 tomach, 1793 — 1801. A. chciał tu podać zasób słów, używanych w języku poprawnym, wszystkie więc wyrażenia przestarzałe i gminne częścią poopuszczał, częścią odpowiednim znaczkiem odróżnił. Tą dążnością dydaktyczną i pury*

: ''''О

■li

ШИК;.

мЯ

щШШМ

Щ/Ш

ШшЬ?Ш

,i

ülli!

9ёМ

Шш

ШШ

Ш-Щ

Fte. 59. AdelshcrslM prrotâ.

gelickiej w Szmiglu yr Wielkopolsce. Napisał stowską słownik jego różni się od późniejszych częściowe dzieje aryan u nas, w duchu dla nich prac na tem polu, ą szczególnie od słownika Grim-nieprzychylnym : ,.Historia de Arianismo olim mów, w którym uwzględniono głównie rozwój hi-Smiglam infestante, oder historische Nach- storyczny i zasoby faktyczne języka niemieckiego, rieht von des ehmaligen Schmiegliscken Aria- w duchu zupełnie przedmiotowym. Prócz tego nismi Anfang und Ende“ i t. d. (Gdańsk, A. napisał: „Glossarium manuale ad scriptores 1741 u Knocha, str. 84 i 6 kart b. t. Mieści mediae et infimae latinitatis” (Hala 1772—84). się tu opisanie m. Szmigla i jego osobliwości, „Umständliches Lehrgebäude der deutschen Spra opowieść o założeniu w niem pierwszego zboru che“, 2 tomy Berlin 1781    1782, „Anweisung

aryańskiego i jego orędownikach, o nauczycielach zur Orthographie“ (Lipsk 1788), „Mithridat.es aryańskich i celniejszych przeciwnikach tego wy- oder allgemeine Sprachkunde“ (Berlin 1806), „Di-znania. Prócz tego dziełka ułożył po łacinie lub rectorium diplomaticum“ (Meissen 1802), owoc po niemiecku kilka innych, treści teologicznej lub badań nad dziejami Saksonii i wiele innych. A. okolicznościowej, np. „Standrede auf Laur. odbył uniwersytet w Hali, był potem krótko ua-Puschmann“ (Leszno, 1723), „Evangelische Ju- uczycielem gimnazyum w Erfurcie, przeniósł się Lehrende über die Erbauung und Einweihung I do Lipska, gdzie 1761—87 prywatnie pracował,

von

we

poczem aż do śmierci zajmował posadę bibliotekarza w Dreźnie. Nie był to lingwista w dzi-siejszem rozumieniu, л!е bystrym umysłem swoim wzniósł się nad ciasne widnokręgi Gottscheda i skrzętną pracą zbieracza ułatwił drogę późniejszej dobie. Patrz: Benfey „Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland“, 1869, str. 271 - 281.

Adelung Fryderyk, synowiec poprzedzającego, językoznawca i historyk (* 1768—+1843), pochodził ze Szczecina, studyował w Lipsku, podróżował po Włoszech, a w r. 1794 przybył do Petersburga; 1795 został w Mitawie sekretarzem gen. gubernatora hr. Pahlena; r. 1797 powrócił do Petersburga, gdzie został cenzorem pism niemieckich i kierownikiem teatru niemieckiego. R. 1803 naznaczony nauczycielem wielkich książąt Mikołaja i Michała, 1824 dyrektorem Instytutu Oryentalnego, a 1825 prezesem Akademii Umiejętności. Wydał: „Nachrichten von altdeutschen Gedichten“, „Bibliotheca Sanscrita“ 1837, „Ueber-sicht aller bekannten Sprachen und ihrer Dialecte“ (1820, Petersburg); „Catharinens der Grossen Verdienste um die vergleichende Sprachkunde“ (Petersb. 1875); ;,Des P. Calpurnius Siculus ländliche Gedichte“ (Petersb. 1804); „Entwurf einer statistischen Beschreibung des Kurländischen Gouvernements“ (1800); „Siegmund Frh. v. Herberstein mit besond. Rücksicht auf seine Reisen in Russland“ (1818), „Aug. Frh. v. Meyerberg und seine Reisen nach Russland“ (1827), „Niklas Warkutsch Reisen nach Moskwa“ (1840), „Der griech. Patriarch Jeremias in Moskwa 1589“ (1840), „Auszug aus einem italienischen Berichte üb. Russland aus d. Mitte des 16 Jhdt” (1840), „David Wunderers Reise in Russland“ (1841), „Kritisch-literarische Uebersicht der Reisenden in Russland bis 1700, deren Berichte bekannt sind“ (wydane po jego śmierci w Lipsku 1846) i wiele innych. Najwięcej zasług A. położył w zebraniu, opracowaniu i ogłoszeniu pism różnych podróżników, którzy dawniej Rosyę zwiedzali i opisywali. Patrz: Pypina i Spasowicza „Исторш елапянскихъ литературъ“ 1879, str. 1100.

Adem, miasto w Palestynie nad Jordanem, niedaleko od Martwego morza. Tędy (Joz. 3, 16) przeprowadził Jozue lud izraelski z arką, suchą nogą, do Jerycho.

Ademar albo A d h em a r, nazwisko, które nosiło pięciu trubadurów prowansalskich. Najbardziej znany z pomiędzy nich był Wilhelm, który żył w wieku XIII i układał pieśni nietylko miłosne, ale i satyryczne. Nosiło je też kilku mnichów średniowiecznych, po których zostały kroniki, żywoty świętych i tym podobne prace, bez donioślejszego znaczenia.

Adempcya (łac.) odjęcie pewnego prawa. U rzymian aaemptio civitatis pozbawienie obywatelstwa wskutek dokonanej zbrodni, także „aquae et ignis interdictio¹¹ — odmówienie wody i ognia, symbolów pokoju, za przestępstwo kryminalne. „Ademptio legati¹¹—odwołanie legatu, zapisu, uczynionego w testamencie; albo niszczono testament i pisano nowy, łub w testamencie pierwotnym robiono wzmiankę odpowiednia.

Aden, półwysep, położony na najbardziej wysu nięteinna południe wybrzeżu Arabii przy cieśninie Bab-el-Mandeb, u wejścia do morza Czerwonego, znajduje się pod 12%, północnej szerokości i pod 45° 10 wschód, dług. Położenie to, które bardzo przypomina Gibraltar, tworzy obszerny na stronie wschodniej port, lecz w części zaniesiony piaskami, na zachodniej zaś przystań wspaniałą, mogącą pomieścić ogromną flotę i do której zwężone wejście bardzo łatwo może być silnie obwarowane. Półwysep cały, którego obwód 24,2 kilom, wynosi, ma kształt nieregularnego owalu i z lądem stałym łączy międzymorze 1233 m. szerokie; jest wulkanicznego pochodzenia i składa się z wygasłego krateru, z ostro podniesionemi brzegami, z których najwyższy punkt Dżebel Sea-szam wznosi się na 540,7 metr. W wnętrzu krateru znajduje się miasto Aden, najlepiej położone na całem pobrzeżu Arabii i już za czasów rzymian było bardzo ważną stacyą handlową. Po zajęciu Egiptu, z obawy, aby się nie dostało w ręce nieprzyjacielskie i nie pozbawiło ich monopolu handlu z Indyami, do szczętu je rzymianie zniszczyli, czego liczne ślady zwalisk z owej epoki są dotąd dowodem. Przez kogo Aden odbudowane zostało i w jakim czasie, niewiadomo zupełnie, to pewne jednak iż od XI do XVI w. była to jedyna stacya dla całego handlu ze wschodem. Odkrycie nowej drogi do Indyj około przylądka Dobrej Nadziei i wzięcie Adenu przez Solimana

I-go, spowodowało gwałtowny upadek tego portu. 8 Stycznia 1839 r. anglicy zajęli półwysep i od tego czasu datuje się jego świetny rozwój, przez zaprowadzenie wielu ulepszeń, nie mówiąc już o sil-nem obwarowaniu.Ludność, która w r. 1839 wynosiła niespełna 4,000 m., wzrosła do 45,000. Otwarcie kanału Sueskiego silnie wpłynęło na podniesienie się tej miejscowości, stała się też ona pierwszorzędną stacyą towarową i węglową; do niej to miesięcznie 80 do 90 statków zawija dla przeładowania lub zaopatrzenia się w węgiel. Brak wody do użytku jest prawie zupełny, dawny wodociąg przez międzymorze z Szeik Olman, jest zniszczony i jedynie dystylarnie wody morskiej zaspakajają potrzeby mieszkańców. Pod względem administracyjnym, A. zależy od prezydentury w Bombay, tutejszy rezydent jednak, szczególniej od r. 1864, ma obszerniejszy zakres działania. Z drobnymi władcami na sąsiedniem pobrzeżu Arabii, anglicy zachowują najlepsze stosunki, a najsilniejszy z nich, sułtan Shedszeh, pobiera do 1,500 funt. szt. rocznie. A. wraz z drobną wysepką, położoną w cieśninie i silnie obwarowaną, Perim (ob.) jest niezaprzeczenie tem między Afryką i Azyą, czem Gibraltar między Afryką i Europą.

Adenanthera (L. Gen. n. 526)Musielina. Rodzaj, odnoszący się do rodziny strąkowych, podro-dziny czułkowych (Leguminosae—Mimoseae), typ plemienia Adenanthereae. Kwiaty zwykle dwupłcio-i tylko czasami pomieszano-płciowe, pięcio-mieme, rzadziej cztero •mierne. Osadnik krótki i wklęsły. Kielich arostolistny i łupinowy, a, korona wolnopłatkof.a, łupinowa lub rzadziej dar

A denai ithereae—Ad eon à.

chówkowata Pręcików dziesięć, z których pięć Adenés, z przydomkiem „li roi” (w znaczeniu naprzemianległych płatkom, dłuższych, nitki król poetów), należał do celniejszych epików fran-u wszystkich wolne, a pylniki dwukomórkowe, do- cuskich z drugiej połowry w. XIII. Urodzony środkowe, uwieńczone trzoneczkowatym, odpadają- w Brabancie (około 1240), żył na dworze tamecznym gruczołem. Zawiązek owocowy beztrzonecz- nego księcia, Henryka 111, później z hrabią Flankowy, lub na krótkim trzoneczku, wydłużony dryi udał się do Włoch i tu bawił do r. 1296. Da-w szyjkę cienką, pojedynczą, zakończoną znamię- ta jego śmierci nie jest znana. A. jest autorem niem. Owocem jest strąk równowązki, prosty lub czterech poematów: „Les enfances Ogier“, „Berte łękowaty. Nasiona często rozdzielone przegród- aux grans piés”, — „Beuve de Comarchie“ odno-kami poprzecznemi, wychodzącemi z wnętrza owo- j szących się do cyklu podań o Karolu W„ i „Clću-cni. zawierają pod swemi barwnemi powłokami J madés”. Najwięcej wartości literackiej, zdaniem zarodek mięsisty, otoczony bielmem rogowem, dość ! krytyków, posiada „Berta”, chociaż w ogóle A. obfitem. Musieliny, zwane pospolicie „Condoris“, ! należy już do poetów z doby upadku epiki staro-są drzewami bezbronnemi, o liściach podwójnie francuskiej, wynosi się zaś nad innych współcze-pierzastych, kwiatach zebranych w grona lub kło- snych większą raczej zręcznością w opracowywaniu materyału, aniżeli inwencyą i poczuciem poetyckiem. Dzieła jego wydał ostatnio Hasselt i Scheler (1865—74. Bruksela).    E- °-

Adenis Juliusz (* 1823 w Paryżu), pisarz dramatyczny francuski, autor komedyj, wodewilów, operetek, które pisał sam, lub do współki z innymi. Z nowszych utworów jego zasługują na uwagę: „Le portrait”, opera komiczna w dwóch odsłonach, napisana do współki z Laurencin’em, z muzyką Lojarta, wystawiona w Operze Komicznej (1883); „Les Templiers”, opera w 5 aktach i 7 obrazach, napisana do współki z Arm. Sil-vestrem i L. Bonnemère’m, z muzyką H. Litollfa, wystawiona z wielkiem powodzeniem w Brukselli w teatrze królewskim (1886).

Adenis EugeniuszFeliks (*1854 w Paryżu), syn poprzedniego, także pisarz teatralny. Jego „Diogène et Scapin”, grany przez Coquelin’ôw, miał wielkie powodzenie. Opera „Saint Mégrin”, do której muzykę napisali bracia Hillemacher, cieszyła się również wielkiem powodzeniem. Prócz tego pisał wierszem drobnostki, często deklamo-

„Flirtation“, Le revolver“.

Adenochirapsologia (grec, aden—gruczoł, wole; chirapsia — dotykać ręką, bgos — nauka), tak brzmiał tytuł dzieła, napisanego przez D-ra В r o-wne’a, przybocznego lekarza króla Karola II, w którem autor objaśnia tradycyjną wiarę ludu, wedle której królowie angielscy (i francuscy) posiadali moc leczenia wola (powiększenie gruczołu na przodzie szyi) za pomocą przyłożenia ręki swej do nowotworu; za tem poszło, że nazwiskiem A. oznaczano samą tę wrzckomą naukę, czyli metodę leczenia przez przykładanie rąk, (jak np. w magnetyzmie).

Adenografia (grec, aden — gruczoł, graphe — opis), anatomiczny opis budowy gruczołów, (część nauki anatomii człowieka).

Adenologia (grec, aden—gruczoł, ń^os^nauka) nauka o gruczołach ciała ludzkiego pod względem anatomicznym, fizyologicznym i patologicznym.

Adeodatus (łac., od Boga dany, Bohdan), papież od r. 672 do 676. rodem z .Rzymu. Niektórzy nazywają go A. II, mianując A-em I. papieża, noszącego imię Deusdedit (615—619).

Adeona, planetoida, odkryta przez C. H. F. Petersa w Clinton 1875 r. Oznaczona jest liczbą

mm?

raf/

Ly

'/■

— ' ”•

i¹

wane przez Coquelin’aj. jaK np. „L’homme, qui ne peut pits Sim

er“

9 99

fl» ЛО Adenanthcr»

ву, wyrastające z kątów liści, lub niekiedy w wiechy wierzchołkowe. Znane są dwa czy trzy gatunki, właściwe strefie podrównikowej. Pień mają dość rozwinięty; daje on drewno budulcowe i przydatne do robót stolarskich. Soczewkowate czerwone ziarna, gatunku A pavonina L., służą do wyrabiania naszyjników, paciorek i t. p. Ziarna tej rośliny zalecano także przeciw wściekliźnie, epi-lepsyi i wielu innym chorobom.    J A-

Adenanthereae Musielinowe. Nazwaplemienia w rodzinie strąkowych — podrodzinie czułko-wych (Leguminosae—Mimoseae). charakteryzującego się kielichem foremnym, łupinowym, pręcikami w liczbie podwójnej, o nitkach wolnych i pylni-kach zakończonych gruczołem.

&u^kloj>edy* fowtzuchna łluaU.

J. A.

(145), czas jej obiegu dokoła słońca wynosi wiednio do bijących trzech źródeł w zagłębie-4,35 lat.    niu na 300 metr. śród okalających je pustyń:

Adept. Nazwę a. przyjmowali alchemicy, któ- Wadan, Szyngit i Atar; liczy ogółem 7,000 rzy sądzili, albo udawali, że dosięgli (aclipisci—do- stałej ludności, zasilającej przeciągające od Ma-sięgnąć) celu swej nauki, tj. sztuki zamiany meta- roku ku Senegalowi karawany. Obecnie, przj lów w złoto, oraz lekarstwa powszechnego na wszel- zamiarach Fraucyi urządzenia stałej komunika-kie choroby (ob. Alchemia). Ztąd obecnie, cyi między Algieryą i posiadłościami w Senegam-w dalszem znaczeniu, nazywa się adeptami wta- bii, nabiera A. wielkiego znaczenia.    A S-

jemniczonych do jakiejkolwiek gałęzi nauki, sztu- Aderklea, wieś w Austryi dolnej, w okręgu ki lub sekty.    Korneuburg, o którą walczono w bitwie pod Wa-

Aderbeidżan (staroż. Atropatene), prowincya gram. Francuzi pod osłoną stu dział, szli na nią perska, leżąca na północnym zachodzie; otaczają najprzód pod wodzą Masséna, a następnie Mac-ją Ardilan, Irak Adżemi, Gilan. Kaukaz i turec- donalda, lecz austryacy utrzymali się w niej aż ka Armenia. Obszar wynosi 104,000 kim. kw. do rozstrzygnięcia bitwy na lewem ich skrzydle. Wszędzie napotykają się ślady wybuchów wul- Aderno, warowne miasto na wyspie Sycylii, kanicznych. Jest to kraj górzysty, pełen najdziw- w prow. Katańskiej, na połudn.-zachodniej stro-niejszych kontrastów. Najwyższe szczyty: Sahend nie Etny. Liczne klasztory męskie i żeńskie, znacz-(3,860 m.), wygasły wulkan Sawalan (3,990 m.), ny wywóz wina i zboża; 19,180 mieszkańców (r. Mały Ararat (4,180 mt.). Główne rzeki Araks 1881). Jest to starożytne Adranum, gdzie stała i Kisil-Use; jezioro Urmia (1,210 m. nad poz. świątynia Adrana, sycylijskiego boga światła morza) ma dokoła 37 ciepłych, słonogorzkich, I i ognia.

ii

. lia

■i

„.в

..

Pli Я

■;ii

\.M,j

tel

mm

■ ‘| J

‘jtШ

b-

:

:î Л

ОЙ

Fie. fil    Aflersbacl»—Sbalne mlastn.

rne

żelaznych źródeł, z "ciepłotą 14V₂°/o R. A. obfituje w marmur, alabaster, a szczególniej w sól. Jezioro Urmia jest bardziej przesycone solą, niż morze Martwe. Ludność składa się z kurdów i plemion turkomańskich; sposób życia przeważnie koczowniczy, kurdowie tylko zajmują się w dolinach rolnictwem i drwalstwem. W miastach poczyna rozwijać się przemysł. A. należy do najbogatszych prowincyj perskich. Stolicą kraju jest Tebris, niegdyś (w XV w.) stolica państwa; wówczas posiadał on do *4₂ mil. ludności, obecnie zawsze 100,000 z górą, dzięki czynnym handlowym stosunkom z Tarabasanem (Trapezuntem) nad m. Czarnem.

Aderer, jedna z obszerniejszych i żyźniejszych oaz w mniej w nie obfitującej zachodniej części Sahary i stąd nazwę Sahel, t. j. piaszczystego тога noszącej. Składa się z trzech części, odpo

Adersbachskie skały, czyli A d. 1 a s kamienny (Adersbacher Steinwald), przedstawiają niezmiernie ciekawe nagromadzenie różnokształtnych skalnych brył, powstałe przez wywietrzenie i wy mul e-piaszczystych pokładów, stanowiących północno-zachodnie odroślą gór Karkonoskich (Riesengebirge), na pograniczu ze Szląskiem, w Czechach. Ńa obszarze, mającym przeszło milę (8 kil.) długości a ćwierć (2 kil.) szerokości, od wsi Aders-bach (Abrspach) do Policy, tworzą one istny labirynt z wielu tysięcy kamiennych słupów, od 60— 80 i więcej m. wysok. a rozmaitej grubości i kształtów, które fantazya ludowa w odpowiednie nazwy uposażyła: wieża Elżbiety, szubienica, ambona, bezzębna baba (Zahnloses Weib), zakwefiona mniszka (Verschleierte Nonne), Eisele, Beisele i t. p. Najciekawsze z nich otwierają wstęp do tego, licznie zwiedzanego przez turystów kamień-

«л

•V'

fer- 'Щ

ЯГ

gi ziemskiej, oraz obiegu punktu przysłonecz-nego, naperyodyczność potopów na ziemi. Teo-ryę A. rozwinęli dalej Groll i Schmick (ob, Ziemia).

Adherbal, syn nu midyjskiego króla Mi-cipsy, który po śmierci ojca, razem z bratem Hiempsalem i stryjem Jugurtą, r. 118 przed Chr. panować zaczął. Gdy jednak Jugurta ffiempsala podstępnie

Ades, śpiewak sła-    л*.    zabJ6 kazał> А. po-

wny z końca XYI ipo~    czął z mm wojnę, lecz

czątku XVII w. Był najprzód u Stanisława Kostki, pubity, uciekł do Rzymu z prośbą o pomoc. Po podskarbiego ziem pruskich, a następnie (1602— długiej zwłoce, którą Jugurta zyskał przekup-1620) na dworze Zygmunta III.    stwem, wybrało się do Afryki rzymskie posel-

Adesseńczycy, Adessenarii (łac. aclsum— je- stwo z L. Opimiusem na czele, r. 115 podzieliło stem obecny). Sekciarze ci wierzyli wprawdzie kraj, lecz A. dostał część wschodnią, znacznie gor-w obecność Chrystusa w Eucharystyi, ale inaczej szą. Już w roku następnym najechał go Jugur-niż kościół. Jedni z nich utrzymywali, ze ciało ta i pohił; A. uciekł po raz wtóry, wzywając po-Chrystusa znajduje się w chlebie, drudzy że oko- mocy od Rzymu. Lecz wszelkie pogróżki senatu, ło chleba, trzeci że pod chlebem, inni wreszcie że wymierzone przeciw Jugurcie, okazały się bez-na chlebie i dlatego też rozpadli się na kilka skutecznemi; Jugurta kraj zajął i A. zamordo-sekk    wać kazał r. 112 przed Chr.

Adhezya ob. P r z у 1 e ga n i e i Spójność. Ad hoc (lać.), do tego; tak mówi się np. o pewnej komisyi wydelegowanej ad hoc t. j. do załat-

BK

i¹'

~¥4:

ЫаЙ

bm

CfJff

? i

il

mm

IIego parku, ldóremu dodaje jeszcze malowni-czości ukrywająca îozszczepione szczyty drzewna roślinność, a ożywia wijący się w skręty przez szczeliny i szumiący wodospadami górski strumień. Są to: tak zwany Modlący się mnich (Der betende Mönch), przedstawiający pewne podobieństwo do klęczącej ludzkiej postaci i Odwrócona głowa cukru (Der umgekehrte Zuckerhut), spoczywająca na węższej podstawie i wznosząca się z łona wód do 16 m. wysokości, skalna, ostrokręgo-wego kształtu bryła. W czasie trzydziestoletniej wojny, w labiryncie Ad. sk. znajdowała bezpieczne schronienie okoliczna ludność i tej zapewne przyczynie przypisać należy wcześniejszy rozgłos, jakiego ta miejscowość nabrała przed częściej obecnie, dla swej łatwiejszej dostępności, zwiedzanej a jednego będącej geologicznego pochodzenia, tak zwanej Saskiej Szwajcaryi, gdyż jeszcze w połowie przeszłego wieku (1739 —70) podróżnicza literatura aż trzy liczy monografie. 1) „Das A-dersbachische Stein-gebirge”v. Godf. Langhaus. Breslau 1739; 2)

„Der Christin Adersbach” v.Diaconus Semper 1756;    3) „Das

Steingebirge in Adersbach“, Bunzlau 1770).

Ades, w starożytności miasto na wybrzeżu Afryki, na południe od Kartaginy, przy ujściu rzeki Ka-tady, którego położenie nieda się dziś ściśle oznaczyć.Konsul rzymski M. Atilius Regulus pobił tu r. 256 pr.

Ch. kartagińskiego wodza Hannona.

Ad generalia (łac.), w ogólności; w procesie, prowadzonym w kraju tutejszym podług dawnego prawa polsk. i podług praw obowiązujących przed reforma sadów;], z г. 1876, było to badanie świadka lub podsądnego co do jego pochodzenia, nazwiska, religii i t. d., poczem przystępowano do badania ad causam (ob.).

Adhelm, oh. A Id helm.

Adhémar, (lub Adzèmar) Wilhelm, słynny trubadur z XII wieku, urodzony w Marve-jols (dzisiejsza Languedoc). Biblioteka paryska posiada rękopis jego biografii i pięciu pieśni.

Adhémar Józef Alfons (* 1797 w Paryżu, —-f1862 tamże). Był nauczycielem matematyki i ogłosił kilka wybornych dzieł, traktujących głównie o zastosowaniach geometryi wykreślnej do prac inżynierskich, jak; „Traité de geometrie descriptive“ (Par. 1834, 5 wyd. 1883); „Traité de perspective linéaire“ (1838, 3 wyd. 1860); „Traité des ombres“ (4wyd. 1866); „Traité de coupe des pierres“ t7 wyd.

1874). Największy wszakże rozgłos zyskał dziełem „Révolutions de la mer ou déluges périodiques“ (3 wydanie 1874)w którem wykazuje wpływ wielkich okresów astronomicznych, a mianowicie zmienności mimośrodu dro-

I,

A¹

zwa

stą. Kupki zalążni rozmieszczone na brzegach listków, okryte osłonką, utworzoną z podwiniętego brzegu liścia, pękającą na wewnątrz. Gatunki A-

J.A.

a.

F. J.

wienia pewnej sprawy. Opiekunem ad hoc zwie się ten, którego rada familijna wyznacza do zastępowania nieletniego w razie, gdy jego interes pozostaje w sprzeczności z interesem jego nieletniego rodzeństwa, mianowicie przy działach majątku, przypadłego nieletnim w spadku.

Adiabetyczne krzywe, Adiabetyczne zmiany, ob. Ciepło.

Adiafon (grec.) nowy rodzaj fortepianu, w którym zastąpiono struny widełkami stalowemi. Ażeby ton nie był nadto głuchy i bezbarwny, złączono z każdym klawiszem widełki oktawowe. Na-A. pochodzi stąd, że strój długo zachowuje. Instrument ten wynaleźli Fischer i Fritzsch w Lin-sku roku 1882 i przedstawili go tam na zjeździe muzyków r. 1883.

Adiantum, Złotowłos, rodzaj paproci, należący do rodziny Paprotników (Polypodiaceae). Charaktery jego są następujące: Liście na ogonkach

cienkich, hebanowo-czar-nych i lśniących, pierzasto dwukrotnie, a nawet wielokrotnie rozdzielone, ⁰ Usteczkach czyli dział-] J / Jffm ka°k m™eJ wi§cej trape-\VVvvl\J f [//ЛлЖ zowatych, z brzegiem czę-"    |] [/ fffvm sto klapowanym, znerwa-

,!//Я/ cyą wachlarzową, widla-

S8. Adiantum.

diantum rozdzielają się na sekeye, według formy rozgałęzień liści i sposobu rozmieszczenia na nich kupek zalążni, które układają się bądź w szeregu nieprzerwanym na brzegu listka płodzącego, bądź tworzą grupy oddzielne. Znanych jest około 150 gatunków. Są one właściwe strefie gorącej i w części umiarkowanej, obudwu półkuli. W Europie południowej rośnie zaledwie jeden gatunek A. Capülus Veneris L., który na północ dochodzi do brzegu jeziora Neuszatel w Szwajcaryi, i wyspy Weight w Anglii. Znaczna ilość egzotycznych gatunków Adiantum hoduje się w szklarniach jako rośliny ozdobne, z powodu ich delikatnych liści. Wspomniany zaś gatunek europejski A. Capillus Veneris L.: również często hodowany, poczytuje się przytem za roślinę lekarską. W aptekach znany pod nazwą Herba Capillaris Veneris. Ma on zapach aromatyczny, smak słodko-gorzkawy i zawiera w sobie garbnik i istotę gorzką; używa się na syrop, przepisywany niekiedy w cierpieniach kataralnych niezbyt ostrych. Syrop ten otrzymuje się, nalewając zwyczajny syrop gorący na liście tej rośliny. Takie same własności i zastosowanie ma i drugi gatunek, kanadyjski, A. padatum L.

Addi-buddha, pierwotnie Buddha, zwany także Tagatha, u budystów najwyższe bóstwo, twórca wszech rzeczy, bez którego nic się dziać nie może, którego opieka utrzymuje istność całe-

go świata i wszystkich stworzeń. Aczkolwiek przenika on wszelkie istoty, przecie jest jednym, bo stanowi duszę, a stworzenia są cielesnym jeg:> objawem. To król, udzielający rozkazy; pięciu Buddhów i inne bogi niebieskie są jego ministrami i spełniają jego zlecenia, a wszyscy śmiertelni jego poddani, słudzy i niewolnicy. Wyobrażenia o tern bóstwie powstały prawdopodobnie w X stuleciu, (Dawids, „Buddhism“ 1880, pag. 206—207“) co tłumaczy się tern, że łączą się one z wyobrażeniami gnostyków. В. H. Hodgson. „Essays on the langu litt, a relig. of Nepal a Tibet“ (1874, str. 27, 46 etc. 77, 83); A. Lille, „Buddha a. early Buddhism“ (1^81, str. 13); A. Barth, „Religions of India“ (1882, str. 115, 146); Kern-Jacobi, „Der Buddhismus“ (1882 — 1884, I. 350, 365; II. 174, 530).

Adige, ob. A dyg Adil-Grirej, ob. Gir ej.

Adipocir, ob. Trupi tłuszcz.

Adipsya (grec, a priv., dipse spragnienie) brak pragnienia, jako przypadłość chorobowa, gdy chory, podczas silnej nawet gorączki nie pragnie napoju, co w starożytnej medycynie za sprzeczne z naturą ludzką, a więc za niepomyślne zjawisko uwaźanem było.

A dirittura (włosk.) znaczy: wprost, bezpośrednio; na wekslu zamieszczony, wskazuje, że weksel wystawiony jest wprost na miejsce, gdzie ma być przedstawionym do akceptacyi.

Adirondak, północne kończyny gór Alleghań-skich w północnej Ameryce, poczynają się w stanie nowojorskim na płaskowzgórzu, 220 kim. sze-rokiem, a 150 kim. długiem, znajdującem się 630 m. nad powierzchnią morza; najwyższe szczyty Mount Tahaurus i Mount Marcy (1765 m.) Granitowy rdzeń gór tworzy ostre szczyty, śród których są głębokie i wąskie doliny, porosłe gęstemi lasami; przechowują się w nich niedźwiedzie rysie, pantery i łosie. A. obfituje w różnorodne kruszce; mianowicie nad brzegami jezior Sandfor i Henderson, oraz rzeki A., będącej dopływem Hudsonu, znajdują się w czerwonym granicie znaczne masy żelaza magnesowego.

Aditis (niezmierzona), imię bogini staroindyj-skiej, która w najstarszych zabytkach jest uosobieniem nieskończoności wszechświata. W hymnach Wedów uchodzi za matkę Aditiów, czuwających nad moralną doskonałością ludzkości. — Zob. Alf. Hillebrandt: „Ueber die Göttin Adi-ti“ (Wrocław 1876).

Adjudicata lub „pamiętne sądowe“, inaczej „przysądy“, w dawnem prawie polskiem były to opłaty, które strony przed rozpoczęciem sprawy składać były obowiązane na rzecz członków sądu; szły one do podziału pomiędzy członków obecnych: „praesentibus caedebant”.

Adjudikacya, jest to przysądzenie na własność rzeczy ruchomej lub nieruchomej temu, który na licytacyi publicznej postąpił za nią najwyższą cenę. U nas pod powagą kodeksu postępowania sądowego cywilnego francuskiego, używany był w to miejsce wyraz „przysądzenie“ i stosował

się właściwie tylko do przysądzenia dóbr nieru- się nie może. Obowiązki więc tych służbowych chomych, w drodze przymusowego wywłaszczenia adjutantów podzielić można na połowę i kancela-aa sprzedaż wystawionych. „Przysądzenie“, pole- ryjne. Dlatego francuzi nazywają ich ludźmi od sza-gające na uznaniu, że formy postępowania subha- bli, od konia i od pióra. Oprócz tych słuźbo--stacyjnego zostały dopełnione, i które zwykle po- wych adjutantów, istnieją także tak zwani „oso-zyskiwał popierający sprzedaż, bo nikt inny do biści“ adjutanci, których spotkać można tylko licytacyi się nie zgłaszał, zwało się „tymczaso- w orszaku wojskowym panujących, książąt krwi, wem“; następowało po niem w terminie oznaczo- lub główno dowodzących armiami; noszą oni ty-nym, za dopełnieniem ogłoszeń, i uskutecznieniem tlił generał-adjutantów i ttigiel-adjutantów. Ty-przepisanych form licytacyi, „przysądzenie osta- tuł ten jest odznaczeniem, a nawet, jak dla ge-teczne“. Wyrok, to przysądzenie stanowiący, zwał nerałów, uważa się za posunięcie w randze. Flisie „adjudykacyjnym“. Wyrok ten nie wcześniej giel-adjutantami mogą być oficerowie wszelkiego mógł być wydanym w formie wykonawczej na- stopnia, odznaczeni łaską panującego. Ci osobiści bywcy, jak po spełnieniu przez niego warunków adjutanci używani też bywają do rozmaitych nii-licytacyjnych. Obecnie znaczenie tak wydanego syj ważniejszych, tak w kraju, jak za granicą, wyroku adjudykacyjnego ma decyzya Sądu Okrę- W twierdzach i miastach z większym garnizo-gowego lub Zjazdu Sędziów pokoju, zatwierdza- nem istnieją jeszcze przy komendantach tych jąca nabycie dóbr i przyznająca ich własność ku- twierdz lub miast (plac-komendantura), plac-adju-pującemu (объ укркпленш им^нт за покупате- tanci, noszący także tytuł plac-majorów. Z tego леиъ), która wydaje się dopiero po wniesieniu wyliczenia obowiązków wynika, że na adjutan-przez nabywcę postąpionej na licytacyi ceny .tów służbowych wybierają oficerów co najzdol-i opłat prawrem wymaganych.    F-J- niejszych, we Francyi zwykle oficerów sztabu,

Adjunkt, jest to urzędnik młodszy, dodany w innych armiach wyszukują oficerów⁷, którzy w pomoc starszemu, pospolicie upoważniony pra- wyższą szkołę wojskową przebyli, lub też posia-wem do zastępowania ostatniego w razie choroby dają wyrobione odpowiednio dłuższą służbą do-lub jakiej przeszkody i spełniający czynności, świadczenie.    J-Kg-

przez tegoż mu poruczone. U nas istnieją ad- Adlatus (z łac. ad latus do boku), dodany do junkci przy komisarzach cyrkułowych wWarsza- boku, tytuł jedynie w Austryi używany, a nadawie. Nazwę adjunkta nosi także w niektórych wany dostojnikom wojskowym, którzy pełnią służ-uniwersytetach profesor trzeciego stopnia po pro- bę przy boku wodzów i w danym razie ich za-fesorach zwyczajnych i nadzwyczajnych, f. j.    stępują.

Adjuracja (z łac. adjuratió), zaklęcie, w⁷e-    Adler    Georg Christian, archeolog i teo-

zwanie imienia bożego na świadectwo, lub zaklę- log niemiecki (* 1734 — -f 1804), autor dzieł: cie przez to imię kogoś, aby żądaną rzecz uczy- „Ausführliche Beschreibung der Stadt Rom“ nił. Odwołuję się do Boga lub do jego własno- (4 części, 1781—82), „Nachricht von den ponti-ści n. p. „adjuroteper Deum vivum”, zaklinam nischen Sümpfen” (1784). Są to prace skrzętne cię przez Boga żywego; „adjuro te per firmamen- i wyczerpujące, lecz obecnie przestarzałe, tum, per Evangelium Christi”, zaklinam cię na nie-    Adler    Jakób Georg Christian,    teolog

biosa lub ewangelię Chrystusa. Wyraża to groźbę, duński (* 175G—+ 1834), który, wsparty przez rozkaz albo błaganie (przez Boga żywego i wszyst- króla duńskiego, podróżował po Włoszech, Fran-kich świętych). A. złych duchów, patrz pod E g z o r- cyi i Niderlandach, studyując wschodnie przekłady cyzm.    biblii. R. 1789 wydał większe dzieło traktujące

Adjutant (po francusku: aide de camp—w in- o syryjskich przekładach biblii p. t. ,,Novi i’e-nych językach z odpowiedniemi zmianami: adju- stamenti versiones syriacae.“ Od r. 1783 do 1792 tant), oficer przeznaczony do pomocy w szczegó- był A. profesorem uniwersytetu w Kodau, na-łach służby wyższemu dowódzcy. Liczba ich stępnie generał-superintendentem w Szlezwiku, i ranga oficerska adjutantów zależy od stopnia gdzie popierał niemiecki kierunek narodowy. Je-generała, czy dowódzcy, przy którym pełnią służ • go „Schleswig - holsteinische Kirchenagende“ (r. hę. Adjutanci bywają inspekcyjni, korpusowi, dy- 1797) wywołało wielkie oburzenie śród luteranów, wizyjni, brygadni, pułkow⁷i, batalionowi. Służbę    Adler    Jerzy, węgierski kompozytor    pieśni,

połową odbywają konno, na tej jednak nie ogra- utworów fortepianowych i muzyki pokojowej (ur. niczają się ich obowiązki. W czasie wojny, hi- 1806 w Budapeszcie).

tcw lub manewrów rozwożą oni rozkazy dowódcy,    Adler    Fry dery k, architekt niemiecki (* 1827

piśmienne lub ustne, odbywają rekonesanse, in- w Berlinie), wspólnie z Curtiusem kierował poszu-spekcye, objazdy, i towarzyszą wszędzie dowódcy, kiwaniami wykopalisk w Grecyi. Jest współpra-którego nie odstępują, chyba gdy zostaną przez nie- cownikiem pomnikowego dzieła „Die Ausgrabun-go z rozkazami wysłani. Oprócz tego jednak pro- gen zu Olympia* (1876—18Ы). Pisał o rzyru-wadzą służbową korespondencyę, utrzymują re- skim Panteonie G871), o Atylli w Atenach (1874); gestraturę ludzi, redagują rozkazy i podpisane wydał „Mittelalterliche Backsteinbauwmrke des przez dowódzcę wyprawiają; do nich należy roz- preuss. Staates“ (2 tomy 1859—1869). „Baugc-kład służby, przyjmowanie i wyprawianie rapor- schichtliche Forschungen in Deutschland“ 12 zetów. prowadzenie dziennika służbowego, słowem szyty. Beri. 1870—79). A. jest członkiem Aka-wezyslkie szczegóły, któremi dowódzca zajmować demii berlińskiej, wiedeńskiej i petersburskiej.

cią.

Adlerberg Mikołaj, (ob.) A. W ł o d z i m i e r z.

Adlerberg Włodzimierz syn Teodora (* 1791—-f 1884). Matka jego, Julia, była główną wychowawczynią Wielkich Książąt Mikołaja i Michała Pawłowiczów, skutkiem tego młody Adler-berg od dzieciństwa prawie był nieodstępnym towarzyszem wychowańców swej matki. Tu zawiązała się przyjaźń z W, Książętami, która dotrwała do ich śmierci. Po skończeniu korpusu paziów, A. wstąpił do wojska i brał udział w wojnie 1812—14 r. W r. 1817 został adjutantem W. Księcia Mikołaja, i od tej chwili, przez lat 38, można powiedzieć, iż był mu nieodstępnym. Głównozarządzającym w departamencie poczt został mianowanym w r. 1842; tutaj pozostawił ślad swej działalności przeprowadzeniem konwen-cyi pocztowej z Austryą, Prusami, Szwecyą i Gre-cyą, a wprowadzenie, bez względu na odległość, jednostajnej opłaty od korespondencyi, jest jego prawdziwą zasługą. Po śmierci ks. Wołkońskie-go w r. 1852 został ministrem dworu ; podzielając z przekonania autokratyczne poglądy cesarza Mikołaja, stał się najbliższym całej rodziny cesarskiej i nader ważne polecenia nieraz odbierał, lecz w kwestyach politycznych zawsze stał na uboczu. Tytuł hrabiowski otrzymał w r. 1847; był kanclerzem cesarskich orderów, szefem pułku Smoleńskiego piechoty i t. d. Cesarz Mikołaj do zgonu był mu życzliwym, w testamencie przyjacielsko prawie go wspomniał, a na łożu śmierci zalecił go swemu synowi i następcy. Zachował też i przy nowem panowaniu Adlerberg swe znaczenie, lecz nowy prąd, jaki powiał, nie zgadzał się już z jego zasadami, został więc tylko ministrem dworu cesarskiego, a w r. 1872, skutkiem nadwątlonego zdrowia, głównie wzroku, i z tego stanowiska usunąć się musiał. Mini-steryalna teka przeszła w ręce jego syna Aleksandra; młodszy, Mikołaj, był generał-guberna-torem Pinlandyi i na tern stanowisku pozostawał przez lat kilka. Hr. Mikołaj Adlerberg jest autorem wspomnień z podróży: „Z Rzymu do Jerozolimy,” wydanych w Petersburgu w roku 1853.    в. ł

Adlerbeth Gudmund Goran(*1751—fl8l8), poeta szwedzki, w swoim czasie bardzo ceniony za tragedye w smaku klasyczno-francuskim. A. więcej się zasłużył literaturze ojczystej tem, że przerabiając „Hakona” Eywindra, pierwszy przypomniał Szwedom średniowieczne poezye skaldów. Główną wszakże i najtrwalszą jego zasługą są niezastąpione dotychczas przekłady Horacyusza, Owidyusza i Wirgiliusza; zwłaszcza przekład „Eneidy” jest wzorowy.

Adlercreutz Carl Johan, hrabia, szwedzki generał i naczelnik buntu z r. 1809 (* 175 7 — j 1815). Już w r. 1770 wstąpił do wojska i doszedł aż do godności szefa sztabu wojska finlandzkiego. Gdy w r. 1808 Rosyanie wkroczyli do Einlandyi, miał znaczny udział w kilku bitwach, lecz pod Oravais przez Kamenskiego został pobity. Jenerał ruski Kulniew przeprowadził swe wojsko przez cieśninę Kwarken i stanął na ziemi szwedzkiej. Tak niepomyślny przebieg wojny przypisywano nieudolności króla Gustawa IV, który okazywał nawet widoczne objawy obłąkania. Pomiędzy oficerami i szlachtą zawiązał się spisek, do którego wszedł też A. Zbuntował się najprzód oddział 3,000-ny i ruszył ku stolicy; po drodze przyłączały się do niego inne oddziały i d. 13 marca 1809 r. A., wraz z feldmarszałkiem Klingspor, oraz wielu niższymi oficerami, aresztowali króla, który żadnego oporu nie stawiał i d. 29 marca abdykacyę podpisał Sejm uznał spiskowców zbawcami ojczyzny i koronę oddał księciu Sudermanii, sprawującemu tymczasowo regencyę, Karolowi XIIJ, d. 6 lipca tegoż roku. A. był następnie szefem sztabu przy następcy tronu, Karolu Bernadotte, podczas wojny z Napoleonem w Niemczech (1813) i w wyprawie norweskiej (1814); za swe liczne zasługi otrzymał tytuł hrabiowski niedługo przed śmier-

Adlerfeld Gustaw, dziejopisarz szwedzki, (*1671 - •{* 1709). Napisał: „Histoire militaire de Charles XII, roi de Suède, depuis Гап 1700 jusqu’ â la bataille de Pultava en 1709” (wydane przez jego synów w czterech tomach w Amsterdamie r. 1740 i w Paryżu r. 1741), dzieło bardzo dokładne, obfitujące w szczegóły aż do bitwy pod Połtawą, w której zginął. Tom czwarty jest dopełnieniem, skreślonem przez jednego z oficerów szwedzkich.

Aldersparre Jerzy (* 1760 — f 1835) wybitną grał rolę w życiu politycznem i umysło-wem Szwecyi na schyłku XVIII i w początkach XIX stulecia. Karyerę publiczną rozpoczął od służby wojskowej za Gustawa III i po ukończeniu wojny z Rosyą, miał sobie od króla poru-czoną tajemną misyę udać się do Norwegii, żeby ją pobudzić do powstania przeciw Danii; misya ta jednak nie powiodła się. Po śmierci Gustawa III, A., niezadowolony z nowych rządów, usunął się do życia prywatnego i oddawał się literaturze. Poezye jego nie mają znaczenia, ale za to wielkiej doniosłości było wydawane przez niego czasopismo, początkowo pod tyt. „Läsning för Landsman” (1795 — 6), później jako „Läsning i blandade Aemnen” (1797 — 1801), poświęcone literaturze, naukom, moralności i sprawom ekonomicznym. Wszystkie wybitniejsze osobistości zasilały je swojemi artykułami, których zadaniem było rozpowszechnić w narodzie nowsze liberalne pojęcia. W r. 1808, gdy wybuchła nowa wojna z Rosyą, A. wstąpił powtórnie do wojska i wkrótce otrzymał dowództwo nad częścią armii zachodniej. Na tem stanowisku niemało się przyczynił do detronizacyi Gustawa IV i wyniesienia na tron Karola XIII. W nagrodę za to A. został mianowany generałem-adjutantem i oprócz innych zaszczytów otrzymał godność hrabiowską. Po śmierci Karola XIII, w r. 1830 A. zaczął wydawać „Handlingar rörande Sveriges äldre och nyare historia”, dzieło, w którem zamieścił różne tajne dokumenty i swoją korespondencyą ze zmarłym królem i innemi znakomitemi osobisto-

♦cjami. Publikacya ta uwikłała go w proces prasowy i naraziła na zapłacenie znacznej kary pieniężnej. Pomimo to, wydawnictwa nie zaniechał i ukończył je w r. 1833 (9 tomów).

z żoną żył w wielkiej miłości i szczęściu. Ale szczęście naraz doznało zaćmienia: Admetowi groziła śmierć przedwczesna. Znowu zawinął się Apollo i wyjednał u Moir przedłużenie nici jego życia, o ile znajdzie się ktoś, co go w katastrofie zastąpić zechce. Ojciec rodzony i matka odmówili; kochająca i uwielbiająca go żona zgodziła się z radością natychmiast. Umarła. Zjawił się w pierwszych chwilach żałoby przyjaciel i częsty bywalec w domu Admeta, Herakles (znany z ratunków wszelkiego rodzaju, opatrzność wieku bohaterskiego Grecyi), i on to, siłą swą a zręcznością, wydarł umarłą Alcestę z objęć śmierci i żywą powrócił niepocieszonemu mężowi. Wprawdzie, legenda późniejsza, z czasów kiedy w Grecyi krytyczniej i pozytywniej zapatrywano się na mity, przedstawia się co do swego znaczenia prozaicznie), a mianowicie (Plutarch) Herakles, jako niezmiernie biegły lekarz, przybył w samą porę, by przyprowadzić do zdrowia i życia Alcestę, chorą, jak się zdawało, bez ratunku. W każdym razie, podanie to, w którem tak ważną rolę odgrywa rycerska dzielność, wdzięczność, przyjaźń, miłość i poświęcenie, należy do mytów

Adlersparre Karol August (* 1810 —

•j* 1862), syn poprzedniego, pisywał poezye i nowele, które wydawał pod pseudonimem Albano.

Ad libitum (łać.), według upodobania, skrócone:—ad lib. lub—ad 1. W muzyce, na miejscach w ten sposób oznaczonych, wolno grającemu zmienić tempo według potrzeby, upodobania i smaku.

—A. 1. umieszczone w partyturach obok jednego instrumentu, oznacza, że dane miejsce może być przy wykonaniu opuszczone.

Ad majorem Dei gloriam, wyrażenie łacińskie, znaczy: na większą chwałę boską.

Admete, W mitologii greckiej: 1) jedna z Okea-nid, córek Okeanosa i Tetydy. 2) Córka Eury-steusa, której Herakles przynieść miał pas Hip-pjdity, królowej Amazonek. Płaskorzeźba w willi Albani przedstawia A. składającą ofiarę Heraklesowi. (Zob. Zoëga „I bassirilievi antichi di Roma”, II, 70.)

rzadkich i najpiękniejszych. („Iliada”; II, 715, 766. „Apollodor”; I, 9, 15. „Eurypides”; Al-kestis.) Welcker, „Griech. Trag.” (str. 344), wspo-

K. к.

Administracya. Pod administracyą, zarządem, w najobszerniejszem tego słowa znaczeniu, rozumiemy każdą ludzką działalność, która, mając na celu osiągnięcie pewnego oznaczonego celu i urządzona odpowiedniemi przepisami, wymaga ciągłej uwagi i przejawiania się woli. W tern znaczeniu można mówić o administra су i majątku, pewnej instytucyi, kościoła i t. p. W tern też ogólnem znaczeniu wszystkie funkcye orgauów państwowych są czynnościami administracyjnemu Tak prawodawca, jak i sędzia, jak każdy inny organ państwa, administruje czyli zarządza jego intere-W ogóle więc pod administracyą, w zastosowaniu tego pojęcia do państwa, rozumiemy wykonywanie zadań państwowych, działalność państwa, mającą na celu urzeczywistnienie jego celów. Takie jednak pojęcie administracyi byłoby za obszerne. Zwykle nauka ścieśnia je i ogranicza przez wyłączenie niektórych czynności, które, jakkolwiek mają na celu zarząd interesów państwa, nie należą do administracyi w właści-wem tego słowa znaczeniu. Najprzód więc z administracyi państwowej należy wyłączyć działalność prawodawczą. Nie ulega wątpliwości, iż stanowienie praw jest jednein z zadań państwowych i że prawodawca, stanowiąc je, załatwia pewne interesy państwowe, administruje niemi. Prawodawstwo jednak różni się od administracyi głównie przez to, iż prawodawca, ustanowiwszy pewne prawo, nie zajmuje się sam jego wykonaniem, pozostawiając to innym organom państwowym, władzom administracyjnym. Następnie z admi-

Admetos. mityczny bohater z rodu Eolidów, a legenda przywiązana do jego imienia jest jedną z najpiękniejszych, pełną poezyi, uczuć szlachetnych i żywiołu dramatycznego. Początek jej daje Kretheus, bezpośredni syn boga Eola. Je- mina o zaginionej sztuce Sofoklesa, p. t. „Alke-den z królów, nazwiskiem Pelias, miał nadobną stis” lub „Admetos”. Domyślamy się, jakaby to córkę Alcestę, którą ojciec temu tylko przyrzekł była śliczna rzecz, gdyby z rąk tego poety wy-oddać w małżeństwo, kto przyjedzie doń na wo- szła. zie. zaprzężonym w dzika i lwa. I zjawił się junak taki. Rył to wnuk Eolidy Kretheusa, Admetos, syn Feresa (eponima miasta Fere, w Tessalii).

Przyjmował on już przedtem udzW w bohaterskich sprawach, a mianowicie w łowach na strasznego dzika kalidońskiego, tudzież w wyprawie argonautów po złote runo do Kolchidy. Teraz, na zawołanie Peliasa, przybył w żądanym zaprzęgu i przyrzeczoną nagrodę otrzymał. Trzeba wszakże wiedzieć, że stało się to przy pomocy boga Apollona, który z wyroku Zeusa odsiadywał wówczas karę na ziemi za to, że mu pozabijał Cyklopów. Bawił więc na dworze Admeta, sami jako niewolnik, zajmował się jego trzodą i końmi, a to tak skutecznie, że synowi jego, Eume-losowi (który pięknie śpiewał) mógł dostarczyć na wojnę trojańską najpiękniejsze z całej armii rumaki. Lubo darmo u Admeta chleba nie jadał, przeciwnie, ciężko pracować a nawet żarna obracać musiał, z tego jednak chwilowego pobytu na pokucie, wyniósł do Olimpu pewne uczucie wdzięczności i przyjaźni dla swego śmiertelnego pana i jego rodziny. I tak, Admetos obraził na siebie boginię Artemidę (leśnych zwierząt opiekunkę) prawdopodobnie za to, że śmiał dwa dzielne, wolne zwierzęta, króla pustyni i króla lasu, zażyć do tak mizernej posługi jak wóz; przytem, na weselu z Alcestą zapomniał przy objatach wymienić jej imienia: ona też, mszcząc się, do sypialnej komnaty nowożeńców nawpusz-czała wężów. Apollo wystąpił, ułagodził gniew siostry i pojednał ją z Admetem, który odtąd

rnstracyi, w właściwem tego słowa znaczeniu, należy wyłączyć wymiar sprawiedliwości. Za pomocą wymiaru sprawiedliwości cywilnej i karnej, państwo zaspakaja jedną z najpilniejszych potrzeb społeczeństwa, zapewnia bowiem porządek prawny, bez którego nie inoźnaby myśleć o istnieniu samem państwa i społeczeństwa. W wymiarze sprawiedliwości zainteresowani są wszyscy, gdyż bez niego żadne współpożycie ludzi byłoby niemożliwe. Wymiar sprawiedliwości różni się jednak od administracyi, w właściwem tego słowa znaczeniu przez to, iż działalność państwa w celu wydzielania jej, w celu utrzymania porządku prawnego, następuje zwykle wtedy tylko, kiedy interesy bądź pojedynczych ludzi, bądź państwa, były przez trzecie osoby naruszone, a które-mi państwo, ze względu na dobro publiczne, winno się zająć. Z powodu ważności, jaką ma wymiar sprawiedliwości, była nawet chwila, kiedy w teoryi przeważało zdanie, źe z wymiarem jej kończy się zadanie państwa („Rechtsaat”), że skoro tylko państwo zabezpieczyło go, nie powinno już mieszać się do działalności społecznej. Obecnie wszakże teorya ta zupełnie zarzucona została, gdyż w przeciwnym razie wiele najżywotniejszych interesów państwa i społeczeństwa nie byłoby załatwionych. Tym sposobem, po wydzieleniu prawodawstwa i wymiaru sprawiedliwości, pod administracyą w ściślejszem tego słowa znaczeniu, należy rozumieć działalność państwa, mającą na celu urzeczywistnienie zadań państwowych. doprowadzenie ich do samego wykonania. Różnica między prawodawstwem, wymiarem sprawiedliwości i administracyą, była podstawą d wystawienia przez Montesquieu („Esprit des lois, księga XI) teoryi o podziale władzy państwowej w ogóle na trzy władze, zupełnie od siebie niezależne, mianowicie władzę prawodawczą (puissance legislative), sądową (la puiss. de juger) i wykonawczą czyli administrującą (puiss. excen-trive). I ta teorya wszakże została także później zarzucona, gdyż okazała się fałszywą, a oprócz tego zastosowanie jej mogło okazać się nader zgu-bnem w praktyce. Fałszywą była z tego powodu, że w państwie nie ma i nie może być trzech władz współrzędnych, jedna od drugiej niezależnych, ale tylko jedna najwyższa władza państwowa. To zaś, co uważano za oddzielne władze, było w gruncie rzeczy tylko rozmaiterai przejawami działalności tejże samej władzy państwowej. Teorya ta była fałszywą i dlatego, iż oddzielenie zupełne tych władz było niemoźliwem, każda bowiem z nich musiała mieć niektóre atry-bucye, należące w gruncie rzeczy do innych. Tak np. niepodobna było odmówić władzy wykonawczej prawa stanowienia pr zepisów⁷, wydawania pewnych rozporządzeń, obowiązujących ogół, tak jak prawa, wydawmne przez władzę prawodawczą; niepodobna też było odmówić jej w niektórych wypadkach prawa sądzenia, czy przepisy, przez nią wydawmne, nie były naruszone. Jednem słowem, miała ona i ma pewne funkcye prawodawcze i sądowe. Toż samo można powiedzieć o dwóch

innych władzach. Z drugiej strony teorya ta była w skutkach swych niebezpieczną, giiyż gdyby przeprowadzić ściśle oddzielenie jednej władzy od drugiej, i wzajemną ich niezależność, wtedy inoźnaby się obawiać, źe władze te, działając widocznie w swoich widokach, wpadną w kolizyę, w spory z drugiemi. Ostatecznie stan taki mógłby doprowadzić w państwie do anarchii, zagrażającej jego istnieniu. Słusznem zaś w teoryi powyższej było to, iż zwróciła uwagę na to, źe rozmaite przejawy jednej i tej samej władzy państwowej winny być organicznie pomiędzy rozmaite organy rozdzielone. Administracya, w tein pojęciu, jakie o niej powyżej wystawiliśmy, może być podzielona jeszcze na kilka innych części, stosownie do celów, jakie państwo działalności swej naznacza. Pierwszym z tych celów będzie urządzenie odpowiedniej siły zbrojnej, za pomocą której państwo może odeprzeć napaść nieprzyjaciół zewnętrznych, lub zapewnić bezpieczeństwo wewnętrzne i tym sposobem zabezpieczyć swoje istnienie. Jest to przedmiotem administracyi siły zbrojnej, wojskowości. Drugim celem jest urządzenie ekonomicznego bytu państwa, jako istoty samoistnej. Wi-docznem jest, że państwo dla urzeczywistnienia swoich zadań, potrzebuje pewnych środków ma-teryalnych, które zbiera za pomocą podatków, ceł i t. p. Zarząd tern wszystkiem stanowi admini-stracyę finansów czyli skarbu. Trzecim celem jest utrzymanie stosunków z innemi państwami, wy-stępującemi także samoistnie, czyli załatwianie tak zwanych spraw zagranicznych. Dlatego państwo ustanawia ajentów dyplomatycznych, konsulaty, zawiera traktaty, mające na celu bezpieczeństwo lub korzyść państwa lub jego obywateli i t. p. Wszystko to jest przedmiotem administracyi spraw zagranicznych. Wreszcie pozostaje jeszcze ostatnia gałęź administracyi, tak zwanej administracyi wewnętrznej. W administracyi tej idzie o takie urządzenie stosunków wewnętrznych w państwie, przy których byłby możliwy rozwój pojedynczych jednostek i całego społeczeństwa. To stanowi administracyę w najściślejszem tego słowa znaczeniu. Takim sposobem, dołączając do powyższych działów administracyę wymiaru sprawiedliwości, widzimy, iż administracya w ogóle dzieli się na pięć głównych działów: 1) zarządu sprawiedliwości, 2) skarbowości, 3) siły zbrojnej, 4) spraw zagranicznych i 5) spraw wewnętrznych. Podział ten stanowi podstawę organizacyi władz administracyjnych państwa, czyli podziału ich na ministerya.    A- °-

Administracyjne prawo. Prawo określa rozmaite stosunki w państwie. Stosunki między po-jedynczemi jednostkami urządza prawo cywilne, stosunki tychże jednostek do państwa i nawzajem urządza prawo publiczne. Zastanawiając się jednak nad temi ostatniemi stosunkami, widzimy, iż mogą one być dwojakie. Przedewszystkiem państwo, ażeby było w stanie wykonywać swojo zadania, musi mieć odpowiednią organizacyę. Ta część prawa publicznego, która określa organizacyę budowy, czyli konstytucyę państwa, ńazy-

Wa się prawem państwowem. W prawie więc państwo wem zawierają się przepisy prawne, określające naturę i granice władzy państwowej, organy tejże władzy, tudzież ich prawa i obowiązki, stosunki zasadnicze władzy państwowej do pojedynczych obywateli. Państwo jednak, jak widzieliśmy wyżej (ob. Administracya), wykonywa rozmaite działania, czynności, które w ogóle stanowią przedmiot administracyi, w obszernem tego słowa znaczeniu. I te także czynności, sposób, w jaki je państwo i jego władze wykonywają, winny być określone przez prawo. Ta część prawa publicznego, która określa administracyę państwa, nazywa się prawem administracyjnem w obszernem tego słowa znaczeniu. Pod prawem administracyjnem więc należy rozumieć systemat przepisów prawnych, odnoszących się do administracyi państwa. W skutek tego, do niego będą należeć przepisy, urządzające organy państwowe, władze administracyjne, mające za zadanie wykonywać zadania państwowe, o ile przepisy te nie należą do prawa państwowego; przepisy, wskazujące sposób postępowania tychże władz; przepisy, określające urządzenia i środki zabezpieczenia wykonania przepisów administracyjnych. Jak administracya wszakże w ogóle dzieli się na kilka głównych części, tak samo, stosownie do tego, i prawo administracyjne może być podzielone. W skutek tego mamy prawo administracyjne, odnoszące się do wymiaru sprawiedliwości, spraw wojennych,

W- Niemczech wszakże jeszcze w 1832 r. R. vcn Mohl używał dawniejszych wyrażeń w dziele: „Die Polizeiwissenschaft nach den Grundsätzen des Rechtsstaates” (trzecie wyd. 1866 r.). Dopiero Mayer (w „Grundsätze des Verwaltungsrechts” 1862), Stein i inni wprowadzili w użycie nową terminologię. Literatura: L. v. Stein „Verwaltungslehre” 1865. „Handbuch der Verwaltungslehre” 1876 i inne; Inamasternegg „Verwaltungslehre in Umrissen” 1870. Kirchenheim „Einführung in das Verwaltungsrecht” 1885. Loe-ning „Lehrbuch des deutschen Verwaltungsrechts“ 1884. Sarwey „Allgemeines Verwaltungsrecht“ 1884. Stengel „Lehrbuch des deutschen Verwaltungsrecht“ 1886, „Wörterbuch des deut. Verwaltungsrechts“ 1889. Gneist „Das englische Verwaltungsrecht“ 1867 i inne. Laferieu .Cours de droit public et administratif“ 1860. Batbié „Traite de droit public et administratif“ 1862. „Precis du cours de droit public et administratif“ 1876. Ancoc „Conferences sur le droit administratif“ 1878. Ducocq „Cours de droit adm.“ 1881. Dufour „Traite general de droit adm. applique“ 1868 — 70. M. Block „Dictionnaire de l’adnii-nistr. française“ 1877, wraz z corocznemi dodatkami (supplements). Bèquet et Dupré .Repertoire du droit administratif“, VII vol. 1886 (nieskończone). Riberi Luigi „Dizionario di ammistra-zione italiana“ 1884. Astengo „Dizionario amini-nistrativo“ 1885. Okolski „Wykład prawa admi-

A o.

Administracya poręczająca, jest to rodzaj stosunku prawnego, zajmujący pośrednie miejsce pomiędzy pełnomocnictwem a dzierżawą. Ma on zastosowanie najczęstsze, jeżeli nie wyłączne, do sposobu użytkowania z dóbr donacyjnych przez osoby, które niemi Najwyżej obdarowane zostały. Osobom takim niewolno jest wypuszczać dóbr darowanych w dzierżawę; oddają je tedy w a. p., to jest w zarząd, wykonywany bez zdawania rachunków, lecz z obowiązkiem płacenia corocznie pewnej, z góry oznaczonej, sumy, jako dochodu, za który administrator właścicielowi dóbr porę-

finansów, czyli prawo skarbowe, spraw zagranicz- nistracyjnego“ 1880 — 4. nych, czyli prawo międzynarodowe, i spraw wewnętrznych. To ostatnie nazywa się prawem administracyjnem w ścisłem tego słowa znaczeniu.

rzono

к. J.

Administracya sądowa. Tak zwie się zarząd, który wykonywa osoba przez sąd wyznaczona, nad majątkiem nieruchomym, gdy o własność lub posiadanie tego majątku żaden spór nie zachodzi, a przeto do zaprowadzenia sekwestru (ob.) nie ma zasady, lecz wypada zapewnić jedność kierunku, na którym zbywa, lub zapobiedz starciom i zawikłaniom, zwykle nieuniknionym, gdy o zarząd współubiega się kilka stron uprawnionych. Takiego rodzaju administracya zaprowadza się najczęściej w ciągu postępowania działowego, lub nawet przed jego wytoczeniem, gdy strony interesowane chcą i mogą pozostawać do czasu w niepodzielności (por. art. 815 к. c.) W medycynie przepisywanie i zadawanie lekarstw, zwie się także ich administracyą.    F- J-

Administracyjna, inaczej wykonawcza władza, w swym całym składzie jest jedną z trzech władz kardynalnych, a raczej gałęzi najwyższej władzy

Pojęcie jednak prawa administracyjnego, tak jak je wskazaliśmy powyżej, a naw;et i nazwa, wyrobiły się dopiero w ostatnich czasach. We Francyi w końcu XIY i na początku XV w., z greckiego wyrazu „politeia”, łacińskiego politia, utwo-wyrazy policia, police, policité, pod któremi pojmowano działalność władz państwowych, w celu zapewnienia porządku publicznego, dobrobytu, moralności. W końcu XV w. wyrażenie to i pojęcie przeniosło się do Niemiec, gdzie w 1530 r. było cza. wydane przez sejm pierwsze ogólne postanowienie t. z. dobrej policyi {guter Polizei). Ztąd wszelką działalność państwa, mającą na celu zapewnienie porządku, bezpieczeństwa i t. d., zaczęto nazywać policyą, a przepisy prawne, odnoszące się db tego, prawem policyjnem. Takiej nazwy używali jeszcze w XVIII w. we Francyi Delamare (w „Traite de la police, ou Гоп trouvera l’histoire de son établissement, les fonctions et le prerogatifs de ses magistrats” 4 vol. 1722 — 1738) i w Niemczech Justi (w „Grundsaetze der Polizeiwissenschalt”

1756 i w „Die Grundfeste der Macht und Glückseligkeit der Staaten, oder ausführliche Darstellung der gesammten Polizeiwissenschaft’' 1760), którzy uważani są za założycieli nauki administracyi. We Francyi wszakże od końca XVIII w. wprowadzono w użycie wyrazy : administracya i prawo administracyjne. Tak samo, za przykładem Francyi, i u nas w początkach XIX wieku.

Bncylilopcdya l’owsxeehaa ilu*U.

F. J.

F. J.

państwowej, na których samodzielnem i w odpowiedniej mierze od siebie niezależnem funkcyo-nowaniu, polega prawidłowe działanie ustroju państwa. Większe lub mniejsze jej oddzielenie od władzy prawodawczej i sądowej stanowi o większej lub mniejszej mierze swobód, przysługujących obywatelom kraju. Do r. 1866 wiele zadań, należących do zakresu działania władzy sądowej, spełniała w Rosy i policya. Wprowadzona w tym roku, a postanowiona jeszcze w r. 1864, następnie i w kraju tutejszym zastosowana reforma sądowa, za jeden z głównych celów miała właśnie zupełne oddzielenie sądowej od policyjnej i w ogóle administracyjnej władzy; w tym to celu, między innemi, ustanowiono w prawach, tej reformy dotyczących, instytucye pokojowe: mianowicie sędziów pokoju w Rosyi, zaś w Królestwie Polskiem takichże sędziów po miastach, a po wsiach sądy gminne (por. na czele tomu I-go zbioru p. t. „Судебный уставы 20 ноября 1864 г., съ изложешемъ розсужденШ на коихъ они основаны”, punkt 2-gi zasadniczych, podstaw postępowania sądowego cywilnego). Świeżo wprowadzona w Rosyi instytucya naczelników ziemskich (ob.), za zwrot ku dawnemu poczytaną być może.

Administrator, jest to ten, który sprawuje zarząd spraw pewnych, powierzony mu przez władzę lub instytucyę właściwą, lub nawet z prawa na niego spadający (np. ojciec w czasie trwającego małżeństwa, jako rządca majątku; matka, po śmierci ojca; lub zastępcy, jako opiekunowie nieletniego z prawa). W sprawowaniu godności duchownych, administratorem biskupstwa lub probostwa zwie się kapłan, zarządzający odpowie-dniem beneficyum w czasie, zanim to stanowczo obsadzonem zostanie. Administratorem sądowym jest osoba, przez sąd wyznaczona, w przypadkach, o których wyżej pod wyrazem „Administracya sądowa” była mowa. W Królestwie Polskiem naczelny kierownik zarządu dóbr monarszych, niegdyś małżonce wielkiego księcia Konstantego, syna Pawła, nadanych, ma tytuł „administratora księstwa Łowickiego”.

Administracya gospodarcza, czyli zarząd dóbr ziemskich, jest to wewnętrzny i zewnętrzny kierunek gospodarstwa wiejskiego i wszelkich interesów, ściśle z niem złączonych. Admioistracyą gospodarczą zajmuje się zwykle sam właściciel majątku, albo dopełnia jej przez osobę, ze swego ramienia ustanowioną. Ostatni wypadek miewa zwyczajnie miejsce w większych posiadłościach ziemskich. W majątkach, własnością małoletnich będących, zarząd sprawuje opiekun, mianowany przez radę familijną, lub w swojem zastępstwie ustanawia administratora, jeżeli został do tego przez radę familijną upoważniony. Działalność ustanawianego administratora bywa różną, w miarę szerszej lub więcej ograniczonej plenipotencyi, udzielonej mu przez właściciela, co w akcie urzędowym, lub we właściwej instrukcyi, przy zawieraniu umowy, określonem zostaje. Stosownie do rozciągłości plenipotencyi, administrator nosi odpowiednią nazwę: pełnomocnika, plenipotenta lub rządcy. Terminologia wyrazów: pełnomocnik i plenipotent jest równoznaczna, zwyczajem jednak uświęcona zachodzi między niemi różnica. Administrator - pełnomocnik zastępuje właściciela we wszystkich czynnościach, tak prawnych, jak zewnętrznych i wewnętrznych majątku i w jego imieniu prawnie działa. Do plenipotenta należą sprawy prawne i zewnętrzny kierunek majątkiem. Rządca zaś zwykle wewnętrzną administrację majątku sprawuje. Administrator, oprócz stałej, umówionej pensyi rocznej i utrzymania, mniej lub więcej ograniczonego, pobiera zwykle tantyemę, czyli pewien procent od czystego dochodu z majątku. Co ma być uważane za czysty dochód, to w umowie ściśle powinno być oznaczone, aby w przyszłości uniknąć nieporozumień, wypłynąć ztąd mogących. Administrowanie, czyli zarządzanie majątkami ziemskiemi, stanowi oddzielną, specyalną gałęź wiedzy z dziedziny nauk gospodarstwa wiej -skiego. Administracya jest ściśle związana z rolnictwem i przy jej zastosowaniu z dobrobytem ziemian. Zadaniem dobrego rolnika jest otrzymanie najwyższej produkcyi rolnej, a dobrego administratora, najwyższego czystego dochodu z majątku. Te dwie oddzielne umiejętności ściśle są z sobą związane; połączona zdolność rolnika i administratora w jednej osobie, przedstawia dobrego w całem znaczeniu gospodarza wiejskiego. Głownem zadaniem administratora jest otrzymanie najwyższego Czystego dochodu z majątku; interes właściciela, swego chlebodawcy, na pierwszym planie mieć winien. Do osiągnięcia tego celu prowadzi: wypośrodkowanie, za pomocą dokładnej rachunkowości, czy przez odpowiednie nakłady, czy zaś przez czynione oszczędności w wydatkach, dojść do tego rezultatu można. Wnioski pozytywne, ztąd wyprowadzone, mają mu służyć za wytyczną w kierowaniu administracyą. Do najważniejszych warunków dobrego administratora należy: znajomość prawa i obowiązujących przepisów, odnoszących się do własności ziemskiej, w celu znoszenia się, w razie potrzeby, z władzami i wypełniania tych przepisów. Dalej, w zakres działalności administratora wchodzi: przyjmowanie i wydalanie służby gospodarczej, utrzymanie ładu i porządku -wewnętrznego, wypełnianie każdej czynności gospodarczej we właściwym, naprzód oznaczonym czasie. Prowadzenie dokładne regestrów gospodarczych i wszelkiej rachunkowości, związek z rolnictwem mającej; obliczanie kosztów produkcyi uprawianych płodów i dopełnianych robót. Stosowanie ekonomii gospodarczej w ten sposób, ażeby umiejętnie zużytkować zdolności pracowników, bez nadużycia ich sił fizycznych. Pilne badanie ruchu handlowego i przemysłowego; umiejętne zużytkowanie produktów rolnych, oraz ich sprzedaż lub kupno w najkorzystniejszych warunkach. Nieustanne śledzenie za postępem i rozwojem gospodarstwa wiejskiego; umiejętne wprowadzanie wszelkich ulepszeń, zastosowanych praktycznie do warunków miejscowych, a podniesienie zysków z majątku mających na celu. Nadto, zgodnie z po-

stępem i duchem czasu, dobry administrator czu- o niemożności zajmowania się przez niego zarzą-wać powinien nad dobrobytem pracowników, za- dem dyecezyi. Władzę administratora określa trudnionych przy gospodarstwie wiejskiem, to jest: prawo kanoniczne. Ogólnie mówiąc, może on nad stopniowym wzrostem zamożności materyalnej wszystko czynić, co biskup, ratione juris dictionis. i podniesieniem ich poziomu umysłowego i moralne- Wyłącznie do osoby biskupa przywiązane przywi-go. Gospodarz przeto wiejski, obok znajomości leje nie przechodzą na niego, j. t. łączenia i dzie-rolnictwa i hodowli inwentarza, chcąc swemu za- lenia beneficjów, alienacyi, udzielania godności ko-daniu w całem znaczeniu odpowiedzieć, winien po- ścielnych, nadawania odpustów i łask duchownych, siadać zdolności i wiedzę administracyjną. Te Jeżeli stolica biskupia dłużej nad rok wakuje, be-dwie gałęzie gospodarstwa wiejskiego ściśle są neficya tak parafialne, jak i niniejsze (simplicia) z sobą złączone; niedostatek jednej lub drugiej, wikaryusz kapitularny może obsadzać i na wy-zamiast spodziewanego wzrostu i rozwoju gospo- święcenie kapłanów dozwalać. W dziejach na-darstwa oraz oczekiwanych ztąd korzyści, sprowa- szych co do administratorów dyecezyi, dawne śla-dza stratę i upadek właścicieli ziemskich. Admini- dy się spotykają: na Synodzie łęczyckim arcyb. stracya gospodarcza, dobrze prowadzona, zapewnia gnieź., Jan Sprowski, w r. 1459 przepisał warunki bogactwo krajowi. O administracyi gospodarczej wyboru, które na Synodzie Piotrkowskim w r. 1485, pisali: Oczapowski Michał .Nauka ekonomii czyli za Zbigniewa z Oleśnicy, potwierdzone zostały, zarządu gospodarskiego“ (dzieło pośmiertne) War- Rozporządzenie to miało na celu dać dyecezyi s^awa 1856 — 57, 8-o, 2 t. Gawarecki Zygmunt dobrych rządców w sprawach duchownych i oddać ""i Kohn „Rolnik polski“, Warszawa, 1861 — 62, w zarząd dobra biskupie. Jeśliby który z admi-

8-0. Filipowicz Karol „Zarząd gospodarczy“, nistratorów wyrachować się nie mógł, lub poczy-

Warszawa, 1887, 8-o, t. 1-szy.

w. в. nił nieodpowiednie wydatki, obowiązany był zwró-Administrator dyecezyi, nazwa rzadko w pra- cić szkodę, a to pod karą klątwy. Od tego wywie kanonicznem używana, oznacza u nas ducho- roku nie było apelacyi. Taką była ustawa Sprow-wnego, zarządzającego dyecezyą w zastępstwie, już skiego, którą ponowił Bar. Maciejowski na Syto z przyczyny śmierci biskupa, jego dłuższej nie- nodzie w r. 1607 i Wawrz. Gębicki w r. 1621, obecności, lub też z przeszkód, niedozwalających równie jak Wężyk na Sykodzie w r. 1628. Z po-osobistego dyecezyą kierownictwa. Prawo bano- wyższych zwyczajów i ustaw widać, iż te niezawsze niczne pod tym względem jest szczegółowe; jedy- ściśle zgodne były z przepisami kościoła i dopiero nym rządcą dyecezyi prawem własnem, zwyczaj- w ostatnich latach Rzplitej widać usiłowanie ku nem, jest biskup, dla tej dyecezyi konsekrowany zbliżeniu się do ustaw Soboru Trydenckiego; i tak i jej tytuł noszący. Z chwilą śmierci, przeniesie- kapituła płocka z biskupem Jędrz. Załuskim za-nia na inną stolicę, rezygnacyi lub depozycyi, prze- warła konkordat w r. 1731, który przez Klemen-staje być biskupem tej dyecezyi i wtedy stolica bi- sa XII potwierdzony został. Kapituła kujawska skupia wakuje (sedes episcopalis vacans), jeśli je- poszła za tym przykładem i w r. 1743 z biskupem dnak z innych powodów zarządu, choćby tylko na Czapskim zawarła konkordat, potwierdzony przez czas dłuższy, zaniechać musiał, stolica biskupia Benedykta XIY w r. 1745. O prawach i wła-wtedy nazywa się przeszkodzoną {sedes episcopalis dzy administratora czytaj: Zaleszewski M. „Jus impedita). W obec tych wypadków, zwanych przez capituli seu tractatus novus et absolutus de po-kanonistów sedes proprie et improprie vacante, testate capituli sede episcopi vacante, in quinque prawo przenosi zarząd dyecezyi na kapitułę kate- partes distributus.“ (Poznań 1709, 4-o.) dralną, która dawniej mogła sama zarządzać; od Administrator parafii. Za dawniejszych cza-czasu jednak Soboru Trydenckiego, niepóźniej jak sów nazywała się tak osoba duchowna, dodana pro-w przeciągu dni 8-iu, powinna wybrać wikaryusza boszczowi w przypadkach, przez prawo przewi-kapitularnego {vicarium capitular em), na którego dzianych. Ukaz Najwyższy z r. 1*865, dzieląc pa-cały zarząd dyecezyi przechodzi, bez żadnego rafie na trzy klasy, nazwę tę nadał rządcom pa-udziału kapituły. Najczęściej wikaryuszem kapi- rafij ostatniej klasy i chce ich uważać w znaczeniu tularnym zwykł być mianowanym były wikaryusz, znanych w prawie kanonicznem komendatorów. czyli oficyał biskupa. Zdarzają się jednak wypad- Obowiązki ich są te same, co proboszczów, ki, gdy warunki miejscowe nie dozwalają do prze- Administrowanie sakramentów (ob. Sakra-prowadzenia wyboru wikaryusza, wtedy Stolica men ta.)

apostolska naznacza od siebie biskupa „in parti- Administracya wojskowa (ob. Ministeryum bus“ iw tym wypadku administrator nosi nazwę, wojny, Inte ndentura, Uzbrojenie for-znaną w prawie kanonicznem: administrator apo- tec, Sztab główny).

stolicus. Dzisiaj, gdy biskupi nie posiadają mnjąt- Admiralicji wyspy, nazwa, nadana jednej ków ziemskich, władza administratorów odnosi się z trzech gromad wysp, towarzyszących Nowej Gwi-tylko do spraw duchownych i zarządu kościelne- nei od północnej strony, znanych pod ogólną nago. Przy kapitułach został wybór, a przy rządzie zwą Archipelagu Nowej Brytanii. Składa się ona zatwierdzenie lub odrzucenie. Administrator za z jednej większej i więcej niż 20 mniejszych wy-swe zajęcie pobiera 3,000 rs. z funduszów podu- sepek, wynoszących 2,440 kil. kw., które liczą do chownych. Obrany administrator powinien ogło- 8,000 m-ców. Odkrył je pierwszy holender Schou-sić duchowieństwu i ludowi objęcie rządów, oraz ten w 1616 r., nazwawszy je Archipelagiem 25-ciu wydać okólnik, czy to o śmierci biskupa, czy też wysp: obecną nazwę nadał Carteret, odnowiwszy

•I. Kg

J. Kg.

Ł J.

i utrwaliwszy odkrycie w 1767 r. Większa wyspa, 1952 kil. kw. rozległości, posiada znacznej wysokości góry; inne płaskie, wszystkie utrudnia-jącemi przystęp koralowemi rafami otoczone i ztąd mało odwiedzane.

Admiralicyi wyspy w Afryce ob. Amir an c-

kie wyspy.

Admiralicyi kanał. Taką nazwę nosi środkowa część cieśniny, oddzielającej wyspę Vancouver, czyli Kwadra, od posiadłości Zjedn. Stanów, zakończonych przylądkiem Flattery. Początek jej z otwartego morza znany pod nazwą Juan de Fuka, a koniec, wrzynający się w postaci głębokiego fiordu w ląd — Pugetsund.

Admiralicya, najwyższa władza i instancya w sprawach morskich i ministeryum marynarki, ze wszystkiemi jego poddziałami. W Anglii nie ma ministra marynarki, tylko komitet, złożony z pięciu tak zwanych „lordów admiralicyi”, pomiędzy którymi znajdują się cywilni. Pierwszy lord admiralicyi należy jednak do gabinetu, zatem ma znaczenie ministra. Do tej admiralicyi angielskiej należy jednak nie sama tylko marynarka wojenna, ale latarnie morskie, służba sterników, szkoły marynarskie, rybołówstwo na otwartych morzach. Takież same atrybucye posiadają mi-nisterya marynarki we Francyi, Holandyi, Danii, Szwecyi, dołączając do nich jeszcze dział hydrograficzny i meteorologiczny. W Niemczech i we Włoszech zarząd marynarki nieco inaczej niż dotąd uorganizowany.

Admirał (tytuł wszędzie udzielany najwyższym dowódcom marynarki wojennej, z wyjątkiem Tur-cyi, gdzie dowódcy floty noszą tytuł Kapudana-paszy), nazwa utworzona z arabskiego wyrazu amir, albo raczej amir-cd-bar (dowódca albo naczelnik morza). Nazwę tę dowódcom flot pierwszy nadał i pierwszy,urząd stały z tego dowództwa zrobił Ludwik Święty, król francuski w Х1П wieku. Pierwszym admirałem francuskim był Flo-renty de Varennes w 1270 r. W pięćdziesiąt lat później Karol IV utworzył godność „wielkiego admirała”, nadając temu dostojnikowi korony, wielkie przywileje i władzę. W wieku XVII Richelieu, krusząc potęgę arystokracyi francuskiej, skasował tę godność. Ludwik XIV ją przywrócił. Zgromadzenie narodowe w 1789 r. ją zniosło. Napoleon I to dostojeństwo przywrócił, mianując „wielkim admirałem“ swego szwagra, Murata, najznakomitszego z generałów jazdy, by zadośćuczynić niezmiernej tego szwagra próżności i nieustannej potrzebie pieniędzy. Ludwik XVIII „wielkim admirałem“ mianował księcia Angou-lême, który pojęcia o marynarce nie miał. Od Ludwika XIV tytuł ten był we Francyi nadawany tylko ad honores, zapewniał cenne wówczas przywileje dworskie i uposażenia, niekiedy jednak zawadzał, z powodu intryg i zazdrości. Ponieważ w poprzednich wiekach osady okrętów składały się przeważnie z żołnierzy lądowych i ze stosunkowo małej liczby prawdziwych marynarzy, tytuł i władzę admirałów otrzymywali wodzowie lądowi, jak Don Juan austryacki w bitwie pod Le-

panto. Dopiero w ośmnastym w., z powodu postępu marynarki i klęsk, zadawanych przez Holendrów, nawet we Francyi dowództwo eskadr królewskich zaczęto oddawać admirałom, wybranym z doświadczonych marynarzy. Dziś wszędzie w Europie odróżniają trzy stopnie w tern najwyż-szem dowództwie morskiem: 1) admirała, który odpowiada rangą feldmarszałkowi, 2) wice-admi-rała, odpowiadającego generałowi dywizyi wojsk lądowych, 3) kontr-admirała, porównywanego z generałem brygady. Nazw tych źródło jest następne: jeszcze na początku XVIII w. wielkie floty dzielono na trzy eskadry: przodową, środkową i tylną; dowódca przodowej nazywał się wice-ad-mirałem; środkowej, największej — admirałem; tylnej — kontr-admirałem. Dziś szyk ów dawny nie istnieje, ale nazwy i odznaczenia pozostały. Admirał swą flagę rozwija u szczytu wielkiego masztu swego okrętu, wice-admirał u masztu przodowego, kontr-admirał u tylnego masztu. Amerykanie północni nie znali dotąd admirałów. W razie wojny dowództwo floty obejmował najstarszy kapitan okrętu, który wówczas otrzymywał tytuł komodora.

Admirał newski. Był to wyznaczony przez Piotra W-go zawiadowca flotylli na rzece Newie, zbudowanej w celu podniesienia żeglugi. Naprzeciw letniego ogrodu był założony warsztat okrętowy, t. zw. Partykularny. Statki, zbudowane tutaj, rozdawano ochotnikom, którzy powinni byli stawić się na ćwiczenia w dni niedzielne i świąteczne, jak tylko się ozwie sygnałowy strzał armaty i nie oddalać się pierwej, aź się ukaże sygnał stosowny na statku admirała. Nieobecność płacili karą od 3 do 9 rubli.    T- K-

Admont (pierwotnie Ademundis vallis), miasteczko w Styryi, okręgu Liezen, w dolinie rzeki Anizy, 1,005 miesz. (1880). Wspaniały klasztor benedyktynów, założony wr. 1074, przy nim było dawniej gimnazyum, później szkoła filozoficzna i teologiczna, dziś jeszcze słynie prześlicznym kościołem gotyckim, który po pożarze w r. 1865 znowu odbudowany został. Wielka biblioteka posiada przeszło 80,000 tomów i 1,00Q rękopisów.

Adnetowskie pokłady (geol.). Pokłady wapieni ulawiconych, ceglastej lub ciemno-czerwonej barwy przez zabarwienie tlennikiem żelaza, nazwane tak od typowego występowania przy wiosce Adneth, pod Hallem, w Śalcburskiem, nader bogate w ammonity (gatunki Arietites, Harpo-ceras, Phylloceras, Lytoceras). Należą one do dolnego, a prawdopodobnie w części i do środkowego piętra Alpejskiego liasu.

Ado, miasto w Gwinei, na wybrzeżu Niewol-niczem, zostające pod protektoratem Anglii; 30 tys. mieszkańców.

Ado św. (ur. około 800—f 874), mnich reguły św. Benedykta naprzód w Ferrières, słynnem podówczas z kwitnącego stanu nauk, później w Prüm, gdzie jako uczony wykładał w tamecznej szkole. W r. 853 udał się do Rzymu i spędził tu lat pięć, a wkrótce po powrocie, w r. 860, został arcybiskupem w Vienne. Napisał histo-

za-

Adol

ryę powszechną pod tyt. „Chronicon de sex aeta-tibus mumii“ (wyd. w Migne’a „Patrologia latina“ tom 123), skompilowaną na podstawie wcześniejszych tego rodzaju prac, a szczególniej Bedy i uzupełnioną pobieżnym przeglądem wydarzeń współczesnych. Oprócz tego opracował obszerne „Martirologium“ (wydane tamże), „Męczeństwo Dezyderyusza“ i „Żywot św. Tlieude-ryusza“.

Adolf Nassauski (* 1255—f 1298), syn Wal-rama II, hrabiego nassauskiego, został po śmierci Rudolfa Habsburga, za przyczyną Wacława II, króla czeskiego, i Gerharda z Eppenstein, arcybiskupa mogunckiego, dnia 5 maja 1292 obrany królem niemiecko-rzymskim. Ubogi, ale ambitny, nie przebierał w środkach do spanoszenia się. Odstąpił za znaczną sumę wikaryat państwowy w Lom-bardyi Mateuszowi Visconti. Gdy umarł Fryderyk Tutta, margrabia Miśnii, ogłosił Adolf Miśnię i Osterland jako lenna wolne, kupił od landgrafa Albrechta Wyrodnego, żyjącego z synami (Fryderykiem i Diezmanem) w niezgodzie, prawo następstwa w Turyngii (1293), lecz pomimo kilku wypraw, nie mógł tej krainy objąć w stałe posiadanie. Roku 1294 wziął od króla angielskiego 30,000 grzywien za obiecaną pomoc przeciwko Francyi, lecz nie wyruszył w pole, będąc wciąż zajętym sprawami Miśnii, i poniżył godność monarszą, używając obcych pieniędzy na własne swoje potrzeby. Oburzyli się na to elektorowie, a szczególnie arcybiskup moguncki, któremu A. zatrzymał przyrzeczone na elekcyi cło reńskie. Już od r. 1295 zaczynają się zabiegi o strącenie nieu-datnego wybrańca z tronu i układy z synem Rudolfa Habsburga, Albrechtem austryackim. Ten wyruszył nareszcie na czele kilkunastu tysięcy wojska w stronę górnego Renu; wtedy zebrali się wszyscy elektorowie, prócz trewirskiego, 23 czerw. 1298 wMoguncyi, złożyli A. z tronu i obrali królem Albrechta. Dnia 2 lipca 1298 r. uderzyli na siebie obaj współzawodnicy pod Göllheim, w pobli żu m. Wormacyi (Worms). A., bijąc się mężnie, padł przed oczyma, albo, jak mówiono, z ręki swego wroga. Zwłoki jego zostały pochowane w klasztorze Rosenthal, skąd z rozkazu cesarza Henryka VII r. 1309 przeniesione zostały do grobów królewskich w Spirze (Speierp Lorenz, „Deutsche Gesch. im 13 u. 14 Jhrdt.” (2 cz. 1867); Kopp, „König A. u. seine Zeit” (1862); Roth „Gesch. des röm.Königs A. von Nassau” (1879).

Adolf Fryderyk, książę holsztyńsko-gottorp-ski, król szwedzki 1751 — 1771 (* 14 kwietnia 1710 — *j* 12 stycznia 1771), był synem Cliry-styana Augusta, administratora holsztyńsko-got-torpskiego i biskupa Lubeki. Po śmierci swego starszego brata wybrany r. 1728 księciem-bisku-pem w Lubece, r. 1739 został opiekunem swego bratanka Piotra i zarządcą kraju Gottorp. Gdy cesarzowa ruska Elżbieta wybrała Piotra na następcę tronu, a ten zrzekł się obiecanej mu szwedzkiej korony, A. uznany został następcą tronu w Szwecyi (1743), gdyż to było niezbędne dla nakłonienia cesarzowej do zawarcia pokoju (w Abo) i zwrotu Finlandyi po niepomyślnej dwuletniej wojnie. Po wstąpieniu na tron, skrępowany _ka-pitulacyą“, która w radzie państwa dała mu tylko dwa głosy do rozporządzenia, dobroduszny A. nie mógł się oprzeć oligarchii szlacheckiej do tego stopnia, że w r. 1755 oświadczył zamiar abdy-kacyi. Wskutek tego utwmrzyło się przeciw szlachcie (1756) silne stronnictwo, na czele którego stała żona króla, Ludwika Ulryka, siostra Fryderyka II, króla pruskiego; stronnictwo to było poparte przez ludzi wszystkich stanów i domagało się rozszerzenia władzy królewskiej, lecz spisek wykryto, a wielu na śmierć skazano. A. nie miał odwagi bronić swych stronników; utracił w dodatku prawo mianowania urzędników, które przypadło radzie państwa. Stronnictwo „kapeluszowe”, przychylne Francyi, a którego sprężyną był hrabia Gyllenborg, wplątało króla w wojnę siedmioletnią, zakończoną r. 1762 pokojem w Hamburgu, która nie przyniosła ani korzyści, ani laurów, a kraj postawiła w przykrem położeniu. Wszystkie dobre zamysły króla spełzły na niczem wśród walki stronnictw „kapeluszy” i „czapek”. Ostatecznie, za wpływem Francyi, uczynił A. krok stanowczy. Zażądał zwołania sejmu, czemu się rada państwa opierała, lecz gdy A. powtórną abdykacyą zagroził, sejm doszedł do skutku (1769). Syn i następca jego, Gustaw Щ. mierzał już wtedy obalić radę państwową gwałtownym przewrotem przy pomocy Francyi, lecz na to nie zgodził się A. przez drażliwość sumienia i brak stanowczości. Poprzestał na upokorzeniu stronnictwa . czapek”. Aż do śmierci przeto nie naruszył swojej przysięgi koronacyjnej. Przewrotu dokonał dopiero Gustaw III. (Schlosser „Hist. XVIII wieku“ tłom. z niem. Warszawa tom. II).

Adolph Józef Franciszek (*1671—fi 749), malarz, uczeń Hamiltona, którego tak dalece naśladował, że obrazy ich często trudno rozpoznać. Specyalnością jego były w ogóle zwierzęta, a w szczególności konie wojskowe.

Adolph Józef Antoni, (*1729 — f* 1762). syn poprzedniego, także malarz, pierwiastkowe wykształcenie w swej sztuce odebrał od ojca, ale inny obrał sobie kierunek, bo historycznego malarstwa. Od r. 1745, kilka lat pracował w Londynie, w sztuce portretowania. Powróciwszy do kraju, przyozdobił zamek arcybiskupi w Kromie-ryżu w szereg obrazów historycznych, oraz wykonał kilka obrazów ołtarzowych dla kolegiaty w Mikułowie.

Adolphi Giacomo, malarz włoski z Bergamo (* 1682—f 1741) syn i uczeń malarza Benedetta. Najlepszem jego dziełem jest „Pokłon trzech królów”, znajdujący się w Bergamo.

Adolphi Giro (* 1683 —f 1753), młodszy brat poprzedniego, przewyższył tamtego w sztuce, malowania. Najlepszym obrazem jego jest „Ścięcie św. Jana Chrzciciela” w katedrze kolońskiej, oraz „Czterej ewangeliści”.

phi Henryk, patryota i pierwszy gramatyk łotewski (y 1686). Pochodził ze Szląska,

Ad. J. C.

Ad. J С

Adonidia (grec.), pieśni, śpiewane przez gre ków na część Adonisa (jaku boga słońca) w czasie przesilenia dnia z nocą. W zimie śpiewano A. żałosne, w lecie radosne.

Adonijacki wiersz. Składa się z daktyla i spondeja lub trocheja, czyli ostatnich dwóch miar hexametru („W twoją opiekę”). Wiersz ten służył przeważnie do treści żywych i żartobliwych a bardzo krótkich; przy dłuższej treści nużyłby swą jednostajnością; powszechnie kończy on strofę zwaną saficką.

Adonibezech, król w Bezech, ziemi Chanaan, który został pojmany, rąk i nóg pozbawiony, po śmierci Jozuego, przez pokolenia Judy i Symeona (Sędziów. I. 1—8).

Adonion (grec.), pieśń wojenna starożytnych lacedemończyków, śpiewana z towarzyszeniem fletów, specyalnie w tym celu robionych, zwanych tibiae empateriae, które znacznie różniły się wielkością i formą od fletów, powszechnie w da-

A. P.

К К.

byl superintendentem w Mitawie, w Kurlandyi i tu wydał gramatykę łotewską p. t. „Erster Versuch einer kurzgefassten Einleitung zur lettischen Sprache” (1685). Z przedmowy okazuje się, źe przed nim pis-ał gramatykę łotyską Krysz-tof Eürecker.

Adolfsd’or, dawna moneta szwedzka, wartości około 3 rs.

Adonai, liczba mnoga od hebrajskiego wyrazu „adon” (pan), która wzmacniając znaczenie tego wyrazu, używana jest wyłącznie na określenie Boga. Ażeby uniknąć wymawiania prawdziwego i świętego imienia Boskiego „Jehowa”, żydzi prawowierni wszędzie w Starym Testamencie, gdzie się takowe wydarza, zamiast niego czytają „Adonai”. Wyraz teD niektórzy wywodzą od pierwiastku „udon”, co znaczy w hebrajskiem ustanawiać, przeznaczać — inni od pierwiastku „dun”, „dyn”, sądzić, zarządzać, skąd widoczna, źe w każdym razie mieści się w nim pojęcie wszechwładzy Boskiej, od której wszystko zależy. A. stanowi uzupełnienie imion: „El” i „Elohim” (ob.), także w Starym Testamencie Bogu nadawanych, a oznaczających najwyższą i jedyną potęgę, źródło i zbiór wszystkich sił, które przez Boga powstają i nikną. A. mianowicie wyraża tę myśl, że wszystko, czego dokonywają te siły, jedynie na skutek zrządzenia i przeznaczenia Boskiego dokonać są wstanie. Liczba pojedyncza: „adon”, zarówno jak i mnoga, używaną bywa na oznaczenie przymiotów Bożych; źe wszelako „adoD” często także stawianem jest dla określenia władzy ludzkiej, dla odróżnienia więc kiedy mowa o Bogu, dodawane są zwykle jeszcze i inne epitety, jak: pan świata całego, pan Zebaot, pan panów (adon adonim). Co się tyczy zakazu wywawiania nazwy Jehowa, którą się zastępuje przez Adonai— większość uczonych upatruje jego uzasadnienie w księdze III Mojżesza, rozdział 24, wiersz 16: „I blużnierca, wymawiający imię Boże, umrzeć powinien; niechaj ukamienuje go gmina cała”. Jeden z talmudystów zaś, Abba Saul, powiada: „Ten, kto wymawia imię Boże w całości, według liter, z jakich się składa, nie ma udziału w życiu przyszłem”.

Adonija, syn Dawida, króla izraelskiego, urodzony z Haggity w Hebronie, ten sam, który na krótko przed śmiercią ojca, idąc za przykładem brata swego Absalona, otwarcie sięgnął po koronę i wreszcie rozkazał obwieścić się królem. Plan jego jednak został udaremnionym, gdyż wkrótce potem z rozkazu Dawida królem ogłoszony został Salomon (około 1015 r. przed Chrystusem). Po wstąpieniu na tron, Salomon początkowo z wszelką względnością obchodził się z Adoniją, skoro atoli ten ostatni na seryo robił przygotowania celem porwania z haremu suna-mitki Abiszagi, jednej z ulubionych żon królewskich, skazał go na śmierć. Z powodu wyroku tego, Talmud czyni uwagę, iż w nim Salomonowi oczywiście nie tyle chodziło o Abiszagę sunamit-kę, ile raczej o pozbycie się pod tym pozorem groźnego pretendenta do tronu.

к. к.

wnej Grecyi używanych.

Adonis. Mit, dotyczący tego półbożka greckiego, przeszedł z Azyi mniejszej do Grecyi, i tam uległ przekształceniu, stosownie do fanta-zyi Helleńskiej. Według tego, Cypryjczyk pewien, Cyniros, przez podstęp rozkochanej w nim córki. Mirry, dopuścił się z nią czynu kazirodnego, a rozzłoszczony o podejście, porwał się na nią z zamiarem zabicia. Córka uciekła i schroniła się pod opiekę bogów, ci zaś ją przemienili w drzewo mirrowe, które po dziewięciu miesiącach, wypuściwszy, wydało na świat Adonisa. Był to tak śliczny chłopiec, że zakochała się w nim Afrodytę i oddała go na przechowanie i wychowanie Persefonie (bogini Podziemi), która, gdy później nie chciała go zwrócić, Zeus rozstrzygnął spór między boginiami w ten sposób, źe u jednej i drugiej miał Adonis przebywać po pewnej części roku, kolejno, część zaś pozostawać na wolności. Młodzieniec, na polowaniu raniony przez dzika, zginął, a ze krwi jego rozlanej powstała róża. Boginie płacz zawodziły nad nim. Po całej Grecyi, zarówno jak w Azyi, kult Adonisa był wielce rozpowszechniony. Składał się on z objawów żalu, a następnie radości, przy odpowiednich śpiewach, tańcach i obnoszeniu posągu zdobnego kwiatami. Oczywiście mit ten symbolizuje fenomen natury, zwrócony ku roślinności, zwłaszcza florealnej, która niknie z ziemi za zbliżeniem się zimy, powstaje na wiosnę, a przez część roku roślina trwa bez kwiatu na łodydze (Adonis na wolności). Uroczystości te, zwane Adonija, odbywały się zwykle na wiosnę, tak, jak i wszędzie niemal, w rozmaitych formach, odbywają się święta majowe. Odpłakiwano nasam-przód żal za zmarłą roślinnością, następnie zaraz witano jej zmartwychwstanie. W symbolu tym przeziera nawet głębsza myśl nieśmiertelności. Adonis, z powodu przypisywanego mu wdzięku, stał się synonimem piękności męskiej. Postaci tej śliczny poemat poświęcił Teokryt. Znaczenie mitu najlepiej opisał Jahn w „Arek. Beitrüge” Berlin 1847.

A&onis, roślina, ob. Miłek.

Adopcya, adoptacya, inaczej przysposobienie, jest to akt uroczysty, mocą którego przybiera się za syna tego, kto nim z natury nie jest. W prawie rzymskiem adopcyą, w ścisłem znaczeniu, zwało się przysposobienie syna, zostającego pod władzą ojca (filius familias)]przybraniezasynaosoby niepo-zostającej pod takąwładzą (pater familias) zwało się adrogacyą v. arogacyą (ob.) W wiekach średnich rycerz przysposabiał rycerza przez ofiarowanie mu zbroi. Tak Teodoryk, król Ostrogotów, przysposobił króla Hetulów, przesławszy mu przy liście, tarczę, miecz i konie. Historya przedstawia nam i inne sposoby dopełniania obrzędu przysposobienia. Gotfryd, książę Lotaryngii, przysposobiony przez cesarza Aleksisa w r. 10%, przybrany został przez niego w szaty cesarskie. Brata jego, Baldwina, przysposabiający go książę Edessy, wziął pod koszulę własną i ścisnął w swo-jem objęciu. Obrzęd ten był także w użyciu u muzułmanów. W obowiązującem w kraju tu-tejszem prawie, wzorowanem na urządzeniach kodeksu cywilnego francuskiego, przysposobienie ma miejsce za dopełnieniem form przepisanych i potwierdzeniem sądu. Przysposobić mogą tylko osoby, które skończyły lat pięćdziesiąt, w czasie przysposobienia nie mają dzieci prawych i które najmniej o lat piętnaście są starsze od mającego się przysposobić; nikt nie może być przysposobionym przez więcej jak jednę osobę, chyba tylko przez dwóch współmałżonków. Małżonek bez zezwolenia współmałżonka przysposobić tylko może przez testament (jak o tern będzie niżej); w każdym innym razie zezwolenie to jest niezbędnem. Przysposabiać można tego tylko, któremu przysposobić chcący najmniej przez trzy lata, w ciągu jego małoletności, na potrzeby utrzymania dostarczał i o którym przez tenże czas miał ciągłe staranie, albo tego, który przysposabiającemu uratował życie z niebezpieczeństwem własnego. W tym ostatnim przypadku dosyć jest, aby przysposabiający był pełnoletnim, starszym od przysposobionego, i nie miał dzieci lub zstępnych prawych; a jeżeli jest małżonkiem, aby współmałżonek jego na przysposobienie zezwolił. Przysposobienie nie może mieć miejsca przed pełnoletnością przysposobić się mającego. Jeżeli tenże nie skończył lat 25 wieku, a oboje rodzice jego żyją, obowiązany jest uzyskać zezwolenie od obojga, lub gdyby matka przeciwnego była zdania, od ojca samego; jeżeli zaś jedno z nich już nie żyje, po-trzebnem jest zezwolenie tego, który przy życiu pozostaje. Jeżeli przysposobić się mający ma lat dwadzieścia pięć skończonych, wtenczas obowiązanym jest zasięgnąć ich rady, jeżeli żyją, lub tego z nich, który żyje. Kto przez lat dwa sprawował nad małoletniem dzieckiem „opiekę dobrowolną” (ob.), ten, przewidując zgon swój, może przed pełnoletnością wziętego w opiekę dać mu przysposobienie przez testament: rozporządzenie to będzie waźnem, jeżeli przed upłynięciem trzech miesięcy po dojściu do pełnoletności przysposobić się mającego, śmierć przysposabiają-cego nastąpiła, a tenże nie pozostawił dzieci lub zstępnych prawych. Z przysposobienia wynikają pomiędzy tym, który je czyni, a tym, który z niego korzysta i rodziną jego, takie stosunki: Przysposobiony przybiera do własnego nazwisko przysposabiającego. Jeżeli przysposabiającą jest kobieta, przybiera on do własnego, nazwisko, które przysposabiająca ma z domu swej rodziny. Wszystkie też prawa i obowiązki, jakie wynikają bezpośrednio ze związku naturalnego pomiędzy ojcem a synem, spływają na przysposobionego; on i przysposabiający winni dostarczać sobie nawzajem w razie potrzeby alimentów (ob. ten wyr.) Przysposobiony nie nabywa żadnego prawa do dziedziczenia z majątku krewnych przysposabiającego; lecz do spadku po przysposabiającym służą mu te same prawa, któreby miało dziecko z małżeństwa zrodzone, nawet i w razie, gdyby po przysposobieniu były dzieci z małżeństwa zrodzone. W przypadku śmierci przysposobionego za życia przysposabiającego, zstępnym przysposobionego służy prawo „zastępstwa” (ob. ten wyraz). Mimo to przysposobiony nie przestaje być członkiem familii, do której z urodzenia należy; obowiązek też przysposobionego i rodziców jego do dostarczania sobie nawzajem alimentów nie ustaje z powodu przysposobienia. Jeżeli przysposobiony bez zstępnych prawych umiera, rzeczy przez przysposobionego dane, lub ze spadku po niem odziedziczone, które się w spadku po przysposobionym, jako własność zmarłego, znajdują, wracają do przysposabiającego, lub do jego krewnych zstępnych, z obowiązkiem powrócenia nakładów wszelkich, łożonych z majątku, który nie od przysposobionego pochodzi, na polepszenie, oczyszczenie z długów i innych ciężarów, lub odkupienie tychże rzeczy, tudzież z obowiązkiem przyłożenia się do długów, na spadku po przysposobionym w ogóle ciążących, a to w stosunku wartości rzeczy zwrotowi ulegających, do ogółu spadku po przysposobionym, nie nadwerężając w niczem praw trzeciego; prawu temu do zwrotu przysposobiony przez testament ubliżać nie może. Reszta majątku po przysposobionym należy do jego krewnych, którzy wszystkich krewnych przysposabiającego wyłączają; a nawet i co do przedmiotów, powrotowi ulegających, wyłączają krewni przysposobionego krewnych przysposabiającego, wyjąwszy jego zstępnych. Prawo żądania zwrotu, o którern powyżej jest mowa, może być przez układy rozciągnięte do dalszych krewnych przysposabiającego, na przypadek, gdyby przysposobiony bezpotomnie umarł, może być także ścieśnione, a nawet wyłączone. Powrót rzeczy darowanych, znajdujących się w naturze w spadku, ma miejsce nawet i po dzieciach lub zstępnych przysposobionego, bezpotomnie zmarłych za życia przysposabiającego; gdyby ich śmierć bezpotomna po zgonie tegoż nastąpiła, to prawo żądania zwrotu rzeczy takich następcom przysposabiającego, choćby i w linii zstępnej, nie służy. Przysposobienie tworzy pomiędzy osobami, które w ten stosunek wchodzą, oraz ich małżonkami zstępnymi pokrewieństwo i powinowactwo cywilne, które sta-

katolicy adorują Najświętśży Sakrament, skutkiem wiary w rzeczywistą ,w Nim obecność Jezusa Chrystusa. Cześć dla Świętych aniołów, relikwii, a nawet dla Najświętszej Panny, nie powinna być łączona z tern pojęciem. W czasie obioru Papieża, jeżeli dwie trzecie kardynałów w konklawe upada do nóg jednego z pośród siebie, wybór jest już stanowczym i głosowanie dalsze nie ma miejsca. Wybór taki nosi nazwę „przez ado-racyę”. W ten sposób zasiadł na Stolicy Piotrowej ■Syxtus Y-ty. W warunkach zwykłych wyboru, adoracyą nazywa się akt czci, składany nowo obranemu Papieżowi, po wyjściu z konklawe, już w Watykanie.

Adoracya Krzyża Świętego, ceremonia, odprawiana we wszystkich kościołach katolickich w W. Piątek.

nowi przeszkodę do małżeństwa osób wyznających religię katolicką: 1° pomiędzy osobą przysposabiającą, osobą przysposobioną i jej zstępnemi, 2° pomiędzy dziećmi przysposobionemi i dziećmi małżeństwa, spłodzonemi z jednej i tej samej osoby, 3° pomiędzy przysposabiającym i małżonkiem przysposabiającego. W małżeństwach osób, wyznających religię prawosławną, nie stanowi ono takiej przeszkody; co zaś do osób wyznań ewangelicko-augsburskiego i ewangelicko-reformowanego, a także osób innych wyznań, oprócz powyżej wymienionych, tylko pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym małżeństwo jest wzbronionem. W ma-teryi o przysposobieniu literatura nasza posiada rozprawę p. Ks. Tatarkiewicza, umieszczoną w tomie IX „Przeglądu Sądowego” na str. 337. F- J-

Adopcjanie, hiszpańska sekta, ucząca, że Chrystus ma dwie natury: ludzką i boską; jako Bóg jest prawym Synem Boga, jako człowiek—tylko przybranym, adoptowanym. Przy końcu VIII w. Epiland, arcy - biskup w Toledo, zrozumiawszy niedokładnie kilka objaśnień Izydora Sewilskiego i kilka ustępów z liturgii mozarabskiej, nie mógł rozwiązać tego pytania: „Czy Chrystus pod względem człowieczeństwa jest prawdziwym, czy też przybranym Synem Boga.” Zapytany o to Feliks, biskup Urgelu, odpowiedział: że Chrystus pod względem swej natury boskiej jest prawdziwym Synem Boga, a pod względem natury ludzkiej jest tylko przybranym Synem Boga. Taki adop-cjanizm był widocznym błędem i powrotem do herezyi nestoriańskiej. Sekta ta wzrosła bardzo prędko i znalazła wielu zwolenników na północy Pirenejów, ale przeciw niej powstało wielu, na których czele stanęli Beatus de Libana, uczeń jego Eterius, biskup z Osina, Alkuin i wielu innych, tak świeckich, jak i duchownych uczonych. Papież Adrjan I-szy 785 roku, ostrzegł hiszpańskich biskupów przed adopcjanizmem. Na żądanie Karola W. 793 r. zwołany został sobór w Ratysbonie, który potępił adopcjanów. Feliks na nim odrzekł się swych błędów, lecz powróciwszy do domu, popadł w nie na nowo. Synod frankfurcki, 794 roku zwołany, potępił po raz wtóry adopcjanizm, a Leon III-ci, następca Adryana, uczynił to samo na synodzie w Rzymie. R. 799 Karol W. zwołał sobór do Akwizgranu, na który przybył i Feliks, aby stoczyć dysputę z Alku-inem; po 6-ciu dniach uznał swój błąd, lecz nie puszczono go więcej do Hiszpanii i oddano pod dozór biskupa Lyonu, gdzie 816 roku umarł. Epilandus zaś trwał w swych błędach aż do śmierci. Razem z przywódzcami sekty upadła i sama sekta. Kontrowersya t-a przyniosła tę korzyść kościołowi, że teologowie hiszpańscy i francuscy pilniej przykładali się do zgłębiania teologii dogmatycznej i Ojców Kościoła i że życie religijne ożywiło się bardzo pośród tych rozpraw.

Adoracya, (łac.) Aćfc=do, os musta i oro — mówię; ztąd adoro, oddaję cześć, podnosząc rękę do ust i całując ją obyczajem dawnych. W teologii chrzęściańskiej wyraz adoracya oznacza cześć należną Bogu i tylko Jemu jednemu, i dlatego

Adoracya Najśw. Sakramentu. Cała liturgia jest wyrazem czci Boskiej, jaką Kościół katolicki oddaje Jezusowi Chrystusowi, obecnemu w Najśw. Sakramencie; jest to rozważanie całego kultu religijnego, bez czego wszystkie obrzędy i cześć zewnętrzna staje się niezrozumiałą. Adoracya ustawiczna, czyli nieustająca, z wiary, iż Chrystus Pan jest ciągle obecnym w Przenajświętszym Sakramencie, stworzyła w świecie katolickim różne stowarzyszenia i bractwa dla oddawania ciągłej czci öS- Eucharystyi. Pierwszem było Akoima-tów (Nieśpiących) (ob.), następne powstało w Rzymie w r. 1539. AY Warszawie istnieje od r. 1737 Arcybractwo Nieustającej Adoracyi, wznowione w r. 1843 przy kośćiele pp. Sakramentek, fundowanym przez Maryę Kazimierę, na pamiątkę powrotu rycerstwa z pod Wiednia. W r. 1848 powstało w Belgii bractwo Adoracyi N. Sakramen., mające za cel wspieranie ubogich kościołów, i to stowarzyszenie wkrótce rozgałęziło się bardzo w środkowej Europie. W Warszawie zawiązek bractwa jest zasługą Tekli Skarżyńskiej ; potwierdzone ono zostało przez arcybiskupa Fijałkowskiego w r. 1857, a następnie przez rząd 14(26) czerwca 1869 r.

Adorf, miasto w okręgu Zwickau w Saksonii, nad rzeką Białą Elsterą, 3,739 miesz. (1885). Przemysł znacznie rozwinięty, fabrykacya dobrych instrumentów muzycznych, biżuteryi i wyrobów z perłowej massy, przędzalnia bawełny, tkactwo, hafciarstwo, garbarnia. A. posiada sąd; dwie linje kolejowe przecinają miasto: linja Reichenbach-Eger i Chemnitz-Aue-A., saskiej kolei państwowej.

Adorjan Baltazar (*1819 — j 1867), poeta i nowelista węgierski, umieszczał swoje utwory w czasopismach: „Ateneum” i „Eletkepek“; z pomiędzy nich, najlepiej świadczy o zdolnościach autora nowela „Wdowa po trzech mężach“ (Sarom férj özvegye). A. żył w przyjacielskich stosunkach z największymi poetami węgierskimi: Vörösmartim i Petöfim, jak tego ślady zostały w niektórych jego poezyąch. Utwory A. nie wyszły dotychczas osobno. Żona jego Emilia Lemom ton (* 1827 — *j* 1869) oddawała się także bele«

wychodzi pięć szyjek, odpowiadających tyluż komórkom, zawierającym po jednym zalążku wiszącym, wstecznym, z szewkiem grzbietowym. Owocem jest pestezak o pięciu szczupłych pestecz-kach, z których każda obejmuje zarodek, otoczony bielmem. Liście i kwiaty tej rośliny wydają woń piżma, od którego otrzymała nazwę Piżmacz-ka, czyli Ziela piżmowego, albo Piżma roślinnego. Posiada ona własności antispazmatyczne, lecz obecnie w medycynie rzadko się używa. J*A-

tryst j èè, à prócz tego przełożyła na język węgierski kilka dramatów Szekspira.

Adour (adur), łac. Aturus, rzeka w południowej Francyi, wpływająca pod Bayonną do biskajskiej zatoki. Spławną jest od Sto-Sever. Długość biegu wynosi 335 kim. Dopływy są Arros, Midouze, Bidouze, Gabas Luy, Gave de Pau, Nive.

Adoxa (L. Gen. n. 501). Adoksa, Piżma-cz ek. Rodzaj roślin dwuliściennych, mający różno* stronne powinowactwa, aztąd zaliczany do rozmai-

//M

gigi

Kwiat po okwltnieniu

Górna część kwitnącej rośliny.

. Owoc.

Ad patres (łac.) do ojców (t. j. odejść), tyle co umrzeć.

Ad perpetuam rei memoriam, wyrażenie łacińskie, znaczy: na wieczną rzeczy pamiątkę.

Ad piascausas (łac.) albo „legatuma. p. c.”, za pis na cele religijne, dobroczynne lub naukowe w testamencie.

Adquisitio (haereditatis), czyli nabycie dziedzictwa. Powołanie do spadku nie czyni powołanego dziedzicem, lecz tylko uprawnia go do nabycia dziedzictwa, nadaje mu prawo do dziedzictwa. Do istotnego nabycia dziedzictwa potrzeba jeszcze oświadczenia woli przyjęcia spadku ze strony powołanego. Dopiero to oświadczenie czyni go dziedzicem; delatio przechodzi w adquisitio haereditatis. W chwili nabycia dziedzictwa, winien dziedzic mieć zdolność dziedziczenia. W prawie rzyin-skiem niezdolni do dziedziczenia byli: 1) niewolnicy, 2) cudzoziemcy, 3) dzieci skazanych za zbrodnię stanu, 4) żona, która poszła powtórnie za mąż przed upływem roku, 5) osoby żyjące w związkach kazirodczych. Przymiot dziedzica, zyskany przez nabycie dziedzictwa, pozostaje dziedzicowi na zawsze: semd haeres, semper hae-

res.

т. D.

Przecięcie owocu.

Ziarno

Przecięcie ziarna.

Fig. 64 Adoxa.

Adquisitiones (inaczej: modus adquirendi dominu) nazywają się sposoby nabywania własności. Sposoby nabycia własności dzielą się na pierwotne i przenośne. Piorwotnym jest sposób nabycia własności wtedy, gdy nabywca nabywa własność dopieroco powstałą, np. przez zawłaszczenie, zasiedzenie; przenośnym zaś wtedy, gdy tych rodzin. De Candolle odniósł go do Dzięgłuwo- własność, którą miał dawniej kto inny, na na-wych(Araliaceae); A. W. Jussieu, do Łomnianko- bywcę przechodzi, np. wskutek tradycyi, wręcze-watych (Saxifragaceae), H. Bâillon (w „Diet. en- nia, gdzie jest prawo-zlewca. Prawo rzymskie cycl. des sc. med.” ser. I. 11) sądzi, iż należy go bardzo szczegółowo określało sposoby nabycia włączyć do rodziny Bzowych (Sambucineae). Piż- własności, czego nowsze prawodawstwa nie czy-maczek wiosenny {Adoxa Moschatellina L.) jest nią.    T- D-

jedynym znanym gatunkiem tego rodzaju; rośnie Adra, albo Rio-Grande, rzeka w Grenadzie, on na wiosnę w lasach, w miejscach wilgotnych, wypływa z gór Alpuharyi, w pobliżu miasta tego Na końcu małej łodyżki, mającej od 2—3 liści imienia wpada do Śródziemnego morza, przykorzeniowych wcinanych i nieco wyżej 2 liście Adra, w starożytności Abdera, miasto na po-przeciwległe trójdzielne, znajduje się kłos, utwo- łudniowem wybrzeżu Hiszpanii, w Grenadzie, rzony z pięciu kwiatów, z których jeden zajmu- w prowincyi Almeria, przy ujściu Rio-Grande, je szczyt, a cztery po bokach ustawione na krzyż; posiada przystań, łomy marmuru, 1,140 miesz.; pierwszy jest czteromierny, drugie zaś pięcio- znacznie rozwinięta uprawa ryżu, bawełny i cu-mierne. Osadnik ich wklęsły, podtrzymuje kie- krowej trzciny. Huta przetapia rudę ołowianą, lich i koronę zrostopłatkową, oraz pięć pręci- zawierającą w sobie dużo srebra, ków naprzeciwległych z płatkami. Łącznik pyl- Adragant, ob. Tragant, ników jest tak głęboko rozszczepany, że z pierw- Adramelech, (dosłownie znaczy „król wspania* szego wejrzenia można sądzić, że znajduje się ły”,) bożek assyryjski, na cześć którego palono dziesięć pręcików jednokomórkowych. Słupek skła- j ludzi na ołtarzach; ze względu na co, uczeni uwa-da się z zawiązku owocowego dolnego, z którego j żają go za jedną z odmian Molocha, przypuszczą-

22

iMjklopoAya Powtzechna ilutŁ

Ad. 1. C.

lina i Artemidy.

Adrastos. Bohater ten starohelleński należy do cyklu opowiadań zarówno argolijskich, jak te-bańskich. Syn Talaosa i Lizymachy, król Argo-

A.

jąc, że był, albo samym bożkiem słońca, albo innego jakiegoś ciała niebieskiego. Kult ten przywieziony został do Palestyny przez osadników perskich, którzy tu przybyli po zdobyciu kraju przez Salmanassara, króla assyryjskiego (718 r. przed Chr.) Późniejsi rabini, bez wyjaśnienia przyczyny, bożka tego przedstawiają w postaci konia lub muła.    Ad- ’• c-

Adramelech także było na imię jednemu z synów króla assyryjskiego, Sanheriba. Znanym jest z tego, że wspólnie z bratem swym, Szaracerem, zamordował ojca własnego w świątyni bożka Nis-rocha (680 r. przed Chr.) Obaj bracia po dokonaniu ojcobójstwa zmuszeni byli schronić się do Armenii.

Adrantos, filozof grecki z II. w., napisał komentarz do Etyki Teofrasta oraz do Arystotelesowej Etyki Nikomacha.

Adrar (Aderer), kraina w zachodniej Saharze, na wschód od Arguin, płaszczyzna na 300 m. nad powierzchnię morza wzniesiona, otoczona ska-listemi, górzystemi krawędziami, a chociaż przeważnie pokryta piaskiem i żwirem, lecz że posiada źródła wodne, miejscami bywa uprawianą. Tak np. w góry Szarszum zagłębiają się liczne doliny, porosłe drzewami, daktylami, zbożem. Temperatura od 4 do 35° C.; pora deszczowa trwa od lutego do maja. Główne miasto: Wadan (4000 mieszkańców), dalej Szingit, Atar, w których skupia się ruch handlowy, krzyżujący się w kierunkach: Marokko, Tiszit, Timbuktu. Ludność składa się z plemion berberyjskich; panujący szczep Udaia chlubi się z pochodzenia arabskiego. W ostatnich czasach francuski podróżnik, Soleillet, zwiedził część A. Porówn. „L’Exploration” 1880.

Adrastea, planetoida, odkryta we Wiedniu 1884 roku, przez J. Palisa. Oznaczona jest liczbą (239).

Adrasteja, starożytna kraina w północnej My-zyi, między rzekami Granikiem i Ajsepos. Miasto tego imienia, zburzone już za czasów Strabo-na, posiadało świątynie Apolina i Dyany z wyrocznią.

Adrasteja, bogini helleńska, której kult bierze początek z Azyi. Jest to wyobrażenie sprawiedliwości wiekuistej, która żadnego czynu nieprawego nie puszcza bezkarnie, lecz ściga go pomstą, choćby w dalekich pokoleniach, dopóki wielkością pomsty nie wyrówna się nieprawość i nie wygładzi obrażone prawo moralne. Ztąd ma ona bliskie pokrewieństwo z innemi boginiami, Dike i Nemezą, z którą bywa nawet utożsamianą. Godłami jej posągów są przeważnie miary lub jarzmo, oznaczające miarkowanie i powściąganie czynów ludzkich do pewnej normy etycznej, przez prawo sumienia wymaganej. Toż samo imię służy także nimfie Kreteńskiej, oraz miastu w Azyi Mn. nad rz. Granikiem, sławnemu świątynią Apol-

K. к.

su, jedną z córek wydał za Polinika. syna słynnego Edypa, króla Teb. Kiedy, po śmierci tegoż wynikła bratobójcza walka między Polinikiem, i Eteoklesem o tron, Adrastos przybył zięciowi na pomoc z sześciu wodzami, którzy przy oblężeniu Teb zginęli. Po tej klęsce synowie poległych, zwani Epigonami, pod dowództwem A., wznowili walkę, na ten raz zwycięską ; Tebanie, poddawszy im miasto, wyprowadzili żony i dzieci i wraz z niemi schronili się do illiryjczyków. Epigonowie wkroczyli do Teb i na tronie osadzili syna Polinikowego, Tersandra. który i w tej wojnie utracił jeszcze syna, Egia-leja, z żalu po nim przedwcześnie umarł. Jako bohater, czczony był po śmieroi w Argos, szczególniej zaś w Sycyonie, gdzie mu nawet wzniesiono świątynię (heroon), a czyny jego i niedole głoszono w tragedyach lirycznych. Wzmianki o tern wszystkiem znajdują się rozrzucone po różnych pisarzach greckich, a mianowicie Apol-lodor III, 7, 4.—Herodot У, 57—61.—Pauzaniasz IX, 5, 7.—Diodor IV, 65.—Eschylos, trag. „Siedmiu pod Tebami”.    K- K*

Adrastos z Afrodisias (Adrastus aphrodisio-eus), matematyk i filozof z drugiej połowy II. w.; perypatetyk, gorący zwolennik i dobry komentator Arystotelesa. Cenione w swoim czasie jego komentarze do kategoryi Arystotelesa oraz do platońskiego dyalogu „Timaios“, podobnie jak stu -dyum o porządku pism Arystotelesa, zaginęły. Przechowało się tylko jego pismo o muzyce.

Ad referendum (łac.), do referatu czyli załatwienia oddaje pewną sprawę wyższy urzędnik niższemu, w sądzie lub jakiemkolwiek biurze. („Referendum” w prawie państwowem. zob.)

Ad rem (łac.), do rzeczy, wezwanie lub przystąpienie do istoty rzeczy, od szczegółów drugorzędnych

Adresowe biura handlowe, instytucye, dostarczające adresa wszelkich gałęzi przemysłu i handlu, pisane, hektografowane lub drukowane na pojedynczych arkuszach papieru. Adresa te służą do rozsyłania cyrkularzy, katalogów, cenników, prospektów, prób oraz różnych druków, publikowanych przez świat przemysłowo-handlowy, celem zaofiarowywania swoich wyrobów i towarów. Rzeczone biura wydają specyalne katalogi, wskazujące rodzaj, ilość, oraz cenę adresów. Z więcej znanych na tym polu firm, wymienić tu należy: w Niemczech „Serbe’s Adressen Verlags-Anstalt”, w Lipsku „P. W. Schneiders Adressen Bureau”— w Trier, we Francyi „Bonnard Bidault Janvier eś C-ie”—w Paryżu „Le Facteur du Commerce” w Belgii „Gossè et C-ie”, w Warszawie „Bernard Berson”, biuro informacyjno-przemysłowo-handlowe”.

Adresowe przewodniki przemysłowo-handlowe,

informacyjne podręczniki, zawierające ułożone w alfabetycznym porządku adresa fabrykantów, kupców, rzemieślników, banków, bankierów, agentów, rejentów, lekarzy, znaczniejszych właścicieli i t. p., wraz z podaniem ludności, poczt, telegrafów i kolei w odnośnej miejscowości, oraz wzmian-

Młodo wszedł do służby wojskowej w Hiszpanii, w r. 96 znajdował się już w Mezyi, w randze trybuna legii V-tej Macedońskiej, w r. 97 służył w Germanii. Po powrocie do Rzymu poślubił Sabinę, wnuczkę siostry Trajana i sprawował urzędy kurulne: kwesturę 101 r., preturę 107, konsulat 108, był też trybunem 105 r., ale bywał i na wojnach przy boku cesarza w Dacyi (101 — 102, 105 — 106), którą zarządzał później z tytułem legata, a władzą pretora, po urządzeniu jej na prowincyę, tak zwaną Pannonię Niższą (początek 108 r.); nareszcie rządził Syryą i tu, w Antyochii, otrzymał depeszę o dokonanym przez Trajana akcie adopcyi, który tyle znaczył, co mianowanie spadkobiercą władzy najwyższej, oraz o śmierci jego. A. obiecał legionom podwójną gratyfikacyę (donativum) i napisał skromny list do senatu, więc chętnie obwołano go cesarzem. Zawarłszy pokój z królem Partów, Chozroesem, zrzekł się trzech nowotworzonych prowincyj, As-syryi, Mezopotamii, nawet Armenn i cofnął granicę ku rzece Eufrates, ponieważ mniemał, że państwo rzymskie jest już nadto rozległe. Gdy przyjechał do Rzymu (118), ofiarowano mu tryumf, lecz on, uchylając się od niezasłużonego zaszczytu, kazał zanieść posąg Trajana do świątyni Jowisza. Podatek, płacony zwykle nowym cesarzom, darował mieszkańcom Italii całkowicie, a prowincyom w większej części. Ogromną zaległość z podatków zwyczajnych za lat 16, wynoszącą około 200 milionów franków dzisiejszych, umorzyć kazał. Na posiedzenia senatu pilnie uczęszczał i zaprzysiągł, że nikogo z senatorów na śmierć skazywać nie będzie; słuchał skarg, zasiadając publicznie na trybunale, a nawet gdy przechodził ulicą. Senatorów witał, powstając z siedzenia i nie szczędząc oznak głębokiego uszanowania. Wkrótce jednak musiał spieszyć nad Dunaj przeciw królowi Roksolanów, Rasparasa-nowi, który najechał Mezyę na czele chmary swych jeźdźców, z powodu zmniejszenia wypłacanej mu dawniej pensyi. A. uspokoił go hojnością. Jednocześnie przeciwko Sarmatom Jazygom, grasującym w Pannonii, wysłał dzielnego Marciusa Turbo. Ale ujmując barbarzyńców datkami, ubezpiecza! od nich granicę. Zbudował fortecę Troe • smis (Iglicę, koło dzisiejszego Galaczu), rozciągał fortyfikacye i obozy obronne od Karpat Siedmiogrodzkich, aż pod Wiedeń dzisiejszy, dla osłonienia licznych osad rzymskich, jakie powstały w podbitej przez Trajana Pannonii; wyznaczył posterunki flocie czarnomorskiej pomiędzy Olbią a portem Odessus (Warną). Tymczasem w Rzy-nad sierotą podjął się krewny jego, późniejszy cesarz mie wykryto spisek przeciwko niemu; prefekt Trajan i dał mu staranne wykształcenie, może w Ate- pretoryanów i senat wymierzyli na wszystkich nach. W liczbie nauczycieli znajdował się po- uczestników karę śmierci ; dowiedziawszy się o tern. dobno Plutarch. A. był chciwym wiedzy młodzią- A. wyraził ubolewanie, że mu odebrano możność nem; uczył się geometryi, medycyny, astrologii, ułaskawienia winnych. Po krótkim pobycie w Rzy-muzyki, filozofii, a tak wielkie okazywał zaniiło- mie rozpoczął sławne podróże swoje, które, odlicza-wanie do literatury greckiej, że go zwano „gre- jąc przerwę 3-letnią (126—129) od lat 14: (od 121 do ozynkiem”. Malował, rzeźbił, układał rysunki 134.) zabrały mu lat jedenaście, a były odbywane architektoniczne, pisywał prozą i wierszem, lecz zwykle pieszo dla dokładnego poznania stanu lunie wzniósł się ponad mierność w poezyi i sztuce, dności wiejskiei i miejskiej. Zwiedził 25 prowincyj

ki: czem się miejscowość ta pod względem przemysłowo-handlowym odznacza Są to książki, przedstawiające możliwie dokładny obraz przemysłu i handlu danego kraju. Z dzieł specyal-nych tego rodzaju na uwagę zasługują: Fran-cya „Didot-Bottin”—Włochy „Annuario Marro”— Hiszpania „Annuario Bailly-Baillere” — Szwaj-carya „Annuaire, Chappalay et Mottie”—Turcya „Oriental, Cervati frères”—Austrya „Rosenzweig’s Allgemeine Original Adresbücher”—Anglia „Kelly’s Directory” i „William Wilson et Son”—Ros-sya „Orłowa Przemysł Państwa”—Niemcy: Leuchs 44 tomów „ Weltadressbiicheru, jeden tom wyłącznie zajmuje Rossya, „Meyer Bilitz”, 30 tomów, z których jeden poświęcony także wyłącznie Ros-syi. Z przewodników adresowych Królestwa na uwagę zasługują „Almanach”, „Informator” i t. p. Dział Królestwa w wyżej wymienionych przewodnikach stale redaguje p. Bernard Berson w Warszawie.

Adria, planetoida, odkryta wPulii 1885 przez J. Palisa. Oznaczona jest liczbą (143). Czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 4,59 lat.

Adriaensen A1 e к s a n d e r, (* 1587 w Antwerpii —f 1661 r.), syn Emanuela, znanego muzyka, słynny malarz kwiatów, ryb i ptaków. Muzeum w Madrycie posiada wiele jego utworów.

Adrian (Publius Aelius Hadrianus), cesarz rzymski (* ²⁴ t 76, panował od 117, *{* ¹⁰/₇ 138 r.) Ujrzał światło dzienne w Rzymie, lecz przodkowie jego pochodzili z municipium Italica w Hiszpanii, matka zaś z m. Gades. Wcześnie odu-marł go ojciec, senator Aelius Afer, więc opieki

уж*.¹/

m 'mz

ЩЖ’

Fic «■>

Osarr Hadnanu« r Mu/enm noapolitansklruro.

ЯШййШ

Шшш

-ЖТ?~_лдП

Жш

ёДйщ

..

T;i л

|й&

Я|

^ив

; ^.г..    %-

'"’"v

Я^4

ЦУК ifi

-Ш

ШП

ц.

rmi

ЦЕ

§ш

:7^я

’ЖЖШ#*

’Ж

'Г;-

; ---у’";

и!

ää^fosräsi

■ ЗГ -V?«

Fig. 66. Mausoleum Adryani Moles Hadriani.

/&\

лЗО»*Ыя

' iZemyTojvnJ

J3&ny!ćrt/

АЛЛ 1500LA NM J

i5V"

.' utrbfto.

fÿC^N^

S*

, "P П5,7Л^!

s. O RJ

“*•% *:±йэ&.

AOVALkUHl \ f "JJoU

ЛоЛгЛ.Щ? •

jC.>

P!

«5

'asif/tonS

<?

f>

5?зо.с.арВи0»Р

»r

Is*

JT/tmf/iervÿ-’i

/л

ВО*

/<?*<

ПОИ»?

/■■ *‘Y>'⁷

VINDOLANA

---Ж‘:

fcu*.

.s

yJT

•‘iEjgg2tf6»£*£i> £

.Kcvetmf

»J3W0v

P-

X. A JT JD

™*£рЯ.\

=pf<

Ju/jjirtj'HHL

^VtNOOOALA P

SCCTVUH

J *ÿ

łl.*Lam

COROTOPITyW

NS<t»rA/vi iyr

' 0гг'/гу/ия/гС*,

?ZS&

/•яЛо*г1гг*яС/

а)

C* mp*

£ЛА»

гттт~гг—

-•«E&awteM

_........._1Ж___

WkdJtcrbifaï?'    ТУ

/ oVI N VOHIARA ■V «ЛУ«*лЛг>

EL Д. 21

Fig. 76. YaJlum Hadrani (plan.)

mu

V ту za Messyasza przez Akibę, najsławniejszego rabina. "Walka była zacięta. Tullius Severus, stosownie do otrzymanej od A. instrukcyi, zbu

od Arabii, brzegów Nilu i piasków Sahary, aż do zatoki Solway na granicy Szkocyi. świadczą o tern nietylko pisma historyczne, ale i medale, wybijane przez wdzięcznych mieszkańców prowin-cyj ż napisami : „Adventui Aug (usti), Restitutori üalliae, Hispaniae, Britanniae” i t. p. Było też istotnie za co dziękować. Nadużycia i niedogodności administracyi były usuwane, sądownictwo poprawiane, wojsko ujmowane w karby surowej karności, a nadto gdziekolwiek zawitał cezar, zostawały po nim zdumiewające roboty użyteczności publicznej, wspaniałe gmachy, lub nowe miasta. Istnieją dziś jeszcze szczątki linii fortyfikacyjnej w Anglii (Vallum Hadriani), długiej na 100 wiorst, ciągnącej się ud morza do morza., po wyżynach i wąwozach Che-viot’u(fig. 67 i 68). Podobną linię ufortyfikował mu-rem „djabelskim” (Teufelsmauer), pomiędzy Renem i Dunajem od strony Germanii. W Tunisie i Al-gieryi znajdują francuzi ślady fortów i dróg, aż ku oazom Sahary. Założył tu A. kilka kolonij, naprawił wielki wodociąg Kartaginy. We Fran-cyi, w Nîmes, są ruiny amfiteatru. W dzisiejszej Rumelii przypomina imię założyciela wielkie miasto Adryanopol. Najwięcej wszakże hojności jego doznała Grecya, a szczególnie ukochane Ateny, w których przebywał trzema nawrotami: wybudował tu całą nową dzielnicę, Hadrianopolis. Na bramie ozdobnej dziś jeszcze czytamy z jednej strony napis: „Tu jest miasto Tezeusza”, a na,drugiej: „Z tej strony jest miasto Hadriana”. Świątynię Zeusa Olimpijskiego (Olympiejon), największą w Grecyi, zaczętą przez Pizystrata, budowaną dalej przez Antyocha Epi-fanesa i Augusta, on ukończył. Wywdzięczyli się ateńczycy, wznosząc świątynię Zeusowi i Ha-drianowi, zwaną Panhellenion. Wszystkie te prace wykonywały się wśród niezmąconego pokoju. Zaburzenie wybuchło tylko w Palestynie. Na rumowiskach zburzonej przez Tytusa Jerozolimy, które były wciąż obozowiskiem legii X-tej Fre-tensis, A. kazał założyć ludną kolonię, pod nazwą Elii Kapitolińskiej (Aelia Capitolina). Takiej profanacyi Dawidowego grodu nie znieśli żydzi. Na ich czele stanął „Syn Gwiazdy”, Bar-kocheba (czy Bar Kozeba, według Renana), uzna-

rzył 900 wsi i 50 fortec; 180,000 ludzi zginęło z bronią w ręku, a niewiadomo, ile od głodu i nędzy. Nastąpiło potem wyprowadzenie resztek ludności żydowskiej do Europy, najwięcej do Hiszpanii (132f A>Iubił obcować z retorami i filozofami, wyznaczał pensye uczonym w Aleksandry!, dał znaczną sumę na założenie gimnazyum w Smyrnie; niejedną szkołę założył w miastach greckich, Azyi i w Atenach. W prawodawstwie zostawił po sobie cenną pamiątkę. Edykt Wieczysty, ('Edictum perpefmim), t. j. systematyczny wyciąg z najlepszych edyktów pretorskicb, ułożony przez juryskonsulta, Salwiusza Julania, dla użytku sędziów całego państwa. Księga ta stała się wzorem dla późniejszych kodeksów. Ostatnie lata spędził A. w Rzymie i najbliższych okolicach; wybudował piękną świątynię Wen ery i Romy, olbrzymi grobowiec dla siebie, (fig. 66) którego część dolna zowie się dzisiaj Zamkiem ś. Anioła, wraz z prowadzącym do niego mostem na rz. Tybrze, a w pobliżu miasta Tibur, willę ogromną (10 wiorst obwodu) z podobiznami najznakomitszych gmachów świata, naturalnie mocno zmniejszonemu Na imieniu A. ciąży jedna tylko plama: stracenia 90-let,niego szwagra, Serwianusa, wraz z wnukiem jego, Fuskusem. Zapewne widział w nich

Kl* 68. Valium Hadriani (przekrój.)

niebezpiecznych współzawodników dla Antonina, którego przybrał za syna i przedstawił senatowi jako następcę (Duruy. „Histoire des Romains”, nouvelle édition, enrichie d’environ 3,000 gravures tome V, 1883. Porówn. Gregorovius „Der Kaiser Hadrianus“, 3 cie wydanie 1884).    T K

Adrian I, Hadrianus, papież 772 — 795, potomek starożytnej rzymskiej rodziny. Uciśniony przez Dezyderyusza, króla Longobardów, błagał o pomoc Karola W., który też w r. 774 nadciągnął z wojskiem, zdobył państwo Longobardów i przybywszy do Rzymu, potwierdził papieżowi posiadanie ojcowizny ś-go Piotra. Powtórnie uciśniony przez połączenie się Aragisa (Arichisa), księcia Beneventu, z grekami w południowych "Włoszech, znowu wezwał pomocy króla franków z szybkim i pomyślnym skutkiem. W r. 781 jeszcze raz przybył do "Włoch, A. zaś namaścił na królów jego dwóch synów; Pipina i Ludwika. Na prośbę Ireny, cesarzowej greckiej, A. wysłał legatów swoich do Nicei, gdzie zgromadził się VIT-my sobór powszechny (II nicejski) przeciw obrazoburcom 787 r. Postanowienia tego soboru, przywracające cześć obrazów, z radością zatwierdził. W sporze teologicznym pomiędzy Alkuinem a Feliksem, biskupem Urge! z Marchii hiszpańskiej,- o herezyę adopcyańską, (ob.) Karol W. zwoływał synody: w Ratysbonie 793 i Frankfurcie 794 r,, A. zaś przyjął od Feliksa osobiście odwołanie błędnych mniemań i wysyłał legatów na synod frankfurcki. Zaprzysiężona wśród uroczystości rzymskich w 774 przyjaźń papieża z wielkfm królem franków nie została zachwianą nigdy, a dowiedziawszy się o zgonie A., Karol napisał dla niego nagrobek wierszem, istniejący do dziś dnia w Rzymie.    T K-

Adrian II., papież 867—872, rodem rzymianin, jako następca Mikołaja I., odziedziczył po nim słynną sprawę z Lotaryuszem, królem Lotaryngii, o pożycie z nieślubną żoną, Waldradą. Król ten zobowiązał się pod przysięgą, że do ślubnej żony (Teutebergi) powróci i A., zdjąwszy klątwę, dał mu Komunję ś. własnoręcznie, lecz został oszukany. Tymczasem Lambert, książę Spoleto, napadł na Rzym i splądrował go; skarał go za

X. к.

T к.

to cesarz Ludwik II. wypędzeniem z księstwa. Po strąceniu Focyusza ze stolicy patryarszej i przywróceniu Ignacego, A. odbył sobór w Rzymie 868; wysbił też do Konstantynopola legatów swoich, którzy prezydowali na VHI-ym soborze powszechnym 869—870 r. Tym sposobem jedność rozerwanego Kościoła została przywróconą na lat kilkanaście, aż do śmierci Ignacego i powrotu Focyusza. A. powstał na synodzie w Douzy r. 871 przeciw podzieleniu Lotaryngii pomiędzy Karola Łysego i Ludwika Niemieckiego i przeciw złożeniu Hinkmara, biskupa Laon; lecz takie mieszanie się do spraw świeckich i kościelnych zraziło króla i nie odniosło spodziewanego skutku.

Adrian III, także rodem z Rzymu, papież 884—885, panował tylko rok i 4 miesiące. Opierał się cesarzowi Ba.zylemu Macedończykowi, broniąc wyroków papieskich, wydanych w czasie rozdwojenia kościelnego i ponowił klątwTę, rzuconą przez Mikołaja I., Jana VLII i Marcina I. na patryarchę Focyusza.

Adrian IV., Papież 1154—1159, jedyny anglik na stolicy Apostolskiej, był synem ubogiego człowieka z St.-Albans (Sęt Olbens), nazywał się Mikołaj Breakspeare (Brykspir), o głodzie uczył się w Paryżu i Arles. Jako służący, wszedł do klasztoru ś. Rufa w Awenionie i tu został braciszkiem, mnichem, a wreszcie opatem. Zanieśli na niego skargę zakonnicy o zbytnią surowość przed papieża Eugeniusza III, lecz był to uczeń ś. Bernarda, więc nie potępił oskarżonego i owszem, mianował go kardynałem-biskupem Albano. Następnie wysłany w charakterze legata, A. urządził kościół w krajach skandynawskich, Danii i Norwegii. Otrzymał godność papieską w trudnych okolicznościach, gdy w Rzymie przewodził Arnold Breszyjańczyk (ob.), wskrzesiciel, a raczej twTórca mniemanej rzeczypospolitej starożytnej. Od r. 1145 papieże nie mogli nawet mieszkać w zwykłej swej rezydencyi i przebywali w Anagni (Ananji). A. potrafił przyprowadzić rzymian do pokory i uległości za pomocą rzuconego na miasto interdyktu. Gdy we wszystkich kościołach ustało nabożeństwo, przerażony lud sam skazał ubóstwianego niedawno kaznodzieję na wygnanie i bramy przed papieżem otworzył. Niedługo potem zbliżył się do Rzymu Fryderyk I. Barbarossa; ten, chcąc dogodzić żądaniu A., zmusił panów z Kampanii, u których ukrywał się Arnold, że wydali go kardynałom. Uznany winnym he-rezyi i buntu, wymowny nowator poniósł karę śmierci na stosie przed Porta del Popoio. A. przyjechał wtedy do obozu niemieckiego w Sutri; Fryderyk powitał go z głębokiem uszanowaniem, przytrzymywał mu strzemię i uzyskał przyzwolenie na koronacyę cesarską, która się też odbyła d. 18 czerwca 1155 r. w kościele ś. Piotra. Nie prosił o takie przyzwolenie potomek normandów', Wilhelm i. i sam ukoronował się na króla Obojga Sycylii. Dia skarcenia go A. zawiązał stosunki z niechętnymi baronami jego, tudzież z sąsiadującymi grekami, lecz oblężony w Benewencie, musiał zawrzeć pokój z Wilhelmem 1156 r., z czego nie był zadowolony cesarz Fryderyk W roku następnym, na świetnym sejmie wt Besançon, wynikło zajście z legatem papieskim Rolandem, które stało się początkiem długoletniej i zaciętej walki dwóch najwyższych władz świata chrześciańskiego. Z powodu zrabowonia w Niemczech jednego z przejezdnych prałatów (arcybiskupa Lundu ze Szwecyi), A. zarzucał Fryderykowi niewdzięczność względem Kościoła, który go przyozdobił koroną cesarską. Na te słowa oburzyło się całe zgromadzenie, a legat jeszcze większe wzniecił gniewy, gdy zapytał: „Od kogoź więc otrzymał ową władzę cesarza, jeśli nie od papieża?“ Kazano mu wracać najprostszą drogą do Rzymu, a w liście swoim Fryderyk wypowiedział wbrew' przeciwną zasadę, że władza monarsza pochodzi bezpośrednio od Boga, źe papież jest cesarzowi podwładny. Na razie A. uspokoił Fryderyka oświadczeniem, źe użyty w breve wyraz „beneficium” miał oznaczać nie plenno” lecz „dobrodziejstwo“. Wszakże podczas drugiej wyprawmy włoskiej 1158 r. wynikł nowy spór o majątki po Matyldzie, kościołowi zapisane. A. nie zatwierdził obioru arcybiskupów Kolonii i Rawrenny, sprzymierzył się z miastami Lom-bardyi i z Wilhelmem, królem Sycylijskim. Dalsze plany walki przerwała śmierć papieża d. I września. (Źródłem głównem jest Otto von Freysin-gen. Opracowania: Raumer „Geschichte der Hohenstaufen“, wryd. 4-te 1871 w 2 tomach. Giese-brecht „Gesch. d. deutschen Kaiserzeit“).

Adrian V., papież 1276, genueńczyk, syn Teodozego Fiesco, umarł w 38 dni po obiorze.

Adrian VI. (* 2 marca 1459 w Utrechcie — f 14 września 1523), papież od 1522. Syn rzemieślnika, zasłynął z erudycyi na katedrze teologii uniwersytetu w Lowanium (Louvain, Löw-en) tak, że go wezwał (1507) do pomocy wT nauczaniu młodocianego Karola Habsburga, opiekun jego i wychowawca, mianowany przez cesarza Maksymiljana 1., Wilhelm de Oroy, pan na Chièvres (Szyjewr). Pupil ten miał otrzymać w spadku kilka koron i panować nad niezmierną monarchią, nad którą „nigdy nie zachodziło słońce.“ Więc uczono go języków, szczególnie nowożytnych, geografii, historyk dawano mu czytać Tucydydesa i Commines’a. W r. 1515 wręczono mu rządy księstwo Burgundzko-Nider-landzkiego, poczem niedługo pojechał A. do jego dziadka Ferdynanda Katolickiego dla dopilnowania spadku kastylsko-aragońskiego. Otrzymał tu biskupstwo Tortosa i wpłynął zapewne na złożonego ostatnią chorobą króla, że testamentem przekazał wszystkie swre posiadłości wnukowi Kardowi. Gdy nastąpił zgon Ferdynanda .1516 r. i tworzyła, się tymczasowo, regency a, A. okazał plempotencyę, z podpisem pupila swego, do objęcia przewodnictwo. Jakoż prezydował w radzie regencyjnej aż do chwili przybycia nowego króla, nazwanego don Carlos’em I. i później przy jego boku zajmował stanowisko wpływowe. Nie dziw, że otrzymał od papieża Leona X. kapelusz czerwony przy pierwszej nominacyi kardynałów (1519).

cesarz,

•1

т. к.

P Ch

Nie ominęło go też najbogatsze beneficium w Kastylii—arcybiskupstwo Toledańskie. Nie był jednak mile widziany u hiszpanów, jako cudzoziemiec. tembardziej, że za Karolem przyjechało wielu flamandów i wszyscy otrzymywali dobre posady rządowe. Zbyt hojnie szafowano pieniędzmi, aż wypadło żądać od kortezów uchwalenia nowycb podatków. Wreszcie przybył jeszcze jeden powód rozdrażnienia, mianowicie wyjazd Karola do Niemiec, dla przyjęcia ofiarowanej mu przez elektorów korony cesarskiej. A. z Utrechtu objął znowu regencyę, ale wnet wybuchł bunt gmin miejskich (communeros). Nasamprzód w Toledo buntownicy opanowali zamek i zabili gubernatora; potem w Medina del Campo i w Segowii ludność stoczyła zwycięską walkę z wojskami; nawet rezydencyonalne miasto, Valladolid, wypowiedziało uległość urzędnikom królewskim i wzmocniło swe mury. Delegaci miast kastylskich, zjechawszy się w Avila, zawiązali Świętą Radę (Junta) i nakazali rozwiązać radę królewską, (1520). Karol, obecnie zwany V-m, jako chciał uspokoić wzburzenie ustępstwami, pomiędzy któremi zamieścił też obietnicę, że A-wi doda konetabla Kastylii i admirała do pomocy w rządach. Większe od tych obietnic wrażenie wywarło wtargnięcie francuzów do Nawarry i gwałty, popełnione przez mieszczan na szlachcie, ta bowiem porwała się do oręża w obronie króla, połączyła się z wojskami królewskiemi, wyparła najezdników i zwyciężyła buntowników pod Villalar. Tymczasem po śmierci Leona X. kolegium kardynałów powołało A-а na stolicę Apostolską (d. 9 stycznia 1522). Zapewne chcąc zjednać względy potężnego cesarza, starzec opuścił natychmiast nieuspokojoną jeszcze Hiszpanię i udał się do Rzymu, przynosząc tam zaostrzoną obcowaniem z Inkwizycyą surowość zasad prawowierności. Dotknąwszy się sprawy Lutra, oświadczy! książętom niemieckim, że ta „herezya jest karą Bożą za winy księży i prałatów“. I chciał natychmiast uprzątnąć zagęszczone w duchowieństwie nadużycia—symoniję, nepotyzm, frymark odpustami. Sam zrzekł się sprzedaży urzędów, których liczono 2150, a które przynosiły skarbowi papieskiemu 320,000 sku-dów dochodu rocznego. Ale przyzwyczajeni do zbytkownego życia, a przejęci duchem humanizmu prałaci owocześni, umieli tak skuteczny opór stawić, że A. zawołał z goryczą: „Wolałbym zostać proboszczem w Lowanium, niż papieżem w Rzymie“. Podobnież doznał niepowodzenia w staraniach swoich o dostarczenie odsieczy walecznym rycerzom ś. Jana Jerozolimskiego, broniącym swej fortecy na wyspie Rodos przeciwko olbrzymiej flocie i armii sułtana Solimana. Wśród srożącej się wojny Franciszka I. z Karolem V chciał pozostać na uboczu i powiadał: „Miłość, jaką dla cesarza żywię, nie powinna mu nasuwać nadziei, że'uczynię cokolwiek na szkodę rzeczypospolitej chrześciańskiej, lub jakiegokolwiek monarchy“. Ale dowiedziawszy się o knowaniach swego ministra, kardynała Soderiniego, na

korzyść Francy i, oburzył się i podpisał przymierze z Karolem V. przeciwko Franciszkowi. Na dokonanie jakiegokolwiek trwalszego dzieła zabrakło mu czasu, umarł bowiem w półtora roku po objęciu rządów Kościoła. (Giuseppe de Leva: „Storia documentata di Carlo V. in correlazione all’ Italia” 1863—1881. I. 193, U. 20, 68—75, 134, 162, 175). Porówn. Bauer. „Hadrian VI”, 1875, Höfler „Papst Hadrian VI.” 1880).

Adrian (f 1539), dominikanin, biskup enneń-ski, sufragan poznański. Był spowiednikiem i kaznodzieją (prdedicator gratiosissimus) Zygmunta I. (Mecherzyński: „Historya wymowy w Polsce” II, str. 41).

Adrian, franciszkanin, który w r. 1545 wydał w Krakowie tłómaczone przez jednego z zakonników a poprawione przez siebie: „Naśladowanie Chrystusa Pana”.

Adrian (przed wstąpieniem do klasztoru Andrzej) dziesiąty i ostatni patryarcha moskiewski, (* 1636—*J* 1700), był poprzednio archimandrytą czudowskiego klasztoru i metropolitą kazańskim 1686 — 1690. Tak, jak poprzednik jego Joachim, był on zwolennikiem dawnych urządzeń, a przeto pogodzić się nie chciał z reformami Piotra W.; to też stosunki ich były bardzo wrogie. Podczas drugiego buntu sztrzelców, szedł A. na czele pro-cesyi z obrazem Bogarodzicy do Piotra, błagać o życie dla buntowników, skazanych na śmierć, lecz Piotr nie wysłuchał wstawiennictwa jego. A. zostawił wiele pism teologicznych, polemizował z rozkolnikami, energicznie protestował przeciwko nakazowi golenia brody (Грамота о боро-д’Ь), spisywał prawa i przywileje cerkwi grecko-ruskiej, zostawił ważną „Korespondencyę z carem Piotrem”. Te dokumenty historyczne ukazały się w różnych czasopismach i zbiorach Stro-jewa, Nowikowa i innych. Oryginały zachowane w rękopismach synodu. Bogaty jego „Zbiór praw cerkiewnych”, poczynający się od greckiego Nomo-kanonu, obejmujący nawet jarłyki tatarskie, wydał Kolaczew.

Adryan Albin, rodem z Łużyc, znany był jako poeta w Krakowie, za Zygmunta Starego. Hieronim Juszyński w „Dykcyonarzu poetów polskich“ (t. I, str. 1) powiada, że znajdował jego poezye „rozproszone w różnych dziełach współczesnych polaków“.

Adrian Üegenvolsciuß, ob. W ę gi er ski Andrzej.

Adriani Giovanni Battista (* 1513 — -j* 1579), florencki historyk. Pisał z polecenia Ko-źmy Medyceusza, po części z materyałów przez niego dostarczonych. Pochodził z rodziny patrycy uszowskiej; był profesorem retoryki we Flo-rencyi. Głownem jego dziełem jest: „Istoria dei suoi tempi”, w 22 księgach, od r. 1536 — 1574 (wyd. we Florencyi 1583, w Wenecyi 1587).

Adriani Giovani Battista, włoski historyk i numizmatyk (* 11 sierpnia 1823). Studyo-wał filozofię i teologię w Oasale, r. 1846 został profesorem historyi i geografii w Raccogini, roku 1860 kierownikiem kolegium i konwiktu w Casa-

A. P.

T. D.

K. J.

5 3. Z polecenia ministeryum spraw wewnętrznych zbierał r. 1852 źródła do historyi włoskiej w południowej Francyi, później także w Szwaj-caryi i północnych Włoszech. Za jego nieznużoną ruchliwość i pracowitość mianowano go honorowym członkiem wszystkich celniejszych akademij włoskich. A. zebrał wielką ilość numizmatów (12,000 sztuk). Napisał między innemi: „Do-cumenti inediti di storia subalpina dei secoli XII e XIII” (Torino 1853), „La guerra e la domina-zione dei Francesi in Piemonte dell’ anno 1536 al 1559” (1867). „Ginevra, i suoi Vescovi-Prin-cipi e i Conti e Duchi di Savoia” (1868), „Som-mario di cose archeologiche e numismatiche os-servate nelle provinzie Piedimontane nell viaggio delP anno 1855” (1855), „Delle monete niahome-tane del Krehl” (1857).

Adriano Francesco, jeden z najznakomitszych kontrapunkcistów swego czasu, (* 1520) rodem wenecyanin, napisał wiele utworów kościelnych, jak np. „Psalmi vespertini omnium die-rum festorum per annum” (Wenecya 1567); psalmy te śpiewano we wszystkich kościołach włoskich.

Adriansen Emanuel, słynny lutnista i kompozytor holenderski, (* w Antwerpii w końcu XYI w.) W znakomitem dziele jego: „Praturn musicum”, (wydanem trzykrotnie w Antwerpii u Phalesius’a w 1584, 1592 i 1600) znajduje się kilkadziesiąt kompozycyj Cypriana da Rore, Rolanda de Lassus, Jacheta de Berchem, J. de Waet, Huberta Waelrant’a i w. i., ułożonych przez A. na jedną, dwie, trzy i cztery lutnie; największą wszakże uwagę zwraca w tym zbiorze wyborne opracowanie przez A. pieśni flamandzkich Waelrant’a.

Adrianus Rom anus (Adriaen van Roomen), matematyk niderlandzki (* 1561—*j* 1615 w Mo-guncyi) Kształcił się w kolegium jezuickiem w Kolonii, był profesorem matematyki i medycyny w kraju ojczystym, następnie w Wiirzburgu, a w r. 1610 został prof, akademii Zamojskiej w Polsce. Należał do wybitniejszych matematyków swego czasu, czego dał dowód w dziełach: „In Archimedis circulorum dimensionum exposi-tio et analysis” (1597); „Ideae mathematicae pars prima sive methodus polygonorum i t. d.” (1593), w którem podał sposób zmierzenia okręgu koła do 16 cyfr dziesiętnych. Jego „Canon triangulorum sphaericorum” (1609) był bardzo ceniony. Pozostawał w bliskich stosunkach ze sławnym matematykiem Franciszkiem Yietą.

Adrichomius Christian (* 1533—f 1585), rodem z holenderskiego miasta Delft, był księdzem i zakonnikiem. W czasie szerzenia się re-formacyi w Hollandyi został wygnany z kraju; umarł w Kolonii. Napisał: „Yita Jesu Christi ex Evangelistis breviter contexta”, wraz z traktatem „De Christiana beatitudine” (Antwerpia 1578), dalej: „Teatrum terrae sanctae” (drukowane dopiero po jego śmierci 1600); tego dzieła część druga, wyszła także osobno, p. t. „Urbis

Hierosolymae, quemadinodum ea Christi tempo* re floruit, descriptio” (1584).

Adrittura. ob. A dirittura.

Adrogatio v. arrogatio (przysposobienie, przyswojenie); jest to akt prawny, mocą, którego ten, kto go zdziałał, nabywa władzę ojcowską nad osobą przysposobioną i nadaje jej prawa, dzieciom ślubnym służące. Przysposobienie jest dwojakie. Jeżeli przysposobionem zostaje dziecko, znajdujące się pod władzą ojcowską (patria po-testas), wtedy akt nazywa się datio in adoptio-nem czyli adoptio, w ścisłem znaczeniu; jeżeli zaś przysposobionym jest homo sui juris, t. j. nie podlegający niczyjej władzy, własnowolny, wtedy zwano akt arrogacyą. W czasach rzeczypospoli-tej rzymskiej arrogacya miała miejsce w zebraniu narodowem, zwanem comitia curiata, w obecności kapłana (pontifex)\ w czasach cesarstwa przysposabiano zwykle na mocy reskryptu cesarskiego (ob. Adopcya).

Adrotherium, (paleont.), zwierzę ssące zaginione, z pokładów eocenowych francuskich w Quercy, opisane pod nazwą A. depressum w roku 1883 przez Filhola, który odnosi je do rodziny gruboskórnych (Pachy der mata).

Adry (z niem. Ader żyła). Żyły na kamieniu lub drzewie, ciemniejsze lub jaśniejsze od tła materyału, na którym, jako objaw naturalny, lub sztucznie wykonany, występują.

Adrya, H a d r i a, miasto ubryjskie, potem etruskie, przy ujściu Padu, posiadało przystań nad morzem Adryatyckiem (Adryatyk od miasta Adria). Dyonizyusz Starszy, władca Syrakuz, zajął A. r. 394 przed Chr. Ztąd pochodził cesarz Adryan. Obecne miasto A., zwane także A. Yeneta, wystawione na gruzach starożytnego A., oddalone od morza o 21 kim., leży nad Canale Bianco, przy linii kolei Legnano-A., posiada biskupie gimnazyum, rozwinięty handel, starożytną katedrę i ratusz, 7,400 miesz. (1881), a jako gmina 15,806 dusz.

Adrya, prastare miasto piceńskie, obecnie Atri (ob.)

Adryaniści, sekciarze z XYI w., którzy wyznawali naukę Adryana Hamstediusa, głoszoną w Anglii i Holandyi. Zbliżali się do anababty-stów i utrzymywali, że Chrystus nie był Bogiem, lecz synem niewiasty, jak każdy inny człowiek i t. p i że dzieci należy chrzcić dopiero w dojrzałym wieku.

Adryanopol (po turecku: Edrine). 60—62,000 miesz. przy połączeniu się Tundży z Marycą, skąd ona zmienia kierunek na południowy. Założone przez Adryana Ces. (130 r. po Cbr.), od którego otrzymało swą nazwę, dzięki swemu położeniu, liczyło się do ważniejszych grodów, a przed zdobyciem Konstantynopola, służyło za stolicę sułtanów. A. i dziś uważa się za drugie miasto w państwie, w którem, prócz władz rządowych, przebywają: arcybiskup grecki, biskup ormiański i dwaj biskupi bułgarscy. A., prócz tego, wielkie ma znaczenie handlowe; główne przedmioty odbytu: olejek różany (dolina Tuu-

w ca-

dży) i pigwy. Z dziejowych wypadków A. pamiętny klęską-, zadaną w 378 r. po Chr. ces. Wa-lensowi przez doprowadzonych do ostateczności Gotów, i pokojem w 1829, zawartym przez zwycięską Rosyę 3 Turcyą, który powołał do bytu król. greckie i zmienił stosunki ludów chrzescian-skich na półwyspie. Również w 1878 r. zawartym tu został między temiź mocarstwami rozejm, jak.o wstęp do umowy w San-Stelano.

Dunaju, a dla wojennych po ujście Prutu, w Azyi zaś miasta Achałcyk, Anapę i Achałkałaki z ich okręgami, co zamknęło Turcyi możność jakichkolwiek stosunków z wojowniczym Kaukazem; prócz tego zapewniono Rosyi wolny handel lej Turcyi, oraz zawarowano wszystkim państwom, niebędącym w -wojnie z Portą, wolne przejście przez Dardanelle. Zajęte przez Rosyę miejscowości w Bułgarvi i Rumelii, również jak Mołda-

~m

у-

Ar

т/

-J

••

& ***»«—■

Tig. 09. Adryanopoi.

ff

№i

WO

B. K.

Adryanopolskie traktaty. 1) w r. 1711 w tru-dnem położeniu, w jakiem nad Prutem wobec armii tureckiej znalazł się Piotr Wielki, zawarł pokój na warunkach korzystniejszych, niżby spodziewać się było można. Warunki te jednak spełnionemi nie zostały, Azowa nie oddano i wojska ruskie nie zostały cofnięte z Polski; w roku więc 1713 Porta, głównie z poduszczeń Karola XII, wypowiedziała Rosyi wojnę i zgromadziła znaczne siły w Adryanopolu. Widząc nie możność stawdenia czoła przeważnej armii, Piotr Wielki zmuszony był ustąpić, a pełnomocnicy iego, Szeremietiew i Szafirów, którzy jako zakładnicy; pozostawali w Turcyi, podpisali w dniu 13 czerwca 1713 r. w Adryanopolu traktat na lat 25, mocą którego Rosya zobowiązała się nie-wywierać żadnego wpływu na Zaporoże, nie budować fortec miedzy Azowem (któren wtedy już był oddany) i Ćzerkaskiem, wycofać w przeciągu 2 miesięcy wojska z granic Rzeczypospolitej, nie wprowadzać ich tam następnie, z możnością tylko przeprowadzenia tych, które w owym czasie znajdowały się w Pomeranii, nadto dozwolić Karolowi XII wolnego przejazdu nietylko przez Polskę, ale i przez państwo Rosyjskie. 2) W kampanii 1828 — 1829 r., po licznych zwycięstwach, jenerał Dybicz, prawie bez boju, zajął dość silnie ufortyfikowany Adryanopoi i wkrótce 27 (14) września 1829 r. zawarty został traktat w Adryanopolu, mocą którego Prut i prawy brzeg Dunaju uznano za granicę, Rosya otrzymała pra-żeglugi dla statków handlowych na całym

«.ncïklopcdr» fnwizechn* iluftr.

wia i Wołoszczyzna, Turcyi powrócone zostały,-, te ostatnie księstwa otrzymały nieco swobodniejsze warunki bytu politycznego, lecz przyznądy protektorat postawił je w zupełnej zależności od Rosyi, w jakiej się znajdowały aż do traktatu paryskiego; ostatnim warunkiem traktatu było uznanie przez Turcyę niezależności Grecy i.

Adryanów, lub A n d r y a n ó w, z przysiółkiem Ostróg, wieś, pow. Rudki ćwierć mili od miasteczka Komarna, w posiadaniu hr. Lanckoroń-skich. Ludności 530 dusz. z których większa połowa rzym.-katol. wyznania.

Adryanowic lub Andrzejowie Wa 1 e r y a n, kaznodzieja dominikan w Stołpcach na Lit wie, z pierwszej połowy XVII w., który pośród rozpowszechniających się makaronizmów pisał czystą pols-czyzną. Mamy jego: „Kazanie na pogrzebie Da-dziboga Władysława Słuszki, kasztelanica źmudz-kiego” (wydane r. 1630 w Warszawie i r. 1631 we Lwowie u Szeligi), dedykowane Aleks. Słuszce i Zofii Kon. Zienowiczównie.

Adryatyckie morze,czyliAdryatyk, w postaci olbrzymiej zatoki, zagłębia się wstały ląd Europy, pomiędzy półwyspem Apenińskim a Bałkańskim. Cieśnina Otrancka, zaledwie 75 kil. szeroka, łączy Adryatyk z morzem Jońskiem. Powierzchnię A. obliczają na 130,000 kil. kw. z górą, długość na 850—950, szerokość 120—180, a długość wybrzeży na 2,000 kim. Głębokość największa, pomiędzy Brindisi a Dubrownikiem (Raguzą),, przechodzi 1,000 m., gdy na płn. od wyspy llwar (Lissy) zaledwo 300 m. Ku płn. półwysep fstryj-

li

ski dzieli je na dwie zatoki: Kwarnero czyli morskie, ostrygi (weneckie) bardzo czynne. Tra-Rieka i Tryesteńską, która ku zach. przechodzi fiają się psy morskie i deliiny, rzadziej żarłocz-w mniejsze zagłębienie, odróżniane pod nazwa za- ne rekiny.

przez poselstwo negusa Menelika zeszłego roku. ЛА edług obliczeń Rohlfa, w r. 1868 było wszystkiego mieszkańców 3,000.

Adufe, (Topb, Tuph; hebr.), tamburyno, rodzaj bębna z grzechotkami, wspomniane po raz pierwszy w biblii (Exod. 15. 20).

Adugar-Dża lub D ż a-A d u g a r, u kirgizów czarownice, urzekające niewolników, by nie zbiegli. Czary odbywają się w ten sposób: niewmlnik stanąć musi pośrodku namiotu, na popiele i soli, potem wybiegać trzy razy, pluć na swe ślady, a wreszcie sypią mu na ięzyk tego popiołu. Gdyby potem chciał uciekać, to zabłąka się i wpaść musi napowrót w moc pana swmjego.

Adula, jedna z najrozleglejszych górskich grup w Alpach Gryzońskich (Graubimdener); składa się z jednej sterty centralnej i dwróch odnóg Ka-motsz-Skopi i Tambohorn, oddzielonych od> główr-nej bryły przejściami Graina i Bernardyn. Tambohorn nie tyle się odznacza swą wyniosłością, ile wspaniałem rozgałęzieniem na północ i połud-

K. J.

toki Weneckiej. Całe to wybrzeże przedstawia się i Adua, Adóo Adówa, miasto w kraju Tigre w postaci zasianej lagunami niziny, która pomi- J w Abisynii, na północnym wschodzie od Gon-mo dostrzeżonego, jak na całem wschodniem wy- i daru, główne stanowisko handlowe pomiędzy wybrzeżu Adryatyku, powolnego obniżania się dna ! brzeżem a wnętrzem kraju, jako zaś położone morskiego, przez namuł rzeczny coraz bardziej u krawędzi Abisyńskiego pogórza, nabiera stra-narasta, wskutek czego .miasta, leżące niegdyś tegicznego znaczenia. Jakoż przez zajęcie Ado-u morza jako porty: Akwileja, Adrya, na znacz- wy w obecnej chwili (styczeń 1&90) generał Orre-ną odległość od niego się odsunęły (ostatnio na ro wprowadził w czyn protektorat Włoch nad 35 kim.) a laguny coraz bardziej się wypełniają. Abisynią, uznany traktatem, zawartym w Rzymie Tak Rawenna, miejsce pobytu floty rzymskiej i za czasów najazdu Gotów niezdobyta nadmorska twierdza, obecnie jest miastem lądowem, a i We-necyi los podobny zagraża, jakkolwiek ujście rzeki Brenty bezpośrednio do morza odprowadzo-nem zostało. Według obliczeń, rz. Przynosi rocznie 42’/i mil kub. m. mułu t. j. więcej niż o 5 razy obfitszy w wodę Dunaj. Podobnież nie daje się spostrzedz usuwanie się wschodniego wybrzeża Adryatyku, znanego pod nazwą Dal-macyi, gdyż jest ono wysokie, poszarpane w skaliste strzępy i opasane szeregiem wysp, podobnej budowy. Znaczniejsze z nich są: Welija, Cres (Cherso), Łozin, Rab (Arbę), Długa (Isola Lun-ga), Hwar (Lessina), Hwar W. (Lissa), Molat (Meledo) i inne. Dopiero od ujścia Bojany, stanowiącej odpływ jeziora Skodarskiego (Skutari) brzeg staje się niskim, obfitującym w laguny, niezdrowym i mało przystępnym, jak w ogólności całe albańskie wybrzeże. Za południowy kres Adryatyku uważać można przylądek Glossa (Lin-guetto), kończyny Akrokerauńskich gór staro- ! nie. Najwyższym punktem w grupie centralnej żytnych (dzisiejszych Czyka). Znaczniejsze mia- j jest Rheinwaldhorn (3,398 m.) z którego łodo-sta na wybrzeżu włoskiem: Wenecya, od czasu j wiec Zaport strumienie swe zlewa w dolinę Renu. otwarcia drogi przez Brener odzyskująca powoli Adular (minerał), najcelniejsza odmiana orto-swe upadłe znaczenie, Chioggia, Rimini, Pesaro klazu, czyli spatu polnego potasowego, w pięk-Synigalia, Ankona, Manfredonia, w głębi zatoki nych kryształach jednoskośno - osiowych, często utworzonej przez Monte Gargano (ostroga), Bar- ¹ zrośniętych, bezbarwnych, przezroczystych, lub muta, Trani, Molfetta, Bari, Monopoli, Brindi- wpółprzezroczystycli, z silnym blaskiem szklistym, si, Otranto. Na wschodniem wybrzeżu: Tryest Kryształy te znajdują się w żyłach i próżniach (Torżyste), Pirano, Pola (wojenny port na pół- wśród granitów i gneisów alpejskich, a najpięk-wyspie Istryi), Rieka (Fiume), port dla Węgier, niejsze na St.-Gothardzie, w Alpach Sabaudzkich Zenga, Zadar (Zara), Szebenik, Split (Spalato), i Delfinackich, przy Bourg d’Oisans, a także jako Dubrownik (Raguza), niegdyś miasto wolne han- tak zwany spat lodowy (Afo?sprJ/i), wraz z horn-dlowe, współzawodniczące z Wenecyą; Kotar, naj blendą na Wezuwiuszu. Niektóre okazy adularu,. bliższy port dla Czarnogórza, Antivari i Dulci- przedstawiają odbłyski perłowe z niebieskawym gno, obecnie mu do użytku ustąpione, Durazzo (sta- odcieniem, wychodzące z masy mlecznej, wpół-rożytne Dyrrachium) i Avlona. Z wybrzeża wło- przezroczystej. Pododmianio takiej dają nazwę skiego wpadają do Adryatyku: Isonzo (Socza), spatu perłowego, a kamieniarze kamienia Tagliamento, Piave, Brenta i największe: Adyga księżycowego (Mondstein, pierre de lune), i Po (Pad), inne nieznaczne. Również nie wielkiego jubilerowie zaś szlifują ją, jako drogi kamień, znaczenia z Bałkańskiego półwyspu: Kerka, Na- mianowicie pochodzący z Ceylonu. renta, Bojana, Dryn i Wojutza. Dla tak ską- Adule lub A du lis, greckie miasto na zachod-pego stosunkowo dopływu słodkiej wody, A- niem wybrzeżu morza Czerwonego, założone po-dryatyk posiada znaczny stopień słoności (do 4 dobno prez niewolników egipskich za Ptolomeu-cząstek soli na 1,000). Przypływy, jak wogóle szów, zasłynęło jako-największe miasto handlowe w Śródziemnem m. słabe i bez znaczenia dla że- nad morzem Czenvonem; mieszkańcy prowadzili glarzy. Gwałtowane burze od wschodniego wrybrze- handel: kością słoniową, skórami, niewolnikami ża (bora) czynią żeglugę niebezpieczną, która od i i t. d. Pod królami aksumskimi A. doszło do przekopania Sueskiego kanału znacznie się wzmo- ; szczytu swego znaczenia; w przystani zbiegały gła. Rybołówstwo na serdele, makrele, węgorze i się okręty Egiptu, Arabii, Persyi, Indyj. Handel

wier-

tipadł dopiero wtedy, gdy turcy stali się panami Czerwonego morza. Roku 1867 przybiła tu flota angielska, wioząca wyprawy do Abisynii.

Adullam, jaskinia, w której ukrywał się Dawid przed Śaulem, według jednych w pobliżu miasta A., według tradycyi 2 godziny od Betleem, według innych, niedaleko morza Martwego.

Adullam (Odollam—miejsce odpoczynku), miasto w Chanaan, które dostało się potem pokoleniu Judy, obwarowmne przez Roboama.

Advaita, (ind. a.priv. i dvaita—dwie, więcnie-dwoistośt—nondualismuś), szkoła filozoficzna indyjska, zwana Vedanta lub Uttara - mimansa. Sankaraczarija (wr. VIII czy IX) był głównym jej propagatorem, ucząc, że dusza ludzka jest cząstką istoty boskiej, a ciało doczesnem jej schronieniem, i że przeto po śmierci dusza zlewa się z bóstwem; wrszechśwriat zaś jest istotą bożą. Jest to zatem czysty panteizm. Porówn. „Vedanta Sankaraczarija”. H. H. Wilson: „Religions of the Hindus” 1862; H. T. Colebrooke: „Miscel. essays” 1873; Monier Williams: „Indian wdsdom” 1876; Shoshee Chunder Dutt: „India past a. present” 1S8U.

Advejtam, ob. Advaita.

Adwent, (łac. adventus) przyjście pańskie, czas cztero lub około cztero-tygodniowy. Jest poświęcony należytemu przygotowaniu się do obchodu świąt Bożego narodzenia. Pierwotnie, nazwa ta tyczyła się samych świąt; pierwrsze ślady adwentu spotykamy w jednej z ustaw soboru sara-goskiego 380; wyraźniejsze dowrody jego starożytności pochodzą z V i VI w. Z początku trwał on dni 40, jak dotąd w kościele greckim, potem skrócono go do czterech tygodni. Pierwsza zaś niedziela adwentowa rozpoczyna nowy rok kościelny, jak to okazuje się z mszału i brewiarza rzymskiego. W czasie adwentu wiernym nakazano post, (w niektórych krajach wstrzymywano się od mięsa przez cały adwent), nabożeństwa adwentowe odbywały się jak w wielki post. Najdawniej szem źródłem tych zwyczajów jest Grzegorz z Tours. Powiada on, że biskup z Tours św. Perpetuus r. 462 nakazał wszystkim nyin swej dyecezyi, aby, począwszy od św. Marcina aż do narodzenia Ćhr., pościli 3 razy tygodniowo. R. 581 synod w Macon posty adwentowe w poniedziałki, środy i piątki ustanowił. W XI wieku postanowiono, aby adwent trwał 4 tygodnie. Od VI w. nie pozwalano w czasie ad-v,entu na zawieranie małżeństw i wyprawianie hucznych godów weselnych. Ponieważ adwent jest czasem pokuty, przeto nakazany jest post; kapłan odprawia nabożeństwo w aparatach fioletowych, opuszcza we mszy św. „Gloria in excelsis” i na jutrzni „Te Deum“. Podczas adwentu odbywa eię nabożeństwo, zwane roratami, t. j. msza śpiewana przed świtem na cześć Boga Rodzicy, zaczynająca się od słów „Rorate“. AV Polsce tylko i w niektórych prowincyach jej przyległych uroczyście obchodzi się to nabożeństwu). Co zaś do dawuości tegoż, to początek jego nie przechodzi XII w., gdyż mszały ówczesne nie zawierają w sobie wotywy „Rorate“.

Adwentyści, sekta w Stanach Zjednoczonych półn. Ameryki, którzy wierzą w bliskie przyjście Chrystusa na sąd. Twórcą sekty tej był Wiliam Miller (* 1782 w Pittsfield, w Massachusetts -f 1849), głoszący w New-Yorku i Bostonie, że r. 1843 nastąpi koniec świata; gdy jednak Chrystus owego roku nie zjawił się na sąd ostateczny, Miller naznaczył koniec świata na dzień 23 października 1847 r. Sekciarze przygotowywali się z całą grozą na ów dzień, kupowali szaty nowe, wigilię strawili na modlitwie, a mimo zawodu, pozostali w obłędzie. Sekta trwa dotąd, liczy około 90,000 wyznawców, założyła własną wszechnicę i bibliotekę, oraz wydaje czasopisma agitacyjne.

Adversaria (łać.), u kupców starorzymskich ko-notatnik(, służące do zapisywania interesów bieżących; w epoce odrodzenia nazwę tę nadawano zbiorom rozmaitości naukowych w ogóle i tą dro -gą posiadamy np. tytuły „Adversaria”, użyte przez Bartha, Porsona, Dobree’go i in.

Advocatus dei i advocatus diaboli (łać.), zwykłe oznaczenie duchownych osób, biorących udział w sądzie, ustanowionym przy kardynalskiej kon-gregacyi rituum, w Rzymie, gdy chodzi o to, by kogoś zaliczyć w poczet świętych lub błogosławionych. Podczas takiego procesu kanonizacyjnego, jeden z teologów, zwany a. dei, wylicza zasługi i cuda osoby, która ma być kanonizowaną, przeciwko jego dowodom występuje a. diaboli z zarzutami. Występowanie przeciw sobie tych wywodów, ma na widoku sąd bezstronny. Ztąd pochodzi, że w mowie potocznej nazywa się a. diaboli tego, który przeciwko pewnej osobie stawia ni eu sprawi e dl i wioń e zarzuty.

Advocati eccksiarnm (łać.), adwokaci kościelni, obrońcy dóbr kościelnych. Zwali się także de-fensores, albo aetores ecclesiae, a szczególniej w V w., gdy występowali w sądzie imieniem osób duchownych, którym wzbronione było stawiać się tam osobiście. Najczęściej adv. eccl. byli fun-datorowie kościołów i klasztorów, często sami nawet królowie. Posiadali oni muni czyli mun-dium, t. j. prawo opieki. W skutek tego władza świecka wywierała silny wpływ na losy majątków kościelnych.

Adwokat. Pomyślne przeprowadzenie sprawy przed sądami, zawisło przedewszystkiem od właściwego unormowania żądań i zasad powództwa lub excepcyi, następnie od uskutecznienia w czasie i sposobie przepisanym, działań, zmierzających do przygotowania sprawy pod osądzenie, wreszcie od umiejętnego przedstawienia obrony w rozpra wach ustnych, tam, gdzie ich dopuszczają przepisy postępowania sądowrego. Wszystko to wymaga, w osobie kierującej sprawcą, gruntownej znajomości praw, zarówno materyalnych, jakoteż i formalnych, zdolności umysłowych niezwykłych i praktycznego usposobienia, nabytego przez długą wprawę. Jest rzeczą wprost niemożliwy, ażeby każdy, kto zmuszonym zostaje do dochodzenia, lub bronienia praw swroich w drodze sądowej, po-

siadał te przymioty w odpowiedniej mierze; dla- szym zakładzie naukowym, lub zdanie egzaminu tego to wszystkie prawodawstwa narodów, przo- z tychże nauk, a oprócz tego odbycie służby sądo-dujących w cywilizacyi, dozwalają, a niektóre na- wej przez lat pięć na takich urzędach, przy wypeł-wet zalecają stronom procesującym się, żądać nianiu których obierający sobie to powołanie mógł w tern pomocy pewnego rodzaju pełnomocników, nabyć praktycznych wiadomości co do prowadze-etwierdzoną w sposób przepisany kwalifikacyę po- nia spraw sądowych, albo też w charakterze-siadających, którym pospolicie nazwa „adwokatów” kandydata na urzędy sądowe (ob.), lub jest nadawaną. Zwyczaj powoływania w pomoc wreszcie pomocnika adwokata przysię-ludzi, odznaczających się biegłością w prawie i wy- głego (ob.) Zostać nie mogą adwokatami przy-mową, do bronienia spraw ważnych przed zgro- sięgłymi ci, którzy nie ukończyli 25 lat wieku,, madzeniami ludowemi i sądami u Rzymian, spra- cudzoziemcy, uznani za dłużników niewypłacal-wił, że takich ludzi powołanemi (advocatus) nazy- nych, pozostający w służbie rządowej lub z wy-wać poczęto; w tem też jest źródło teraz najeżę- borów na urzędach płatnych, skazani wyrokami ściej używanej nazwy. Lecz zarówno u Rzymian, sądowemi za przestępstwo na pozbawienie praw gdzie powołanego zwano także patronus, de fen- stanu, ci, którzy pozostają lub pozostawali pod sor, orator, jak i w naszych czasach, spełniającym śledztwem, a nie zostali uniewinnieni w zarzu-odpowiednie zadania, różne prawodawstwa inne tach, pociągających za sobą także skazanie, wy-niekiedy nadawają nazwy; w zakres też działań daleni na zawsze ze służby za występki, lub wy-obrońcy niewszędzie wchodzą wszystkie powyżej łączeni z grona towarzystw lub zebrań szlachec-wyszczególnione czynności. Tak we Francyi avo~ kich, przez wyrzeczenia stanów, do których należą, cat, w Anglii barrister, wnosi wyłącznie obronę ci, którym sądownie zabroniono prowadzenia spraw w rozprawach ustnych, zarówno przed cywilnemi, cudzych i także wyłączeni z liczby adwokatów jak i przeć} karnemi sądami; niekiedy zaś ogra- przysięgłych. Zapisanie kandydata na listę adwo-nicza swoje działania na udzielaniu rad stronom katów przysięgłych, lub wykreślenie z tejże, za-co do kierunku, jaki ich sprawom nadanym leży od wspomnianej już wyżej rady tych adwoka-być powinien (avocat consultant); zastępuje zaś tów; w tych zaś okręgach sądowych, gdzie takie stronę interesowaną, spełniając te wszystkie czyn- rady nie istnieją (do rzędu których należy okręg ności, których wymaga instrukeya sprawy i przed- sądowy warszawski, obejmujący w sobie Króle-stawiając sądowi żądania strony; czynności, któ- stwo Polskie) od Sądów Okręgowych (ob.) rych techniczna nazwa w języku prawniczym fran- Ten, którego na listę zapisać postanowiono, przed cuskim jest: postuler et conclure, spełnia urzędnik objęciem obowiązków winien wykonać przysięgą ministeryalny, zwany dawniej procurator adhtes,te- na wierność Monarsze, na ścisłe wypełnianie, we-raz we Francyi i Belgii avoué, w Anglii attorney, die swojego najistotniejszego rozumienia, ustaw W państwach, które nie wprowadziły dotąd u sie- cesarstwa, na to, iż nie będzie mówił, ani pisał bie ustnego i jawnego postępowania w sprawach nic takiego, coby zmierzało do osłabienia kościo-cywilnych (np. w Austryi), adwokat spełnia wy- ła prawosławnego, społeczeństwa, rodziny i do-łącznie obowiązki takiego zastępcy, w innych na- brych obyczajów, lecz uczciwie i z dobrą wiarą tomiast państwach (np. w Niemczech: Rechtsan- spełniać będzie obowiązki powołania, jakie na wait) działa zarazem jako zastępca i jako obroń- siebie przyjmuje, nie uchybiając należnemu posza-ca. Takim był u nas pod powagą procedury nowaniu dla sądów i władz, oraz bronić spraw francuskiej patron przy Trybunale Cywilnym 1-ej swoich pełnomoccdawców i osób, których interesa. instancyi, adivokat przy Sądzie Apelacyjnym będą mu powierzone. Przysięgli pełnomocnicy i mecenas przy Sądzie Najwyższej Instancyi, pó- przypisują się do Izb Sądowych (ob.) i winni źniej obrońca przy Warszawskich Departamen- obrać sobie zamieszkanie w obrębie tej izby, do tach Rządzącego Senatu, z których dwaj ostatni której są przypisani. Mogą oni podejmować się upoważnieni byli także do stawania przed sądami prowadzenia spraw we wszystkich sądach w okrę-niższych instancyj. Takim jest również w Rosyi, gu izby pomienionej, a kończyć sprawy, w tyra od czasu wprowadzenia nowych ustaw sądowych okręgu rozpoczęte, we wszystkich innych sądach. (1866), a w kraju tutejszym od czasu zastosowa- Za prace swoje pobierają wynagrodzenie od stron, nia tychże ustaw (1876), adwokat, a właściwie wedle zawartej z niemi umowy, lub podług taksy pełnomocnik przysięgły (присяжный поверенный), urzędownie ustanowionej, w razie, jeżeli takiej w pewnej zaś* mierze i adwokat prywatny (част- umowy nie było. Z wynagrodzenia tego potrąca яый поверенный). W duchu określeń organizacyi się pewien procent, na wytworzenie sumy ogólnej władz sądowych, adwokaci przysięgli pozostają na całe cesarstwo, z której otrzymują wynagro-przy sądach dla zajmowania się sprawami z wy- dzenie adwokaci przysięgli, wyznaczani z urzędu boru i zlecenia stron procesujących się, obwinio- przez ich rady lub przez prezesów sądów; różanych i innych osób, mających udział w sprawie, działu tego wynagrodzenia dopełnia corocznie, a także w skutek wyznaczenia w przypadkach w stosunku do liczby adwokatów przysięgłych, prawem wskazanych przez rady adwokatów ministeryum sprawiedliwości. Pomoc adwokatów przysięgłych (ob.), lub prezesów władz sądo- przysięgłych w prowadzeniu spraw nie jest ko-wych. Kwalifikacyę wymaganą, ażeby zostać adwo- nieczną: strony mogą stawać w sądzie osobiście, katem przysięgłym, stanowi: ukończenie kursu same podawać prośby i inne pisma, lub zlecać nauk prawnych w uniwersytecie lub innym wyż- ich podawanie osobom innym, a także przedsta-

F. J

The de-

wiać swoje sprawy i żądania w sądzie; tam jednak, gdzie liczba adwokatów przysięgłych jest dostateczną, prowadzenie spraw im tylko powie-rzanem być może. Za naruszenie przyjętych obowiązków, ad. prz. podlegają karom dyscyplinarnym, wymierzanym przez ich Radę, gdy zaś jej nie ma, przez miejscowy sąd okręgowy, a za umyślne działanie na szkodę pełnomocodawców, mogą być oddawani pod sąd karny; nadto, za niezachowanie ustanowionych terminów, prawideł i form, odpowiedzialni są majątkowo. Adwokaci prywatni mogą się podejmować prowadzenia spraw w instytucyach pokojowych (ob.) i ogólnych sądach, gdy otrzymają na to świadectwo od właściwego zjazdu sędziów pokoju, sądu okręgowego lub izby sądowej, a posiadający takie świadectwo może w sprawie, którą prowadził we właściwej instancyi, podejmować działania i w kasacyjnych departamentach rządzącego senatu. Od kandydata na adw. pryw. wyższa kwalifikacya naukowa nie jest wymaganą; jeśli jej nie posiada, lub jeśli nie otrzymał świadectwa od równego lub wyższego sądu, to sąd, przy którym działać pragnie, sam sprawdza, czy on posiada potrzebne do tego wiadomości i po rozpoznaniu przedstawionych przez niego dowodów, tudzież przyjęcia pod uwagę wiadomości, jakie uzna za potrzebne, stanowi o wydaniu lub odmówieniu mu żądanego świadectwa. Adwokaci prywatni podlegają opła-Icie rocznej, w miarę tego, czy w sądach pokoju lub sądach ogólnych stawać mogą. Świadectwa adwokatów prywatnych pod temi samemi warunkami otrzymywać mogą pomocnicy adwokatów przysięgłych. Przypadki, w których takie świadectwo kandydatowi udzielonem być nie może, są te same, jak co do adwokatów przysięgłych. Odpowiedzialność dyscyplinarną za uchybienia w pełnieniu przyjętych obowiązków rozciąga na adw. pryw. sąd, od którego otrzymał świadectwo, a niezależnie od kar dyscyplinarnych, minister sprawiedliwości może go usunąć od prowadzenia spraw sądowych, w skutek otrzymanych wiadomości o jego nagannych postępkach. Wynagrodzenie za czynności adw. pr. otrzymują podług tych samych zasad, co i adw. prz. Zdobyta przez długie i mozolne studya nauka i posiadana z przyrodzonego daru, a wyćwiczona przez praktykę, wymowa, czynią odznaczających się w zawodzie swoim adwokatów zdolnymi do zajmowania w rządzie posad, do których te właśnie usposobienia są wymagane; to też w państwach, gdzie istnieją rządy parlamentarne, wodzimy ich nierzadko na czele mini-steryów i innych wyższych zarządów. Wszędzie zresztą zaszczytna działalność adwokata, który w spełnianiu powołania swojego, ocala dla swych klientów najdroższe dobra człowieka — majątek, wolność, dobrą sławę, niekiedy nawet życie—zasługuje nietylko na wdzięczność tych klientów, ale i na cześć powszechną. To uznanie dla stanu adwokackiego wyraża się we Francyi przez przywileje, jakie im zwyczaj i prawo nadały. Używając przy wprowadzaniu spraw togi i biretu, wnoszą tam oni obrony, stojąc (przez poszanowanie

dla sądu),- ale z nakryta■ głową, wyjąwszy, gdy* przedstawiają dokumenta, co jednak czynią siedzący. We Francyi też' i Anglii, pomimo że oby-czaj stanu wzbrania im domagać się, a zwłaszcza też poszukiwać sądownie wynagrodzenia od klientów, dochodzą oni do znakomitych majątków. W przeświadczeniu, że adwokat ma to być w calem znaczeniu tego rzymskiego określenia: vir probus diccncli peritus, adwokatura warszawska-przedsięwzięła była w r. 1886 wypracować zasady etyki obrończej. Owocem tych usiłowań był szereg artykułów w „Gazecie Sądowej Warszawskiej’’ ogłoszonych, z pomiędzy których odznacza się rozprawa p. Stanisława Bełzy* -p. t. „Wynagrodzenie za prowadzenie spraw”. Za ważną tei sprawę poczytując przygotowanie się indywiduów,, pragńących poświęcić się zawodowi obrończemu, do należnego wypełniania obowiązków tego stanu,, p* Adolf Suligowski podał do tego wskazówki ! w artykule: „O przygotowaniu pomocników adwokatów przysięgłych do zawodu obrończego”, w roku 1886 w tejże gazecie pomieszczonym. Temu samemu autorowi zawdzięczamy skreślenie działalności stanu obrończego w Polsce, za czasów dawnej. Rzeczypospolitej i później przed reformą, sądową, w artykule p. t. „Adwokatura polska”, pomieszczonym w „Przeglądzie literackim” dodatku do gazety „Kraj” za r. 1888. Z francuskich książek,, dotyczących powołania adwokata, jako najznamie-mitsze wymienić należy: „La profession d’avocat”,, par Dupm aine; „Règles de la profession d’avocat”, p. Alollot; „Manuel pratique de la pr. d’av.”r G. Duchesne i E. Picard; „Abrégé des règles de la pr. d’av.”, p. A. Lionville,- oraz najświeższe dzieło w tej materyi Creson’a.

Adye (wym. Edy) sir John Mi 11 e r (* 1819 r.) angielski generał, szef generalnego sztabu Wolse-leya podczas wojny egipskiej r. 1882, obecnie-wielkorządca Gibraltaru. "Walczył także w wojnie Krymskiej, w Indy ach- i Afganistanie, roku 1863—64. Te boje opisał' w dziełach: „A review of the Crimean war” (Londyn, 1860) fence of Cavnpore” (1858) ’ i „Sitana, a mountain campaign on the borders of Afghanistan” (1867).

Adyga (u Włochów: Adige, u staroż. Athe-sis, zkąa niemiecka nazwa Etsch)) rzeka, uchodząca na Apenińskim półwyspie do Adryatykuf bierze początek w Tyrolskioh Alpach, na 1475 m. wysokości z jeziora Reszen, zasilanego strumieniem Rajenbach, wypływającym z pogranicza kraju Gryzonów (Graubünden), na przełęczy wododziałowej z porzeczem Dunaju. Przebywszy drugie jezioro,- Mittersee, przybierając inny, obfitszy* strumień, Karlinbach, w gwałtownym biegu dostaje się na niższe piętro polany Malser-JEłeide, z jeziorem trzeciem tegoż imienia, poniżej za.4 miasteczek Mals i' Glurns, przebija się przez wąwóz na podłużną dolinę Winer (Yintschgaru). Pod Meranem, dobrze znanym jako lecznicze stanowisko, przybrawszy dziki strumień Passer, jaku wypływ doliny tego nazwiska, zwraca się ku południowi w spokojniejszym i bezpieczniejszym od wylewów biegu. Tu. w obszernej kotlinie Botzen

Adyge — Adźera oglan.

1852

A. s.

(Bolsano), łączy się z najważniejszym dopływem żnq znaczenie przy wyborze lekarstw w biegu cho-Fisack (star. Isarcus), biorącym początek u prze- roby. łęczy Brennera. Tak zasilona, A. przebija się Adyszów, albo Ha dyszo w, górski potok przez poprzeczną dolinę połuduiowego Tyrolu, w powiecie liskim, w Galicyi, uchodzący do Sanu. aby przy Weronie wydostać się na lombardzką Adyton, albo miejsce święte, nazywano je także nizinę, jako rzeka 100 m. szerokości, pozbawiona Penetrale, Sacrarium, Opisthodomos u Greków; charakteru górskiego i spokojnie dalej płynąca, tam osobom świeckim dawniej wchodzić niewolno I)o Legnago zatrzymuje południowy kierunek, było. W kościele Salomonowym, Sancta sancto-stąd zaś zwraca się na wschód ku Adryatykowł, rum, „święte świętych,” było miejsce złożenia arki równolegle do Padu, z którym razem tworzy nad- przymierza: tam nikt, oprócz kapłana najwyźsze-morskie żuławy. Wraz z dopływem Padu, Min- go, nie wchodził, a nawet i temu raz tylko w rok cio, A. stanowi silną, obronną linię, odpowia- wchodzić tam wolno było.

dającą takiegoż znaczenia na zach. rzeki Tessy- Adżaj, rzeka w Bengalu, wytryska na granicy nu, a dla swego obwarowania, ze słynnego czwo- między okr. Hazaribagk, Monghir i Santalskimi roboku twierdz, jeszcze ważniejszą. Stąd też na Targanami, mniej więcej pod 86° 20’ w. dł. i 24° wybrzeżu jej leżą miejscowości, wsławione krwa- 30’ półn. szer., pod miastem Katra wpada do wenii, roztrzygającemi losy wojny potyczkami, jak rzeki Bhagirati. Długość jej wynosi 257 kim. Za-Rivoli i Castiglione, Solferino i Custozza. Dłu- zwyczaj jest to rzeka płytka, lecz w porze desz-gość biegu A. 380 kim., gdy w prostym kierun- czowej wylewa i staje się spławną na 112 kim. od ku 230, rozległość zaś porzecza wynosi 12,0U0² j ujścia. Dość często występuje z koryta i zalewa

kraj; dlatego to wzniesiono ochronne wały w trzech Adyge, nazwa nadawana sobie przez szczep ; punktach, na przestrzeni 35 kim. Inna jej nazwa

jest: Amystis. Nazwa zaś A. znaczyć ma „niepokonana” (aMżaja), a legenda powiada, iż matki zanurzały w jej wody swe dzieci, aby ich ciało potem było wytrzymałem na ciosy i zranić się nie dało.

kim.

czerkieski.

Adynamia (grec. a. priv., dyn-imis — siła), w naszym języku lekarskim: bezsilność. Zwyczajny wyraz, którym greccy lekarze oznaczali brak sił, niedozwalający choremu podnieść się na łóżku, pozyskał w medycynie nowożytnej osobliwe znaczenie terminu patologicznego, zwłaszcza od czasu, kiedy Fr. Hoffmann (w połowie XVIII w.) odniósł źródło gorączki do naruszenia układu nerwowego (względnie rdzenia pacierzowego;, do czego przyłączyli się poważni, uczeni naszego wieku, mianowicie: J. Müller, Stilling, Henie, Wunderlich. W końcu pierwszej połowy naszego w , zanim zapanował w patologii kierunek anatomiczny, wyraz A. przybrał specyalne znaczenie naruszonego, niedostatecznego oddziaływania układu nerwowego w gorączce, poniżonej wrażliwości jego, w następstwie czego wszystkie czynności organiczne odbywały się wr stopniu niższym, w rodzaju stłumienia, przytępienia nerwowego {stupor, torpor, asthenia. adynamia), co nadawało gorączce właściwy charakter i nazwę gorączki a dynami cznej, w przeciwieństwie do tej, której towarzyszyły objawy podwyższonej wrażliwości nerwowej, zw⁷. gorączką er etyczną. Gorączka adyn. występowała (wedle tego zdania) przeważnie u osób starszych, przy ogólnem zakażeniu krwTi (ospa, .szkarlatyna), przy zatruciu i tych chorobach, które dziś pospolicie zowią tyłusem, a cechą jej były ciężkie objawy: ogólny upadek sił, śpiączka, bezprzytomność, biegunka, drobne tętno i t. p. G oraczka ad. występowała wr charakterze właściwym, albo zaraz w początku danej choroby, albo wywiązywała się w biegu choroby z powodu indywidualnych warunków i t. p.; nazwa tyfusu zastąpiła gorączkę ad. wtedy, kiedy badanie zwłok wykazało u tych chorych właściwa zmiany anatomiczne, które dla lekarza nowoczesnego stanowią ważniejszą, bo somatyczną zasadę do rozpoznawania i określania choroby, aniżeli stopień wrażliwości nerwów⁷. Charakter ad. ma mimo to wa-

Lr. Ł.

Adżałyk wielki, Bujuk-A., czyli Dólimowski liman, słone jezioro przy morzu Czarnem, oddzielone od niego w⁷ąską mierzeją (peresyp), po którym ciągnie się trakt z Odessy do Nikołajewa; długość jeziora wynosi 7 wiorst, szerokość półtorej.

Adżałyk fnały,Kuczuk-A., czyli Grygorjewski liman, jezioro tak samo położone, jak poprzednie, 10 wiorst długie, półtorej szerokie.

Adżanla, wieś w Haidarabad, we wschodnich Indyach, słynna w całym świecie z 24 klasztorów i 5 świątyń buddyjskich, wykutych w skałach, ze ścianami ozdobionemi starożytnemi freskami. Wykopanie tych ciekawych zabytków sztuki indyjskiej kładą między drugim włekiem przed, a szóstym po Chr. Porówn. Fergusson „History of Indian architecture” (Londyn, 1876.)

Adżem (arab.), niemy, obcy, barbarzyniec; arabowie nazywają w ten sposób każdego obcokrajowca, szczególniej zaś persów.

Adżem oglan, t. j. „cudze dzieci”, szkoła janczarów⁷ i paziów serajowych w Stambule. Już Murad II porwał 1,000 dzieci chrześcianom, od czasów zaś Mahońieta Ii-go nałożoną była na wszystkich chrześcian, poddanych jego, „deszrne”, czyli dziesięcina, z chłopców 7-letnich. Pobór odbywał się co roku, a pomnażał się często porywanymi na w⁷ojnie jeńcami, lub kupowanymi u handlarzy niewolnikami. Więc nietylko grecka i albańska, a potem wigierska dziatwa, ale też mali włosi, hiszpanie, czesi i polaey, byli wychowywani tutaj na fanatycznych i walecznych wrogów świata chrześciańskiego. Wyrwani z życia rodzinnego, wyzuci z wiary i mowy ojców swoich, przeistaczali się na turków, zwali się „synami sułtana” i przejmowali się synowskiem do niego przywiązaniem. Obchodzono się z nimi łagodnie; do

SE

mag

Hü

liii

Æ- ISl. ;,i

Ir;-

■ Ш

? „;.f.;iŚ’30£S»4ś

ч**>

’’tł    Aàvmirr®

Or-

§f|gHj|g

=5

«II

T. к.

!i

mianowany profesorem zwyczajnym a-natomii w Bernie, a r. 1885 na uniwersy-tecie niemieckim w

iii

Шаг'

ШВШ

mm

wm

utrzymania karności nie używano karcerów, głodzenia, łańcuchów, ani żadnych męczarni; pobłażano młodzieńczym wybrykom i awanturom, wyprawianym na mieście. Ale ćwiczono ich pilnie w sztuce wojskowej, a po wypuszczeniu ze szkoły, hartowano robotami ciężkiemi w porcie Gallipoli. Porówn. (Zinkeisen, „Geschichte des osmanis-chen Reiches in Europa”, 1854. Gotha, Perthes, III, 205 — 232.)    r- к-

Adżi-Darya (ob. Karabugaz). Pod tem mianem obecnie znana zatoka, służąca za ważną wskazówkę w geologii do teoryi tworzenia się pokładów kuchennej soli przez parowanie.

Adżmir-Mhairwara. powiat w lndyach środkowych, między 25° 30’ a 26° 45’ szerok. północ nej i 73° 4P a 75° $ wschodniej długości od Greń., wRadżuputana obejmuje 7,021 kim kw., a posiada 460,722 mieszk. (1881). Kraina ta jest przeważni' piasczystą, gdzienie gdzie drzewami i krzakami porosłą. Ludność trudni się rolnictwem.

Religią większości jest braminizm, lecz klasą panującą nad nimi, stanowiącą ósmą część lu dności, są muzułmanie.

Miasto Adźmir (Aj-mir), uważane niegdyś przez hindusów za niezdobyte, legło r. 1818 w gruzach, podczas oblężenia i zdobycia przez Anglików. Lecz rychło podźwignęło się z upadku i dziś stanowi znowu stolicę pro-wincyi, liczącą 48,735 mieszkańców (1881), to jest: 26,685 hindusów, 18,702 mahometan, 2,575 dżainów i 720 chrzęścian. W o-kolicy znajdują się dość znaczne kopalnie ołowiu; w odległości 8-u kim. od Adżmiru istnieje słynne miejsce pielgrzymek, Pokar, ze sta- < rożytnemi świątyniami (pagodami).

Adżura, wysepka na morzu Kaspijskiem, naprzeciwko perskiego miasta Ges, 64 m. szeroka, 1,06 długa; w skutek ugody z Persyą, od r. 1845 była stanowiskiem flotylli ruskiej, w celu poskromienia korsarzy turkomańskich, zakłócających handlowe stosunki i przeszkadzających rybołówstwu na morzu Kaspijskiem (przygoda Vambery’-ego). Obecnie, po zdobyciu kraju Zakaspijskiego i wybudowaniu kolei centralno-azyatyckiej z Uzun-

Ada przez Ascliabad do Samarkandy, straciła dawne znaczenie.

A. E. I. 0. U, pięć samogłosek, któremi znaczył sprzęty swoje niedołężny, ale dumny cesarz, niemiecko-rzymski z domu rakuskiego czyli austry-jackiego Habsburgów, Fryderyk III (1440—1493). Znaczenie ich wykładano w sposób rozmaity : 1 > Austrine est imperare orbi unioerso (Austrya powinna rozkazywać światu całemu). 2) Alles Erdreich ist Oesterreich unterthan (cały świat jest poddany Austryi). 3) Austria erit in orbe ultima (Austrya będzie ostatnią na świecie t. j. najdłużej istnieć będzie). 4) Amor electis, injushs dinat nttor (wybranym panuje miłość, niesprawiedliwym zaś mściciel). W każdym razie litery te zawierać miały marzenie Habsburga o panowaniu Austryi nad światem.

Aeby Krzysztof Teodor, (* 1835 — *J*1886), kształcił się na wszechnicy w Bazylei i Getyndze. Roku >863

isii

Pradze, gdzie po roku umarł. Ogłosił drukiem : „Eine neue Methode zur Bestimmung der Schädel form von Menschen und Säu-gethieren” (Braunschweig 1863), „Bemerkungen über die Bildung des Schädels und der Extremitäten im Menschengeschlechte” (1865); „Ueber die chemische Zusammensetzung der Knochen, resp. die Struk-1 tur der Spongiosa” (1872 — 74), „Ueber Gelenk und Luftdruck,, sowie ueber die Sesambeine der menschlichen Hand” (1875).

Aecjusz, w IV-tym w. naczelnik sekty Arja-nów, ściślej Anomejczyków. Nazwę tę otrzymali oni od głównego swego dogmatu, według którego Bóg Syn jest niepodobny Bogu Ojcu (anomo-jos—nierówny). Surowe prawa Teodozyusza ЛУ i jego synów, położyły koniec tej sekcie w państwie rzymskiem.

Aecjusz (Aëtius), (*395 lub 396 w Durosto-rum w Mezyi Niższej—f 454), sławny wódz rzymski. Wstąpił najprzód do przybocznej straży cesarskiej; od r. 409 był zakładnikiem u Alaryka

T. к.

1549).

fkróla Wizygotów, potem przebywał u łrnnnów. Powróciwszy do kraju, szybko postępował w godnościach. Po śmierci cesarza Honoryusza, sta nął po stronie obwołanego cesarzem Jana przeciw Walentynianowi III-mu, który był prawym dziedzicem tronu. A gdy Teodozyusz II, cesarz państwa wschodnio-rzymskiego, ujął się za Wa-lentynianem, A. pojechał do hunnów, żeby szukać pomocy r. 424. Jakoż przyprowadził ze sobą 60,000 barbarzyńców, lecz było to zapóźno, 1)0 Jan przedtem, wskutek zdrady, dostał się do niewoli i ścięto go r. 425. Wtedy A. pogodził się z Placydyą, matką Walentyniana Iii-go i opiekunką nieletniego cesarza, zajął pierwsze miejsce w jej radzie i otrzymał naczelne dowództwo nad wojskami. Na tern stanowisku okazał się bardzo czynnym ; w latach 420 i 430 pobił vw Galii Wizygotów, 428 i 431 wojował szczęśliwie przeciw frankom nad dolnym Penem, a r. 430 i 431 bronił prowincyj naddunajskich. Ale obok talentu wojennego posiadał niepohamowaną ambicyę. Trawiony zazdrością względem zasłużonego wielkorządcy Afryki, Bonifacyusza, oskarżył go o zdradzieckie zamiary i namówił cesarzową, aby go wezwała do Rawenny dla wy-tłómaczenia się. Jednocześnie posłał Bonifacyu-•szowi ostrzeżenie, aby nie przyjeżdżał, jeśli się niechce narazić na śmierć, lub uwięzienie. Nie domyślając się podstępu, Bonifacyusz odmówił posłuszeństwa i wezwmł na pomoc wandalów. Następstwem tej intrygi była utrata Maurytanii, Numidyi i Afryki Kartagińskiej. Ale Bonifacyusz potrafił usprawiedliwić się przed Placydyą, zyskał jej względy i r. 432 zajął nawet w wojsku miejsce A., gdy ten właśnie w Galii walczył. To wywołało znowu wojnę między obydwoma wodzami. A chociaż Bonifacyusz zginął, A. poniósł taką porażkę, że musiał uciekać do Hunnów. W r. 433 wrócił z większą siłą, pobił zięcia Bo-nifacyusza, Sebastyana, odzyskał dawne stanowisko, a nadto otrzymał tytuły patrycyusza i konsula. Przez dwadzieścia lat z kolei rządził państwem, bo Walentynian III oddawał się bezczynności. Będąc dobrym dyplomatą, umiał zręcznie ludy germańskie utrzymać w pokoju, lub różnić je między sobą na korzyść państwa rzymskiego. R. 435 i 436, połączywszy się z hunna-mi, pobił Gondikara, króla burgundzkiego ; stłumił powstanie gallów w Armoryce; r. 439 przymusił do zawarcia pokoju Wizygotów, którzy chcieli szerzyć swe panowanie w południowej Galii; osiedlił alanów w okolicy Aurelianum ¹ Orleanu); r. 445 pobił króla franków Kłody ona, władcę Turnaku i Kameraku (Tournay i Cambray). Hunnom odstąpił południowo-zachodnią część Pannonii, aby sobie zapewnić ich pomoc przeciwko nieprzyjaciołom u dworu. Gdy jednak król Attyla najechał cesarstwo zachodnie, A. wyruszył przeciwko niemu, wiodąc legiony rzymskie. Potrafił nadto namówić Wizygotów, burgundów i część franków, aby się z nim połączyli ku -obronie zagrożonej najazdem Galii. Zdążył odsieczą miastu Orleanowi (Aurelianum) i ści

ga! Attylę w odwrocie ku polom Katalaunickim (koło m. Durocatalaunum, dziś: Châlons sur Marne). Tu w bezładnej, ale strasznej „bitwie narodów” on jeden działał według obmyślanego planu; legiony jego zdobyły najważniejszą pozy-cyę na pagórku (w kwietniu 451 r.). Ale w następnym roku 452, gdy Attyla wkroczył do Italii, A. nie miał sił dostatecznych, ponieważ burgundowie i wizygoci, nie widząc niebezpieczeństwa dla własnych siedzib, przyjść tutaj nie chciej, a cesarz wschodni zwlekał z przysłaniem posiłków. Więc horda barbarzyńska bezkarnie zburzyła Akwileję, Medyolan, Pawię ; tylko papież Leon Wielki ośmielił się stanąć przed groźnym Attylą w obozie pod Mantuą i wymową swoją obudził strach zabobonny wt jego duszy. Attyla cofnął się do Pannonii, gdzie wkrótce umarł (453). Teraz Walentynian III nie potrzebował już A. Rozgniewawszy się na niego, że śmiał domagać się wydania córki cesarskiej, Eudocyi, za syna swego, Gaudencyusza, zerwał się z tronu i własnoręcznie przebił mieczem zasłużonego wodza, zwanego ostatnim rzymianinem. (Amedée Thierry: „Attila“ ; Wietercheim „Geschichte der Völkerwanderung“, wyd. lipskie Dahna 1880 i 1881 r. 2 t., Dahn „Könige der Germanen.“ t. V.)

Aëcyusz z Amidy, lekarz grecki, (wyzn. chrz.) kształcony w Aleksandry i, żyjący w połowie szóstego wieku na dworze bizantyńskim cesarza Ju-styniana (z tytułem „comes obsequn”). Jedyne dzieło jego „Biblia jatrika elckaidekau (przez Cornarusa podzielone na 4 tetrabïbloï), przedstawia całe lecznictwo ówczesne w wyciągach i skróceniach, mniej więcej szczęśliwie poczerpanych z dawniejszych utworów (Galena, Dioskoryda, Orybasa etc.), częściowo tylko (o nerwach i zębach) samodzielnie może opracowane. Farmakologia w niem wyłącznie empiryczna; chirurgia ogranicza się na podrzędnych rękoczynach, plastrach i t. p, ; o złamaniach i zwichnieniach żadnego wspomnienia; tętniaki podane wedle An-tyllusa. Zbiór ten miałby przynajmniej wartość historyczną, gdyby nie to, że autor nie podaje źródeł, z których wiadomości swe czerpał. Całkowity rękopis A. posiada księgarz Weigel w Lipsku. Wydanie greckie pierwszych ośmiu ksiąg sporządził Cornarus, (Venet. r. 1534); przekład łaciński całości dzieła opracowali Cornarus i Mon-tanus. (Basil. 1533, 1543, Venet. 1543, Lugd.

Dr. Ł.

Aedituus, A edit i mus, Ae di tu mus, (od łac. aedes—przybytek), toż samo co grecki nao lub hierofylax: dozorca świątyni. Przechowywał on klucze od świątyń, otwierał je w godzinach oznaczonych, pilnował omiatania i w ogóle porządku, oprowadzał zwiedzających świątynie cudzoziemców, objaśniając im szczegóły, dzieła sztuki i znajdujące się tam ciekawości. Była to posada honorowa, wymagająca zaufania i pociągająca odpowiedzialność. Sama postawa, wygląd i strój takiego dozorcy, jak go przedstawia załączona (fig. 71), wskazują, że była to osobistość poważna. Godłem jego obowiązku jest trzymana w ręku

laska, zakończona pękiem , prawdopodobnie jeden z nauczycieli szkoły salei liści wawrzynowych, ja- | neńskiej, następnie kanonik i lekarz przyboczny kiej używano do omiata- ! króla Filipa Augusta (1180 — 1223) w Paryżu, nia świątyni delfickiej. Fi- gdzie także podobno wykładał medycynę. Gorą-gura pochodzi z płasko- | cy zwolennik szkoły salerneńskiej, ułożył naukę rzeźby, przechowywanej i jej w czterech poematach, heksametrycznym wier-w Dreźnie. (Euryp. Jon. j szem napisanych („De urinis”; „De pulsibus”; „De Aul. Gell. XII, i inni).K- K | virtutibus et lau di bus compositorum medicamento-Aedituus Valerius, j rum”: ,.I)e signis et symptomatibus aegritudinum”). poeta liryczny rzymski, je- ; ЛУ dziełach tych panuje jeszcze duch nauki grec-den z poprzedników po- \ kiej, z dodatkiem atoli nowszej farmakologii. Rozety Katullusa. Pisał epi- ! prawa o moczu (352 wierszy) zachowała się w nie-gramaty, przeważnie¹ tre- naruszonej powadze do XVI wieku; podobnie tak-ści erotycznej, naśladując szczególnie aleksandryjską szkołę poetów greckich. Pozostały tylko nieznaczne ułamki jego utworów u Gellia: 19, 9,

10. Porównaj : Teuffel;

„Geschichte der röm. Literatur“, 4 wyd. § 146, 2.

Aëdon, od słowa greckiego aejdo (śpiewam), p. 333—362). przez przystosowanie oznacza ten wyraz słowika; ale mitologia, uzmysłowiwszy w ten sposób przymiot stworzenia, utworzyła zaraz całą le- j gendę. Według niej, Aëdon jest to córka Panda- | reja, a żona króla Teb,Zetosa. ZazdroszczącNiobie ! licznego potomstwa, chciała zabić jej najstarsze- j go syna, przez pomyłkę jednak zabiła swego jedynaka Itysa, z którym na jednem łóżku spoczywał. Zeus przemienił ją w słowika, który w gałęziach krzewów śpiewem żali się na swą stratę.

Według późniejszej legendy, jest A. małżonką rzeźbiarza Połytechnosa, z którym żyła długo w miłości i zgodzie. Ponieważ pożycie swe mał- i żeńskie stawiała wyżej od pożycia Zeusa z Herą wysłała ta ostatnia boginię Eris, aby wznieciła niezgodę między małżonkami. Wtedy poczęli oboje o zakład pracować, każde w zakresie swej sztuki, a gdy A. zakład wygrała, wtedy Polytechnos przez zemstę siostrę jej Chelidonę shańbił, a pod karą śmierci nakazawszy jej milczenie, oddał swej małżonce, za niewolnicę. A., usłyszawszy płacz Chelidony i poznawszy ją, wraz z siostrą zabiła swego synka, Itysa i postawiła małżonkowi na stół za potrawę. A gdy ten, poszukując nowej zemsty, wdał się w zatarg z rodziną A., wtedy Zeus, litując się nad nieszczęśliwymi. przemienił Połytechnosa w dzięcioła,

A. w słowika, Chelidonę w jaskółkę, a resztę z rodziny Pandareja w inne ptaki. (Por. podobne podanie o Filomeli, Proknie i Tereosie). Tego samego pochodzenia jest wyraz :

Aëdowie (aejdoj), śpiewacy, a więc pieśniarze i poeci; wyraz, używany głównie na oznaczenie pierwiastkowych lirników, poprzedzających Homera.

Wnm

ma

Fig. 71.

li

W'

edltun *.

że rzecz o tętnie; prace te (w kilku rękopisach dotąd istniejące), wydane zostały ostatnio wraz z trzecią przez Choulanfa w Lipsku 1826. O czwartej pracy A. mamy tylko doniesienie Ch. G. Mur-r’a („Journal f. Kunstgeschichte“ Nürnb. 1777, IV, Ю4). Wykryto nadto nieznany dokąd poemat satyryczny tegoż autora, z 9-ciu ksiąg złożony p. t. „Jerapigra ad purgandos praelatos.“ (Por. Leclerc, „Hist. lit. de la France”, vol. 21.

Dr. Ł.

Aegilops (L. Spr. 330, Dietr. 441), Twałek, rodzaj, należący do rodziny traw, plemienia jęcz-

X:

ШМ.

vg'

i¹

Fig. 72. Aegilopa.

Aegidius z Viterbo ob. Egidius.

Aegidius Romanus ob. Egidius.

Aegidius Tchude, ob. Egidius Tchude. Aegidius Corboliensis, hrabia de Corbeil, lekarz i ksiądz zakonu 00. Benedyktynów (Gilles) f 1223,

mion (Gramineae — Hordeaceae). Charaktery jego są takie: Kwiaty w liczbie od trzech do pięciu, ułożone w kioski beztrzonkowe, dwurzędne, osadzone w wyżłobieniach osi wspólnej, do której są przywarte swoją stroną płaską, przez co plewy mają położenie boczne. Te ostatnie skórko-

KacyViopedja Powszechna ilustr

24

wate, brzuchate, wielo-nerwowe, na końcu ucięte Favra, omyłkę, która jeśli sic da stwierdzić, bę-i zakończone zmienną liczbą ząbków i ości. Plew- dzie mogła obalić wszystkie hypotezy, jakie z niej ka przednia mocno wypukła i równoboczna, opa- powstały. Gordon, podówczas rektor akademii trzona w trzy lub cztery oście, podczas gdy tylna w Montpellier, mając sam sposobność obserwowa-dwułódkowa, zakończona dwoma zębami. Prócz nia w stanie dzikim Aegilops triticoides, zauwa-tego, w każdym kwiecie znajdują się łuszczki pod- żył, iż większa część jego osobników była bez-zawiązkowe całe, na końcach okryte rzęsami, płodną, z czego wniósł z wielkiem prawdopodo-Pręcików trzy, o wąskich dwukomórkowych pyl- bieństwem, że ta odmiana daleką jest od formy nikach. Zawiązek owocowy w górnych kwiatach przejściowej z Aegilops ovata\do pszenicy, i że ona każdego kłoska płonny, w innych zaś posiada musi być poprostu mieszańcem dwóch gatunków, dwa piórkowate gałęziste znamiona. Owoc płas Wkrótce zaś, przez bezpośrednie doświadczenie, ko-wypukły, na tylnej stronie mający wązką bruz- nabył pewności, gdyż Aegilops ovata, sztucznie za-dę, z końcem tępym, okrytym krótkiemi włoskami.' płodnioniony pyłkiem pszenicy, zrodził Aegilops Twałki są roślinami rocznemi, o liściach płaskich, triticoides. Niewątpliwe zaś powstawanie tej od-wydłużonych, kwiatach zebranych w kłosy skła- miany jedynie tą drogą, stwierdzone zostało i tem dane. Znanych jest około trzynastu gatunków, jeszcze, że ona okazywała się ościstą lub bezostną, z których większa połowa rośnie w Europie po- stosownie do tego, czy do zapłodnienia pyłek był łudniowej: we Włoszech, Hiszpanii, południowej użyty z pszenicy ościstej lub z bezostnej. Podob-Francyi i t. p. Porównywając budowę kwiatową ne mieszańce płodne lub bezpłodne, zostały otrzy-twałka z takąż pszenicy (Triticum) trudno nie manę i z innych gatunków Aegilops, a mianowi-widzieć wielkiego w nich podobieństwa, prawie ; cie z A. triaristata i squarrosa, co tem lepiej tożsamości. Formy plew u tej ostatniej cokolwiek potwierdziło zdanie Gordona. Obecnie Aegilops nierównoboczne i forma plewki wewnętrznej nie- triticoides utracił bardzo wiele ze swojej waźno-co z boków w górze spłaszczona, stanowią pra- ! ści, jaką mu przypisywano; pomimo to budzi on wie jedyną różnicę; a gdy weźmiemy pod uwagę w botanikach pewne zainteresowanie, gdyż przed-ich małe znaczenie, to łatwo pojmiemy, dlaczego stawia jedyny dotąd znany przykład hybrydyzacyi nowocześni botanicy, a mianowicie uczeni auto- w rodzinie traw, a nadto jest on godzien uwagi, rowie Flory francuskiej (Grenier et Gordon, HI. z powodu płodności pewnych jego odmian, które 601), złączyli te dwa rodzaje w jeden. Zresztą z postępem długiego czasu, prawdopodobnie będą za dowód wielkiej analogii, zachodzącej pomiędzy mogły przemienić się w pszenicę, tracąc stopniowo temi dwoma rodzajami, może posłużyć i ta oko- właściwe cechy Aegilops.    J A-

liczność, że samą nawet genezę pszenicy zwyczaj- Aegineta Paulus, Paweł z Eginy,najznako-nej (TriHcum vulgare), niektórzy usiłowali mitszy lekarz grecki z czasów upadku starożytnej wyprowadzić z pewnego gatunku Aegilops. Jakoż ! medycyny, która w jego dziełach przeszła do około roku 1840 Esprit Favre, ogrodnik w Agde arabów; żył w pierwszej połowie siódmego wieku.

we

Francyi, zauważył, że tak zwany przez bota- ' Za czasów panowania Herakliusza, rozgłośnej uży-ników Aegilops triticoides, daje się wyprowadzić wał sławy jako zręczny chirurg i biegły akuszer z nasion, wziętych z Aegilops ovata; znajdował on ! (zkąd arabski przydomek jego „alkawabeli“); kształ-nawet te dwa gatunki zrośnięte z sobą, jak mó- j cii się w Aleksandryi, gdzie zapewne (przed zwy-wił, korzeniami. Wysiewając następnie ziarna tej cięstwem Amrou) był nauczycielem. Jakkolwiek dziwnej odmiany, Favre otrzymywał nowe rośliny dzieło Pawła z Eginy (Hypomnema = Pamiątka) Aegilops triticoides, które zdawały mu się coraz ułożone podobnie jak Orybaza i Aëcyusza, w spo-bardziej zbliżać do pszenicy, tak swoim pokrojem, sób kompilatorski, zawiera zbiór wyjątków z in-jak i cechami botanicznemu Prowadząc w ten nych autorów greckich, nie mniej przecież Paweł sposób kulturę przez Jat dwanaście i coraz na przewyższa talentem, doświadczeniem i nauką, za-większą skalę, otrzymał w końcu rośliny do tego równo rzeczonych poprzedników, jakoteż wielu pi-stopnia podobne do pszenicy, że je trudno było : sarzy oryginalnych, i dzieło jego zalicza history a od niej odróżnić. W skutek tego Favre uznał j do najcenniejszych pism literatury starożytnej-się w prawie, poczytać Aegilops ovata za pro topią- P. z Eg. objął w siedmiu księgach wszystkie ga-stę niektórych, jeśli nawet i nie wszystkich, odmian łęzie wiedzy lekarskiej: hygienę, patologię, choro-pszenicy. W niosek jego został potwierdzony po- by skóry, nowotwory, toksykologię, chirurgię, far-wagą jednego z pierwszych botaników, Duvala, , makologię, gynekologię. Na szczególną uwagę za-naówczas profesora fakultetu w Montpellier, któ- ! sługuje wierny opis choroby artrytycznej^ pierwsze ry odkrycie Favra ogłosił w pamiętniku w 1852, wskazania do użycia opium, zalecanie wielu le-wraz ze swojemi poglądami na zmienność form ków roślinnych, nieznanych poprzednikom. Do w pewnych grupach królestwa roślinnego. Fakt, największych atoli zasług jego, zalicza się dokład-zauważony przez Favra i Duvala, zrobił wielki ny i jasny wykład części chirurgicznej (szósta rozgłos, albowiem dotyczył on jednej z .zasadni- księga), który przez długie wieki stanowił podsta-czych kwestyj naukowych. Zwolennicy przeobra- wę całej nauki operacyjnej. Autor przechodzi pożeń gatunków, znajdowali w nim nieulegający za- rządkiem anatomicznym choroby: głowy, szyi, pier-przeczeniu argument dla stwierdzenia swoich te- si, brzucha, części płciowych, dalej kości i sta-oryj. Z tem wszystkiem, niektórzy botanicy za- wów i opisuje szczegółowo wszystkie odnośne ope-częli podejrzywać jakąś omyłkę w spostrzeżeniach i racye, z których najważniejsze są: nakłócie czasz-

E. G

ki. krtani i klatki piersiowej, operacye kamienia ślejszy ton poetycki. „The Sennones catholici or i przepukliny, zaćmy, nacięcie macicy itp. W dzia- homilies of A.“ wydał Thorpe (Londyn 1844—5. le gynekologicznym używa wziernika macicznego. 2 tomy). Przekłady ze Starego Testamentu wy-Dzieła Pawła z Eginy tłómaczone były najprzód dał Grein w „Bibliothek der angelsächsichen Prôna język arabski przez Honëina (IX w.), wXw. sa“ tom I. na łaciński (znalezione w Monte Cassino); tekst grecki wydany p. t. „Epitomes jatrikes biblia hepta.“ Yen. 1528; przekład łaciński najlepszy Cornarusa, Bas. 1556; angielski Fr. Adamsa „The seven books of Paulus Aegineta.“ Lond. 1845—

47. "Wydania chirurgii P. z Eg. osobne: grec-ko-francuskie, Par. 1855 p. Réné Briau; francus-

Cr. Ł.

Aelia Capitolina, nazwa ta nadana osadzie, założonej na gruzach Jerozolimy, zburzonej przez Adryana w 136 r. po Chr.

Aelius Donatus, ob. Donatus.

Aelianns, Żyjący w Rzymie między 96 a 138 rokiem, napisać miał w języku greckim dzieło strategiczne „O szyku bojowym u Greków“, które dopiero w 1487 ukazało się w przekładzie łacińskim. Dzisiejsza atoli krytyka wyjaśnia, że dzieło to jest kompilacyą późniejszą z „Taktyki“ Asklepiodotosa. (ob.) Patrz: „Griechische Kriegsschriftsteller“, przez Rüstowa i Köchly).

Aelianns Claudius, rzymianin z drugiej połowy II wieku, słynny w ojczyźnie ze znajomości języka i literatury greckiej, i ztąd przezwany „sofistą“. Zostały po nim trzy pisma. Jedno z nich „Różne opowiadania“, mieszczące wyciągi z celniejszych autorów, anegdoty, notatki, stanowiące pewien przyczynek do materyału historycznego. Drugie traktuje „O naturze zwierząt“; trzecie zawiera mało znaczące listy. Krytycznego opracowania tej pozostałości dokonywali: Gronow, 1731, Kühn 1780, Coray, 1805. Wydanie całkowite nastąpiło w Paryżu, przez Herchera, r. 1858.

Aelius Promotus, lekarz grecki, zwolennik szkoły empirycznej, w III w. przed nar. Chr. w Aleksandrii powstałej, w I wieku ery naszej w Rzymie żyjący, pozostawił dzieła treści farmakologicznej, które dotychczas przechowują się w rękopisach („Dynameron“ w Wenecyi; „Jatrika, physika kaj antipathetika“ w Leydzie).

Aëlopantalion, Aelomelodikon lub Choraleon, narzędzie muzyczne, rodzaj organków małych. Jest to wynalazek prof. Hoffmana z Warszawy, który około r. 1825 model tego wynalazku dał mechanikowi Brunnerowi do wykonania. Instrumentem tym posługiwano się w mniejszych kościołach.

Aelst Evart i Willem van, malarze ze szkoły holenderskiej. Pierwszy, Evart (* 1602 roku w Delft—-{* 1658), drugi Willem, synowiec razem i uczeń poprzedniego (* 1620 w Delft—-j-w Amsterdamie 1679 r.) Obu zaliczyć można do kierunku, znamionującego bliski upadek szkoły, gdy ulubionym jej tematem była już tylko martwa natura w postaci ptactwa, zwierzyny, owoców i sprzętów kuchennych. Z pomiędzy wielu malarzy, A. odznaczyli się w tym kierunku, szczególniej Wilhelm. Ewaryst malował przeważnie kwiaty i zastawy stołu, z wielką prawdą i starannością; Wilhelm przewyższył swego stryja w sztuce malarskiej, w czem zapewne pomógł mu długoletni pobyt we Francyi i Włoszech, gdzie, pracując pod nazwiskiem Giuglielmo, bardzo był cenionym, szczególniej we Florencyi. Powróciwszy do kraju, pracował nadal w udoskonalonym kierunku

kie: Lyon 1539 p. Tolet.

Aegiryn, ob. Egiryn.

Aegoceras (paleont.) rodzaj z grupy amonitów, znajdowany w pokładach dolnego i średniego piętra liasu. Obecnie rozdzielają go na pięć podrodza-jów, a mianowicie: Microceras, Platypleuroceras,

Microderoceras, Deroceras i Liparoceras. K J-Aegopodium, ob. Snitka.

Aegos Potamos (Kozia rzeka), nazwa rzeczki w Chersonesie Trackim. Sławę historyczną zyskała przez zwycięstwo wodza spartańskiego Li-zandra, odniesione przy jej ujściu, nad flotą ateńską w 405 r. przed Chr., przez co też zakończona została niszcząca Grecyę domowTa wojna Pe-loponeska.

Aelfryk (Aelfric), mnich anglosaski z drugiej połowy X i początków XI w. Kształcił się w klasztorze Winchesterskim, pod biskupem Aetelwoldem, który przykładał się gorliwie do wykorzenienia • gnuśności i podniesienia oświaty w klasztorach. A. zostawszy mnichem, spędził czas jakiś w klasztorze Cernelskim, ćwicząc w naukach tamecznych zakonników, później wrócił do Winchestera i tu także był czynny, jako nauczyciel; wreszcie w r.

1005 został opatem w klasztorze Ensham (Egnes-ham) i na tern stanowisku pozostał aż do zgonu.

a za-

Data jego urodzenia i śmierci nie jest dokładnie wiadoma. Działalność pisarska A. miała na celu szerzenie oświaty religijnej nietylko śród kleru, ale i wśród laików, dlatego też pisał nie po łacinie, ale w języku anglosaskim, a prace jego, z wyjątkiem kilku pomniejszych, składają się z przeróbek i wolnych przekładów dzieł dawniejszych, pisanych w jęz. łacińskim. Ważniejsze z nich są: Dwa zbiory Homilij (t. z. „Sermones” albo „Homiliae catholicae⁻), opracowanych na podstawie kazań św. Augustyna, Hieronima, Bedy, Grzegorza i innych; Żywoty świętych („Passiones sanctorum“);

Przekłady Pięcioksięgu i niektórych innych części Starego Testamentu (księgi Jozuego, Sędziów, Estery i prawdopodobnie Hioba); Skrót Pryscyana gramatyki ze słowniczkiem łacińsko - anglosaskim.

Żpomiędzy oryginalnych, najważniejszy jest wstęp do Starego i Nowego Testamentu. W dziejach literatury anglosaskiej A. zajmuje bardzo wydatne miejsce, jako pisarz, który po Alfredzie W. najwięcej się przyłożył do wyrobienia prozy literackiej. Istotnie proza jego jest płynna, jasna, giętka i dosadna. Bywa ona wprawdzie niekiedy miarowa i prawie zawsze hojnie przetkana alite- i celował przedewszystkiem w pełnem prawdy racyami, ale nie nastraja jej to bynajmniej na podnio- i świetnem odtwarzaniu naczyń kryształowych, zło-

’ a, srebra, oraz perłowej masy. Obrazy obu tych ło dwunastu gatunków, właściwych rozmaitym oko-malarzy dotąd są cenione i poszukiwane. s    licom Indyi. Odznaczają się one pięknemi kwia-

J. A.

Aeist, ob. Aalst.    tami, zwykle purpurowerni albo źółtemi.

Aeneas Sylvius, ob. Eneas Sylvius.    Aëriusz i Aërianie. Ae., urodzony w Poncie,

Aeoli-pile, ob. Eolipila.    aryanin, wyświęcony przez biskupa Sebasty w⁷ Ar-

Aepinus Jan ob. E p i n u s.    menii na kapłaństwo, został przełożonym domu

Aepinus Franciszek U Ir y eh Teodor, ubogich w Sebaście (około 360 r.). Wkrótce A. (* 1724 w Rostock — -J* w 1802 w Dorpacie), fizyk wystąpił przeciw swemu biskupowi i dał początek niemiecki, studyował pierwotnie medycynę, na- nowej sekcie, o której Epifaniusz wspomina. Za-stępnie zajął się fizyką i był docentem w mieście przeczą! biskupom władzy nad kapłanami, potę-rodzinnem, później profesorem w Berlinie, a w r. piał obrzędy kościelne, obchody świąt, zaprzeczał 1757 powołany został do Petersburga, gdzie zo- skuteczności modlitw i innych dobrych uczynków7 stał prof, fizyki i członkiem Akademii. Głownem i odrzucał posty. Jego dość liczni zwolennicy jego dziełem jest „Tentamen theoriae electricita- zgromadzali się w lasach i pieczarach, pościli w⁷ nie-tis et niagnetismi“ (Peters. 1759), w którem usta- dziele, a dnie przepisanych przez kościół postów, spę-lił pojecie o wzbudzaniu elektryczności przez wpływ, i dzali na biesiadach. Sekta ta istniała jeszcze w Y czyli indukcyę elektrostatyczną, gdy poprzednio wieku, w którym i ślady jej zupełnie zniknęły, dostrzegane objawy takiej indukcyi tłómaczono, Aërobiae (Aérobies) Powietrzaki lub Tłe-pod wpływem pojęć kartezyańskich, przez atmo- nówce, nazwa, nadana przez Pasteur’a bakteryom, sferę elektryczną, otaczającą ciała naelektryzowui- mogącym żyć w powietrzu i pochłaniać z niego tlen, ne. Odpychanie wzajemne ciał elektrycznych tló- w⁷ przeciwieństwie do tych, które podobnej własno-inaczy, według zasad Newtona, działaniem na od- ści nieposiadają (ob. An a er ob i a e).    JA

ległość, a posługując się teoryą Franklina o jed- АёГОЪошса, czyli torpeda powietrzna, po-nej elektryczności, czyli, według pojęć ówczes- cisk wybuchający, rzucany z balonu wolnego lub nych, o jednym płynie elektrycznym, przyczynił uwiązanego (balon captif i na wojsko nieprzyja się do jej rozwoju, chociaż wkrótce przeważyła cielskie lub miasto oblężone. Pociski takie użyli ypoteza Symmera: dwu płynów elektrycznych, wane były wr r. 1849 przez austryaków przeciw W podobny sposób tłómaczy i objawy magnetycz- Wenecyi. Ob. A er on auty к a. ne. A. wyjaśnił działanie butelki lejdejskiej i tafli Aërocystae (od a er, ujros—powietrze, kystis — Franklina, tak, że może być uważany za wyna- pęcherz). Nazwa, nadana pęcherzom powietrzu ym lazcę kondensatora. Przebywając w⁷ Berlinie, pra- morskich wodorostów. Aerocysty są to małe, zam-cował wraz z Wilkern (ob.) i wespół z nim wynalazł knięte pęcherze, wypełnione gazem, umieszczone elektrofor. Podał metodę magnesowania, polega- na organach wegetacyjnych niektórych wodoro-jącą na tarciu pręta stalowego przez dwa magne- stów i bywrają już to beztrzoneczkowe, jak w⁷ rosy, razem przesuwane. Wykazał, że turmalin dzaju Fucus, już trzoneczkowate, jak u wielu przez ogrzewanie nabiera na dwu końcach elek- krasnorostów (Florideae), lub nasadowe, jak u Ma-tryczności różnoimiennych. Pracował też nad udo- crocystis. Za ich pomocą te części rośliny, na skonaleniem mikroskopów i nad kwestyą rozkładu których one się znajdują, mogą pływać na po-ciepła na powierzchni ziemi.    s. k. wierzchni morza. Sposób ich tworzenia się po-

Aepiornis, ob. Epiornis.    dobny jest do powstawania próżni w⁷ rdzeniu nie-

Aepysaurus (paleont). Wymarły gatunek ja- których roślin zielnych. Pewna grupa komórek szczurów z rodziny Dinosauria, którego szczątki, pod naskórkiem nagle powiększa swoje rozmiary, znalezione wr pokładach kredowych francuskich skutkiem czego formuje się nabrzmiałość gałęzi; przez Pawia Gervais, pokazują, że zwierzę to docho- poczem ściany ich nikną i powstaje worek, wypeł-dziło wielkości słonia.    k. j. ' nj₀₁₁y gazem, którego wewnętrzna powierzchnia

Acr, ob. R z ą ź e vts к i Adam.    pokrywa się szczątkami komórek porozrywanych.

J. A.

Aerides (Lour.FL cochin. 525). Pienisława, j Gdy się taki pęcherz rozwija w pewnym punkcie rodzaj, należący do rodziny roślin Storczykowa- na gałęzi szerokiej, bywa on beztrzopeczkowy; prze-tych, plemienia Wysoklin, (Orchidaceae Yandeae). ciwnie bywa trzoneczkowaty, gdy się tworzy we-Charaktery jego następujące: Okwiat mniej wie- wnątrz gałęzi cienkiej i krótkiej, której podstawa eej rozwarty o działkach prawie równych. Działki zatrzymuje sw⁷oje rozmiary normalne, boczne zewnętrznego okółka przy nasadzie zazwy- Aerodynamika, nauka o ruchu gazów. Do ruczaj skośne, zrośnięte, z przedłużoną nasadą prę- chu gazów stosują się w ogólności też same zasa-tosłupa. Dolna działka workowata i ostrogowmta, dy, które dotyczą ruchów⁷ ciecz)⁷. Tak miano-trzyklapowa, z prętosłupem połączona stawowato, wicie wypływ gazu dokonyw⁷a się, podobnie jak ten ostatni krótki i bezskrzydły. Pylnik dwmko- wypływ cieczy, według prawa Torricellego (ob. mórkowry, zawiera dwie masy pyłkowe, opatrzone Hydrodynamika). Gaz przepływa z jednej w⁷ szerokie nitkowate trzoneczki, osadzone na tar- przestrzeni do drugiej, jeżeli w pierwszej posiada czowatym, okrągławym gruczole, stanowiącym za- prężność większą, jeżeli więc wr szczególności prze-czepkę. Rodzaj ten obejmuje rośliny zielne, na- strzeń zapełniona gazem połączoną zostaje z przejrzewam, z łodygami rozwiniętemi, liśćmi dwuirzędo- strzenią pustą; szybkość w⁷ypływu gazu wyraża się. wemi, skórzastemi lub nieco mięsistemi i kwiatami na zasadzie, prawa Torricellego, wzorem w = FJgh, zebranemi w grona lub kłosy. Znanych jest oko- gdzie h oznacza wielkość ciśnienia, pod jakiem

■1

——i' i

^HHj ! I

na

gaz zostaje. Przy stosowaniu wszakże do gazów powyższego wzoru Torricellego pamiętać należy, że ciśnienie, pod jakiem gaz pozostaje, oznacza się zwykle przez wysokość gniotącego słupa rtęci; tu zaś przez h rozumieć należy wysokość słupa gazu tejże gęstości, co gaz wypływający. Dla przykładu rozważmy przypadek najpospolitszy, gdy idzie o wypływ do próżni powietrza, zostającego w warunkach normalnych, zatem pod ciśnieniem słupa rtęci, wysokiego na 76 centymetrów (oh. Aerostatyka). Ponieważ powietrze, pod ciśnieniem takiem będące, jest 10,500 razy lżejsze aniżeli rtęć, słup przeto rtęci, wysoki na 76 cm, zastępuje się słupem powietrza o wysokości 76.10500 cm czyli 7,980 metrów. Pamiętając więc dalej, że w powyższym wzorze g oznacza przyspieszenie przez siłę ciężkości powodowane (oh. Ciężkość), t. j. 9,8 metra, otrzymujemy na podstawie przytoczonego wzorii Torricellego, że szybkość wypływu powietrza do próżni m ^2.9,807980 — 3% metrów. Godnem uwagi jest przytem to,

że prędkość ta po-a    zostaje niezmienną,

choćby powietrze pod innem znajdowało się ciśnieniem. Przypuśćmy bowiem, że ulega ono ciśnieniu połowy tylko atmosfery, czyli slupowi rtęci, wysokiemu na 38 cm, w takim razie, na za-sadzie prawa Ma-' ) riotte’a (ob. Aero-'    tatyka), gęsto*

powietrza, tak uciśnionego, będzie fiŁ73 ÜÄÄ Рг;,й'¹ "¹ dwa razy mniejszą. będzie więc ono od rtęci 21,000 razy lżejszem, a słup takiego powietrza, równoważący się ze słupem 38 cm rtęci, mieć będzie wysokość 38.21000 cm — 7,980 m, jak poprzednio. Szybkość zatem wypływu do próżni jednego i tegoż samego gazu nie zależy bynajmniej od ciśnienia, pod jakiem zostaje. Tak obliczoną wszakże szybkość przepływu do próżni zachowuje gaz w pierwszej tylko chwili, skoro bowiem tylko gromadzić się on zaczyna w przestrzeni poprzednio próżnej, "wywiera zaraz gaz dopływający ciśnienie coraz większe, które coraz bardziej osłabia jego prędkość, aż wreszcie staje się ona równą zeru, gdy ciśnienie z obu stron jest jednakie. — Gdy gaz wypływający jest lżejszy od powietrza, wysokość h w powyższym wzorze ma wartość większą; gdy jest cięższy, wysokość ta ma wartość mniejszą; w ogólności wysokość ta jest odwrotnie proporcjonalna do gęstości gazu; wynika ztąd, że gazy lżejsze Wypływają prędzej aniżeli cięższe, a wzór powyższy uczy bezpośrednio, że szybkość wypływu różnych gazów jest odwrotnie proporcyonalna do pierwiastku kwadratowego z ich gęstości; wodór zatem, który blisko 16 razy jest lżejszy od powietrza, wypływa blisko 4 razy prędzej. Na tej zasadzie polega metoda Bunsena oznaczania gęstości gazów i par. -Znając szybkość wypływu oraz przecięcie otworu, obliczyć można ilość gazu, wypływającego z naczynia w ciągu danego czasu; jednakże i przy wypływie gazów, jak przy wypływie cieczy (ob. Hydrodynamika), następuje zwężenie wybiegaj ące-go strumienia, a ztąd rzeczywista ilość gazu wypływającego mniejsza jest, aniżeli ilość obliczona na podstawie powyższych zasad. Gdy mamy do czynienia z otworem w ścianie cienkiej, ilość gazu przechodzącego wynosi, według Butla, 0,5 do 0,6 ilości obliczonej; gdy otwór opatrzony jest w rury walcowe lub stożkowe, ilość ta wzrasta.—Jeżeli pod wpływem ciśnienia gaz przechodzi przez ciało dziurkowate lub przez rury włoskowate, napotyka znaczny opór, który zmienia zupełnie powyższe prawo wypływu, a zjawisko takie powolnego przepływu gazu nazywa się transpiracyą. Szybkość transpiracyi jest różną dla różnych gazów i prowadzi do wniosku, że warstwy gazów, poruszające się z różną prędkością, wywierają na siebie nawzajem pewne tarcie, zwane wewnę-trznem tarciem gazów (ob. Tarcie).—Podobnie jak strumień szybko przepływającej cieczy, tak też i strumień gazu porywa ze sobą cząstki otaczającego powietrza i unosi je, tak, że dokoła tego strumienia następuje rozrzedzenie. Ssące to działanie strumienia gazu, okazuje przyrząd, złożony z rury (ob. fig. 73), zakończonej płaskim krążkiem; krążek ten jest przedziurawiony, a naprzeciwko niego znajduje się inny krążek, tekturowy, mogący się swobodnie przesuwać na trzech bocznych drucikach. Gdy przez rurę silnie dmiemy, krążek ruchomy podnosi się w górę i utrzymuje w pobliżu krążka górnego przez cały czas przepływu powietrza. Osobliwy ten „paradoks aerodynamiczny” wyjaśnili Clement i Desormes, którzy zjawisko to na większą skalę badali. Prąd powietrza, przedostający się przez otwór, rozprzestrzenić się musi w warstwę między obu krążkami i powoduje między niemi rozrzedzenie powietrza, a wskutek tego zewnętrzne ciśnienie atmosferyczne naciska krążek ruchomy ku górze. Toż samo doświadczenie wykonać można prościej, jeżeli pod dłonią, trzymaną poziomo, umieszczamy ćwiartkę papieru i dmiemy silnie w szparę między palcem wskazującym i środkowym; kartki nie unosi prąd powietrza i opada ona dopiero, gdy przerywamy dęcie. Zasada ta znalazła liczne zastosowania w wielu przyrządach technicznych, służących w miejsce pomp do podnoszenia wody, do unoszenia gazów, jako miechy, wentylatory, pompy powietrzne, a nawet do podnoszenia i zdmuchiwania ciał stałych, zboża, węgla kostnego i t. d. Na tej również zasadzie polegają bardzo obecnie rozpowszechnione rozpryskiwacze cieczy czyli refre-szysery (ob.)—Gdy gaz wypływa z naczynia, wtedy, podobnie jak przy wypływie cieczy, ulega ono oddziaływaniu, które je usuwa w stronę przeciwną. Można to okazać za pomocą przyrządu, odpowiadającego młynkowi wodnemu Seenera R/>w-

ta jest znaczniejsza, «leżeli więc ramię ma po* łożenie poziome, w stanie barometru nie ma żadnej różnicy, przewidywać tedy można, że w czasie najbliższym nie nastąpią silne wńatry; tem zaś gwałtowniejszej burzy obawiać się należy, im bardziej pochylonem jest to ramię. Kierunek, w jakim nadejście burzy przewidywać można, jest mniej więcej prostopadły do kierunku promienia.

niez i wzbijanie się rakiet w górę jest objawem takiego przeciwdziałania przy szybkim wytrysku gazów, rozwijających się przez spalenie. Nacisk płynącego powietrza wprawiać może w ruch ciała stałe, o które uderza; znajduje to zastosowanie w budowie wiatraków.—Postępowe i obrotowe ruchy wielkich mas powietrza stanowią wiatry (ob.), ruchy zaś drgające powietrza tworzą głos (ob.)

i roznoszą go na wszystkie strony. Według zresztą (Ob. Wiatry i Burze.) obecnych pojęć o cieple, cząsteczki gazów pozo- Aërolity (bolidy, kamienie me te от y cz-stają w żywym ruchu postępowym, a oparta na tej ne, meteoryty, u ran o li ty). Różne te miana zasadzie teorya cynetyczna gazów ma na celu wy/ nadawane są masom mineralnym najrozmaitszego jaśnienie wszystkich ich własności i powodowanyeh składu, spadłym i spadającym ustawicznie z prze-

s- K- strzeni zaziemskich na powierzchnię naszego globu. Zjawiska, spadaniu temu towarzyszące, wielokrotnie zauważone, a mianowicie: blask oślepiający, rozżarzonego do białości, jak kula ognista, kamienia, długi ogon świetlany w porze nocnej, a ciemny, niby smuga dymu przy świetle dzien-nem, huk potężny, podobny do wystrzału dział wielu, a bardziej jeszcze do przeciągłego grzmotu łub turkotu ciężko ładownych wozów, szum wreszcie, podobny do świstu przeszywającej powietrze kuli działowej, musiały zwracać na siebie uwagę i niepospolicie trwożyć ludzi od najdawniejszych czasów. To też w kronikach wielu ludów starożytnych znajdujemy już wzmianki o kamieniach z powietrza spadających. Kroniki chińskie zapisują fakt taki już pod rokiem 644 przed erą. chrześciańską, a francuski fizyk, Biot, podaje z kro-

S. K.

przez nie objawów (ob. Gazy i Ciepło).

Aërofobia (grec, aër = powietrze; fobos — wstręt), przypadłość chorobna, występująca u chorych na wściekliznę, a polegająca na tem, że najmniejszy ruch powietrza (wiatr, powiew) wywołuje kurcz mięśni połykowych i oddechowych, podobnie jak połykanie, lub sam widok wody (Hydrofobia). Przyczyną tego objawu jest nadzwyczajna wrażliwość nerwowa.

Aërofon, przyrząd, wynaleziony w r. 1878 przez Edisona, mający służyć do przesyłania głosu na znaczną odległość, podobno na 7 i więcej kim.

Jest to potężna fujarka organowa, która przez zadęcie odpowiednim miechem wydaje dźwięk bardzo silny; z fujarką tą połączona jest płyta telefoniczna, ku której osoba mówiąca głos swój zwraca, a drgania tej płyty, za pośrednictwem stosownego mechanizmu, łączą się w taki sposób -mik tych 16 wypadków podobnych, zapisanych od z dźwiękiem fujarki, że wraz z mm dają się sły- tej pierwszej daty do 333 roku przed naszą erą. szeć i artykulacye głosu. A. w Ameryce używa Najdawniejszy spadek kamienia z powietrza, za-się już podobno do przesyłania sygnałów na okrę- pisany w kronikach europejskich, jakkolwiek wąt~ tach i drogach żelaznych, wymaga jednak jeszcze pliwy, sięga aż 1478 r. przed Chr., a miał się ulepszeń.    wydarzyć na wyspie Krecie. Pewniejszym być saę

Aërofor, przyrząd, doprowadzający powietrze zdaje spadek z 705'r. przed Chr., podawany przez, nurkom, umożebniający zatem ich oddychanie. Plutarcha, i z 654 r., przez Liwiusza. Plutarch A. nazwał też Poumarède przyrząd, jaki obmyślił i Pliniusz opisują też aerolit spadły w 466 r. przed, do oznaczania ilości pary wodnej i kwasu węgla- Chr., nad brzegami rzeki Aegos Potamos w Tra-nego w powietrzu wydychanem.    cyi, który miał być jakby spalony na powierzch-

Aërogamae, t. j. powietrzu opici owe, ter- ni, dwa razy większy od kamienia młyńskiego^ min wprowadzony w ostatnich czasach w botanice, a wagą dorównywać ładunkowi całego wozu. Inny oznaczający toż samo co phanerogamae, czyli j a- znowu aerolit, spadły we Frygii na 204 lat przed wnokwiatowe, dlatego, że u roślin tych zapła- Chr., opisany jest jako kamień czarny, stożkowy,, dnianie, czyli przenoszenie pyłku na słupek, do- okrągły i szeroki u dołu, a ostro zakończony konywa się zawsze w powietrzu.    fi góry. Poświęcono go matce bogów, Cybelir

Aërografia ob. Aerologia.    i przeniesiono do Rzymu, a wyrocznia orzekła, że

Aëroklinoskop, przyrząd do sygnalizowania posiadanie go zapewni szczęście Rzymowi. Naj-burz, wprowadzony w Holandyi przez Buys-Bal- dawniejszym faktem, zapisanym w średniowiecz-lota. Jest to ramię, osadzone na wysokim słu- nych kronikach niemieckich, jest spadek aerolitu pie, pomalowane na czerwono i biało, które mo- w Saksonii, 823 r., który miał pozabijać ludzi żna pod różnemi kątami pochylać względem po- i bydło, oraz spalić 35 wiosek. W bliższych nam ziomu, a wielkość pochylenia odpowiada różnicy czasach, naocznie już stwierdzony spadek miał ciśnień barometrycznych na stacyach meteorolo- miejsce 7 listopada 1492 r.,. w Eusisheim w Al-gicznych: Greninga, Helder, Mastricht i Vlies- zacyi. Spadły tu kamień, ważący pierwotnie oko-singen. Wiadomości ze stacy, cych zbiera sta- ło 300 funtów, na rozkaz cesarza Maksymiliana, cya centralna w Utrechcie i rozsyła telegraficz- w miejscowym kościele zawieszony został. Nim nie do portów, gdzie według otrzymanych wska- jednak przyszło do tego, wielkość jego znacznie zówek reguluje się a. Ramię a. ustawia się naj- zmalała przez odbijanie odłamów, co się i później pierw w kierunku linii, łączącej dwie stacye, mię- powtarzało, tak, że dziś kamień ten, przechowy-dzy któremi różnica ciśnień jest największa, wany w miejskim ratuszu, waży tylko 36 klg. a następnie pochyla się je tem więcej, im różnica Jest to najdawniejszy z aeroiitów, przechowywanych w zbiorach. Wielce też jest prawdopodo- ga ich zależy nietylko od wielkości, ale i od gę-bnem, że święty kamień, czczony przez muzuhna- stości, oraz przyrody składającej je masy, której nów w Kaabie, czyli grobowcu Mahometa w Mek- ciężar właściwy bywa wielce rozmaity, od 1,3 do ce, jest aerolitem, niewiadomo kiedy i gdzie spa- 8,0. Największemi i najcięższemi są masy tak dłym. Wedle legendy wschodniej, archanioł Ga- zwanego żelaza meteorycznego, których data spa-bryel przyniósł go przezroczystym z nieba, czarnym dnięcia nie jest wiadomą. Do takich należą: bry-,zaś stał się kamień od pocałunków grzeszników, ła żelaza z Olumpa, wt prowincyi Tukuman w Ame-Jakkolwiek wiara w spadanie na ziemię kamieni гусе południowej, ważąca do 30 tonn (przeszło z powietrza, istniała u ludów odwiecznie, wszelako 750 centnarów), z Durango w Meksyku, 13 tonn świat naukowy bardzo długo opierał się uznaniu (325 Centn.), z Bahia, w Brazylii, 6 tonn (150 faktu tego za rzeczywistość. Pierwszy dopiero centn.), wreszcie z Cranbourne, w Australii, prze-fizyk niemiecki, Chladni, pracą swoją nad bryłą szło 3 tonny (75 centn.), przechowywana obecnie żelaza meteorycznego, znalezioną pod Krasnojar- w Muzeum Brytańskiem w Londynie. Trudno skiein w Syberyi w 1771 r. przez Pallasa, wyka- wszakże uważać je stanowczo za spadłe ze sfer zał w 1794 r. meteoryczną przyrodę aerolitów za/iemskich, odkąd podobnie wfielkie masy żelaza skalnych i żelazistych. Akademia wszakże pary- znalezione zostały w 1870 r. przez Nordenskiölda ska, w końcu przeszłego i na początku bieżącego w Ovifak, na wyspie Disco, u zachodnich brzegów stulecia, wielokrotnie występowała jeszcze prze- Grenlandyi, a później inne jeszcze, przez Steen-ciwko zaziemskiej przyrodzie aerolitów, dopóki strupa, te bowiem, jako zawarte w bazalcie, zda-deszcz kamienny, spadły w 1’Aigle w Normandy), ją się być niewątpliwie tellurycznego, czyli ziem-26 kwietnia 1803 r., na którego bliższe zbadanie skiego pochodzenia. Za to aerolity skalne, czyli wysłano specyalną pod przewodnictwem Biota ko- kamieniste, daleko mniejszą posiadają wragę, nie misyę, nie usunął ostatecznie wątpliwości. Dziś przechodzącą 300 kilogramów. Do największych kwestya aerolitów, wszechstronnie od wielu lat z nich należą: jeden z kamieni spadłych 9 lipca i najstaranniej przez licznych uczonych opracowy- 1860 r. pod Knyahinyą, w Węgrzech, włażący wana, a wr ostatnich czasach przez Schiaparelle’go, 280 klg., znajdujący się w cesarskim wiedeńskim Weiss’a, Lockyer’a, Daubréego, Stanisława Meu- gabinecie mineralogicznym i największy ze zna-niera i innych, ściśle wiąże się, ze względu na nych, aerolit spadły 19 sierpnia 1887 r. we wsi ich pochodzenie, spadanie i kosmiczną przyrodę, Tabor, o trzy mile od miasta powiatowego Ochań-z kwestyą komet, gwiazd spadających i kosmicz- ska w gub. Permskiej, ważący 15 pudów (240 nych meteorów w ogólności. Odsyłając więc wy- klg.), przed rozbiciem się o ziemię przy spada-jaśnienie prawdopodobnej genezy aerolitów i teoryi niu; w reszcie aerolit z Imilac, znaleziony na pu-towmrzyszących spadaniu ich zjawisk pod odpo- styni Atacama w Ameryce południowej (227 klg.) więdnie wyrazy (ob. G wiąz dy^sp ad aj ą ce, Ko- i inny z Estherville w Jowa (116 klg.) Najwięk-

mety, Meteoryty)g^Eii^^ah'r6źjiny~mę.....na po- szy z pułtuskich aerolitów ważył około 30 fun-

daniu znanych dotąd główniejszych faktów o fizy- tów. Obok tych wielkich kamieni staje tysiące cznej i mineralnej ich przyrodzie. Często jeden innych, coraz mniejszych, do wielkości orzecha, tylko kamień spada z powietrza, kiedyindziej zna- ziarn drobnych, a nawTet miałkiego pyłu, dające-czna ich liczba, powstała widocznie z rozpęknię- go się dostrzedz jedynie przy nader sprzyjających cia na kawały większego kamienia w chwili spa- okolicznościach, jak np. na śniegu obok większych dania, które razem zebrane dadzą się niekiedy okruchów (1 stycznia 1869 r. wr Hessle, w SzwTe-złożyć nawet w jedną całość. Niekiedy znowu cyi). Większe aerolity przy spadaniu zarywają spada mnóstwo rozmaitej wielkości kamieni od- się nieraz dosyć głęboko w ziemię i wrtedy z tru-dzielnych, tworzących istotny deszcz kamienny, dnością mogą być tylko dostrzeżone. Wymienio-Tak wr 1808 r. spadło ich pod Stalinem w Mo- ny wyżej aerolit permski, zarył się na 1,4 metra fawm naraz kilkaset; w 1’Aigle w Normandyi, głęboko. Spadając w wielkiej ilości na ziemię, 1203 r., około 3,000; w Mocs w Siedmiogrodzie, pokrywają znaczną, zwykle owalną jej przestrzeń 3 lutego 1882 r., około 10,000; deszcz zaś ka- której oś dłuższa, na kilkanaście wiorst długa, зшеппу w okolicach Pułtuska, spadły wieczorem odpowiada kierunkowi spadku. Największe przy-30 stycznia 1868 r., był ze znanych najobfitszy, tein kamienie spotykają się na początku, a naj-Delegaci Szkoły Głównej, wysłani na miejsce zja- mniejsze na końcu tej elipsy, na kilka wiorst wiska, zebrali przeszło 700 kamieni, a niezmierna szerokiej. Zauwrażono to w Orgueil (depart. Tarn ich ilość rozeszła się po kraju, tak, że znany ów- i Garonny) we Francyi (14 maja 1864 r.) i u nas czesny handlarz minerałów, dr Krantz wr Bonn, za- wT Pułtusku. Bryły żelaza meteorycznego po spa-kupił ich przeszło 2,0u0, a kilkaset niedawno dnięciu, przez długi czas zachowują wysoką tem-leszcze posiadał inny handlarz podobny, dr Eggers peraturę. jakiej nabyły przy spadaniu. Dwie ma-w Wiedniu. Dodawszy do tego wielką ilość ka- sy żelaza, spadłe 14 lipca 1847 r. w Braunau, mieni, wpadłych do Narwi i przepadłych pod śnie- w Czechach, były po sześciu godzinach jeszcze giem, dziwić się nie można, że uczeni ilość ka- tak gorące, że się w^ziąć w rękę nie dawały. Skal-niieni, spadłych wdedy pod Pułtuskiem, podają na ne aerolity okazują się daleko chłodniejszemi, na-iśto tysięcy! Wielkość spadłych aerolitów bywa wet zaraz po spadnięciu, a kiedy obecni rozbili wielce różna, stosunkowo wszakże, za wyjątkiem spadłe w 1860 r. wr Dhurmsalla w Indyach, og-niektórych okazów, niezbyt w ogóle wielka. Wa- i rące jeszcze z wierzchu podobne kamienie, urze-

konali się ze zdziwieniem, że w środku są one jak lód zimne. Bo kamień, będąc z przyrody swojej złym przewodnikiem ciepła, jakkolwiek podczas przebiegu rozżarzył się na powierzchni w krótkim stosunkowo czasie, to jednakowoż zachował we wnętrzu swojem zimno przestrzeni za-ziemskich, z których przybywał. Aerolity wszystkie przedstawiają się w postaci odłamowej, kanciastej, jako niekształtne bryły wielokątne, o stępionych i zaokrąglonych krawędziach. A jakkolwiek kształt ich zewnętrzny bywa najrozmaitszy, to przedstawia jednakże pewną prawidłowość, pozwalającą wyznaczyć mniej więcej kierunek, w którym aerolit przebiegał atmosferę i odróżnić jego przednią, tylną i boczne strony. W skutek tarcia o coraz gęstsze warstwy powietrza, w miarę przybliżania się do powierzchni ziemi przy spadaniu, a ztąd zmniejszającej się chyżości, temperatura aerolitu wzrasta do punktu topliwości masy składowej, która topi się na powierzchni i obleka go w cienką, czarną, szklistą powłokę. Powłoka ta przedstawia zwykle na sobie pewne okrągłe zagłębienia, jakby palcem w miękkiej jeszcze masie aerolitu odciśnięte (fig. 76) i ztąd j noszące u niemców miano: Fingerabdrücke, a przez Daubrée’go z grecka piezoglyptami nazwane. Prócz tego, dają się jeszcze zauważyć na powierzchni niektórych aerolitów podłużne jakby składki, czyli fałdy, wydłużone w kierunku spadania, a podobne do takichźe fałd na tak zwanych bombach wulkanicznych, czyli kamieniach wyrzucanych z krateru wulkanów w rozmiękczonym stanie. Owe okrągłe zagłębienia powstały bądź przez oddzielenie się w postaci ciekłej, łatwiej to-pliwego materyału, od masy rozżarzonego podczas spadku aerolitu, bądź, co prawdopodobniejsza, skutkiem wirowego na rozmiękczony aerolit działania, silnie zagęszczonego spadkiem jego powietrza, jak tego dowodzić się zdają liczne doświadczenia słynnego geologa francuskiego, p. Daubrće. Fakt, zauważony przy wystrzałach działowych, że ziarna niespalone grubego, armatniego prochu, przedstawiają na powierzchni swojej podobne zagłębienia, nasunął temu uczonemu myśl zbadania, na drodze doświadczalnej, wpływu na ciała stałe silnie zagęszczonych gazów. Do niebezpiecznych tych doświadczeń, w mocnych, zamkniętych komorach stalowych, używał p. Daubrće prochu, dynamitu, nitrogliceryny i bawełny strzelniczej, zapalając je, dla przekonania się, jaki wpływ wywrą niezmiernie zagęszczone gazy, z rozkładu ich powstałe, na blachy żelazne i stalowe, relsy, wreszcie na wielką kulę żelazną. Otóż gazy te wytwarzały stale na powierzchni ciał wyżej wymienionych okrągłe zagłębienia, zupełnie podobne do wklęśnięć na powierzchni aerolitów, co upoważniło p. Daubrće do postawienia bardzo prawdopodobnego przypuszczenia, że wklęśnięcia owe powstały właśnie w skutek działania silnie zagęszczonego, przez spadanie aerolitów, powietrza na ich powierzchnię. Ze przytem odrywają się także drobne, rozpalone cząsteczki masy, tego dowodzi w nocy śwdetlany ogon, lub ciemna smu- ' ga jakby dymu przy świetle dziennem, ciągnąc o się w powietrzu za spadającemi kamieniami. Masa wewnętrzna aerolitów skalnych, czyli kamienistych, składających się przeważnie z krzemianów, jest drobnoziarnistą, ostrą w dotknięciu, zwykle szaro-popielatej barwy. Przez stopienie sztuczne przechodzi w ową czarną, szklistą emalię, stanowiącą, jak mówiliśmy wyżej, zwierzchnią powłokę aerolitu. Przy bardzo drobnych aeroli-tach, cala ich masa wewnętrzna zostaje niekiedy stopioną (aerolit z Tadfern). Wiele aerolitów skalnych przedstawia tak zwaną budowę chon-drytową, czyli kulkowatą (od greckiego chondroi), złożoną z kulek składowej masy mineralnej aerolitu, od wielkości mikroskopowej do wielkości wiśni, rozsianych wśród tej samej ziemistej, tufowej masy, obok ziarn oliwinu, żelaza niklowego i innych minerałów. Aerolity o budowie podobnej zowią się chondrytami (fig. 74). Zastanawiając się nad budową wewnętrzną skalnych aerolitów, p.

Ftą. 74. Chondry*.

Daubrće w jednej z ostatnich prac swoich nad niemi, przychodzi do następujących wniosków co do ich powstawania. Wielce godnem jest uwagi, że składające je krzemiany, pomimo znanej, cechującej je dążności do krystalizacyi, występują zawsze w postaci drobnych tylko kryształków, rozsianych bezładnie w masie zbitej kamienia, jak gdyby nie powstawały z płynnej, roztopionej tej masy. Upatrując tedy pewnej dla nich analogii w znanych nam ziemskich faktach, przyznać musimy, że gruboziarnista budowa aerolitów nie przypomina sobą długich igiełek lodowych, jakie tworzy np. woda przy zamarzaniu, ale raczej budowę szronu lub śniegu, pochodzącą, jak wiadomo, w skutek szybkiego przechodzenia pary wodnej atmosferycznej przez oziębienie, ze stanu sprężystego odrazu w stan stały. Ńa zasadzie więc swej budowy zdawałoby się, że i aerolity powstały podobnież w skutek nagłego przejścia sprężystej pary kosmicznej odrazu w stan stały. Aerolity z oddzielnych pochodzące spadków, różnią się od siebie nietylko wielkością, gęstością, ciężarem właściwym, twardością, wytrzymałością, ale nadto, co ważniejsza, różnym składem mineralnym, czyli odmiennością składających je związków mineralnych. Pomimo wszakże tych różnic, posiadają one pewne wspólne cechy, wyróżniające

Fig. 75. Oligosyderyt ze Stannera (wielkość naturalna), a) z tyłu, b) z^boku.

;;

Ляш

T; _ .

it®,

SSh

- г_:

-Л.'-'

%-МДт

ВЯВ

BSi

ШМ

Ш.

I*

иищ

iss

®у.

s ч

I v"''ä'\ * j&ïÀâtètlt' >

БВнМ^вм

“-VT".-'

Fig. 76. Holosyderyt spadły w styczniu 1887 r. w hrabstwie Laramie, (terytoryum Wyoming) w Stanach Zjednoczonych, (*/* wielkości naturalnej.).

25

liocykloptdya Powszechna iluitr.

je całkowicie od mas skalnych ziemskich, jakkolwiek w żadnym z nich nie znaleziono dotąd żadnego obcego ziemi pierwiastku. Są one masami bądź żelazistemi, bądź kamienistemi, a zwykle mieszaninami obu tych mas w najrozmaitszym stosunku. Stosunek ilościowy żelaza rodzimego do krzemianów, masę aerolitową składających, stanowi podstawę systematycznej ich klasyfikacyi, podawanej przez wielu uczonych, jak: Gustawa Rose’go, Daubrée’go, Stanisława Meunier’a, Tchernak’a Lawrence’a Smith’a i innych. Podajemy tu klasyfikacyę p. Daubrée, jako najprostszą i dziś powszechnie przez uczonych przyjętą:

Działy główne

Poddziały

Typy Ciężar właściwy

bez materyi skalnej

I Holosyderyty

żelazo zla- >

nezmassą j II Syssyderyty skalną '■

Char cas

7,0 — 8,0

Bittergrün

7,1 - 7,8

Syderyty

zawierające żelazo w stanie metalicznym

Polisyderyty

ilość żelaza znaczna

Sierra de Chaco 6,5 — 7.0

zawierające źalazo ima- • terye skalne

żelazo w ziarnach rozsianych w massie skalnej

III Sporadosy deryty

Oligosyderyty

ilość żelaza mała

Aumale

3,1 — 3,8

ii.

l ryptosyderyty \ Chassigny żelazo okiem ' niedostrzegalne

Juvinas

3,5 —

3,0 — 3,2

Asyder^ty

nie zawierające żelaza w stanie metalicznym

IV Aśyderyty

Orgueil

1,9 — 3,6

i!

li

2?

Tu dodać jeszcze musimy, że ilość spadłych holosyderytów, czyli brył żelaza meteorycznego, w porównaniu z ilością aerolitów skalnych, jest stosunkowo bardzo nieznaczna; na 500 bowiem, dokładnie ze spadku swego znanych aerolitów, zaledwie 10 są właściwem żelazem meteorycznem, wszystkie zaś inne są skalnemi, złożonemi przeważnie, lub wyłącznie z krzemianów. Najpospolitsze-mi w ogóle są sporadosyderyty, a z nich znowu głównie oligosyderyty. Z asy dery tów ciekawszemi są tak zwane węgliste, przedstawiające kruchą masę, nieraz rozkruszającą się w palcach (Orgueil), bogatą w węgiel, a także w tlen i wodor, związanemi z nią w niewiadomy sposób. Znanych ich jest zaledwie kilka (Alais we Francyi, 1806 r.; Kraj przylądkowy, 1838 r.; Kaba w Węgrzech, 1857 r.; Orgueil we Francyi, 1864 r.; No-goga, w prowincyi Argentyńskiej Entre-Rios, 30 czerwca 1880 r.) Powiedzieliśmy wyżej, że aero-lity są mieszaninami bardzo rozmaitych związków j mineralnych. Związkami temi są: a) w holosy-derytach przeważnie żelazo niklowe, zawierające w sobie domieszkę pewnej ilości niklu (zwykle od 3 — 8°/o, rzadziej od 8 — 17°/o, a nawet wyżej), z metalów: miedź i mangan; grafit, ze związków zaś: oliwin (nMg₂Si0₄ + Fe₂Si0₄), schreibersyt (NiaFeiPh), daubreit 4 Bi₈0, -f- Bi₂Cl,) i troilit

(FeS). (Bliższe szczegóły ob. Meteoryczne żelazo); b) w sysyderytach i sporadosyderytach: żelazo niklowe, mangan; ze związków: oliwin, en-statyt (MgSi0₃), bronzyt (enstatyt, w którym część Mg zastąpiona jest przez Fe), troilit, chromit, czyli żelazo chromowe (Fe, Cr, Mg) (Cr₂, Al Fe.,)0₄, augit (n (Mg, Fe) CaSi₂0₆+Mg (Al₂Fe₃) Si0₆, a nadto inne jeszcze krzemiany wapna, sodu i glinu; c) w asyderytach: anortyt (Ca2 ( Al₂)₂Si₄Oß, enstatyt, bronzyt, oliwin, augit, troilit—w węglowych zaś: węgiel w związku z H i O; a nadto siarczany magnezu, wapna, sodu i potasu. Nadto zaznaczyć wypada, że w masie aero-litowej znajdują się w stanie zagęszczonym niektóre gazy, jak: wodór, azot, tlenek i dwutlenek węgla. Od niedawna znacznego rozgłosu nabrała wiadomość o znalezieniu dyamentów w meteorytach. Wiadomo, że węgiel w przyrodzie występuje w stanie bezkształtnym i krystalicznym, a w tym ostatnim jako dyament, krystalizujący w układ foremny i grafit w układ sześciokątny. Otóż w 1846 jeszcze roku, Haidinger opisał kryształy grafitu, znalezione w aerolicie, a należące niewątpliwie do układu foremnego i tę jego odmianę nazwał Cliftonitem. W 1887 r. Fletcher, analizując żelazo meteoryczne, spadłe w 1884 roku w Youndegin w Australii zachodniej, po rozpuszczeniu 8 gramów jego

sä

i—• •

sze

w wodzie królewskiej, zebrał z pozostałości nie-rozpuszczonej około setki malutkich kryształków, ważących razem 3 miligramy, barwy ciemnoszarej, z blaskiem metalicznym i twardością średnią między twardością soli kuchennej i spatu wapiennego. Były one kryształkami węgla w postaci sześcianów zupełnych, oraz kombinacyi sześcianu z granatoedrem i z tetrakis-hexaedrem. Stanowiły więc trzecią postać krystaliczną węgla, identyczną pod względem własności fizycznych z grafitem, a krystalograficznych z dyamentem. W tymże roku pp. Jerofiejew i Laczynow, w osadzie nierozjniszczalnym aerolitu, ważącego 1762 gramów.. (4 funty) a spadłego 22 września 1886 r. w Krasnosłobodzku, w gubernii penzeńskiej, znaleźli drobne cząsteczki, twardsze od korundu, o ciężarze właściwym i innych charakterach dya-mentu. Stanowiły one l°/o wagi kamienia. Wein-schenk nakoniec, analizując żelazo meteoryczne z Majura (Arva) w Węgrzech, znalazł w niem oprócz pewnego krystalicznego, a dotąd nieznanego związku (Fe Ш Co>₃ C. jeszcze drobne, bezbarwne ziarnka i łuszczki, które narzynały rubin, a ogrzewane w strumieniu tlenu spalały się na dwutlenek węgla. Wszystkie te fakty zniewalają wiedeńskiego mineraloga Brezinę do twierdzenia, że w aerolitach oprócz owego cliftonitu Haidin-gera, stanowiącego pseudomorfozę grafitu po dya-mencie, i rzeczywiste, niezmienione wt grafit dya-menty znajdować się mogą. Najściślejsze dotychczasowe badania nie wykryły w aerolitach śladów życia organicznego, jakkolwiek dr. Otto Hahn z Beutlingen w Bawaryi wydał w 1881 r. dziełn „Die Meteorite (Chondrite) und ihre Organismen’’ z 32 tablicami wizerunków fotograficznych, wedle 600 okazów szlifowanych, zrobionych z dubletów 18 aerolitów, znajdujących się w zbiorach wiedeńskich i tybingeńskich. W niem autor utrzymuje, że w chondrytach przeważnie mają się znajdo ać rzekome szczątki kopalnych gąbek, korali pokwitów (Crinoidea). Po nim dr. Wein-land, prowadząc badania w tymże kierunku, miał j wykryć w aerolitach około 50 różnych postaci organicznych (Polycistinae, gąbki, foraminifery, korale, crinoidea), z których niewielka tylko ilość opisać się dała, powinowata gatunkom, właściwym dawnym formacyom (sylurskiej, dewońskiej, węglowej). Uważał je więc za pierwsze, bardzo drobne zaczątki życia organicznego, pochodzące z jakiejś rozbitej planety przedhistorycznej. Dal-wszakźe badania wielu pierwszorzędnych geologów, postrzeżeń tych nie stwierdziły. Najbogatsze zbiory aerolitów istnieją w Wiedniu, Ря-ryżu, Londynie, Kalkucie, Berlinie, Monachium, Tybindze (słynny zbiór niegdyś Beichenbachaj i Bonn (wielki zbiór Krantza, liczący około 200 okazów). Z prywatnych zbiorów ważniej szcmi są Grega w Manchester i Sheparda w New Haven (Stany Zjednoczone). Na zakończenie dodać musimy wzmiankę o szczególnym użytku jednego z naszych pułtuskich aerolitów. Kiedy po zawojowaniu przez francuzów Tonkinu, królestwo An-namu podległe Ohinom oddało się pod prote

ktorat Francyi, rzeczpospolita postanowiła w 1887 r. przesłać królowi anamitańskiemu, Dong-Clianowi, pieczęć urzędową francuską, w miejsce dawniejszej chińskiej. Na wniosek geologa paryskiego p. Stanisława Meuniera, uradzono pięczęć tę ofiarować „synowi nieba” z materyału wielce cennego, bo również z „nieba” pochodzącego, jak niegdyś słynnemu Boli warowi stany Ameryki połud*

mm

mm

r" I

ШЫк

Sra

|l§

kl*

щрг

: i -,

r. ■

П* 77 P1ec7ątlca * aBrolltn

niowej, za wywalczenie swej niepodległości, ofiarowały szpadę z żelaza meteorycznego. Na trzonek tedy pieczęci owej, zakupiono w Wiedniu za 400 franków odpowiedniej wielkości okaz naszego aerolitu, który po oszlifowaniu, wraz ze złotą, osadzoną na niem pieczęcią, przedstawia w naturalnej wielkości £ig. 77. Główniejsze dzieła traktujące o aerolitach są następujące: Chladni. „Ue-ber den Ursprung der von Pallas gefundenen Eisenmasse”. Biga 1794. Tegoż „Ueber Feuermeteore“. Wien, 1820. Buchner „Feuermeteore” Giessen. 1859. Tegoż „Die Meteoriten in Samm

hingen”. Leipzig .1863. G. Rose „Beschreibung und Eintheilung der Meteoriten”. Berlin 1864.

Daubrée .Expériences synthétiques relatives aux météorites ”. Paris 1868. Rammeisberg „Die chemische Natur der Meteoriten”, dwie prace—jedna wydana w Berlinie 18/0 — druga tamże w 1879. Tegoż „Ueber die Meteoriten und ihrer Beziehung zur Erde” Berlin 1872. Müller „Die Meteoriten”. Basel 1876. Tschermak „Die mikroskopische Beschaffenheit der Meteoriten, photographische Abbildungen” Stuttgart 1885, Oprócz monografii Haidingera w sprawozdaniach akademii wiedeńskiej i bardzo licznych artykułów Biota, Arago, Queteleta, Coulvier, Gravier, Bogusławskiego, Lawrence Smitha, Stanisława Meu-niera, Lockyera i innych pomieszczonych w wielu czasopismach naukowych.

Aerologia, Aerografia, Aerometrya, dawniejsze ny 1,29 kilograma, nazwy nauki o powietrzu, zastąpione obecnie przez Jeżeli więc ciężar nazwy: meteorologia, aerostatyka, aerodynamika, rzeczywisty bryły źe-

Aeromancya (grec.), w starożytności nazywała laznej, objętości 1 się nauka przepowiadania przyszłości ze zjawisk m³, wynosi 7,600 kg, powietrznych.    to w powietrzu wa-

Aeromechanika, mechanika ciał lotnych, czyli źy ona 7598,7 kg., nauka o równowadze i ruchu gazów, rozpada się Gdy wszakże ciało zatem na aerostatykę (ob.) i aerodynami- jest od powietrza kę (ob.) Do A. należą też objawy, zawisłe od lżejsze, nietylko tra-molekularnych czyli międzycząsteczkowych dzia- ci w niem wszystek łań gazów, jak pochłanianie (ob.) gazów swój ciężar, ale poprzez ciała stałe i ciecze, dyfuzya (ob.) siada nawet ciężar i endosmoza gazów (ob.)    mniejszy od zera,

Aerometrya (ob. Aerologia).    czyli nabiera dążno-

Aeronauta, żeglarz powietrzny (ob Aero паи- ' ści do wznoszenia się

li

i!

d[|_Ж

iai

-Z : I A *?

Fig 78 Baroskop

K. J.

tyka).

Aeronautyka, żegluga powietrzna, sztuka wznoszenia się w powietrze i poruszania się w niem w dowolnym kierunku. Zadanie to w części tylko dotąd rozwiązanem zostało przy pomocy przyrządów od powietrza lżejszych, balonów czyli aerostatów.

Zasada balonów. Ponieważ gazy dzielą z cieczami własności, mające za podstawę ruchliwość cząstek (ob. Aerostatyka), i do powietrza przeto stosuje się prawo Archimedesa, tyczące się ciał za-nurźonych w cieczach (ob. Hydros tasyka). Każde zatem ciało, pozostające w powietrzu, traci część swego ciężaru, wyrównywaj ącą ciężarowi powietrza przez ciało usuniętego, czyli ciężarowi powietrza, takiej samej, jak ciało, objętości. Okazać to można za pomocą przyrządu, wskazanego na fig. 78, a zwanego barcskopem albo dazymetrem. Jestto niewielka waga, dźwigająca zamiast talerzyków dwie kulki, równoważące się pomimo nierównej wielkości, jedna z nich bowiem jest szklan-na i wewnątrz pusta, druga metalowa i pełna. Jeżeli więc prawo Archimedesa stosuje się do gazów, to kulka większa więcej na ciężarze swym tracić musi, aniżeli mniejsza, a skoro równoważą się przy tej stracie, to po jej usunięciu kulka większa okazać się musi cięższą,, aniżeli mniejsza. Wniosek ten potwierdza się w zupełności, gdy*ba-roskop umieścimy pod dzwonem pompy powietrzni j i powietrze z niego stopniowo wyprowadzać będziemy; kulka większa opada wtedy coraz niżej, w miarę jak coraz silniejszego rozrzedzenia doznaje powietrze pod dzwonem. Z powodu tego ubytku, ciężar ciała w próżni, czyli jego ciężar rzeczywisty, jest większy od ciężaru jego w powietrzu, czyli od ciężaru pozornego; ponieważ jednak, w porównaniu z ciężarem ciał stałych i ciekłych, powietrze jest ciałem bardzo łekkiem, różnica ta nie jest w ogólności znaczną. Litr czyli kwarta (decymetr sześcienny) powietrza pod ciśnieniem 760 milimetrów i w temperaturze 0°C. (ob.Aerostatyka) waży 1,29 grama, a zatem metr sześcien-mmmmi a

ii

w górę, jak korek, zanurzony w wodę.

W ogóle tylko gazy mogą być od pood powietrza lżejsze, jak wodór lub gaz oświetla-jący, a choć ujęte będą w powłokę, zachowują swą siłę wzlotu, jeżeli tylko ciężar gazu wraz z tą powłoką pozostanie mniejszym od ciężaru takiejże objętości powietrza, tak jak po wodzie pływać mogą okręty okute żelazem, chociaż żelazo daleko jest cięższe od wody. Taka właśnie powłoka, postaci pospolicie kulistej, wypełniona gazem odpowietrza lżejszym—powietrzem rozgrzanem, wodorem lub gazem oświetlającym — stanowi balon.

Siła wziołu balonów. Korek jest cztery razy od wody lżejszy, kawałek zatem korka, ważący 5 gramów traci w wodzie na ciężarze 20 g, a gdy przyczepimy do niego 15 g, posiadać będzie ciężar równy zeru, t. j. utrzymywać się będzie w wodzie w kaźdem miejscu, gdzie go umieścimy; gdy więc pozostawimy go samemu sobie, podnosić się będzie w górę, jakby pod naciskiem siły 15 g. Tak samo siła wzlotu balonu równa się różnicy między ciężarem wypchniętego powietrza a ciężarem balonu. Wodór jest 14 razy od powietrza lżejszy, ciężar bowiem jego właściwy wynosi 0,07; a że, jak wyżej podaliśmy, Im³ powietrza waży 1,3 kg, lm³ zatem wodoru, w warunkach normalnych, waży 1,3X0,07 = 0,09 kg, a różnica obu tych ciężarów: 1,3—0,09 = 1,21 kg, przedstawia

silę wzlotu jednego metra sześć, wodoru. Jeżeli więc balon, mający 1 m³ objętości, którego powłoka waży 1 kg, wypełnimy wodorem, pozostaje mu jeszcze siła wzlotu 1,21-—1 czyli 0,21 kg, t. j. około pół funta zaledwie. Wraz z objętością wszakże balonu wzrasta i siła jego wzlotu; balon np. o objętości 500 m³ posiada w temperaturze 0° i pod ciśnieniem 760 mm siłę wzlotu 500.1,21 czyli 605 kg, od czego wszakże odjąć oczywiście należy ciężar powłoki i innych dodatków. Gaz oświetlający jest już od wodoru daleko cięższy, ciężar bowiem jego właściwy wynosi 0,63, aim3 tego gazu w zwykłych warunkach waży około 0,82 kg.; każdy zatem metr sześcienny gazu oświetlającego posiada siłę wzlotu 1,3—0,82=^0,48 kg, a objętość 500 m³ siłę wzlotu 0,48.500 czyli 240 kg, daleko więc słabszą od siły wzlotu takiej że objętości wodoru. Aby zatem balon, napełniony gazem oświetlającym, posiadał siłę wzlotu takąż samą, jak balon wypełniony wodorem, mieć musi wymiary znacznie większe. Mniejsze balony z gazem oświetlającym mają około 700 m3 objętości i wraz z łódką ważą 150 kg, mogą zatem unieść jeszcze dwu ludzi z pewnym balastem Jakkolwiek wszakże wodór, z powodu mniejszej swej ciężkości, lepiej się do balonów nadaje, to napełnianie balonu gazem oświetlającym dokonywa się daleko łatwiej, może go bowiem dostarczyć fabryka gazowa, gdy wodór umyślnie do tego celu otrzymywanym być musi; a nadto przybywa jeszcze i wzgląd, że powłoka balonu nie jest zgoła dla gazów nieprzenikliwą, wodór zaś daleko łatwiej przez nią przechodzi, aniżeli gaz oświetlający (ob. Dyfuzya). O wiele słabszą jeszcze siłę wzlotu posiadają balony, napełnione powietrzem rozgrzanem. W wielkim balonie temperaturę powietrza doprowadzić można najwyżej do 60° lub YO°C a gęstość tego powietza wynosi około 0,8 gęstości powietrza przy 0°C, z czego wypływa, że i m.³ powietrza tak ogrzanego, posiada silę wzlotu zaledwie 0.26 kg. a objętość 500 m³ siłę wzlotu 130 kg. Balony tego rodzaju mieć więc muszą wymiary bardzo wielkie, jeżeli unosić mają ciężary nieco znaczniejsze.

ją powłokę kauczukową lub kolodyonową. я w ogóle powłoka balouów powinna obok lekkości być. o ile można, nieprzenikliwą dla gazów; wyrabia się ona z tkanin jedwabnych lub bawełnianych powleczonych z obu stron werniksem, a balony wielkie posiadają powłokę z dwu warstw takiej tkaniny, przedzielonych warstwą kauczuku. Cały balon pokrywa dalej sieć sznurowa, utrzymująca łódkę, czyli lekki kosz, w którym mieści się aero-nauta, t. j. żeglarz powietrzny, ze swemi przy borami. Balon posiada otwór dolny, przez który wprowadza się gaz, oraz otwór górny, zamknięty klapką naciskaną przez sprężynę, którą aeronaut« otwierać może dla wypuszczania gazu za pośrednictwem sznura, schodzącego aż do łódki. W łódce znajduje się zawsze pewna ilość worków z drobnym piaskiem, który aeronauta usypuje, gdy chce się wzbić wyżej, albo też przyspieszyć powolny wzlot balonu, obniżanie zaś balonu wywołuje się przez otworzenie klapy i wypuszczenie gazu. Aeronauta nie czuje zresztą bezpośrednio, czy wzbija się w górę, czy też opada, a o ruchu balonu wnosi jedynie z kierunku banderoli, uczepionej do balonu, albo lepiej z biegu barometru (ob.), który opada przy wznoszeniu się balonu, a podnosi przy jego spadku; stan barometru pozwala nadto ocenić wysokość, w jakiej się balon znajduje. Aeronauta zabiera też kotwicę, by w chwili spadku uczepić balon u drzewa, lub innego przedmiotu nieruchomego, a niekiedy i spadochron. Balon taki w biegu przedstawia fig. 80.

Napełnianie balonu. DJa napełnienia balonu

§PA

WMè

ar îrtîr

ШшЩ.iŁs

i Kä «Щё

t ft Jill

II

afei

.

сЯ* -

SU

J¹

Urządzenie balonów. Balony, wypełnione powietrzem rozgrzanem, zwane montgolfierami, posiadają powłokę kulistąrz płótna żaglowego, lub też z płótna wyłożonego wewnątrz papierem, i opatrzone są u dołu szerokim otworem, poniżej którego uczepiony jest koszyk druciany, wypełniony słomą, wełną zwilgoconą, lub innemi łatwo palnemi ma-teryałami; powietrze, rozgrzane i rozrzedzone ich płomieniem, wznosi się wraz z dymem i wydyma balon szybko, tak dalece, że wzbija się w powietrze, zabierając wraz ze sobą ognisko podtrzymujące siłę jego wzlotu. Wraz z przygaszaniem ognia, powietrze w balonie oziębia się i zagęszcza, a balon zwolna opada na ziemię. Drobne montgolfie- uczepia się go w górnej części u sznura, przywią-ry urządzają się z papieru. Montgolfiery wszak- zanego do dwu masztów, a następnie otwór dolny że nie mają znaczenia praktycznego, daleko bo- łączy się za pomocą giętkiej rury z przewodem wiem korzystniejsze są balony wypełnione wodorem gazu oświetlającego, albo z przyrządem, wywiąż liczyli szarliiery, oraz gazem oświetlającym czy- jącym wodór. Na załączonej rycinie (fig 79) przędli greenijery. Drobne baloniki wodorowe posiada- stawiony jest balon, już u gory odczepiony i właś-

nie co wodorem wypełniony. Dla otrzymania wodoru wprowadza się okruchy żelaza lub cynku, wodę i kwas siarczany (ob. Wodór) do szeregu beczek, z których każda zaopatrzona jest u góry w rurę, prowadzącą do beczki centralnej; ta ostatnia jest u dołu otwarta i zanurzona w wodzie, tworząc w ten sposób gazometr (ob.), zkąd gaz wytwarzający się w każdej beczce, po opłukaniu w wodzie, wchodzi do balonu przez rurę. Podczas wypełniania balon przytrzymuje się za pośrednictwem sznurów, które schodzą z pokrywającej go sieci. W chwili wzlotu balon nie powinien być zupełnie wypełnionym, w miarę bowiem, jak się wznosi, napotyka coraz słabsze ciśnienie zewnętrzne, prężność zatem gazu uwięzionego spowodowaćby mogła rezerwanie balonu. Dopóki zaś balon nie jest zupełnie wypełniony, zachowuje prawie niezmienną siłę wzlotu, gdyż w miarę, jak się wydyma i usuwa coraz większą objętość powietrza, gęstość gazu zamkniętego słabnie w tymże stosunku, co i gęstość powietrza otaczającego; siła więc wzlotu maleje głównie z powodu przenikania gazu przez powłokę, wdzierające się bowiem na jego miejsce, tąż samą drogą, powietrze posiada zarazem i objętość mniejszą i większy ciężar (ob. Dyfuzya). W każdym jednak razie wystarcza, aby balon posiadał niewielką tylko początkową siłę wzlotu.

History a aeronautyki rozpoczyna się od dziejów bajecznych, po wszystkie bowiem czasy roił człowiek o tem, aby się w powietrzu mógł unosić; rojenia te znalazły wyraz w obdarzaniu skrzydłami istot nadziemskich, a stare myty opowiadają o nieszczęśliwych próbach Dedala i syna jego Ikara. Tegoż rodzaju są baśnie średniowieczne o „kobiercach latających” i „o butach siedem mil w skoki”. Aulus Gellius przytacza, że matematyk Ar-chytas z Tarentu (430—365) przed Chr. zbudował gołębia mechanicznego z drzewa, który w powietrzu bujał. Według misyonarza francuskiego Bassou (1694) miał się wznieść w Pekinie balon powietrzny w r. 1306 przy wstąpieniu na tron cesarza Fo-kien; w Europie zaś nie brak podań i wspomnień o ludziach latających za pomocą skrzydeł, zwłaszcza w wiekach XV—XVII. Tak włoch Danti di Perugia przelecieć miał przez jezioro Tra-zymeńskie, a akrobata pewien miał się również lotem popisywać przed Ludwikiem XIY, jak u nas za Władysława IV Łukasz Piotrowski, który będąc w akademii krakowskiej profesorem, „gdy raz przedstawiał w swoim dyalogu genijusza, na skrzydłach, które sam przyrządził, przez dach Nowodworskiej bursy z przedmieścia, Retoryką zwanego, na teatr przyleciał, i po odprawionej scenie z teatru na swoje miejsce odleciał”. (Wójcicki „Teatr starożytny w Polsce”, tom I, str. 53, tom II, str. 32). Na nieszczęście wszystkie te podania więcej mówią o samych wzlotach, aniżeli o przyrządach, które do tego celu służyły. I Leonard da Vinci, który nietylko znakomitym malarzem, ale niewątpliwie i znakomitym na swoje czasy był fizykiem, zajmował się kwestyą lotu ludzkiego i miał wynaleźć helikopter, czyli szrubę wkręcającą się w powietrze. Faust,ns Voran tins w dziele swojem „Machinae novae” opisuje spadochron, który zamyśla przyczepiać do grzbietu żeglarza powietrznego. Wszystkie te dawniejsze pomysły machin do lotu polegać wszakże musiały na zastosowaniu przyrządów od powietrza cięższych, nie wiedziano nic jeszcze bowiem o ciężarze i ciśnieniu atmosfery; dopiero gdy Torricelli dał początek aerostatyce, a Guericke zbudował pompę powietrzną, zrozumiano, że przez połączenie się z ciałami lźejszemi od powietrza atmosferycznego można się wzbijać w górę i w niem się unosić. Ciałami takiemi mogły być oczywiście tylko bryły dęte, wewnątrz puste lub też wypełnione substaneyami, od powietrza lźejszemi. Gdy wszakże substancyi takich nie znano, można było myśleć jedynie o kulach, zupełnie próżnych, co nawet pod względem teoretycznym wydawać się mogło korzystni ej szem. Rzeczywiście też już w r. 1676, zatem we 20 zaledwie lat po wynalezieniu pompy powietrznej, zaproponował jezuita Franciszek Tertius de Lana w dziele „Prodromo all’ arte maestra” budowę czterech wielkich kul miedzianych o cienkich ścianach, któreby, po wytworzeniu w nich próżni, wznieść się mogły w górę wraz z przywiązanym do nich statkiem powietrznym. Projekt ten oczywiście urzeczywistnionym nie został, żaden bowiem materyał, przy dostatecznej do tego celu lekkości, nie byłby dosyć wytrzymałym, aby się zdołał oprzeć ciśnieniu atmosferycznemu. Jednakże jeszcze w r. 1888 przemysłowiec pewien zażądał od kongresu Stanów Zjednoczonych zasiłku na zbudowanie balonu stalowego, wewnątrz pustego. Projekt Lany żywo zajął uczonych ówczesnych, a w r. 1755 Józef Galien („L’art de naviguer dans les airs”) pisał o wypełnianiu wielkich kul gazem od powietrza lżejszym, może powietrzem, zaczerpnię-tem z górnych warstw atmosfery; ten ostatni pomysł był śmieszny, ale i gaz lżejszy od powietrza również się wówczas wydawał niemoźebnym. Wkrótce jednak, w r. 1766, odkrył rzeczywiście Cavendish gaz od powietrza lżejszy, a w r. 1768 Black zwrócił uwagę, że kule, napełnione lekkim tym, palnym gazem, wodorem, mogłyby się wzbijać w powietrze. Starał się to urzeczywistnić Caval-lo, napróźno jednak robił próby z papierem i pęcherzami zwierzęcemi, i dopiero w r. 1782 zdołał doświadczenie to wykonać z bańkami mydlanemi. Zamierzał właśnie próbować innych materyałów, gdy dowiedział się o powodzeniu braci Montgolfier, którzy wreszcie dawne rojenia i usiłowania istotnie urzeczywistnili. Bracia Montgolfier, Józef Michał i Jakób Stefan, fabrykanci papieru w Ano-nay, eksperymentowali także podobno najpierw z wodorem, powłoki ich jednak dla tego gazu zbyt jeszcze były przenikliwe; odstąpili przeto od tego zamiaru i postanowili naśladować chmury, które się wznoszą w górę działaniem ciepłych prądów powietrza. Po wielu próbach, zaczęli wyrabiać walcowe i pryzmatyczne balony, u góry zamknięte, a u dołu otwarte, opatrzone w otworze poprzecznemi prętami, które w punkcie przecięcia dźwigały koszyk wypełniony słomą, papierem i wełną. Skoro materyały te zapalili, zdołali wreszcie

___В щ

-Г

\W\ \ mwifF 1\

Fig. 80. Balon w biegu.

Fig. 83. Balon Dupuy de Lome.

if tSrj

....

g|gig|

Fig. 81. Balon Montgolfiera.

Fig. 84. Balon Haenleina.

Si

y£

r'\    ; 1__

J___i__

Fig. 82. Balon Giffarda.

Fig. 85. Balon Krebsa i Renarda.

puścić wt górę, na rynku w Annonay, 5 czerwca 1783 r., swą maszynę, która miała 35 stóp w średnicy, ważyła 450 funtów i dźwigała nadto ciężar 450 funtów. Wzniosła się prawie na 1,000 stóp i opadła w odległości 12,000 kroków od miejsca swego wzlotu. Wiadomość o tern uderzającem doświadczeniu szybko się rozbiegła; w tymże samym roku 1783 ogłosili Montgoltierowie „Discours sur 1’aerostat”, a Faujas de Saint Fond wydał w dwu tomach: „Description des expériences aero-statiques de MINI. Montgolfier”. Akademia paryska, która otrzymała protokuł o tem doświadczeniu, wyznaczyła komisyę do rozpatrzenia nowego wynalazku; zanim wszakże komisya ta prace swTe rozpoczęła, zebrał już Bartłomiej Faujas de St. Fond znaczną summę na prowadzenie doświadczeń i kierownictwo niemi powierzył Jakó-bowi Aleksandrowi Charles’owi, który już 27 sierpnia 1783 również puścił balon na polu Marso-wem w Paryżu. Balon ten wszakże niebył bynajmniej naśladownictwem balonu Montgolfierów, ale wynalazkiem zupełnie nowym; pomimo bowiem rozgłosu, urządzenia maszyny Montgolfierów nie znano dokładnie, co w tym razie całej sprawie wyszło na korzyść, balon bowiem Charles’a okazał się lepszym. „Montgolfiery” były pierwotnie walcowe, „szarliery” zaś prawie kuliste. Pierwsze miały powłokę z płótna, podlepionego papierem, a oddzielne jej części były tylko guzikami spięte, szarliery zaś wyrobione były z tkaniny powleczonej werniksem, były zatem dla gazów bardziej nieprzepuszczalne. Montgolfierowie nadto utrzymywali w tajemnicy to, że balon ich wznosił się działaniem powietrza ogrzanego, sądzono zatem, że posługiwali się szczególnym jakimś gazem. Charles tedy zwrócił się do wodoru, a balon jego, o średnicy 12 stóp i 2 cali, i ważący 25 funtów, wzniósł się w ciągu dwu minut do wysokości 490 sążni i opadł w odległości 5 mil franc, od Paryża, w wiosce Gonesse, której mieszkańcy, przerażeni spadkiem takiego potwora, rozszarpali go widłami, tak, że Charles, który wkrótce tam nadbiegł, znalazł tylko strzępki pierwszego swego balonu. Tymczasem przybył do Paryża i Stefan Montgolfier i puścił w Wersalu 19 września swój balon, do którego uczepiony był kosz z owTcą, gęsią i kogutem. Gdy zwierzęta te szczęśliwie wróciły na ziemię, przygotował Montgolfier balon o objętości 2,800 m³ (fig. 81), którym się zaczęli ludzie wznosić w górę, gdy był uwiązany u ziemi; ale już 21 listopada 1783 swobodnym mont-golfierem wzbił się w górę Pilâtre de Roziers z markizem d’Arlandes do wysokości 1,000 metrów. Za ich przykładem Charles, wraz z braćmi Robert, puścił się swym balonem 1 grudnia z ogrodu Tuilleries i dosięgnął wysokości 2,000 m.—Pierwsze te wyprawy powietrzne rychło znalazły licznych naśladowców i w innych krajach. Już w r. 1784 wznieśli się w Anglii Tytler w Edym-burgu i Leonardi w Londynie, we Włoszech An-dreani w Medyolanie, w Austryi Stuwer w Wiedniu. U nas wynalazek balonu znalazł również prędki rozgłos; Osiński, prof, fizyki w konwikcie

pijarskim w Warszawie, ogłosił rozprawę: „Holiota machiny powietrznej p. Montgolfiera”, a w wielu miejscach powtarzano te doświadczenia; dopiero jednak w r. 1788 wzniósł się w Warszawie Blanchard wraz z Janem Potockim, a Stanisław August, na pamiątkę tej pierwszej podróży powietrznej w Polsce, polecił wybić medal. W r. 1804 Robertson puszczał się balonem w Wilnie przy 18° zimna, a tegoż samego roku w Petersburgu z prof. Zacharowem.—Liczby wypraw powietrznych, dokonanych od r. 1783, niepodobna z przybliżeniem nawet oznaczyć; według oceny Tissan-diera było ich do r. 1878 przynajmniej 20,000. Mała ich tylko część przedsięwziętą było w celach naukowych lub praktycznych, przeważnie zaś mają dotąd charakter widowisk. Pierwszą podróż nadmorską odbył Blanchard z dr. Jefferies__

w 1785 r.. ponad kanałem Brytańskim z Anglii do Francyi. W r. 1786 Pilâtre de Roziers, by uzupełnić wzajemnie zalety montgolfieréw i szar-lierów, a mianowicie łatwiejsze przesuwanie się w górę i na dół pierwszych i większą siłę wzlotu drugich, połączył mały montgolfier z większym szarlierem; połączenie wszakże takie, dla łatwej palności wodoru, zbyt jest niebezpieczne i odważny aeronauta próbę swą przypłacił życiem; pierwszy , zatem aeronauta stał się pierwszą ofiarą żeglugi powietrznej, która następnie wiele innych pochłonęła.—Gazem oświetlającym zastąpił wodór Green na początku bieżącego stulecia i „greenierami” swemi odbył liczne podróże. Do wyższych warstw atmosfery wznieśli się poraź pierwszy Robertson i Lhoste w Hamburgu, którzy dosięgli wysokości 7,170 metrów. W r. 1804 Gay Lussac wzbił się do 7,016 metrów Barrai i Bixio w r. 1854 do 7,049 m, a Rush i Green w 1858 do 7,143 m, nie przekroczyli jeszcze wszakże wysokości, do jakiej dochodzą najwyższe szczyty górskie. Dopiero Glai-sher i Coxwell przedsięwzięli 5 września 1862 r. wyprawę, , w której postanowili wTzbijać się tak długo w górę, dopóki jeszcze zdołają zachować poczucie wdasnego istnienia. Pomimo obezwładnienia, jakiemu w górze ulegli, zdołali dotrzeć, jak oceniają, do 11,200 in, a w każdym razie przekroczyli 10,000 m, — jest to zapewne kres, w którym człowiek choćby jeszcze przez chwilę utrzymać się może. Niebezpieczeństwo wszakże grozi już i niżej, jak świadczy nieszczęsna wyprawa 15 kwietnia 1875, w której już w wysokości 8,000 m, śmierć ponieśli uczeni francuscy Cro-cé-Spinelli i Sivel, a trzeci tylko uczestnik, Tissan-dier, życie ocalił. Dwa razy zatem tylko dotąd zdołał się człowiek wznieść powyżej 8,000 m. (Zestawienie tych wysokości ze szczytami górskie-mi podaje załączona tablica). Co do uderzającej szybkości lotu, przytoczyć można podróż Fonviel-le’a i Gastona Tissandiera, którzy z Paryża do Neuilly-Saint-Front przebyli drogę 80 kilometrów w ciągu 35 minut. Wielkością odznaczał się „Olbrzym” Nadara, złożony z dwu, jeden nad drugim umieszczonych balonów, który obeimował 6,000 metrów sześć, gazu i miał 45 metrów wysokości; łódka, podobna do wagonu i złożona

WZNIESIENIA SIĘ BALONAMI,

Do artykułu „Aeronautyka¹¹

Glaisher (1862).

10.000 m. nad morsem

9.000 m.

(łaurtsankar 8840 m.

Groce Splnelll, Stvel, Tlssandter 1875.

8.000 m.

7.000 m.

Barrai 1 Bliio 1850.

Robertson i Lhoste 1802.

Gay-Lussac 1804.

6.000 m.

Elbrus 5662 ш.

5.000 m.

4.000 m.

Montblanc 4810 m.

3 000 m.

Tatry 2650 m.

2.000 m.

Rlgi 1780 m.

____Schneekoppe

(ezes. Śnieżka) 1606 m.

1.000 m.

Desmarets fotografice Rouen 1880.

mim

Wielka Encyklopedya Iluatr.

Tff. fT. 8padochron Leroux

z kilku oddziałów, pomieścić mogła do 40 osób. Wielka podróż, jaką Nadar przedsięwziął 18 października 1863 w Paryżu, skończyła się nieszczęśliwie; klapa bowiem zawiodła i balon długo był odbijany, a z dziewięciu podróżników kilku doznało ciężkich ran. Większy był jeszcze balon uwiązany (ballon captif) Giffarda. Balony uwiązane utrzymywane są na silnym sznurze, który rozwija sam balon, wznosząc się w górę; nawijanie zaś sznura, czyli ściąganie balonu dokonywa się przy pomocy machiny parowej, balon zatem nie potrzebuje być wypróżnianym. Z powodu ciężaru sznura i znacznej liczby pasażerów, balony uwiązane posiadać muszą znaczne wymiary. Balon taki Giffarda w Londynie 1869 i w Paryżu 1878—9 miał objętości 12,000 ni³, łódka zabierała 32 osoby, a sznur miał długości 650 metrów i ważył około 3,000 kg.

Spadochron. Nieszczęśliwe wypadki niektórych

ЛК Щр

А,;

iifcf

Pł* 86. Pierwszy spadochron pomysłu S. I.enormandł.

podróży nasunęły uwagę na spadochron, którego wynalazek przypisuje się Leonardowi da Vinci. Działanie spadochronu polega na tem, że powietrze stawia opór poruszającym się w niem ciałom. Opór ten zależy przedewszystkiem od wielkości powierzchni ciała; kartka papieru, spadająca stroną płaską, zbiega wolniej, aniżeli, gdy spuszczona jest krawędzią ku dołowi, w tym ostatnim bowiem razie łatwiej przerzyna powietrze. Opór powietrza wzrasta nadto z szybkością poruszającego się w niem ciała, a że ciała spadają biegiem przyspieszonym, to po pewnym czasie opór stawać się musi tak znacznym, że równoważy się z siłą przyspieszającą, a odtąd ciało spada już biegiem jednostajnym. W taki sposób chroni spadochron od gwałtowności spadku. Lenormand w r. 1783 opuścił się z okna swego domu z rozpiętym parasolem; za tym przykładem Garnerin opuścił się ze spadochronem z halonu, wzniesionego na 1,000 m. Odtąd widowiska takie często były dawane, lubo nie obywało

üucykloiedy* fowgzcchtu iluetr

się bez wypadków. Tak Cocking, opuściwszy się z balonu Greena. zabił się w r. 1836. Amerykanin Leroux, który w roku 1889 kilkukrotnie opuszczał się w podobny sposób w Warszawie, tegoż samego roku w llewlu utonął w morzu.

Kierowanie balonami. Balon W powietrzu oddany jest zupełnie na łaskę wiatru, istotne zatem znaczenie aero-nautyki wiąże się ściśle z możnością kierowania balonami. Myślano też o tern już po pierwszych próbach balonowych. Bracia Robert w r. 1784 zaopatrzyli balon swój w czworokątny ster i pięć okrągłych skrzydeł, ale próba ta, jak i wiele następnych, do rezultatu żadnego nie doprowadziła. W nowszych dopiero czasach sprawa zaczęła się przedstawiać nieco pomyślniej, gdy Giffard powziął myśl zastosowania motorów parowych do żeglugi powietrznej. Nadał on balonowi swemu dla łatwiejszego przezwyciężania oporu powietrza postać wrzecionowatą (big. 83), i zbudował maszynę parową, która przy ciężarze 45 kg, wykonywała pracę trzech koni parowych. Balon miał 44 m długości, przy grubości 12 m, objętość jego wynosiła 2500 m³; maszyna parowa, umieszczona w łódce, wprawiała w obrót szrubę powietrzną (propulsor), złożoną z trzech skrzydeł (S), która i ma tu odegrywać rolę podobną, jak u okrętów szru-¹ bowych: obracając się, wkręca się niejako w powietrze i balon ciągnie za sobą. Nadto, do nadawania balonowi żądanego kierunku służy żagiel trójkątny (R), stanowiący jakby ster powietrznego statku. Próby jednak, prowadzone w r. 1854 i 1855 zawiodły; przy szybkości bowiem, jaką Gif-fard mógł nadać swemu balonowi, nie zdołał on walczyć z prędkością unoszącego go wiatru. Wybitna dopiero rola, jaką balony odegrały w czasie wojny francusko-niemieckiej 1870 — 71, zachęciła do nowych usiłowań w tymże celu. Dupuy de Lome, naczelny konstruktor marynarki francuskiej, zbudował w r. 1872 balon (fig. 84) o objętości 3,500 m; szruba, umieszczona na końcu łodzi, składała się z czterech skrzydeł, z których każde miało 1 m, szerokości a 4 m długości; były to ramy drewniane, obciągnięte tkaniną jedwabną. Poruszana była przez siedmiu ludzi, znajdujących się w łodzi, i przy ciszy powietrza nadawała balonowi szybkość 2,2 m na sekundę. Pomimo tak niewystarczającego motoru zdołano wszakże osiągnąć pewne zboczenie od kierunku wiatru. W tymże samym roku inżynier niemiecki Haenlein, zastosował do balonu swego (fig. 84) motor gazowy Lenoira, a przy takiem urządzeniu balon

26

osiągnął szybkość własną 5,2 m na sekundę , cały motor gazowy, wraz ze szrubą, ważył 320 kg. Rozwój maszyn elektrycznych wskazał jednak wyraźnie, że do biegu balonów mogą być one korzystniejsze, aniżeli motory innego rodzaju ; maszyna bowiem dynamo-elektryczna, wraz z obsługującą ją bateryą galwaniczną, może być dostatecznie lekką, by balonu zbyt nie obciążała, zachowując przytem zawsze niezmienny ciężar. Pomysł ten przeprowadzili w r. 1882 — 3 bracia Gaston i Albert Tissandier, zastosowawszy taki motor elektryczny do balonu systemu Giffarda, a przyjęte przez nich zasady rozwinęli dalej kapitanowie francuscy; Karol Renard, dyrektor wojskowego zakładu aerostatycznego w Meudon, i współpracownik jego, Karol Krebs, którzy w ogóle na polu kierowania balonami osiągnęli najwyższe dotąd rezultaty. Do wytwarzania prądu elektrycznego użyli bateryi galwanicznej, złożonej z 32 ogniw, która wprawia w ruch maszynę dy-namo-elektryczną, wywołującą obrót wielkiego wału, na którego końcu osadzona jest szruba, złożona z dwu skrzydeł, mających razem około 7 m długości (fig. 85). W tylnej części łodzi umieszczony jest ster, podobnie jak i szruba zbudowany z rusztowania, drewnianego, obciągniętego jedwabiem. Długość balonu wynosi 50V₂ m przy szerokości 8l/₂ m, obejmuje on 1864 m³, a ze wszyst-kiemi dodatkami waży razem około 2,000 kg. Łódka, ze sztywnej trzciny, obciągnięta jest również jedwabiem dla zmniejszenia tarcia. Wewnątrz balonu umieszczony jest mały balonik, zwany kompensatorem, który według pomysłu Meusniera stosowany był już i dawniej. Balonik ten odegrywa niejako rolę pęcherza pławnego u ryb ; za pośrednictwem bowiem rury, która od niego schodzi do łódki, powietrze być w nim może dowolnie zgęszczanem lub rozrzedzanem, co przeto ułatwia ruchy balonu w kierunku pionowym. Pierwsza próba z tym balonem, dokonana 9 sierpnia 1884, powiodła się szczęśliwie; wzniósłszy się bowiem w Cha]ais, przebiegł on w ciągu 23 minut 7,6 km i wrócił do punktu, z którego wyszedł. Balon Renarda i Krebsa wskazuje tedy w zasadzie możliwość walki z prądami atmosferycznemu ale dla skutecznego jej prowadzenia wymaga motorów potężniejszych. Droga, jaką balon przebiega, jest wypadkową siły wiatru i siły, z jaką motor działa, a ważną już jest zdobyczą, że zdołano balon prowadzić pod pewnym kątem względem kierunku wiatru. W ogóle, jak widzimy, celem dzisiejszej aeronautyki jest utrzymanie własnego ruchu balonu za pomocą szruby powietrznej i kierowanie nim za pośrednictwem ruchomych sterów. W r. 1889 Campbell w Ameryce zbudował balon bardzo zawiłej konstrukcyi, o kilku szrubach; aeronauta wszakże nie zdołał nim zgoła kierować i, uniesiony wiatrem, zatonął w Atlantyku. Aeronauci angielscy w prostszy sposób usiłują osiągnąć możliwość podróży balonowych w żądanym kierunku, korzystając z prądów powietrza, które w różnych wysokościach wieją w różnych kierunkach. Balon wznosi się w górę lub obniża, dopóki nie natrafi na żądany prąd wiatru. Kapitan angielski, J. Templer, niejednokrotnie zdołał w ten sposób odbyć oznaczoną z góry podróż. Tak samo, przy pomocy stosownych urządzeń, ułatwiających wznoszenie się i obniżanie, Lhoste i Mangot odbyli 29 lipca 1886 r. zamierzoną podróż z Cherbourga do Londynu, Trudność wszakże przesuwania balonu w kierunku pionowym, oraz nieznajomość wiatrów wiejących w pewnej nad ziemią wysokości, podróżom takim nie może bynajmniej nadawać dostatecznej pewności.

Zastosowania praktyczne balonów nie odpowiedziały dotychczas nadziejom, jakie wzbudził ich wynalazek, co oczywiście wynika już z niemo-żebności dowolnego niemi kierowania. W celach naukowych używano ich już niejednokrotnie dla badań wyższych warstw atmosfery, a mianowicie obniżania się temperatury i ciśnienia wraz z wysokością, prądów górnych, elektryczności powietrznej i t. p. Jako sposób podróżowania, najważniejsze usługi oddały balouy podczas wojny francusko-niemieckiej 1870 — 71, gdy oblężony Paryż tą jedynie drogą łączność z krajem utrzymywał. Rozumie się, że można było tym sposobem tylko Paryż opuszczać, próby dostania się do miasta zawiodły zupełnie. Okazały się tu wszakże przydatne gołębie pocztowe, zabierane przez balony; gołębie te wracały następnie do Paryża z listami i gazetami, które fotograficznie przygotowywano w mikroskopowem zmniejszeniu, a następnie w Paryżu za pomocą przyrządów optycznych powiększano i odczytywano. W ogóle od 23 września 1870 do 28 stycznia 1871 opuściło Paryż 64 balonów ze 155 osobami (między któremi byli—Gambetta i dwaj inni członkowie rządu, oraz astronom Janssen, który dążył na obserwacyę zaćmienia słońca do Afryki), 363 gołębiami i 9000 kg listów i depesz. Wróciło do Paryża 57 gołębi ze 100,000 depesz; 6 balonów z 15 ludźmi dostało się w ręce Niemców, dwa wpadły w morze, jeden został uniesiony aż do Laponii.—Wymienić dalej można zastosowanie balonów do zdejmowania fotogramów miast i okolic; tym sposobem Desmarets w r. 1880 odfotografował okolice Rouen z wysokości 1100 m, Gaston Tissandier w r. 1885 Paryż z wysokości 600—1100 m, a następnie używano tego sposobu i w innych krajach. Różne inne propozycye korzystania z balonów, jak dotarcie niemi do bieguna północnego, użycie ich do piorunochronów i t. p., urzeczywistnić się nie dały. Najwybitniejsze zastosowanie znalazły wszakże balony w sztuce wojennej, tak, że rozwinęła się już, jako odrębna gałąź, aeronautyka wojenna. W sztuce wojennej służą balony do różnych celów, przedewszystkiem zaś do rekognoskowania z góry, okolicy i ruchów nieprzyjaciela. Balony z łódkami, oraz kwas siarczany i opiłki do otrzymywania wodoru, przewożą się na wozach odpowiedniej konstrukcyi. Do rekognoskowania używa się zwykle balonów uwiązanych, posługiwano się już jedbak i balonami swobodnemi. Niemniej przydatne być mogą balony do sygnalizowania, zwłaszcza do przesyłania sygnałów nocnych; w tym celu balon uwiązany opatrzony jest w lampy elektryczne, które za pośrednictwem wiodących do niego drutów mogą być na krótki czas rozjaśniane, a z ich kombinacyi daje się złożyć umówiony alfabet; przy próbach robionych w Anglii i we Francyi okazało się, że sygnały takie odczytywać można było z odległości 3 km. Do rzucania pocisków wybuchowych na wojsko nieprzyjacielskie lub na miasto oblężone proponowano użycie małych balonów wolnych, któreby, przy pomocy stosownego urządzenia mechanicznego lub odpowiedniego lontu, w danej chwili opuszczały przywiązaną do nich torpedę powietrzną, czyli aerobombę. Los takiego balonu zależy wszakże zupełnie od wiatru, dlatego też sposób ten, użyty przez wojsko austryackie przeciw Wenecyi w r. 1849, wcale się nie powiódł; zresztą uważają go za przeciwny prawom międzynarodowym. Robiono też próby wyrzucania takich torped z małych balonów uwiązanych działaniem prądów elektrycznych, przesyłanych z dołu.—Pierwsze zastosowanie w sztuce wojennęj znalazły balony we Francyi, gdzie już w r. 1794 ustanowiony został oddział aerostyerów (ob.), oraz szkoła aeronautyczna w Meudon, która istniała do r. 1804. Podczas wojny krymskiej posiadali również francuzi oddział aeronautyczny; wojsko rossyj-skie w Sewastopolu posługiwało się także balonami do rekognoskowania. W Ameryce, podczas wojny domowej, używane były balony przez wojsko Stanów Północnych, podobnie jak przez wojsko brazylijskie w wojnie z Paragwajem (I860—67). Najwięcej jednak usług oddały balony francuzom w czasie wojny 1870—71, co skłoniło rząd francuski do wznowienia szkoły w Meudon i dało pochop do zaprowadzenia oddziałów aeronautycznych w innych armiach europejskich. Francuzi używali balonu w Tonki-nie, a Włochy wysłały służbę aeronautyczną do Abisynii 1889 r.

Aeronautyka dynamiczna. W różnicy od a. statycznej, która się posługuje balonami, obejmuje się nazwą a. dynamicznej, albo awiacyi (od avis, ptak), usiłowania, mające na celu zastosowanie do żeglugi powietrznej ciał od powietrza cięższych. Pomimo wszelkich na tem polu niepowodzeń, zaprzeczyć wprost możliwości a. dynamicznej niepodobna, dowodzi jej bowiem przykład ptaków. Dlatego też naśladowanie lotu ptaków oddawna zachęcało wynalazców, jak widzieliśmy wyżej. Ostatnim z takich ;,mężów latających“ był zegarmistrz Jakób Degen w Wiedniu 1808 r. Skrzydła jego miały rusztowanie z trzciny bambusowej, powleczone były papierem powerniksowanym; długość ich wynosiła 10 stóp 4 cale, największa szerokość 9 stóp. Każde z nich posiadało 3500 klap papierowych, które otwierały się za pośrednictwem nici jedwabnych, dla przepuszczania powietrza przy podnoszeniu skrzydeł. Połączone były z ramą, w której człowiek latający utrzymywał się pionowo. Doświadczenia, które miały wielki rozgłos, ułatwiał sobie Degen stosowną przeciwwagą lub małym balonem, co znacznie zmniejszało jego ciężar; w taki sposób zdołał on 34 uderzeniami skrzydeł wznieść się w ciągu pół minuty na 50 stóp w górę. Nie potrzeba dodawać wszakże, że próba ta istotnego znaczenia niema, własną bowiem siłą człowiek żadną miarą w powietrzu utrzymaćby się nie mógł. Wszystkie zresztą dawne próby naśladowania lotu ptaków za pomocą sztucznych skrzydeł posiadają charakter naiwności już dlatego, że prawa lotu tego zgoła nie były znane, najnowsze zaś badania, prowadzone przy pomocy środków, jakiemi nauka dzisiejsza rozporządza, wykazały, źe jest on objawem daleko bardziej zawiłym, aniżeli dawniej sądzono (ob. Lot ptaków). Zbudowano wprawdzie sztuczne ptaki, które naśladują lot naturalny, ale są to tylko zabawki mechaniczne. Skoro wszakże skrzydła opierać się mogą o powietrze, przedstawia też ono opór dostateczny, by się w nie szruba wkręcać mogła—i szruba zatem nadawać się może do budowy maszyn do lotu. Najprostszy taki przyrząd szrubowy stanowi helikopter czyli szruba powietrzna, wynaleziona podobno jeszcze przez Leonarda da Vinci (ob. Szruba). W roku 1842 połączył Henson poziomą szrubę powietrzną z płaszczyzną pochyłą, podtrzymywaną przez wiatr, co zatem polega na zasadzie latawca (ob.) i połączenie takie nazwał aeroplanem. Aeroplany zostały w ostatnich czasach ulepszone, ale w każdym razie, tak jak ptaki mechaniczne i helikoptery, drobne tylko ich modele mogły się dotąd w powietrze wznosić. Ciała cięższe od powietrza wzbijać się w niem i utrzymywać mogą jedynie działaniem siły poruszającej, a gdy przy kierowaniu balonów idzie tylko o nadanie im translacyi, czyli przenoszenia się w kierunku poziomym, przy a. dynamicznej potrzeba rozporządzać motorem, któryby, będąc dostatecznie lekkim, podołał podwójnemu zadaniu, t. j. utrzymywaniu siły wzlotu i równoczesnej translacyi. W czasie całej podróży motor nie może ustać ani na chwilę, grożąc w przeciwnym razie natychmiastowym i niebezpiecznym spadkiem. Niektórzy też wynalazcy, Bruignac we Francyi, Archibald Douglas w Anglii, projektują użycie drogi pośredniej, t. j. połączenie aeroplanu z balonem. Pomimo wszelkich trudności, które się dotąd nieprzezwycięźonemi wydają, a. dynamiczna ma swoich stronników, którzy sądzą, źe na tej tylko drodze cel żeglugi powietrznej osiągniętym zostanie. Zdaniem natomiast innych, przyszłość należy do wielkich balonów, których siła wzlotu wzrasta proporcjonalnie do objętości, czyli do trzeciej potęgi ich wymiarów linijnych, gdy opór, napotykany w przerzynaniu powietrza, zależy tylko od powierzchni, czyli od drugiej potęgi tych wymiarów. Dotąd wszakże, pomimo niezaprzeczonych postępów, dokonanych w ciągu ostatnich lat kilkunastu, i a. balonowa znajduje się zaledwie w początkowym stanie swego rozwoju.

znaczna

s. K. !

Г2\

Iе

____

Fig. 8». Aerotüryçiiïi , iibpa.

Liłerałura. W języku polskim dzieł oddzielnych nie posiadamy, mniej lub więcej obszerne wiadomości, znaleźć można w traktatach fizyki lub w pismach. W ogóle jednak literatura tego przedmiotu jest bardzo obfita, chociaż ilość dz eł obraca się w sferze fantastycznych pomysłów. Jako ważniejsze dzieła przytaczamy: Tissandier „Voyages dans les airs” (1885), „La navigation aérienne“ (1885), „Les ballons dirigeables“ (1886), „Histoire des ballons“ (1887); Moedebeck „Handbuch der Luftschifluh~'t“ П886);

H. de Graffigny „La navigation aérienne” (1888); j Glaisber „Aeronatics” (1873); May „Balloning” j (1885). Czasopisma: „L’aéronaute”, „Zeitschrift des deutschen Vereines zur Förderung der Luft-echiffahrt”.

Aeronef, t. j. statek powietrzny, nazwa, jaką niektórzy wynalazcy francuscy nadawali swym pomysłom aeronautycznym, polegającym już to na udoskonaleniu balonów, już na kombinacyi balonów ze szrubami i skrzydłami. W ogólności wszakże projekty, nazwą tą oznaczone, są mniej lub więcej fantastyczne i urzeczywistnione nie zostały.

Aeroplan (ob. Aeronautyka i Latawiec). '

Aeroskop. przyrząd służący do chwytania py- j łu i kurzu powietrza, celem poddania go następ- i nie badaniu mikroskopowemu. Pierwszy a. zbudował Poucbet w r. 1860; dozwalał on obliczyć ilość mikroorganizmów, zawartych w oznaczonej ilości powietrza, nie przedstawiał wszakże dostatecznej ścisłości. Obecnie ulepszonemi a posługuje się obserwatoryum mikrograficzne, założone przez rząd francuski w r. 1886 w Montsouris pod Paryżem, w celu badań zanieczyszczenia powietrza, a to w zależności od pory roku, pogody, stanu sanitarnego i t. d. Różni badacze pyłków i zarodków organicznych, unoszących się w atmosferze, posługują się do ich zbierania dosyć ró-źneini metodami.    s- K-

Aerostat, toż samo co balon (ob. Aeronautyka).

Aerostatyczna prasa, prasa powietrzna, przyrząd do otrzymywania wyciągów, czyli ekstra kt.ów, z różnych substancyj, używany niekiedy w pracowniach farmaceutycznych. Jest to walec metalowy, opatrzony w pośrodku sitem podwój-nem, u dołu zaś połączon z pompą powietrzną. Substancyę, z której wyciąg ma być otrzymanym, wprowadza się w stanie sproszkowanym, lub inaczej rozdrobnionym, między oba sita, gdy po nad nie, do górnej części walca, wlewa się wody, alkoholu, albo też innej cieczy. Jeżeli wtedy, za pomocą pompy usuwamy powietrze z dolnej części walca, to pod ciśnieniem powietrza zewnętrznego, ciecz z górnej części walca przeciska się przez sita i przez substancyę między niemi zawartą, a w ten sposób wyciąganie szybko się dokonywa. A. p. może też być przydatną, gdy idzie o szybkie cedzenie, czyli filtrowanie cieczy; wtedy między obu sitami umieścić należy czysty piasek, azbest, szkło tłuczone, albo inny materyał filtrujący. W miejsce pompy rozrzedzającej u spodu walca, można go też połączyć u góry z pompą zgęszczającą, wtedy ciecz również szybko prze chodzi pod nadmiarem ciśnienia górnego, s. к.

Aerostatyczna lampa, .lampa zbudowana przez sławnego założyciela Żyrardowa, Filipa Girarda (ob.), w której dopływ oleju do knota utrzymuje się przez ciśnienie po-щ    wietrzą. Polega ona na tej

że zasadzie, co wytrysk He -rona (ob.), wszakże ze zmianami, które zapewniają jednostajne podnoszenie się o-ieju. Zasadę urządzenia tego wskazuje załączona rycina. Mamy tu trzy zbiorniki oleju: A, Bi C, z których dwa o-statnie zawierają wodę i komunikują z powietrzem jedynie za pośrednictwem rury D, która schodzi prawie aż do spodu zbiornika B\ zbiornik ten stanowi zatem flaszkę Mariotte’a (ob.), a woda spływa z szybkością jednostajną do naczynia C. Tu gromadzi się w szerokiej rurce i przelewa się przy n. Wynika ztąd. że ciśnienie powietrza w zbiorniku Czachowuje wielkość stateczną, zależną od różnicy poziomów punktów min. Ża pośrednictwem przeto rury F powietrze to wywiera stateczne ciśnienie w punkcie^, w dolnej części naczynia A, które stanowi zbiornik oleju. Ostatecznie zatem olej, wtłaczany do rury G przez siłę niezmienną, dosięga tam stale punktu q, przypadającego w niezmiennej wysokości nad punktem p\ knot wreszcie umieszcza się w rurce G tak, aby górny jego koniec przypadał nieco wyżej, po nad punktem q. Dosyć zawiła budowa przeszkodziła rozpowszechnieniu się tej lampy, obecnie zaś używane lampy naftowe nie wymagają tak szczególnych urządzeń, jak lampy olejne (ob. Lampa).    s- K

Aerostatyka, t. j. statyka gazów, część fizyki, obejmująca naukę o równowadze gazów Gazy, czyli ciała lotne, są to ciała, których cząstki usuwają się pod najsłabszem działaniem zewnętrz-nem; cząstki ich zatem nie okazują żadnego wzajemnego związku, ale owszem, posiadają dążność do jak najdalszego rozchodzenia się między sobą. Według pojęć obecnych o budowie ciał, gazy są to ciała, których cząstki pozostają w bardzo szybkim ruchu postępowym czyli prostolinijnym, tak, że energia tego ruchu pokonywa wzajemną ich spójność (ob. Stan skupienia, Ciepło). Podobnie jak ciecze, wyróżniają się gazy od ciał stałych doskonałą ruchliwością swych cząstek, gdy znów od cieczy wyróżniają się one prężnością. t. j. dążnością do rozprzestrzeniania się na wszystkie strony. Są to więc ciała, nie mające ani własnej postaci, ani własnej objętości. Posiadając, jak ciecze, cząstki swobodnie

iipu

Tilïll

rig 89. Doêmadezenle Torriceilego.

ruchliwe, dzielą z niemi zawisłe od tej zasady własności, a więc w szczególności równomierne rozchodzenie się ciśnień na wszystkie strony; warunki zaś równowagi gazów ujmuje w ogólności mechanika w związki takież same, jak i warunki równowagi cieczy. W skutek wszakże dążności swej do jak najdalszego rozprzestrzeniania, są też bardzo łatwo ściśliwe i ściśliwością tą wyróżniają się od cieczy. Dążność do rozprzestrzeniania się powoduje dalej, że każda objętość gazu wywiera ciśnienie na granice, któremi jest ujęta, a ciśnienie to stanowi 'prężność czyli rozprężli-IVość gazu, która się równoważy z ciśnieniem, działającem z zewnątrz. Jak różne są ciała stałe i ciecze, tak też są i różne gazy; po większej jednak części muszą być w sztuczny sposób otrzymywane, a gdy wywiązują się w przyrodzie, mięszają się z powietrzem atmosferycznem i dają się w niem tylko przez dokładne badanie wyróżnić; dlatego też pojęcie o rozmaitości gazów jest nabytkiem dopiero czasów nowszych, a fizycy dawni nie wyróżniali nawet istotnie pary wodnej od powietrza. Aerostatyka zresztą, mając na celu zbadanie warunków równowagi gazów, rozpatruje właściwie tylko objawy, zależące od działań atmosfery ziemskiej ; ztąd też wynika ograniczenie jej treści, gdy rozbiór innych własności gazów wchodzi w zakres innych działów fizyki (ob. Gazy, Stan skupienia, Skraplanie, Ciepło). Z powodu swej prężności powietrze otaczające ziemię, czyli atmosfera, rozbiegłoby się w przestrzeń, gdyby nie ulegało, jak тце ciała, działaniu siły ciężkości czyli przyciągania ziemi; ponieważ objawem siły ciężkości jest ciężar ciał, i powietrze zatem być musi ciężkiem, czyli posiada ciężar, jak się tego domyślano jeszcze przed Arystotelesem. Ciężar powietrza oznaczyć można przez zważenie balonu szklannego, raz wypełnionego powietrzem, a następnie pustego, po wypompowaniu powietrza; ponieważ jednak próżni zupełnej otrzymać niepodobna, a gęstość powietrza zależy od temperatury i innych warunków, metoda ta wymaga wielu poprawek. Badania te okazały, źe w temperaturze 0" powietrze jest 777 razy lżejsze od wody, czyli że względem wody posiada ciężar właściwy 0,0ul293; litr zatem czyli kwarta warszawska powietrza waży blisko 1,3 grama. Przy ocenie gęstości (ciężarów właściwych) innych gazów przyjmuje się gęstość powietrza za jedność. Tak oznaczony ciężar powietrza tyczy się wszakże tylko powietrza, znajdującego się tuż przy powierzchni ziemi, a zatem uciśnionego całą atmosferą; warstwy atmosfery coraz wyższe pozostają pod ciśnieniem coraz słabszem, posiadają też gęstość coraz mniejszą, a zatem coraz mniejszy ciężar przy jednakiej objętości. W wysokości 10 mil geogr. powietrze jest już 7000 razy rzadsze, aniżeli przy powierzchni ziemi ; pytanie wszakże, do jakiej wysokości sięga powietrzna powłoka ziemi, roztrzygnąć się istotnie nie daje (ob. Atmosfera). W każdym razie jednak wysokość ta tak jest znaczną, źe pomimo niewielkiego ciężaru powietrza, atmosfera na podstawę swoją, t. j, na

powierzchnię ziemi, wywierać musi znaczne ciśnienie. Według zasad hydrostatyki, ciśnienie na jakąkolwiek powierzchnię wyrównywa ciężarowi słupa powietrza, mającego powierzchnię tę za podstawę, a sięgającego aż do granic atmosfery; źe jednak granicy jej nie znamy, nie można też obliczyć bezpośrednio ciśnienia tego, które się ciśnieniem atmosferycznem nazywa, ale odwołać się trzeba do doświadczenia. Doświadczenie to wykonał pierwszy Torricelli w r. 1644 (ob. Pompy); jest to jedna z najważniejszych prac w dziejach fizyki i stanowi rzeczywisty początek całej aerostatyki. Rurę szklanną, mającą około 80 centymetrów wysokości i w jednym końcu zamkniętą, wypełniamy rtęcią, a zakrywszy otwarty jej koniec palcem, odwracamy ją i zanurzamy w naczynie napełnione rtęcią (fig. 89); gdy wtedy palec usuwamy, słup rtęci nieco się obniża i utrzymuje na wysokości około 76 c. Dla zrozumienia tego doświadczenia należy tylko zważyć, że mamy tu naczynia połączone, z których w jednem, w rurze mianowicie, znajduje się słup rtęci, gdy drugie stanowi słup powietrza, wsparty na poziomie rtęci w na zyniu, a sięgający aż do granic atmosfery (powietrze bowiem w pokoju zostaje w łączności z powietrzem zewnętrznem). Z doświadczenia więc tego wypływa bezpośrednio, że ciśnienie atmosferyczne równoważy się z ciśnieniem słupa rtęci, wysokiego na 76 cm, coinnemi słowy znaczy, źe na każdą powierzchnię powietrze ciśnie tak samo, jakby na powierzchnię tę cisnął słup rtęci, wysoki na 76 cm. Jeżeli więc pod uwagę weźmiemy powierzchnię 1 centymetra kwadratowego, to ciśnienie na nią atmosfery wyrównywa ciężarowi słupa rtęci, mającego za podsta-Й wę 1 cm kw., a za wysokość 76 cm, a zatem 76 cm. sześciennych objętości. Ponieważ 1 cm. sześć, wody waży 1 gram, a rtęć jest 13,59 raza od wody cięższa, powyższy zatem słup rtęci waży 13,56X76=1,0328 kilogramów, Znając te liczbę, ocenić już można ciśnienie powietrza na jakąkolwiek powierzchnię, ponieważ 1 metr kw. = 10000 cm. kw., powierzchnia przeto metra kwadr, doznaje ciśnienia 10328 kg, czyli około 25,000 funtów. Dach zatem zwykłego domu ulega ciśnieniu dziesiątków milionów kilogramów, a źe się pod naciskiem takim nie łamie, objaśnia się to zasadą równomiernego rozchodzę* nia się ciśnień na wszystkie strony. Powietrze, ugniatane z góry, ucisk ten przenosi na wszystkie strony, jak to w najprostszy sposób wykazuje szklanka, napełniona wodą i zakryta kartą papieru; szklankę tę możemy odwrócić dnem do góry, a woda z niej nie wypłynie (fig. 90), ciśnienie bo-

wiem powietrza, wywierane z dołu do góry na papier, podtrzymuje ciężar wody. Tern się też tłóma-czy, źe człowiek poruszać się może swobodnie w powietrzu, jakkolwiek, przyjmując powierzchnię jego ciała za iy₂ metra kw., doznaje ciśnienia 15,000 kg. Olbrzymi ten ciężar nie przygniata nas, ani go w zwykłych warunkach nie czujemy zgoła, powietrze bowiem przenika wszystkie nasze tkanki i na każdą ich najdrobniejszą cząstkę ze wszech stron równomiernie działa. Ciśnienie to powietrza wewnętrznego ujawnia się przy stawianiu baniek (ob.) Ciśnienie zresztą atmosferyczne nietylko nam nie zawadza, ale jest dla nas użyteczne, utrzymując w stawach nasze ramiona i nogi (ob.

Kończyny). Skoro znamy ciśnienie atmosfery na 1 metr kw., obliczyć można dalej, że na całą powierzchnię ziemi wynosi ono przeszło 5 trylionów kilogramów. Skoro powietrze ciśnieniem swojem podtrzymuje słup rtęci wysoki na 76 cm, pod- 1 trzymywać przeto może słup wody wysoki na j 76x13,59 cm. czyli 10,33 metrów, jakto stwierdził doświadczalnie pierwszy Pascal, co się wszakże wykazuje już w pompie ssącej. To podtrzymywanie słupa wody przez powietrze sprawia, źe z naczynia woda wypływać może tylko wtedy, gdy współcześnie ma tam dostęp powietrze. Papier, zakrywający szklankę (fig. 9o) potrzebny był też jedynie

dla usunięcia tego dostępu; gdy zaś naczynie u góry zamknięte posiada otwór wąski, woda i bez tej pomocy nie wypływa; dlatego to, aby ciecz 7 beczek wypływała, należy szpunt otworzyć. W miarę, jak wznosimy się w górę, ciśnienie powietrza I słabnie, a tern samem słup I rtęci w rurze Torricellego ! staje się mniejszym, jak to również pierwszy stwierdził Pascal, a raczej, według wskazówek go, Perier w r. 1647 na górze Fuy de Dôme pod Clermont. Nadmienić tu wypada, że jak to wypływa z samego opisu doświadczenia, nad rtęcią w rurze fig. 89 powietrza nie ma, czyli że istnieje tam próżnia, zwana próżnią Torricellego ; doświadczeniem tein zatem po raz pierwszy zdołano otrzymać przestrzeń od powietrza wolną (ob.

Próżnia). Podana tu wysokość słupa rtęci, 76 cm, nie jest zawsze jednaka, ale ulega pewnej chwiej-ności, wskazującej zatem, źe ciśnienie powietrza nie jest zupełnie stateczne i zmienia się, w niewielkich zresztą granicach ; aby więc kaźdochwi-lowe ciśnienie powietrza w danem miejscu oceniać można było, należy rurę Torricellego opatrzyć w stosowną podziałkę, a wtedy stanowi ona barometr (ob.).—Właściwą i wyodrębniającą wszakże cechę gazów stanowi, jak powiedzieliśmy, dążność ich do rozprzestrzeniania się, ujawniająca się ich prężnością. Gdy gaz zostaje w zetknięciu z po- Despretza, Pouilleta, a zwłaszcza Regnaulta (1845)

4V'\Ÿ

II

.

Fig. 90. Ciśnienie powietrza z doi u ku górze

wietrzem zewnętrznem, wtedy prężność jego wyrównywa ciśnieniu atmosferycznemu; gdy ciśnienie zewnętrzne na daną objętość gazu wzrasta lub maleje, wzrasta też i maleje jego prężność; prężność gazu wzrasta też, gdy objętość jego maleje. Zależność, jaka zachodzi między objętością gazu a ciśnieniem, jakiego doznaje, wykrył Boyle w r. 1662; Mariotte jednak w r. 1676 dopiero ocenił właściwą jej doniosłość i należycie potwierdził, dla tego zasada ta oznaczana bywa częściej nazwą prawa Mariotte'a aniżeli prawa Boy lego (co do tego sporu zresztą ob. Mariotte i Boyle). Ważne to w aerostatyce prawo wyraża, że objętość danej ilości gazu jest odwrotnie proporcyonalna do ciśnienia, pod jakiem gaz ten zostaje. Do wykazania tego prawa metodą, użytą przez Mariotte’a, służy rura walcowa, zgięta w kształt głoski U (fig. 91), której ramię krótkie jest zamknięte, długie zaś otwarte. Do rury nalewamy nieco rtęci, tak, aby w obu ramionach dochodziła do jednakiej wysokości, a wtedy powietrze, zamknięte w przestrzeni A M, pozostaje pod ciśnieniem jednej atmosfery. Gdy do rury otwartej dolewać będziemy rtęci, to powietrze, zamknięte w ramieniu A M,'doznaje większego ciśnienia, pod którem przybiera objętość mniejszą. Skoro rtęć w ramieniu krótszem podnosi się do punktu N (fig. 92), przypadającego w połowie wysokości rury A M, to powietrze sprowadzone zostało do połowy swej objętości pierwotnej Jeżeli wtedy na ramieniu dłuźszem o-znaczymy punkt N’, przypadający w jednej z punktem N wysokości, znajdziemy, że słup rtęci N’C’ posiada wysokość 76 cm. Ilość zatem powietrza, zamknięta w rurze krótszej, gdy objętość jej ulega zmniejszeniu do połowy, pozostaje pod ciśnieniem dwu atmosfer, jednej rzeczywistej, a drugiej zastąpionej przez słup rtęci—pod ciśnieniem zatem dwa razy większem objętość staje się dwa razy mniejszą. Przez dalsze dolewanie rtęci można prawo to stwierdzić i dla większych ciśnień, a Mariotte obmyślił też przyrząd, za pomocą którego prawo to wykazać się daje także przy ciśnieniach słabszych od jednej atmosfery, t. j. że pod ciśnieniem ’Ig, Цз it. d. atmosfery, objętość .zamkniętej ilości gazu staje się 2, 3 i t. d. razy większą. Prawo Mariotte’a było w czasach późniejszych przedmiotem licznych badań. Arago i Dulong w r. 1820 wykazali, źe przynajmniej powietrze atmosferyczne aż do 27 atmosfer żadnego odstępstwa od prawa Mariotte’a nie okazuje; późniejsze jednak doświadczenia: Oersteda i Swendsena, Natterera,

Ln'J-N.

JM.

JM.

i-M.

Fig. 91 1 9Î. Doswiadezerie Mariotte’a

względem składu jego, jak i temperatury, ciśnienia i t. p.

przekonały, że gazy w ogóle okazują pewne odstępstwa od prawa Mariotte’a, i to tern znaczniejsze, im bliższe są swego punktu skroplenia; w ogóle gazy ściskają się nieco więcej, wodór tylko nieco mniej, aniżeli tego prawo Mariotte’a wymaga (ob. Skraplanie). Co do teoretycznego znaczenia tego prawa ob. Gazy i Ciepło. Prawo Mariotte’a wskazuje, że iloczyn z objętości danej ilości gazu przez ciśnienie, jakiego doznaje, jest ilością stałą, skoro bowiem: v: u’ = p’ :p, przeto vp=«’j?’=ilości stałej. Stałość ta wszakże utrzymuje się tylko przy niezmiennej temperaturze. z jej wzrostem bowiem objętość gazu ulega znacznej zmianie (ob. Ciepło). Prawo Mariotte’a wyrazić też można i w ten sposób, że prężności gazów są odwrotnie proporcyonalne do ich objętości, albo że prężności gazów są proporcyonalne do ich gęstości (zawsze przy niezmiennej temperaturze).—Na zasadzie wyłożonych tu własności gazów polega znaczna liczba przyrządów, jak syfony czyli lewary, sikawki, pompy wodne i powietrzne, pulsometr, wytrysk Herona, wolumenometr, manometry, gazometry, miechy, wiatrówki (ob. te wyrazy). Do powietrza stosuje się również prawo Archimedesa o ciałach zanurzonych w cieczy, a na tej zasadzie polega urządzenie balonów (ob. Aeronautyka).    s- K-

Aerschot, miasto w Belgii, w obwodzie (arrondissement) brukselskim prowincyi Brabantu (po-łudn.), nad dopływem rz. Dyle, Demerem i przy czte rech krzyżujących się kolejach (do Antwerpii, Brukselli, przez Mastrycht do Akwisgranu i przez Tilburg do Amsterdamu), co czyni je ważnym przemysłowym i handlowym punktem. Między wytworami urozmaiconego przemysłu współzawodniczy z Bruksellą w wyrobie koronek (braban-ckich). A. służyło niegdyś za stolicę księstwa, będącego w posiadaniu domu Croy.

pełniony tylko rozrzedzonem powietrzem. Dobywanie wodoru odbywało się bardzo niezręcznie, gdyż wymagało budowania pieców; z tego powodu trzeba było przenosić balony napełnione na miejsce wypuszczania. Udzielanie wiadomości z balonu odbywało się również sposobem niezręcznym: przez sygnalizowanie chorągiewkami, albo przez wyrzucanie kartek pisanych. Pomimo tych niedogodności, spełniały balony dobrze swą służbę w armiach z końca XVIII w. Trzecia rzeczpospolita, w czasie wojny niemiecko-francu-skiej, przywróciła korpus A. i założyła nanowo szkołę w Meudon; w niej to oficerowie Renard i Krebs zrobili wyborny balon „La France“ (Hajnisz, w „Ottuv Slovnik Naucny“).

Aerroë, lub Arrö, wysoka, nieco górzysta, lecz dla starannej uprawy bardzo urodzajna wyspa duńska, w południowej części Małego Beltu, wynosi 84,5 kim. kw. i ma do 120,000 mieszkań ców (1880). Wąska i płytka zatoka Gravensteen

Aérostiers, tak zwano aeronautów wojskowych z czasów pierwszej rzeczypospolitej francuskiej. Komitet Ocalenia publicznego, pragnąc zużytkować wynalazek balonów dla celów wojennych, na wniosek Guyton’a de Morveau, utworzył korpus A. dekretem z ;d. 13-go gérminala roku Ii-go (d. 2 kwietnia 1794 r.) Do napełniania- balonów miał być używany wodór, lecz wyrabiany bez kwasu siarczanego, ponieważ siarka potrzebną była do wyrabiania prochów. Kazano tedy wyrabiać wodór z pary wodnej, otrzymywanej z opiłek żelaznych. Pierwsze próby wykonali : Coutelle, Charles i Conté, poczem założoną została szkoła aeronautyki w Meudon. Bardzo rychło wyruszył pierwszy oddział, ubrany w mundury artyleryjskie, do armii północnej, z balonem „L’Entreprenant”, który był używany pod Maubeuge, Charleroi, Jumet i w walnej bitwie pod Fleurus (dnia 27 czerwca 1794 r.) W tym samym roku wyprawiono drugi balon, „Céleste”, do armii północnej, oraz dwa: „Hercule” i „Intrépide” do armii Renu. W szkole w Meudon były robione doświadczenia nad telegrafem optycznym, podnoszonym na znaczną wysokość za pomocą balonu. W r. 1795 balon „Hercule” został podziurawiony kulami pod Frankfurtem n. M., a kompania aeronautów dostała się do niewoli, Pod Andernach, Koblencyą i Moguncyą, balony świadczyły pożyteczne usługi przy rekonesansach. W r. 1796 znajdowały się dwa oddziały A. przy armii północnej, a trzeci u Bernadotta, lecz niechętni^im byli jenerałowie: Hoche ^.Bonaparte. W r. 1798 szkołę w Meudon zamknięto, oficerów zaś korpusu A. zaliczono do artyleryi i inżynieryi; w r. 1804 sprzedano wszystkie przyrządy tej szkoły. Balony A. były urządzane bardzo starannie, wy-Aerschott, księstwo w Brabancyi, w XVI w. miary wynosiły 6 do 9 metrów. Na balonie _In-będące w posiadaniu rodu de Croy, z którego trépide” wzniósł się Robertson w Hamburgu jesz-pochodził Wilhelm, pan na Chièvres, nauczyciel cze w 1805 r., do wysokości 1,400 metrów. Balon, i doradca Karola V, słynnego cesarza (-J-1521 r. zaś „Céleste“, poddany próbom w 1870 r. w Tours, w Wormacyi). Filip de Croy był księciem A.; wzniósł siędo sklepienia katedry, chociaż był na-jako wódz Karola V, odniósł zwycięstwo nad Marcinem van Rossem, który zebrał protestantów przy pomocy króla francuskiego, Franciszka I-go, w 1543 r. Za Filipa II brał udział w zamieszkach, stając raz po stronie królewskiej, to znów poduszczając rokoszan przeciwko Don Juan’owi d’Austria, 1576 r. Był jednym z na-szelników stronnictwa wallońskiego; dopomógł, ccz niechętnie, Wilhelmowi Orańskiemu, do opa-aowania Antwerpii i Brukselli 1577 r., za co ntrzymał urząd statudera Flandryi, lecz potem otanął znowu w rzędzie malkontentów, którzy porozum iewali się z hiszpanami. Syn jego, Karol, książę Chimay i Aerschott, wydał miasto Brügge wice-królowi Aleksandrowi Farnese, czem ułatwił mu opanowanie prowincyj wallońskich i zawarcie

ważnej kapitulacyi 1584 r.

T. K.

Aëroterapia (grec, aër = powietrze, therapia = leczenie), metoda leczenia chorób za pomocą odpowiedniego danej chorobie powietrza, tak pod

». s

Nör dzieli ją na dwie części. Wybrzeża jej są j laznej w Saksonii, w Czechach w okolicach Bili dla okrętów mało przystępne. Główne miasto, nu i Toeplitz, na Harcu, w Szwecyi, Indyach Aëoroeskjôbing, 1578 mieszkańców; waźniejszem Wschodnich; u nas niekiedy w okolicach Tycho-jednak jest Marstal, z 2,746 mieszkańców, jako wa i Wąchocka.    K-J-

stanowisko zimowe dla statków.    Afanasiew Aleksander, s. Stefana (*1817 - -j-

Aescnlus hippocastanum ob. Kasztan.    1875). Pierwszą jego pracą literacką było wier-

Aesopus, aktor znakomity w Rzymie, z końca szowane „Кольцо” (1838) gdzie wystąpił pod pseu-rzeczypospolitej, przyjaciel Cycerona. Uczęszczał donimem „Czużbinskij” i dopiero w 1851 zaczął on, razem z innym aktorem, Roscyuszem, na fo- się podpisywać „Afanasiew Czużbinskij”. Z bar-rum, ilekroć toczyła się sprawa sądowa, pilnie dzo licznych prac jego ważniejsze są: ,.Словарь przypatrując się zachowaniu mówcy, podsądnego Малорусскаго НарЪчш” (1855), „Що было на i tłumowi, dla zebrania spostrzeżeń pożytecznych серди“, „Краткая русская исторш для цросто-do oddawania wyrazu twarzy, gestów, akcentu людиновъ”. W r. 1856 A., % rozporządzenia Wiel-i wszelkich odpowiednich wzruszeń na scenie, kiego Księcia Konstantego, wraz z innymi, wy-a odbitych z żywego wzoru. Zarabiał tyle ze ! słanym został dla ułożenia szczegółowych opisów swej sztuki, że, mimo szczodrobliwości, pozosta- różnych części kraju i wybrał dla siebie pobrze* wił synowi 20 milionów sesterców. (Plin. „Hist, j że Dniepru ; owocem tej podróży i pracowitych nat.“, X, 72.)    studyów jest bardzo interesująca „Покздка въ Юж-

Aesthesiologia ob. Estesiologia.

Aetłmsa ob. Blekot.

Aëtes, syn Heliosa, król Kolchidy, ojciec Me-dei. Był on stróżem owego złotego runa, dla zdobycia którego przedsięwziętą została wyprawa Argonautów.

Aetiologia ob. Etiologia.

Aëtion, malarz grecki, prawdopodobnie współczesny Apellesowi (ob.) W starożytności słynął szczególniej jego obraz, przedstawiający zaślubiny Aleksandra z Roksaną. Przechowany u Luciana szczegółowy opis tego obrazu, dał pohop malarzom z epoki odrodzenia do odtwarzania jego treści w nowej formie. Z pomiędzy wielu, naju-datniejsza może rzecz w tym duchu wyszła z pod pędzla Soddomy (ob.), którego fresk, zdobiący willę Farnesina pod Rzymem, będąc jednem z piękniejszych dzieł sztuki nowożytnej, jest zarazem wiernem odtworzeniem ducha epoki, jaką przedstawia.

Aëtosaurus, (paleont.) Gad jaszczurkowaty kopalny, wygasły, na V₂—²/₃ metra długi, z cechami przechodniemi między dzisiejszemi krokodylami, a wygasłeini Dinosauriami. Ciało jego, wbrew wszystkim dziś żyjącym jaszczurom, pokryte było całkowicie pancerzem kostnym, szkielet zaś, a szczególniej czaszka i uzębienie, podobne są w ogóle do ptasich, a wybitniej do ptaków wygasłych, uzębionych; prawdopodobnie też był mięsożernym. Szczątki jego znaleziono pod Stutgardem, w piaskowcu, należącym do średniego piętra keuprowe-go. Prof. Troos opisał go w 1877 r. pod nazwą A. ferratus.    K- J-

Aetyt, Oetyt, kamień orli, Eisenniere, (miner.) limonit, czyli źeleziak brunatny (wodan tlenniku żelaza) gliniasty, geodyczny, występujący w massach nerkowatych lub eliptycznych, brunatno-żółtawych, złożonych z warstw współ-środkowych, zawierających wewnątrz próżnię, a w niej jądro stałe, ruchome, brzęczące, które przy wysychaniu kamienia oddzieliło się od warstw jego zewnętrznych. Starożytni utrzymywali, że kamień ten znajduje się w gnieźdnie orła (ztąd nazwa) i przypisywali mu, według Pliniusza lecznicze i magiczne własności. Znajduje się dosyć rzadko w pokładach rudy źe-ную Россш” (СПет. 1861] gdzie wiele bardzo ciekawych szczegółów tak etnograficznych, jak i odnoszących się do wspomnień historycznych, zna-leść można. A. znał dobrze język i literaturę polską i wydał w 5 tomach udatne tłómaczenia niektórych powieści Kraszewskiego i Korzeniowskiego w zbiorze p. t. „Галлерея Польскихъ Писателей”.

Afanasiew Aleksander, s. M i k o ł a j a (*J 8_ 6— *{• 1871). Pochodził ze szlachty gubernii woro-neskiej. Po ukończeniu liceum ks. Bezborodko w Nieżynie, wstąpił na fakultet prawny uniwersytetu moskiewskiego, który ukończył w r. 1848 ze stopniem kandydata i wstąpił do służby rządowej w głównem Archiwum Ministeryum Spraw Zagranicznych. Widocznie musiał się prędko i gruntownie obeznać z bogatemi, tam zachowa-nemi materyałami, gdyż pod zarządem jego znalazła się możność udzielania tak korespondenci dyplomatycznej, jak i aktów, osobom postronnym, chcącym naukowo z nich korzystać. Głównym i ulubionym przedmiotem pracy i badań A. były zabytki ustnej literatury ludowej i ściśle z niemi łącznej mitologii słowiańskiej. W tych przedmiotach liczne bardzo wydał artykuły, z których ważniejsze: „ЗооморФическш божества у Сла-вянь”; „О загробной Жизни по Славянскими предатямь” i w. i. Oddzielnie zaś: „Народный Русскш Сказки” (1855 - 56); „Русскш народный Легенды” (I860); „Поэтическш воззркнш Славянъ на природу” Moskwa 1865 — 1869; 3 grube tomy „Русские Сатиричессскш Журналы” 1769—74 (1859). Podług szczegółowego spisu, pomieszczonego w Русскомъ Архивк” (1871 r.), liczba prac A. w przedmiocie Słowiańszczyzny w granicach Rossyi do 130-tu dochodzi i stanowi cenny przyczynek do studyów w tym kierunku. A. zajmował się także ruską literaturą i bibliografią i w r. 1858 i 59, wraz z Połudeńskim, wydawał „БиблюграФическш Записки” nie bez wartości. Ńajważniejszemi z prac A. są dwie: „Zbiór bajek” (Сказекъ), wyczerpany obecnie w 2-m już wydaniu i mitologja Sławiańska, ochrzczona tytułem, naśladowanym ze Schwartza, „Pogląd poetycki Sła wian na przyrodę,” również wyczerpana. Wzbk

bajek A. dodał bardzo wiele materyału po- na rzecz wielkiego księcia. (Kostomarow, Soło-równawczego; w mitologii zaś skupił ogrom zaso- wjew.) bów ze wszystkich dziedzin Słowiańszczyzny; dzieło to jest po dziśdzień najlepszem w zakresie wia-roznawstwa słowiańskiego, nie tyle pod względem poglądu ogólnego, który na dziś jest już przestarzałym (A. hołduje teoryi meteorologicznej Kuhna i Schwartza), ile z uwagi na sumiennie a obficie nagromadzony i dobrze, ugrupowany materyał.

rze

Afanasij Daniłowicz, syn Daniela Aleksandrowicza, księcia moskiewskiego, który urn. 1303. Gdy najstarszy brat jego, Jerzy, został wezwany do Złotej Hordy przez chana Uzbeka r. 1315, za wiadywał księstwem nowogrodzkiem aż do jego powrotu. Tymczasem Michał, książę twerski, wyruszył na Nowogród i obiegł Torżok. A. odparł go, utracił wielu wojowników i zamknął się w Torźku. Mieszczanie zawarli ugodę z Michałem, obiecując mu wypłacić 12,000 grzywien srebra; Michał zaprosił A. i bojarów na ucztę i zdradnie ich pojmawszy, wziął do Tweru jak<; zakładników. Dopiero w r. 1317 A. został uwolniony, potem, przez brata Jerzego wysłany do Nowogrodu, rządził tam do r. 1322, w którym postrzygł się na mnicha.

Afanasij, czyliOfonas Nikitin, kupiec russki z drugiej połowy XV w., słynny ze swej podróży do Indyj. Pamiętniki jego droży wyszły we „Wremicnniku” sofijskim, wydawanym przez P. M. Strojewa (1815) i powtórnie przez J. Srezniewskiego.

Afanasij L j u b i m o w, arcybiskup chołmo-gorski i wagski(* 1641—*J- 1702). Napisał „Wiadomości o trzykrotnym przyjeździe cara i w. księcia Piotra Aleksiejewicza (Wielkiego) nad Dźwinę północną”, wydane przez Nowikowa w r. 1784. Kilka dzieł teologicznych i poradnik lekarski pozostają w rękopismach, które wraz z całą biblioteką jego znajdują się w posiadaniu hr. L. Tołstoja,

Afanasij К o n d o i d y. biskup suzdalski, rodem grek z wyspy Krety (Kandyi) (-|-1737). Boku 1708 przybył do Rosyi z Kantemirem, hospodarem wołoskim, jako nauczyciel jego syna, Antyo-cha. Mianowany profesorem moskiewskiej akademii duchownej, a następnie protojerem w soborze Petropawłowskim w Petersburgu, zasiadł w r. 1721 w nowoutworzonym synodzie. R. 1724 pracował nad poprawienim słowiańskiego przekładu biblii z arcyb. twerskim, Teofiłaktem Łopatińskim. Roku 1725 został radcą synodu, biskupem Wo-łogdy, a r. 1736 biskupem suzdalskim. Zostawił w manuskrypcie pisma teologiczne i ogłosił drukiem jedno kazanie. Znaczną bibliotekę swoją darował akademii Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej, oraz katedrze Petropawłowskiej, gdzie przechowuje się do dziś dnia.

Afanezyt (miner.), nazwa, nadana przez She-parda jednemu z arsenianów miedzi (ob. Kli-noklaz).

Afanit (geol.), odmiana zbita dyabazu, stanowiącego mięszaninę labradoru, augitu, chlory-tu i magnetytu, zielonej barwy od znacznej ilości chlory tu, występująca szczególniej w Rübeland i Elbingerode na Harcu, a także w Lichtenber-gu, w górach Jodłowych (Fichtelgebirge) w Ba-

Słuszną ocenę mitologii tej napisał A. Kotla-rewski w broszurze „Къ вопросу объ обработка Славянской Миеологш.” „Разборъ сочиненш г.

в. к.

Аеанасьева. Поэт, воззр. i t. d.” Petersburg, 1872, str. 38 i 39. Zmuszony wystąpić ze służby rządowej, zakończył życie prawie w niedostatku.

Afanasiew Dymitr, współczesny statystyk, należy do wydawnictwa, prowadzonego przez oficerów generalnego sztabu : „Материалы для Гео-граФШ и Статистики Россли” i opracował obszerną (str. 748) monografię: „Ковенская Губернш”

z owej po-

(C.-Пет. 1861), która ze wszech miar na uznanie zasługuje.

Afanasjew Afanasiewicz, (* 1758) miedzio-rytnik russki, lata 1764 — 1779 spędził w akademii sztuk, następnie żył w Moskwie. Za najlepsze jego dzieło uchodzi kopia ryciny Tarasewicza: „Podobizna cesarzówny Zofii Aleksiejew-ny‘£ (1777). Oryginał obrazu tego zniszczony został r. 1789. Z późniejszych prac zasługują na wzmiankę podobizny w wydawnictwie „Znakomitych rodaków”, przez II. Beketa.

Afanasjew Konstanty (*1794 —-f 1851), rytownik russki. Nauczycielem jego w ryto-wnictwie był Glauber w akademii sztuk, gdzie pozostawał od r. 1803 — 1818. Otrzymał złoty medal za miedzioryt św. Hieronima, według obrazu Jegorowa. A. był pierwszym staloryt-nikiem russkim; najlepszem jego dziełem jest podobizna cesarza Mikołaja I, dokonana według obrazu Krugera.

Afanasjewowie, ród bojarski w Nowogrodzie, który razem z innymi stał wiernie‘przy Marfie Boreckiej, działającej w imię wolności i niepodległości Nowogrodu. Na wiecu w drugiej połowie XV st. mieli przewagę i cokolwiek zażądali, z łatwością przeprowadzić mogli. W r. 1471 posadnik Ananin, wówczas urzędujący, wspólnie z innymi bojary, między którymi był i Afanasjew, napadł na wrogie sobie ulice: Stawkową i Ni-kityną (w Nowogrodzie) i zrabował je. Poszły o to liczne a ciężkie skargi do Moskwy, przyczem dodawano, że partya rządząca wciąż trzyma stronę Litwy i znowu zamierza poddać Nowogród królowi polskiemu, Kazimierzowi Jagiellończykowi.

к. j.

Sam Iwan III Wasiljewicz, wielki książę moskiewski, przybył do Nowogrodu i dnia 26 listopada 1475 r. rozpoczął sądy w asystencyi arcybiskupa i dawnych posadników. Przywódcy partyi Boreckich na rozkaz Iwana Groźnego zostali ujęci i odesłani w kajdanach do Moskwy. Iwan Afanasjew i syn jego waryi.

Afazya (grec, a priv., plias is    objawie

nie) oznacza w lecznictwie osobliwą przypadłość chorobową, przyczem chory nie jest w stanie wy-

Elewferyj (Eleutherius), lubo nie byli objęci oskarżeniem, doznali podobnego losu: skazano ich na wygnanie do Muroniy, a majątek skonfiskowano

27

Encyklopedya Powszechna ilustr.

mu

autorów afekt, zgodnie z

po-

stępne.

razić myśli swej odpowiedniemi słowami (dlatego w naszym języku nazywamy to: niewysłowno-ścią, niedomównością). Szczególniejszą cechą tej formy patologicznej jest to, że chory, nie postradawszy władz umysłowych, rozumie i pojmuje wszystko, posiada wolę wyrażenia swych myśli, ale niema wdadzy wypowiedzenia ich słowami, użycia tych głosów artykułowanych, które składają dany wyraz fonetyczny. Niemniej ważną jest ta okoliczność, że afatyczny człowiek nie doznaje żadnych przeszkód mechanicznych w* wymawianiu pojedynczych głosek, a mimo to potrzebnego słowa wygłosić nie zdoła. W wypadkach tych naruszonym jest przeto oczywiście ten punkt w mózgu, który kieruje wyborem i wymawianiem słów, odpowiadających danemu pojęciu, co przekonywa stanowczo o tem, że w mózgu są oddzielne miejsca, organy, służące do wyrażania każdego pojęcia właściwemi słowami; potwierdza się to przypuszczenie najdobitniej przez wypadki, w których chory nie wymawia tylko pewnych części mowy, np. imion własnych, albo czasowników, albo cyfr. Niezmiernie pouczające fakta tego rodzaju, zarówno pod względem fizjologicznym, jak i psychologicznym, usprawiedliwiające w zupełności teoryę frenologiczną Galla (tylko nie kranioskopiczną), postrzeżone i opisane zostały dopiero w naszem stuleciu (Trousseau, Bouillaud, Dax i t. p.), a troskliwe badania przekonały, że ośrodkiem wymawiania w mózgu jest t. zw. wyspa Reil’a, z odnogami jej do najbliższych zakrętów mózgowych. Ośrodek ten znajduje się po obu stronach półkul mózgowych, wszakże pospolicie czynniejszą jest owa wyspa ze strony lewej (podobnie jak wprawniejszą jest np. u człowieka ręka prawa), gdyż w większej liczbie wypadków niewysłowności spotykamy po lewej stronie zmiany chorobowe, jak: zapalenie, zmięk-nienie i t. p. Z powodu licznych i rozmaitych form klinicznych A., rozróżniamy dwie główne jej odmiany: a) niewysłowność bezładną (Aph. atactica), w której chory danego i wiadomego słowa wypowiedzieć nie zdoła, ale może je np. wypisać; b) niewysłowność bezpamięciową (Aph. amnestica), gdy chory dla danego pojęcia odpowiedniego słowa w pamięci wyszukać, zatem i wypisać nie może (agraphia). W pomyślnych wypadkach (gdzie niema ważnych zmian w mózgu) ustępuje afazya i powraca stan prawidłowy zapewne przez wćwiczenie drugostronnego (nienaruszonego) ośrodka nerwowego w mózgu. Dr ł.

Afekt, w terminologii niektórych psychologów (przeważnie ze szkoły Herbarta) oznacza tylko pewną kategoryę stanów uczuciowych, a mianowicie wzruszenia i uniesienia. Pierwsze są bierne i przygnębiające, jak: żal, niepokoi, wstyd, trwoga, zwątpienie; drugie czynne, podniecające, jak: gniew, radość, zapał, zachwyt. W klasyfika-cyach różnych autorów nie ma zgody, ogólnie tylko odróżnia się afekt od uczucia tem, że to ostatnie jest długo trwałem, podczas kiedy afekt oznacza stan duchowy o silniejszem natężeniu, ale powstający Dla innych toczną, oznacza uczucie altruistycznt przychylne: miłość, przyjaźń, sympatyę w ogóle, lub tylko w silniejszych stopniach natężenia. Dla innych wreszcie, w najszerszem znaczeniu, jest jednoznacznym z uczuciem {affection), a więc nu - e się odnosić zarówno do uczuć przychylnych, jot; i nieprzychylnych, stąd afekta pociągu i wstrętu. W tem ostatniem znaczeniu wyraz afekt staje się zbytecznym; w pierwszem, ścieśnionem, nie odpo. wiada tradycyom naszej mowy; wpośredniem wresz. cie, jakkolwiek ogólnie zrozumiały, trąci archriz. mem i podobnie jak wiele innych archaizmów przybiera odcień ironii („strzeliste afekta”, ahlP tacya=rczułostkowość). W ogóle więc mało z ше_ go pożytku w terminologii naukowej polskiej; wy_ razy: wzruszenie, uniesienie, miłość, uczucie i va_ miętność, zastępują go w zupełności, odpowiadają dokładniej określonym pojęciom. Porównaj: Lic piński: „Zarys psychologii empirycznej”, Lwów 1867. Dygasiński: „Psychologia wychowawcza’* Warszawa 1885, str. 404 i nast. Clark Murray: „Psychologia” w przekładzie H. Wernica i J. Wł. Dawida, Warszawa 1887, str. 325, 383 i na-

•T. Och.

Afektacya, przesada, wymuszoność, w mowie lub wjakiemkolwiek działaniu, przeciwna naturalności i szlachetnej prostocie. Afektujący udaje zalety, których nie posiada i pragnie wzbudzić w innych przekonanie o ich wrodzonem istnieniu, w którym to celu stara się naśladować cud e wzory. W życiu potocznem afektacya najczęści j wyradza się w śmieszność i daje niekorzystne wyobrażenie o zasobach umysłowych osoby afektującej. W artystach scenicznych jest ona wadą zasadniczą, przeszkadza bowiem złudzeniu prawdy, w jakiem widok przedstawienia zamierzył widza utrzymać. — W dawnej polszczyźnie urzędowej wyraz afektacya znaczył: żądanie, pragnienie, usiłowanie; np. „Wjele rzeczy, według afektacyi i instrukcyi sejmików, na sejmie do skutku nie przyszło“ (Linde I, 6).

Afelium, Aphelium, punkt odsłoneczny, punkt drogi planety, w którym ona najbardziej jest od słońca oddalona, gdy punkt, w którym najbliżej słońca przypada, nazywa się perilleliam, punktem przysłonecznym (ob. Planety).

Afemia (grec, a priv., phemi—mówić), tyle co Afazya (ob.)

Afeni (оФени), pod tą nazwą znana ściśle zorganizowana spółka (artel) z nader licznej klasy wielkoruskich przekupni, a raczej roznosicieli towarów (ходебщики, коробочники, прасолы) przeważnie z kowrowskiego ptu. włodzimierskiej gub., odznaczającej się szeroko rozwiniętym i wielce urozmaiconym, bądź domowym, bądź fabrycznym przemysłem. Â. dla porozumienia się między sobą i ukrycia swych handlowych planów używają szczególnej gwary, w której dopatrywano zabytków mowy pierwotnych fińskiego szczepu mieszkańców, (Muro-ma), lecz po ściślejszem zbadaniu rzeczy, okazała się ona dowcipnie pomyślanym, umówionym środkiem porozumiewania się, świadczącym o przebiegłości i sprycie, które wyróżniają wielkorosyanina od

innych słowiańskich narodowości. Domysł, źe w chemii i technologii nazwa procesów, mających ten rodzaj handlowych zwyczajów przeszedł na celu usuwanie ciał obcych, zanieczyszczających od dawnych nowogrodzian, już przez to samo dany produkt. Głównie rozumie się przez a. upada, że działalność ich skierowaną bywała gdzie- metoda oddzielania złota od srebra działaniem indziej, a mianowicie na północny wschód, t. j. kwasu siarczanego (ob. Złoto), z tego względu na porzecza północnej Dźwiny, Kamy i Wiatki ważna, źe można ją stosować do srebra, zawiera-(ob. Uszkujniki), skąd zasilali całą Europę jącego bardzo nawet nieznaczne ilości złota. Tak w, cenne futra. Z wybudowaniem sieci kolei źe- np. poznano we Francyi, że dawne monety srebrne laznych i upadkiem znaczenia dla wewnętrznego pięciofrankowe, bite przed r. 1825, zawierały do handlu, jarmarków, straciło swą donośność po- ²/₁₀₀₀ części złota; przetopienie więc tych monet, średnictwo afenów.    przy wydzieleniu złotą drogą a., okazało się ope-

Afer Terentius, ob. Terentius.    racyją korzystną. Dawne monety i wyroby srebr-

Afer Domicyusz, (* 15 roku przed Chr.) ne posiadają również często większą zawartośo mówca rzymski, pretor za czasów Tyberyusza, srebra, aniżeli odpowiada ich próbie; a oddziela-pnd Kaligulą konsul, człowiek chciwy, zły, de- nie tego metalu od miedzi wymaga również odpo-nuncyant, lecz znakomity mówca. O jego talen- dniej a. (ob. Srebro). Nazwą a. oznacza się też cie wyrażają się z uznaniem Tacyt i Kwinty- przerabianie surowca na żelazo юЬ. Żelazo), lian.    A. nazywa się także przeprowadzanie konopi i lnu

Afer Konstanty, ob. Konstanty Afry- przez szczotki żelazne dla nadania im cieńkości. k; ńczyk.    Affirmative (łac.) potwierdzenie; głosowano

Afereza (aferezys, z grec, afeireo—usuwam) jest na sejmach polskich za jakimś wnioskiem przez to skrócenie wyrazu przez usunięcie pierwszej jego A. lub przez Negative (odrzucenie); tak samo za zgłoski (sylaby), lub też usunięcie pierwszej spółgło- kandydatem do pewnych urzędów, które były sin. Zjawisko to spotyka się przeważnie w początko- obieralne.

wych zgłoskach wyrazów, nie mających przycisku Affiacius Johannes, (* około 1040), lekarz (nieakcentowanych); tak np. z wyrazów⁷ niegdyś po- salerneński, uczeń głośnego Konstantyna Afrykań staci pełnej: wadlo, orataj, powstały: radło, rataj, czyka, nazywany często „Saracenus”, obok Bai-z imienie—mienie i t. p. W niektórych razach tholomeusa najznakomitszy w swoim czasie przed-wytworzone przez aferezę nowe postacie wyra- stawiciel szkoły salerneńskiej. Z dzieł jego za-zów⁷ istnieją obok starych, lecz z odmiennem zna- chowrało się dwa : De febribus (drukowane w Czczeniem ; jak np. igrać i grać; iskra i skra', imam lectio Salernitana, II, 737—768), w którem obok i mam, jego i go jemu i mu. Przykłady afere- swoich zdań o chorobach gorączkowych, przędzy przedstawiają imiona zdrobniałe, skrócone, jak: stawia także pojęcia innych lekarzy ówczesnych Tosia z Antosia, Dziunia z Wandziunia i t. p. i kładzie wielki nacisk na ochładzanie chorych Zniknięcie zaś spółgłoski początkowej przed na- gorączkowych za pomocą oziębienia powietrza stępną spółgłoską mamy w takich np. wyrazach: w pokoju (przez spadającą kroplami wodę). Dru-łza, zamiast dawniejszego słza\ córa, zam. clcora gie dzieło „ Стае Afflacii” służy nam za wybor-(czes. dcera); ludowe laboga, zam. dla-Boga. dzie, ne źródło poznania wiadomości lekarskich XI zam. gdzie i t. p. Aferezą posiłkują się także wieku, mianowicie pod względem terapeutycznym; poeci ze względu na miarę wierszową, np. tern- stanowi ono treść pisma, niesłusznie Konstanty-nere zamiast contemnere (pogardzać), solatio zam. nowTi Afrykańczykowi przypisywanego p. t. Liber consolatio (pociecha) i t. p.    A- A- K- aureus (p. De Remi, Coll. Salem. II, 143), tak-

Dr. Ł

Afeta, lub A fêtais, jedna z dwóch głównych źe część najważniejszego dzieła po szkole saler-ulic w Spareie, korso spartańskie. Poczynała się neńskiej pozostałego, noszącego tytuł: De aegri-na południowej części Agory, u gmachu zwanego tudinum curatione (p. Coll. Saler.)

„Ta Booneta”, dawnego pałacu króla Polydora, Afflitto Rodolfo marchese d’, książę Castro-i wiodła w kierunku południowo-wschodnim aż pignano (*1819—-f 1872), włoski mąż stanu. Pocho-do wzgórza Diktynnina, gdzie później znajdował dził ze szlacheckiej rodziny; wcześnie wszedł do się mur miejski; tu łączyła się z ulicą Lyakinc- rady państwa i rychło otrzymał posadę prefekta ką, wiodącą do Amykle. Zdobiły ją liczne w Cefalo na w. Sycylii. W r. 1848, będąc w Nea-i piękne gmachy, jak np. świątynia Diktynnina, polu, odmówił podpisu na petycyi, puszczonej przez grobowce Eurypontydów i t. d.    rząd między publiczność, a zawierającej pochwałę

Affettuoso, affettuosamento, także eon affetto, za odwołanie konstytucyi. Skompromitowany taką (włos.) w muzyce: namiętnie, uczuciowo.    odmową, A. otrzymał dymisyę i rozkaz przymu-

Affidavit, w angielskiem prawie morskiem ozna- sowego zamieszkania w Fogdo. Wróciwszy do cza rotę przysięgi, ułożoną z wielką dokładnością Neapolu po kilku latach, stanął na czele liberalne-i stanowczością, tak, ażeby wszelkie reservationes go stronnictwa szlachty i wszedł w r. 1857 do ko-mcntales niemoźliwemi uczynić.    FJ-    mitetu, zwanego „Ordine“. Starał się usilnie

Affiliacya, usynowienie, przysposobienie, (ob. o zjednoczenie Włoch, utrzymując tajne stosunki A dopey a). Affiliacyą zwie się także przyjęcie z Cavourem i La Fariną; dostał się też do aresztu du grona towarzystw uczonych główniejszych, kor- za udział w demonstracyi po bitwie pod Mage u tą. poracyj mniej licznych albo podrzędnych. F-J-    Gdy Garibaldi wkroczył do królestwa neapoli-

Affinacya, (z franc, affinage = oczyszczanie) tańskiego, A. zorganizował powstanie w rodzinnem

Ariane oraz w prowincyach Bazylikaty i Bene-wentu, wreszcie dokładał starań o przyspieszenie połączenia Neapolu z północnemi Włochami przez ogólne głosowanie. Ofiarowano mu tekę ministra, której nie przyjął, lecz został gubernatorem Neapolu; na tem stanowisku jednak poróżnił się z Cialdinim w sprawie rozbójnictwa. W r. 1862 był prefektem w Genui, a następnie powtórnie w Neapolu r. 1863. Gdy w r. 1867 Rattazzi stanął na czele rządu, A. zrzekł się swego urzędu, ale w r. 1869 objął jeszcze raz prefekturę w Neapolu.

na francusko - austryacka i po raz drugi został landammannem na r. 1809.

Afire(wym. Afr) Denis Auguste, (* 1793— •{T848), arcybis. paryski. Był prof, filozofii w semi-naryum w Nantes, a r. 1818 przyjął święcenia kapłańskie. R. 1820 napisał rozprawę p. t. „Traité de Г administration temporelle des paroisses”, czem zwrócił na siebie uwagę ogółu. Potem nakreślił broszurę przeciw ultramontanom i rozprawę o hieroglifach. Ludwik Filip, widząc w nim umiarkowanego republikanina, powołał go r. 1840 na arcy-biskupstwo paryskie. A. starał się o polepszenie stosunków niższego duchowieństwa; śmierć zaskoczyła go śród rewolucyi czerwcowej 1848, nadając mu znaczenie historyczne. A., chcąc położyć koniec krwawej walce pomiędzy wojskiem i powstańcami, których spędzono na przedmieście św. Antoniego, wstąpił w pełnym ornacie, z dwoma wi-karyuszami, na barykadę; przy pierwszych jego słowach padły strzały, a szlachetny arcybiskup został śmiertelnie kulą raniony. (Porów. Cruice, „Vie de Denis Auguste Affre“. Paris 1849).

Affrettando, affrettoso (włos.), w muzyce: przyspieszenie ; A. al primo tempo—znaczy: grać prędzej, aż do szybkości pierwotnej.

Affry Ludwik August Filip 1*1743 — f 1810), pierwszy landammann szwajcarski, który wielkie zasługi położył dla Szwajcaryi. W czasie rewolucyi francuskiej i pierwszego cesarstwa zdołał on kraj uchronić od wewnętrznych wstrzą-śnień i ocalić jako tako jego niepodległość ; naj-waźniejszem jego dziełem jednak było opracowanie konstytucyi, która do dziś dnia jest podstawą życia państwowego Szwaj caryi. A. urodził się we Fryburgu, służył najprzód w wojsku francuskiem, a r. 1792 powrócił do swej ojczyzny. Tam został r. 1792 członkiem wielkiej rady, któ ra go mianowała naczelnikiem obrony krajowej. Na tem stanowisku starał się o utrzymanie kraju w spokojności. Po zajęciu Fryburga, przez czas krótki był członkiem rządu tymczasowego, lecz wnet ustąpił i żył prywatnie; dopiero w r. 1802 wypłynął znowu, gdy jenerał Ney zajął Szwaj caryę. Wtedy, przyłączywszy się do stronnictwa federalistów, broniącego dawnych urządzeń związkowych, przyprowadził do skutku porozumienie z unionistami i przyjął z rąk Napoleona godność pierwszego landammanna szwajcarskiego na rok 1803, jako wykonawcy nowej ustawy pośred-niczej. Wielka rada we Fryburgu uczyniła go pierwszym sołtysem (Schultheiss), którym był aż do śmierci. R. 1805 starał się u Napoleona o neutralność dla Szwaj caryi, gdy wybuchła woj-

Afganistan(D rangionai Ar achosia starożytnych, Pasztunka lub Paktunka Afganów). Afganistan, w ściślej szem fizyko-geograhcznem znaczeniu, jest to północno-wschodni klin czworokątnej wyżyny Iranu ; klin ten przytyka do wyżyny wscho-dnio-azyatyckiej (Pamir), oddzielając tym sposobem surowe i mroźne niziny Azyi północnej, dziedzinę niegdyś ruchliwych wojowniczych nomadów, dziś kolonizacyi Rosyan, od zwrotnikowych rozkosznych nizin Indostanu, owego odwiecznego „celu zdobywców“, dziś kolonii Anglików. Ponieważ wyżej wspomniany „klin“ stanowi największe zwężenie wyźynowego pasa Azyi (między górnemi częściami Indu i Amu Daryi), więc w tem miejscu oba te światy, północ i południe, są najbardziej do siebie zbliżone i najłatwiej komunikować się mogą. Już samo wyżej oznaczone położenie Afganistanu uczyniło go krajem przejściowym („Das Land der Passage“) między północą i zachodem Azyi z jednej strony, a Indyami z drugiej ; rzeczywiście bowiem, wykluczywszy drogę morską, która przed odkryciem Portugalczyków i rozwojem żeglugi mało była używana, kto. chciał dostać się do Indyj, ten musiał przejść Afganistan. Pod względem ukształtowania poziomego, Afganistan w fizyko-geograficznem pojęciu przedstawia się jako czworokąt, wielkości półwyspu Pirenejskiego; czworokąt ten jest wyznaczony z dwóch stron (od nizin) górami (Hindukuh i Soliman), a z dwóch (od reszty wyżyny Iranu) pustyniami. Tym sposobem przy rozważaniu ukształtowania pionowego Afganistanu mamy do rozróżnienia: A) góry skrajne (1, Soliman, 2. Hindukuh) i В) zawartą między niemi wyżynę. _

A) Góry skrajne. 1) Góry Soliman ciągną się z południa na północ, równolegle z Indem, do wyłomu rzeki Kurum. Są to nagie, dziko poszarpane skały, spadające stromemi ścianami ku nizinie Indu i sięgające w najwyższych szczytach przeszło 3,4( 0 m. (Patti Soliman t. j. „Tron Salomona)”. Na północ wyłomu rzeki Kurum, góry rozgałęziają się i tracą nazwę Solimanu; te, które ciągną się nieco ku północo-wschodowi, na granicy Afganistanu, noszą nazwę gór solnych; na północ od nich, do wyłomu rzeki Kabul, ciągną się góry Khyber (Kajber). Przez tę wschodnią krawędź wyżyny afgańskiej prowadzi kilka przejść (Kotul Afganów), które łączą świat irański z indyjskim, jakoto: Guleri, utworzone wyłomem rzeki Gomal, dalej ku północy wyłom rzeki Kurum i nakoniec słynne przejścia Khyber-skie, leżące nieco ku południowi od wyłomu rzeki Kabulu (w samym wyłomie skały przystępują bezpośrednio do rzeki i czynią przejście niemoż-liwem). Na północ wyłomu Kabulu ciągną się między dolinami Kunaru i Indu już południowe gałęzie Hindukuh. 2) Góry Hindukuh, albo Hindukusz, ciągną się z północo-wschodu na po-łudnio-zachód, od wyłomu Indu i gór Karakorum do rzek Murghab i Herirud, gdzie te zwracają się ku północy. W ściślejszem znaczeniu nazwę Hm-dukuh nasi tylko wschodnia, (do wąwozów Ba-miańskich) wyższa część północnej krawędzi Afganistanu, ze szczytami, sięgającemi około 8,000 m. (Tiriez Mir); część ta wysyła liczne rozgałęzienia ku południowi, prostopadle do linii rzeki Kabulu, oddzielone od siebie dolinami jej lewych dopływów. Najwschodniejsze z tych rozgałęzień (góry Lahori) między Kunarem (dopływ Kabulu) i Indem, tworzy właśnie wraz z Solimanem wschodnią krawędź wyżyny afgańskiej. Przez główny grzbiet Hindukuh prowadzą z Turanu do Afganistanu przejścia liczne, lecz bardzo wysokie (około 3,500 m.) i uciążliwe, przez większą część roku zawalone śniegami. Z kilku przejść w północno-wschodniej części, najdogodniejsze jest Barogil, prowadzące z wyżyn Pamiru na dolinę Kunaru. W zachodniej łukowatej części gór cisną się obok siebie liczne przejścia, z których ważniejsze są: Chewah, Kuoszan' (Kipczah), Sziberta i nakoniec słynne wąwozy Bamiańskie. Te ostatnie leżą na zachodnim krańcu właściwego Hindukuh; w tym punkcie, wskutek rozgałęzienia się gór, droga, wpoprzek nich prowadząca, musi przechodzić niejeden, lecz kilka wąwozów, z których trzy południowe (Kusza, Hadżjah, Irah) są wyższe od trzech północnych (Akrobat, Dendauszikan, Karakotul). Między terni dużemi grupami wąwozów leży zamknięta górami wysoka równina Bamianu. Okolice te były w starożytności miejscem świętem buddyzmu, który tu ściągnął z Indyj przez Kabul. Liczne groty, służące niegdyś za pustelnie, któremi obie ściany drogi bamiańskiej są podziurawione „jak plastry miodu“, dwa olbrzymie koksy, zwane But-Bamian, wykute w tychże ścianach i inne pamiątki świadczą o dawnym rozwoju buddyzmu w tych stronach, przed spustoszeniem ich przez Dżengis-chana. Na południo-zachód od wąwozów Bamiań-skich, góry Hindukuh obniżają się i przyjmują nazwę Kohi-Baba („Matka gór“) do źródeł Mur-ghabu iHerirudu; tutaj rozszczepiają się one na trzy łańcuchy, tworzące górzystą krainę Hazareh, zwaną w starożytności Paropamizem ; między łańcuchem północnym i środkowym leży niezdrowa dolina górnego Murghabu (Meruczak), między zaś środkowym i południowym leży bardzo ładna i malownicza dolina górnego Herirudu, z miastem Herat, tonącem w zieleni ogrodów („Perła Choro-■szanu“).

B) Wyżyna. Między powyższemi dwoma łańcuchami skraj nenii (Solimanem i Hindukuh z gałęzią Lahori), zbiegaj ącemi się pod kątem ostrym na północo-wschodzie, w pobliżu przejścia Barogil, rozciąga się wyżyna Afganistanu, napełniona licznemi łańcuchami gór, rozłożonemi wach-larzowato między ramionami kąta; a ponieważ ramiona te przy końcach wyginają się rozbieżnie, więc całość przedstawia się nakształt kielicha kwiatu, z którego wychodzą liczne pręciki (rzeki). "Wyżyna ta ma dwie pochyłości—wschodnią i zachodnią. Linia, dzieląca te dwie pochyłości i stanowiąca główny dział wodny Afganistanu, idzie od zachodniego krańca właściwego Hindukuh na południe przez wyżynę Ghazny, dalej wstępuje na łańcuch gór, ciągnący się do południowych granic Afganistanu pod różnemi nazwami (Dżadran, Kohnat, Tobu, Czappar), uogólnionemi na niektórych mapach pod jedną nazwą „Zachodniego So-limanu“. Każdą z powyższych części wyżyny przerzynają, w kierunkach przeważnie ukośnych do głównego działu wód, łańcuchy gór, porozdzielane dolinami rzecznemi, tworzącemi odosobnione krainy.

1 Łańcuchy i krainy wschodniej części. K a północy gór Dżadran ciągną się od wyżyny Ghazny na wschód do gór Khyberu góry Sefidkuh, ograniczone z północy i południa dolinami Kabulu i Ku-rumu, wznoszące się do 4800 m. i pokryte wieczne-mi śniegami (zfcąd ich nazwa: „Góry białe“). Sefidkuh odrzyna od Irańskiego trapezu jego północno-wschodni róg i tym sposobem, wraz z górami Hin-dukuh, tworzy trójkąt, którego bok południowy jest przerwany w części zachodniej (ku wyżynie Ghazny), albowiem Sefidkuh nie dochodzi tu do Hindukuh. Trójkąt ten obejmuje dorzecze Kabulu, które w części południowej, wzdłuż rzeki głównej, tworzy wyżynę Kabulu czyli Kabulistan, w części zaś północnej — krainę górzystą, napełnioną odnogami Hindukuh, zwaną Kohistanem i dalej na północo-wschód, Kafinistanem. Kabulistan składa się z dwóch tarasów: zachodniego wyższego (wyżyna Kabulu) i wschodniego niższego (wyżyna Dżella-labadu). Oba te tarasy, z powodu różnicy wzniesienia, różnią się od siebie pod względem przyrody. Na wyżynie Kabulu klimat odpowiada strefie umiarkowanej i nosi wybitnie cechę kontynentalną; bardzo ciepłe lato, przy obfitem nawodnieniu, wywołuje bujną roślinność drzew owocowych i kwiatów, stanowiącą cudowny kontrast ze szczytami Hindukuh, lśniącemi srebrzystą oponą wiecznych śniegów i I jdów. To też Kabul, leżący przytem na zbiegu dróg, prowadzących z Hindukuh, najbardziej nadaje się na stolicę kraju i rezydencyę. Ten wyższy taras przechodzi na południe (na owej przerwie w południowym boku trójkątu) w jeszcze wyższą, chłodną, kamienistą i pustą wyżynę Ghazny, której południowa część leży już po drugiej stronie głównego afgańskiego działu wodnego. Wyżyna Dżellalabadu, wskutek niższego położenia, a stąd i cieplejszego klimatu, przypomina już roślinnością (ryż. pomarańcze, nawet palma daktylowa) pobliskie Indye. W całem dorzeczu Kabulu napotykają się osobliwe pomniki, wieże z niepa-lonej cegły, zwane Topas albo Stupas ; są to, podobnie jak i kolosy bamiańskie, zabytki epoki buddyjskiej, która wyprzedziła epokę mahometań-ską w Afganistanie. Od tego samego północnego krańca gór Dżadran ciągnie się na południo-wschód do Solimanu drugi jeszcze łańcuch, oddzielony od poprzedniego (t. j. Sefidkuhu) wąwozami Szutargardan i Peiwur, które prowadzą z dorzecza Kurumu do dorzecza Kabulu (r. Logar). Łańcuch ten, zwany Solimanem centralnym, stanowi, wraz z północną częścią właściwego Solimanu, jakby kapitel kolumny (którą tworzy południowa część Solimanu), podpierający poprzecznie położony łańcuch Sefidkuh ; „kapitel” ten obejmuje dolinę wyższego Kurumn. Na po-

.*

îudnie od „centralnego Solimanu”, między Soli-manem zachodnim i właściwym, rozpościera się trzecia kraina, równie jak poprzednie dobrze nawodniona, kraina rzeki Gomal; dalej na południe jednak kiaina ta przechodzi w bezwodną, odznaczającą się klimatem krańcowym, pustynię Si-wistan, o której sami krajowcy powiadają: O! Boże! mając Siwistan, po co stwarzałeś piekło?”

2. Łańcuchy i krainy zachodniej części. Łańcuchy tej części, tak oddzielające się od głównego działu wodnego, jakoteż od Kohi Baby i południowego łańcucha Paropamizu, mają wyłącznie kierunek południowo-zachodni i ciągną się między dolinami rzek, należących do wudozbioru jeziora Hamun, płynących w tymże samym kierunku. Góry te jednak kończą się wprzód niż rzeki: me dochodzą do jeziora Hamun, lecz spadają ku piaszczystemu morzu pustyni, nakształt stromych, poszarpanych przylądków. Najznaczniejszemi z tych gór, noszących różne nazwy, są góry Pagman, Ainra.n i Takatu. Pierwsze, połączone z Hindukuh za pomocą poprzecznego jarzma (między źródłami Ghorbendu i Hilmendu), ciągną się od północnego łuku Ghorbendu (dopływ Kabulu; między Hil-inendetu i Argandabem; w nich to leży wspomniane wyżej przejście Uszna, prowadzące od źródeł Hilmendu do źródeł Kabulu. Gałęzią tych gór na lewo od Argandabu są góry Gulkoh, przez które przejście Szeridanu prowadzi z Ghazny do Kabulu. Góry Takatu ciągną się na granicy z Beludżystanem, na północ od zajętej przez anglików fortecy Quettah; są wysokie, lecz posiadają dogodne przejście, prowadzące z południa na północ, na równinę Piszm (dolma rzeki Lory), która dzięki swej żyzności stanowi ważną podstawę operacyjną dla wojsk angielskich, wkraczających od Quetty do Afganistanu. Góry Amran ciągną się między dolinami rzek Lory i Dory; przez góry te przejścia Kodźjak i Kwadźa prowadzą z wyżyny Piszin na wyżynę Kandaharu. Tu kończą się promienie górskiego wachlarza wspomuianemi wyżej skalisteini przylądkami, a sama wyżyna, w porównaniu z leżącą na północ wyżyną Ghazny, doznaje znacznego obniżenia i przyjmuje po części charakter piaszczystej pustyni, poniżej Karstu, przypominającego swą bezleśnością, znikającemi rzekami i stalaktytowe-mi grotami, Krainę i Istryę. Tylko wąskie, wy-iłnbione nakształt szpar, doliny systematu Hilmendu, dzielące wyżynę na szereg wąskich i długich smug wyżynowych, stanowią archipelag żyznych oaz śród pustyni, siedlisko rolników pośród nomadów; na nich widnieją łany zboża i ogrody owocowe. Tu więc występuje już w całej swej doskonałości typowy charakter Iranu : walka wody z suszą i spiekotą, kontrast ożywczej zieleni oaz ze spiekłemi piaskami pustyni, charakter, który wyraził się w religijnych pojęciach starożytnych Persów jako walka pierwiastka dobrego i złego G)rmuzda i Arimana). W jednej z takich oaz, u wierzchołka kąta ostrego, utworzonego rzekami Argandab i Parnah, na równinie, skropionej liczne-mi rzekami i kanałami, pośród ogrodów owocowych, wznosi się Kandahar, trzecie wielkie miasto Afganistanu obok Kabulu i Heratu. Tutaj, podobnie jak na równinie Dżellalabadu, panuje ciepły klimat, śnieg pada bardzo rzadko, a lata, z powodu bliskości pustyń, bywają zbyt gorące, tak, iź część mieszkańców Kandaharu przenosi się na lato w okoliczne góry. Wyżyna Kandaharu na południu i południo-zachodzie przechodzi w pustynie Sa-rawan i Sedżestan, gdzie porosłe lasami trzciny okolice jeziora Hamun zniżają się poniżej 400 m. i gdzie tu i owdzie widać ślady dawnego życia w ruinach, sterczących „jak białe mary” śród zamglonej od pyłu atmosfery. Pustynia od południowo-zachodniej granicy Afganistanu rozciąga się dalej ku północy, wzdłuż zachodniej granicy, do południowych odgałęzień Paropamizu, które napełniają pozostałą część Afganistanu, zwaną Cho-roszanem. Z tego orograficznego opisu Afganistanu widzimy, iź jego układ pionowy bardzo przypomina tenże układ półwyspu Pirenejskiego. Hindukuh, spadający ku nizinie Amu Daryi i dolinie Kabulu, odpowiada Pirenejom, spadającym ku nizinie Garonny i dolinie Ebro; podobnie też jak Pireneje, zniżając się ku zachodowi, przechodzą w rozgałęzioną, górzystą krainę Galicyi, tak Hindukuh — w krainę Hazareh. Afgański dział wodny, idący z wyżyny Ghazny na południe, przypomina „Iberyjski kraj źródłowy”, idący w tymże samym prawie kierunku z wyżyny Reinosy. Dwie pochyłości Afganistanu: wschodnia, krótsza i zachodnia, dłuższa, z rzekami odpowiednich kierunków i krainami rzecznemi, także przedstawiają analogię z półwyspem Pirenejskim. Najwynio-ślejsza z opisanych wyżyn Afganistanu wyżyna Ghazny ma dla tego kraju ważne hydrograficzne znaczenie: jest ona, podobnie jak St. Gottard, jak wyżyna Wałdajska i t. p., hydrograficznem centrum, z którego w różne strony wypływają prawie wszystkie rzeki afgańskie. Ztąd to miasto Ghaz-na (Ghazni), jako węzeł komunikacyi, (podobnie jak Nowogród W. na wyżynie AAałdajskiej), było niegdyś siedliskiem władzy nad Afganistanem i punktem wyjścia do jej rozszerzenia w Indyach, (państwo Gaznewidów), póki Kabul, niżej położony i cieszący się łagodniejszym klimatem, nie wydarł Ghaznie tego naczelnego znaczenia. Jeżeli do rzek spływających z wyżyny Ghazny, dodamy rzeki, spływające z Paropamizu, to otrzymamy wszystkie rzeki Afganistanu. Główny afgański czyli indo-irański dział wodny dzieli te rzeki na dwie główne grupy: wschodnią i zachodnią; rzeki tej ostatniej grupy biegną wzdłuż promieni górskiego wachlarza, rzeki zaś pierwszej grupy biegną przeważnie w poprzek tych promieni i po części przerywają je. Zachodnia grupa dzieli się jeszcze na dwie podrzędne: północno-zachodnią i południowo-zachodnią, między któremi dział wodny stanowi południowy łańcuch Paropamizu. Tak więc ostatecznie mamy trzy grupy rzek afgańskich: 1) Rzeki pierwszej, to jest wschodniej grupy: Kabul, Kunim i Gomal, płyną ku wschodowi i wyłamawszy się przez wschodnią krawędź Afganistanu, spływają do Indu (Gomal tylko czasowo). Otwierają

one drogi z wyżyny Iranu na nizinę Indyjską, stwierdzając przejściowy charakter Afganistanu i czyniąc go „państwem w obrębie indyjskiego systemu”. Są to rzeki indo-afgańskie. Najznaczniejszą z tych rzek jest Kabul, otrzymująca liczne dopływy tak z Hindukuh, jak i z Sefidkuhu, stąd obfita w wodę, ale z powodu bystrości biegu dogodna tylko do spławu drzewa. 2) Rzeki drugiej, to jest północno-zachodniej grupy, Herirud-Tedżent i Merwrud (Murghab) płyną najprzód ku zachodowi, między łańcuchami Paropamizu, a potem zwracają się ku północy, przerywają północną krawędź wyżyny Iranu, otwierają drogę do stepów turkomańskich, tworzą tam wąskie i długie oazy (Sarachs i Merw) i giną w piaskach pustyni. Są to rzeki turano-afgańskie. 3) Nakoniec rzeki trzeciej, to jest południowo-zachodniej grupy, Hilmend, Farehrud i Harud, płyną w kierunku południowo-zachodnim, to jest w kierunku obniżania się wyżyny afgańskiej, w kierunku przerzynających ją górskich łańcuchów, porozdzielanych od siebie dolinami. Rzeki te należą wyłącznie do wyżyny Iranu, gromadzą bowiem swe wody w we-wnętrznem jezio-

działowi na dwa odosobnione wodozbiory, tak, iż Farehrud i Harud wpadają każda do oddzielnego jeziora. Lasy trzciny i sitowia, porastające nad temi jeziorami, służą za schronienie miryadom błotnego ptactwa i dokuczliwych owadów, dostarczają paszy dla bydła, a także materyału na maty, tratwy i budowę chat. Wznoszące się tu i owdzi6 z okolicznych równin stożki bazaltowe służyły za punkta obronne. Powyższym podziałem hydrograficznym nie został objęty tylko, wprawdzie samodzielny, ale^ardzo nieznaczny, wodozbiór jeziora Abistada („Śpiąca woda”); płytkie to jezioro ma bardzo zmienny poziom wód i jest tylko niedoszłym dopływem Hilmendu: tylko zbyt suchy klimat nie pozwala wodom rzeki Ghazni, wpadającej do tego jeziora, dosięgnąć Hilmendu; zdarza się to jednak czasem, w latach wyjątkowo dżdżystych. Wszystkie te rzeki Afganistanu, z wyjątkiem Hilmendu, nie są żeglowne, lecz woda ich, skrapiając pustynię, tworzy śród 'niej pasy rolnicze i ułatwia podłużną lądową komunikacyę; poprzeczna zaś komunikacya odbywa się za pośrednictwem brodów, mających tu ważne znaczenie strategiczne,

lub za pomocą łodzi ze skór kozich. Dolina Hil-

samymi co i rzeka    niejszy^>ż by °się

główna, kierun-    tego spodziewać

ku; dlatego łączą    ™ordse ' cytadeU w Gh“nL    można z jego geo-

się tak z nią, jak    graficznego poło-

jak między sobą, pod bardzo ostremi kątami. Ta- | żenią, odpowiadającego północnemu Egiptowi i po-ką rzeką jest Argundab z dopływami: Farnak, | łudniowej Sycylii (29u—37° szer. pn.), aprzytem su-Argesan, Dora. Rzeka Lora, wytryskająca z gór chy i krańcowy. Wynika to ze znacznego wzniesienia Tobu i przepływająca równinę Piszin i Szorawah, kraju nad poziom morza. Zimy w ogóle bywają nie dosięgnąwszy Hilmendu, ginie w piaskach, mroźne i bardzo śnieżne, tak, iź kraj wtedy staje się Rzeka Kaszrud, wypływająca z Paropamizu, łą- bezdroźnym, lata przeciwnie bardzo gorące; nie czy się z Hilmendem już przy samem ujściu do mówiąc już o południowych i niżej położonych czę-jeziora Hamun. Nakoniec Farehrud i Harud, ściach kraju, ale nawet w Kabulu gorąco dla Euro-także wypływające z Paropamizu, wpadają, równie pejczyka jest nieznośne. Wśród najgorętszych dni jak i Hilmend, samodzielnie do jeziora Hamun. lata, noce bywają chłodne. Wysoka wyżyna Ghaz-Jezioro to zmienia często nietylko poziom wód, ale ny cierpi wielkie mrozy i groźne dla życia miesz-i miejsce; jest jeziorem wędrownem, podobnie jak kańców burze śniegowe. Idąc zaś stąd w kierunku

1    rzeki, doń wpadające. Wynika to po części południowym i południowo-zachodnim, spotykamy,

2    osadzania mułu przez rzeki, po części z nawie- już to z powodu niższej szerokości geograficznej, wania piasku przez wiatry okolicznej pustyni, już z powodu obniżania się wyżyny, okolice, gdzie W nowszych czasach jezioro Hamun uległo po- nadto śnieg pada i gdzie lata są tak gorące, że, jak-wiemy, mieszkańcy z piekfein je porównywają; gdzie j siedleni, po części przybyli tu dobrowolnie, w ce-zamiast śniegowych zamieci, wieje palący wicher lach handlowych. Ważniejsze z tych narodów są* pustyni. Z drugiej strony silne ogrzanie połuanio- Kafiry albo Siapusz ; pierwsza nazwa znaczy „nie-wych pustyń, a stąd znaczne rozrzedzenie powietrza, wierni” i została im nadana z tego powodu, że wywołuje silne wiatry z chłodniejszych gór, ogra- nie dali się nawrócić na Islam; druga znaczy niczających wyżynę Kandaharu i Hamunu z półno- „czarno odziani”, rzeczywiście bowiem dawniej ubie-cy. Mieszkańcy tych okolic umieli zużytkować rail się oni przeważnie w skóry czarnych kóz. siłę północnych wiatrów na poruszanie licznych Kafiry mieszkają w północno-wschodniej części wiatraków, szczególnej konstrukcyi, o skrzydłach Hindukuh, na wschód od przejścia Chewak, w gó-poziomych, z rogoży. Płody roślinne składają się rzystej krainie, zwanej Katiristanem. Co do ich głównie ze zbóż i owoców europejskich, jednakże pochodzenia, to prof. Trumpp dowiódł na pod-pomarańcze, cytryny, a tembardziej bawełna, trzci- stawie lingwistycznej, że Kafiry nie są bynaj-na cukrowa i palma daktylowa napotykają się mniej potomkami Macedończyków, jak niektórzy tylko w niektórych, nisko położonych dolinach, mniemali, lecz resztkami pierwotnego ludu Hindu, Za to jabłka, gruszki, śliwki, wiśnie, brzoskwi- wypartemi w niedostępne góry. Pod względem nie, morele, winogrona, rosną obficie, stanowiąc cech fizycznych zbliżają się do typu europejskie-codzienne pożywienie i przedmiot handlu. Z ro- go; zdarzają się u nich nawet, jasne włosy i nie-ślin lekarskich i kuchennych rośnie w Afgani- bieskie oczy. Kobiety kafirskie, podobnie jak stanie asafetyda, szafran i rabarbar, które sta- opiewane przez poetów czerkieski i gruzinki, sły-nowią przedmiot handlu. Uprawa, z powodu su- ną z piękności i stanowią, również jak te ostat-chości klimatu, odbywa się przy pomocy kanałów nie, upragnioną zdobycz i dumę haremów. Są irygacyjnych, które dla ochrony wody od paro- one też powodem ciągłych walk między różnemi wania bywają rozprowadzane w galeryach podziem- pokoleniami kafirskiemi, praktykującemi egzo-nyćh. Z drzew leśnych rośnie tu dąb, dzika oli- gamię. Kafiry mówią językiem pokrewnym san-wa, sosna, lecz kraj cierpi niedostatek drzewa ; skrytowi i wyznają religię pokrewną religiom z tego powodu mieszkania i całe miasta są zbu- wedyckim, pomięszaną z różnemi zabobonami. Od-dowane z niepalonej cegły; łodzie, jak wiadomo, znaczają się niepospolitem męstwem, zamiłowa-robią się ze skór kozich, a tratwy i skrzydła wia- niem swobody i nienawiścią do mahometan. Mo-traków z sitowia. W ogóle płody Afganistanu ralnym obowiązkiem każdego Kafira jest ściąć należą do strefy umiarkowanej, tak, iż dla Euro- głowę czterem wrogom; prawo nie wymaga więk-pejczyka, przybywającego tu z Indyj, Afganistan szej liczby, pochwala jednak tych, co dla „własnej sprawia miłe wrażenie rodzinnego kraju. Ze satysfakcyi” pozwalają sobie na więcej. To też zwierząt dzikich trafiają się szakale, lisy, wilki, Kafiry, raz ustąpiwszy w góry, nie dali się pod-niedźwiedzie, lamparty, lwy i tygrysy. Te ostat- bić, mimo ciągłych wypraw fanatycznych muzuł-nie, podobnie jak i małpy, żyjące w północno- manów pod wodzą takich zdobywców, jak Timur, wschodniej części kraju, w górach, otaczających Baber, Akbar chan Nadirszach. Kafiristan podobny Kunaru i Swatu, przypominają bliskość został podobnie, jak Abisynia, Biskaja, Czarnogó-Indyj. W Seistanie gromady dzikich orłów prze- ra, wąską wyspą śród muzułmańskiego morza. Ta-biegają pustynie, podnosząc tumany pyłu. Ze dziki jest to naród perskiego pochodzenia, choć zwierząt domowych hodowany jest wielbłąd (dro- zresztą dość zmięszany z obcemi elementami; dla-mader) jako zwierzę juczne. Stada bydła, owiec tego obok pięknych perskich typów napotykają się i kóz są liczne i dostarczają pożywienia (barani- i inne. Mieszkają oni po miastach, wzdłuż ea-na) i surowych płodów do jedynych fabrykacyj chodniej granicy Afganistanu (zwani tu Parsiwan, wełnianych (szale) i skórzanych (Kandahar i Ka- są autochtonami), w zachodniej części Kohista-bul). Koni jest mniej, głównie dostarcza ich nu i w różnych dolinach systematu Hilmendu. kraina Hazareh (stąd Herat prowadzi niemi han- Mówią po persku, zajmują się przemysłem, handel). Bogactwa mineralne, mało eksploatowane, dlem i rolnictwem, wyznają islam sekty szyickiej; są znaczne: żelazo, miedź, siarka, węgiel, napoty- są chciwi i nie przebierają w drogach, prowadzących kają się często; sól obficie w górach solnych; do zbogacenia; służalczość, fałszywość, chytrość, także srebro w północnych górach, złoto w nie- pochlebstwo i t. p. są cechami ich charakteru, których rzekach i t. d. Poznawszy fizyko - geo- Wogóle zajmują oni w Afganistanie i krajach są-graficzne stosunki Afganistanu, przejdźmy teraz siednich podobne stanowisko, jak żydzi w Euro-do jego stosunków etnograficznych i dziejowych, pie. Hazareh i Aimah, ludy mongolskie, pozostałe które rozwinęły się na tle pierwszych. Mieszkań- z armii Dżengishana, zamieszkują góry Paropami-cy Afganistanu, jako kraju przejściowego i górzy- zu (Hazareh, na północo-wschód od Aimah). Za stego, przedstawiają mięszaninę różnych narodów czasów Babera mówili jeszcze swym rodowitym (podobnie jak mieszkańcy Kaukazu). Prócz głów- językiem, obecnie mówią po persku (z wyjątkiem nej masy ludności, Afganów, znajdują sie tu jesz- małej cząstki, zamieszkałej w niedostępnych gó-cze liczne, choć drobniejsze, ludy, będące bądź rach); jest to zjawisko zwane w etnologii lingwi-autochtonami, wypartymi' w góry, bądź później- stycznej pseudomorfozą. Ludy te wiodą życie pa-szymi przesiedleńcami. Ci ostatni znowu są po sterskie (kozy, owce, bydło, konie) i podobnie jak części resztkami przeciągających tędy zdobyw- wiele górskich ludów (Sabaudya, Galicya, Dale-ezych hord, po części przez nie zostali tu prze- karlya i t. p.) wędrują za zarobkiem do miast

fH

afgańskich. Są to ludy miłujące Wolność (tworzą baraniej lub domów z niepalonej cegły. Język demokratyczne respubliki) i waleczne, które dzię- afganów, zwany paszto albo pakto, należy do ki niedostępnej przyrodzie swych gór, podobnie jak pnia indo-europejskiego; dźwięki mowy afgańskiej Kafiry, zachowały swą niepodległość; pochody Ba- są twarde i gardłowe. To teź persowie żartują bera i Nadira przez ich kraj, były również, jak sobie z tej mowy, jako barbarzyńskiej. Przemysł i Aleksandra Wielkiego (wówczas kraj Paropami- i handel stoją u afganów na niskim stopniu; za-zadów) bardzo uciążliwe, tak z powodu przeszkód jęcia te pozostawiają oni Tadżikom, sami zaś pro* naturalnych, jak i waleczności mieszkańców. Na- wadzą przeważnie życie koczujące, pasterskie; wet między sobą ludy te, z powodu różnic reli- tylko ci, co zamieszkują żyzne doliny nadrzeczne, gijnych (Hazareh są szyici, Aimah sunici) pro- zajmują się rolnictwem. Koczujące ruchliwe ży-wadzą podobnie, jak Maronici i Druzowie na Li- cie afganów wpłynęło na rozwój poczucia swo-banie, zacięte walki. Kizilbaszi, plemię tureckie, body, niezależności i odwagi, cech charakteru, przesiedlone przez Nadira do Kabulu, mówią po któremi afganie różnią się wybitnie od swych turecku, wyznają islam sekty szyickiej, stanowią niewolniczych i tchórzliwych sąsiadów, osiadłych kawaleryę emira Afganistanu, oraz klasę urzędni- Indusów i Tadźików. Mimo ciągłych przejść zdo-czą. Prócz tych, są jeszcze w Afganistanie w nie- bywców przez ich kraj, znacznej ilości Ormianie, żydzi, persowie i hindusi afganie nigdy nie byli (z Indostanu) i t. d., osiedleni jako handlarze lub zupełnie podbici. Odwa-przemysłowcy. Przeważną jednak część ludności ga jednak, wobec ubogiej Afganistanu stanowią afganie, mieszkający głó- górskiej lub pustynnej wnie na południu linii Herirud-Kabul, którą prze- przyrody, łatwo wytwarza kraczają tylko we wschodniej części. Prócz tego żądzę rabunków i mor-część afganów wywędrowała po za naturalne gra- dów, a kontrast ubogiej nice kraju na wschodzie i mieszka między Soli- pustyni z bogactwem są-manem i Indem, szczególniej na dolinie Peszawe- siednich oaz, jeszcze bar-ru. Nazwa Afgan, etymologicznie nie objaśniona, dziej podsyca tę żądzę; jest tylko konwencyonalno-literacką; sami afgano- „inni mają ziemię a my wie nazywają siebie Pasztunah lub Paktunah siłę” powiadają afganie, i według zwyczaju muzułmańsko-azyatyckich lu- Szczególniej słyną z od-dów wywodzą swój ród od biblijnych zna- wagi i żądzy rabunku Gil-komitości (np. Turcy od Jafeta) i uważają się za zaje, którzy w 1842 roku potomków Izraela; podanie to jednak jest bajką, zniszczyli całą armię an-Według lingwistycznych badań (Trumpp) afganie gielską w Kurd-Kabul-należą do szczepu aryjskiego i są narodem przej- skim wąwozie niedalo Ka-ściowym między persami i indusami, narodem bulu, a w 1879 wymor-indo-perskim. Rzeczywiście, zachodni afganie pod dowali poselstwo angiel-względem fizycznym, pod względem zwyczajów, skie w Kabulu ; także obyczajów i języka, mają wiele wspólnego z Per- Wazirai w Solimanie i sami, wschodni — z Indusami. Wschodni afganie, zwani w ogóle Berduranami, zamieszkują wschodnie góry graniczne, Soliman i odnogi Hin-dukuh, i dzielą się na wiele pokoleń, z których ważniejsze: Jusufsaj, zamieszkujące dolinę Kuna-ru i sąsiednie, dalej na południe plemiona Khy-bera (лр. Atrydzi) i plemiona właściwego Soli-manu (np. Wazirai). Plemiona zachodnie zamieszkują zachodnią część kraju od rzeki Farehrud do Solimanu i od Hazareh i rzeki Kabul prawie do południowej granicy. Do plemion tych należą Durani, najliczniejsze ze wszystkich plemion afgańskich, zamieszkujące zachodnią część kraju od rzeki Farehrud do Farnak, i Gilzaje na wschód od poprzednich. Co do cech fizycznych, to afganie są smukli, lecz dobrze zbudowani, szczególniej Durani i Gilzaje odznaczają się niezwykłą siłą.

Włosy mają ciemne i bujne, oczy czarne i pełne ognia. Nosy orle i gęste brody nadają ich fizyo-gnomii wiele powagi. Kolor skóry u wschodnich plemion (Berdurani) podobnie jak u Indusów ciemny, u zachodnich oliwkowy. Piękność ich powierzchowności podnosi jeszcze obfitość uzbrojeń, strój malowniczy, o który więcej dbają, niż o swe mieszkania, składające się z namiotów ze skóry

Kacyklopedy* PowsmcIuu UułtŁ

AÏW

Atrydzi, którzy trzymają r w swem ręku klucze wąwozu Khyberskiego, pobierają opłatę za wolny przepust karawan lub wojsk. Owo poczucie wolności, będące wybitną cechą charakteru afganów, odbija się także w stanowisku kobiety, jak i w ogóle w stosunkach społecznych i polityoznych. Kobiety afgańskie nie żyją bynajmniej w takiem odosobnieniu, jak wogóle na wschodzie i mają daleko więcej wolności, posiadają nawet pewne przywileje, przypominające czasy średniowiecznej szewalieryi. Poligamia trafia się rzadko i to tylko u bogatych. Wprawdzie mężczyźni kupują sobie żony, to jest płacą ojcu za córkę pewną sumę, lecz to nietyl-ko nie wpływa ujemnie na stosunki małżeńskie, ale owszem uszlachetnia i wzmacnia wzajemną sympatyę, wymagając często obopólnej ofiary: z jednej strony nieraz mozolnej i długiej pracy, z drugiej — długiego oczekiwania. Zamiłowanie wolności odbija się i na formie rządu. Afganie powiadają: „my jesteśmy zadowoleni z naszych kłótni, rozruchów i krwawych zatargów, lecz nie ścierpimy nad sobą żadnej zwierzchności.” To

fi

fi-

Fię. 94. Afeartezyfc.

28

teź rzeczywiście Afganistan jest zbiorem wielu czas gdy w zachodniej części panowała religia respublik, po większej części demokratycznych, af- Zoroastra. Później, na początku wieków średnich, ganię bowiem dzielą się na pokolemia (ulus), a te wtargnęli tu arabowie; postępując ku wschodowi, na podpokolenia, czyli klany (kheil). Na «.żele wzdłuż wyżyny Iranu, wyparli oni pierwotne re-pokolenia stoi chan, na czele klanu malik; maliki ligie i zaprowadzili islam, który miał następnie zależą od chanów, a ci od emira, rezydujące- przejść stąd do Indyj. Dotąd nie słychać nic go w Kabulu. Jednakże władza tych naczel- o afganach, zresztą „pakines“ w wojsku Kser-ników jest bardzo słaba, chanowie nie wiele ksesa, o których wspomina Herodot, odpcwia-zaleźą od emira, a maliki — od chana. Po- dają, według Trumppa, dzisiejszym Paktunah. jedyncze osoby również nie wiele zależą od Pierwszą jednak wzmiankę o afganach pod tą malików i chanów, a ogólne sprawy rozstrzyga nazwą spotykamy dopiero w 7 wieku po Chr. zebranie ludowe (dżerga), nieraz bardzo burzliwe, u ich historyka, Feriszta. Według niego, afganie Podpokolenia w częściach kraju górzystych, zło- mieszkali pierwiastkowo w krainie Ghor, czyli żonych z dolin odosobnionych, stoją w bardzo Ghar (co znaczy góry), i stąd wędrowali na za-słabym związku z pokoleniem i często odosobniają chód i północ. Z tej wskazówki oraz ze wska-się powoli, tworząc samodzielne pokolenia; wszyst- zówki Herodota, że kraj Palctyita, gdzie miesz-ko dąży do największej decentralizacyi. Tylko kali owi Paktyci, leżał na granicy Indyj; nako-w zachodniej części kraju, gdzie rozciąga się nieć stąd, że dawniej Afganów zwano Sulajma-szerzej nieprzerwana górami wyżyna (u Dura- nami—prof. Trumpp wyprowadza wniosek, że nów), panuje większa łączność między podpoko- pierwotną ich ojczyzną są góry Soliman. Czynnie leniami; tam teź rozwinęła się arystokracya ro- występują afganie w historyi dopiero około dowa i władza chana jest nieco silniejsza; zaw- 1000 roku, gdy sułtan Mahmud z Turkestanu sze jednak jest on tylko „primus inter pares”, założył państwo Ghaznewidów i na czele afga-Afganie wyznają religię mahometańską, przeważ- nów pierwszy z mahometańskich władców prze-nie sekty sunickiej, nie są oni jednak zbyt fa- szedł Indus, jak niegdyś Aleksander W. Lecz natyczni i Koran nie ma dla nich takiego uroku, w dwa wieki niespełna powstają afganie, oba-jak dla innych mahometan (szczególniej w kwe- łają państwo Ghaznewidów, wkraczają do Indyj styach prawnych nie posługują się Koranem, lecz i zakładają czysto afgańskie państwo glioridów. swem dawnem prawem zwyczajowem: pasztunwal). Napady mongolskich zdobywców, Dżengiscbana Religia jest dla nich tylko płaszczykiem, jeżeli w 13 i Timura w 14 wieku, na to państwo, chcą wywrzeć swą osobistą zemstę, wykonać mord, chwilowo tylko niem wstrząsnęły. Ale sułtan lub grabież na ludziach innej wiary. Po za in- Baber, potomek Timura, ów „Cezar Wschodu“, teresem własnym są oni tolerancyjni i wolno- który w swych „pamiętnikach“ pierwszy dał nam myślni. W ogóle afganie są narodem inteligent- dokładne wiadomości o Afganistanie i afganach, nym, wrażliwym na każdą nowość, chciwym dowiedzieć się o rzeczach nieznanych; mają oni w swych wsiach i obozach szkółki i znaczna ich część umie czytać i pisać. Zczasem europejska cywilizacya prawdopodobnie przyjmie się i rozwinie u nich lepiej, niż u wielu innych narodów azyatyckiego lądu i zapewni im ważną rolę w cywilizacyjnym rozwoju Azyi.

położył na początku 16 w. kres ich panowaniu; utwierdziwszy się najprzód w Kabulu, a potem wkroczywszy do Indyj i zwyciężywszy afganów pod Paniputem w pobliżu Dehli, założył tam potężne państwo Wielkiego Mogoła. Wtedy Afganistan, rządzony przez namiestników Wielkiego Mogoła, stał się baryerą między państwem perskiem i państwem W. Mogoła w Indyach (jak obecnie między Rosyą i Anglią). Persowie prowadzili ciągłe walki z państwem W. Mogoła i zajęli zachodnią część tego kraju (Herat, Kandahar). Lecz mężne afgańskie plemie Gilzajów wyparło persów, a nawet zawładnęło Persyą. Dopiero Nadir w 1729 r. wygnał afganów z Persyi, przeszedł zwycięsko przez Afganistan do Indyj i po bitwie pod Paniputem zajął Dehli. Ze śmiercią Nadira 1747 r. upadło i jego państwo. Achmed Szach, z drugiego potężnego afgańskiego plemienia Duranów, zrzucił nienawistne jarzmo szyickich persów i koronował się w Kandaharze królem Afganistanu. Achmed po wielekroć wkraczał do Indyj i zwyciężywszy Muhratów pod Paniputem, utwierdził sam swą władzę; za jego panowania państwo atganów dosięgło najwyższej potęgi i rozciągało się od morza Kaspijskiego do Dżamny i od Oxu do Indyjskiego oceanu. Lecz przy końcu 18 wieku państwo to zaczęło się rozpadać w wojnie domowej między wnukami Achmeda (Kiraz, Mahmud, Ziman, Szudża) i wo-

Rozwój dziejowy Afganistanu wyraża się przeważnie w ciągłych przemarszach przezeń różnych zdobywców, którzy po większej części, chcąc być bezpiecznymi od tyłu, zakładali najprzód państwa w samym Afganistanie. Lecz państwa te w kraju górzystym, śród plemion wojowniczych, miłujących wolność, nie miały silnych podstaw, upadały, a na ich miejsce, z chaosu wojen domowych, wyłaniały się nowe państwa, również bez silnych podstaw, również nietrwałe. Przemarsze obcych zdobywców zaczęły się w głębokiej starożytności, kiedy jeszcze imię Afganów nie było znane; jakkolwiek bowiem postać Semiramidy jest mityczną, to pochód Asyryjczyków przez przez ten kraj nie ulega kwestyi. Znany jest dalej pochód Aleksandra Wielkiego, jak również i Seleuka. W owej epoce Afganistan zamieszkiwały po części irańskie, po części indyjskie i mongolskie ludy; wtedy to buddyzm znajdował przez wschodnią część tego „kraju przechodów” swe ujściowe koryto z Indyj do Azyi północnej, pod-

iii¹;

ii

If.

щ

tŁf

i»

Fig 95. Wojownik afgańskl*

dzami pokoleń, z czego korzystali persowie, wkraczając z zachodu i sikhowie—ze wschodu. Nareszcie w r. 1833 Dost Mohamed, z pokole-aia Duranów, klanu Baraksaj, położył koniec wojnom domowym; wkroczył do Indyj, pobiwszy Sikhów, rozszerzył swe granice i zaczął panować w Kabulu nad szczuplejszem już państwem, przyjąwszy tylko tytuł księcia (emir). Za panowania Dost Mohameda zaczęły się już w Afganistanie krzyżować interesa ruskie z angielskiemi i powstała rywali żacy a dwóch potęg — Romy i Kartagi naszych czasów. Wtedy już spotkali się tutaj wysłannicy obu państw, oficerowie Witko wicz i Burnes (jak później Stoletow i niedopuszczony do Kabulu Chamberlain). Anglicy nie mieli szczęścia w dy-plomacyi, wypowiedzieli więc wojnę Dost Mohamedowi.

W r. 1839 woj ska’angielskie wkroczyły przez K h y b e r iBolan (wąwóz pod Quet-tah), zajęły Kandahar, Gha-znę i Kabul, wzięły w niewolę Dost Mohameda, a osadziły na tronie wygnanego w czasie wojen domowych szacha Szudżę. Anglicy sądzili, że Afganistan stał się ich lennem państwem, lecz nie znali kraju i jego mieszkańców; nastąpiło smutne rozczarowanie: już w roku 1841 w zimie, gdy pomoc z Indyj była niemoźe-bna, wybuchło powstanie pod wodzą syna mo-hamedowego, Akbara. Armia angielska, stojąca w Kabulu pod wodzą generała Elphinstona, zmuszoną została do odwrotu, podobnego do odwrotu francuzów z Moskwy; w tym bowiem odwrocie, w czasie srogiej zimy na początku 1842 r., armia angielska została w wąwozie Kurd-Ka-bulskim do szczętu zniszczona; anglicy przekonali się dotkliwie o trafności słów Achmeda szacha: „Nie dowierzajcie memu ulowi, pszczoły w nim są, ale miodu niema“. Jeden tylko człowiek z 2U000 armii uszedł do Dżellalabadu, aby dać znać trzymającym się tam anglikom o straszliwej klęsce. Wprawdzie tegoż samego jeszcze roku anglicy wkroczyli znów przez Khyber, zajęli Kabul i pomścili klęskę, ale zawsze znaczenie ich w Azyi centralnej zostało zachwiane. Nauczeni doświadczeniem pierwszej wyprawy, cofnęli się oni szybko z Afganistanu, pozostawiając go swemu losowi. Dost Mohamed, wypuszczony z niewoli, znów objął rządy kraju; raz jeszcze miał on zamiar wystąpić przeciw anglikom i wkroczył do Indyj dla wsparcia sikhów, lecz gdy ci zostali pobici przez anglików, Dost Mohamed powrócił do kraju i żył odtąd w zgodzie z anglikami, powiększając swe państwo zdobyczami na północy Hindukuh i Heratem, odebra nym po długich walkach persom. Po śmierci Dost Mohameda 1863 r., wstąpił na tron syn jego, Szyr Ali, lecz wkrótce zmuszony był prowadzić walkę z braćmi ze zmiennem szczęściem, tak, iż na dwa lata (1866—1868) utracił tron. Anglicy, „sparzywszy sobie już raz palce po za Soliinanem“, przypatrywali się obojętnie z „mistrzowską (?) bezczynnością“ tej wojnie domowej i na prośbę Szyr Alego o pomoc, odpowiedzieli życzeniem pogodzenia się z losem. Od tego czasu zaczęła się nienawiść Szyr Alego do anglików, którzy w nieszczęściu opuścili go, a gdy potem, dzięki swemu zwycięstwu pod Ghazną, tron odzyskał, znów weszli z nim w przyjazne stosunki. Jednak Szyr Ali umiał nienawiść swą do czasu pokrywać i złudzić anglików pozorną przyjaźnią. Tymczasem, wskutek układu między Anglią i Rosyą w 1872 r., że Amu Darya ma stanowić granicę interesów i za-wojowań ruskich i angielskich (jak niegdyś Ebro rzymskich i kartagińskich) granice polityczne Afganistanu rozciągnęły się na północ do Amu Daryi (Badakszan z ЛУathanem i afgań-ski Turkiestan), a niedługo potem Rosyanie, zawojowawszy w 1873 r. część Chiwy, a 1875 Kokand, stali się bliskimi sąsiadami Afganistanu i zawiązali z nim ściślejsze stosunki. Od tego czasu Szyr Ali zaczął coraz jawniej okazywać swą niechęć anglikom, którzy obawiając się o swój wpływ w Afganistanie, porozumieli się z Belu-dźystanem i obsadzili warownię Quettah u wyjścia wąwozu Bolan, klucz do Afganistanu z południa. Niechęć obustronna wzrastała; tymczasem wybuchła wojna wschodnia. Rosya, chcąc odpłacić anglikom za sprzyjanie Turcyi i narobić im kłopotów, wysłała 1878 r. poselstwo Sto-letowa do Kabulu; niebawem toż samo uczynili Anglicy, lecz ich poselstwo, pod naczelnictwem Chamberlaina, zostało wstrzymane przez afganów w Khyberze, pod fortem Ali Muszid. Rękawica, rzucona tym sposobem Anglii, została podjęta: wojska angielskie trzema kolumnami przez Khyber, Kurum i Bolan wkroczyły do Afganistanu, opanowały wszystkie ważniejsze wąwozy, zajęły Kandahar i zbliżały się ku Kabulowi. Rosyanie zaś pozostawili Afganistan własnemu losowi, Szyr Ali umarł ze zmartwienia, pozostawiając tron synowi, Jakub Chanowi. Nowy emir, widząc grożące niebezpieczeństwo, zawarł pokój w Gundamuk (1879), na zasadzie którego anglicy opuścili Afganistan i tylko pozostawili w Kabulu swego rezydenta, majora Cavagnari z licznem poselstwem. Jednakże Gilzajowie wkrótce podnieśli bunt i angielskie poselstwo zostało wymordowane. Anglicy musieli po raz drugi wkroczyć do Afganistanu (1879), przeszli Khyber i Szutargardan, zdobyli Kabul, pomścili się na mordercach, wzięli do niewoli Jakub Chana, posunęli granicę swych posiadłości do zachodniego Solimanu i gór Amrah, osadzili garnizony w Kandaharze i Kabulu i zaprowadzili w Afganistanie rządy wojskowe. Ale Gilzaje ciągle się

na

burzyli. Ghazna, owe skaliste gniazdo, stało się ogniskiem powstania; anglicy zdobyli ją, ale, obawiając się ciągłych zamieszek, osadzili na tronie A bdurrahmana, wnuka Dost Mohamedo-wego i znowu opuścili Afganistan, nie mięszając się w jego sprawy. I znów lat kilka upłynęło. Rosya tymczasem, usadowiwszy się na wschodzie morza Kaspijskiego, zdobyła oazę Achał Teke i zaanektowała Merw. I dopiero gdy Rosyanie stanęli już prawie u wrót Heratu, tego klucza do Afganistanu z północy, Anglicy zaczęli znów wchodzić w ściślejsze stosunki z Afganistanem (zjazd Abdurrahmana z lordem Dufferinem. w Rawul Pindi). „Afganistan—pisał przed dziesiątkiem lat Yambery—jest pionem na politycznej szachownicy Azyi Centralnej, a czy prędko wystąpi Król-Rosya, to niedaleka przyszłość okaże. Lecz w każdym razie Rosya, przy obecnem swem stanowisku, w Azyi Centralnej może robić Anglii tylko wiele niespodzianek i kłopotów; może nawet zdobyć się na jaką szaloną wyprawę, pod wodzą śmiałych i awanturniczych Skobelewów, ale będą to tylko wyprawy à la Timur, bez trwałych rezultatów; o nowej wyprawie Aleksandra W. do Indyj z trwałym rezultatem, to jest ze zniweczeniem potęgi angielskiej w Indyach, mogłaby być tylko wtedy mowa, gdyby Turkestan z Rosyą łączyły nie trudne do przebycia ścieżki przez suche stepy, lecz szyny kolei żelaznej“. A obecnie szyny takie biegną już właśnie wzdłuż północnych stóp Iranu.    w- N-

Afim lub Jewfimij (f 1779), „apostoł” ruskiej sekty „biegunów” czyli „stranników” (wędrowców). Jądrem jego nauki było: „Nieuznanie władzy, ani ojczyzny; trzeba być obywatelem całego świata. Pospiadać dom wdasny jest grzechem, którego nie zgładzi ani modlitwa, ani pokłony, ani inne nabożeństwo. Bądź jako ptak niebieski, a cały świat należeć do ciebie będzie. Wędruj, a walcz z antychrystem”.

Afinger Bernard, rzeźbiarz niemiecki (*1813 w Norymberdze—j- 1882 w Berlinie). Z początku był rusznikarzem, następnie złotnikiem, wyrabiającym srebrne przedmioty i dopiero w r. 1840 zwrócił na siebie uwagę rzeźbiarza Raucha, w którego pracowni, w Berlinie, zapoznał się ze sztuką klasyczną. Z początku wyrabiał popiersia i medaliony, następnie pomniki. Najlepsze jego prace znajdują się w Greifswald, Neisse, Bonn; na wzmiankę zasługują płaskorzeźby Wrangla, Raucha, Corne-liusa, Kaulbacha i Humboldta.

Afinogen, biskup roskolnik. Około r. 1750 osiadł, jako zakonnik, w klasztorze wStarodubiu; wyświęcony na biskupa, z powodu zatargów ze zwierzchnością, udał się do osad roskolniczych w Mołdawii, w końcu zamieszkał w Galicyi. Przyjąwszy katolicyzm i pojąwszy żonę, wstąpił do wojska polskiego i, jako pułkownik, prowadził życie hulaszcze wr Krakowie. Będąc już żołnierzem polskim, wyświęcił na biskupa Anfima, mnicha roskolnika.

Afisz, (franc, affiches) druk, ogłaszający widowiska teatralne, estradowe, cyrkowe i t. d., zawie-rąjąoy szczegóły co do miejsca i dnia, w którym widowisko ma się odbyć, nazwiska osób występują« cych, ceny miejsc i t. d. ; roznoszony bywa po domach, albo rozlepiany na rogach ulic. W czasach ostatnich wyznaczono specyalne miejsca dla afiszów, aby nie szpecić domów przylepianiem ich i zdzieraniem. Ogłoszenia urzędowe zwano dawniej także afiszami, podobnież obwieszczenia księgarń o nowo wyszłych dziełach. W Grecyi i Rzymie pisano różne ogłoszenia na ścianach gmachów i domów. IV wiekach średnich zastępowano je wykrzykiwaniem po ulicach. We Francyi już na początku w. XV ukazują się nalepiane na ścianach ulic ogłoszenia. Z czasem wyrobiło się w Europie prawodawstwo, regulujące używanie afiszów i ogłoszeń publicznych ; weszło też w nowszych czasach w zwyczaj wznoszenie umyślnych kolumn, słupów" i t. d., przeznaczonych na naklejanie afiszów. Do Polski wyraz afisz dostał się dopiero z końcem XVIH w. (Ob.: Plakat, Reklama).

Afmm-Karahissar, t. j. „Czarny gród opium”, jak sama nazwa wskazuje, główne ognisko uprawy i handlu tym produktem, liczące 35,000 mców. Leży ono w wdajecie (gubernii) Kintaja, dawnej Frygii, nad stepową rzeczułką Akkar-tu, która po użyźnieniu rozległych plantacyj maku (800,000 centnarów) ginie w jeziorach Eber i Akszer-tu. Wartość dostarczanego rocznie opium obliczają na półtrzecia milliońa z górą franków.

A fonds perdu (fr.): 1) dać pieniądze a f. p. znaczy złożyć kapitał z warunkiem, żeby składającemu wypłacano dożywotnio umówione sumy (renty), 2) sprzedać np. majątek, dom a f. p. t. j. odstąpić je komuś z warunkiem, aby nabywca wypłacał sprzedawcy do jego śmierci umówioną sumę, 3) żartobliwie: a f. p. znaczy na wieczne nieoddanie, 4) zapomoga a f. p. jest to państwowa zapomoga przy jakiem przedsięwzięciu, np. budowy drogi przez towarzystwo drogi żelaznej, jeśli zapomoga ta jest niezwracalną.

Afonia (grec, à priv., phone = głos), objaw chorobowy utraty głosu (ob. Bezgłos) w następstwie zmian, zachodzących w strunach głosowych krtani. Przyczyną zmian takich bywają pospolicie owrzodzenia strun (gruzełkowe, syfilitycz-ne i t. p.), nowotwory (rak), a także porażenie nerwów przewodniczących ruchom (naprężeniu) rzeczonych strun, zdarzające się w różnych chorobach paralitycznych; niekiedy występuje bezgłos czasowo, bez ważniejszych przyczyn, u histerycznych niewiast.

Afonin Maciej, (jl810) pierwszy profesor przyrody i rolnictwa na uniwersytecie moskiewskim. Po ukończeniu gimnazyum w Moskwie, udał się wszechnicę do Królewca r. 1768, następnie do TJpsali, gdzie słuchał górnictwa i rolnictwa. Chlubne świadectwo wydał mu prof. Linné. Ogłosił drukiem rozprawę naukową: „De usu histo-riae naturalis in vita communi” (1766), którą Linne umieścił w „Amoenitates academicae” (1789). Po powrocie do Moskwy mianowany został profes. nadz. zoologii i botaniki. W ten sposób, z jego powołaniem, po raz pierwszy utworzono katedrę przyrody na uniwęrsytecie moekiewskim; później przyłączono do niej jeszcze i rolnictwo. W wykładach A. naśladował swoich dawnych profesorów. Prac naukowych nie wydał ; publikował tylko rozprawę „ O pożytku czarnoziemu” i dwa listy pochwalne dla cesarzowej Katarzyny II; pierwszy w roku 1774, gdy został mianowany profesorem zwyczajnym, drugi w. 1776. Rzeczy te pisane są stylem ciężkim. W 1777, z powodu choroby, opuścił uniwersytet, a resztę dni swoich spędził w Krymie, zajmując się studyami agronomicznemi wspólnie z Palla-sem, znanym przyrodnikiem i podróżnikiem.

Aforyzm (z grec, aforidzo—%ddzielam, odgraniczam) oznacza krótkie i treściwe zdanie, wyrażające pewną myśl ważną, pewną zasadę życiową łub naukową.

Aforystyczny styl,jest-to sposób pisania przerywany, polegający na wypowiadaniu zdań niezależnych, rzadko kiedy powiązanych ze sobą spójnikami lub zaimkami względnemi. Styl taki zwięzłością swoją nadaje wysłowieniu pewną siłę i, w miarę użyty, sprawia silne wrażenie retoryczne. Liczne przykłady i wzory takiego stylu mamy np. w pismach M. Mochnaekiego, Wiktora Hugo i wielu innych.

Afra św., pierwsza* męczennica bawarska, rodem z Cypru. Wiodła najprzód życie rozpasane, lecz biskup Narcyz z Gerony nawrócił ją i ochrzcił. Za czasów Dyoklecyana roku 304 zginęła w Augsburgu śmiercią męczeńską. R. 1064 została zaliczoną w poczet świętych, a święto jej przypada na 7 sierpnia, dzień jej zgonu.

Afraates św., żył przy końcu IV w. Pochodził z bogatej, ale pogańskiej rodziny perskiej. Po nawróceniu przeniósł się do Syryi i w okolicach Antyochii zamieszkał. Jako gorliwy obrońca wiary św., wystąpił przeciw Aryanom, a obdarzony wysokiemi zdolnościami i biegły w naukach, stał się jednym z najstraszniejszych dla tych odszcze-pieńców przeciwnikiem. Dzień jego przypada 7-go kwietnia.

Afragola, miasto w prow, włoskiej Kampanii (dawnem Neapolitańskiem) o 10 kilom, od drogi żelaznej, łączącej Rzym z Neapolem; blisko 18,000 mców, trudniących się uprawą wina i wyrobem słomkowych kapeluszy.

Afrancesados (hiszp.) zwano w Hiszpanii tego, kto w r. 1808 przyjął ustawę, zaprzysiężoną przez Józefa Bonaparte, brata Napoleona (takich nazywano też „Josefinos”). Później nazywano w ten sposób w ogóle ludzi przychylnych Francyi. Gdy r. 1813 francuzi zostali z Hiszpanii wypędzeni, udali się za nimi A. i zamieszkali we Francyi. R. 1820 udzielono im amnestyę.

Afranius L u с y u s z, (*około r. 143 przed Chr.), komedyopisarz rzymski. Pierwszy utwór wystawił mając lat 40. Słynie jako twórca narodowej ko-medyi rzymskiej (com. togata), a lubo tak, jak i jego poprzednicy, naśladował pod względem technicznym wzory greckie, szczególniej Menandra, treść jednak wybierał z życia miejscowego, zwłaszcza klas średnich, i spółczesne sobie ułomności wyszydzał, Chwalą dowcip rodzimy i ży-

cie panujące w jego utworach, ganią sprzecznośó wielu scen miłosnych (Kwintylian). Ze czterdziestu komedyj, jakie napisał, grywanych jeszcze za cesarstwa, pozostały tylko dwbne okruchy, świadczące, iź był to człowiek myślący i pisarz wyrobiony. (Bothe: „Poeti scenici latini”; Ribbeck: „Comicorum romanorum reliquiae”).    K- K-

Afranius Lucius, wódz rzymski, jeden z najważniejszych towarzyszów Pompejusza. był już jego legatem podczas wojny z Sertoryuszem r. 77—72 przed Chr. i z Mitrydatesem r. 66. Roku 60 został konsulem wraz z Metellusem Cebrem, ceną znacznych kosztów ze strony Pompejusza, lecz nie okazał się dobrym mężem stanu. Mimo to pozostał przyjacielem i cieszył się jego zaufaniem Pompejusza, który posłał go roku 54, jako namiestnika swego, do Hiszpanii, sam pozostając w Rzymie. Gdy wybuchła wojna domowa pomiędzy Cezarem i Pompejuszem roku 49, A. jako stronnik Pompejusza, wraz z legatem Pe-troniuszem i Warronem został przez Cezara wzięty do niewoli pod Ilerdą, lecz wnet otuey-mał wolność. Udał się następnie do obozu Pompejusza, wziął udział w wygranej pod Dyrra-ehium i radził Pompejuszowi, aby wprzód zagarnął prowincye zachodnie, później zaś na Cezara uderzył; nie usłuchano go. Po nieszczęśliwej bitwie farsalskiej uciekł do Dyrrachium, a następnie do Afryki, gdzie poinpej anie gotowali się do nowej wojny, lecz r. 47 pod Tapsus zostali na głowę pobici. A. chciał z Faustusein Sullą i częścią jazdy przez Mauretanię uciec do Hiszpanii, lecz dostał się do niewoli i wpadł w ręce Cezara, W kilka dni potem zabili go żołnierze Cezara, lub, jak inni powiadają, sam Cezar skazał go na śmierć.

Afranius Burrus, ob. Bur rus.

Africanus Julius, ob. Julius Africanus.

Africanus Julius, mówca rzymski za czasów Nerona.

Africanus Sextus Julius, napisał po grecku „Pięcioksiąg chronologiczny” („Pentabiblion chronologikon”) od stworzenia świata do r. 221 po Chr. Dzieło to zaginęło, korzystał z niego przecież obficie kronikarz Euzebiusz.

Africanus Jan Leon, mahometanin, rodem z Granady, podróżował kilkakrotnie po Afryce, następnie w Rzymie, za Leona X, przyjął katolicyzm i wykładał tu język arabski. Wydał on po arabsku cenne w swoim czasie dzieło „Opis Afryki”, za co współcześni nadali mu przydomek Africanus.

Africanus Sextus Caecilus, rzymski prawoznawca za czasów Antoninów. Napisał 9 ksiąg w kwestyach prawnych (quaestiones juris) z których wyciągi znajdują się w pandektach. Świadczą one o wielkiej przenikliwości, która niekiedy wiedzie go do zaciekania się w subtelności; dlatego dawni glossatorowie stawiali aksyomat: Afri-cana lex, ergo dificilis (prawo Afrykana, więc trudne). Zazwyczaj zaliczają Afrykana do Sa-binianów (ob.) (Por, „Jac Cujacie tractatus X — ad Africanum”). Oprócz tego napisał A.

Fig 98. Afrodite cypryjska.

przynajmniej 20 ksiąg listów („Epistolae”) okwe-styach prawnych, z których jednak nic do pan-dektów nie weszło.

Afrodisiaca remedia, (greckie Afrodite—We-nera); nazwa nadawana lekarstwom mającym pobudzać popęd płciowy, tak u mężczyzn jak i niewiast. Dział ten farmakologii, uprawiany gorliwie w lecznictwie starożytnem i średnio wiecz-nem (mianowicie przez Arabów), obejmował mnóstwo środków leczniczych i dyetetycznych, które w obec trzeźwych i naukowych badań nie mają żadnego związku z czynnością odpowiednich nerwów i organów, i wiarę w przypisywane im własności zupełnie utraciły.

Afroditian, pochodzenia perskiego, był auto-rym księgi o wcieleniu Jezusa Chrystusa, które w ziemi perskiej stać się miało, i opowiada o darach, które pasterze, dowiedziawszy się o Narodzeniu Zbawiciela, do jego żłobku przynieśli. Praca ta, w tłómaczeniu starosłowiafiskiem, zachowała się dotąd, a Tichonrawow w czasopiśmie „Памятники отечественной литературы” z roku 1863, obszerny artykuł jej poświęcił. Opowiadanie A. w początku XVI w. było w Moskwie czytywanem w cerkwiach, a gdy Maksym Grek (ob.) wezwany przez cara Wasila Joanowicza, (1518) kazał je usunąć, jeszcze więcej niż przez poprzednie zmiany w księgach liturgicznych, przeciw sobie naród oburzył.

Afroditias lub Afrodisias, miasto w Małej Azyi, w północno-wsch. Karyi (obecnie Gheira) z ruinami świąt. Afrodyty,stylu nowojońskiego. Jest to pseudodipteros, który w wiekach średnich był zamieniony na kościół, tym sposobem, że po bokach postawiono ściany, a słupy dzieliły nawy kościelne. Część słupów stoi do dziś dnia, wierzchołki ich jednak nie są już całe. Świątynia pochodzi z pierwszych epok cesarstwa rzymskiego. Obok tej świątyni znajdują się jeszcze inne ruiny: propylaion, z rzymskiej epoki, odznaczające się bogactwem i elegancyą.

Afroditopolis, starożytna nazwa kilku miast egipskich, z których znakomitsze: 1) A. w Hep-tanomidzie na prawym brzegu Nilu, w okolicy teraźniejszego Atfih, główne miasto okręgu, któremu dało nazwę, w późniejszych czasach rezyden-cya biskupia; przetrwało do ostatnich czasów cesarstwa rzymskiego; monety afrodytopolskie zachowały się z czasów Trajana i Adryana. 2) A., główne miasto okręgu tejże nazwy w Tebaidzie, na lewym brzegu Nilu, na półn.-zach. od Teb w okolicach dzisiejszej Tachty, na połud.-zach. od Si jutu.

Afroditos, także Hermafroditos, w mitologii greckiej bóstwo dwuipłciowe. Zobacz Lajard: „Culte de Venus”, str. 65.

Afrodite (łac. Venus), zwana także Afroge-neja — z piany morskiej poczęta — bogini miłości, typ piękności niewieściej. Najdawniejszy zabytek religijnej poezyi greckiej, hymn home-ryczny, przedstawia ją zimną i nieczułą, ale zajętą wciąż rozniecaniem w sposób nieprzezwyciężony wczucia miłości w bogach, ludziach i zwierzętach.

Trzy tylko boginie nie uległy temu wpływom Artemis, Atene i Hestia (Vesta). Nader to ważna postać wśród bogów myty-cznych, a to właśnie z powodu tycb pocisków miłosnych, rzucanych po większej części, naprzekór szczęściu, przez synka Erosa, z jej poduszcze-nia; ztąd wynikają, wypadki interesujące, patetyczne lub tragiczne. Działanie też jej bardzo często opiewają, prócz Homera, późniejsi epicy, lirycy i tragicy. Z ludzi kochała tylko mitycznego Adonisa, oraz półbistorycznego An-chizesa, ojca sławnego z „Ene-idy” bohatera Eneasza, i opiekę jaką rozciągała nad nim, przypisują macierzyństwu. Kult jej rozpowszechniony był wielce po całej Grecyi i Azyi Mniejszej; uroczystości jej zwały się Afrodisiaca, podczas których, oprócz zwykłych na jej cześć pieśni i tańców

ft)

i. j*i

V JH

. Æi

Fig. 97. Afrodite milodsfc».

przy upadku obyczajów, pod pretekstem uroczystości oddawano się rozpuście. Głownem siedliskiem uroczystości Afrodyty było Pafos na Cyprze, i ztąd bogiei ta miała między innemi, przy-

domek Cyprydy. Jako bogini piękności, stanowiła ona wdzięczny przedmiot dla rzeźbiarzy; stąd cała Grecya a później i Kzym, zarzucone były jej posągami. Dajemy tu dwa ich odbicia. Pierwsze, bez głowy, przedstawia A. cypryjską, pochodzącą ze zbiorów Schliemanna, a znajdującą się obecnie w berlińskiem Antiquarium; drugie bez rąk, przedstawia posąg, znaleziony w roku 1820 na wyspie Milo, zachowany w Luwrze.

к. к.

Afryka. /. Ogólny pog'ąd. Afryka, stanowiąca południowo-zachodnią część wschodniego lądu, zwykle „starym światem“ zwanego, ze względu na swą rozległość, w liczbie innych części świata trzecie (po Azyi i Ameryce), ze względu zaś na swą dostępność, ostatnie zajmuje miejsce. Przedstawia się bowiem ona, czy to w pionowym, czy w poziomym rzucie (przekróju), jako zwarta w sobie, słabo rozgałęziona całość. Co do pierwszego, który dałoby się nazwać wypuklizną (relief), za wyjątkiem nadbrzeżnych skrawków, lub utworzonych przez ujścia rzeczne żuław (delty), przeważa w niej wyżyna, od 573 m. według obliczeń Murray’a, do 673 m. według Heidenreicha, przeciętnego nad poziom morski wyniesienia, a brak o wybitnie łańcuchowym charakterze pogórzy, nadaje jej poniekąd postać z gruba ociosanej lądowej bryły. Z takiego ukształtowania powierzchni wynika, że zbywa jej na wysuwających się daleko w morze półwyspach, a zaokrąglony jej obrys uwydatnia się zaledwo nieznacznie wyskakującemi przylądkami. Kównieź ocean nigdzie się nie zagłębia we wnętrze lądu obszernemi zatokami, a i te, którym przysługuje ta nazwa (jak np. zatoka Gwinejska), są raczej otwartemi morzami. Prócz tego strome, często prostopadłe stoki, któ-remi spada ku wybrzeżu wewnętrzna wyżyna i przez które z trudnością torują sobie drogę do morza nieliczne tej części świata rzeki, niemniej utrudniają przystęp do jej wnętrza, to zaś ze swej strony przedstawia albo spalone podzwrotnikowym skwarem pustynie, albo niedostępne promieniom słonecznym leśne gąszcze. Jeżeli do tych naturalnych przeszkód, do zabójczego klimatu, dodamy dzikie barbarzyństwo, lub podejrzliwy fanatyzm miejscowej ludności, stawiające nieprzezwyciężone zapory ciekawości europejczyków, to łatwo da się zrozumieć, dlaczego najbliższa sąsiadka naszej części świata, mieszcząca w swym obrębie kolebkę naszej cywilizacyi — Egipt, mniej jest dotychczas zbadaną, niż przed czterema niespełna wiekami odkryta Ameryka, a już do najmniej gościnnych podbiegunowych swych kończyn prze-sznurkowana. Słusznie więc przyrównywają Afrykę do tajemniczego Sfinksa, zabierającego życie śmiałkom, kuszącym się o rozwiązanie zadawanych przezeń zagadek, dopóki mnożąca się coraz liczba zbiorowych Edypów ,nie złamie w końcu obezwładnionego oporu. Żyjemy właśnie w epoce, zapowiadającej bliski tryumf usiłowań, w których się jednoczą sprawy nauki, przez otwarcie nowych dla jej badań widnokręgów—sprawy ludzkości, przez położenie końca ohydnemu ludzkim towarem handlowi—i widoki materyalnych korzyści, przez zyskanie rozległego pola dla osadnictwa.

//. History a odkryć. Starożytni Grecy nietylko nie znali dzisiejszej nazwy Afryki, ale nie zdawali sobie sprawy, by to mogła być odrębna część świata, Egipt zaś, wraz z jego zachodnią przyległością, którą nazwą Libii odznaczali, zaliczali do Azyi, co ze względu na fizyczne właściwości krainy, jako po-rzecza Nilu i cywilizacyjne jego znaczenie, w zestawieniu z porzeczami Mezopotamii, Indyj i Chin, nie jest pozbawionem pewnej podstawy. O wfiele dalej zapewne musiała sięgać znajomość samych Egipcyan, jak o tem świadczą z przed półtora ty-siącą, lat przed Chr. pozostałe pomniki, prze-chowywujące nazwy krajów i plemion, podbitych w dzisiejszej Nubii i kraju Somalów. Jeszcze dalej posunęli tę znajomość, przez samą przyrodę swej ojczyzny znagleni do żeglarstwa Fenicyanie, których osady, liczbą 300 dochodzące, pokryły nietylko północne, ale części zachodnich wybrzeży Afryki, a to już samo podanie Herodota: o objechaniu przez Fenicyan dokoła Afryki za króla Nechao, prawdopodobnem czyni. Jedna z tych osad, do wielkiej potęgi urosła Kartagina, w godny sposób posuwała usiłowania macierzystego kraju, a owoc tych usiłowań — opis wycieczki Hannona (periplus), około 470 r. przed Chr. dokonanej — na długi czas jedynem źródłem wiadomości o Afryce pozostał. Przywódca kartagińskiej wyprawy, przeszedłszy wzdłuż zachodnich wybrzeży, mimo ujścia Senegalu i Gambii, dotarł aż do 572° szer. płn. (wyspa Szeobro), a wprowadzony w błąd raptownem zagięciem brzegu dzisiejszej zatoki Gwinejskiej (gdzie, między innemi szczegółami, opisał odnalezionego dopiero w 1848 r. przez Chaillu goryla), powziął przekonanie, że ląd nie dochodzi do równika i że zachodnie wybrzeże łączy się tu ze wschodniem, znanem dziś pod nazwą krainy Somalów, i przekonanie to przetrwało aż do odkryć Portugalczyków. Korzystali z tych wskazówek Hannona Grecy, którzy już za Homera mieli pojęcie o Egipcie, rozumiejąc pod tą nazwą i rzekę i skrapianą przez nią krainę, o krajach zamieszkanych przez drobnych pigmeów, ro-ślinożerczych lofofagów, czarnych etyopów, a od Hezyoda, który już zna Nil pod własnem nazwiskiem, o Atlasie, wyspach Hesperydskich i jakiemś jeziorze Trytonów. Naprzód Logografi z Heka-teuszem z Miletu na czele (549 — 486), później Herodot, posunęli znacznie naprzód wiadomości o nowej części świata, w której, prócz Egiptu, już Libię i Etyopię rozróżniać zaczęto. Zwłaszcza ojciec historyi, już przez to samo, że osobiście zwiedził Egipt od Memfis do Elefantyny, jako naoczny świadek, nabiera wielkiej powagi. Na podstawie tak zwanych pięciu Nasomończyków, którzy wysłani będąc na zwiady, przebyli pustynię i mieli dotrzeć aż do dzisiejszego zachodniego Sudanu i rzeki z tej strony świata płynącej, a którą za górny bieg Nilu wzięli. Herodot dzieli cały obszar krainy na trzy części: na właściwy Egipt, jako dar Nilu dolnego—i przeciętą górnym jego biegiem, któremu, przez analogię z Dunajem, kie-

na

roz-

runek z zachodu na wschód nadaje, a dawniej znaną Libię, na dwie znowu części: północną, której pozostawia nazwę Libii i południową—Etyopię. Jakkolwiek wiele błędnego Herodotowi zarzucić można. lecz to, co podał z naocznego przeświadczenia, na zupełne uznanie zasługuje, a nawet ogólne pojęcie o Afryce rzetelnie odpowiada szczupłemu zasobowi powziętych o niej wskazówek i trzeźwością swoją o wiele przewyższa poglądy jego następców. Tak np., między innemi, współczesny wyprawie Aleksandra W-go do Indyj, Eudoxus z Knidu, widzi początek Nilu w głośnej od tej wyprawy rzece Ind. Nawet taki potężny, ogarniający całą współczesną wiedzę umysł, jak Arystotelesa, niewiele się przyczynił do rozjaśnienia mnożących się coraz bardziej fałszywych pojęć o lądzie Afryki. Z wystąpieniem uczonego bibliotekarza w Aleksandryi, Eratostenesa, zaczyna się trzeci okres w rozwoju ziemioznawstwa w ogóle, a dla naszej części świata w szczególności (od roku 276 przed — do 161 po Chr.) Znakomity ten mąż, w swojem, na trzy księgi podzielonem dziele: „Geographica“, zawarł przez rozważną krytyczną ocenę sprawdzone i usystematyzowane wskazówki i poglądy swoich poprzedników. Do tego dołączył pierwszą, na astronomicznych podstawach opartą, geograficzną kartę, z zastosowaniem sieci południków i równoleżników, przez pewne stałe wytyczne punkty przeprowadzonych. Zwłaszcza dane, tyczące się Afryki, która już u niego przybiera postać trójkąta, nie przekraczającego wszakże granicy równika, odznaczają się wielką obfitością i prawdopodobieństwem. Górny Nil nie płynie już z zack, na wschód, jak u Herodota, ale z południa; pierwszy raz są wymienione jego dopływy: Attaboras i Astapos (dzisiejsze: Błękitny Nil i At-bara, czyli Takaca) i one to tworzą głośną w egipskich podaniach wyspę Meroe. Bezpośredni zaś następca Eratostenesa, wielki astronom Hipparch, jeszcze bardziej uzupełnił, a niektóre szczegóły sprostował co do Afryki, której ląd posunął znacznie dalej ku południu, oddzielając go Erytrej-skiem morzem od Azyi. W czasie, gdy światło geograficznej wiedzy gorzało coraz jaśniejszym płomieniem, w ognisku, roznieconem przez Ptolomeu-szów, zatliła się jej iskierka na dalszym zachodzie i jak tu Aleksandrya wystąpiła w roli spadkobierczyni po wydziedziczonych Atenach, tak na gruzach, z właściwą Punnom zazdrością tającej swe ziemioznawcze nabytki Kartaginy, zatknęła swój sztandar zwycięski wszechwładna Roma. Już to samo, że zdobytej krainie nadaną została trafun-kowo zapożyczona od pierwszej miejscowej ludności pochodząca nazwa Afryki, rozciągnięta później do całej trzeciej części świata, zasługiwałoby wzmiankę w dziejach nauki; ale prócz tego zdobywcy zaznaczyli swój pierwszy krok donośniej szą naukową czynnością. W roku zburzenia bowiem Kartaginy (146), przebywający w Rzymie grecki historyk, Polybiusz, odbył wyprawę z wysłaną przez Scypiona Emiliana eskadrą, dla obeznania się z zachodniem wybrzeżem, i miał do-trzeć aż do Senegalu; niedokładne jednak wska-

zówki co do odległości rzek i przesadny opis żyzności Libii, odbierają naukową wartość jego opisowi. Daleko prawdziwszym i ściślejszym był w swoich relacyach inny podróżnik, geograf Stra-ton (66 —■ 24), który kilkakrotnie zwiedził północne wybrzeże Afryki, podzielił ją na część żyzną i pustynną, i tę ostatnią, ze względu na rozsiane po niej oazy, do pstrej skóry lamparciej przyrównał; szukając w niej źródeł Nilu, zwrócił nawet uwagę na różnicę w rozgałęzieniu lądu między Europą i Azyą z jednej, a Afryką z drugiej strony, chociaż nie domyślając się jej rozległości, nie przyznaje jej jeszcze godności odrębnej części świata, w przekonaniu, że nio dorównywa ona Europie. , Pomimo to, w oczach zagarniającego całe Śródziemnomorskie pobrzeże Rzymu (mare Ro-manum), Afryka stopniowo nabiera coraz większego znaczenia; nietylko bowiem, wraz z Sycylią, jest spichrzem i żywicielką rozpróźniaczonej i rozbawionej ludności wiecznego grodu, ale nadto staje się widownią wypadków, wpływających na losy rzeczypospolitej. Dość przypomnieć rozstrzygnięcie zatargu o władzę między Cezarem a Pom-pejuszem i jego stronnikami (Egipt i Tapsak i historyczne: teneo te Africa), między Oktawianem a Antoniuszem, gdy przedtem, w czasie utworzenia się drugiego tryuinwiratu, Afryka, wraz z przyległą i poniekąd pokrewną Sycylią, stanowi trzeci dział Lepida, rychło zagarnięty przez przyszłego Augusta. Nic więc dziwnego, że: semper aliquid novi ex Africa stało się obiegowem przysłowiem w stolicy ówczesnego świata, a wyrazem tego żywego zajęcia musiały być usiłowania: przedrzeć się w głąb tajemniczej krainy. Do takich wypraw należy przedsięwzięta na rozkaz Augusta, w 19 r. przed Chr., przez Corn. Balbusa. Puściwszy się z Małej Syrty (dzisiejsza zatoka Kabekko) przez Phasanią (Feszan), przebył Czarne Góry (Cz. Ha-rudź), zdobył Cylladę (dziś. Zuilę), Cydames (Ga-dames) i dotarł aż do Germy, stolicy Garaman-tów, gdzie uwieczniwszy czyny swe pomnikiem, którego szczątki dotąd istnieją, wrócił odznaczony świetnym przez Augusta tryumfem. Inna wyprawa, na rozkaz Nerona urządzona, a mająca swą doniosłością przewyższyć poprzednią, miała za cel odkryć źródła żywiciela Egiptu i wychowawcy »ludzkości, Nilu, lecz dwaj jej przewódcy, centu-ryonowie (Sept. Severus i Jul. Maternus), uwiązł-szy w nieprzebytych moczarach Białego Nilu, kładących kres wszelkim w tym kierunku usiłowaniom, z niczem powrócili. Odtąd hasło: Caput Nili quaerere, stało się aż do naszych czasów ró-wnoznacznikiem czegoś w rodzaju kwadratury koła, lub perpetuum mobile, niedostępnego do wiązania, a podrażniona niepowodzeniem wyobraźnia wstąpiła na szerokie pole dziwacznych domysłów. Znalazły one odbicie w pismach rzymskiego geografa, Pomponiusza Meli, który, hołdując przypuszczeniu Arystotelesa: istnienia południowego, odgrodzonego oceansm lądu i zaludniając go pegazami, sfinksami i innemi dziwolągami, tam także umieszcza w rozmaitych stronach świata upatrywane źródła wielkiej rzeki, każąc jej wy-

Bo art. Afryka.

L~s"

Pt

î! !

Cf

-a

ï -I“

-¥.!

Równik

ailuusai

/ * A

Л*\j?i

<s£j

•V

v*

«s

cf

- Y vk'--'⁴

i,®

4"

\l F

•"

4)

rt

POL

j£.......

UN*

,<J>

I&W

,_____JŁ

N jfô 0

s®Vb f

łjejęĘ' f

'Y#fE j4

o Rf-:

ШЙ -

*V[?‘

/;

vt:vlia

JM

0° (ifveuw.

Й*

»0

« ptl

I’i

tk

•h RF

t-

Boi-flc

La®'

üi

*ë

---y^.4^5Btzn.~::i^^^L-ag^i-i :: ^-ÿssâsr^r^iZÆLTBp

У % !

M

(P

U-.

X\Va ok o4c 1: 2 oo, oo о

-J-

О^эаЛ. inn^

•AV<ß2S

1 I ¹ *' V; (I

S»

тгшге

Wt Chaiseid

S,

U«I1LfH»-y

Л\

Ч-Ш

Y2

S

—тгтИ

N*

1Ц1.1

l    ^ "

{►

"Я

•W'

'ml ! ’muer T

шШЬ

fl|5/ 0

& ,„vA pffwW

il

•>

at j

■^4ШН

ШшШ

WV«r

Bri

"'I........j r;-

■A >>%**

InüMSä 'V

- Q чЩу. 4 \ -|‘4.p 1Г

'O

ÂA

eç i

M\1ct 4,

sil

йй

•;

\4

ШГ

:4

■vfe

fe

.SlV

PS

Иг

*f\S

.yo

ïif

Id

0 j|y

I“*⁵'

Il

-*L-

Jr.

Mavo tła

X"

ЛГ

CO

г*

VI

l.y

,r*>

4$

Ayyÿj(\ *<nn

.....

■¥§f

#Ж'Я i />

°G Ч^Л

44 ж '

ч»ж

олчоЛо

9'i.

¹ ^ d?0

MS

.......₄l

rj

А Ф-

V Jraąi

[ÄBbaC

S|

f ‘

W f -' АУ

Ш+-

s.....

/•;

« /. r

Y'--.    -.2........»

Y'¹“''

®*rt®

ils/ A»

•■•s'

!...

..............4

u4.....4»

L.nUWtÇHilltKu. [win

ant

Л"'"'"“

4--J

дКуй

iTmj

1ёфо 'ifti

ЩМк

' SYi^YY

Este.

tfPl'Yitf

IsJs^-Ÿ'- -h

•ao

wt

ГГ

хЩ§

ikdy

•N

***

ЕЩфЖ!¹

H*

>&r>

?-

Tn

.rn pjyY J?0<

•efj

Tj

•:

•oo

■q

я

>3

ïfV if

rV¥W\

BmĄi»»jjkS

йк*

___£L.

rVNpi JB

ЖМщт

Л Шя

|RJ4

»Шгт.-

' 1Ш

—! l_SS.4w^

" ..

-r-.....    ,'w

j»

CC j:

ЯРГЖ I „a , Ы'"--

•4    ^

*<v

Ł \лЧ

Г o⁴

УУ^Annobon ⁰ V

Benguel

Jtosamedes

' *|

--

KilôiuxXtl z от O

ЯЕ

fj

ïï

г ^Ép

агргпгруг fiJÇ'J C .

./

.4SS

ariizbu

;j$

№

|3

RYA

' *51 9    5 ‘*C- - , I VV '' xç, У К

Ш ® ЩМ

§o“f'.......'/у V

ÆÉllÜ

Y.>b'£l;

rt«s.

и hi s town

ьз

ILSP

"M « ÆT /

.Aquinas

ftruh^ 6Щ\

тэатэВ 'uai>q\m>T)

^ftzozs ŁT) dn >x>cbi cm

ip

ii

Ш11813«и

da\ mxiiuo »J vaoj|

7 ;?■-

•2§

A\

/SK

йь«*

•\

Ivans ta

:s

_s

„    ul⁹⁰^

Olń^Otnj.0 Ultyp nt o-g< tn«B<tKx

|:4

(m:

?__

й

G.On

"***

%%

-a

______4

T ù^y\i Krjy<

этг|1!

im.i» iut»|

СО

Д-—

‘I

ml

•-

!/%

'V.'

-e

/ \Terceira

McUlejrato‘a

Сч

î , V    и

i •'•VW.    I

fi

Azoiy -•

Prz.Uojad

• »4

•^ 5    >

U \

“re/' VlALX «

JY|ÿ<Me

MV

f y| V4 ^

V g 44 V

Y>4VC g '

k?

Cf S?Be

Po s i adło s ci

L_] inwielskie L_J niemieckie

Г 1 włoskie

i_] francuski

I U poihigalskie —J Kongo

Il I

Il I

îl 1

_L.    *N» k*

kl

S' V

państwa Кто/'

i i,

II

'"4

£\

li

PnZ.bi

fortemU

*5

sinory

Jî

-0

Ascension

-Dwetnß&om.

vjR?fiAY

-i-iKai K«

mmm

Шл

I*

ï

ÎWCU)

s!

g!

01

*3j

i!

Ьи

LjI

ха |ix N

sH ^__

1i

S!

i-----'

ii

S¹

Po działka = 1 : 40,000.000

I

«i

Kilometry 1113* t ° готика

y//,

Л .Ю El

Zielo

DŸu.£o*C l:40oOOOOO

.2

ïmrzyÔ się w naszym lądzie dopiero po przebyciu wprzód podziemnej podróży pod dnem odgraniczającego dwa lądy oceanu. Trzeźwiejsze nieco są poglądy Pliniusza starszego i króla Numidyi, Ju-by, którzy musieli czerpać swe wiadomości z pewniejszych, a nam nieznanych źródeł. Wszystkie te niepewne, a z sobą sprzeczne domysły, pomnożone wskazówkami troskliwie badanych żeglarzy, posłużyły za materyał Klaudyuszowi Ptolomeu-szowi, uczonemu geografowi, piszącemu przy końcu Ii-go w. przed Chr., do ułożenia swego sławnego dzieła, które nietylko ustaliło pogląd na ustrój świata, uważany aż do naszego Kopernika za nieomylną wyrocznię, ale przez całe średnie wieki stanowiło jedyne źródło wszelkiej geograficznej wiedzy. Szczególną wartość nadawały mu dołączone cztery mapy, chociaż, jako z drugich rąk powzięte, krytycznie z sobą niezestawione i pod względem wymiarów nieujednostajnione, do wielu graficznych błędów doprowadziły. Tak np., o szóstą część zmniejszony obręb równika, spowodował zwężenie lądu ku południu od Egiptu, a oparcie się na wskazówkach żeglarskich o rozciąganiu się lądu azyatyckiego za zatoką Bengalską, za równik i skierowaniu się Afryki ku wschodowi, dało powód do zrośnięcia się ich w jeden ląd, przez co ocean Indyjski stał się wewnętrznem morzem. Za to wiele faktycznych danych, np. pierwsza pewna wzmianka o istnieniu w zachód. Etyopii wielkiej rzeki, o źródlisku Nilu z błotnistych jezior, rozciągających się u stóp gór Księżycowych, dopiero świe-żemi odkryciami stwierdzonych zostało. Burza dziejowa, nadciągająca z północy w postaci tłumów najezdniczych barbarzyńców, gdy wewnętrzne spo-łeczeóstwa, pod naciskiem mającego je odrodzić chrześciaństwa, chwiać się zaczęły, w inną stronę skierowała powszechną uwagę, odwracając ją od badania wnętrza Afryki. A jednak północne wybrzeże tej części świata, będące zarazem południo-wemi krańcami ucywilizowanego świata, nietylko czynny udział wzięło w dziejowym tym ruchu, ale stanowczy wpływ na jego kierunek wywarło. Tak np. rozwijająca się chrzęściańska idea stąd wybitny swój charakter otrzymała w osobach dwóch wielkich działaczy: św. Atanazego W., jako pa-tryarchy Aleksandryjskiego, duszy i kierownika pierwszego soboru Nicejskiego, przez co jego imieniem Skład apostolski odznaczonym został i niemniej donośnego wpiywu na rozwój zachodniej teologii, biskupa Ilippony, św. Augustyna (398 — 430); w pustyniach też Tebaidy zawiązało się zakonne życie, cechujące dotąd klasztorny obyczaj na wschodzie. Niemniejszą rolę odegrała Afryka w dobie wędrówek narodów: tu się bowiem zatrzymała najdalej zabiegła fala najeźdźców germańskich, a rozlawszy się w kotlinie starożytnej Kartaginy, jako król. Wandalskie, tryskała gwałtowną strugą na zniszczenie oszczędzonych przez poprzednie nawałnice w Rzymie pomników (455). Daleko donośniejszym i w swych następstwach trwalszym był wywołany nauką Mahometa prąd arabski. Zagarnął on cały obszar historycznej Afryki, niszcząc plony dawnej, a zasadzając na-

fcocrVlopedya l'owitzcclma Uusir.

siona innej kultury, która na drugo odosobnił* dwie sąsiednie części świata, a i obecnie nawet najcięższą kładzie zaporę dostępowi wpływu europejczyków. Odgrodzona od właściwego pola badań przez podbój arabski, pozbawiona naukowego nawet z niem wiązku, skazana na organizacyjną pracę nad własnym państwowym ustrojem, którego główną podstawą była religijność, często wrogo względem wiedzy występująca, długo poprzestawać musiała Europa na skąpych zaledwo okruchach tego, co nauka starożytna dawniej już była zdobyła. To też ze szcze-rem politowaniem poglądać wypada na ówczesne tak zwane mapy świata, gdzie skąpe geograficzne dane uzupełniały się wskazówkami o pobycie strasznych potworów, jak: płazy, bazyliszki, smoki, w które się dawniejsze sfinksy i pegazy przerodziły. Takiemi mianowicie były: praca Izydora z Sewilli, a za nim brednie, powtarzane i powiększane przez Honoryusza z Augustodanum (Au-tun), Ranulfa z Hydgen i innych; w końcu zaś upadek wszelkich nocyj geograficznych doszedł do tego stopnia, iż niektóre miasta europejskie znalazły się umieszczonemi na wybrzeżach morza Czerwonego. W szczęśliwszem pod tym względem położeniu znaleźli się Arabowie. Dzicy synowie pustyni, pomimo rozpalającego ich fanatyzmu religijnego, nie mogli się oprzeć urokowi greckiej kultury i z podpalaczy księgozbiorów stali się rychło ich gromadzicielami i pilnymi szperaczami. Idąc za właściwym swemu przyrodzonemu usposobieniu popędem do realiów, który im nakazał zająć się przeważnie matematyką i na niej opartą astronomią, przyrodnictwem, a z filozofii upodobać sobie naukę Arystotelesa, Arabowie nie mogli zaniedbać tak realnego przedmiotu, jakim jest ziemiopisarstwo; rychło też dzieło Ptolomeusza stało się dla nich kodeksem obowiązującym. ,Idąc za jego wskazówkami, wnet po opanowaniu Śródziemnego nadmorza, zapuścili swe zagony wewnątrz Sahary, a uganiając się za wypłoszonymi przez siebie krajowcami, znaleźli się u progu właściwego Sudanu. Wraz z hufcami wojowników, dających do wyboru islam lub niewolę, kroczyli ludzie nauki, wiedzeni ciekawością sprawdzenia i uzupełnienia wiadomości, podanych przez poważanego Ptolomeusza. Powstał ztąd szereg dzieł opisowych, złączonych z imionami: Ihn Haukala, Obeid’a el Bekri, Edrisi’ego, Abulfedy, Ibn Batuty i w. i. Za granicę odkryć Arabów na wscho-dniem wybrzeżu można uważać krainę Sofala, gdyż już w X w., odbiwszy od kraju Somalów, dotarli w końcu do przylądka Prądów (Corrientes). zakładając stopniowo po drodze dotąd istniejące osady: Melindę, Mombaza, Kilua, Mozambik; Śo-fala i inne. Od dalszego zapuszczania się wstrzymywała ich obawa przed strasznym skwarem, który, według wskazówek Ptolomeusza, miał unii-możebniać dalszą żeglugę. Poszanowanie powagi mistrza było tak wielkie, że płynąc ku południu, przypuszczali, iż jednocześnie posuwają się ku wschodowi, t. j. zbliżają się ku zachodnim wybrzeżom Azyi. Stąd pochodzi nazwa arabska

29

wraz

Madagaskaru: Kwomr, t. j. Wyspa księżycowa, jako przeciwległa głośnym górom, chociaż te o wiele bardziej na północ są położone. Na zachodzie Afryki Arabowie nie przekroczyli krańca, dostępnego starożytnym geografom, za to o wiele prześcignęli ich w wiadomościach co do wnętrza. Już sam obowiązek religijny pielgrzymek do Mekki, utrzymywał stałe stosunki z krajami podbitemi, naprzód z porzeczem Nigru, potem z okolicami jeziora Cad, nakoniec z Wadai i Darfurem, gdyż tą koleją szedł podbój, a nie w górę rzeki Nilu, którą jednak w każdej większej rzece Sudanu upatrywano. Z licznego zastępu wyżej przytoczonych podróżników, pozostałych zgoła dla Europy obcymi, jeden zaledwo przypadł na jej korzyść, którego dzieła, przełożone na język włoski, długo za jedyne źródło wiadomości o środkowej Afryce służyły. Był nim Al-Hassan-Elferi, pospolicie pod przybranem na chrzcie od imienia dostojnego swego kmotra, pap. Leona X., nazwiskiem Leo Africanus znany. Urodzony około r. 1488 w Granadzie, w przeddzień jej upadku, lata młodości i nauki przepędził w Fez, dokąd się z rodzicami przesiedlił i skąd swój arabski przydomek otrzymał. Od lat siedmnastu, gdy stryjowi, jako posłowi, do Timbuktu towarzyszył, w ciągłych zostawał podróżach, wzdłuż i w poprzek północną Afrykę skrzyżował, zwiedziwszy piętnaście państw murzyńskich, i owoc swych przygód w dziele naprzód po arabsku, a później na włoskie przez siebie przełoźonem skreślił, gdy pochwycony przez chrześciańskich żeglarzy, dostał się do Włoch i dworu papieskiego, gdzie dla swej nauki i zachowania się, wielkiego znaczenia doszedł. Co prawda, naukowy ten nabytek był cokolwiek spóźnionym, gdyż przypadł on właśnie w dobie tak zwanej „wielkich odkryć”, które nagle rozszerzyły widnokręg ludzkich wiadomości i wyjaśniły pogląd na oblicze ziemi. Punktem wyjścia i przedmiotem ściągającym uwagę, była zawsze Afryka, od podboju muzułmanów nieco zapoznana, i tu dwa południowo-europejskie ludy: włosi i Portugalczycy, zasługi swe w obec ziemioznawstwa zapoczątkowali. Pierwsi przez handlowe, żeglarskie miasta, jako swych przedstawicieli, nie samym kupieckim zyskiem wiedzeni, mieli zwrócone oko na Afrykę, nietylko jako na drogę pośredniczącą w stosunkach z Indyaini; służyła im też za podnietę w X w. powstała legenda, o istnieniu wewnątrz Afryki państwa arcykapłana Jana, które od Nubii do jakiejś złotodajnej rzeki rozciągać się miało. Utworzyła się ta legenda widocznie z zetknięcia w Ziemi św. z pielgrzymami z Abissynii, otwierając pole do usiłowań, mających na celu zawieranie stosunków, które, szczególna rzecz, w obecnej dobie dopiero swe urzeczywistnienie znaleźć mogą. Owocem tych usiłowań przedarcia się do Abisynii, były liczne kartograficzne prace, których liczba od początku XIV do połowy XYI w., całego dziesiątka dosięga. Z tych, na owe czasy kunsztownych prób, na szczególną uwagę zasługuje mapa Afryki, wydana w Wenecyi przez braci Pizigani w 1320 r., genueńska „Марра Mundi”

1351 r., takaż w pałacu Pitti we Flor. 1417 r. i Fra Mauro 1457 r. Na wszystkich, idąc za wskazówkami Ptolomeusza, skracano zbytecznie ląd ku południu, a nadawano zbyteczną rozciągłość ku wschodowi. Co się zaś tyczy wybrzeży zachodnich, znajomość ich ograniczała się do niewielkiej przestrzeni, zbadanej w XIV w. przez francuskich żeglarzy z Dieppe’u, a mianowicie do przylądka Bojador, lecz na domysł raczej umieszczano dalej ku południu złotodajny kraj murzyński Ganuya (Guinea) i zatokę Sinus Aethiopicus. Sprostować te błędy, uzupełnić braki, a przez świetne swe odkrycia dokonać obrysu Afryki, przypadło w udziale portugalczykom, którzy z sąsiadami swymi, hiszpanami. już przez samo geograficzne położenie zamieszkiwanej przez się krainy, mieli zadanie wyprowadzić żeglugę z ciasnych obrębów Śródziemnego morza na rozległy przestwór oceanu. Tu powzięto myśl, że Afryka może być dokoła objechaną i myśl tę postanowił urzeczywistnić znakomity książę Henryk, stąd nazwiskiem Żeglarza odznaczony. Od r. 1415, rok rocznie wyprawiane były przezeń starannie uposażone okręty, by, posuwając się wzdłuż zachodnich wybrzeży, dotrzeć do możliwego kresu. Obok tego, zbierano chciwie wiadomości o wnętrzu lądu, a zasłyszawszy o wielkiej śródlądowej rzece, której nazwę złotodajnej nadawano, domyślano się jej łączności z Nilem i przypuszczano, że tą drogą najłatwiej będzie można wejść w stosunki z tajemniczym kapłanem Janem (prete Joam). Już w 1456 r. Ca da Mosto dosięgnął równika, a chociaż po śmierci Henryka Żeglarza w 1480 r., nastąpiło pewne zwolnienie w żeglarskich wysiłkach, następca jego, Jan II, rychło je z dawną energią wznowił. B,. 1486 odkrytem zostało ujście Kongo, a gdy brzeg dalej nie zmieniał przybranego południowego kierunku, zaczęła się wyłaniać prawdziwa postać Afryki. Jan II w 1486 r. wysłał jednocześnie dwóch mnichów drogą lądową przez Egipt do Abissynii, a morzem Bartłomieja Diaza, któremu polecił w następnym roku dotrzeć do południowej kończyny Afryki, nazwanej przezeń, dla poniesionych strat od nawałnicy, Przylądkiem Burz, a przez uradowanego króla na Przylądek Dobrej Nadziei odtąd zmienionej. Jakoż w dziesięć lat potem, sławny Vasco di Gama, wpłynąwszy na wody oceanu Indyjskiego, otarł się o ujścia rzeki Zambezi, arabskie osady Mozambik, Mombazę, Melinę i stąd drogę na wschód ku upragnionej Indyi skierował. Dopiero w 1541 r., synowcowi znakomitego żeglarza. Stefanowi de Gama, który pierwszy przedostał się przez cieśninę Bab-el-Mandeb i otarł się o wybrzeża Abissynii, poprzednio w 1520 r. zwiedzonej, udało się dotrzeć do zatoki Suezkiej i w taki sposób dokonać zupełnego objazdu Afryki. W ciągu tych stopniowych odkryć, kilkakrotnie usiłowano je graficznie przedstawić a do najdawniejszych, już zupełnych map Afryki, należą karty Juan di la Cosa i Diego Ribera, 1521 r. Odtąd zadaniem dalszych usiłowań stało się rozszerzyć zbadanie wnętrza afrykańskiego lądu, co

///. Geograficzne położenie, granice, brzegopis, wyspy, rozległość. Wszystko to stanowi tak zwany rzut (przekrój, rozpostarcie) poziomy i jakkolwiek zależy od ukształtowania powierzchni, czyli wypuklizny lądu, zwykło rozpoczynać jego opis. A) Położenie. Afryka, jako południowo-zachodnia składowa część wschodniego lądu, sięga prawie na równą odległość po obie strony równika, a mianowicie do 37° szer. płn. i do 35° szer.* płd., co wynosi 72 stopnie, czyli 8,015 kim. (1.080 mil). Najbardziej północny punkt: przylądek Blanko, leży pod 37° 20’ szer. płn., kończyna zaś południowa, przyl. Agulhas (igielny), pod 34°51’ szer. płd. Co do długości geograficznej, ta wynosi nieco mniej—prawie 70 stopni, 7,490 kim., czyli mil 1,050, a mianowicie od przylądka Zielonego (Cap-Verde), przez który przeprowadzano umówiony, czyli pierwszy południk (zach. dług.) od Paryża 20", od Grynicza 177₂°, do przylądka Guardafui 79» (według poł. Paryskiego 50°, Gry-nickiego 5Г/₂°). Pomimo jednak, że szerokość i długość afrykańskiego lądu prawie ta sama, wielką tu stanowią różnicę rozciągłość i postać masy lądowej w dwóch przeciwnych półkulach. Gdy bowiem północna część jej przedstawia, nieregularny czworobok (trapez), o podstawie u Śródziemnego morza 7,000 kim. wynoszącej, część lądu afrykańskiego w południowej półkuli ma postać zwróconego ku południu, nieco przytępionego trójkąta. B) Granice. Afryka, zewsząd prawie wodą oblana, tworzy rodzaj zaokrąglone], odosobnionej wyspy, zrosłej z Azyą za pośrednictwem 125 kim. szerokości mającej, jakby lądowej, obecnie za- kanałem przecięte], szypułki międzymorza Suezkie-

wypełnia cztery ostatnie wieki. Jakkolwiek przedsiębrane one były bez z góry obmyślanego planu i prowadzone dorywczo, jednak stopniowo przyczyniły się do rozwiania fałszywych poglądów i sprostowania błędów, utrwalonych przez starożytnych kosmografów. Za długo byłoby wyliczać te pojedyncze, rozdrobnione naukowe zdobycze, dokładny ich opis znaleźć można w dziele d-ra Pt. Paulitschke: „Die geografische Erforschung des Afrikanischen Kontinents”, (Wien 1880). Od stu lat zaledwo datuje się nowa era badań tak zwanego Czarnego lądu, a mianowicie od czasu założenia Afrykańskiego Towarzystwa (African Association) 9 czerwca 1788 r. w Londynie. Zaczęto od wytknięcia trzech punktów wyjścia, na które przeważną miano zwrócić uwagę i prowadzić badania, a za wytyczne punkty wybrano: porzecze Kilu w północnej, Senegambię w zachodniej i Kaplandyę (ziemię Przylądka Dobrej Nadziei) w południowej Afryce. Towarzystwo użytkowało nietylko siły swojego narodu, lecz odszukując zdolnych i odpowiednio usposobionych innej narodowości podróżników, materyalnych środków i instrukcyj im dostarczało. W taki sposób zdobyli zasłużoną sławę ofiar poświęcenia swego dla nauki, niemcy: Ad. Overweg, Ed. Vogel i szczęśliwszy od nich badacz Sahary i Sudanu, Henryk Barth, nim za staraniem męża niespożytych zasług, d-ra Petermanna, nie zawiązało się w 1873 r., na wzór angielskiego, wyłącznie niemieckie towarzystwo (Deutsche Gesellschaft zur Erforschung Aequatorial-Afrikas). Nakoniecw 1877 roku, za sprawą i gorliwem poparciem Leopolda II, króla Belgów, założonem zostało „Brukselskie międzynarodowe Afrykańskie stowarzyszenie”, które za swoje zadanie wzięło usiłowania całego ucywilizowanego świata skupić i skierować ku zdobyczom nauki, stłumieniu hańbiącego ludzkość handlu, otwarciu pola dla osadnictwa i rynku dla handlu. To też każdy prawie dziesiątek lat naszego stulecia zaznaczonym został jakimś nowym w tym kierunku krokiem. Takiemi były wyprawy : Mungo-Parka, Barth’a, Rohlfs’a, Nachti-gall’a, Schweinfurth’a, Grant’a i Speke’a, Du Chaillu, Savorgnana de Brazza i w. i. A w końcu znaleźli się wytrwali podróżnicy, którym udało się południową Afrykę od jednego do drugiego brzegu przemierzyć. Na czele ich stoi wiekopomnej sławy Livingstone, Cameron, Silva Porto, Mattenci, Massari, głośny z zatargu z Anglią Serpa Pinto i głośniejszy nad wszystkich Stanley. W obec wytrwałych usiłowań tak licznego zastępu pionierów, wiedzionych czy to poświęceniem dla nauki i religii, czy mniej szlachetną podnietą (według przysłowia krajowców: „uczony podróżnik i misyonarz poprzedza kupca, posiłkowanego przez żołnierza”), coraz się zmniejsza białe pole, zalegające niegdyś wnętrze mapy Afryki. Ale ten zastęp, w ciężkiej walce z naturą i człowiekiem, nielitościwie został przetrzebionym; według pobieżnych obrachowań, ledwo trzecia część uniosła z niej nadwerężone zdrowie, większość złożyła głowy na pobojowisku. W tych strasznych

pasach nie obyło się bez udziału słabych sił niewieścich, żon: Livingstona, poszukiwacza źródeł Nilu, Samuela Bakera i czecha Holuba, które obudza-ły podziw w krajowcach, a bohaterska Aleksandra Tinne, wraz z matką i ciotką, pomnożyła liczbę smutnych ofiar. Trudno rozstrzygnąć, który z przodujących narodów Europy najwięcej tu zasług położył: na otwartą przez włochów i Portugalczyków drogę, francuzi, anglicy i niemcy wystąpili i w równej mierze o pierwszeństwo walczą, a ostatni, z początku na usługach Tow. Londyńskiego, dziś na własną rękę pracują i trzeba im oddać sprawiedliwość, że pracami swojemi dobrze się nauce zasłużyli (Barth, Rohlfs, Schweinfurth), a liczbą ofiar prawo posiadłości okupili (Overweg, Vogel, Beurmann, Munziger, bar. v. Decken i inni). I z innych też narodowości w tym szlachetnym pościgu znajdujemy, choć mniej licznych, przedstawicieli: z Czechów Hołub, Steckr, z Węgrów Magyar; nawet Polacy w tych rocznikach swe imiona zapisali. Na złośliwe zastosowanie do nas przysłowia o żabie, nadstawiającej nogi przy kuciu konia, można innem, bardziej trafnem: „według stawu grobla” odpowiedzieć, a to tern słuszniej, iż obok Rogozińskiego, Jawornickiego, Janikowskiego, możemy wskazać na poważny udział botanika Cieńkowskiego w naukowej wyprawie do Egiptu ruskiego uczonego, prof. Kowalewskiego.

go. Również styka się prawie na zach. z Europą ki. Między płaskowyżem Barki z jednej, a kra-w cieśninie Gibraltarskiej (dawnych Słupach Her- wędzią pogórza Berberyjskiego z drugiej strony, kulesa). W całej ,tej rozciągłości odgranicza Afry- rozściela się na tysiąc kim. płaskie, unieprzystęp-kę od Europy Śródziemne m., które uposażając nione przez mielizny i rafy, wybrzeże obu Syrt, jibficie w wyspy i półwyspy sąsiednie części świa- przerwane skalistym przylądkiem Mesurado (Msu-ta, poskąpiło tych korzyści północnym wybrzeżom rata), którym pustynia do morza się wdziera. Afryki. Dwie bowiem tego morza zatoki, W. i M. Od zetknięcia się z morzem Atlaskiego, czyli Syrta (obecnie zatoka Sydra i Gabeska), jeszcze Berberyjskiego pogórza, wybrzeże, zwracając się u starożytnych smutną sławę niegościnności zyska- ku północy, staje się bardziej urozmaiconem. Na ły. Od zachodniej strony półkolem zataczające się samym załomie przeciw portu Gabes, od którego wybrzeża Gwinei, stanowią, w zatoce tej nazwy, dawna zatoka Małej Syrty otrzymuje swą nazwę, prawie otwartą część Atlantyckiego oceanu, z dwo- leżą duże wysepki (Dżerba i Kerkena), a powy-ma mniejszemi zagłębieniami, utworzonemi przez żej przylądka Kapudjah (Ras-Kadyszach), prze-źuławy r. Nigru (zatoki: Benin i Biaffra). Ró- gradzającego od buchty Hammam et trzy inne, dro-wnieź wschodnia jej granica, opłukiwana przez bne, zaliczane przez włochów do ich posiadło-oc. Indyjski, nie posiada zatok, wyłącznie Afryce ści (Lampedosa, Linosa i Pantellarya), wysuwa przynależnych, gdyż zatoki: Adeńska, jak prowa- się na północ przylądek Bonn (Addar) dząca z niej do Czerwonego m. z jego północne- źytnych Promontorium Mercurii, skąd w jasną mi rozgałęzieniami cieśnina Bab-el-Mandeb, nale- pogodę wzrok dosięga Sycylii, nakoniec najwa-żą wspólnie do Azyi, chybabyśmy je uważać źniejszy wybrzeźny rozwój — stanowisko współ-mieli za wdarcie się oceanu, odrywające pokre- zawodniczki Rzymu, Kartaginy, w pobliżu dziwny przyrodą, budową i kulturą, półwysep Arabii, siejszego Tunisu, przedmiotu niemniej groźnego przez co nadwerężoną została pierwotna, jeszcze współzawodnictwa między dwoma pokrewnemi ro-bardziej zaokrąglona postać A., sercowatego trój- mańskiemi ludami. Od przylądku Farina (Ras-liścia. Daje się w niej spostrzedz brak nawet Sidi-Ali), aż do cieśniny Gibraltarskiej, wraca drobnych, ostro w,ląd zapuszczających się wrzyn- północne wybrzeże A. do pierwotnego wschodnie-ków, bo to, co na Śródz. m. uchodzi za zatokę go kierunku, przybierając coraz odmienne cechy. Tuniską (dawniej Kartagińską), a na południu za Występuje ono w postaci stromo z morza wy-zatoki: Stołową, Algas, Fałszywą i Delagoa, sama- skakujących, malowniczi poszarpanych skał, czyli loznacznemi, otwartemi buchtami. O) Br z ego pis. tak zwanego u krajowców ïyfu, przerywanego Poziome zatem rozgałęzienie Afryki ze wszystkich zrzadka płaskim, w laguny uposażonym stokiem, lądów jest najmniejsze, słusznie więc porównywa- Cała ta przestrzeń, na 1,400 przeszło kim. rozcią-ją tę część świata do „tułowia bez członków”, gająca się, obfituje w drobne buchty, któreby „pnia bez konarów”. Rozwój jej brzegowy wy- mogły służyć za dogodne przystanie, gdyby nie no-si 24,640 kim. (3,520 mil), co daje stosunek utrudniały do nich przystępu przeważnie panu-do płaszczyzny lądu jedności do 1,20Ó² ldm., lub jące gwałtowne północne wiatry, w połączeniu z górą 150² mil (157). W ogóle wybrzeża pół- z silnym, od Gibraltaru dążącym prądem. Od nocne są płaskie i piasczyste, na północnym za- czasu podboju kraju przez Arabów, stały się chodzie—skaliste, na południu—strome,, urwiste, kryjówkami, gdzie się czaiły statki zakłócających trudno przystępne. Z tych, wybrzeża Śródz. m., handel morski korsarzy, a które nazwę krainy wynoszące 4,200 kim., z początku są niskie i płyt- od miejscowej ludności Berberów wziętą, na kie, zwłaszcza na wsch. od ujścia Nilu i z równą Barbaryą zmieniły (Etats barbaresques). Koniec słusznością, jak Egipt, mogą być uważane za wy- temu rozbójnictwu, podbojem Algieru w 1830 r., twór tej rzeki, gdyż namuł jej nietylko wypełnił francuzi położyli i odtąd nabrały handlowego 400 m. kwadr, rozległe żuławy, dla trójkątnej for- znaczenia portowe miasta: Bona, Budżija, Algier, my nazwą litery greckiej, Delty, odznaczone, lecz Oran. Krańcowym kresem o tym charakterze po-zachodnim prądem niesiony, zamulił wschodnie morza są porty Ceuta i Tanger w cieśninie u pod-porty, zaczynając od egipskich (Peluzyum) aż do nóża skał, na kilkaset metrów wysokich, które sławnych fenickich. Dotychczasowe znaczenie han- wraz z urwiskiem Gibraltaru (Gib-el-Taryk) do dlowe Aleksandryi usprawiedliwia trafny wybór najazdu arabskiego pod nazwą Słupów Herkule-bohatera macedońskiego: miejsca dla uwiecznia- sa znane były. Zachodnią bramą wyjścia z olejącego jego imię portu, wówczas, gdy dla zabez- śniny Gibraltarskiej jest przylądek Spartel (Isz-pieczenia przyczółku nowego kanału," Portu-Said, berdyl), skąd właściwie zaczyna się oc. Atlan-musiano się uciec do wzniesienia tamy ze sztucz- tycki, rozciągłość wybrzeży którego obliczają na nego kamienia, dorównywającej nakładem pracy 10,300 kim. Z początku są one płaskie i pia-staroźytnym piramidom. Na 430 kim. na zach. od szczyste, a z powodu daleko w morze sięgaj ącychmie-Aleksandryi, a mianowicie od przylądka Akaba, lizn i wydm nader dla żeglugi niebezpieczne, płaskie i płytkie dotąd wybrzeże wznosi się w po- Od pierwszego wystąpienia portugalczyków, aż staci stromej, od 200 do 250 m. ściany, którą spa- do dziś dnia, znane są i unikane te zawady, da ku morzu płaskowyże Barka, z wyjątkowo a Ger. Rohlfs, przez urządzenie szeregu latarni przystępnemi dla wylądowania miejscami, wystar- morskich, zmniejszyć niebezpieczeństwo dla żeglu-czającemi jednak do przedostania się kulturze gi napróżno usiłował. Dopiero od zetknięcia się greckiej do wnętrza odłogującej obecnie Cyrenai- się z morzem połd. zachodnich kończyn Altasu,

u staro-

one

brzeg staje się przystępniejszym i tu szczególnie wyróżnia się miejscowość od przyl. Ger (Aferni), zabezpieczającego bardzo dogodny port Agadir, do przyl. Nun, leżącego powyżej ujścia czasowej rzeki Draa. Ten ostatni przylądek, aż do 1435 r., kiedy pierwszy raz portugalskie karawele go opłynęły, uważany był za kres możliwej żeglugi, usprawiedliwiając pochodzenie swej nazwy od łacińskiego wyrażenia non plus ultra (jak nazwa żyznych nadbrzeżnych błoni tell od tellus) Stąd bowiem występuje w całej swej ponurej grozie wybrzeże Sahary, z jego ruchomemi piaszczystemi wydmami i coraz dalej posuwającemi się mieliznami, tern bardziej niebezpiecznemi, iż z ustaniem działania z lądu wiatrów statecznych (pa-satówr), otwiera się swobodny wpływ skręcającemu się ku południu krańcowemu strumieniowi prądu zatokowego (Golfstromu), unoszącemu na pewną zgubę zbłąkane okręty. To też niegościnne to wybrzeże, ciągnące się na 1,700 kim. aż do ujścia Senegalu, zasiane jest szczątkami rozbitych okrętów, jako śladami kilkowiekowych klęsk, a czyhanie na nowe ofiary stanowi jedyny prawie środek do życia, nędznej liczebnie i fizycznie, mau-rytańskiej ludności. Tę smutną jednostajność nadwerężają dwa wydatne przylądki: pod 26° Bojador (od bojar—odbijać) poczytywan" za zachód. kraniec lądu, wiążącego się niegdyś z zapadłą w morze bajeczną Atlantydą, a której szczątki widziano wr przyległych wyspach Kanaryjskich i jeszcze dalej rozproszonych: Madeirze i Azorskich; drugi zaś, na wiele kilometrów ciągnący się, o trzech szczytach piasczystych, Blanko (22° 20’) osłania zabezpieczoną prócz tego przez drobne wysepki buchtę Arguin. Dopiero od ujścia Senegalu zaczyna wybrzeże podawać widoki na handlowe korzyści, to też przybycie w r. 1444 flotylli, z 6-ciu karawel złożonej, stanowi epokę w rocznikach odkrywczej żeglugi. Chociaż brzeg nie wiele jeszcze zyskuje na wyniesieniu, ale już między ujściem dwóch przystępnych rzek wznosi się przylądek, stanowiący istne ze swym poprzednikiem przeciwieństwo, jako gęstym lasem pokryty i stąd Zielonym (Cap Verde) nazwany, który wraz z przyległą mu wyspą Goreą r. 1455 przez znakomitego żeglarza Alf. Ca da Mosto został zwiedzony. Odtąd zaczyna się systematyczne i pilne badanie wybrzeży. Od Zielonego do przyl. Palmowrego, brzeg zwraca się ku wschodowi, aby stąd stanowczo wschodni przybrać kierunek. W tej pierwszej części, wybrzeże przedstawia się urozmaicone wielką obfitością utworzonych przez ujście rzeczne limanów, mierzej, wysepek i przylądków (Rio-Grande, Bissao, Sier-ra-Leone, Monte Mcsurado i in.), stąd też, od czasu pierwszego zjawienia się portugalczyków, pokryło się ono osadami, podzielonemi obecnie, prócz pierwotnych odkrywców, między dwa zachodnie ludy: francuzów (Senegal) i anglików (Gambia); a co ważniejsza, że tu miały miejsce pierwsze, niezbyt dotąd udatne próby, dostarczenia murzyńskiej rasie środków do samoistnego rozwoju Usada Freetown i Rzeczpospolita Libcrya). Od przyl. Palmowego, gdzie brzeg ściśle wschodm kierunek przybiera, staje się on do tego stopnia niskim i płaskim, iż bardzo często drzewa za jedyne wskazówki do oryentowania się dla okrętów służą. Dwa tylko wydatniejsze punkty, noszące nazwy przyl. Trój szczytowego (Très puntas) i Cap-coast, jednostajność tę przerywają. Zamulone ujścia drobnych, nadbrzeżnych rzeczułek, bezpiecznego schroniska nie dają, a starcie się dwóch przeciwnych, spotykających się w Gwinejskiej zatoce prądów, wylądowanie niezmiernie utrudnia. Pomimo to wybrzeże całe, pod mianem Gwinei Wyższej znane i bogactwem swych płodów nęcące, stało się polem ożywionego ruchu handlowego, który rozmaite jego części od przedmiotu wywozowego odznaczył, jako wybrzeża: pieprzowce, słoniowej kości, złote, niewolnicze. Zwłaszcza na dwóch ostatnich rozsiadły się liczne angielskie i francuskie osady, które prócz handlowych celów, pełnią cywilizacyjne posłannictwo, powściągając objawy najdzikszego barbarzyństwa dwóch państw miejscowych: Aszanty i Dahomey’u. Kąt zat. Gwdnejskiej wypełnia czworoboczna nizina, wytwarzająca przez to dwie pomniejsze: Benińską i Biafarską, z czterema, w szeregu po sobie następującemu Gwinejskiemi wyspami. Nizina ta, utworzona namułem trzeciej pod względem wielkości z rzek afrykańskich, której ujścia, pomimo głuchej o górnyju jej biegu, jako Nigru, wieści, nie domyślono się w 22 odnogach rzeki Kworry, przedstawia gęstym, nieprzebytym, mangrowowym lasem porosłe żuławy, które z początku dla zabójczego klimatu pod nazwą Cmentarza europejczy-ków, obecnie, dla wywozowego produktu, pod nazwą „ Wybrzeża palmowego oleju” uchodzą. Wscho-duia ściana zat. Biafarskiej, od przyl. Amboser, stanowiącego podstawę wulkanicznego szczytu Kamerun, zwraca się ku południu, rychło się zniża i w okolicy podrównikowego przylądka Lopes tworzy przepełnione lagunami, niezdrowe moczary, ale obok tego obszerne rzeczne limany (Ogowe, Gabun), mogące służyć za dogodne przystanie. Wszystkie je jednak pod tym względem przewyższa dalej ku południu posunięte (6° płd. szer. i 30° dług.) ujście rzeki Kongo, tej głównej tętnicy wnętrza południowej Afryki, nabierającej obecnie pierwszorzędnego znaczenia. Stroma i mało dostępna okolica przyl. Negro (16° sz. płd.) i Frio znowu się zniża, a choć aż do południowej kończyny obfituje w obszerne i bezpieczne buchty (Bybia, Wielorybia, Angra-Pe^uena, świeża zdobycz niemców, św. Heleny, Saldanha), lecz brak zupełny wody i roślinności czyni je mało użytecznemi. Południowy kraniec Afryki, przy znacznem wyniesieniu i wielkiem urozmaiceniu swego wybrzeża, przedstawiałby nader dogodne stanowisko, gdyby nie gwałtowne nawałnice, wywoływane ścieraniem się przeciwnych morskich prądów i krzyżujących się wiatrów. Stąd nietyl-ko słynnemu przyl. Dobrej Nadziei nadaną była pierwotnie nazwa Burzliwego, ale południowej kończynie lądu przysługuje — Agulhas, t. j. Igielny, od dostrzeganego tu wahania się i nachylania

igły magnesowej, tem niebezpieczniejszego dla że- Atlantyku (Azorskie, Madeira, Kanaryjskie, Zie* glarzy, iż przylądek jest okolonym daleko sięga- lonego przyl., czyli Kapwerdyjskie, Gwinejskie), jącą w morze płytką mielizną tegoż nazwiska, lub u połudn.-wschodniego, na oceanie Indyjskim Od przyl. Agulhas do buchty Algoa, z dogodnym (Komorskie, Seszelskie, Amiranckie, Maskareń portem Elżbiety, południowe wybrzeże na 480 skie), zwrócone są one w otwarte przestworze kim. utrzymuje południowy kierunek, chociaż oceanu, nie zaś ku sąsiednim lądom. Otóż, jeżeli opłukujące je wody, uważane są za przynależne do w pierwszej gromadzie, t. j. w Kanaryjskich, Ma działu oceanu Indyjskiego, stanowiącego na roz- deirze i Azorskich, widzą słabą wskazówkę, uza^ ciągłości 7,700 kim. wschodnią granicę Afryki, sadniaiącą mętne podanie Platona o zapadłej Z tych, na dwóch trzecich częściach odległości, w ocean Atlantydzie, z tem większem prawdopo-a mianowicie aż do przyl. Guardafui, przypada dobieństwem, bo na podstawach przez świat or-zaledwo trzy niewielkie w ląd zagłębienia, buchty: ganiczny dostarczonych, w tem drugiem ugrupo-Delagoa, Sofala i Zanzybar. Z początku do przy!, waniu wysp można upatrywać szczątki w trzecio-Corrientes (przyl. Prądów), dla gwałtownych z ka- rzędowej epoce zanurzonego lądu, któremu geo-nału Mozambickiego pędzących i o strome, bujnie logowie nazwę Lemuryi (od cechowego czworo-zalesione wybrzeża uderzających prądów tak na rękiego zwierzęcia) nadają. Rzeczywiście Mada-zwanego, napotykamy Port-Natal (przyl. Świąt gaskar, pomimo swego bliskiego sąsiedztwa z lądem Bożego Narodzenia), jedyne wrota do wnętrza Afryki, dla dzielącego je gwałtownego prądu, ma bogatej i zdrowej krainy. Lecz od zat. Delagoa zbyt utrudnione stosunki, co się odbiło nietylko wybrzeże się zniża, staje się przepełnionem sze- na różnicy we florze i faunie miejscowej, ale na rzącemi zabójcze wyziewy, zwłaszcza u ujść rzecz- ludności, więcej cech wspólnych z rasą malajską, nych (Limpopo, Zambezi), moczarami i takiem na zamieszkującą archipelag Indyjski, mającej, niż całej prawie swej rozciągłości pozostaje. Stąd z przyległą murzyńską; jeżeli zaś w mieszkańcach ważniejsze handlowe ogniska powstały nie na sa- południowej części daje się spostrzedz pewne polnym lądzie, a na przyległych mu przybrzeżnych krewieństwo z ludnością południowej Afryki, trze-wyspach, jak: Mozambik, Kwiloa, Zanzybar, Mom- ba to odnieść do przesiedlin późniejszej daty. basa. Trójkąt, przylądkiem Guardafui zakończo- Inne, odrębnie leżące wyspy, wszystkie prawie są ny, niegdyś odznaczany mianem wybrzeży Adżan wulkanicznego pochodzenia i w ścisłem zostają i Adel, obecnie pod nazwą krainy Somalów zna- połączeniu z wulkanami nadbrzeżnemi, jak np. ny, posiada brzegi wysokie, urwiste, pozbawione cztery wyspy Gwinejskie w jednym ciągu zostają rzek i prócz rzadkich przystani (najważniejsza z lądowym wulkanem Kamerun, albo są to poje-Seila u buchty Tadżura), mało dostępne. Niego- dyncze, odosobnione, wygasłe już wulkany, jak: ścinność tej krainy, bądź dla ustroju brzegów, wyspa Wniebowstąpienia (Ascencion), słynne wię-bądź dla krzyżujących się prądów i długotrwa- zienie Napoleona I wyspa św. Heleny, będąca łych gwałtownych wiatrów (musonów), znalazła szczątkiem bazaltowego krateru i gromada wysp wyraz w przezwie przyl. Ras-Asir na „Strzeż się!” pod 37u płd.-szer., pośrodku Atlantyku leżąca, i w nacechowaniu wejścia do morza Czerwonego z główną, Trystan da Cunta, będącą również kra-nazwą Cieśniny Łez (Bab-el-Mandeb). Niemniej- wędzią zapadłego krateru. Jedyny wyjątek sta ■ sze niedogodności przedstawia m. Czerwone, omy- nowi wyspa Sokotra, czyli Sokotora, na oceanie wające Afrykę na rozciągłości 2,100 kim. Wy- Indyjskim, jako dalszy ciąg przerwanego na przyl. brzeża jego są również strome, skaliste, bez wo- Guardafui afrykańskiego lądu. dne, niezdrowe i otoczone koralowemi rafami, IV. Budowa powierzchni (wypuklizna). Jakkol-w czasie zmian przypływowych i wietrznych wiel- wiek znaczny jeszcze obszar Afryki pozostaje niece niebezpiecznemi. Lecz niezmierne znaczenie znanym, lecz z tego, co dotąd udało się zbadać, drogi morskiej do Indyj przez kanał Suezki, są- można powziąć dostateczne o jej całokształcie siedztwo Egiptu i Abisynii, mających przyszłość pojęcie. Otóż cztery główne cechy znamionują przed sobą, każe europejskim ludom ubiegać się oblicze wypuklizny tej części świata. Naprzód o zdobycie tu trwałego stanowiska. Do odwiecz- wyłączna przewaga wyżyny nad niziną; powtóre, nie z sobą współzawodniczących mocarstw Anglii bryłowaty charakter tej wyżyny, pochodzący z bra-i Francyi (wyspa Perim, Zeila, Berbera do An- ku jej rozczłonkowania i dolinowego rozwoju, glii; obok Tadżura franc.), przyłączyli się ostat- przez co pogórze, prawie nawet w nadbrzeżnych niemi czasy włosi (Assab). D) Wyspy. Z bra- krawędziach, nie okazuje się w postaci łańcucho-kiem rozgałęzienia i z niekorzystnem ukształto- wej; potrzecie, z wyjątkiem wulkanicznemi siła-waniem brzegów, idzie w parze wielkie ubóstwo mi wy dźwigniętych mas (Kenia, Kamerun, Abi-świata wysp, które ani swą rozległością i liczbą, synia), nigdzie nie wznosi się do wielkiej wyso-ani rozkładem, nie przyczyniają się do ułatwienia kości, a z przyrody swego składu i sposobu po-przystępu i ożywienia stosunków’ z tą odosobnio- wstania, szczyty przybierają tu bardzo często po-ną częścią świata. Wszystkie bowiem one, za wy- ziomą, upłazistą formę, co im nazwę gór Stoło-jątkiem stanowiącego świat odrębny Madagaska- wych (Amby) zjednało. Nakoniec w przeważnem ru, są drobne, wulkanicznego pochodzenia i roz- jej pochyleniu, daje się spostrzedz kierunek od proszone, gdzie zaś daje się spostrzedz większe płd.-w. ku płn.-z., t. j. ze stokiem ku Atlantyko-ich nagromadzenie, jak np. na dwóch przeciwle- wi, którego wybrzeża w obu światach zroszone głych stronach: u półn.-zachodniego wybrzeża na są olbrzymiemi rzekami. Chociaż Afryka przedstawia się w postaci jednolitego, z głębi oceanu wnina ta, do 1,000 m. przeciętnej wysokości do-wynurzonego płaskowzgórza. dla poszczególnego chodząca, zmienia swój pozór w sposób rażący, rozpatrzenia budowy jej powierzchni, przyjęto stosownie do pory roku: w czasie posuchy spalo-podział na dwie części: południową, węższą, lecz na i zeschła do twardości ceglanego klepiska, o znaczniejszem przeciętnem nad poziom morza wy- ożywia się w porze deszczów bujną roślinnością, niesieniu i stąd Afryką Wyższą nazwaną, i bardziej nacechowaną wielką obfitością cebulkowych kwia-w kierunku równikowym rozszerzającą się pół- tów, które dostarczyły Holendrom ozdoby dla nocną czyli Afrykę Niższą. Idąc za epokę sta- ogrodów i których hodowla wyrodziła się w na-nowiącem dziełem Kar. Rittera, rozgraniczająca miętność, znaną niegdyś pod nazwą kwiatomanii. je linia da się przeprowadzić od zatoki Biafra, Od północy Karra odgrodzona jest od porzecza czyli góry Kamerun, do cieśniny Bab-el-Mandeb, rzeki Orańskiej (Oranje), które przedstawia na-albo raczej do najdalej na wschód wysuwającego przemian żyzne lub pustynne miejscowości, nie się przyl. Guardafui. A) Afryka południowa pozbawione ruchomych wydm piasczystych (jak czyli wyższa. Przytępiony trójkąt połudn. Afry- np. góry Karri-Karri), pasmem gór, od 1,500 do ki, przedstawia się w postaci potężnej, nieco we 1,800 m. wysokości, noszących nazwy Boggeveld wnętrzu zagłębionej (1.000 m.), ku wybrzeżom na zach., Nieuweveld na połd. i Snieżnemi od zaś bardziej się wznoszącej wyżyny, skąd gwał- wschodu, gdzie najwyższe szczyty, jak Spitzkop. townie ku morzu spada upłazistemi stopniami czyli g. Kompasu, do 2,500 m., utrzymują śnieg (tarasami), wytwarzając bardziej wyniosłe, górzy- większą część roku. Ku zachodowi również kra-ste krawędzie. Stąd przyrównywają Afrykę do wędź zachowuje prawidłowy, upłazisty ustrój: koryta (Mulde), raczej do niecki (porów. W. Nał- zwłaszcza od ujścia r. Kunene aż do zatoki Bia-kowskiego art. w „Geogr. rozumowej”), o zaklęsłem farskiej, towarzyszy wybrzeżom stroma ściana, wprawdzie, lecz znacznie urozmaiconem dnie, ze nie mająca innej nazwy, prócz ogólnej wportu znacznie wzniesionemi brzegami. Największego galskim języku: Serras, rozróżnianej na S. Com-wyniesienia dochodzi ta krawędź w północno- plida lub S. da Cristal, uogólnianych w podręcz-wschodniej stronie, w pobliżu równika, gdzie wrzno- nikach jako góry Dolno-Gwinejskie. Przeciętna szą się szczyty, wulkaniczną siłą po nad śniego- wysokość ich dochodzi 1,500 — 1,800 m., tylko od kres wydźwlgnięte, jak: Kenia, 5,400 m., i Kili- północnego ich krańca wyosabma się wulkanicz-mandżaro, 5,700 m. wysokości mające, i te to na sterta, Kamerun, wyskakująca nagle do 4,000 właśnie, trwałym śniegiem pokryte stożki, mogące m. wysokości. Wnętrze Wyższej Afry-być łatwiej od wybrzeża morskiego spostrzeżone ki. Rozległe wnętrze tego, z trzech stron okolo-(udało się to pierwszym: Rebmanowi i Krapfowi, nego zagłębienia, na które obecnie zwrócona po-niem. misyonarzom), zdawałoby się słuszniej za źądliwa uwaga ludów Europy, nio stanowi jedno-Księżycowe góry starożytnych poczytywać, niż po- litej płaszczyzny; owszem, jak bieg biorących stąd górze dalej w głąb lądu, w krainę trudno przy- początek i w dwie przeciwne strony kierujących stępnych jezior posunięte i znacznie od nich niż- się rzek wskazuje, rozkłada się na dwie kotliny, sze (Gambarra, 4,570 m., Uzumbiro, 3660 m.) rozgraniczone rzecznym wododziałem: południowrą Dalej, ku południu, krawędź ta znacznie się zni- i północną — centralną. Nietyle budowa powierz-ża w górach Nguru i Rubeho, odgradzających od chni, ile klimatyczne warunki, a mianowicie obfi-wnętrza pomorze Zanzibaru, lub przecinających tość i rozkład wodnego opadu, wytwarzają tu kra-bieg Zambezy (Milaudżi, Zomba, Morumbata, do jobrazowe różnice i pod tym względem, zwłaszcza 2,500 m.), objętych niegdyś ogólną nazwą Lupa- południowa część, odznacza się większą rozmaito-ta, od wąwozu, przez który rzeka do morza się ścią od porzecza orańskiego, podzielonego między dostaje. Dalej jeszcze, za rz. Limpopo, nazwę posiadłości brytańskie i holenderskich przesie-Smoczych (Drakenberge) lub u krajowców Kwat- dleńców, Boerów ; stąd kraj coraz bardziej traci na lambo przybierają, aby za pośrednictwem ogniwa żyzności i nakoniec przechodzi w tak zwaną pu-Rynoster i Bambeos (1830 m.) z górami Kaplan- stynię Kalahari, właściwie na 2,000 m. wzniesio-dyi się połączyć. Najbardziej prawidłowo, bo ną, stepową, drobnym krzewem porosłą płaszczy-o trzech, dających się łatwo odróżnić piętrach, znę. W miarę zaś, jak przerwa między dwiema w spadku swym ku morzu krawędź ta na połu- porami deszczowemi wzrasta, wzmaga się ożywie-dniu Afryki występuje. Pierwsze piętro stanowi po- nie organicznej przyrody, która na północ za komorze 80—100 m. przeciętnego wyniesienia ma- tliną jez. Ngami, na rozgraniczu dwóch wielkich jące, z pojedynczemi szczytami dochodzącemi do rzek, swojej pełni dochodzi. Rozgraniczę to, 1,000—1,500 m., do których słynna Stołowa góra przypadające na wysokość 1,000 m., przeistacza u portu Kapetown należy. Drugie piętro zajmuje się w porze deszczowej w moczary, przez które stepowa płaszczyzna Karm (Karroo », 80,000 kim. całemi tygodniami brnąć muszą podróżnicy i skąd mająca, od południa wałem gór: Wielkich i Ma- zasilane strumienie płyną w dwóch przeciwnych ły Winterhock i W. i M. Zwart (Czarnych) od- kierunkach. Zwrócone" ku północy, należą do ol-grodzona, przez które prowadzą rzadkie, o zwę- brzymiego porzecza Kongo, zaznaczonego jako żających się zboczach i zasypane rumowiskiem przyszłe pole osadnictwa i kultury, t.j. Państwo cen skalnem wąwozy, na gładką równinę, piaszczy- tralnej Afryki; od wschodniego swego pogranicza, sto-gliniastą, zabarwioną na czerwono żelazem opierającego się o nadbrzeżne, przepełnione wiel-i spoczywaiącą na granitowej podstawie. Ró- kiemi jeziorami pogórze, a gdzie dochodź 2,000 —

1,500 m. przeciętnego wyniesienia, stacza się ono za biegiem swej życiodawczej tętnicy, przechodząc kolejno do miejscowości ze świeżym górskim klimatem, z płaszczyzną porosłą nieprzeniknioną dla promieni słonecznych leśną gęstwą, z którą bliższego obeznania się oczekiwać należy od zapowiedzianego opisu niezmordowanego i szczęśliwego tych okolic badacza, Stanley’a. Pozostanie zawsze jednak niezbadaną miejscowość, stanowiąca przejście do północnej, uznawanej za Niższą—Afryki, o której do czasu jedynie niepewne domysły istnieć mogą. Opierając się wszakże na takich np. wskazówkach, jak układ rzeczny, rozgraniczający puszcze rzeki Kongo od dopływów rz. Nigru i jeziora Cad, dalej jak znana już częściowo górzysta okolica Tumbina, czyli Amada-wa, na północny wschód od Kamerunu się rozciągająca, nakoniec zawady, jakie Nil w swym biegu ku północy napotyka, a które zmuszają go do rozstrzelenia się na odnogi i utworzenia prawdziwego labiryntu wodnego, utrudniającego tą drogą przystęp do wnętrza Afryki - wszystko to pozwala przypuścić istnienie wododziałowego uwa-łu, okalającego Centralną Afrykańską wyżynę od północy, uzupełniającego pojęcie owej niecki, do której przyrównywają wnętrze południowej Afryki, B) Pół nocna A fry к a. Północna Afryka różni się od południowej nietylko mniej szem nad poziom morza wyniesieniem, co jej nazwę Niższej nadało, ale większą złożonością i urozmaiceniem budowy powierzchni, a co za tem idzie, wybi-tniejszemi różnicami między wytwarzanemi przez to pojedynczemi krainami. Tak naprzód samo jej wnętrze rozkłada się na dwie, zostające w żywem z sobą przeciwieństwie postacie: a) południową— żyzną krainę Sudanu i b) północną — pustynię Sahary. Powtóre, zamiast podobnej do okalającej "Wyższą Afrykę ciągłej krawędzi, wznoszą się odrębnie cztery, jakby strażnicze baszty, o rozmaitym charakterze górskie krainy: c) pogórze Kong, inaczej Górny Sudan; d) bryłowate pogórze Abisynii; e) płaskowzgórze Barka; i f) pogórze Berberyjskie, czyli p. Atlasu, a) Sudan, t. j. kraina czarnoskórych, bezpośrednio za domniemanym, obie połowy Afryki rozgraniczającym uwałem, rozścielająca się na szerokość 4,600 kim, z zagłębieniem na 300—400 m. jeziora Cad, daje się znowu na dwie części podzielić: Zachodni Sudan, czyli krainę Haussyi Mandingo, oraz Wschodni, zawierający krainy: Wadai, Darfur i Kordofan. Rozległa ta, wyniosła, falista płaszczyzna, posiada na obu swych krańcach wydatniejsze, bryłowate, upłazami ku wnętrzu staczające się wyniosłości: Dżebel-Marrah w Darfurze i odosobnione pogórze Mendif, wznoszące się, według Bartha, do 1,300 m. między r. Nigrem i jego dopływami: Sokotu i Binue z jednej i dopływami jez. Cad z drugiej strony. Gdy we wschodnim Sudanie przeważają trawiaste stepy, okolice jez. Cad i po-rzecza Nigru, czyli Kworry, należą do najżyźniej-szych krain w świecie. Nie ustępowałyby pod tym względem wybrzeżu Senegambii, gdyby nie ujemne wpływy klimatyczne, zabójczo oddziaływające na zdrowie Europejczyków b) Górny Sudan, czyli Pogórze Kong, ‘dotąd niedokładnie zbadane, jest zachodnim granicznikiem Sudanu. Już ta sama okoliczność, iż jest ono źródliskiem wielkiej ilości rzek, jak np. Senegalu, Gambii, Sierra-Leone, Mesurado i innych nadbrzeżnych Górnej Gwinei, a zwłaszcza, że daje początek drugiej po Kilu rzece afrykańskiej, Nigrowi, każe wnosić o znacznem jego wyniesieniu. Nie tyle jednak odznacza się ono bezwzględną wysokością pojedynczych szczytów, gdyż zmierzone nie dochodzą do półtora tysiąca metrów (Da-ro 1,340, Kurowaro 1,178, Jonkino 1,100, Fulo-Dżallon 1074), ile rozległością swojej podstawy, na której bezładnie rozrzucone, nieuszeregowane w łańcuchy szczyty, nadają pogórzu cechę zwartej, nierozczłonkowanej bryłowatości. c) Pogórze Habesz (Abisynia), na przeciwległym, wschodnim krańcu Sudanu, przedstawia jeszcze wybitniejszy okaz tego rodzaju górzystego skupienia, chociaż dla swego nagłego i znacznego wyniesienia i urozmaicenia krajobrazów uchodzi pod nazwą Afrykańskiej Szwajcaryi. Pogórze to, spojone na południu jakby klamrą, z najwyższą częścią wschodniej krawędzi Wyższej Afryki, dwiema, oddawna znanemi krainami: Kaffa i Enarea, stopniowo ku północy wzrasta -w wysokości i szerokości, ogarniając przestrzeń 220,000 kim², której najwyższe wierzchołki dochodzą do wysokości 4 — 5,000 m. (Simen, czyli RasDaszan-Ankua i Beheneder, więcej niż 4,600 in.) Wierzchołki te, wypełniające bezładnie wnętrze wysoczyzny swoim szczególnym kształtem, o stromych, prostopadłych stokach i płaskich, poziomych szczytach, noszą nazwę Amb (Stołowych gór) i usprawiedliwiają porównanie Abisynii do zawalonego książkami stołu. Porównanie to tern jest trafniejsze, iż pogórze abisyńskie na wschód ku pustynnemu pomorzu (Samhara) spada stromą, sprawiającą potężne wrażenie ścianą, przez którą do jej wnętrza wiodą rzadkie, szczelinowate wąwozy, zachodni zaś stok jest ku porzeczu Nilu łagodniejszy, zorany trudnemi do przebycia, zalesionemi debrami (kala). Takie ukształtowanie krainy zabezpieczyło ją z jednej strony od arabskiego podboju, z drugiej zaś odosobniło od reszty świata ludność odwiecznie chrzęściańską. Tylko osta-tniemi czasy Abisynia podwakroć stanęła otworem dla zdobywczych usiłowań Europejczyków: w 1867 r. Anglicy, dla pomszczenia wyrządzonej sobie zniewagi, przedsięwzięli trudną i zwycięską, choć bez dalszych następstw wyprawę (rozprawa na ambie Magdala), a obecnie Włosi, korzystając z wewnętrznych zamieszek, dążą do utrwalenia swego wpływu w kraju, do którego już w średniowiecznych poszukiwaniach nieuświadomiony pociąg ujawniali, d) Sahara. Chociaż obszar, przypisywany niegdyś tej przeważnej części północnej Afryki, przez bliższe z nią zaznajomienie, znacznie został uszczuplonym, zawsze zajmuje ona nie mniej od 9 mil. kim.², czyli 166,500 mil kwadr. Z tej liczby zaledwo ósma część przypada na zaspy piaszczyste i wydmy ruchome, w ktA

rych charakterystyczną cechę pustyni widziano, urodzajność udzielić może i wywołać rozwesela-Beszta obszaru przedstawia bardzo urozmaiconą jącą znużone oko zieloność. Woda często docho-powierzchnię, gdzie rozmaitego kształtu i budowy dzi do powierzchni ziemi, w postaci mniej więcej góry, od bryłowatych wysoczyzn do luźnie roz- obficie tryskających źródeł, lub musi być czerpa-rzuconych skał (charaszaf), przeplatane są wy- ną na pewnej głębokości z sączących się wodnych niosłemi płaszczyznami, bądź gładkiemi jak ubite żył za pośrednictwem studzien. Na północnej klepisko (hammada). bądź zoranemi, głębokiemi granicy Sahary, u południowych zwłaszcza sto-parowami (wadi), bądź falującemi szeregami piasz- ków Atlasu, miejscowość sprzyja wierceniu stu-czystych wydm (areg). Jeden z pierwszych ba- dzień artezyjskich, których głębokość francuzi do daczy Sahary, niemiecki podróżnik Barth, przy- seciny metrów doprowadzają Za naturalną bo-równywa niektóre miejscowości Sahary do śre- wiem granicę półwyspu Sahary można uważać dnioniemieckiego pogórza i tylko brak wodnego z jednej strony południowe stopy tego pogórza opadu, pozbawiający roślinności, nadaje im smutny i towarzyszącego mu u wschodniej krawędzi ob-wygląd pustyni, w której jedynie drobne płatki niżą Belad-el-Dżergdu, którego zagłębienie wznie-użyznionej wilgocią •'ziemi, przerywają ponurą ciło myśl zawodnienia go przekopaniem kanału martwotę. Za południową granicę Sahary z bo- do zatoki Gabeskiej, z drugiej strony szereg gatym Sudanem, może być przyjęta linia od wy- oaz. leżących w większem jeszcze zagłębieniu, gięcia średniego biegu Senegalu przez średni bieg j które odgradzają Saharę od płaskowzgórza Barki Nigru, od Timbuktu do Gago, skąd na półn. od j Licząc przerwę między temi dwiema wyżynami, wy jez. Cad przetnie step Tintima i dalej ku wscho- j pełnioną przez zatokę Syrt, można przyjąó, że dowi przez Borku spuszczając się do 15<> szer. pustynia sięga aż po samo morskie wybrzeże. Od płn. Po za tą bowiem granicą wszelkie opady tego północnego swego kresu, wyniesienie Sahary wodne ustają i roślinność, od deszczów zależna, wzmaga się stopniowo ku południowemu wscho-niknie, a liohlfs, między innemi cechami, zni- dowi. Najdobitniej daje się to spostrzedz w libij-knięcie pchły za wskazówkę suchego klimatu pu- skiej jej części, gdzie oaza Siwa, ze zwaliskami styni uznaje. Zwykle dotąd przyjmowany podział głośnej w dziejach świątyni Jowisza Ammońskie-Sahary, szlakiem od Syrty przez Fezzan do jez. go, leży na 29 m. niżej poziomu morskiego, oaza Cad, na zachodnią, czyli właściwą Saharę, jako Aradź —75, jezioro Kuru —42, gdy dalej w głę-piaszczystą pustynię Sahel i na wschodnią, Libij- bi, pierwszy raz zwiedzana przez Bohlfsa oaza ską, dla tej przyczyny może być utrzymany, że Kufro, już ma +300 m., Kebabo +400, a Da-tu napotykamy wszystkie trzy główne typy pu- chel +440. Oazy te, rzadkie ogniska życia or-styni: piaszczyste aregi, kamienistą hammadę,naj- ganicznego i społecznego, muszą służyć za jedyne rozleglejszą oazę i najbardziej urozmaicone po- przystanki w drogach, łączących śródziemnomor-górza: a) Ahaggar, czyli pogórze Tuaregskie, z naj- skie wybrzeże z wnętrzem Sudanu, usprawiedli-wyższemi szczytami, zatrzymuj ącemi śnieg do trzech wiając najzupełniej przyrównanie ich do wysp, miesięcy w roku (Watelien i Hikena) b) Ais, zrzacłka na morzu pustyni rozsianych. Nikt nie czyli Asben, na 100 kim. wszerz, z wierzchołkami może wątpić, jak dalece z wprowadzeniem, pod-do 1,800 m. dochodzącemi; i c) ostatnio przez czas najazdu arabskiego, okrętu pustyni — wiel-Nachtigalla poznane pogórze Tiberti albo Tu, błąda, wzmogła się i ułatwiła łączność tych krain, w południowo-wschodnim kierunku, przez ludność a choć fanatyzm religijny kładzie trudne do prze-Tibu czyli Teda zamieszkane, gdzie niektóre łamania zapory ciekawości europejczyków, z dru-szczyty do 2,400 m. dochodzą (Emi Turidde). giej strony przyczynia się do ożywienia ruchu W obec tych potężnych mas, upada znaczenie przez połączenie handlowych widoków z obowiąz-dawniej cytowanych wysoczyzn, od morza oazę Fezzan przegradzających, a pod nazwą Białego i Czarnego Hariulża znanych, stosownie do tego, czy to jest nagromadzenie zasp piaszczystych, hamma-dę przecinających, czy okalające od północy oazę czarne wały luźnych skał. Na zachód od tego górzystego pasu, Sahara przedstawia się w postaci piaszczystej równiny, falującej wydmami lotnego piasku, które jej odwieczną nazwę zjednały, a których początek jedni od działania fal morskich, drudzy od zwietrzenia twardych skał wyprowadzają. Bardziej zagadkowe jest pochodzenie cechujących gruby żwir, kamiennych gruzłów, o czarnej, szklistej powierzchni, wewnątrz pustych, lub drobnym, białym piaskiem wypełnionych i nych wymiarów rurek o szklistem, gładkiem wnętrzu i chropawej zewnętrznej korze. Wschodnia część Sahary, czyli Libijska pustynia, odznacza się większą ilością oaz, t. j. płatków gleby użyźnionej wilgocią, która nawet lotnemu piaskowi

kami wyznaniowemi (pielgrzymki do Mekki). Najdawniejszą tu drogą, którą właśnie szedł podbój muzułmański, jest zachodnia, z Marokko nad Niger, dwiema gałęźmi: jedną przez Tarudant i Tandem i drugą przez Tidikelt i Assawad do Timbuktu, obie przez kraj z ludnością maurytańską. Dwie inne prowadzą przez kraj Tuaregów (Air i Asben) do Haussy, państwa Fellahów i z Try-polis przez Fezzan i Bilma nad jezioro Cad; nakoniec, najmniej dla Europejczyków przystępne: przez oazy Andżyla i Kufra do Wadai i z Don-goli nad Nilem do Darfur. Między trudnościami wszelkiego rodzaju, tamującemi ruch na tych, chyba dla ironii, gościńcami nazwanych drogach, naj-groźniejszem bywa zrywanie się częste gwałtownego wichru, samum, który, niezależnie od niebezpieczeństwa zasypania lotnym piaskiem, przyprawia o zgubę przez wysuszenie zapasôvr wody. e) Płaskowzgórze Barka, stanowi trzecią z wyżyn, otaczających czworobok wnętrza północ-

znacz-

Eoeyklopedy* Powszechna Ilujtr

nej Afryki, a że nie tworzy ona jednej całości z Saharą, w jaką je niektórzy geografowie łączyli, dowodzi już samo istnienie głębokiej szczeliny, odgradzającej je wzajemnie. ^Obniżę to, na kilkadziesiąt metrów pod poziom Śródziemnego morza zapadłe, zawiera szereg oaz: Andźyla, Sarabub, Siwah, służących za przystanki karawanom, ciągnącym od Bengazi, jedynego obecnie portu u wybrzeży Barki lub Trypolis, wTzdłuź doliny Nilu, do Kordofanu i Darfuru. Ostatnia ściągała jeszcze w starożytności tłumy pobożnych przez sławną wyrocznię i świątynię Jowisza Ammona ^wyprawy Kambizesa i Aleksandra W.) Barka tworzy płaszczyznę, na 400 — 500 metrów nad morze wzniesioną, ku któremu stromą, mało przystępną ścianą spada. Ze niezawsze tak się rzeczy miały, świadczą zwaliska siedmiu greckich grodów, śród których drobne kupy wynędzniałych bedui-nów koczują, f) Pogórze В er be ryj skie, czyli Atlaskie, wybitnie wyróżnia się od innych kom-plexôw orograficznych Afryki, gdyż występuje z wyraźną dążnością przybrania postaci pasma o łańcuchowym układzie, jakiej się dotąd nie napotykało. Wprawdzie daleko mu jeszcze do wy-kończoności pogórza Alpejskiego i wiążących się z niem gór średniej Europy i dwóch jej południowych półwyspów: odosobnione i rozgrodzone dolinami łańcuchy rychło zrastają się w mało rozgałęzione bryły, a te znowu przechodzą w upła-ziste płaskowzgórza; lecz całokształt Atlasu przybiera zapożyczoną cechę u północnej swej sąsiadki, choć i Europa ze swej strony, w trzecim swoim południowym Iberyjskim półwyspie, przypomina bryłowatą postać Afryki. Jednem słowem, powtarza się tu prawo przechodniowości, dostrzeżone w zetknięciu się Afryki z Azyą, przy zestawieniu Nilowego porzecza z odłamem płaskowzgórza Arabii. Sam kierunek Atlasu, od południowego zach. ku półn. wschodowi, jednakowy z kierunkiem pogórzy europejskich, wskazuje na ich powinowactwo, które jeszcze się bardziej w geognostycznym składzie ujawnia, Z ogólnej długości, od przyl. Nun do Bonn, 2,500 kim., mniejsza część (1,100 kim.) przypada na Marokko, reszta na Algieryę i Tunis. Bezpośrednio od oceanu, wznosi się potężne, 30 kim. szerokości mające, pasmo z kilku równoległych łańcuchów złożone, aż do węzła Ajszyn, gdzie się już w pła-skowzgórze na 80 — 150 kim. rozściela. Północny stok jego w Algieryi, z początku zasiany szeregiem słonych jezior (szott), kończy się u wybrzeża pasem żyznej ziemi, z rozrzuconemi lu-źnemi wzgórzami, którego nazwę, Tell, od łacińskiego wyrazu tellus wyprowadzają. Przedgórzu temu francuzi nadają nazwę Małego Atlasu, a stromemu spadkowi ku Saharze — Wielkiego Atlasu, krajowcy zaś znają je pod imieniem Jo-kar-Deren. Dalej, ku wschodowi, krawędzie pła-skowzgórza stają się wyraźniejszemi, tak, że pod szczególnemi nazwami — płn. Dżebel-Amur, płd. Dżebel-Aures—występują, przez co trzy pasy w pogórzu wyróżnić się dają: nadbrzeżny, północny stok—tell; środkowa, wyniosła na 900 m.. podłużna dolina, z jeziorami słonemi i pastwiskami na zboczach—hala; i południowy stok, zbiegający ku Saharze. W ogólności, północny stok lepiej zalesiony, chociaż zwyczaj palenia zeschłej trawy na pastwiskach, szerząc pożary w lasach, grozi podobnem, jak na południowej pochyłości, wyjałowieniem. Cechą tej zagrożonej roślinności są drzewa i krzewy o stałej zieleni: mirtowe, wawrzynowe, dęby korkowe, a zwłaszcza obficie występująca rodzina kaktusów, g) Madagaskar. Z liczby drobnych wysp Afryki, wyłącznie prawie wulkanicznego pochodzenia, wyróżnia się Madagaskar, nietylko swą wielkością (592,000 kim., czyli 10,750 mil), ale budową swej powierzchni i organiczną przyrodą. Chociaż i tu w środkowej części wyspy, będącej węzłem jej wypuklizny, dają się spostrzedz ślady wygasłej wulkanicznej działalności w stu z górą kraterach i bazaltowych stożkach, lecz większość gór składa się bądź ze skał krystalicznego, bądź osadowego pochodzenia, i właśnie to'wygasłe, wulkaniczne ognisko środkowe, służy dwom utworom gór za rozgraniczenie. Stąd północna część wyspy, gdzie przemagają pierwotne utwory, ma wybrzeża hardziej urozmaicone i dla żeglugi przystępniejsze, niż południowa, złożona z pokładów osadowych i świeżego pochodzenia, nadających wybrzeżu charakter płaski, dogodnych przystani pozbawiony. Grandidier, który przez sześć lat badał tę jedną z największych wysp w świecie, rozróżnia na Mad. pięć, ciągnących się w kierunku płd.-zach. łańcuchów, z których środkowy, Ankeratra, przedstawia najwyższe, do 2,900 m. wysokości dochodzące szczyty.

V. Hydro rafia czyli wodopis. Prócz klimatycznych warunków, które wpływają na ilość i rozdział wodnego opadu, hydrograficzny stan Afryki w ścisłej zostaje zależności od budowy jej powierzchni, stąd też musi zachodzić wybitna różnica co do tworzenia się i rozkładu lądowych wód między wyższą południową, a północną A. A) Afryka wyższa, przedstawiająca wklęsłą ku wnętrzu wyżynę, ocembrowaną dokoła wznie-sionemi krawędziami, musi w szczególny sposób sprzyjać tworzeniu się obszernych jezior, z których większa część z trudnością toruje sobie odpływ do morza za pomocą rzek, przedzierających się wodospadami przez nadbrzeżne krawędzie. Największe tych jezior nagromadzenie skupiło się u wschodniej krawędzi, skąd odpływy ich, idąc za pochyłością powierzchni, zwracają się w różnym kierunku, przeważnie zaś ku Oceanowi Atlantyckiemu i jego najważniejszej odnodze — Śródziemnemu morzu. Mniejsza część uchodzi do Oceanu Indyjskiego (Niassa), nakoniec nie brak takich, które pozbawione łączności z morzem, utworzyły zamknięte, stepowe wodozbiory ze zmienionym stąd układem wody. Do ostatnich należy Nga-mi, leżący na północ od Kalahari, na wysokości 1,100 m. i mający 770 kim. (14 mil); przyjmuje on od północy dopływ Tivge a wypuszcza ku wsch. rz. Zuga, która obecnie ginie w słonych moczarach. Takież same nagromadzenie słonych

ï;

ii

"i';

./

•'

■■

gggm, ^

; ЙР

"■1

iS«

/'

fei

MRP

|!

i¹

Kfl, 1

№ >yJ|

: iii

III

III i

W.

Vr Ж; ! FI

1',l.

,t

r,

iii

mg

||i

III

ii У

i"

'V,

:'J

ra

i¹ i

-F"'................ мишмиюяша&ив^п

ч[Л

ЩМ

{НИ№/ i

,r\

v.

/i

fwJsäjßW 5 \

wmm i ,

KoHwf > i ,y

mm

SPf#.

емЛвУ МЁЙАЮ ^

ii

?..

'i

i/

(ill

...... ‘'У "l Ii¹¹..........

II II?

i\li

li

11

■Й!|

|!

i4

i¹-

М/¹

1ШУ

■I "

äb\i

Fig. 98. Wodospad Mozimotunia (Grzmiący dym) odkryty przez Livme3tona.

i,

mÆàM

WlA

Ii «л

drobnych jezior znajduje się w półn. zach. stronie od Ngami; największe z nich Czuanca, czyli Marikari. Jedyne uchodzące do Oc. Indyjskiego, jako w pobliżu jego wybrzeży na krańcu krawędzi leżące, jest jez. Niassa, które oddawna na mapach pod nazwą Marawi figurowało, a przez Livingstone’a, równie jak poprzednie, zbadanem zostało. Za pomocą odpływu Szyre przelewa się ono do najważniejszej rzeki Oc. Indyjskiego, Zambezi, w górnym swym biegu Liambej nazywanej. Bierze ona początek na wododziale, rozgraniczającym dwa wewnętrzne porzecza, z jez. Dilólo na wys. 1,500 m. jako rz. Liba, w szybkim ku południu biegu, mnóstwem dopływów zasilona, od Seneke, stoi. państwa Mombunda, zwraca się na wschód i tu tworzy najdziwniejszy w świecie wodospad, przez Livingstona, imieniem królowej, przez krajowców zaś nazwą „Grzmiącego dymu” (Mo-ziwatunja) odznaczony, dla słupów pary wodnej, wznoszących się z bazaltowej szczeliny, w której się rozpyla (ob. rycinę). Po opuszczeniu tej szczeliny zakreśła łuk ku północy, aby znowu dalej utorować sobie drogę we wschodnim kierunku, przez wąwóz Lupata, a po przybraniu odj3ływutŃiassy Szyre, utworzyć błotniste nadmorskie Żuławy. Długość biegu Zambezy 2,200 kim. Dalszy szereg towarzyszących wschodniej krawędzi jezior składa się na wytworzenie dwóch najważniejszych rzek Afryki, z których jedna Kongo, owoc usiłowań Stanleya, zapowiada wiele korzyści w przyszłości, druga Kil ma wielkie cywilizacyjne dziejowe znaczenie. Kongo (Zaira), przy ujściu, u swego początku, pod nazwą Lualawa, Luapula znana, ma swoje źródła w jeziorze Bangweolo na zach. od Ni assy, przepływa inne, mniejsze jezioro Myero-Ukata, przybrawszy liczne dopływy, z których jeden Luame uchodzi za niestały odpływ jeziora Tanganika (na wysok. 826 m. rozległości 57,000 kim²) i dąży w północnym ku równikowi kierunku. Utworzywszy przy jego przecięciu wodospady, imieniem odkrywcy Stanleya odznaczone, zakreśla łuk ku zachodowi, aby, doszedłszy do 2° szer. płn. pod 35 dług. par., skręcić gwałtownie ku południu i południowemu zachodowi i dotrzeć do Oceanu, przebijając się przez zachodnią krawędź licznemi (62) wodospadami Li-vingstone’a. Kongo, najważniejsze z nowoczesnych odkryć, tworzy potężną rzekę, która ustępując w długości biegu Nilowi, obfitością wody nie-tylko go przewyższa, ale po Amazonce i Błękitnej (Jan-Cekiang trzecie w świecie miejsce zajmuje. (Amazonka na sekundę toczy 80,000m³ wody, Kongo 54,000, Nil tylko 8,500m³). Już bowiem w górnym swym biegu, podNiangwe, ma 1,600 m. szerokości, przy ujściu zaś 2,750 m., przy 300—400 m. głębokości. Taką obfitość wody zawdzięcza licznym z obu stron dopływom, z których wiele długością Ben a nawet Dunaj przewyższają (lewe: Lomani, Sankuru, Iuelemba (Kassai), Nan-tu; prawe: Urindi, Lulu, Mburu, Aruwimi, Uke-re). Co do widoków na przyszłość żeglugi po Kongo, to tę ułatwić można jedynie za pomocą obejścia zawad przez wybudowanie żelaznych kolei. Tak np. wyminąwszy wodospady Livingstone*a (280 kim.) aż do takichże Stanleya, Kongo dla największych statków może stać się dostępną, a obszar ziemi, zajęty jej porzeczem, według pobieżnych obrachowań, przewyższający rozległością połączone wszystkie państwa środkowej Europy, ziemi żyznej i gęsto zaludnionej, otwiera⁴ olbrzymie pole działalności Europejczyków. Przed rozpatrzeniem największego jeziorowegowodozbioru rz. Nilu wypada uzupełnić wodopis połud. Afryki wyliczeniem innych drugorzędnych strumieni: 1) Gabun, obszerny i głęboki pod równikiem, przez dwa przylądki ograniczony liman, do którego wlewają się znaczne dopływy (Orombo, Rambo), stąd ceniona posiadłość francuska. 2) Ogowe, dłuższa od poprzedniej, lecz mniej dla żeglugi przydatna dla niestałych przyborów wody, brana dawniej za odległe ramię Kongo. 3) Koanca (Kwanca) na odległości 450 kim. t. j. do wodospadu Kambam-be, żeglowna; 4) Kunene; 5) Swakop—tylko w czasie przyboru wody i na zbyt niewielką odległość od morza przystępne. 6) Orańska rzeka (Oranje) powstaje z dwóch strumieni: Nu-Gariep (Czarna) i Kai-Gariep (Żółta rz. czyli Waal), wypływających ze wsch. krawędzi (Katlamba góry), a chociaż przerzyna w poprzek całą południową Afry-kę i służy za granicę posiadłości angielskich, dla zmiennego stanu wody (od 1,000 m. do 15 m. szerokości, może być zaliczoną do czasowych rzek. Do Oceanu Indyjskiego: 1) Limpopo, czyli rzeka Krokodyla, służy za granicę dla rz. Transwaa-lu, wpada do zatoki Dalagoa, dla licznych przeszkód i zamulonego ujścia, bezużyteczna. 8) Tana bierze początek u podnóża śniegiem okrytego wulkanu Kenia, dla tej okoliczności i dla deszczów peryodycznych na długości 180 kim. przystępna. 9) Dżuba (Zebi) wypływa z głębi krainy Somalów, wraz z poprzednią uważana za środek dotarcia do krainy Kalla i Enarea, jako łącznika między Abisynią i Księżycowenii górami. Zawód ten okupionym został tragiczną śmiercią bar. Deckena. 10) Nil, bezwątpienia najdłuższa i pod względem dziejowego znaczenia najpierwsza z rzek na kuli ziemskiej, której źródła, ostatecznie wyjaśnione, usprawiedliwiły domniemany przez Ptolemeusza początek z błotnistych jezior (Paludes Nili), u stóp gór Księżycowych leżących. Obecnie liczba tych jezior do czterech doprowadzona, gdyż początkowo przez Granta i Samuela Bakera uznane dwa: Wiktorya - Nianza czyli Ukerewe i Albert - Nyanza v. Luta-Nzige, jeszcze o dwa pomnożone zostały przez Stanley’a. A mianowicie Wiktorya-Nyanza przybiera z zachodu wypływ jeziora Akenijaru (jez. Aleksandry), które za ostateczne źródło poczytywać należy, chociaż od wschodu ma się znajdować czwarte, zasilające Wiktoryę-Nianza — Mwutan-Zige. Tak wzmożony wodozbiór, leżący na 1.150 m. wysokości, przez północną buchtę (Napoleona) wysyła nadmiar swych wód strumieniem, któremu godność Nilu (Somerset, Wiktoryi) przyznano i ten, po przebyciu dwóch stopni porohów (wodospady Bippona i Murchisana) pod Magungo wchodzi do ostatniego jeziora Albert-Nianza. Wydostawszy się pod arabską nazwą Bahr-el-Gebel, pędzi z początku w głębokiem łożysku, ścieśniony z dwóch stron przez góry Rego i Madi aż do Lado, gdzie wydostawszy się na równinę, płynie leniwo śród gęstych zarośli sitowia i papyrusu. Sploty odpadków tych roślin, rzecznym namułem spojone, stanowią tak tęgą skorupę, iż nietylko ruch statków wstrzymują, ale tworzą pomost, po którym czy to człowiek, czy całe stada dzikich zwierząt, rzekę przebywać mogą. Po nowych zawadach, jak porohy i drobienie się głównego strumienia na łachy, Nil dosięga niziny, gdzie liczne, z lewej i prawej strony przybywające dopływy zlewają się z nim w tak zwane moczary No, istny labirynt wodny, jakby wrotnica w rzecznym ustroju (vena portarum), w którym uwiązł niejeden śmiały podróżnik, zaczynając od wysłańców Nerona, aż do awanturniczej Aleksandry Tinne. Lewe dopływy, przybywające od domniemanego uwalu, są Bahr-el-Gazal (rz. Gazeli), B. e. Arab, i Bahr - el - Dżur, z prawej zaś jedyny, ale dotąd mało zbadany Aobat. Stąd Nil pod nazwą Białego (Bahr-el-Abiad) wraca do ostatecznego na północ kierunku, aby połączywszy się pod 16° szer. płn. przy Chartumie na wysok. 388 m. z Błękitnym (Balir-el-Azrek), jeden strumień utworzyć. Usiłowania, aby odebrać ostatniemu godność równoznacznego składowego strumienia na tej zasadzie, iż koryto jego ledwo trzeciej części pierwszego, t. j. Białego Nilu, dorównywa, obala uwzględnienie czasu, w którym to porównacie upośledzające Nil Błękitny, ma miejsce. Przypada to w porze suszy przed deszczami ulewnemi w Abisynii, które takiej masy wody dostarczają temu dopływowi, zasilanemu prócz tego jeziorem Сапа (Dembea), przez które przepływa, iż to , chyba samo daje możność Nilowi dotrzeć do Śródziemnego morza. Prócz tego, muł użyźniający dolinę Egiptu i stanowiący tak ważny czynnik ekonomiczny i cywilizacyjny, jest wytworem wy-dźwigniętego siłami wulkanicznemi pogórza Abisynii. Zasługę tę z Błękitnym Nilem dzieli jedyny dopływ połączonej z nim rzeki Atbara, czyli Takaca, pomnożonej dwoma czasowemi, jak sama i z deszczów powstającemi strumieniami (Batsalam i Selit). Rzeka ta z północnej' krawędzi Abisynii wytryska. W dalszym biegu Nil przecina o kamienistym (granitowym) podkładzie płasko wzgórze Nubii, które zmusza go tworzyć skręty (przy Dongo]i) i porohy; ostatnich liczą sześć od ujścia Atbary do Assuanu (star. Sieny). Stąd się zaczyna prawidłowa i stała żegluga w tej klasycznej ziemi, będącej kolebką naszej cywilizacyi a i dziś budzącej żywe współzawodnictwo. Poniżej Kairu, obecnej stolicy Egiptu, Nil dzieli się na dwa ramiona, obejmujące trójkątną napływową wyspę, skąd została zastosowaną nazwa do wszystkich rzecznych żuław. Długość całego biegu Nilu wynosi 5,600 klin. (800 mil), a zatem rozwojem swoim ustępuje jednej tylko rzece Missisipi (880 mil), a przewyższa Amazonkę (770). Lecz tak nadmierny rozwój długości nie odpowiada osiąganym korzyściom: dla zawad i napotykanych trudności, Nil dzieli zarzuty, upośledzające drogi rzeczne A. A) RzekiGórnego Sudanu. Nie mniejsze pod względem wodopisu znaczenie posiada inne bryłowate pogórze—Kong czyli Górnego Sudanu, dające początek zbyt licznym, a nawet, pod względem swej dostęimości, przewyższającym dotąd rozpatrywane rzekom. Są niemi: 1) Senegal (u krajowców Bating t. j. Czarna woda), tworzy fizyczny między Saharą a Sudanem i etnograficzny dla murzyńskiej rasy granicznik. Początek dlań wspólny z innemi rzekami Senegambii, górzysta kraina Futa-Dźallon, skąd prócz tego liczne dopływy otrzymuje. Z powodu liczniejszych jednak jeszcze zawad w górnym swym biegu, mało dostępna i dopiero po wydostaniu się na nadbrzeżną równinę staje się dla usadowionych na jej porze-czu francuzów ruchliwym gościńcem; przemyśliwa-ją też oni za pomocą kolei żelaznych połączyć ją z Nigrem. Długość biegu 1,850 kim. 2) Gambia (Ba Dimma, także Fura) wypływa z tejże górzystej okolicy i również niedostępna w górnym biegu, lecz będąc dłuższą od Senegalu (2,300) i zajmując większą przestrzeń niziny, na 1,100 kim. staje się żeglowną, a dla większej przystęp-ności ujścia, może dźwigać wielkie statki, obsługujące liczne angielskie faktorye. Mniejsze odpływy tegoż źródliska są licznemi wybrzeźnenr rzekami: 3) Rio-Grande, biegu 600 kim., z których szóstej części korzystają portugalczycy; dalej mniejszego znaczenia: 4) Casamanze, Ö) Rio-Nunez, 6) S-go Pawła, 7) Wolta, 8) Niger, (t. j. rzeka Czarna, czyli Czarnych ludzi) nazwa, która wypadkowo zbiegła się z zapożyczoną od berberyjskiego negirren t. j. bieżąca woda, drugie po Nilu pod względem długości zajmuje miejsce (4,900 kim.), rozległość zaś jej porzecza, dla niedostatecznego zbadania, nieda się dokładnie oznaczyć. Z powodu kilkakrotnie zmieniającego się kierunku, dopiero ostatniemi czasy udało się bieg Nigru wyjaśnić, do czego Mungo-Paska a zwłaszcza Bartb wielce się przyczynili. Wytryskając ze wspólnego z dwiema najprzedniejszemi Senegambii rzekami zróaliska, płynie w północno-wschodnim kierunku do handlowego punktu Timbuktu, pod nazwą Dżoliba. W tej części swojego biegu przybiera tak obfite z pogórza dopływy, że już w Lęgu, gdzie francuzi usiłują zdobyć sobie trwałe stanowisko, rzeka ma do 7 kim. szerokości, co powoduje dzielenie się jej na łachy, ogarniające obszerne ostrowy. Poniżej Timbuktu zakreślać zaczyna łuk, który przy Burrum kończy się nagłym zwrotem na południe przez górzysty wąwóz, powodujący gwałtowne prądowiny i tamujące żeglugę porohy. Przy Lokoja przybiera najważniejszy swój dopływ Binue, czyli Czaddę, która wypływając z gór Adamawa, nie ustępuje w źeglowności głównej rzece. Zbliżając się do zatoki Gwinejskiej, zaczyna rozdzielać swoje ramiona, których liczba dochodzi do 22-ch; to rozstrzelenie się głównego strumienia było przyczyną, iż przez długi czas nie podejrzywano w drobnych rzeczułkach ujścia potężnej — już oddawna, bo

od Herodota z rozgłosu znanej—wewnętrznej rze- wsiąkania odległości. Francuzi, zbadawszy tę ki. Te liczne ramiona wytworzyły obszerny, bo właściwość, rychło się jęli wiercenia studzien na 600 kim. ciągnący się półwysep, który rozbił artezyjskich, co poniekąd usprawiedliwiło orze-zatokę Gwinejską na dwie pomniejsze: Benińską czenie Maks. Bugeau, że „dla zabezpieczenia po-i Biafarską, a przedstawiając u swych krawędzi siadania Algieru, większą niż miecz, odegrał rolę porosłe mangrowowemi lasami i zabójcze przez świder”.

swe wyziewy trzęsawisko, napiętnowany został prze- Hydrografia wysp. Pod tym względem zwiskiem „Cmentarza Europejczyków”, nie łatwo sam tylko Madagaskar zasługuje na uwagę, dającem się zastąpić innem, od przedmiotu zysków- Układ gór, dzielący wyspę na dwa stoki: ku Mo-nego handlu powziętem: „Wybrzeża palmowego zambickiemu kanałowi i do otwartego oceanu, oleju”. Dwie tak ważne pod każdym względem zmusza wody spływać w dwóch przeciwległych wysoczyzny, jak Abisynia i Górny Sudan, prze- kierunkach. Dogodniejsze i bezpieczniejsze jest dzielone są zagłębieniem od 350 — 244 m., wybrzeże zachodnie, to też tu wpada największa tworzącem kotlinę jeziora Cad. Jezioro to, zmie- rzeka Betsiboka, która ze swym dopływem Ikio-niające stosownie do pory deszczowej swój obszar, pa cały zapas wody z centralnej prowincyi Ima-o błotnistych i niezdrowych, porosłych gęstem ryna, do buchty dla okrętów dostępnej, Bembato-sitowiem, brzegach, przedstawia wyjątkowo po- ka, unosi. Długość jej dochodzi 500 kim. i na mimo braku odpływu, zbiornik słodkiej wody, pewnej przestrzeni może być żeglowną, jakoteż in-którego rozległość w czasie wezbrania przeno- ne pomniejsze rzeki. Inny zgoła utworzył się stosu-nosi 30,000 kim² (przeszło 500 mil²). Z trzech nek na wschód, wybrzeżu, wystawionem na gwał-stron, prócz przyległej pograniczu z Saharą — towne działanie wschodniego musonu. Nietylko północnej, przybiera znaczne dopływy, z których utrudnia on wylądowanie, ale stałe działania jeden, powstały z połączenia wielu strumieni, bio- nawałnicy spowodowały wytworzenie całego sze-rących początek z krawędzi połudn. Afrykańskiej regu lagun (zalewów), wąskiemi mierzejami mię-wyżyny, uchodzi z południa pod nazwą Szary, dru- dzy sobą i od morza przedzielonych. Sądzą, że gi z zachodu, wypływający z pogórza Adamawy przez przekopanie tych przegród, utworzyłby się nosi nazwę Kommadugu. B) Pogórze В er be- nadbrzeżny kanał, sowicie za niedogodność beż-ryjskie czyli At la skie. Pozostaje trzecie, naj- pośredniego zetknięcia się z oceanem wynagra-większy stopień rozgałęzienia mające pogórze dzający.

Za pierwszym bowiem rzutem oka

Atlasu, które pomimo to pod względem nawodnie- V. Klimat Afryki. Już samo położenie geo-nienia ustępuje poprzednim. Pochodzi to częścią graficzne A. i budowa jej powierzni sprawiają, z małej obfitości, przeważnie na zimową porę iż musi ona być najgorętszą ze wszystkich części przypadającego wodnego opadu, częścią ze zbyt świata, ograniczonej dla rozwoju rzek przestrzeni. Tak na kartę, łatwo dostrzedz, że zaledwo V₅ część na wąskim północno-zach. stoku, mogły powstać jej lądu leży po za obrębem zwrotników, gdy drobne nadbrzeżne rzeczułki: Medżerda w Tuni- pozostałe ⁴/₅ należą do strefy skwarnej. Rozkład sie, Szelit w Algierze, Muluja, Zebu, Ummer- jednak masy lądowej i rozdział wodnego opa-Nebia w Marokko. Nieograniczenie przestron- du wpływa, iż miejsca najwyższego średniego cie-niejszy stok połdn.-wschodni przedstawia inne, pła nie pod równikiem szukać należy, czyli że tak pod względem klimatycznym nieprzezwyciężone, nazwany klimatyczny równik (o przeciętnej cie-przeszkody. Suche, skwarne prądy Sahary płocie 27,5°C) znacznie dalej na pótnoc od astro-zmuszają spływające z wyżyn Atlasu potoki nomicznego przechodzi, a mianowmie: zetknąwszy do szybkiego parowania, i wysuszają słone je- się z lądem na zach. wybrzeżu pod 10° szer. płn., ziora (Szotty, Sebka), stanowiące ich ujście, wgłębi onego posuwa się nawet do 16°, aby na Stąd nazwa wadi (rzeka) oznacza tu mniej wię- wsch. usunąć się do 6° szer. To wyjaśnia, dla cej rozległe parowy, w których woda tylko czego miejsce największego natężenia ciepła, gdzie w czasie wiosennych roztopów się zjawia. Jedy- ciepłomierz do 52,5°C w cieniu dosięga (42° R), ny przykład stałego wodostanu przedstawia rze- przypada na Nubię i Samharę (wybrzeże nad m. ka Draa (Daradus staroź.), do oceanu na połud- Czerwonem Abisynii). W parze z tem panowanie od przyl. Nun uchodząca, ale choć posiada niem skwaru, idzie niezmierna suchość powietrza, do 1,400 m. długości i na sto kilm. od ujścia ma nietylko właściwością powierzchni, ale panujące-szerokość Sekwany, dla zmienności i płytkości dna mi powietrznemi prądami wywołana, co przy mało korzyści rokuje. Pomimo te wszystkie przy- łatwem promieniowaniu, zbyt gwałtowne przesko-padłości, trzeba domyślać się ukrytego dodatnie- ki ciepłostanu powoduje, czyli, że A. najwybitniej-go wpływu pogórza Berberyjskiego na rozkład szy objaw śródlądowego klimatu (kontynentalne-wilgotności w przyległym pasie Sahary, której go) przedstawia. Według zapewnień Rohlfsa, gdy niekiedy zbyt obfite źródła, szerzące życie w oa- dniem w rozpalonym piasku z łatwością da się-zach, przy zupełnym braku opadów nie mogłyby upiec jajo, na schyłku nocy często rosa w szron, istnieć, gdyby nie były z głębi ziemi zasilane, a woda w lód się ścina. Z tym stanem suszy, Układ warstw południowego stoku, przedstawia- sprawiającym, iż Sahara nie zna zgoła deszczów, jący kolejowanie skał przepuszczających wodę z nie- łączą się inne, cechujące pustynię zjawiska, jak przepuszczającemi, szczęśliwie się nadaje do prze- ! np. zrywanie się gwałtownych, palących wiatrów* prowadzenia żył wodnych na dalekie od miejsca ' znanych w Saharze pod nazwą Chamsin, a w Ara

bii Samum, które przez morze Europę nawiedza- państwie organicznem. Tak np. zanikanie drzewną (solano, sirokko), trąby piaszczyste w po- nej roślinności, jak olbrzymiego baobabu i innych łączeniu z innemi objawami elektryczności, na- drzew, a zwłaszcza usunięcie się słonia w głąb koniec złuda powietrzna (fata morgana), najeżę- lądu, gdy jeszcze w ostatnim wieku przed Chry-ściej drażniąca spragnionych podróżników wido- stusem polowano na niego w północnej A., każe kiem odźwierciedlającej się wody. Okupuje się przypuszczać zmniejszanie się ilości wodnego opa-to choć w części dodatnim wpływem suchego po- du, czego przyczyn w nieodgadnionyeh dotąd wpły-wietrza na zdrowie, co przewagę północnej czę- wach kosmicznych szukać należy, ści Afryki nad południową stanowi. Inne bo- VI. Państwo roślinne, czyli Hora Afryki, stoso-wiem właściwości występują na przyrównikowych wnie do warunków fizycznych, daje się podzielić wybrzeżach, gdzie wpływ morza, w postaci nad- na pięć, przedstawiających wybitne różnice, krain: brzeżnych wiatrów, łagodzi wprawdzie skwar, ale 1) Flora śródziemnomorska, do której na-często nadmiarem wilgoci, z czem łączą się wy- leży pogórze Atlasu, Barka, dolny Egipt; 2) F1 o-ziewy rozkładającej się materyi, szkodliwie od- ra pustynna Sahary; 3) Flora Sudanu, działywa na zdrowie, zwłaszcza przybyszów, wy- aż do 20° szer. poł. sięgająca; 4) Flora pu-wołując uporczywe, zabójcze febry. Smutną pod tym stynna Kalahari; i 5) Flor a, Przyląd-względem sławę zjednały sobie nadmorskie niziny ko w a ( Kaplandzka). — 1) Kraina Sródziemno-Gwinei, a mianowicie błotniste żuławy Nigru na morskiego pobrzeźa, pod względem roślinności, zachodniem, i Zambesyna wschodniem wybrzeżu, przedstawia bliskie z półwyspem Pirenejskim po-Nawet trudne do przedostania się wnętrze, nie winowactwo, jak np. Algier z Andaluzyą, Atlas zawsze odznacza się dodatnio wpływem wyżyny. Nie- z Sierra-Newadą. Cechują ją rośliny o stałej zie-tylko bowiem okolice jez. Gad, ale wyniosłe rów- leni, jak: mirtowe, wawrzynowe, bukszpanowe, dwa niny Afryki wyższej, przy wilgotnem cieple, towa- gatunki wiecznie zielonych dębów (korkowy i ka-rzyszącem porze deszczowej, stają się gościną ma- mienny), nakoniec rozmaite rodzaje drzew owoco-laryi. Tylko południowa jej kończyna Kaplandya wych, jak: figowe, migdałowe, pistacyowe; z palm— stanowi pod tym względem szczęśliwy wyjątek, stanowiąca największe dobro dla rozmaitego swego a swoim równym, łagodnym klimatem zyskała użytku—daktylowa, która charakteryzuje oazy Sa-sławę sanitarnej stacyi, co choć w części wyna- hary. Do zbóż, gdzieindziej uprawianych, jak: gradza jej utratę znaczenia od czasu przekopania pszenica, kukurydza, przybywa durra, czyli sor-Sueskiego kanału morskiego. Wyspy cieszą go. Bawełna w Egipcie i rodzaj sprężystej tra-się łagodnym morskim klimatem; nawet Mada- wy, halfa, stały się przedmiotem obszernego wy-gaskar tylko na niskich wybrzeżach zostawia wozu. 2) Flora Sahary, z wyjątkiem zrzadka nieco do życzenia, gdy wewnętrzna wyżyna ma na- porozrzucanych płatków żyznej ziemi, które cha-leżeć do najzdrowszych w świecie. Widzimy więc, rakteryzują się palmą, przy suchym klimacie do-jak ważną rolę odgrywa wilgoć i jej rozkład, zależny magającą się obfitej wilgoci w gruncie, odznacza od panujących wiatrów. Na tej podstawie A. da się przeważnie zbyt ubogą roślinnością: do bez-się podzielić na klimatyczne strefy czyli pasy: łistnych, ciernistych krzewin, oznaczających ham-3) pas ciszy, odpowiadający zwrotnikowi, gdzie się madę i aregi północne, na południu przybywają równoważą przeciwne prądy; 2) dwa przyległe mleczaje (euphorbia) i akacye gumowe. 3) Flora doń po obu stronach pasy wiatrów statecznych, j Sudanu, zależna od periodycznych deszczów, na od wschodu idących; 3) dwa pasy podzwrotniko- zach. wybrzeżu dochodzi do 20° sz., na węchowe, do 30° odpowiedniej szerokości sięgające, miej- dniem aż do portu Natal (30° sz.) i odznacza się see panowrania północno-wschodniego i południowe- wielkiem bogactwem i rozmaitością. Wysokopienne go passatu; 4) dwa pozazwrotnikowm pasy o nie- lasy, splątane są tu pnącemi się i porosłe pasorzyt-stałych wiatrach, zawierające kraje śródziemno-mor- nemi roślinami; stepy okryte bujną, trawiastą — skie na północy i Kaplandyę na południu. Tyl- moczary wodną roślinnością (papyrus). Z licznych ko w pasie ciszy opad wodny ma miejsce w prze- gatunków palm (kokosowra, dum-palma) zasługuje ciągu całego roku, gdy we wszystkich innych po- na szczególną uwragę olejowra, której zyskowny ra dżdżysta bywa przegradzaną dłuższą lub krótszą produkt może zczasem osłabić handel ludźmi, przerwą suszy. Tak już w przyległych równiko- drzewm bawełniane (briodendron anfractuosum), wej strefie krainach, z powodu dwukrotnego w ro- i krzew' kawrowy. Lecz najbardziej charakterystycz-ku górowania słońca, bywa po dwie pory dżdży- nym jest olbrzym w roślinności, swoim pozorem ste, gdy pod wzrotnikami po jednej, chociaż dłu- zewnętrznym (40 m. średnicy, przy 12 — 22 m. gotrwałej; to nam wyjaśnia skąd pustynie, jak wysokości) odpowiadający bryłowatości A., bao* Sahara na północy, a Kalahari na południu, są- bab (góra zielona) czyli Adansonia. Trzy te drze* siadują ze zwrotnikami. Nakoniec kraje poza- wa: baobab, bawełniane i palma olejowTa, otoczone zwrotnikowe korzystają z deszczów dorywczo i mniej są rodzajem zabobonnej czci u krajowców. Zastałe padających, które jednak przeważnie na po- chodnie, niskie wybrzeża, charakteryzują mangro-rę zimową przypadają. Oddawna zaczęto zwra- wowe lasy, przez swmje napowietrzne korzenie cać uwagę na stopniowe, choć powolne osychanie twmrzące istny nawodny labirynt, siedlisko zabój-wnętrza, co zwłaszcza uderza w północnej części czej malaryi. Zaliczany do tej strefy Madaga-A. przez zmniejszanie donośności źródeł, a w ogól- skar, w swojej florze okazuje wielkie zbliżenie do ności zmniejszanie się wilgoci, odbijające się na Indyjskiej i Australskiej; odznacza ją wielka ob-

Л ' • <- -.vj

fitość roślin storczykowych (orchideaej. Wyspy Seszelskie cechuje palma kokosowa o podwójnych orzechach (orz. morski, orz. Salomona). 4) Flora Kalahari. Od jez. Ngami do rz. Oranie i na zach. do Atlantyku, rozciąga się step bezwodny, którego południowa część Kalahari uchodzi niezupełnie słusznie za małą, południową Saharę, gdyż ze względu na wielką jednostajność ustroju powierzchni, jak ze względu na brak oaz, któreby ją zamieszkałą czyniły, ustępuje północnej pusty-

jajAg

шк§&

'Ш

den), tak tameczna roślinność swemi nikłemi wymiarami i drobną liściową okrywą przypomina mu krajobraz ojczysty. Dopiero nastanie pory wilgotnej, roztaczając nieprzebrane bogactwo kwiecia, tern wybitniejszą różnicę wykazuje. Nie mówiąc już o barwnym kobiercu obudzonych z letargu cebulkowych kwiatów (lilie, tulipany, narcyzy i t. d.), który kamienną posadzkę Karru wyściela, Kaplandya szczyci się wielką liczbą innych roślinnych gatunków (12 — 14,000), w których wrzosowate, mięsiste (mesem-brianthemum), drzew iaste mleczaje i aloesowe przeważają. Lasy wysokopienne tylko w zagłębieniach rzecznych łożysk i to drobnej leśnej pokrywy i roślin pnących się bywają pozbawio-Europejscy osadnicy uprawę wszelkich roślin, prócz właściwych tylko pod-równikowym krainom, zaprowadzili. Winorośl

1;

ne.

if

;!j

jl

lii

Ж1

Mj

Шщ

-V À

USB

ggjp

US

T'ï

mm

ШИШ!

Fip. 99. Wilczomlecz (Euphorlwm.)

ni. Kalahari przedstawia połączenie pustyni, stepu i karczowiska i tylko w pobliżu Atlantyku wydmami piasczystemi aregi, a kamienistemi płaszczyznami, hammadę przypomina. Jedną z najbardziej charakterystycznych roślin tej martwej krainy jest dziwaczna Welwitschia mirabilis (ob. niżej). 5) Elora Przylądkowa warunkuje się następstwem pory deszczowej, która budzić zwykła do życia odrętwiałą w posusze naturę. Griesebach wygląd w tym okresie Kaplandyi przyrównywa do wrzosowatyoh stepów północnych Niemiec (Hei-

zaprowa-

dzona przez francuskich wychodźców nanteńskich, dotąd się nie wyrodziła.

VII. Zwierzęce państwo, czyli fauna Afryki. Przedstawicielami świata zwierzęcego są naprzód te okazy, w których, dla ich wymiarów i budowy, na równi z olbrzymem roślinnym baobabem, chcą widzieć godło odpowiednie fizycznemu ustrojowi tej bryłowatej części świata: słoń, niegdyś na całym lądzie A. zamieszkały i przez Karta-gińczyków udomowiony, obecnie, od Sudanu zaczynając, w stanie dzikim mniej wię-' cej licznemi stadami występuje , stanowiąc zyskowny przedmiot myśliwstwa. Nosorożec w licznych odmianach; hippopotam, niegdyś aż do dolnego Egiptu dochodzący, zkąd swą nazwę (rzecznego konia, Nilpferd) otrzymał; liczne gatunki antylop, lubujące się w otwartych równiach i daleko w pustynie się zapędzające; usposobiona do życia śród wysokich drzew girafa; wielorakie gatunki małp, z których mandryle i pawiany żyją w bardziej otwartych miejscowościach północnych; wewnętrzne puszcze zapełniają szympansy i olbrzymie goryle. Z drapieżnych: lew na całym prawie lądzie A., lamparty, dwie odmiany hyeny (plamista i pręgowa-ta), szakale, koty, zybety, liczne gatunki gryzo-niów. Z nader licznych okazów ptactwa: olbrzymi struś, stanowiący obecnie przedmiot korzystnej hodowli na przylądku; płomienny flamingo, z ro-

kt?

i¹!,

BMÉh-î

àwiu x:

«Ш

г

<c

&

c

*

In

' lii

f'r

- >

■-7» %

/i У

1ГЙ

\| I ’«■<■*

swm

■*, jpdà

.ш ■ \

Ludy Afrykańskie.

ii u.

e&i . m

Him

gLf

•i

,4<v^

DA

tm

fw

p*r--    ..Й^ЯЯ-»^

■ г^ЯСчу

.....«#»,■ .. .У

$' .Л*#*

ySjsą

^1к$

AF

ÜT-i

ÖJ

**

I Г jgB

I/

„.■£»ч2Чий fs^ySik\!

Щф .

xLpll4i

io œsWSr Ш п 1

ш '1ЁШ

jS»

./ >

' ■ i

Ä

ТЖИ

гЗ

ш.

ÏJ2

Щ

:>"

ч\

12

IÄ

' - 3»^

bi

{•

V*

■ Щ

r ■ V'

-i'

£№№&

A-A’

$/

•r

•7>:

20

Як.ЩШ

У- г

•»•tg

jfi»J

s. •* A

■-m

It

p :r”

là

*.?

i -~rri

t** '

23

■§

/I

vW

jP>" * г

/2!»:>тя

/А\?. §?*.'% ч tili’/ Л -V

.V s-

ч#|у

27

Ji

-if:

■f ; .i

Fr

1.

Гу

5. Fellah о wie. — 6. 7. Koptowiej— 8. Koto z nad Nigru. — 9. Tanowie. — 10. Berberyiezycy. 13. Murzyni, z Kongo. - 14. Zulusi. - 15. Bagirmi. - 16. Monbuttu. - 17. Niam-Mam. - 18. Murzyni Szuli - 19. 20. Abisyńczycy. -

27. Sakalawi z Madagaskaru. - 28. SuaWi z Zanzibaru. - 29. 30. Somalowie.

WH

2/Mpongwe z Gabunu. — 3. Arabowie z Marokko. — 4. Arabowie z Tunisu. —

21. 22. ltotentoci

11. Murzyni Dar-Fur. — 12. Nubijczycyf ITalleng-a).— 23. Betszuani. — 24. Akka. — 25. 26. Buszmani.—

Wielka Encykl. ilustr.

s. ^

V

я

■■Il И1

%

V\ /

■t

•*

:.Щ

■;i

Sili

.•

gf^nST

к ш

f- : A

-i

'*.4

j, -

ÜS’

?Г“Г»

Fig. 100. Wnętrze świątyni A szanto w.

Fig. 101. Przędzenie nici i tkactwo u Aszantów.

_.,ći

*и-

■>>

Ä|

МШИ

■У; \

£3р

/Вд

'■

S5

ш;

> •••

.ЖТ

И

ЩШ

II г ч

вал

™Я|1

(■

pÿ

ï vnVT!=f~i JW

gjg

Ti

у-=«

* >•=

Чг*

S=--.

вд

7~

~=Ж

____ ;ur;a

ШШ1

ш*

ra$ffcis£

__ JP1'

Ź^.-—-Ś£ V-.г-'г^.д -~

31

Fig. 102. Taniec wojenny Metabelów (Afryka połud. wschodn.)

Encyklopedya Powszechna ilustr.

dżiny bocianów; bardziej interesujący marabut, pelikan, perlica, sekretarz, papugi i wielka ilość drapieżnych. Północna Afryka ściąga na wyraj nasze przelotne ptactwo. Z płazów: krokodyl cofnął się z północy i dochodzi na południu do rz. Kunene; żółw szyldkretowy; legendowy kameleon; jadowite płazy. Z owadów nader wielka ilość szkodliwych, jak: niedźwiadek, szarańcza, ter-mity, mrówki, moskity, nadewszystko zaś, straszna dla domowego bydła, mucha cece. Nakoniec z morszczyzn: korale i używana jako znak pieniężny muszla kauri. Z wyliczonych, mała liczba nie dosięga Kaplandyi, lecz zdarza się, iż pojedynczym krainom brakuje takich, któreby mogły tam mieszkać, jak np. Senegambii brak nosorożca i girafy. Ze względu na liczbę gatunków i osobników, jakoteż na wielkość i rozwój budowy w Afryce, przeważają trawożerne, co ją odznacza od innych części świata. Ztąd też przedstawia ona jedyne pole dla myśliwskiego sportu, zwłaszcza porosłe krzakami równiny południa, Kordofa-nu, Senaaru, gdzie bądź drobnemi, bądź nader licznemi stadami krążą słonie, nosorożce, bawoły, antylopy, zebry, gnu. Zwłaszcza tłumnie tłoczą się przy wodopoju i dopóki nie zaznają działania palnej broni, niezbyt stronią od człowieka. Z domowych zwierząt pierwszorzędne znaczenie ma bydło rogate; zwłaszcza na południu, u Kafrów, stanowi ono jedyne bogactwo. Również rozpowszechnioną jest owca i koza, a także koń, od szlachetnej odmiany berberyjskiej, do drobnych koniąt abisyńskich. Lecz wszystkie je prześciga użytecznością wielbłąd o jednym garbie, czyli dromedar, umożliwiający nietylko zamieszkanie, lecz przebywanie wielkich odległości pustyni. Wprowadzony początkowo z Arabii, za Ptolomeuszów, dopiero wraz ze swoimi odwiecznymi gospodarzami ostatecznie rozszerzył się po całej północnej Afryce, aż do kresów, przez naturę wytkniętych jego przyrodzonej właściwości, t. j. do wilgotnych zarośli Sudanu, gdzie po za 12° szer. marnieje i ginie, albo na wschód do Senaru, gdzie śmiertelny wróg domowych bydląt, mucha cece, kładzie mu nieprzebytą zaporę. Rozróżniają dwie odmiany dromedara: Hedżyn, kłusak, do wierzchowej jazdy, robiący od 10 — 14 kim. na godzinę, i Dżamel, juczny stępak, mogący udźwignąć przez 10 godzin dziennie do 10 centnarów ładunku. Prócz tej posługi, mięso i mleko dla pożywienia, sieró i skóra dla odzieży i domowych sprzętów, a nadewszystko oszczędność w utrzymaniu, czynią z wielbłąda jedyny warunek istnienia dla mieszkańca półn. Afryki. Prócz wielbłąda w półn., słoń w środkowej, struś w południowej, a mucha cece we wsch. Afryce, czynną odgrywają rolę w ekonomicznym bycie mieszkańców Afryki: pierwsi dwaj przez dostarczanie cennych w handlu przedmiotów — kości i piór, ostatnia zaś przez tamowanie osadnictwa i komunikacyi. Posługiwanie się, zamiast bydląt, ludzką pracą, długo jeszcze będzie utrudniać wytępienie niewolnictwa.

Madagaskar. Większą jeszcze w zwierzę-crm. niż w roślinnem naństwie, z Afryką przedstawia różnicę Madagaskar, który od czwon»-rękiego zwierzątka, jedynego przedstawiciela małpiego rodu, Lemura, otrzymał u geologów" swą nazwę Lemurii, jako domniemany ląd zapadły w głębię oceanu. Prócz innych, mniej wybitnych okazów (celentida, viverra), wyspa ta odznacza się brakiem większych drapieżników, gruboskórców, prawdziwych małp i domowych bydląt. Zwłaszcza bardzo urozmaiconym okazuje się dział ptaków wodnych; co się zaś tyczy płazów", to pod tym względem Madagaskar więcej okazuje zbliżenia z Indyami Zach., a nawet z oddaloną Ameryką, niż z przedzieloną kanałem Mozambickim Afryką. Wyspy Maskareńskie, pomimo niewielkiego swego obszaru, posiadają licznych przedstawicieli dużych i ciężkich ptaków (aphanapterys), skazanych, zdaje się, na wymarcie, jak tego dowodzi przed półtorasta laty zanikły ptak Dronto.

VIII. Ludność. 1. Liczba mieszkańców A., na mniej więcej trafnych domysłach oparta, zbyt jest wątpliwą, aby cyfrę przez Behma i Wagnera podaną, 200 milionów (205,679,000) przewyższającą, za pewną przyjmować, a,to tern bardziej, gdy Rohlfs o połowę ją zniża. Ze znowu ta tfstatnia liczba jest za małą, zdaje się stwierdzać ta okoliczność, że od wieków trwający, a i dziś tajemnie praktykowany handel niewolnikami, mordercze między krajową ludnością wojny i barbarzyńskie obyczaje, nie zdołały jej do tego stopnia przetrzebić, by Afryka spadła z trzeciego po Azyi i Europie miejsca i ustąpiła je lepiej w środki rozwoju uposażonej Ameryce. Co do gęstości zaludnienia, to ta nie może być jednostajną: nietylko Sahara, ale i południowa A. ma ludność obrzednią. Według Behma, smuga najgęstszego zaludnienia ogarnia dokoła zatokę Gwinejską, od Senegalu do Kunene, i zwężając się lub rozszerzając naprzemian, przechodzi wszerz ląd ku górnemu Kilowi, aby, ominąwszy słabo zaludnioną Abisynię, dotrzeć do oceanu Indyjskiego krajem Somalów.

2. Podział na rasy i szczepy. Przy pobieżnym rzucie oka na mapę etnograficzną Afryki, uderza nas prostota i regularność rozkładu plemion, jakiemi żadna inna część świata pochlubić się nie może, a nadwerężenie, wywołane no-woczesnem osadnictwem, nie jest jeszcze tak wielkie, aby się z niem potrzeba było rachować. Ludność A. należy do dwóch ras, na które, na podstawie cech fizycznych, zwykliśmy rodzaj ludzki dzielić. Z tych Śródziemnomorska, dawniej pod nazwą Kaukaskiej, czyli Białej, znana, zamieszkuje półn. część, od południowych granic Sahary i przed połączeniem strumieni obu Kilów, do m. Śródziemnego; resztę zaś zaludniających Afrykę szczepów, uogólniamy nazwą rasy Afrykańskiej, inaczej Murzyńskiej (Etyopskiej). Eryd. Müller, nie wdając się w podziały pierwszej, rozróżnia w drugiej takie podrzędne rasy: 1 ) r. Fu-lahów; 2) Murzynów właściwych, czyli Kegrów;

3) Kafrów, od nazwy nadanej im przez Arabów: kafir — niewierny, właściwiej zaś, idąc za innym badaczem A., Bleekiem, wypada ich nazwać Mu-

f ■■■■ i

S::::

■j

■i:

[I

rzynami Bantu; 5) Hotentotów i 6) Malajską na Madagaskarze. Podział ten tem bardziej na uznanie zasługuje, iż prócz fizycznych cech, na podstawach językowych ma się opierać. Według P. Mullera, Hotentoci byli najdawniejszymi mieszkańcami Afryki i pierwotnie zajmowali poł.-w. Afrykę do 1UU szer. płd., lecz naciskani przez przybyłych od północy Kafrów (Bantu), o wiele fizyczną siłą i umysłowem uzdolnieniem wyższych, usunęli się naprzód na południe, a następnie w zajmowany obecnie przez siebie zakątek, który przez zjawienie się od brzegów morskich europejskich osadników, naprzód Holendrów a później Anglików, jeszcze się bardziej uszczupla. Ten ruch plemienia Bantu, wypierający Hotentotów na południe, był wywołany najazdem przybyszów z Azyi, ludów rasy Śródziemnomorskiej, która przez to swoją przyszłą nazwę usprawiedliwiła,, że zajmując wybrzeża morskie, tubylców w głąb lądu wyparła — Murzynów Bantu do południowej Afryki, Eulaków, którzy pierwotnie w północnej A. mieszkali—we wnętrze Sudanu. Śródziemnomorska rasa, przy wspólnych fizycznych cechach, da się podzielić, według różnic językowych, na trzy szczepy: Indo-Europejski (Jafetydów), Semicki i Chamicki. Müller cokolwiek inaczej je grupuje, a mianowicie łącząc Senntów z Chamitami w jedno: A) szczep Śemicko-Chamicki, dzieli go na rodziny: a) Egipską (Egipcyanie, Koptowie);

b) Libijską (Imoszag, Tuaregi, czyli Berbery, Kabyle i Szeluchy); c) Etyopską, do której, prócz drobnych ludów, okalających pogórze Abisynii, zalicza Gallasów i Sonialów; nakoniec d) Arabską, krzewicieli islamu, z którymi Abisyńczyków, zamieszkujących Aniharę i Tygre, spokrewnią. B) do drugiego szczepu, o kędzierzawych, lecz nie

n-‘ hr-isA

...

if

/.

--'й

iß

■жМя

'i'

Ир. 103. Uroczystość w Kthajell.

wełniastych włosach, zalicza: a) Nubijczyków (Nuba, Barabra); b) mieszkańców Dongoli; c) miesz. Kordofanu; d) miesz. Szangalli—i domyśla się pokrewieństwa z nimi dalej posuniętych w głąb lądu ludów: Moinbuttu, Njam-Njam, Kredż i innych. Fulahi, do których przejście stanowi ludność Senaaru i Kordofanu, nazywani także Follata i Fu-lain, lud pasterski, naciskani przez Ghamitów, wcisnęli się klinem między murzynów i nad środkowym Nigrem utworzyli niegdyś potężne, jednolite państwo, które się na kilka rozdrobniło. Właściwa rasa Murzyńska zajmuje od stoków Abisynii cały Sudan i przez wklęsłość jeziora Cad daje się podzielić na dwie gromady: zachodnią do której należą murzyni Sonegambii, Górnej

lii

iii

lep

Ир. 104 Wnętrze chaty Negröw.

Gwinei i porzecza środkowego Nigru, i wschodnią: mieszkańcy Darfuru, Senaaru, Kordofanu, dostarczający obecnie zastępów Mahdiemu. Basa Murzynów Bantu (Kafrów), rozpada się znowu na mnóstwo drobnych narodowości, z których głośniejsze: Teinba, Zulusi, Beczuani, Baroce i na Madagaskarze — Szelfach Następnie za zach., w Dolnej Gwinei, ludy: Loango, Kongo, Angola, Benguela, Mpangwe nad Gabunern, Fanowie ludożercy i t. d. Basa Hotentocka, jakkolwiek mocno uszczuplona i do zagłady dążąca, ma swoje podziały na ludki: Grikwa, Namakwa, Buszmani i inne. Nakoniec: rasa Malajska, zaludniająca najważniejszą, wsck.-półn. część Madagaskaru — z tej rasy Howasi dążą do wyłącznego panowania nad wyspą. Nie wdając się w szczegóły zbyt drobnostkowego rozróżnienia, ocechujemy trzy główne działy rasy Afrykańskiej, a mianowicie: właściwych Murzynów, m. Bantu czyli Kafrów, i Hotentotów. Murzyn jest silnej budowy ciała, tęgiej muskulatury, od 1 Va — 1³/₄ metra wysokości, głowy o czaszce mocno wydłużonej i ku tylnej części I silniej rozwiniętej (dolidiocephal), z wysuniętą na-! przód i szeroką dolną szczęką (jproc/natlius), o grubych, mięsistych, wywróconych wargach, spłaszczonym nosie, bez zarostu na twarzy, a mocno kędzierzawem, wełniasteni uwłosieniu głowy, grubej, czarnego koloru, wydającej nieprzyjemną woń skórze. Mózg posiada nieco mniejszy, lecz nerwy grubsze, stąd zmysły, zwłaszcza słuchu, bardzo rozwinięte. Etnografowie Murzyńskiej rasie je-dnozgodnie przyznają odpowiedni dziecinnemu wiekowi rozwój umysłowości, niezdolność do samodzielnego myślenia, łatwowierność i lekkomyślność. Żywość temperamentu i popęd niepowściągniony do wesołości, podsycanej rozpasaną wyobraźnią. W charakterze brak wszelkiej energii i wytrwałości. Murzyn Bantu, czyli Kafr, niewiele się różni od właściwego pod względem fizycznym; czoło tylko ma mniej z boków spłaszczona i bardziej wypukłe, usta mniej grube, włosy na południu bardziej kudłate, może od skrzyżowania się z ho-tentotami, wzrost wyższy. Niewiele się różniąc pod względem fizycznym, o wiele prześciga innych pod względem umysłowym i moralnym, przez usposobienie do krytycyzmu, a nawet sceptycyzmu (przygoda biskupa Colenzo, jako misyonarza, przypartego do muru przy nauce o potopie). Wyżsi męstwem, energią, a chociaż w boju okrutni, nie obcy są Kafrowie poczuciu sprawiedliwości. Hotentoci, niżsi wzrostem i przy silnie zbudowanym tułowie, mają słabo rozwinięte kończyny. Wąskogłowi i skośno-szczęcy, jak poprzedni, różnią się mniej mięsiste-mi wargami i bardziej spłaszczonym i szerokim nosem. Co szczególniej ich odróżnia, to krza-czyste uwłosienie; prócz tego u kobiet przytrafia się usposobienie do tłuszczowych narośli ("Wenus hotentocka). Lenistwem i niedołęstwem prześcigają murzynów. Zresztą odznaczają się poczuciem muzykalnem, chociaż język ich obfituje w dziwacznie i nieharmonijnie brzmiące dźwięki.

Życie domowe i społeczne. Rodzina opiera się na wielożeństwie, przyczem na kobiety zwala się cała domowa praca; traktowane też są jak niewolnice. Ciężkie to położenie osładza się wielkiem przywiązaniem, jakie łączy dzieci

i 'ШШ

t'ira

sas

П«. 105. Murzyni r.oańg z przyrządami dn bębnienia.

z matką. W niektórych krajach, a mianowicie w Aszanti i Dahomeju, z dziewic rekrutuje się bitna, lecz prześcigająca w okrucieństwie mężczyzn, gwardya amazonek. Wszyscy czarni ulegają nieograniczonej władzy zwierzchników plemion, lecz państw znaczniejszych nie bywa, jeśli zaś utworzą się, jeszcze prędzej rozpadają. W jednym tylko Egipcie, dzięki wpływom zewnętrznym, urządziło się państwo na modłę europejską.

Religia. Cała północ do wnętrza Sudanu i wschód Afryki do przylądka Delgado, omijając Abisynię, pozyskane są dla islamu, który łatwiejsze niż chrześciaństwo między murzynami robi postępy, zapewne dlatego, .że mniejszą naka-

3..

ng. 106. Grób wodza tmirzyńsldpgo.

żuje powściągliwość. Zawsze to jest pożądany postęp, o ile krępuje rozpasaną dzikość i tępi, z oburzającem nieraz połączone okrucieństwem, zabobony. Większość bowiem pierwotnych ludów Afryki hołduje fetyszyzmowi, najbardziej ciemnemu bałwochwalstwu, połączonemu często z ludz-kiemi ofiarami i ludoźerstwem (Aszanti i Daho-mej). Ciemnota i gruby zabobon nadają wielki wpływ czarownikom, wiedźmom i tak zwanym zaklinaczom deszczu.

IX. Polityczny podział. Rzuciwszy okiem na polityczną mapę Afryki, widzimy, że całe prawie wybrzeże zostaje w posiadaniu albo w zależności od państw i narodów europejskich, które nie tają się z dążnością do dalszego rozszerzania swego wpływu w głąb lądu, aby zdobyć pole dla osadnictwa i handlu, a pozorują te dążności celami humanitarnemi i religijnemi. Pomimo wszakże całej obłudy tych oświadczeń, trzeba przyznać, że w ostatecznym rezultacie zyskałaby na tem ludzkość, zwłaszcza, jeżeli weźmiemy na uwagę, jakie-mi środkami powstają i jakiemi urządzeniami trzymają się krótkotrwałe afrykańskie państewka. To też, przemilczawszy o tych efemerydach politycznych, wyliczymy tylko te, które mają trwalsze podstawy istnienia, lub zdobyły sobie pewne historyczne znaczenie.

Abisynia, najdawniejsze państwo w Afryce, wiążące swój początek ze wspomnieniami bi-blijnemi (pochodzenie władzców, Negusów, od Salomona). Dzięki szczęśliwemu położeniu, oparło się najazdom i przechowało religię i wewnętrzne urządzenia, przejęte z greckiego wschodu. Na 330,000 kim.², liczy 3—4 milionów ludności, se~

>>

V,

W-r

Iga

"ЖШИ

l ii» ■•

ИМЯ ■

■n

MM ’

*V“

r .

ML

7/

If

■■

Шт,

In

*ЙЗЙЩ

rV г-i

щщ

Fig. 107. Szpichlerz Kafrów.

Fig. 109. Chaty Kafrów.

- zHH “Z

li

WÊÊËÈm

iii

:ЗШк

m

si

<r

=3

T¹"

. "ч ‘ V

lil

fl

;;Æ

WSPwtö

il!

wm

та

“===*5

"”%Äкг

и-==ш

-J=j-

E3S

?r.

RC

3=»"

U—^:--3

vïji

sq

--r-^::- -—    :

L^. - -

Fig. 108. Murzynki Magandsza pracujące w polu.

ц|^г^ущ|Р1

Fig. 110. Wyrób wina palmowego u Magandszów.

mickiego szczepu, zostającej pod zwierzchnictwem | opanował byt bieg średniego Nilu, czyli tak zwa-tak zwanego Negusa, ze stolicą Gondar. Obecnie ną Nubię i porzecze Bahr-el-Abiad (Kordofan, Abisynia uległa wpływowi Włoch, uznawszy ich Darfur), dziś oderwane przez ruch religijny, któ-protektorat.    ry wywołał tak zwany prorok Makdi. Trypo-

Państwa Arabskie. 1) Cesarstwo Maro- lis, trzecia część Berberyi, zażywająca do cza-kańskie, jedyna pozostałość niezależna po pano- su niepodległości, gdyż władza sułtana tureckiego jest tylko pozorną. Posiadanie oazy Fezzan rozszerza panowanie baszy do 1 miliona kim.2 i tyleż prawie liczy ta kraina mieszkańców.

Posiadłości Europejczyków. Z upadkiem panowania muzułmanów, występują na widownię działania w Afryce Europejczycy, w następującej kolei:

I. Portugalczycy, którzy posuwaj ąc się krok za krokiem, pierwsi opłynęli dokoła Afrykę, pierwsi też opanowali jej wybrzeża, okrywając je swojemi osadami. Później, z osłabieniem ich potęgi, posiadłości te zmarniały i utrzymywały się prowadzeniem handhi niewolnikami, rozpoczęciem i rozwojem którego Portugalczycy się sbańbili i dopiero z ukróceniem go przez przodownicze narody Europy, posiadłości te przyszły do upadku. Obecnie, z ożywieniem kwestyi osadnictwa i Portugalczycy usiłuią podnieść swe stanowisko, jak o tern świadczy zatarg wynikły z Anglią (Serpa-Pinto).

Posiadłości te następujące: 1) Archipelag Azorski i Madeira z przyległą wys. Porto Santo, zaliczane dla geograficznego położenia do Europy.

2)    Wyspy Zielonego Przylądka (Cap - Verde).

3)    Posiadłości w Senegambii: a) Przy ujściu rz. Bio-Grande i b) Wyspy Bisszo. 4) Prawie cała Dolna Gwinea od Kongo do przylądka Negro. 5) Dwie wyspy Gwinejskie: Książęca i ś-go Tomasza. 6) Posiadłości na wybrz. Oceanu Indyjskiego: a) Sofala; b) Mozambik. Ogółem 1,825,000 kim'² z blisko 3 mil. mieszkańców.

>;4î T ¹¹

ihi

¹¹

ssshn

iii

pi,

-,

iSlÜÜtAV*}

'"«lilii!

iiiiiii!

Fi

ii

чиШ

»si

Fi* Ill Bożyszcze Kafrów

W&niu arabskiem, która nietylko nie przechowała świetnych tradycyj kalifatu Granadzkiego, ale swem zacofaniem, ciemnotą i despotyzmem przedstawia smutny stan upadku. Władzca nosi tytuł sułtana (Mulej Hassan) i przebywa kolejno w Fez lub Marokko. Liczba mieszkańców niepewna, od 5 — 8 mil. na 816,000 kim.² 2) Sułtanat Zan-zybarski. Używa tego tytułu władzca wyspy tego nazwiska z przyległem wybrzeżem (20,000 kim.2 z 200,000 m-ców), jako części posiadłości, rozdrobnionej po Imamie Maskackim. Stąd Arabowie urządzali wyprawy wewnątrz, dla handlu niewolnikami. Obecnie, za zgodą Anglii, zyskało protektorat nad sułtanem ces. Niemieckie, ale napotyka opór ze strony nieuległycb drużyn handlarzy (Wissman.)

Posiadłości tureckie (nominalne). 3) Egipt i 4) Trypolis. Spadkobiercami panowania arabskiego w Afryce, zostali Turcy, którzy rościli prawo do zwierzchnictwa nad całem północnem wybrzeżem. Obecnie, z podbojem Algieru przez Francyę i przywłaszczeniem protektoratu nad Tunisem, dawniej znanemi pod nazwą państw Ber-beryjskick, trudniących się korsarstwem, pozostało Turkom zwierzchnictwo nominalne raczej, niż rzeczywiste nad Egiptem, w którym utrwalili swój wpływ Anglicy. Egipt, na 27,600 kim.², liczy do 7 milionów m-ców. Stolica kedywa Kair. Egipt

Ł&j

f,

@§ЦМ

Fig. 112. CzaraoKsiężniŁ

II. Hiszpanie, współzawodniczący ze swymi sąsiadami, potrafili zdobyć sobie nieznaczne, przyległe krajowi swemu posiadłości: 1) Wyspy Kanaryjskie, odwieczna i najważniejsza posiadłość (7,62 kim² a 280,000 mców). 2) Dwie pozostałe z Gwinejskich: a) największa Feruando-Poo, b) An-

ft

il

"СЩ

Ш1*

шШш

|Ш;

Ж

il

1Щ

fâ

f=E?j

Ш

7 У d - ■&

.....ни-

■Ш

il

m.

m

'S

- --У

pp

пкЗ

иД

ШЩй

тт

ЦГс\

?E

Р

“V

mmu

viSMIw

Kl

II

Cl

иц.

.

ЯШI

eüiSI

if

îP? Zj

feAljü

JK7Ü5

■ -"Г ■'    • t ii *' *

SîP

Ev;

Fig. 113. Potów mrówtitc.

Fig. lit. Murzyni w dniu świątecznym.

li

•7

ШЖЁ

ЯИ

li

i,

ii

-■'CC,

iii-

4

m~

Vs

T=:-.

..

«1

11

V¹

Fig. 115. Adansonta (l.aobab.)

deb (Gibraltar afryk.), wraz z Adenem w Arabii i wzmocnionemi punktami ne wybrzeżach m. Czerwonego zabezpiecza drogę przez Suez. 7) Wyspa Sokotora, pod protektoratem, na oceanie A-tlantyckim. 8) Posiadłości w Senegambii nad rz. Gambią-Bathurst (St. Marie). 9) Sierra-Leone w Gwinei (Freetown). 10) Posiadłości na Złotem wybrzeżu (Cap - coast - Castle) i Niewolniczem. 11) Wyspa Wniebowstąpienia (Ascension) i św. Heleny, jako ważne morskie stanowiska. 12) Arch. Tristan da Cunha, stanowisko dla wielorybiarzy. Razem nie licząc terytoryum znajdującego się dotąd pod wyłącznym wpływem Egiptu, posiadłość angielska wynosi 1,784,000 kim²; 3 mil. ludności.

YI. Włos i, zaprzykładem innych, od czasu swego zjednoczenia, dążą do zdobycia pozaeuropejskiego stanowiska. Mając sobie zatamowaną drogę w północnej Afryce przez Francyę, zwrócili uwagę na przyległe Abisynii wybrzeże m. Czerwonego, gdzie się zetknęli wprawdzie z Anglią i Francyą, ale udało się im dobić wpływu w Abisynii; nadmorskie ich posiadłości sięgają od Emberym u Ma-sawy, jedynego portu wychodniego dla Abisynii, do franc. Oboku. Masawa liczy 5,000 ludn., Asab 1,200.

Qobona. 3) Twierdze na lądzie, tak zwane pre-zydya, niegdyś utrzymywane dla zabezpieczenia się od korsarstwa, obecnie jako miejsca karne. (2,104 kim² do 5,000 mców).

III.    Osady Holenderskie. Holendrzy, szczęśliwi i wytrwali współzawodnicy Portugalczyków, opanowali byli najdogodniejszą dla kolo-nizacyi krainę, bo ziemię Przylądkową i zaprowadzili tu kwitnącą osadę, pomnożoną przez wygnańców francuskich z odwołania Nantejskiego edyktu. Po przyznaniu uchwałą wiedeńskiego kongresu tej posiadłości, wydartej w czasie wojen z Napoleonem, Anglii, osadnicy holenderscy (Boerowie), przykrzący sobie pod rządami W. Brytanii, usunęli się w głąb kraju i tam na górnym biegu r. Oranie i jej dopływu Waalu utworzyli dwie rze-czypospolite: 1) Wolne państwo Orańskie (Oranje-Vry Staat) 107,000 kim² i 133,000 mców. Stoi. Bloemfontein; 2) Hz. Transvaal, czyli południowo Afrykańska, 315,000 kim³ i 374,000 mców, ze stolicą Pretorya.

IV.    Francuzi. Po utracie w wojnach Napoleona swych osad w innych częściach świata, rozwinęli tern większą czynność w Afryce. Najważniejszą ich posiadłością, zdobyciem której w 1830 położyli kres korsarstwu, jest: 1) Algier (664,000 kim2 i 2,087,000 mców.) 2) Posiadłości w Senegambii (przy ujściu Senegalu) St. Louis i wyspa Gorea. 3) Osady na Niewolniczem wybrzeżu: Lagos. (Zatarg z Dahomey’em.) 4) Posiadłość w Dolnej Gwinei od ujścia Gabun do ujścia Kongo. 5) Wyspy Komorskie w cieśninie Mozamb. i dwie małe: Nosti-Be i św. Maryi u brzegów Madagaskaru, na który oddawna (od XYI1 w.) mieli swoje widoki, zniweczone w czasie wojen z Anglią (Beniowski). Obecnie wyjednany protektorat również przez wpływy Anglii, nie przynosi żadnych skutków. 6) Wyspa Zjednoczenia (Réunion), dawniejszy Bourbon, pozostała po utracie innej z Ma-skareńskich: Ile de France (Maurycyusz) na rzecz Anglii. 7) Stanowisko u m. Czerwon. Obok. 8) Tunis, nad którym zdobyty został wzbudzający zawiść we Włochach protektorat w 1881. Dzięki usiłowaniom zrobieni a ze Sródz. morza jeziora francuskiego, jak to stało się było hasłem nowszej polityki, zapewnili sobie francuzi wpływ w Egipcie, dziś zniweczony przez współzawodnictwo Anglii. Wszystkie inne, prócz Algieru, posiadłości francuskie w Afryce zawierają 278,000 kim² i 1,110,000 mców.

Y. Anglicy swoim zwyczajem ostatni a przynajmniej później od innych przybywają, a najważniejsze zdobywają stanowiska. Główne ich posiadłości skupione w południowej części A.: 1) Kaplandya, zdobyta na Holendrach, coraz bardziej wzrasta, pomimo utraty znaczenia morskiego stanowiska. Obecnie pod zarząd gubernatora oddane kraje Hotentockie: Basu to, Grikna, Namakwa, Tran-skai i część Kafreryi. 2) Natal z Portem d’Urban, portem wywozowym dla rzeczyposp. Holenderskich. 3) Nowe osady na Zambezi. 4) Wyspa Maurycego (Ile de France) i Rodriguez z Ma-skareńskich. 5) Wyspy Seszelskie i Amiranc-kie. 6) Wyspa Perim w cieśninie Bab-el-Man-

VII.    Niemcy nie mogli wyrzec się udziału w zdobyciu stanowiska w Afryce, jako kraju przyszłości dla osadnictwa i handlu. Najważniejsza uwaga zwróconą została na wschodnie wybrzeże, gdzie udało im się odrazu zyskać protektorat nad sułtanem Zanzibaru (patrz wyżej). Drugim punktem jest okolica przyległa górze Kamerun, gdzie za polubowną umową z Anglią pozwolono objąć w posiadanie znaczną przestrzeń wybrzeża. Trzecim punktem oparcia jest zatoka Angra-Pequena między Dolną Gwineą a Kaplandyą, lecz dla braku zupełnego wody i wynikającej stąd nieurorodzaj-ności gleby, najmniej obiecuje korzyści. Gdzie praca osadnicza ledwie się rozpoczyna i wszystko jest do wyrobienia, tam nie można podać statystycznych danych.

VIII.    PaństwaLiberyaiKongo. Na zakończenie podajemy dane o dwóch politycznych organizmach, które różnią się ustrojem swoim i początkiem od innych. 1) Liberya, założona przez amerykańskich filantropów, dla ulżenia losu wyzwoleńców murzyńskich i otwarcia im pola dla samodzielnego rozwoju w 1822 r. jako rzeczpospolita, nie usprawiedliwiła pokładanych w niej nadziei, grzęznąc w anarchii lub letargu. Liczy do miliona mieszk. na 37,000 kim³. 2) Państwo Kongo, jestto swobodne międzynarodowe przedsiębiorstwo, utworzone w celu dania pola pracy nadmiarowi sił Europy, we wnętrzu lądu afrykańskiego. Statuta tego przedsiębiorstwa zatwierdzone zostały na konferencyi berlińskiej 1885 roku; na czele jego stanął król Belgów Leopold II, jako protektor nowego politycznego organizmu. Obszar przyznany przeszłemu państwu określa się na 2,091,000 kim², na którym Stanley, główny promotor urządzenia, przypuszcza liczbę 40,000,000 krajowców, oczekujących wpływu cywilizacyjnego i kultury euiopejskiej. Zarząd

го

JO

io

2.0

30

40

50

\f

lgier

/Sz<zC/J. )<{tb9 w,

Tjun ifi

CZ2P

JrypoIU

fiX?

Jr ff<t#<iiwsàie{ \Ы/ап>АА» (fcnrtvuizou ffl) >

/i ;*

L,vlü D^Y

S³ ;

; fl* fl

Г-

==£=

___L____CKaitoW

tü

Л' C

<5

4 Ti/hpvsi

/'

20 —

iA.dOUfS

Timbuktu

У-'    Ovft'--.!

20

%"

Teda

.Tu

’d^Tnmrtat/aAb Ч/fboivn’ v.j

“*'‘4wJRZYW('¥

iSo kolę

Aufca v'

.£S --4jA----

) - ■ 'yr/drssl

л*

Г0

Кита

Л/onrn I

Ъ¹ „

A N Sip

0s

Orrrtaj    \л$

/ rr/zî'ry

¹ ,‘0^

«F

чл

/ dadastĄ ^

1Г*£72

OBJAŚNIENIE.

' о*¹/' $

■4

) ЛААбгвюе'

1. Rasa śródziemno-morska,

I(J    I________J    Indo-Europejczycy.

I    I____J    Semlci.

!    L _____i    Chamici.

J    ÿ^ & ZaĄyóar

Loa/ta

t--

fie/yutUu

I (.Sia/oguelo

\S

7.

■./.

10

20

2. Rasa murzyńska.

Sudańczycy. Murzyni Bantu.

шь

Л)

id

■'

\i

;io|

Hotentoci i Buszraani.

3. Rasa mala)$ka.

\ si \K

⁾ ^ \\

•-.c^-sjrr .Vr-

C^rT 0r(U\\y^/\

__    17k 4 i * __

fcptow/i yj/iMo Sasi

ШШ

M‘20

•'/I

-7

Щуыш

^.MjEL^agaskar

ФШш

i

rtrr:

4-

№ Howasi na Madagaskarze.

20

TO

10

20

тш§

'WÊÈt

.....z

30

40

50

Wielka Encykl. ilustr.

£СН*чХ

S

V

О

ÛL

t

a»

ist

LÉ®

f

:

т

шшщ

V*

Üfe

■Il

wffi

&

P

Ш

М

n

к

3

IH

■ШУ

•'

Г J

ЖШ

ЩЯ

ЩИЖ;

P"'

'■ *

ti

1

Л

1

ai

!

b

Ш

*

r

1

:'•

mm.

- .

i

I

I

--H :

Fig. 116. Masuneba. rezydency* króla Urna.

to

CO

ш

Äfc®

rieg

-4

:

-à

ЭШЩ

L-

\i

Ч_^£-Г*.

k '• •— :Т-

;J

dSig

:^=rii

ЭД§В§Ш|||||||р

-' - îJl

:■

Fig. 117. Budowle na palach plemienia Urna.

ЩЦ

Ш

=

Gt,

; :•

'■■ ■ ~

■ щ

К

Æ----=£

■

-

1

m

ре

Œr-

;!

Ж

й

art

ш

1

Ш

НвЯ

й№

==

. '

я

1

gjaf

•Л*

E 'j

ggd

5%'.'    ;

,/. /А" 4

' ШК« Ifi'Äl

ш

.V

i

ж

Щ0щ$.

P

-

wĘĘ,

Ш

: j

,

/>/7

ОТ

;"ч

:

Mf

i;

.

j

^№1

?

ЕШвйЩзшкш1

rz-Æ

•~>;

Fig. 118. Z życia zwierząt w Afryce.

Ençyklopedya Bowszeohna Ilustr.

32

w Brukseli. Stanowiskiem w Afryce jest

A. Sz.

К J.

The

przebywa Borna nad Kongo.

Afszarowie, plemię turkmeńskie, mieszkające w różnych miejscowościach, zwykle po kilka tysięcy rodzin, prawie po wszystkich krańcach Persyi; największa liczba (25,000 rodzin) w Azerbejdżanie. Ogółem liczą 90,000 rodzin z 20,000 jezdnych i dzielą się na dwa plemiona: Kaszem-lów i Erechlów. W lecie koczują z miejsca na miejsce, szukając pastwisk dla swych stad; w zimie mają stałe miejsca pobytu. Nie cieszą się oni szczególną przyjaźnią u mieszkańców Persyi, jak również ufnością u dworu szacha, gdzie stale przebywa jeden z naczelników plemienia, niby to jako najwyższy sędzia, w rzeczywistości jednak jako zakładnik i rękojmia spokojnego zachowywania się A. Z tego plemienia pochodził szach perski, Nadir.

AftartodokietowielubFantazyaci, odcień sekty Monofizytów, którzy uczyli za czasów ces. Justyniana I (518 — 527), że ciało Chrystusa przed zmartwychwstaniem nie podlegało gniciu. Naczelnikiem tej sekty był Julian, biskup halikar-naski, Ich przeciwnikami byli Ftartolatrowie. Sekta szerzyła się początkowo znacznie i miała swego patryarchę w Aleksandryi. Potem jednak rozpadła się na kilka sekt pomniejszych i zaginęła bez śladu.

Aftonios (Aphtónios), uczeń Libaniosa, sofista i mówca w Antyochii, na początku IV w. po Chr. Ułożył podług dawniejszego podręcznika Hermo-genesa kurs retoryki pod tytułem „Progymnasma-ta”, w którym uczy, jak mówca powinien używać przenośni, szczególnie metafor, jak układać początek i koniec mowy it. p.;przy regułach zamieszcza wszędzie odpowiednie przykłady. Ta część praktyczna nadała taki rozgłos dziełu, że do owego czasu używany podręcznik Hermogenesa został zupełnie zarzucony, Aftoniosa zaś przez wieki całe (do XVII w.) uważanym był za podstawę retoryki Popularność dzieła tłómaczy nam wielką liczbę pozostałych do dziś dnia jego rękopisów, komentarzy i przekładów. Najdawniejsze wydanie tego pisma jest z roku 1508 w „Collect, rhet. Graec,” Aida Manuciusza w Wenecyi; z nowszych w „Rhet. Graeci” Walza i Stengla. 2 części 1854. Godną uwagi jest monografia P. Schaefera „De Aphtho-nio sophista” Wrocław 1854.

Aftonit (miner.) Minerał stalowo szarej barwy, podobny do miedzi, zbitej, płowej, z Gärdsjön, w prowincyi Wermland w Szwecyi, nazwany tak przez Svanberga, a przez Nilsona uznany za istotną miedź płową. (ob. Miedź płowa, Tetrae-dryt).

Afty (grec.=pęcherzyki), choroba jamy ustnejt (ob. Pleśniawki).

Afwasaxa, nazwa wzgórza, znajdującego się w pobliżu miasta Torneo, przy ujściu rzeki tegoż nazwiska, wFinlandyi Ta wyniosłość daje możność podczas letniego przesilenia (21—23 czerwca), przez trzy doby widzieć o północy słońce nad poziomem widnokręgu jakkolwiek szerokość geograficzna położenia miasta nie dochodzi do koła biegunowego, które, jak wiadomo, zakreśla część globu ziemskiego o długotrwałych, przybie-gunowych dniach i nocach. Okoliczności tej zawdzięcza istnienie swe doroczny kiermasz, który ściąga tłumy Lapończyków ze skórami reniferów stanowiącemi jedyny przedmiot ożywionego handlu. Prócz handlarzy, od niedawnego czasu w tem zbiegowisku biorą udział ciekawi niezwykłego zjawiska, europejscy turyści.

Afzalgarh, miasto w okręgu bidźnorskim, w płnc. zach. prow. Indyj angielskich, na lewym brzegu Ramgangy, założone przez nababa Afzala chana (1748—1774); ma 7779 mieszk. (1881), mianowicie 5,456 mahometan i 2,341 indusów. Jest tam urząd policyjny, pocztowy i forteca, od roku 1857 w gruzach. Handel drzewem, wyrób bawełny.

Afzelius Adam (*1736 —-j- 1835), botanik szwedzki, uczeń Linnego. "W r. 1783 był demonstratorem botaniki w uniwersytecie Upsal-skim; w r. 1785 sekretarzem ambasady w Londynie; w r. 1799 profesorem uniwersytetu Upsal-skiego. Odbył podróż do Gwinei około r. 1792. Był autorem dzieł: „De vegetabilibus suecanis observationes et expérimenta”, Upsał, 1784, in 4; „De rosis suecanis Tentamen”, Upsal, 1804 — 1813, in 4; „Genera plantarum guineensium révisa et aucta”, Upsal 1804; „Remedia guineen-sia”, Upsal 1818; „Stirpium in Guinea medici-nalium species cognitae“, Upsal, 1825; „De origine Myrhae Controversa”, Upsal, 1825 ; botanical History of Trifolium alpestre, medium, and pratense“ (Truns, Linn. Soc. Tom I).

Afzelius Arwid August, (* 1785—f 1871), literat i poeta szwedzki, studyował w Upsali teologię, a od r. 1821 był pastorem w Enköpingu. Zasłużył się literaturze ojczystej, jako miłośnik starodawnych zabytków skandynawskich i pieśni ludowych, których znaczną ilość spisał jeszcze w młodości. Weszły one do zbioru, który A. wydał wspólnie z Geijerem p. t. „Svenska folk-visir” (1814—16 ; 3 tomy). Jednocześnie tłóma-czył „Hervararsaga“ (1812) i „Eddę“ Saemunda (1818), którą też wspólnie z Raskiem wydał w oryginale (1818⁴). Nadto opracował na podstawie podań narodowych dzieje Szwecyi aż do śmierci Karola XII, p. t. „Svenska folkets sa-gohäfder” (1839 — 70; 11 tomów). Jako poeta, A. stworzył sporo pieśni, w których szczęśliwie naśladował formę i ducha pieśni ludowych.

Afzelius FryderykJerzy (FredrikGeorg) (*1812 r.), filozof szwedzki. Study ował filozofię na uniwersytecie Upsalskim, gdzie też został (1842) profesorem filozofii teoterycznej i praktycznej. Prócz dwóch rozpraw łacińskich („Disertatio Ari-stoteleam summi boni notionem exponens”, 1841 ; „Doctrinae Aristotelicae de imputatione actionum expositio”, 1842), wydał nadto A. szereg dzieł z zakresu filozofii w języku szwedzkim, z których główniejsze są: „O filozofii heglowskiej” (1844); „O filozofii państwa” (1845); „O kategoryach ary-stotelesowych” (1848); „Logika” (4wyd. 1864 r.); „Psychologia” (7 wyd. 1864). Od r. 1844 do 45

в. к.

nie

A. był stałym współpracownikiem czasopisma „Intelligensbladet”.

Ag, w chemii symbol srebra (ob.), od łacińskiej nazwy tego metalu: Argentum.

Aga, wyraz staroturecki, pochodzenia tatarskiego ocl aha (mongolskie aha, starszy brat), oznacza starszą osobę, starszego brata, lub ogólnie pana.

Jestto tytuł tureckich oficerów subalternów i dworzan drugiej klasy, albowiem najwyższym tytułem dla urzędników do spraw cywilnych, jest efen-di. Agowie dworscy należą częścią do zewnętrznego otoczenia sułtana, czyli do seraju, częścią do wewnętrznego, czyli do haremu. Naczelnikiem seraju jest кари agasy, zwany także babi seadet agasy, naczelnik białych rzezańców i najwyższy mistrz dworu. Pod jego rozkazami zostają: chas-soda-baszy, naczelnik gabinetu; chaznadar baszy, strażnik spiżarni; kilardżyj baszy, najwyższy zawiadowca piwnic; czamaszyr-baszy, dozorca pralni i t. d. Naczelnikiem haremu jest kizlar agasy t. j. A. dziewcząt, także babi seadet agasy, naczelnik czarnych rzezańców, pod którego rozkazami znajdują się: valide agasy, A. sułtanki matki; szehzâdeler agasy, opiekun książąt; chaznadar agasy, zawiadowca haremowej spiżarni; böjük oda agasy, dozorca wielkiej sali dziewcząt; kiicziik oda agasy, dozorca małej sali dziewcząt. W wojsku tytuł A. nadawany był dawniej komendantom korpusów jednej broni, jak jeniczeri agasy (A. janczarów); dżebe-dżi agasy, dozorca arsenałów; topodżu agasy, naczelnik artyleryi i agowie różnych oddziałów jazdy. Dziś używają tego wyrazu słudzy, zwracając się z prośbą do swego pana (agam = panie mój). Pozostał też A. jako tytuł rzezańców.

(Tràkal w „Ottüv Slovnik Naucnÿ”).

Agabos, prorok z czasów apostolskich (wedle greckiej legendy jeden z 72 uczniów Zbawiciela), umarł w Antyochii, według jednych śmiercią naturalną, podług innych męczeńską. Przepowiedział wielki głód, który za czasów cesarza Klau-dyusza rzeczywiście nastąpił, oraz uwięzienie św.

Pawła. Dzień jego święta przypada 8 lutego.

Agacz, mila turecka, inaczej farsang — 5.001 metrom, zatem=0,72 mili geograficznej. Właściwie oznaczał A. dawniej godzinę drogi, t. j. drogę, jaką w ciągu godziny przebyć można konno.

Była to przeto w równinach długość znaczniejsza, aniżeli w górach, gdzie koń postępuje z trudnością. A. na równinie odpowiadał wyżej podanej długości ³/₄ mili geogr., w górach ²/₃ mili geogr.

Agades, Ag das, miasto w południowej Saharze, na drodze z Murzuku do Sokoty leżące, gdzie zgromadzają się karawany, ciągnące do Marokko,

Fez i Tripolis. Założone r. 1460, stało się ogniskiem handlu z Sudanem i doszło do rozkwitu w r. 1513, licząc 50,000 mieszkańców i mając więcej niż 5 kim. obwodu. Od czasu utrwalenia się w nadmorskich prowincyach Afryki panowania tureckiego, znacznie podupadło i liczy obecnie 15,000 mieszk. mahometan, śród których przeważa język songhajski. Przemysł miejscowy ogranicza się do ozdobnych wyrobów z drzewa, wyrobów siodlarskich, wyprawiania skór; w handlu zaś głównie znajduje się mama, sól i liście se-nesowe.

Agadir, (Santa Cruz de la Barbaria, arab. Dar Ruruija), portowe miasto w marokańskiej pro-wincyi Suz, niedaleko ujścia rzeki Suz, 1,500 mców. Założone zostało przez portugalczyków na początku XVI w. W r. 1536 zdobyli je maurowie. II. 1773 podniosło bunt przeciwko marokańskiemu cesarzowi Muhamedowi i zostało zniszczone, tracąc znaczenie i handel. Dziś uchodzi za najlepszą przystań całego wybrzeża.

Agady, trzy wyspy na zachód od Sycylii: Fa-vignana, Levama i Maretimo.

Agafia Semenówna, ob. Gruszecka.

Agafonow Aleksy (■{• 1794 r.) syn Symeona, jeden z pierwszych ruskich synologów, początkowe nauki pobierał w seminaryuin w Tobolsku, w r. 1769 został wysłany do missyi ruskiej w Pekinie, dla gruntownego poznania języka chińskiego i mandżurskiego. Tam przebył czas dłuższy, gdyż powrócił dopiero w r. 1780; mianowany tłóma-czem w Kiaohcie, pozostawał tam aż do śmierci. A. wydał następujące tłómaczenia z języków chińskiego i mandżurskiego: „Манджурскаго и ки-тайскаго хана Шунь-Джш книга нужнкйшихь разсужденш ко благополучно поощряюгцихъ. Снб. 1778”. ..Краткое хронологическое роспи-саше китайскихъ хановъ, Москва 1788”. „Государь другъ своих i. иодданныхъ, разсужденш хана Канъ-Сш”, С.-Пб. 1795 i in. Autorowiehistoryi literatury ruskiej w ogóle z uznaniem o pracach A. wspominają.

Agag, król Amalekitów, którego Saul pobił, a Samuel rozsiekał w sztuki. Zdaje się, że w ogóle królowie Amalekitów zwali się Agag.

A’gai Adolf (* 1836), współczesny humorysta węgierski, autor wielu drobnych szkiców, odznaczających się ciętym dowcipem i artystycznem wykończeniem. Jest on też wydawcą najlepszego czasopisma humorystycznego p. t. „Borszem Janko”.

Agalicz Jan В apt., od r. 1617 biskup Seń-ski. B. 1624 zwołał synod dyecezyi do Brebiru, celem wydania ksiąg kościelnych pismem głago-lickiem, czem zasłużył sobie na wieczną pamięć. Mnich Minoryt Gławinicz zajął się wykonaniem polecenia synodalnego. A. -{- 1649 r.

Agalmatolit, O b r a z k o w i ec, Pagodyt—franc. Koreit, Lardyt— angiel. Figure-Stone (mineral). Kamień zbity, występujący w masach niewyraź-

łupkowych, odłamem wybitnie zadziorowym, prawie miękki dlatego łatwo się rzeźbić i obrabiać dający. Tward. 2-3, c. wł. 2,8—2,9. Barwy żółtawo, lub perłowo-szarej, izabellowej, aż do mięsnej, zielonawo-szarej i oliwkowej, matowy lub słabo połyskujący, przeświecający w masie, lub tylko na krawędziach, w dotknięciu nieco tłusty, do języka nie przylega. Jest on wodnym krzemianem glinu i potasu, o składzie nieco zmiennym od przymieszek. Rozbiory wykazują w nim: 49 —56°|₀ krzemionki, 24—29ul₀ glinki, 5—7U|₀ potażu, 2—6°|₀ wapna, do 2°|₀ tlenniku żelaza i 3—• 6% wody. Główną dla niego miejscowością są Chiny, gdzie od niepamiętnych czasów wyrabiają z aie-

go małe posążki bożyszcz (stąd nazwa Pagodyt) na się w rodzie jego straszliwy dramat domowy, i drobne przedmioty galanteryjne, dawniej masami Stryjeczny brat Egistos, pałający z dawnych lat przywożone do Europy i chętnych znajdujące zemstą przeciw Atreuszowi za krzywdę, wyrządzo-nabywców, jako wizerunki dziwnego chińskiego ną ojcu jego Tyestesowi, chwilę nieobecności Aga-smaku. W Europie spotyka się A. w Ochsenkopf memnona wybiera, ażeby, nie mogąc na samym pod Schwarzenbergiem w Saksonii, w Nagyagu sprawcy, już zmarłym, wywrzeć tę zemstę na je-w Siedmiogrodzie i w Wain w Anglii. Podrą- go synu. Przybywa zatem do Argos (siedziba biają też z niego chińskie wyroby i sprzedają za królewska waha się między Argos i Mykene), oryginalne.    KJ- i zawiązuje z Klitemnestrą niecny stosunek mi-

, Agalteca, miasto w respublice Honduras, łosny, wbrew ostrzeżeniom bogów, czuwających w Środkowej Ameryce. W pobliżu znajdują się nad tą rodziną uprzywiljowaną, którzy przez po-wielkie pokłady miedzi i żelaza.    średnictwo Hermesa usiłowali go na tej drodze

Agamagaseki, miasto w japońskiej prowincyi powstrzymać. Wprawdzie Ag., odjeżdżając, zo-Nagat, w południowej części wyspy Nipon. W r. stawił przy żonie towarzysza i doradcę w osobie 1884 liczyło 24,008 mieszk.    starego aeda (lirnika), i ten stał wiernie na stra-

Agamede lub Perimede, najstarsza córek źy, lecz zrozumiawszy to Egistos, kazał porwać Augea, króla Elidy, żona Muliasa; znała wszy- strażnika i wywieźć na odludną wyspę, poczem łacno stkie lecznicze zioła na ziemi. Była kochanką już zamiaru dokonał. Kiedy to dzieje się w domu, boga Pozejdona, z którym miała synów: Aktora, A. doznaje przeszkody w wyprawie na Troję. Okrę-Bela i Dyktyasa. Preller („Griechische Mytholo- ty, wskutek przeciwnych wiatrów, zatrzymują się gie”, 3 wyd., II, 199), sądzi, iż A. była pier- w Aulis, i w żaden sposób dalej wyruszyć nie mo-wotnie boginią księżyca. Homer podaje w „Ilia- gą; wojsko marnieje z głodu i wycieńczenia, roz-dzie”, że podczas oblężenia Troi, oprócz lekarzy pacz wkrada się między szeregi. To Artemis, właściwych (greckich) i samych dowódców, pomoc na naczelnego wodza obrażona, w taki spo-lekarską, względnie chirurgiczną, rannym poda- sób go dręczy i domaga się zadość czyniącej ofia-wały także niewiasty, w rzędzie których wymię- ry. Dla przebłagania bogini potrzeba, iżby A. nia: Agamedę, biegłą w stosowaniu wszelkich ziół poświęcił jej córkę własną, Ifigienię, co też usku-leczniczych, jakie wydaje ziemia; egipcyankę Po- tecznia pn dla ocalenia wojska i dokonania pod-lydamaę, oraz Kirke, leczącą sposobem czaro- boju. Żaden z twórców mytu nie powiada, jakim dziejskim.    Dr-Ł- sposobem Ifigienia dostała się do obozu, istnie-

Agamedes, syn Erginosa (z rodu Eolidów, le- je tylko głuchy domysł, że ojciec sprowadził ją genda dotycząca greckiego miasta Orchomenos) z domu pod pozorem zaślubienia Achillesowi: ale i brat jego, Trofonios, używali nieporównanej w takim razie, musiałyby i wiatry ucichnąć, chwały jako budowniczowie. Oni to zbudowali Cokolwiekbądź, dopiero po tej ofierze wiatry świątynię Delficką (Homer: „Hymn do Apol.” ucichły i A. szczęśliwie dostał się do Troi. Ja-296. Pauz. IX, 11, 1), talamos Amfitryona w Te- kie tam były jego sprawy, dowiedzie się można bach, oraz niedostępną piwnicę Hyrieosa w Hy- z opisu tej wojny, a właściwie z „Iliady”. To pe-rii, gdzie, jak mówią, pozostawili jeden głaz ru- wna, iż nic nie wiedział, co się działo u niego скоту, ażeby sobie przezeń ułatwić wejście i wyj- w domu, gdzie małżonka już na dobre żyła ście tajemne. Wchodzili tam tak często i tyle z Egistosem, i naodwrót wiedziała wszystko, co nabrali złota i srebra, że przerażony Hyrieos za- się tyczyło jego osoby. Ażeby zagłuszyć sumie-łoźył delikatną pętlicę, w którą złapany A., nie nie, karbowała na nim zarzuty, to o zabicie jej mógł się wyplątać. Wtedy Trofonios uciął bratu drogiej córki Ifigienii, to o różne pod Troją z tro-głowę i uniósł, tak, iż pozostały kadłub nie mógł jankami miłostki i znieważenie praw małżeńskich, dać poznać osoby złodzieja (Pauz. IX 37, 3). Po- Oczekiwała jego powrotu z otwartym' uśmiechem dobną opowieść, tylko nierównie romantyczniejszą na ustach, a z ukrytym toporem w ręku. Po-i bardziej rozwiniętą, podaje Herodot (II, 121), wrócił nareszcie pełen radości, chwały i zdobyczy: o piwnicy, zawierającej skarby Bampsinidesa, kró- jako najpiękniejszy łup, przywiózł z sobą wieszcz-la Egiptu.    K- K- kę Kassandrę, nowy dowód wiarołomstwa w oczach

Agamemnon, bohater z czasów legendowych małżonki. Ale czy tak, czy inaczej, na progu do-Grecyi. Syn Atreusza, króla Argos, odziedziczył mu czekała go śmierć, którą poniósł z rąk żony po nim tron i wielkie bogactwa. Za żonę pojął i jej gacha. Legenda wspomina czworo jego Klitemnestrę, córkę króla spartańskiego, Tynda- dzieci: oprócz ofiarowanej Ifigienii, były to dwie reja. Druga siostra Helena, wraz z tronem Sjiar- córki: Elektra i Chyzotemis, tudzież syn, Orestes, ty, dostała się bratu jego Menelausowi. Wtedy Ten ostatni, jeszcze przed przybyciem ojca, od-to, bawiący w gościnie u Menelausa, syn trojań- dany był dzieckiem na wychowanie do Strofijosa skiego króla Priama, Parys, uwiódł mu ją i upro- w Focydzie, i tam przebywał przez cale siedmio-wadził. Fakt ten był powodem wybuchu słyń- lecie rządów Egista i Klitemnestry w Mykene nej wojny pomiędzy sprzymierzonemi Grekami i Argos; w ósmym roku, dla dokonania pomsty a Troją, dla pomszczenia krzywdy i zniewagi, przez bogów zapowiedzianej, powrócił, i Egistosa, Na czele zastępów sprzymierzonych stanął A., jak podaje Homer, tudzież własną matkę, jak dopełnię dla jakichś wydatnych, osobistych zdolności, niają inni poeci, zamordował, i zasiadł na tronie ale jako najpotężniejszy z królów. Tu rozpoczy- ojca, a potem i stryja Menelausa w Spareie.

K.K.

к. K.

Na tym fakcie zamyka się legenda, zwana Pe-loponeską, czyli rodu Pelopsa, pełna straszliwych przygód i zbrodni, przechodzących z ojca na syna. Orestes, w niej, uchodzi za bohaterskiego mściciela krzywdy ojcowskiej, kierowanego ręką odwiecznej sprawiedliwości („Odysseja” I, 299); późniejsi, po Homerze, poeci, obarczają go wyrzutem sumienia, jednają mu przebaczenie matko-bójstwa, rozwodzą się nad jego przyjaźnią dla Pyladesa. Oo większa, wbrew Homerowi, mieszają rodowód Pelopidów; jakoż, w Eojach he-zyodycznych i w Stezychorze, A. nie jest synem Atreusza, lecz Plistenesa, syna tegoż: w to nieporozumienie popada i Eschiles. Mnóstwo wreszcie zachodzi, wśród późniejszych legend, tych różnic rodowodowych, które też pobudzają do daremnych usiłowań dla uczynienia z tych legendowych pokrewieństw podstawy do opowiadań historycznych lub chronologicznych. Jeżeli co w tych związkach rodzinnych, po za poezyą, pozytywnego wypatrzyć można, to chyba ruch emigracyjny plemienia eolów, uchodzących przed naciskiem dzidy doryckiej, i ich dalsze osadnictwo, pod kierunkiem Orestesa, wychodzące ze trzech miejscowości peloponeskicb, gdzie ich trudem i staraniem powstały trzy naczelne grody: Argos, Mykene i Sparta, kojarzące się z sobą w legendzie, za pośrednictwem jednej rodziny. Emigracya ta pozostawiła w poematach homerycznych swój ślad, oczywiście przekształcony przez lirników. A że powszechnie w czasach bohaterskich Grecyi panowała cześć dla przodków, więc zawsze protoplastom przypisywano pochodzenie boskie, rozsławiano ich czyny, zasługi: stąd też charakter i wysokie przymioty Agamemnona, tudzież jego rodu; ztąd wielkość Myken, jako ulubionej stolicy „króla królów”, którego naczelnemu przodownictwu powierzono tak wielką sprawę narodową, jak wyprawa trojańska.

Agami (Psophia crepitans L.), ptak brodzący (Grallatores), sprokrewniony z źórawiami, zamieszkujący Amerykę południową. Dziób na nieco krótszy od głowy, sklepisty, skrzydła niezbyt długie, w nich 4-ta lotka najdłuższa, ogon krótki, przykryty sutemi, długiemi i pięknemi piórami po-krywowemi. Skoki wysokie, pokryte tarczami z przodu i z tyłu, — palec środkowy i zewnętrzny w nasadzie spięte błoną. Upierzenie ma czarne, z odblaskiem fioletowo-zielonym, podgarle, górna część piersi błękitnawa, z połyskiem metalicznym, pokrywy ogonowe jaśniejsze, dziób zielonawy, nogi żółtawo-czerwone. Długość ciała 52 cm., długość skrzydeł 29 cm., długość ogona 3 cm. A. żyje gromadnie w lesistych okolicach ponad dopływami Amazonki. Z łatwością daje się oswoić i przywiązuje się do swego pana, prawie jak pies; chodowany z drobiem, obejmuje nad nim władzę, pilnuje, wypędza go na pole i przypędza napowrót do domu.    A-S-

Agamia, Roślinybezpłciowe. L.Ö. Richard, reformując układ płciowy Linnego, nazwy tej użył do swojej dwudziesto-piątej czyli ostatniej klasy. Odpowiada ona Skrytopłciowym ( Cryptogamia) szwedzkiego naturalisty, którego nazwa była nie* równie odpowiedniejszą; nazwa zaś Richarda zdaje się twierdzić, jakoby rośliny, odniesione do tej klasy, były rzeczywiście płci pozbawione, co w obecnym stanie nauki poczytuje się za wielki błąd.J ³ A-

Aga-Muhamed-Chan, (* 1734 —f 1797), protoplasta dynastyi kadźarskiej, obecnie w Persy! panującej, syn Muhameda-Huseina-Chana. Po śmierci ojca r. 1758 dostał się z braćmi w ręce Kerima-Ckana z dynastyi zendzkiej i dopiero po śmierci tegoż (r. 1779) uciekł z Szyrasu do Ma-zanderanu, by wystąpić czynnie na politycznej arenie swego państwa, które znajdowało się w głębokim upadku. Złamawszy bunty swych braci i naczelników niektórychplemion, obwarował r. 1785 Teheran i tu założył swą stolicę; poraził Turkmenów, pokonał Georgię (Gruzyę) i walczył zwycięsko z wschodnio - perskimi szachami, słabymi następcami Nadir-Szacha. Rosya przeszkodziła mu w wyprawie na Bucharę, wysyłając do Persyi wojsko pod hr. Zubowem; lecz po śmierci Katarzyny II wojsko odwołane zostało i A. ruszył do Buchary; tam roku 1797 zabity został przez dwóch swoich służących, których na śmierć skazał. A. był despotą, nie przebierającym w środkach, celem wytępienia swych wrogów; był on okrutnym, mściwym, wiarołomnym. Był rzezańcem od lat młodych, za sprawę wrogów swoich; ztąd pochodzi przezwisko jego: Aga.

Agana, właściwie San Ignacio d’Agana, ufortyfikowane główne miasto wyspy Guama lub Guahana w archipelagu Maryańskim, leży na zachodnim brzegu wyspy, w okolicy malowniczej; jest rezydencyą gubernatora hiszpańskiego; ma bezpieczną przystań; mieszk. 5,788. Najważniejsze gmachy miasta: piękny kościół, trzy klasztory (w jednym zakład wychowawczy), pałac gubernatora, składy królewskie; inne budowle po największej części drewniane, pokryte liściem palmowym.

Aganippe, córka Permessosa, boga potoku, płynącego pod Helikonem w Beocyi. Jest to śliczna nimfa krynicy tegoż imienia, która zarówno jak Hippokrene, pijących jej wody poetów do twórczości podbudza.

Agapanthus (Lher. Sert. 18), A g a p a n t, Z i e-lipan. Rodzaj, należący do rodziny roślin Lilio-watych (Liliaceae), plemienia od jego nazwy Aga-pantheae. Charaktery jego następujące: Okwiat kolorowy o rurce krótkiej i sześciu działkach równych, rozwartych: pręcików sześć, osadzonych u podstawy działek okwiatu o nitkach nierównych, nieco wygiętych; zawiązek owocowy trzyko-mórkowy, wielozaląźkowy, szyjka nitkowata, wygięta na końcu, u znamienia trójkątna; owocem jest torebka podługowata, otwierająca się w trzy łupiny, w kierunku przegród; nasiona opatrzone skrzydełkiem błoniastem, silnie przy wierzchołku rozwiniętem. Są to rośliny zielne, o korzeniach bulwiastych, liściach przykorzeniowych, równowąz-kich, głąbikacb zakończonych kwiatostanem podobnym do baldacha, utworzonym z wierzchnotek jednostronnych. Znane są dwa — trzy gatunki, właściwe Przylądkowi Dobrej Nadziei, z których

527

Agapito Jędrzej, malarz, budowniczy i estetyk, ur. w Istryi (Pingnente) -f- 1817 w Tryeście.

Agapius, zakonnik wschodniego kościoła, znany jako wydawca zbioru prawnych ustaw, tyczących się tegoż kościoła Zbiór ten wyszedł drukiem w Wenecyi r. 1787 p. t. „Sylloge panton ton kanonon”. A. wydał także, do spółki z za-

Ad.J. C.

zasługują na uwagę Agapant błękitny (Agapan-thus umbellahis Lherit.), często hodowany w szklarniach i pokojach, dla pięknych, niekiedy białych kwiatów.    J-A-

Agapenor, syn Ankaiosa, króla arkadyjskiego, sam zaś król tegejski. Brał udział w wyprawie na Troję. W powrocie, zapędzony na wyspę Cypr, osiedlił się tam i założył miasto Pafos, z świątynią Afrodyty.

Agapet św., piętnastoletni młodzieniec, który za czasów cesarza Aureliana, za wyznawanie reli-gii Chrystusa, osiągnął koronę męczeńską. Był biczowany, następnie za nogi powieszony nad o-gniem, a w końcu po licznych mękach ścięty. Kościół święci jego dzień 18 sierpnia.

Agapety (gracye), szydercza nazwa, nadawana w pierwszych wiekach chrześciaństwa a szczególniej od końca III w. pannom, które ślubowały czystość, lecz żyły w świecie i do obrony osobistej wybierały mężczyzn na współmieszkańców, którzy także czystość ślubowali. One same chętnie nazywały się „siostrami”, prowadziły gospodarstwo księży i mnichów, towarzysząc im niekiedy w pielgrzymkach. Z tego wynikły później rozmaite zgorszenia, więc św. Cypryan r. 314, dalej św. Hieronim, oraz Jan Złotousty, wystąpili energicznie przeciw temu zwyczajowi. Ze zwolenników A. wytworzyły się później rozliczne sekty, przeciw którym wystąpił sobór laterański r. 1139, potępiając głównie ich tajemne misterye.

Agapit, dyakon konstantynopolitański (ok. r.) był nauczycielem Justyniana i napisał dla niego w języku greckim o obowiązkach chrześcijańskiego monarchy p. t. „Schedaregia”, rzecz mającą więcej teologiczne i moralne znaczenie, aniżeli polityczne; przełożona została na języki: łaciński, hiszpański, niemiecki i czeski.

Agapit I, święty, lub Agapet, papież (535 — 536), rzymianin, po obiorze udał się do Konstantynopola, gdzie napróźno starał się pogodzić Teoda-ta, kr. Ostrogotów, z ces. Justynianem. Wymógł tylko, że posądzony o kacerstwo Eutychjanin An-tym, który był patryarchą, został zastąpiony przez Mennasa. A. f 24 kwiet. po jedenastomiesięcz-nych rządach stolicą apostolską. Dzień jego święta przypada 20 września, jako w rocznicę przeniesienia jego zwłok do Rzymu.

Agapit 11 (lub Agapet) papież (946—955), rodem z Rzymu. Przeciwko Berengaryuszowi, który ogłosił się królem włoskim, wezwał cesarza Otona I i załatwił spór pomiędzy arcybiskupami Salzburga i Lorch o granicę ich dyecezyj w ten sposób, że przyrzekł arcybiskupowi salcburskiemu część zachodnią Panonii, a jego przeciwnikowi Panonię wschodnią z krajami morawian i a-warów.

konnikiem Nikodemem, podobny zbiór p. t. „Pe-dalion”, wydany po raz pierwszy r. 1800, po raz trzeci zaś r. 1864, rozszerzony przez innych autorów.

Agapy (grec.), tak nazywały się istniejące od czasów apostolskich, przez pierwsze wieki chrześciaństwa, uczty, połączone z nabożeństwem i przyjmowaniem komunii św., przy których bogaci siadali obok ubogich w jedności, miłości i równości. Te uczty odbywały się głównie na grobach męczenników, t. j. w kościołach, lub miejscach kościół zastępujących, jako to: w katakumbach i domach prywatnych. A. weszły w zwyczaj powszechny w II i III wieku, a chociaż śród nich z początku wstrzemięźliwość i wzajemna miłość chrze-ściańska panowała, zawsze jednak poganie znaleźli przedmiot do podejrzeń. Później odłączono A. od komunii, bo śród wspólnych biesiad bogatsi poczęli oddzielać się od ubogich, przynosili lepsze potrawy z domów ze sobą, nie dając wiele uboższym, którzy znowu, dostawszy strawę, nie zada-walniali się zjedzeniem na miejscu, lecz chciwie z sobą do domów unosili. W końcu uczty w kościołach zakazane zostały, a mianowicie najprzód przez synod laodycejski, następnie, r. 393, przez św. Grzegorza, św. Ambrożego, biskupa kartagińskie-go, Aureliusza, św. Augustyna i innych. Odłączone od komunii i zabronione w kościołach, A. pozostały jeszcze w zwyczaju na obchodach pogrzebowych (agapae funerales) i godach weselnych {agapae connubiales). Od IV w. poczynają zanikać, a ostatni ślad ich znajdujemy w Hippo-nie, gdzie synod pozwolił obchodzić je w wielki czwartek, na pamiątkę wieczerzy Pańskiej; drugi przykład A. znajdujemy u Anglosasów, gdzie Grzegorz Wielki dozwolił obchodzić A. przy poświęceniu kościoła.

Agar, egipska służebnica Sary, którą ta ostatnia sama uczyniła nałożnicą męża swego, pa-tryarchy Abrahama, pragnąc jej dziecię uznać za własne. Porodziwszy syna Izmaela, poczęła się wynosić nad panią swoją, gdy zaś i Sara (według Talmudu w lat 14 od przyjścia na świat Izmaela) została matką Izaaka, A. wraz z Izmaelem musiała opuścić dom mężowski: „żeby syn służebnicy nie był współzawodnikiem Izaaka”. W drodze, skoro wyczerpały się zapasy żywności, A. porzuciła Izmaela, żeby nie być świadkiem jego śmierci z głodu i pragnienia. Wtem nagle usłyszała głos Boży, zalecający jej, żeby wróciła do Izmaela i zwiastujący, że syn jej stanie się ojcem wielkiego narodu. Wróciła więc i spostrzegła studnię, z której pili. Izmael pozostał na puszczy i stał się dzielnym łucznikiem, a matka sprowadziła mu żonę z Egiptu. Dziś jeszcze arabowie, mieniący go protoplastą swoim, pokazują studnię, położoną o pięć godzin od Kadesu, na drodze do Berseby ku Egiptowi, zwaną „Moweili Hadjar”.

Agar-agar. Nazwa pewnego wodorostu, używanego na pokarm i w przemyśle, odnoszącego się do Gracilaria (Plocaria) lichenoides Grey. Nazywają go niekiedy mchem cejlońskim, Wodo-

J. A.

w r. 1835. „Synopsis generis Lupini”, „Notitiae florae suecicae

ko-

za czasów Saula poi ów, które wyparte przez

'o

rost ten jest bardzo używanym w Chinach i In-dyach, w formie pożywnej galarety; prócz tego. w Chinach używa się do gumowania gazy ) papieru. Zawiera w sobie duży procent mate-ryi azotowej. Bakteryologowie używają go do hodowli bakteryj,    J-A

Agard Artur (* 1540 r.—j-1615, pochowany w opactwie Westminsteru), historyk i archeolog angielski, od r. 1570 był urzędnikiem archiwum królewskiego. Ułożył spis dokumentów tegoż archiwum i opisał przymierza, umowy i związki pokrewieństwa panującego domu angielskiego z innymi domami; prace te jednak pozostały w ręko-piśinie. Brał czynny udział przy założeniu w roku 1572 towarzystwa archeologicznego i w „Collection of curious discourses written by eminent antiquaries, upon several heads in English antiquities”. podał liczne rozprawy, tyczące się głównie dziejów kultury angielskiej w wiekach średnich.

Agard Karol Adolf (* w Bastadzie 1785 roku — *f* w Carlstadzie w roku 1859), botanik szwedzki, adjunkt-profesor uniwersytetu w Lundzie 1807 r.; profesor botaniki i ekonomii wiejskiej w 1812 r.; w r. 1817 poseł do sejmu szwedzkiego; nakoniec biskup luterski w Carlstadzie. Pierwszą swoją botaniczną rozprawę: „Caricogra-phia scanensis” wydał w Lundzie; nosi ona datę 1806 r., którą obronił dopiero 7 marca 1807 r. Agard publikował prócz tego: „Aphorismi bota-nici” Lundae 1817 — 1825, in 8-o. „Conspectus specierum Nicotianae”, Lundae, 1819 (dzieło przełożone na język niemiecki). „Classes plantarum”, Lundae, 1825, in 8 a. „Stirpes agri Rot-noviensis”, Lundae, 182G, in 8-o. „Flora paro-chiae Bränkyrka”, Üpsalae, 1827, in 8-o. „Anti-quitates Linneanae”, Lundae, 1826, in 8-o. „Be-rättelse om en botanisk Resa till Oesterrike och Nordöstra Italien” (Sprawozdanie z botanicznej podróży po Austryi i północnych Włoszech), Stockholm, 1821 (przełożone w r. 1831 w piśmie „Flora” przez Creplin’a). „Essai de réduire la physiologie végétale à des principes fondamentaux”, Lund, 1828, in 8-o. „Om Inskrifter i lev-fande Trad” (Napisy na drzewach żywych) Lund, 1829, in 8-0. „Lärobok i Botanik” (Rys botaniki) Malmo, 1829 — 1832, in 8-o, w dwóch częściach (dzieło przełożone na języki: duński i niemiecki). „Enumeratio plantarum in regione Lands-cronensi crescentium”, Lund, 1833, in 8-o. Lecz szczególnie zajmował się Agard wodorostami. Jest on jednym z założycieli nowoczesnej algologii. Publikował on o tej klasie roślin prace następujące: „Algarum decades”, I — IV, Lundae, 1812—1815, in 4-0. „Synopsis Algarum Scandinaviae, adjecta dispositione universali Algarum”, Lundae, 1817, in 8-0. „Dissertatio de metamorphosi Algarum”, Lundae, 1820, in 8-o. „Icones Algarum inedi-tae”, Lundae, 1820—1822, in 4-o, z którego to dzieła drugie wydanie, powiększone niektóremi synonimami w tekście, wyszło w Lundzie 1816 r. „Species Algarum rite cognitae”, Gryphiae, 1823— 1828. „System* Algarum”, Lundae, 1824, in 8-o.

„leones Algarum europaearum”, Lundae, 1828— 1835, in 8-0. „Conspectus criticus Diatomacea-rum”, Lipsiae, 1830 — 1832.

Agard Jakób Jerzy (* w Lundzie 1813 r.), botanik szwedzki, syn poprzedzającego, publikował prace następujące: „De Pilularia”, Lundae, 1830, in 8-0. „Om hals-Agers Germination”, Stockholm, 1834, in 8-o, powtórzoną w piśmie „Linnaea”

Lundae, 1835, in 8-o. ex Algarum familia”, Lundae, 1839, in 8-o. „Re-visio specierum generis Pteridis”, Lundae, 1842, in 8-0. „Algae maris Mediterränei et Adriatici”,, Paris, 1842, in 8-o. „In sysdfemguy Algarum ho-dierna Adversaria”, Lundae, 1844, in 8-o. Jego zaś głównem dziełem jest: „Species, genera et ordmes Algarum”, które znajduje się w rękach wszystkich kryptogamistów. Należy wspomnieć jeszcze o paru mniejszych pracach tegoż autora* „De cellula vegetabili fibrillis tenuissimis con-texta”, Lundae, 1852, in 4-o. „Theoria systema-tis plantarum”, Lundae, 1858, 1 tom, in 8-o, z atlasem. W ostatnich czasach J. J, Agard zaczął publikować w „Comptes rendus de ГАса-demie des sciences de Stockholm” różne rozprawy o wodorostach Oceanii.    J A-

Agard John Mortimer (* 1812), astronom szwedzki, prof, uniwersytetu w Lundzie. Z licznych rozpraw jego wymienimy: „De motu systematis solaris progressivo”, Lund, 1840. „Sur une méthode elementarne de résoudre les equations numériques d’un degré quelconque par la sommation des séries”, Carlstadt, 1847. „Essai sur la métaphysique du calcul différentiel”, Stockholm, 1848.

Agarejczycy,

czownicze arabo

Rubena z okolic Jordanu, przeniosło się dalej na połud.-wschód. Znajdujemy o niem wzmiankę u Strabona, Ptolomeusza, oraz Dyonizyusza Pe-ryegeta, a dziś jeszcze imię jego zachowało się w prowincyi Hadżar. Imię Agerim (zbiegi) naprowadziło Geseniusza na myśl, że A. są to samo, co Gerrheni (geraja, cudzoziemiec), lud, trudniący się handlem, założyciele miasta Gerrha, dzisiejszego El-Ahhsa, stołecznego miasta prowincyi Hadżar, które, jak Strabon powiada, przez zbiegów babilońskich założone zostało. Według zapatrywań rabinów, są A. potomkami Agary. Nazwę Agarejczyków przeniesiono zczasem na wszystkich muzułmanów; stąd Rosyanie nawet Turków nazywali Agaryanami.

Agaricinei, nazwa plemienia w rodzinie grzybów Hymenomycetes -basidiosporeae, obejmującego rodzaje: Agaricus, Cantharellus i wszystkie te, jakie potworzył Fries z rozczłonkowania pierwotnego rodzaju Agaricus, lub ustanowił nowe, z gatunków nowych, głównie egzotycznych. Jest to jedna z najważniejszych grup grzybów, tak pod względem liczebnym jej gatunków, jak i pod względem własności użytecznych i szkodliwych. Główny ich charakter polega na budowie zarodni, posiadającej na jednej ze swych stron, prawie za*

na

wsze na dolnej, fałdy lub blaszki, promienisto ułożone, proste lub rozwidlone, a niekiedy poprzecznie z sobą połączone. Fries to rozległe plemię przyjmuje za samodzielną rodzinę. W artykule Agaricus i pod nazwami odpowiadającemi główniejszym rodzajom i podrodzajom plemienia Agaricinei, znajdzie czytelnik specyalne charaktery i szczegóły ich organizacyi, tu zaś zajmiemy się niemi jedynie pod względem metodycznym. Person rozdzielił rodzinę A. na trzy rodzaje: Amanita, Agaricus, Merulius, z tych ostatni podzielił na podrodzaje: Cantharellus, Ser у lila, Gomphus. Rodzaj Agaricus został podzielony na dziesięć podrodzai, opartych: na obecności i naturze pierścienia, Lepiota, Cortinaria\ na niedostatku pierścienia, Gymnopus\ na kształcie i konsystencyi kapelusza, Mycena, Omphalia; na ekscentryczności trzona, Pleuropus; na rozpływaniu się i błoniastym stanie kapelusza, Copri-nus; na konsystencyi kapelusza i blaszek, Pra-tellus; na mleczności tych organów, Lactifluus; nakoniec na równości blaszek, Russula. Według tej klasyfikacyi, A. zostały rozdzielone na grupy dość łatwo uchwytne, lecz z powiększeniem się ich gatunków, nowoodkrytych, wkrótce okazała się ta klasyfikacya niewystarczającą. Obecnie botanicy, po większej części, posługują się klasyfikacyą Eliasza Friesa. Polega ona na charakterach głównych:

1)    na naturze mięsistej i krótkotrwałej, albo skó-rzastej i długotrwałej tkanki kapelusza i trzona;

2)    na własnościach tramy blaszek, czyli tkanki znajdującej się pomiędzy dwiema stronami hyme-nialnemi (warstwami rozrodczemi) blaszek. Te dwie strony mogą, w pewnych razach, łatwTo się oddzielać, lub być ściśle z sobą spojonemi, a nadto blaszka może się łatwo odłączać od kapelusza, albo też być ściśle z nim złączoną; 3) na barwie zarodników. Te względy dały możność Fries’owi do podzielenia rodziny A. jak następuje; I. Rodzaje krótkotrwałe, o blaszkach odłączających się. 1. Agaricus, podzielony, według barwy zarodników, na pięć pokoleń (tribus): a) Leucospori (zarodniki białe), obejmujący dziewięć podrodzai: Amanita, Lepiota, Armillaria, Tricholoma, Chytocybe, Collybia, Mycena, Omphalia, Pleuropus; b) Hyporodii (zarodniki różowe), zawierające siedm podrodzai: Volvaria, Plu-teus, Entoloma, Clitopilus, Leptonia, Nolanea, Eccilia; c) Dermini (zarodniki rdzawo-żółte), obejmujące siedm podrodzai: Pholiota, Hebeloma, Ino-cybe, Flummula, Naucoria, Galera, Crepidotus; d) Pratelli (zarodniki czarno lub brunatno-pur-purowe), obejmujące sześć podrodzia: Psalliota, Pilosace, Stropharia, Hypholoma, Psilocybe, Psa-thyra\ e) Coprinarii (zarodniki czarne), zawiera dwa podrodzaje: Panaeolus, Psathyrella. 2. Monta gnites. 3. Coprinus. 4. Bolbitus. 5. Cortinarius,, dzielący się na sześć podrodzai: Pldegma-cium, Myxacium, Inoloma, Dermacybe, Tejamo-nia, Hygrocybe. 6. Paxillus. 7. Gomphidius. II. Rodzaje krótkotrwałe, mające tramę nie odróżniającą się od tkanki kapelusza. 8. Hygropho-ras. 9. Lactarius. 10. Russula. 11. Carśrehal-

lus. 12. Nyctalis. Ш. Rodzaje mięsiste, skórza-ste, po zwiędnięciu, przy wilgotnej pogodzie, wracające do życia: 13. Murasmius. 14. Lentinus. 15. Panus. 16. Xerotes. 17. Trogia. 18. Ptero-phyllus. 1У. Rodzaje trwałe, o blaszkach drzewiastych, skórzastych: 19. Schizophyllum. 20. Len-ziies. 21. Hymenogramme. Charaktery użyte dla podrodzai, w rodzajach Agaricus i Cortinarius, zasadzają się na formie kapelusza, trzonu i blaszek, na ich wzajemnych stosunkach, oraz na obecności lub braku opony i pierścienia. Istnieją prócz tego nowe pomysły do klasyfikacyi grzybów bedłkowych, przytaczanie których w niniejszem dziele uważamy za rzecz zbyteczną. Powiemy tylko, że niektórzy z tegoczesnych botaników, nie-tylko ustanowione przez Friesa rodzaje z podzielenia dawnego Agaricus przyjmują, lecz i niektóre z jego podrodzai, jak np. Amanita, do godności rodzajów podnoszą.    J A-

Agaricus, nazwa rodzajowa grzybów, zwanych bedłkami. Nazwa ta A., z greckiego agari-kon, według Diascoridesa, miała pochodzić od mia-

сил

Kg. 119. Agarieu«.

sta Agaria w Sarmacyi. U starożytnych Greków i Rzymian była ona stosowaną przeważnie do grzybów drzewiastych i skórzastych, rosnących na drzewach, stanowiących obecnie plemię Hub (Po-lyporei); jakoż i do dziś dnia jeszcze Huba modrzewiowa (Polyporus Lar ids), licząca się do roślin lekarskich, w aptekach figuruje pod swoją starożytną nazwą — Agaricus albus. Linné nazwę A. zastosował do grzybów kapeluszowych, posiadających u spodu kapelusza blaszki. .Test to dziś jeden z najbogatszych w gatunki rodzajów, stanowiący typ plemienia bedłkowych (Agaricinei), przez Friesa za rodzinę poczytywanego. Charaktery jego są następujące: Grzybnia bardzo urozmaicona, pajęczynowata, pilśniowa, sznurowa, lub niekiedy wstęgowata, albo też w postaci zbitego ciała, tak zwanego sclerotium, barwy również rozmaitej — najczęściej białej, szarawej, czasami żółtawej, cytrynowo-żółtej, pomarańczowej, a niekiedy zupełnie czarnej. Zarodnia, czyli to, co w mowie pospolitej grzybem zowiemy, składa się z kapelusza, różnej konsystencyi, już wypukłego, wzór parasola, już płaskiego, już wklęsłego, już wklęsło-wypukłego, lejkowatego i t. p. Kape-bież ten, czasami jest beztrzonkowy, lecz częściej osadzony na trzonie, już długim i cienkim, już krótkim i grubym, w podstawie zaokrąglonym, wewnątrz pełnym lub pustym, podpierającym środek kapelusza na wzór rączki parasola, lub nieco ekscentrycznie albo całkiem z boku, stanowiąc niby przedłużenie kapelusza. Dodatkowe części zarodni stanowią: 1) opona {velum), t. j. błona, w młodym wieku grzyba pokrywająca kapelusz wraz z trzonem, a w starszym tylko spód trzona; 2) zasłona (cortina), okrywająca spód kapelusza, a w starszym wieku, po oderwaniu się od jego brzegów, tworząca pierścień, czyli kołnierz, na górnej części trzona. Te dwie pierwsze, dodatkowe części, mogą być albo silnie rozwinięte, jak np. u mucharów, albo też bardzo słabo, szczątkowo, a nawet mogą zupełnie nie istnieć obie-dwie, albo tylko jedna z nich, najczęściej opona; obecność ich i natura dostarczają ważnych charakterów przy klasyfikacyi; 3) blaszki, po których bedłki odróżniają się od wszystkich innych grzybów. Blaszki te znajdują się na dolnej powierzchni kapelusza, ułożone promienisto, i rozciągają się od obwodu kapelusza do trzona ; niektóre z nich, krótsze, do trzona nie dochodzą i zatrzymują się w różnych od niego odległościach. W innych, jak np. u Syrojeźek, są wszystkie między sobą równe. Niekiedy blaszki bywają widlasto rozdzielone; kolor ich jest rozmaity i zależy głównie od koloru pokrywających je zarodników. Blaszki składają się z tkanki komórkowatej, tworzącej tak zwaną tramę, która od tkanki kapelusza różni się w ogóle tylko mniejszą grubością; po obu swoich stronach blaszka jest przykryta warstwą rozrodczą (hyménium), złożoną z komórek, prostopadle do powierzchni blaszki ustawionych; jedne z tych komórek są małe i płonne, drugie stosunkowo wielokrotnie od nich większe, wydęte, najczęściej formy beczułkowatej, stanowią tak zwane podstawki (ibasidia), na górnym końcu których wychodzą zwykle cztery cienkie wyrostki, wydające na swych końcach po jednym zarodniku. Dlatego to Agaricus zalicza się do rzędu Basidiosporeae, rodziny Hymenomycetes. Zarodniki są formy kulistej, owalnej, wrzecionowatej, czasami wielościenne, gładkie lub brodawkowate, jednokomórkowe, wielkości rozmaitej, od 0mm ,003 do 0mm ,015; błona ich bezkolorowa lub zabarwiona na kolor różowy, fioletowy, żółty, pomarańczowy, brunatny, se-piowy lub czarny. Zawartość plazmatyczna składa się w części z materyi płynnej, oleistej, nadającej barwę jasno-żółtą nawet i takim zarodnikom, posiadającym błonę bezkolorową, gdy te zebrane są w masie. Zarodniki kiełkując, wypuszczają niteczki, zupełnie podobne do strzępek grzybni, nie ulega przeto wątpliwości, że z nich się ona rozwija. Nowocześni badacze grzybów: Oersted, Karsten, Yan Thiegem i Bâillon, na grzybni niektórych gatunków Agaricus poodkry-wali specyalne, zagadkowe utwory, które skłonni byli uznać za organy płciowe. Van Thiegem w podobnych utworach, znalezionych na grzybni Coprinus, upatrywał podobieństwo z organami

&M7Uop«4ja Powszechna Ilaste.

płciowemi Krasnorostów (Florideae). Rzeczywista jednak rola ich dotąd pozostaje niewyjaśnioną. Zarodnia wielu gatunków A. jest często zabarwioną; barwnik zaś zawiera się w komórkach i nadewszystko we włoskach, które, stosowanie do ilości i formy, nadają powierzchni kapelusza wygląd bardzo różny, przez co bywa on matowy, lśniący, kutnerowaty, mieniący się. U niektórych gatunków powierzchnia zarodni, w porze wilgotnej, staje się lepką i śluzowatą. W gatunkach podrodzaju Coprinus, nawet całe kapelusze w ten sposób się rozpływrają. A. Olearius i A. Garane-ri, rosnące w południowej Europie, z blaszek swoich wydają dość silne światło fosforyczne, a maximum natężenia tego zjawiska wiąże się z naj-silniejszem wydzielaniem kwasu węglanego. Zarodnia pojawia się na grzybni w formie kuleczki, utkanej z komórek jednorodnych; w miarę powiększania się tej kuleczki, można rozróżnić w jej wnętrzu pojawienie się trzona, kapelusza, nako-niec blaszek i dokoła warstwę komórek, tworzącą oponę. Kapelusz i trzon rosną prędzej aniżeli opona i rozrywają takową. Z rozerwanej opony albo pozostaje część u nasady trzona, w formie pochwy, a na kapeluszu w kształcie nieforemnych szmatków, jak np. u mucharów; albo niknie ona zupełnie i pozostawia tylko pierścieniowy po sobie ślad u dołu trzona, ślad, który także może zniknąć zupełnie. Cienka błonka łączy wtedy kapelusz z trzonem; kapelusz, rozwijając się, rozrywa także tę błonę, której szczątki tworzą pierścień dokoła trzona, lub też nieforemne kosmyki dokoła brzegów kapelusza; w innych razach ta błona ginie całkowicie. Bedłki rosną na rozmaitych podłożach, na pniu, martwych liściach, na najróżnorodniejszych szczątkach roślinnych, na korze, drewnie i korzeniach roślin martwych i żywych, w ogóle jako roztocze, żywiące się kosztem produktów ich rozkładu, lecz są między niemi i prawdziwe pasorzyty; do takich, między innemi, należy Opieńka (Agaricus (Armillaria) melleus), której grzybnia, znana pod nazwą Rhizomorpha fragilis var. subcorticalis, przenika w miazgę korzeni drzew, a potem i w miazgę ich pni i w samo drewno, które niszcząc, o śmierć przyprawia najzdrowsze drzewa: sosny, jodły, świerki, modrzewie, a zarówno i drzewa liściaste. Bedłki spotykają się we wszystkich szerokościach, poczynając od okolic podbiegunowych, aż do równika, lecz nadewszystko obfitują w nie strefy umiarkowane. Fries, rodzaj Ag. Linnego rozdzielił na kilka rodzajów osobnych (ob. Agaricinei), a bez względu na to, że z niego wyłączył przeszło 600 gatunków, w dziele swem „Hymenomycetes Europaei” z r. 1874, opisał aż 1208 gatunków, pozostawionych przy rodzaju A. Liczba, jak widzimy, olbrzymia, a zapewne jeszcze niezupełna, gdyż ona obejmuje przeważnie bedłki europejskie. Bedłki w składzie swym zawierają materye pożywne: cukier, olej i ciała azotowe białkowa, w skutek czego są na pokarm poszukiwane i wielka ich liczba zalicza się do jadalnych, między któremi rydze i pieczarki pierwsze zajmują miejsce. Te ostatnie, jak wiadomo,

33

J. A.

Ш.

||y

V'-

из

Fl«. 120. Agairiz Ludwik.

są nawet przedmiotem sztucznej kultury. Na nieszczęście, w wielu bedłkach, do jadalnych bardzo z wejrzenia podobnych, ohok materyj pożywnych znajdują się pierwiastki trujące, pod nazwami: amanityny i bulbozyny, z powodu których tak często, szczególniej po wsiach, wydarzają się smutne wypadki otrucia się bedłkami. Najczęściej zaś to się zdarza z pomieszania jadalnych syroje-źek z trującemi mającemi też same kolory i bardzo trudnemi do odróżnienia, rzadziej z pomieszania białych much arów z pieczarkami leśnemi na wysokich trzonach.

Agariowie, podział kasty indyjskiej, trudniącej się głównie rolnictwem. R. 1881 było ich ogółem 210,918; z tego przypadało na Bengal 8,522, na Bombaj 172,691, na prowincye środkowe 22,957, na północno-zachodnie 1,384, na Pendźab 5,122, na Baror 68 i Hajdarabad 174. Trupów grzebią. Są oni rośli, kobiety czasem nadzwyczajnej piękności; zajmują się rolnictwem i topieniem żelaza w niskich, glinianych piecach. Kitts: „Castes et Tribes in India”, 1885; Dalton: „Etnology of Bengal”.

Agarpara, miasto w Bengalu; ma 30,317 meow (1881), z których 21,952 indusów, 7,490 mahometan, 875 innych wyznań. Oprócz innych zakładów, posiada przytułek dla sierot i szkołę pod opieką misyi.

Agaryci, bogate i potężne plemiona beduinów w Arabii północnej, które miały siedziby swoje na wschód od Gilead i za czasów Saula, wraz z innemi plemionami izmaelickiemi, zwalczone zostały przez pokolenia izraelskie, zamieszkałe na wschodnich wybrzeżach Jordanu (Reuben, Gad i połowa pokolenia Manasse).    Ad-J- °-

Agassiz Ludwik, (* 1807 —-f 1873) słynny przyrodnik, urodził się w małej szwajcarskiej wioseczce Motier, na brzegu jeziora Morat, w kantonie Yaud, gdzie ojciec jego, dziad i pradziad byli pastorami protestanckimi. Pierwsze wykształcenie odebrał w Bienne, a następnie w Lozannie.

Po ukończeniu g i m n a-zyuni, zamierzając po-święcić się medycynie, (Шрр studyował przez dwa la-ta w Zurychu, następnie w Heidelbergu, skąd po roku udał się do Monachium. Tu, pod kierunkiem Döllingera, gorliwie oddawał się zoologii, a mianowicie embryologii, której podstawy mistrz ten położył. Pierwszą pracą naukową młodego, bo zaledwie 22 lata liczącego, ale pełnego zapału A., było opisanie ryb brazylijskich, zebranych między 1817 a 1820 r. przez zoologa Spixa („Pisces quos collegit et pingendos curavit Spix, de-scripsit A.”, Monachium, 1829 — 31, z 91 tabl. litogr.), czemu A. dwa lata poświęcił. Dokonawszy tego, udał się do Wiednia, dla zbadania ryb porzecza Dunaju, a znalazłszy w bogatym gabinecie wiedeńskim liczne szczątki ryb trzeciorzędowych kopalnych z Monte Bolca, postanowił poświęcić się szczegółowemu zbadaniu ryb, właściwych wszystkim okresom geologicznym. W tym celu udał się na studya do stolicy ówczesnej zoologicznej wiedzy, do Paryża, gdzie słynny Cuvier stwarzał nieznaną dotąd paleontologię. Tu korzystał z obficie nagromadzonego materyału osteo-logicznego ryb żyjących, gotując się do odpowiednich badań paleontologicznych i znajdując życzliwe przyjęcie i pomoc naukową u dwóch pierwszorzędnych ówczesnych uczonych: Cuviera i Humboldta. Uzyskawszy następnie skromną posadę nauczyciela historyi naturalnej w Nefszatelu, pracował wciąż dalej nad monografią ryb wód słodkich i ryb kopalnych, badał starannie ich szczątki w muzeach niemieckich, francuskich, angielskich, szkockich i irlandzkich, a w 1833 r. wydał pierwszy zeszyt pomnikowego swego dzieła: „Recherches sur les poissons fossiles”. Rozbudzając przykładem swoim i zachęcając do badań miłośników przyrody, założył też Nefszatelskie towarzystwo nauk przyrodniczych, którego, jako sekretarz, był głównym motorem i kierownikiem, w czem niepoślednią pomoc znalazł w dzisiejszym, głośnego imienia uczonym, Karolu Yogcie. Badania Agas-siza nie ograniczały się jednakże wyłącznie na rybach, zajmował się bowiem także współcześnie mięczakami i zwierzokrzewami, a zauważywszy w pokładach ziemi wielką obfitość szczątków jeżowców i gwiazd morskich, zajął się zbadaniem ich budowy i rozwoju, przygotowując powoli rna-teryały do innego wielkiego dzieła, które następnie opracował i wydał wspólnie z Yalentinem i Desorem („Description des échinodermes fossiles de la Suisse”, 1839 — 40). Ale młody uczony, znany dotąd jako biegły zoolog i paleontolog, występuje niebawem i ze świetnemi geologicznemi poglądami. Wspaniałe lodowce alpejskie, stoki Jury, tylokrotnie na wycieczkach zoologicznych przebiegane, nowe mu nasuwają myśli. To też na pierwszem posiedzeniu Helweckiego Towarzystwa naturalistów, zebranych w lipcu 1837 r. w Nef-szatelu, otwierając, jako prezydujący, zebranie, czyta w obec pierwszorzędnych geologów ówczesnych rozprawę swoją, odznaczającą się nowemi i nader śmiałemi poglądami. W niej mianowicie wypowiada, że zjawiska wygładzenia skał najróżnorodniejszych w górach, wytworzenie tak zwanych moren, czyli zwałów kamiennych, przeniesienie i rozrzucenie na ziemi głazów narzutowych. przypisać należy nie wodzie, jak dotąd utrzymywano, ale dawniejszym lodowcom. Przypuszczać więc wypada, że lody pokrywały niegdyś całe wyżyny alpejskie, pozostawiając obecnie po sobie na ich stokach ślady niezatarte, że zatem w epoce mamuta, czyli słonia przedhistorycznego, panował mroźny klimat w całej Europie, stanowiąc w niej długi okres lodowcowy. Nowa ta hypoteza, obalająca całkowicie dotychczasowe geologiczne poglądy, przyjętą została z podziwem i niedowierzaniem, wypadało więc ją sprawdzić przez liczne a niezaprzeczone fakty, w górach odszukane. To właśnie stało się powodem do niezliczonych wycieczek Agassiza w towarzystwie licznych badaczów, jak: Desora, Studera, Yogta i wielu innych, w lodowce łańcuchów Montblancu, Monte Rosy i Oberlandu Berneńskiego. Owocem tych jego pięcioletnich prac geologicznych było dzieło: Etudes sur les glaciers”, z atlasem, wydane w Nefszatelu w 1840 r. Zanim jeszcze druk tego dzieła ukończono, Agassiz, nowych żądny badań, udał się z towarzyszami w początkach sierpnia tegoż roku na niższy lodowiec Aary, dla wyznaczenia temperatury lodowców, ocenienia wpływu na nie atmosfery, zbadania śniegu i sposobu, w jaki śnieg zamienia się naprzód w lód ziarnisty, a następnie w zbity. Tu śmiali badacze, przy pomocy przewodników, pod olbrzymim głazem, spoczywającym na lodowcu, zbudowali szałas z kamieni, nazwany przez nich „Hotelem Nefszatelczyków”, w którym gładkie płyty, położone na lód, stanowiły posadzkę, a mech, przykryty płótnem woskowanem i kołdrami wełnianemi, jedyne umeblowanie. W tej to kamiennej budce, wśród zamarłej wokoło i wiecznemi lodowiskami okolonej przyrody, gdzie jedynym odgłosem był huk spadającej lawiny, a jedynem żywem jestestwem drobniuchny owad Desoria saltans, skaczący po lodzie, ważne dla nauki osiągnięto zdobycze, które badaczom niewygasłe zjednały uznanie za trudy i bezprzykładne poświęcenie. Tu Yogt po raz pierwszy znalazł pod mikroskopem ładnego wrotka Philodina roseola, którego czerwone jaja nadają śniegowi w górach purpurową barwę. Szałas ten służył wielu badaczom przez długie lata za głośne w świecie naukowym schronisko, którego szczątki jeszcze istnieją, a otaczające lodowe szczyty, noszące dziś miana: Scheuch-zerhornu, Hugihornu, Studerhornu, Agassizhomu, na zawsze dzielnych przyrodników upamiętniają imiona. W lecie roku następnego Agassiz i De-sor, wraz z przybyłymi do hotelu Nefszatelczy-ków słynnymi uczonymi angielskimi: James For-besem z Edymburga i Heath’em z Cambridge, dokonali jednego z najtrudniejszych przejść w Ober-landzie, bo przez Oberaarhorn dostali się do kantonu Yalais i pierwsi z uczonych weszli na szczyt Jungfrau. Wspominając o olbrzymich pracach Agassiza, Tyndall, jeden z najznakomitszych badaczów lodowców alpejskich, powiada, że <rw niż szy lodowiec Aary wiekopomnym w nauce pozostanie. Wytrwałe i gorliwe badania geologiczne nie odwiodły jednakże Agassiza od również znakomitych prac w dziedzinie zoologii i palentolo-gii. Wspaniałe monografie szkarłupni żyjących i kopalnych, zeszyty olbrzymiego dzieła o rybach kopalnych, zjawiające się jeden za drugim, ogólne w świecie naukowym wzbudzały podziwienie. Więc Akademia francuska już w 1839 r. zaszczyciła go godnością swego członka korespondenta. W 1843 r. ukończonem i wydanem w zupełności zostało dzieło jego: „Recherches sur les poissons fossiles”, w pięciu tomach in 4-o, z atlasem o 382 tablicach, które samo jedno mogło imię jego niepożytą otoczyć sławą, a mieści w sobie opisy przeszło tysiąca gatunków ryb, dziś nie istniejących. Zaledwie je ukończył, kiedy na żądanie Towarzystwa naukowego Brytafiskiego, zabrał się znowu do zbadania mnóstwa szczątków rybich, form dotąd nieznanych, a świeżo odkrytych w Anglii. Owocem badań tych była monografia ryb kopalnych, znajdowanych w angielskim i ruskim czerwonym piaskowcu dewońskim. („Supplément aux Recherches sur les poissons fossiles. Monographie des poissons fossiles du vieux grès rouge ou système dévonien des iles Britanniques et de Russie”, in 4-o, z 42 tablicami, Neufchatel 1844 — 1845.) Kosztowne to wydawnictwo, a mianowicie „Badania nad lodnikami” i „Badania nad rybami kopalnemi”, wwiodły go w znaczne długi, pomimo pomocy pieniężnej niektórych przyjaciół i zasiłków króla pruskiego, wyjednywanych przez Humboldta. Postanowił więc szukać pieniędzy w Ameryce, dokąd wzywał go na publiczne odczyty Lowell, założyciel naukowej instytucyi w Bostonie, a namawiał słynny geolog angielski, Lyell. Za pośrednictwem Humboldta uzyskał tedy od króla pruskiego, jako ówczesnego protektora księstwa Nefszatelskiego, misyę naukową do Ameryki z odpowiednim funduszem. Przedtem wszakże osiedlił się jeszcze na krótki czas w Paryżu i tu dokonawszy krytycznego przeglądu wszystkich gatunków szkarłupni kopalnych i żyjących w Muzeum historyi naturalnej, opracował wraz z Desorem i ogłosił w „Annales d. seien, natur.” w 1846 r. swój „Catalogue raisonné des familles, des genres et des espèces de la classe des échinodermes”. Spostrzeżenia zaś swoje nad lodowcami, dokonane już po wydaniu w 1840 r., jak mówiliśmy, wielkiego swego o nich dzieła, opracował również w Paryżu w formie dodatku, który wyszedł tamże w 1847 r. p. t. „Nouvelles études et expériences sur les glaciers actuels”, tom jeden, w wielkiej 8-ce, z atlasem. O wartości zaś pracy jego w ogóle nad lodowcami, wspomniany wyżej Tyndall powiada: „Prawie wszystko, co wiemy o lodowcach, winniśmy Agassizowi i Forbesowi”. Obok tych prac, podjętych w Europie, przy współudziale wielu specyalistów, opracował także w ciągu lat kilku i wydał w Soloturnie słownik synonimów, czyli rozmaitych nazw wszystkich rodzajów zwierzęcych, p. t. „Nomenclator zoologicus”, Soloduri 1842 — 1847, jesienią zaś 1846 r. wyjechał do Ameryki. Tu działalność swoją rozpoczął w Bo-stc nie od publicznych odczytów; za przedmiot zaś pierwszego obrał Amerykę. Odczyt ten takie pozyskał uznanie, że go codziennie przez cały ty-tydzień dla tłumu słuchaczów powtarzać musiał, pomimo wysokiej ceny wejścia, ho 4 dolarów od osoby. Następne jego odczyty równeź miały powodzenie. Ażeby go więc odtąd pozyskać dla badań Nowego świata, obywatel tamtejszy, Abbot Lawrence, gwoli korzyści swych współziomków, ustanowił własnym kosztem katedrę zoologii i geologii, z hojnem uposażeniem, przy collegium Harvard w Cambridge pod Bostonem i ofiarował ją Agassizowi. Tym sposobem uczony eu-

on

ropejsKi spłacił w krótkim czasie swoje długi, i na zawsze pozostał w przybranej ojczyźnie. Żądny nieustannych poszukiwań w nieznanych sobie dotąd okolicach, wyruszył też w lecie 1848 r., w towarzystwie siedmnastu przyrodników, swych uczniów i amatorów, na zwiedzenie Kanady i jeziora Wyższego (Lake Superior), zwracając nieustannie uwagę na przyrodę gruntu, roślinność i faunę przebieganych okolic; wycieczka zaś ta, ważna ze względu na geografię fizyczną niedokładnie dotąd znanych miejscowości, przysporzyła wiele ciekawych faktów historyi naturalnej. Zimę 1850 r. spędził Agassiz na badaniu raf koralowych południowej Florydy, wysłany przez rząd dla wykrycia jawnego tam wydłużania się półwyspu ku południowi. Ztąd powołano go na katedrę anatomii porównawczej w Charlestown, którą objął, ale zapadłszy na zdrowiu, wskutek, zmordowania uciążliwemi wycieczkami morskiemi i pracą wykładową, wrócił do Cambridge. Tu, po kil-koletniej pracy nad obfitym wielce materyałem, zebranym na gruncie amerykańskim, postanowił rezultaty jej wydać w obszernem i kosztownem dziele, z mnogiemi rysunkami. Sprawa, w której idzie o chwałę narodową i pożytek ogólny, natychmiastowe w Ameryce znajduje poparcie. To też po pierwszem ogłoszeniu prenumeraty, 2,500 abonentów złożyło pieniądze na drogie wydawnictwo: „Contributions to the Natural History of the United States”, w czterech tomach in 4-o, którego pierwszy tom wyszedł w Bostonie w 1857, a ostatni w 1862 r. Rozpoczął je autor obszernym wstępem, w którym wyłożył poglądy swoje na państwo zwierzęce i jego klasyfikacyę. Wstęp ten został następnie w 1859 r. wydany oddzielnie w Londynie, p. t. „Essay on classification”. Zaznaczyć tu wypada, że A. był stanowczym zwolennikiem niezmienności gatunków, a więc przeciwnikiem teoryi Darwina, uważając pochodzenie gatunków jednych od drugich w różnych okresach geologicznych za hypotezę, nieusprawiedliwioną ani fizyologicznemi, ani geologicznemi faktami. Gromadząc nieustannie i z niezwykłą żarliwością nowe fakty, gwoli naukowego ich badania, a korzystając z hojnych pieniężnych ofiar obywateli amerykańskich i pokaźnego corocznie funduszu rządowego na powiększanie gabinetu zoologicznego, postanowił zostawić po sobie jeden z najpiękniejszych na świecie zbiorów, jako dowód przywiązania do gościnnego kraju i pomnik pracowitego żywota, a od 1865 r. zaczął wydawać obrazowy katalog bogactw tego muzeum, p. t. „Illustrated Catalogue of the Museum of comparative zoology at Harvard College”. Niepomierna wszakże praca musiała ostatecznie wpłynąć szkodliwie na jego zdrowie, które w zimie z r. 1864 na 65 tak szwankować zaczęło, że lekarze zalecili mu zmianę klimatu i wstrzymanie się od pracy. Podczas tej przymusowej bezczynności, zaczął on marzyć o możności badania na miejscu fauny południowo-amerykańskiej, a mianowicie w porze-czu Amazonki, słynnem od czasów podróży Mar-tiusa i Spixa do Brazylii (1817 — 1820 roku).

A kiedy raz odezwał się w towarzystwie z tem pragnieniem, to Nathaniel Thayer, bogaty mieszkaniec Bostonu, odrzekł z iście amerykańską flegmą: „zabierz młodzież z sobą, a wszelkie koszta biorę na siebie”. Tym sposobem 1 kwietnia 1865 r. A. w towarzystwie kilkunastu specya-listów i młodzieży wypłynął z Nowego Jorku do Brazylii, gdzie przez ciąg siedmiomiesięcznego pobytu w porzeczu Amazonki, zebrano samych ryb 1,800 gatunków, oprócz innego, tak obfitego materyału naukowego, że na jego opracowanie nie starczyłoby życia jednego człowieka. I tu na obszernych przestrzeniach znalazł A. głazy narzutowe, dowodzące istnienia niegdyś w Brazylii okresu lodowego. Za powrotem do Cambridge zajął się uporządkowaniem olbrzymich przywiezionych zbiorów i zamierzał wydać wielkie dzieło o historyi naturalnej Brazylii, co przy udziale wielkiej nawet liczby współpracowników, byłoby niezmiernem zadaniem. Nie rozpoczął go jednakże, bo nowe poszukiwania naukowe zwróciły działalność jego w innym kierunku. I tylko druga jego żona, którą po śmierci pierwszej pojął w Ameryce, osoba wysokiego wykształcenia, dzieląca z nim trudy tej podróży, skreśliła następnie ciekawe dzieło: „Voyage au Brésil”, z dziennych notatek męża, a geolog Hartt, biorący również udział w wyprawie, wydał w Bostonie 1870 roku obszerne dzieło o geologii i geografii fizycznej Brazylii, p. t. „Scientific Results of a Journey in Brazil by Louis Agassis and his travelling Companions.—Geology and Physical Geography of Brazil.” A. tymczasem, obok obowiązkowych profesorskich zajęć i porządkowania ogromnego gabinetu, brał czynny udział w pracach nad sondowaniem i dragowaniem morza między Hawan-ną i Florydą, i pomimo ataku apoplektycznego w 1869 r., zagrażającego przez długi czas jego życiu, uczestniczył w 1871 r. w naukowej wyprawie, jaką rząd wysłał celem wysondowania no-brzeźy Ameryki południowej od Antyllów do San Francisco, dla zbadania prądu zatokowego (gulf-streamu), temperatury oceanu na różnych głębokościach, oraz życia w nim zwierzęcego. Po dokonaniu tej podróży, A. zajął się projektem zbudowania obszernej stacyi zoologicznej, czyli zakładu nadmorskiego, w którymby sposób życia zwierząt morskich badać można było. A zaledwie prasa o tem wspomniała, kiedy Anderson z Bostonu ofiarował mu na własność wysepkę Pe-nikese, w zatoce Buzzard, przy wybrzeżach Rhode Island, około stu morgów powierzchni mającą, wraz z budynkami na niej istniejącemi i odpowiednim funduszem na całkowite urządzenie doświadczalnej stacyi, czego też A. i dokonał w 1872 roku. ЛУ tym też roku Akademia paryska mianowała go swoim associé étranger, a więc udzieliła mu godność najwyższą, jaką uczony zagraniczny posiąść może. Na wiosnę 1873 r. po czteroletniej przerwie w wykładach, wstąpił znowu na katedrę kollegium Harvardzkiego w Cambridge, aby w obec głośnej teoryi przeobrażania gatunków, wypowiedzieć swoje poglądy nad pla*

it, j.

к. J.

nem dzisiejszego zwierzęcego stworzenia. W dwunastu wiosennych swoich odczytach, mówił o podstawach przyrodzonych powinowactwa między zwierzętami — ale zamierzonego jesiennego szeregu odczytów „O rozwoju organizmów zwierzęcych w dawniejszych okresach stworzenia” niknące coraz bardziej siły, dokonać mu nie pozwoliły. Urn. 14 grud. 1873 r. Nabożeństwo żałobne, za skromnego niegdyś nauczyciela w Nefszatelu, odbyło się w kaplicy Harvardzkiego kolegium, w obec wice-prezydenta Stanów Zjednoczonych, gubernatora stanu Massachusets i tłumu współobywateli, a spuszczone do połowy na gmachach publicznych flagi Unii amerykańskiej, objawiały żałobę narodową. Życie i działalność naukową A. dwie szczegółowo skreślają prace, a mianowicie: znanego przyrodnika francuskiego, Emila Blancharda, p. t. „Un naturaliste du XIX siècle”, pomieszczona w „Revue des deux mondes”, 1875; oraz „Louis Agassiz, his life and Correspondence, by his daughter, Elisa Cary A.” 2 tomy, Londyn i Boston, 1885.

Agassiz Aleksander, syn Ludwika, (* 17 grudnia 1835 r. w Nefszatelu), przybywszy z ojcem w 1846 r. do Bostonu, kształcił się napr?ód w Kolegium Harvardzkiem, a następnie w zakładzie naukowym „Lawrence Scientific School”. Po ukończeniu nauk, ojciec pomieścił go przy muzeum w Cambridge, którego był kuratorem, kierując tutaj dalszemi jego studyami. Godnie też Aleksander wstąpił w ślady ojcowskie na polu naukowem, zajmując się mianowicie embryolo-gią. Pracował głównie nad rybami amerykań-skiemi, jeżowcami morskiemi i meduzami, a także nad rozwojem innych niższych zwierząt fauny morskiej. Biorąc udział w wyprawach na morze Antylskie i zatokę Meksykańską, zdał obszernie sprawę o ich faunie, czem przyczynił się znakomicie do zbogacenia wiedzy naukowej o głębinach morskich. W 1869 r. udał się do Europy na zwiedzenie i zbadanie wielkich muzeów przyrodniczych, a wróciwszy do Ameryki, objął po śmierci ojca katedrę jego w Cambridge, kurato-ryę tamtejszego muzeum, założył stacyę zoologiczną w Newport (Rhode Island) i jest dziś jednym z najpoważniejszych zoologów amerykańskich. Napisał i wydał dzieła następujące: „Embryology of Starfishes” (Boston 1865); „North American Acalephae” (Cambridge 1865); „Revision of the Echini” (2 tomy, 1872); „North American Starfishes” (ich anatomia i embryologia, 1877); „On the development of the Flounders” (1878); „Young stages of osseus fishes” (1878); „Embryology of the Ctenophora” (1874); a z siostrą swoją Elizą: „Seaside studies in natural history” (Boston, wydanie 2, 1882).

Agat (miner.) Nazwę tę znajdujemy już n Greków i Rzymian. Teofrast (około 300 lat przed Chr.), w dziele swojem o kamieniach mówi, że agat pochodzi z nad rzeki Achates w Sycylii (dzisiejszej Drillo), że drogo się płaci i piękne, pstre barwy posiada. Pliniusz przyznaje mu toż samo pochodzenie i wymienia rozmaite jego gatunkowe nazwy, zależne od barwy lub rysunku^ a dziś jeszcze używane. Starożytni wiele przy* wiązywali wagi do rzekomych wizerunków, wytwarzanych na powierzchni kamienia skutkiem przypadkowego w nim rozdziału barw rozmaitych, przyczem wyobraźnia wielką naturalnie odgrywała rolę. Pliniusz opowiada o wyobrażeniach rzek, lasów, wozów, zwierząt i t. p. na agatach, zo-wiąc te igraszki przyrody physes. Tak, agat posiadany przez Pyrrhusa, miał, według autora, przedstawiać w naturalnych barwach Apollina z dziewięciu muzami i przynaleźnemi im atrybutami. Odmiana agatu, oniksem zwana, wielce też cenioną była przez Greków, których pisarze wiążą z nim legendę, jako Amor końcem swej strzały obciął śpiącej Wenerze paznokcie i wrzucił je do rzeki Indus, Parki zaś je zebrały i w oniks zmieniły. Rzymianie zaliczali agaty do gemmów, czyli kamieni cennych, przerabiając je na kamee, czyli wypukłe, i intaglie, czyli wklęsłe płaskorzeźby. Z oniksu wyrabiano też drogocenne naczynia. Słynne rzymskie kamee oniksowe znajdują się dziś w bibliotece Watykańskiej w Rzymie, w wiedeńskim cesarskim zbiorze antyków, oraz w Paryżu. Pod ogólnem mianem agatu rozumiemy dziś mieszaninę rozmaitych barwnych osadów krzemionkowych, zwanych oddzielnie chalcedonem, karniolem, kwarcem, jaspisem, ametystem i t. p., których pojedyncze warstwy mają grubsze lub delikatniejsze złożenie, a są niekiedy tak cienkie, że paręset ich ma ledwie milimetr grubości. W przyrodzie wszystkie odmiany agatu występują wyłącznie prawie w postaci tak zwanych migdałów, zawartych przeważnie w skale ogniowego pochodzenia, zwanej melafirem, a spotykanej mianowicie w księstwie Oldenburskiem nad rzeką Nahe, gdzie je dawniej głównie dobywano. Od pół wieku wszakże obrabiane są prawie wyłącznie tak zwane agaty brazylijskie, pochodzące z Uruguayu. Migdały te, czy kule agatowe, bywają bardzo rozmaitej wielkości, od orzecha laskowego do kilkustopowej średnicy; często są wewnątrz próżne (geody), o cieńszej lub grubszej powłoce agatowej, pokrytej wewnątrz kryształami ametystu, spatu wapiennego i zeolitów. Najpożądańszemi dla szlifierzy są lite migdały, złożone całkowicie z agatu wzorzystego. Pierwotnie były one próżniami pęcherzykowatemi, w mniej lub więcej płynnej masie melafirowej, pozostałemi po ujściu z niej par i gazów i stwardnieniu melafiru. W próżnie te wlewały się następnie roztwory krzemionkowe, rozmaicie związkami żelaza, manganu i t. p. zabarwione, z których powolnie na ścianach próżni osadzała się krzemionka warstwami różnobarwnemi. Często przy przepiłowywaniu lub szlifowaniu kul agatowych dają się widzieć kanały, któremi wlewały się w próżnię owe roztwory krzemionkowe. W po-dobnyż sposób wypełniały się także niekiedy szpary i szczeliny, istniejące w melafirze, tworząc żyły agatowe, które wszakże dają produkt mniej ozdobny. Niekiedy utworzony w postaci żyły agat wstęgowy, uległ pokruszeniu, a okruchy jego, zlepione następnie masą ametystową, wytworzyły tak zwany agat okruchowy. Inne odmiany agatu, zwane agatem wstęgowym, koralowym, fortyfikacyjnym, obłoczkowym i t. p., miana swe otrzymały od przypadkowej postaci rysunku swego; agat mchowy (kamień mekkański), zawiera wewnątrz czarne dendryty, czvli drzewiaste postacie złączonych z sobą kryształków tlenników manganu; agat zaś tęczowy przedstawia na powierzchni barwne pierścienie Newtona, w skutek interferencji światła w cienkich jego warstewkach. Przemysł fabryczny agatowy, istniejący obecnie w dwóch głównie miastach, w Obersteinie i Idarze, w księstwie niegdyś Birkenfeldzkiem, stano-wiącem dziś prowincyę Oldenburską, wziął swój początek w XVI wieku od Filipa Franciszka pana na Dhunie i Obersteinie, który tam liczne założył szlifiernie, korzystając z obfitości agatów w przyległych górach melafirowych. Przemysł ten w początkach XVII w. nabrał już poważnego znaczenia, w drugiej zaś połowie XVIII w. wielce się rozwinął, odkąd wyroby agatowe naprzód w srebro, a następnie w tombak pozłacany, przeważnie w Obersteinie, oprawiać poczęto. A jakkolwiek w wielu większych miastach Szląska, Ba-denu, Saksonii, Czech, w Jekaterynburgu na Uralu, w Chinach, Japonii i Indyach zagangesowych, wyrabiają z agatu rozmaite przedmioty, to w dwóch wyżej wymienionych miastach jedynie istnieją dziś wielkie fabryczne szlifiernie, siłą wody poruszane. Na rozwój przemysłu tego w bieżącem stuleciu wpłynęło wielce odkrycie, że żywość barwy agatów, a nawet zmianę jej dowolną, otrzymać można przez sztuczne ich barwienie, będące długo tajemnicą rzymskich szlifierzów. Tajemnicę podobnego barwienia na czarno, a więc otrzymywania sztucznych oniksów, udało się nabyć w 1819 r. pewnemu handlarzowi z Idaru, który wprowadził ją do ojczyzny. Odtąd barwienie agatów rozwinęło się bardzo szybko, a produkty szlifierni Ober-steinskich i Idarskich, po całym świesie rozwożone, chętny wszędzie pokup znajdowały. Przemysłowcy trafili i do Ameryki południowej, gdzie w Brazylii, a mianowicie w Uruguayu, znaleźli mnóstwo rodzimych agatów i oniksów, znajdujących się tam tuż pod powierzchnią ziemi, a więc, dla łatwego dobywania, bardzo stosunkowo tanich. Surowy ten materyał, od 1834 r., w wielkiej obfitości do Obersteinu i Idaru przywozić zaczęto i odtąd przemysł agatowy rozwinął się tu w niebywałych dotąd rozmiarach. Sztuczne barwienie agatów polega na różnicy wewnętrznego złożenia cząstek w pojedynczych warstwach kamienia, z których jedne, z powodu swej gęb-czatości, są przenikliwe dla cieczy, kiedy inne znowu nią nie nasiąkają. Kamienie tedy surowe ogrzewają się przez 2 — 3 tygodni, w rozcieńczonym roztworze miodu lub cukru, a następnie gotują przez pewien czas odpowiedni w stężonym kwasie siarczanym, po oschnięciu szlifują, kładą na dobę w olej i ostatecznie wycierają otrębami. Warstwy gębczaste i nasiąkłe miodem lub cukrem, po wygotowaniu w kwasie siarczanym, któ-rj zwęgla zawartą w nich materyę organiczny, stają się odpowiednio szaremi, brunatnemi lub czarnemi, nieprzenildiwe zaś krystaliczne i białe, jaśniejszemi i świetniejszemi, a warstwy czerwone żywszemi. Przy pomocy wreszcie innych jeszcze chemicznych związków, nadają się agatom inne teź dowolne barwy, jeźli tylko masa ich przenikliwą jest dla cieczy. Szlifowanie fabryczne odbywa się na toczydłach z piaskowca wogeskie-go, wielkich jak kamienie młyńskie, osadzonych pionowo po 4 lub 5 na wspólnym wale, poruszanym wodą. Obwody ich bądź są równe, bądź żłobkowane, o różnej formie, z której szlifierze korzystają odpowiednio, dla nadania przedmiotom szlifowanym żądanej postaci. Dwóch zwykle robotników pracuje obok siebie przy jednym szerokim kamieniu. A ponieważ szlifierz podobny z wielką siłą kamień do toczydła przyciskać musi, przeto przy robocie leży on całem ciałem na niskiej, wydrążonej, w kształcie koryta ławce, opierając wyciągnięte nogi o silne poprzeczne listwy ławki, którą dowolnie, jak sanki, na odpowiednich szynach przybliżać do toczydła lub oddalać od niego może. Przez to opieranie nóg zyskuje na sile, a podnosząc pierś swobodnie w górę, nie ugniata jej wcale. Zmordowany powstaje z ławki i przerywa robotę; wszyscy też szlifierze są tęgimi i zdrowymi ludźmi, a zręczność ich, z jaką przez prosty obrót w palcach oszlifowują w ciągu kilku minut doskonałą kulę, godną jest podziwu. Drążenie miseczek, kubków, tabakierek, talerzyków, odbywa się na małych, odpowiedniej wielkości toczydłach; wiercenie otworów, przy pomocy świdrów o dyamentowem ostrzu, lub stalowych, pokrytych dyamentowym pyłem; polerowanie nakoniec na pionowych lub poziomych, szybko obracających się drewnianych, ołowianych lub cynowych krążkach, pokrytych wilgotną tryplą lub bolusem. W Obersteinie i Ida-rze istnieje obecnie przeszło 150 szlifierni, zajmujących około 1,500 robotników. Oprawianie wyrobów agatowych w pozłacany tombak (bijouterie fausse), odbywa się dziś przeważnie w Paryżu, Londynie i Birminghamie. W Idarze wyrabiają się także piękne kamee z wielkich muszli (camées coquilles), na sposób starożytny, do broszek i bransolet, idące o lepsze z włoskiemi Przeróżne przedmioty wyrabiane są z agatu, jak. pierścionki i kamienie do nich, kolczyki, agrafki, broszki, sprzączki, bransolety, kolie, szachy, kulki (klikery) do zabawy dzieci, wielce używane w Ameryce, skrzyneczki toaletowe, filiżanki, talerzyki deserowe, sosierki, miseczki, kubki, trzonki do noży, piór, ołówków, parasoli, gałki do lasek, pieczątki, moździerzyki chemiczne, walce i tafle do polerowania dla różnych fabryk i t. p.; nakoniec migdały agatowe, z jednej strony płasko oszlifowane, dla zbiorów mineralogicznych. Wyroby Obersteinu i Idaru, na wszystkich publicznych wystawach, wielkie wciąż zyskują uznanie i odznaczenia; spotyka się je na wszystkich targach całego świata, w każdej miejscowości kąpielowej, lub licznie zwiedzanej przez turystów,

к. J.

ża-

J. Ł.

J. Ł.

tak dobrze w Chamouny u stóp Montblancu, jak i przy wodospadzie Niagary.

Agata (po grecku dosłownie: dobra), imię żeńskie, . czes. Hata, rus. Агафья, w łacińskich kronikach polskich Agasia, u ludu Jagata.

Agata św., panna, (* w Palermo za panowania cesarza Decyusza — *{* 5 lutego r. 251), śmiercią męczeńską, przez spalenie, z rozkazu Kwincyana, wielkorządcy Sycylii, który napróźno chciał jej miłość pozyskać i odwrócić od chrześciaństwa. Sy-cylianie uważają ją za patronkę, która ich chroni przed wybuchami Etny.

Agata (w dyplomatach — Ahapia, Ahaphia, raz mylnie Shaphia; według Długosza—Agasia; naj-właściwiej z ruska — Agafia), żona Konrada I, księcia mazowieckiego, córka Swiatosława Igorowicza, księcia brzeskiego i włodzimierskiego, którego Su-lisław, kasztelan sandomierski, z rozkazu Leszka Białego pobił i stracił. Długosz nazywTa A. pełną złości (plena furiaé), inni kronikarze zarzucają jej chciwość i okrucieństwo. Nastawała na męża, iżby walczył z Henrykiem Brodatym o opiekę nad Bolesławem Wstydliwym, a właściwie o zawładnięcie dzielnicą krakowską. Trupa zamordowanego za jej podnietą kanclerza książęcego, księdza Czapli, kazała porwać z wozu pogrzebowego i powiesić. Przyczyniła się do sprowadzenia Krzyżaków, których wodzów: Konrada von Landsberg i Ottona von Saleide pod nieobecność męża przyjmowała w Płocku w r. 1225. Zostawiła córkę Judytę i synów: Ziemomysła, Bolesława, Przemysława, Ziemowita i Kazimierza. (Bielowski: „Mon. Pol. hist.” III, 353; „Kodeks dypl. maz.” Kozłowski: „Dzieje Mazowsza”. Wojciechowski „Podział i zakres dziejów polskich” Lwów, 1884, str. 16).

Agata, córka Ziemowita III, księcia mazowieckiego, i Eufemii, córki Mikołaja, księcia opawskiego, była żoną Władysława Opolskiego, czasowego namiestnika Polski za króla Ludwika. Niektórzy nazywają Agatę Eufemją lub Offką. Miała dwóch synów i córkę za Aleksandrem Wigun-tem.

Agatangel, metropolita, który razem z innymi podpisał 6 listop. 1817 r. akt, ogłaszający Miłosza Obrenowicza księciem Serbii.

Agatangelos, sekretarz Tiridata III, króla armeńskiego, napisał po grecku historyę Armenii. Z dzieła tego zachowała się tylko część, obejmująca czasy od 226 do 330 r. po Chr. i to w przekładzie armeńskim, Najnowsze wyd. sporządził P. de Lagarde: „A. und die Akten Gregors von Armenien” (Gotting, 1887). Z dawniejszych sługuje na uwagę wydanie Mechitarystów z przekładem włoskim: „Collana degli Storici Armenici Agatangelo” (Wenecya, 1835 i 1862). Przeróbka nowogrecka, dokonana w XVII w., z tłómacze-niem łacińskiem wyszła w „ Acta Sanctorum”, tom VIII.

Agatangelus od św. Teresy, polski mnich zakonu karmelitów bosych, z drugiej połowy wieku XVIII, i pisarz łaciński. Jest on autorem „Rozmyślań o Najświętszej Pannie i Józefie św.” („Męditationes de Beat. Yirgine et 8. Josepho”,) oraz „Napomnień duchownych ś. Teresy” („Monita Spirituals S. Theresiae, non suis Carmelitis, sed Re-formatis S. Francisci fuisse tradita”).

Agatarchides, geograf starożytny, pochodzący z wyspy Samos. Życie jego i wiek, w którym żył, niewiadome, dlatego biorą go czasem za jedną osobę z A. z Knidosu; ale prawdopodobnie dwie te osobistości, acz jednoimienne, były różne. Napisał dzieło o Frygii (Phrygiaca) i dzieło o Per-syi, czyli „Persica“. Stobeus (Serm. VII) przypisuje dzieło „Persica” niejakiemu Agatyrsidesowi z Samosu; prawdopodobnie jednak jest to błąd późniejszego przepisywacza w imieniu.

Agatarchides, jeden ze znakomitszych geografów starożytności, urodził się około r. 130 — 120 w Knidos, w Azyi Mniejszej; był następnie przy dworze Ptolomeusza Aleksandra egipskiego, którego był nawet podobno opiekunem. Dzieła jego do nas nie doszły; ale ze wzmianek o nim Pliniusza, Diodora, Flegona, Ateneusza i i. widać, że najważniejsze jego dzieła były: a) „O morzu Czerwonem”, zawierające opis Arabii Szczęśliwej i plemion ją zamieszkujących; (fragmenta tego dzieła zebrane są u Hudsona w „Geographi minores”); b) „De Asia”, w 10 księgach, dzieło history czno-geograficzne; i c) „Europiaca”, niewiadomej objętości dzieło, ale z którego Ateneusz cytuje księgi: 28, 34 i 38.

Agatarchos, ob. Agatarchides.

Agatarchos, malarz z wyspy Samos, pracował w Atenach za czasów Eschylesa, dla którego malował dekoracye do jednej z jego tragedyj. Słynął z umiejętnego odtwarzania przedmiotów natury i perspektywy, aż do złudzenia prawdy.

Agatemeros, syn Orthona, geograf grecki. Wiek jego życia jest równie niepewny, jak jego dzieła. Zwykle odnoszą go do czasów Septymiusa Sewera, około 193 r. po nar. Chr., inni do początku III a nawet V stulecia, gdyż w dziele, sobie przypi-sywanem, idzie za Ptolomeuszem. Dodwell sądzi, że żył wkrótce po tym ostatnim. Na dziełach samych w tym razie polegać niepodobna, gdyż niewiadomo, co można mu przypisać na-pewno, a co pochodzi od innych. W dziele, którego tytuł, o ile z niepewnych i co do tego rękopisów odtworzyć można, brzmiał: Agathemeroo too Or donos tes geograftas hipoiposis, dają się łatwo rozróżnić prace trzech rąk. Dzieło podzielone jest na dwie księgi. W pierwszej księdze rozdziały 1—5 stanowią osobną całość, mającą za treść rozprawy o tworzeniu się ziemi, o jej rozmiarach, o zasadniczych pojęciach geografii, o wiatrach, o rozległości mórz, o wymiarach wysp i t. d., podług poglądów dawniejszych autorów, np. Artemidora i późniejszych; pomiędzy te-mi wiadomościami są rozprawy z nieznanych jeszcze autorów; najpóźniejszemi są wyciągi z Meni-pa, który żył na długo przed Ptolomeuszem. Różnolite są trzy pozostałe rozdziały 6—8, traktujące o kulistości ziemi, o rozmaitej długości dnia w różnych szerokościach, o 21 równoleżnikach Ptolomeusza; ta część jest skróconym wyciągiem z Ptolomeusza. Trzecią część całego dzieła stanowi tak zwana druga księga, która zawiera w sobie tę samą treść, co pierwsze pięć rozdziałów księgi pierwszej, ale w innem opracowaniu i pełna przeciwności. Sądzą, że drugą tę księgę napisał uczeń Agatemera, Filon, lecz jest to przypuszczenie jeszcze nie dowiedzone; prędzej skądinąd sądzić można, że część ta powstała znacznie później, może nawet podczas fpoki bizantyjskiej, jak o tern przekonywa sam język. Nic pewnego jednak twierdzić niepodobna o czasie napisania któregokolwiek z tych rozdziałów, gdyż żaden nie zawiera ważniejszej wskazówki, na którejby można się oprzeć. Inne, nie mniej trudne pytanie przedstawia to, kto był autorem każdej z tych trzech różnych prac. Drugą księgę przypisują Filonowi, pierwszą Agatemerowi; jednak najdawniejsze wydanie Tenullia łączy wszystkie trzy części imieniem Agatemerosa. Najnowszem mniemaniem jest, że jeśli w ogóle cokolwiek z tego mamy przypisać Agatemerowi, to chyba część pierwszą; a i to jedynie na zasadzie widocznego świadectwa samego rękopismu, gdzie to nazwisko znajduje się w tytule; dwie pozostałe części, różniące się tak treścią, jak formą, przypisują dwom nieznanym autorom. Obszerniejsze sprawozdanie o A. wraz z oceną jego poglądu podaje Forbiger: „Handbuch der alten Geographie” I, 426; porówn. jeszcze Zeune: „Erdansichten” 51; Thielcke: „Geschichtliche Uebersicht der Erdkunde” I, 303; Dittrich you Rhein „Mus. für Phil.” IV (1846) 69—92. Najdawniejsze wydanie tej ważnej książki u Samuela Tenulliusa z łacińskim przekładem, Amsterdam 1671, dalej Jac. Grono-viusa w jego „Geogr. ant.” z uwagami, iw„Geo-grafiae veteris scriptores graec. min.” z komentarzem Dodwella, w którym mowa o Agatemerosie.

Agate, planetoida, odkryta przez J. Palisa w Wiedniu w r. 1882 r.; oznaczona liczbą (228). Ob. Planety.

Agatias (536—582) poeta i dziejopis grecki z przydomkiem Scholastyk. Zachowało się po nim 100 udatnych epigramatów, tworzących część antologii greckiej, oraz 5 ksiąg dziejów panowania Justyniana W. (Péri tes Joustinianou basi-leias) od r. 553—559; stanowią one dalszy ciąg Prokopiusza. A. nie należy do uzdolnionych dzie-jopisów; styl jego jest rozwlekły, niejasny i trywialny. Dzieło to, razem z epigramatami, wydał

B. G. Niebuhr w Bonn r. 1828.

Agatinus, spartańczyk, lekarz grecki, żyjący w drugiej połowie .1 w. ery naszej, uczeń Athe-neusza, twórcy pneumatycznej szkoły lekarskiej. Przekonawszy się, źe teorya pneumatyczna, wedle której źródłem każdej choroby jest jeden z trzech duchów (pneuma psychikon, fysikon, zo-tihon), nie ma podstawy praktycznej, zamierzył A. utworzyć nowy system, w którym, uwzględniając zasady sw^ego nauczyciela, posiłkował się zasadami empiryków, metodyków i t. p. dla przeprowadzenia właśnie pojęć pneumatycznych w praktyce lekarskiej; tym sposobem stał się A., znakomity zresztą w swoim czasie medyk, pośredni-

kiem pomiędzy wyznawcami różnych dawniejszych i współczesnych teoryj lekarskich, a zarazem twórcą t. zw. szkoły eklektycznej (episyntetycznej), do której zaliczali się później najsłynniejsi lekarze z Ga-lenem na czele. Pisma A. zaginęły, niestety, bardzo wcześnie i do nas przeszły tylko jego zdania w dziełach Galena, Oribasa i in., z których wiemy, źe do najważniejszych prac jego należało obrobienie nauki „o tętnie”, bardzo wysoko w szkole pneumatycznej cenione. Do wybitniejszych nadto zasług A. w literaturze i lecznictwie zaliczyć należy pismo jego: „Peri thermolusias kaj psychro-lusias” (O kąpielach ciepłych i zimnych), również z urywków tylko, przez Oribasa zachowanych znane, wktórem, wykazując szkodliwość nadużycia kąpieli ciepłych (podówczas bardzo rozpowszechnionych w celach leczniczych, hygienicz-nych i obrzędów religijnych), broni pożyteczności leczniczej i hygienicznej kąpieli i obmywań zimnych. Jest to jedyny, samodzielny traktat o działaniu zimnej wody, pozostały, chociaż w urywkach, z całej literatury starożytnej; wypowiadane w tej treści zdania Asklepiadesa (w II w. przed Chr.) znamy tylko z dzieła Celsa.    Dr. ł.

Agatobiotyka (grec, agałhos = dobry, i bios= życie), sztuka żyć dobrze.

Agatobulas Z Aleksandryi, cynik z pierwszej połowy II w.

Agatodajmon, w greckiej mitologii dobry duch przyrody (agałos dajmoń), patron zbiorów polnych i wina. Na ucztach wylewano mu na ofiarę puhar niemieszanego wina. W niektórych miejscowościach nazywano jego imieniem dzień, w którym po raz pierwszy próbowano młodego wina nowego zbioru. A. jest przydomkiem bożka Dionizyosa. Łączono jego kult z kultem bogini, zwanej Agaie Tyche (u rzymian: Bona Dea). W kilku miejscowościach znajdowały się jego świątynie. Jest to bóstwo identyczne z rzymskim Bonus Even-tus. Przedstawiano A. z czarą w prawicy, z makiem i kłosami w lewicy a niekiedy z rogiem Amaltei. (Gerhard: „Agathodaimon undBonaDea” Abb. d. Beri. Ak. 1847).

Agatokles, sofista z Abdery, wspominany przez Platona.

Agatokles, perypatetyk z pierwszej połowy II wieku.

Agatokles, tyran Syrakuz (* 361 w Regium— f 289 przed Chr.) był za młodu garncarzem i odznaczał się niezwykle piękną powierzchownością. Polubił go jeden z najbogatszych obywateli, Damas, wziął do wojska i w czasie wojny przeciw Agrygentowi zrobił go chiliarchą (tysiącznikiem). Wkróce zasłynął A. z waleczności i daru przekonywającej wymowy, a po śmierci Damasa, ożeniwszy się z pozostałą po nim wdową, stał się panem ogromnego majątku (r. 333) i wtedy usiłował nawiązać stosunki z rodami arystokratów, którzy jednak bardzo ozięble względem niego się zachowywali. Dlatego stanął A. po stronie ludu przeciw oligarchii arystokratycznej, lecz krok ten spowodował jego wygnanie. Przebywając z kolei w Krotonie i Tarencie, zyskiwał podziw odwagą

T. K.

ale zniechęcał do siebie ludzi wygórowaną ambi-cyą. Upadek oligarchii dał mu możność powrotu; w wojnie z kartagińczykami otrzymał naczelne dowództwo, zapełnił szeregi biedakami i umiał pozyskać nieograniczone zaufanie u żołnierzy. Gdy więc nieprzyjaciele spróbowali odebrać mu komendę i wykonali zamach na jego życie, A. wkroczył z wojskiem do miasta, większą część Rady Sześciuset wymordował, kilka tysięcy obywateli skazał na śmierć, lub na wygnanie, z konfiskatą majątków, poczem zwołał lud i złożył władzę, lecz w mowie swojej zręcznie napomknął o podziale gruntów, oraz o zniesieniu długów. Połechtany miłą nadzieją tłum okrzyknął go wodzem samo-władcą, „strategos autokrator” (317 przed nar. Chr.). Wygnańcy oligarchowie zorganizowali przeciwko niemu dwie koalicye (w Messanie i wAgry-gencie), wreszcie wezwali kartagińczyków. A. zdobył Messanę (315), Gelę, Tauromenion, lecz poniósł porażkę od przemożnych sił Hamilkara pod górą Eknomos. Korzystając z tego zwycięstwa, kartagińczycy obiegli m. Syrakuzy (311). Wtedy A. wymknął się z portu, zabrawszy 14,000 wojska, i dostał się do Afryki. Tu odnosił świetne zwycięstwa, zdobył lub do przymierza z sobą zmusił 200 miast, ale do oblegania Kartaginy nie miał sił dostatecznych i dlatego wezwał na pomoc Ofellosa z Kyreny r. 308, przyrzekając, że mu odstąpi wszystkie zdobycze w Afryce. Lecz gdy Ofellos przybył na czele 20,000, A. z niewiadomych pobudek kazał go zamordować. Zbrodnia ta wydała najgorsze skutki, w obozie bowiem wynikły zaburzenia, gdy zaś w Sycylii wybuchło powstanie i A. odpłynął tam, żeby zażegnać burzę, kartagińczycy część pozostawionego wojska jego znieśli, a drugą obiegli. A. rzuca się rozpaczliwie na obóz kartagińczyków, ale ponosi srogą porażkę i ucieka do Syrakuz na jednej tryremie (307). Tymczasem zbuntowane wojsko zamordowało dwu jego synów. A. wywarł straszną zemstę na krewnych, gdy nie mógł winowajców dosięgnąć. Spełnił okrucieństw i mordów bez liku. Następnie zawarł pokój z Kartaginą, ze zwrotem miast, na niej zdobytych, za 300 talentów i 200,000 medymnów zboża. Tym sposobem zyskał środki do poskromienia buntu Deinokrate-sa. Po walnej przegranej Deinokrates zawarł z nim układ i z nieprzyjaciela stał się odtąd wiernym jego stronnikiem. Panowanie A. było znowu silnie ugruntowane. Wtedy ogłosił się królem (około r. 305). Nie zmienił jednak trybu życia; chodził po mieście bez przybocznej straży, na zgromadzeniach zabawiał lud grubemi żartami i nawet rządzić począł o wiele łagodniej, niż za lat pierwszych. Lecz awanturnicza jego natura nie lubiła spokoju. R. 304 spustoszył wyspy Li-parskie i wmieszał się w sprawy greckie; r. 299 zniszczył flotę macedońską i zajął Kerkyrę. którą dał jako posag swej córce Lanassie, żonie Pyr-rosa, króla Epiru. Później zdobył jeszcze Kro-ton i Bruttium, a nakoniec zamyślał nową wojnę z Kartaginą i przygotował już 200 okrętów, lecz został otruty przez wnuka swego w 70 roku życia.

Kucyklopedy» Fowuccrm» iluttr

Trucizna działała powolnie i sprawiała okropne męczarnie. Taką tylko karę na zbrodniarzu mógł wymierzyć A., źe nie dał mu władzy królewskiej, lecz zwrócił wolne rządy Syrakuzańczy-kom. Holm: „Geschichte Siciliens im Altert hum* Leipzig, 1874, II. Schubert: „Geschichte des Aga-thokles”, Breslau, 1887.

Agatokles, sławny muzyk grecki z czasów Pe-ryklesa, żyjący w Atenach około 450 r. przed Chr.; jego uczniem był Damon, również sławny muzyk ateński, nauczyciel Sokratesa i Peryklesa.

Àgatologia (grec.), nauka o dobru, stanowi część etyki (ob.), jako filozofii praktycznej, traktującą o „najwyźszem dobru” {summum bonum), a w miarę utożsamiania pojęć dobrego z pojęciem o szczęściu, rozpatrującą zarazem i istotę szczęśliwości i warunki osiągnięcia takowej. Zwłaszcza w filozofii greckiej wiele rozprawiano o tern, co stanowi dobro najwyższe, czyli szczęście. Od czasu Sokratesa zestawiano najczęściej te dwa pojęcia: dobra najwyższego i szczęścia w bardziej idealnem rozumieniu, a oba opierano na cnocie, utożsamiając tym sposobem pojęcie cnoty i szczęścia. Ale i w tym poglądzie rozmaicie zapatrywano się na wartość wewnętrzną i znaczenie etyczne dobra moralnego, czyli cnoty. I tak Epikurejczycy tob.), wychodząc ze stanowiska utylitarnego, cnotę uważali tylko za środek, zapewniający szczęście, a uprawianie jej za rodzaj praktycznego wyrachowania, wynikłego z obliczenia mających się przez to osiągnąć korzyści. Stoicy 'ob.) przeciwnie, w samem uprawianiu cnoty widzieli już najwyższe szczęście, czyli dobro najwyższe (finis bonorum). Słowem, jedni na cnotę patrzyli jako na warunek niezbędny dla osiągnięcia szczęścia, drudzy samą cnotę i tylko cnotę uważali za szczęście. Te różnice podstawowe w zapatrywaniu się na szczęście, wynikały z różnego pojmowania dobra, a spory naukowe w tym kierunku podjęte, były przedmiotem nieustających dociekań odpowiednich szkół filozoficznych, zarówno w starożytności, jak w wiekach średnich i czasach nowych. Spory te i ta rozmaitość zapatrywań się na szczęście i dobro, wypływają głównie z różnego pojmowania celu świata w ogóle, a życia ludzkiego w szczególności, co znowu znajduje ostateczne swe uzasadnienie w różnicy filozoficznych naszych poglądów na świat i jego zjawiska. Samo nawet zestawienie pojęć dobra i szczęścia w myśli naszej wynika z gotowej już wiary w moralny porządek świata, a ta znowu jest bezwied-nem odbiciem całego szeregu naszych rozumowań filozoficznych i metafizycznych nawyknień naszego umysłu. Rozumowania te, w zakresie wyżej wymienionych pojęć, wytworzyły dwa zupełnie odrębne zapatrywania się, rozwinięte w zaokrąglone systemata filozoficzne, jakiemi są: optymizm i pessymizm (ob.)    p ^

Agaton (* około r. 446 przed Chr. — *{* około r. 401), ateńczyk, poeta dramatyczny. Słynął z piękności, talentu i bogactwa. Pierwsze jego zwycięstwo dramatyczne (r. 417) uwiecznił Platon dyalogiem „Symposion”; Arystofanes wyszy-

34

dził go w jednej ze swych komedyj. A. wprowadził pewne nowości do dramatu greckiego, a mianowicie w śpiewach i rytmice chórów. Ostatnie lata życia spędził na dworze króla macedońskiego, Ar-chelaosa. Z Eurypidesem żył w stosunkach przyjacielskich. Tragedye jego są znane tylko z tytułów i ułamków, a mianowicie: „Aeorope”, „Alk-meon”, „Antoś”, Thyestes”, „Zdobycie Troi” i t. d.

Agaton, jeden z najznakomitszych śpiewaków greckich, żyjący w Atenach 398 — 338 r. przed Chr.; wychowywał się przy świątyni Delfickiej, następnie kształcił się pod kierunkiem Prodikusa i Sokratesa. Odznaczał się prześlicznym głosem i pewną manierą w śpiewie, zwaną przez rzymian: cantus Agathonis. Podczas igrzysk olimpijskich, 30,000 słuchaczy jednomyślnie okrzyknęło go zwycięzcą w turnieju śpiewackim.    A- Po1-

Agaton z Samos, historyk i geograf grecki, epoki niewiadomej, autor dzieł: ..O Scytyi”, podróżniczego Ponton periploos i „O grekach”; z tego zachowały się tylko nieznaczne urywki.

AgatonfAgatho), święty, Papież, 678 — 682; zbierał w Rzymie synod, ze 125 biskupów złożony, dla potępienia herezyi monotelitów, i wysłał w tymże celu swoich legatów do Konstantynopola na sobór powszechny, z obszernym listem dogmatycznym w r. 680, lecz nie doczekał doniesienia o pomyślnem zakończeniu tej sprawy przed śmiercią, która nastąpiła d. 10 stycznia, w 107 roku życia.

Agaton Gouilleux Józef (* 1731—j- 1797), przełożony francuskiego zakonu „Braci szkół chrze-ściańskich”, który został założony r. 1679. A. jest autorem książki p. t. „Douze vertus d’un bon maître”, wydanej w r. 1785 w Melun. Ponieważ za rewolucyi francuskiej zakon nie chciał się poddać ustawie republikańskiej, przeto r. 1792 został wydalony, lecz już w r. 1801 powrócił. A. umarł w Tours.

Agatyrsides, ob. Agatarchides.

Agatyrsowie, w starożytności naród prawdopodobnie pochodzenia trackiego, który, według Herodota, zamieszkiwał dzisiejszy Siedmiogród. Był to podobno lud dorodny i bogaty, a w jego ziemi znajdowano wiele złota. Według Pliniusza, Wirgiliusza i Pomponiusza, członkowie rodów starszych zabarwiali twarz i golenie. Żony były we wspólnem posiadaniu, celem uniknięcia swa-rów. Późniejsi pisarze, jak: Ptolomeusz, Amucia-nus, Marcelinus i inni sądzą, że siedziby A. znajdowały się w okolicy Dźwiny; lecz zdaje się, że słuszność stoi po stronie Herodota, który po owych krajach podróżował.

Agaunum, starożytna nazwa dzisiejszego St. Maurice, miasta w szwajcarskim kantonie Wal-lis, upamiętniona niezwykłą surowością, z jaką ukaraną została przez Teodozyusza ces., mająca tu swe leże legia rzymska, co dało powód do głośnego zajścia między cesarzem, a broniącym mu wstępu do świątyni biskupem Medyolanu, św. Ambrożym. Obecna nazwa miejscowości pochodzi od przewódcy wytępionej legii św* Maurycego, którego dzidy żelezce, jako domniemana relikwia.

odegrało wielką rolę przy oblężeniu Antyochii, w czasie pierwszej wyprawy krzyżowej. (Ob.)

Agave (Agawa). Rodzaj, należący do rodziny roślin Amarylkowatych (AmaryUidaceae), ustanowiony przez Linne’go. Jego charaktery są następujące: osadnik wklęsły, w kształcie małego woreczka, na brzegu którego osadzony okwiafc

\x

Wimpj/

st\X

-K’*=

v_

i pręciki. Okwiat składa się z dwóch okółków, naprzemianległych, z których każdy złożony z trzech działek płatkowatych, wzniesionych. Pręciki również tworzą dwa okółki, po trzy w każdym; są one wystające i naprzemianległe z działkami okwia-tu. Na dnie osadnika mieści się zawiązek owocowy, rozdzielony wewnątrz na trzy komórki, zawierające w kącie wewnętrznym dwa rzędy zalążków nasiennych, wstecznych, poziomych. Zawiązek ten zamienia się później w torebkę trój graniastą, otwierającą się w trzy łupiny, z których każda

posiada na środku jednę z przegród, wraz z licz- wiediiwiać pojęcia o wspaniałości, jaką w umyśle nemi nasionami spłaszczonemi, w których bardzo naszym budzi nadana im nazwa (z greek, agavos, mały zarodek jest otoczony obfitem bielmem. Oj- wspaniały), czyzną A. jest południowa Ameryka. Są to rośliny trwałe, o korzeniach włóknistych, mające wej- ! rżenie roślin zwanych mięsistemi, czyli tłustemi {plantes grasses). Liście ich grube, mięsiste, po brzegach cierniste, są osadzone na łodydze bardzo croya Yent. krótkiej i tworzą rodzaj rozety, ze środka której wychodzi strzała kwiatowa. Ta ostatnia rozwija się rzadko i nieprędzej, aź roślina dojdzie do dziesięciu lub dwunastu lat wieku, co dało powód do baśni, zanadto przesadzonej, jakoby A. nie zakwitały wcześniej, jak dopiero po stu latach. Wy o- ,.Paleont. y eg.” II, 446.)

.1 A.

Agaveae, nazwa nadana przez Herberta płomieniowi rodziny Amaryllidaceae, obejmującemu rodzaje, mające korzenie włókniste i postać nienormalną, mianowicie takie, jak Agave L., Four-

J. A

Agavites, nazwa kopalnej rośliny z rodziny Amarylkowatych, odznaczającej się liśćmi długie-mi, lancetowatemi, grubemi, z nasadą pochwiastą, brzegami całemi i z powierzchnią bruzdowaną, znalezionej w formacyi trzeciorzędowej. (Schimp:

J. A.

braźnia, przychodząc w pomoc legendzie, dodała Agazias, rodzina grecka, w której przez kilka jeszcze, iź przy zakwitaniu A. wydają huk podo- pokoleń kwitnęły wybitne talenta rzeźbiarskie, bny do armatniego strzału. W obec tych prze- Najznakomitszym w niej artystą był: sądów, pozostaje tylko to pewnem, źe strzała kwia- Agazias, syn Doziteosa z Efezu, uchodzący za tonośna wyrasta nadzwyczaj szybko; długość jej twórcę sławnego „Szermierza Borgezyjskiego”, dochodzi do wielu metrów w przeciągu kilku dni. zdobiącego zbiory sztuki w paryskim Luwrze, Kwiatostan, którym się ona kończy, przyjmuje pod nieodpowiednią nazwą „Gladiatteur combat-w ogóle formę kandelabru o wielu ramionach tant”. Posąg ten marmurowy, znaleziony na po-i w niektórych gatunkach składa się z tysiąca źół- czątku XVII w. w Campo d’ Anzio (staroźyt-tych, mniej więcej zielonkowatych, kwiatów. Szyb- nem Antium), przeszedł na własność rodziny wło-kość i obfitość tego kwitnienia wymaga u wielu skiej Borghese’ôw i stąd nazwę swą nosi. W r. gatunków tak obfitej konsumpcyi materyi pokar- 1808 przewiezionym został do Paryża. Części mowej, źe cały zapas jej, nagromadzony w liściach, brakujące posągu, t. j. ramię prawe i ucho prawe^ wyczerpuje się prawie zupełnie, w skutek czego dorobione zostały podług domniemanego, z całego bardzo często następuje śmierć osobnika z wy- ruchu figury i formy ciała, ich kształtu. „Szer-cieńczenia. Z pomiędzy dwudziestu gatunków, skła- mierz Borgezyjski“ stanowi pra wdziwą ozdobę dających ten rodzaj, dwa nadewszystko są godne działu rzeźb w Luwrze; po Wenus Milońskiej uwagi, a mianowicie: Agave americana L. i A. Cu- i Dyannie Wersalskiej jest on najpiękniejszym bensis Jacq. Pierwszy, właściwy jest Ameryce w niem zabytkiem sztuki starożytnej. Co do cza-południowej, lecz obficie zanajuralizowany w kra- su wykonania tego posągu różne są zdania; róż-jach, przylegających do morza Śródziemnego, w Hi- nice zaś te pochodzą głównie z różnego określa-szpanii, Portugalii, Włoszech, Sycylii i Algierze, nia epoki pisma, którem twórca wyrył swe Jest to największy gatunek, którego liście bywają imię u podnóża posągu (Porównaj Loewy: „Inna trzy metry długie. W stanie dzikim rośnie on Schriften griech. Bildhauer”, Nr. 292). I tak, na skałach nadmorskich, uprawia się zaś dla urzą- niektórzy wiek posągu odnoszą do ostatniego stu-dzania płotów, które przy bardzo gęstem zwarciu lecia rzeczypospolitej rzymskiej (Brunn, Fröbner), liści A., stają się niepodobnemi do przebycia. Li- inni do doby przed Sullą (Friedrichs, Wolters), ście te obfitują w wiązki włókno-naczynne, które inni wreszcie na sam koniec rzeczypospolitej lub się w rozmaity sposób z nich dobywają i używają początek cesarstwa rzymskiego (Overbeck). Naj-się na pewien rodzaj przędziwa, znanego pod na- prawdopodobniejszem jednak zdaje się przypusz-zwą nici aloesowych, z których robią się liny, dy- czenie, źe posąg ów zrobionym był na 100 lat wany i inne grube tkaniny. Drugi gatunek ro- mniej więcej przed nar. Chrystusa. W każdym śnie w Meksyku i na Kubie i znanym jest w tych razie jestto jedna z piękniejszych produkcyj sztu-krajach pod nazwą Maguey. Mniejszy od poprze- ki greckiej. Śmiałość kompozycyi i siła w odda-dniego, do którego jednak jest bardzo podobny; niu myśli artysty, a przytem mistrzowskie trakto-otrzymują się i z niego włókna jedwabiste, dość wanie pięknych kształtów ciała i umiejętne uwy-cenione, lecz w Meksyku służy on głównie do in- datnienie w marmurze sprężytości ruchów, przy-nego użytku. Gdy się u niego zetnie wierzchołek pominają najświetniejsze czasy rzeźby greckiej, łodygi, albo młode liście przy ich nasadzie, z ob- chociaż z drugiej strony liczenie się z pewnym nażonej powierzchni przecięcia wypływa bardzo efektem dramatycznym, który autor widocznie obfita, słodka ciecz, która pozostawiona samej so- miał na myśli, znamionuje już czasy rzymskie bie, prędko podlega fermentacyi i robi się z niej rzeźby greckiej, ale zawsze jeszcze dla niej bardzo napój alkoholowy, smakiem swym, jak mówią, świetne czasy. Śiła i lekkość zarazem ciała, a przy-przypominający cydr, w którym Meksykanie bar- tern sprężystość ruchów i prawda w całej akcyi, dzo się lubują i w wielkiej ilości ten napój spo- zbliża to dzieło poniekąd do „Zapaśników” z „Try-żywają. Można w ogólności powiedzieć, źe A. są buny“ florenckiej. „Śzermierz Borgezyjski“ by-roślinami z pokroju podobnemi do Aloesów, źe najmniej jednak nie jest typem idealnym jakiego przedstawiają rodzaj metalicznej sztywności, która Achillesa lub Tezeusza, jak chcą niektórzy, ani szkodzi ich wdziękom i wcale nie zdaje się uspra- też gladyatorem z cyrku rzymskiego, jak sądzą

inni. ale najprawdopodobniej prostym bojowni- j „Denkmäler griech. und römisch. Sculptur.” 1888. kiern, lub co najwyżej atletą z igrzysk olimpij- j 2. 9). W tem ostatniem dziele znajduje się naj-skich. Rozwój ciała jego, w którein uderza prze- ; lepsza reprodukcya rzeczonej statuy.    s- s

dewszystkiem harmonia kształtów, siła i zręcz- Agazzari A go s tin o, z przydomkiem Accado.-ność, ze stosunkowo małą głową, przypomina ty- mico armonico intronato (* 2 grudnia 1578 r. — py Lysippos’a (ob.) Porów. Brunn, „Gesch. der f 10 kwietnia 1645 r. w Sienie), teoretyk i kom-griech. Künstler” I. 577—584; Overbeck, „Gesch. pozytor muzyczny, uczeń Ludwika Yiadany. Bader griech. Plastick”, 3. wyd. II. 398—403 ; Pried- wił czas jakiś w Wiedniu, na dworze cesarza Ma-richs-Wolters, „Gipsabgüsse antiker Bildwerke”,! ₍ cieja, następnie wróciwszy do Włoch, pełnił je-142 '■ ; Baumeister, „Denkmäler des klass. Alter- i dnocześnie obowiązki kapelmistrza przy kościele

......ч

V'

bSitß''

A. Pol.

n.

San Apollinare, przy kollegium niemiecko-węgierskiem i seminaryum w Rzymie. W 1630 r. zrzekł się tych wszystkich godności dla posady kapelmistrza katedralnego w mieście rodziimem. Komponował bardzo wiele motetów, madrygałów, psalmów, pieśni świeckich i kościelnych ; największą wszakże zjednał sobie sławę jako pierwszy nauczyciel basu cyfrowanego. W zbiorze motetów A. wydanych 1609 r. w Wenecyi, znajduje się rozprawa „Del sonare sopra il basso con tutti li stro-menti e dell’uso loro nel concerto”, z której się okazuje, że przypisywany zwykle Viadanie wynalazek basu cyfrowanego, równie dobrze może być przypisany A.

thums”, str. 22; Salvage, „Anatomie du Gladiat-teur combat-t a n t”, Paris. 1812: Rathgeber: „ Androklos, bisher Borgheses-cher Fechter genannt”, Lipsk 1862.

CS

f;

Agbome lub Abome, główne miasto w Dahomeju, w Górnej Gwinei, na wysokiej, piaszczystej równinie. Jest ono oddalone od brzegu na 110 kim., rozrzucone tak, że ma 13 kim. wokoło i otoczone murem i okopami. Odbywają się tutaj wielkie targi, odwiedzane nawet przez kupców maurytańskich z Tri-miasto miało

s. s

R?. 122. Szermierz Borperyjsld Aeazlssa.

pos; samo

niegdyś 150,000 m-ców, dziś liczy zaledwie 30— 50,000. Abome bywa świadkiem strasznych ofiar, jakie królowie Dahomeju urządzają na cześć umarłych przodków, podczas dorocznych uroczystości dworskich; tu czasem zrzucano z tarasu pałacu królewskiego tysiące jeńców wojennych, a na dole czekała na nich straż królewska z kijami i szablami. Głowy tych setek tysięcy zdobią zarówno gmachy królewskie, jak sześć bram miejskich, budowle publiczne, świątynie i domy dostojników.

Agde (wym. Agd), w starożytności Agatha Nar-bonensis, nadmorskie miasto południowej Francyi w depart. Hérault, po prawym brzegu rzeki Hérault, 5 kim. od jej ujścia, stacya kolei południowej, do 10,000 m-ców (1881). A. stoi na potoku skrzepłej lawy wygasłego wulkanu St. Loup, posiada wyższą szkołę hydrograficzną, warzelnie soli, fabryki sukna, atłasu, oleju, mydła, świec łojowych i jest ogniskiem handlu pobrzeżnego, oraz

Agazias, syn Menofillosa z E-fezu, znanym był długi czas jedynie ze wskazówek o pracach jego (Cic. Brut. c. 47.) lub z napisów (Loewy, f. 287j. głównie jako autor posągów: legata rzymskiego

C. Billiena, postawionego na wyspie Delos, i konsula rzymskiego Q. Pompeja Rufa. Samych posągów tych jednak nie znaleziono. Ale znalezionym został 1882 roku na wyspie Delos posąg (obecnie w Atenach przechowywany), bardzo zresztą uszkodzony, podpis „A. syna Menofilloso-wego” noszący, a przedstawiający bojownika zupełnie obnażonego, w postawie obronnej, na prawem kolanie wspartego, z przyłbicą opodal leżącą. Charakter posągu przypomina „Szermierza Borgezyj-skiego”; jestto piękna kompozycya, ciało traktowane po mistrzowsku. Porów. „Bulletin de correspondance hellénique”, 1884, str. 178—81. Brunn,

Deifonta. Deifontteż, któremu sprzyjało wojsko, zagarnął władzę w Argos.

^osiada wiele zabytków, między któremi pierwsze miejsce zajmuje katedra w stylu gotyckim, będąca niegdyś świątynią pogańską. A. założone zostało przez Focejczyków i zwało się Agatę Tyche, a już w III w. po Chr. było siedzibą biskupa. W r. 506 został tu zwołany sobór z Aryańskich biskupów, z rozkazu Alaryka I, króla Wizygotów.

Agelaus, sławny wirtuoz grecki na cytarze, żyjący około r. 550 przed Chr.; według świadectwa Pauzaniasza (Phoc. 7) był pierwszym z greków, który za grę solową na igrzyskach olimpijskich otrzymał nagrodę.

Agele zwano na wyspie Krecie towarzystwa mło-Agdistis lub Angdistis, podług frygijskiego po- dzieńców, którzy doszedłszy do 17 roku życia, two-dania dwupłciowa istota, którą porodziła Ziemia rzyli związek, celem przygotowania sił fizycznych dla (a podług innego podania, skała Agdos). Bogo- wieku dojrzałości przez łowy, ćwiczenia gimna-wie, brzydząc się tą fałszywą istotą, pozbawili ją styczne i wyścigi w biegu, jak również dla pod-męzkości; z tego wyrosło drzewo migdałowe. Cór- dawania swych zachcianek pod dobro ogółu, przez ka rzecznego bożka, Sangaiyasa, zjadłszy owoc poskramianie chuci. Towarzystwa te tworzyły się z tego drzewa, porodziła chłopca, którego nazwa- w sposób następujący. Jeden z zamożnych oby-no Attes (Attis, Atys). Dziecko, porzucone przez wateli: ojciec, mający syna 17-letniego, wzywał matkę, wykarmiła koza, poczem wyrosło na ślicz- wszystkich jego przyjaciół i rówieśników, aby nego młodziana, tak, że sama A. zakochała się mieszkając w domu jego, razem ćwiczyli swe siły w nim. Gdy jednak Attes, który został udziel- i pod jego kierunkiem przywykali do ostrego try-nym władcą i zarazem kochankiem bogini Cybeli, bu. Ojciec ten, jako głowa towarzystwa, wyzna-miał obchodzić wesele z córką pewnego króla, czał walki, bójki i zakłady, odbywane przez od-zazdrosna A. sprawiła to, iż Attes w przystępie dzielne A.; on również miał władzę karną nad szaleństwa zabił się, a z krwi jego wyrosły fijoł- członkami towarzystwa. ЛУ takich towarzystwach ki, obwijając się około drzewa, w które Attes młodzież bywała zwykle przez przeciąg lat 10. umierając przelał tchnieniem swą duszę. A. w stra- Agem Lilac. Pospolita nazwa w Persyi krzewu sznej rozpaczy prosiła Zeusa, aby wskrzesił bie- Synnga persica.

dnego młodziana, lecz bóg zezwolił tylko, aby Agema (od ago— wiodę) w wojsku greckiem ciało jego nie uległo nigdy rozkładowi. Miej- oddział rej wiodący, naczelny, najcelniejszy, który scem, gdzie go pochowano, ma być frygijska gó- u Spartan i Macedeńczyków stanowił zarazem ra A. Na cześć Attesa i Cybeli corocznie ob- gwardyę królewską. Taką agema u Spartan chodzono kilkodniową uroczystość, z charakterem był oddział z 300 młodzieży w kwiecie wieku najbardziej wyuzdanym, korybanckim. A. pier- (epheboi), pod dowództwem trzech hippagraiów. wotnie jest prawdopodobnie równoznaczna z Cy- nazywano ich także jeźdźcami lub rycerzami (}щ~ belą, która sama czasem miewa to imię; nazwa peis), ale pomimo tej nazwy, zdaje się, że był to powstała, jak mówią, od góry Agdos. (Ob. Cy- oddział pieszy, o ile możemy wnosić z niezbyt bele.)    jasnych wskazówek źródeł (Xenoph. „De republ.

Agdża-kale (tatarsk.) lub Szary zamek, sta- i Laced.” XL Thucydid. Y. 72 >. W wojsku Ale-ra twierdza na skale w gub. Tyfłiskiej, w pobliżu ! ksandra W. agema czyli gwardyą stanowiły: m. Tyflisu, w dolinie rzeki Borczały, założona, pierwszy naczelny batalion (taxis) lekkiej pie-podług podania, przez perskiego chana Jagupa, choty (peltastai v. hypaspislai), w sile 600 ludzi, który owładnął tą krainą podczas panowania wład- oraz pierwszy szwadron jazdy, złożony z 225 cy gruzińskiego, Konstantyna II. Była rezyden- do 300 synów najznakomitszych rodzin macedoń-cyą Georgia; później władcy kartalińskiego i ka- skich, którzy nosili także miano towarzyszów (he-chetyńskiego ( коп. XVIII wieku.) Otoczona tairoi) króla (Diodor, XVII. 17). W czasach pó-wysoką ścianą z 18 wieżami, w r. 1827 uszkodzo- źniejszych przy następcach Aleksandra, jak np. ua na płnc.-zach. przez trzęsienie ziemi.    ! w wojsku Ptolemeusza Filopatora egipskiego, wy-

Ageladas, rzeźbiarz grecki, przywódca szkoły raz agema oznaczał najliczniejszy pułk jazdy, peloponeskiej, odznaczającej się wybitną dążnością j około 3000 ludzi (Polyb. V i LXV). Zob. Kodo uwydatniania siły w postaciach ludzkich i od- chly: „Geschichte des Griechischen Kriegswesen”, twarzającej typy pięknej budowy męskiego ciała. Agen, dramat satyryczny (grecki), grany przed A. przebywał, prawdopodobnie od 515 r. przed Aleksandrem W. podczas uroczystości dyonizyao-Ohr., w Argos, gdzie wypracował posągi ze spi- kich (bachijskich) w Suzie, w lutym lub marcu żu: Jowisza, Heraklesa i jednej z muz. Ze szcze- 324 przed Cbr. Tern interesujący, że jak wska-gólnem upodobaniem wykonywał A. porągi dla żuje dochowany z niego wyciąg (Atenajos, XIII), zwycięzców w gonitwach i walkach cyrkowych, przedstawiał wobec zdobywcy Azyi, sympatye Uczniami jego byli: Polyklet, Fidyasz i Myron. krnąbnych i nie chcących mu się poddać Ateń-Agelaos, imię kilku postaci z podań greckich: czyków, dla Harpala, satrapy Babilonii i Sim. 1) A., praojciec królewskiej dynastyi, syn He- który, złupiwszy skarby powierzonych sobie pro-raklesa i Onifalii, inaczej zwany jeszcze Alka- wincyj, stanął w otwartym buncie przeciw uowe-ios, Lamos, Laomedes; 2) A. syn Temena z ro- mu władzcy i umizgał się do ateńczyków, widząc, du Heraklidów, który namówił tytanów, aby ci iż oni radziby poniżyć i obezwładnić niebezpiecz-zgładzili ze świata jego ojca, za to, że wydziedzi- nego sąsiada. Tak tę rzecz przedstawia wyciąg czył wszystkich synów, na korzyść zięcia swego dramatu, który do najwyższego stopnia rozgnie

wał Aleksandra przeciw ateńczykom, i omało zaraz no 1616. „Rituale sacramentorum ac aliarmn nie przyszło do kroków nieprzyjacielskich. K-K ecclesiae cerem oni arum”. Crac. Petrie. 1531. Pier-Agen (wym. aźan), łac. Aginnum, główne mia- wotne wydania tych A. są bardzo rzadkie, a na-sto byłej prowincyi francuskiej, obecnie departa- stępne są albo skrócone, albo z róźnemi dodatka-mentu Lot et Garonne, w prześlicznej i urodzaj- mi wydawców. Takiemi są Rytuały wileńskie, nej okolicy na prawym brzegu rzeki Garonny; petersburskie, a nawet warszawskie, nie mówiąc stacya dwóch krzyżujących się linij kolei: Bordeaux- o toruńskich i innych, gdzie znalazło się wiele Tuluza iPerigneux-Tarbese, 120 kim. w kierunku apokryficznych dodatków z Saninga i Coche-płdn-wschodnim od Bordeaux; siedziba prefekta, ma, unieważnionych i zakazanych przez kościół sądu apelacyjnego i biskupa (już od r. 350); 16,835 w r. 1832. Z ewangelickich A. są znane: wydana mców (1886); posiada kilka budowli z czasów w Toruniu 1636;    „A. albo forma porządku“,

rzymskich, starożytną, obecnie odnowioną, katedrę, Gdańsk. Hünefeld 1637;    „A. t. j. porządek ko-

kilka ciekawych mostów, seminaryum duchowne, ściołów“ (Brzeg lub Oleśnica) 1668. liceum, bibliotekę z 25,000 tomów, muzeum, kil- Agenois (wym. ażenoa), A g en ais (wym. aźe-ka fabryk; prowadzi znaczny handel winem czer- ne), łac. Pagus Agennensis, nazwa kraju a od wonem, które bardzo się udaje w okolicy. A. jest r. 976 do 1789 hrabstwa w południowo-zachod-miejscem urodzenia Scaligera, przyrodnika Lacé- niej Francyi (Gyenne), obecnie wielka część de-péda i prowensalskiego poety Jasmina, któremu part. Lot et Garonne, z głównem miastem Agen tu postawiono pomnik.    (ob. wyżej); słynie z hodowli lnu, tytoniu, ko-

Agenda, z łacińskiego, od agere (działać), zwana nopi, wszelkiego rodzaju owoców i dobrego wina. inaczej Sacramentarium, Pastorale, Liber Off i-    Agenor, słynny bohater trojański, syn Anteno-

ciorum, Ordinarium, Manuale Sacerdotale, a naj- ra i Teany, który dowodził wycieczką trojan na częściej „Rytuałem“, jest to księga liturgiczna, obóz grecki i przybiegł na pomoc Hektorowi, gdy w której się mieszczą formy obrzędów, modlitwy go Ajax powalił; z namowy Apolina wszczął wal-przy udzielaniu Sakramentów, w ogóle porządek kę z Achillesem, z której go ledwie Apollo ura-wszelkich czynności, dopełnianych przez kapłana, tować zdołał; A. zginął później z ręki Neptole-Każde wyznanie ma takie księgi, lecz największa ma, syna Achillesa.

jedność panuje w kościele katolickim. Z biegiem Agenor, najstarszy król fenicki, syn Pozejdo-czasu nader wiele szczegółowych A. się znalazło, na i Libii, brat egipskiego króla Belosa, ojciec Papież Paweł У kazał więc przepisy spełniania Kadmosa, Fenikosa, Kilikosa i Europy, (będącej obrzędów w jednę księgę zebrać i ta, pomnożona jednak, według Homera, córką Fojnikosa), pra-za czasów pontyfikatu BenedyktaXIV, wyszła pod ojciec królowej Bido (stąd Agenoris urbs=Car-tytułem „Rituale Romanum“ i w zasadzie dotąd tliago). Wysłał on wszystkich swych synów na jest obowiązującą. ЛУ kościele ewangelickim w A. poszukiwania za Europą, którą uprowadził Zeus, mieszczą się także przepisy co do zarządu kościoła i zabronił im wracać bez niej; wtedy ci, nie zna-pod względem administracyjnym, i atrybucyi rady lazłszy siostry, osiedlili się w różnych miejsco-kościelnej.    wościach.

Agent w naj ogólniej szem znaczeniu jest to pośrednik, ułatwiający sprzedaż i kupno towarów, papierów publicznych i t. p.; zadaniem jego jest starać się zapewnić każdej ze stron jak najkorzystniejsze warunki kupna i sprzedaży. Jak rozliczna jest natura interesów handlowych, tak również rozliczne są rodzaje tych pośredników; mamy tedy agentów giełdowych, a. różnych towarzystw, a. handlowych i t. p.

Agent, dyplomatyczny jest to pośrednik międzynarodowy, trzeciej, najniższej klasy (idący po ambasadorach i konsulach) i używany najczęściej do załatwiania prywatnych interesów naczelnika państwa.

Ager (Eger), rzeka w Górnej Austryi, wypływa z jeziora Atter, toczy się po przestrzeni 25 kim. i pod Lambach wpada do Truny. W lalach 1810—16 tworzyła granicę między Austryą i Bawaryą. Kraj przez nią i przez Trunę zam-

Agendy dawne polskie. Wszędzie, a więc i u nas, różne zmiany w szczegółach obrzędowych miały miejsce, więc przed wynalezieniem druku mieliśmy różne A. przepisywane, z których najdawniejszą jest Arcybiskupa gnieźnieńskiego, M i к o-łaja Trąby. Pierwszą drukowaną A. Marcina, kanonika wileńskiego, była: „Agenda sive exequia-le div. Sacramentorum“ Gedani, Bomgarthen 1499. 4-0. Następnie ukazały się: „Agenda secundum rubricam Ecc. Cath. Gnezn.“ Lipsiae 1503.

„Agenda latino et vulgari sermone polonico videlicet et allmanico illuminata”, Crac. Haller 1514. 12-0. „Agenda sive obsequiale”. Crac. 1518.

„Agenda sive obsequiale... ed. (Prymas) Dzierz-go wski,Crac. Scharff. 1549. 4-o. „Agenda eccles.

Cath. PlocensisCura And. Noskowski“. Crac.

Scharff. 1539, 50, 54. Tutaj zaliczyć należy St.

Ageratum (L. Gen. n. 936). Zaniszek, rodzaj należący do rodziny roślin złożonych, plemienia Upatrkowych (Compositae Eupatorieae). Główki kwiatowe złożone z kwiateczków obupłcio-wych, otoczone okrywą półkulistą z łuszczek, ułożonych w trzy rzędy, nierównych; korona cztero-

Karnkowskiego: „Napominaniapotrzebne dla plebanów“ Krak. Szarff. 1568, 69, 70, 77. „Agenda sacramentasias diec. Yarmiens ed. M. Cromer knięty, zowie się Agerspitz. cum epistoła ad S. Hosium“ Col. Cholin 1574 „Agenda Ceremonialis Olomuciens“ ed. St. Pawłowski, Crac. Lazar. 1586. „Agenda sive ritus“ wyd. p. Hier. Powodowskiego, Crac. Lazar. 1591 (pg. Esfcr. 1596). „Agenda parva in usum sa-cerdotum,r (po polsku litewsku i niemiecku), Wil-

J. A.

Hermesa,

za-

inb pięcio-zęlu.a; pręciki w jej rurce ukryte; znamię wystające; owoce niełupki, zakończone pięcioma szydełkowatemi łuszczkami. Są to zioła, o główkach kwiatowych średnich, lub drobnych, ułożonych w baldaszko-grony skupione lub wiechy; o liściach przeciwległych, górnych naprzemian ległych, o kwiatach niebieskich, purpurowych lub białych, właściwe Ameryce. W ogrodach hoduje się A. coemleum Desf. z kwiatami błękitnemi lub szaro - niebieskiemi, często „Celestyną” przez ogrodników zwany. Ten śliczny gatunek, w licznych odmianach, używa się do przyozdabiania kwietników, wraz z drugim A. conyzoides L., typowym w sekcyi Euageratum, mniej pięknym, o kwiatach białych.

Ager limitatus. Według staro-italskich zasad, podział ziemi, jaką państwo wydzielało na własność pojedynczym obywatelom, mógł tylko nastąpić przez ograniczenie czyli limitacyę. Dopełniał jej dawnemi czasami augur, który zwrócony ku zachodowi, najprzód zakreślał laską od wschodu na zachód linię według pozornego biegu słońca, następnie kreślił drugą linię główną, która przecinała pierwszą, idąc w kierunku do niej prostopadłym od północy do południa. Po takim podziale л a cztery części obszaru ziemi na wyposażenie przeznaczonego, prowadzono znów dalsze linie równoległe, krzyżujące się i w ten sposób powstawał wielki równoległobok o kątach prostych, składający się z samych prostokątnych czworoboków. Owe linie równoległe, tworzące czworoboki, oznaczały nienaruszalne granice obszaru ziemi (ager limitatus), przechodzącego na własność prywatną.

Ager vectigaliß. Korporacye, głównie miejskie i religijne, wydzierżawiały grunta swoje na zawsze (in perpetuum), lub na czas nieoznaczony, za pewną opłatą roczną, bectigal zwaną; grunta w ten sposób wydzierżawione, nazywano agri ve-ctigales, a wieczystą dzierżawę: jus in agro vecti-gali. Za czasów cesarstwa, wydzierżawiali zwykle cesarze w rzeczony, wieczysty sposób swe grunta wiejskie, których najwięcej mieli w prowincyach greckich. W prowincyach tych powstała na oznaczenie wieczystej dzierżawy nazwa grecka emphyteusis. Zresztą emphyteusis różniła się pod nie-któremi względami od jus in agro vedigali. Justynian zlał te obydwa instytuta w jedno, pod nazwą emphyteusis.    T- D-

Ageronia, albo Angerona, bogini milczenia. Przedstawianą bywa zwykle jako kobieta, trzymająca palec na ustach. Bogini ta przewodniczyła radom. Czczono ją 21 grudnia.

Agesirolis, król Sparty, z fam. Eurystenidów (*{■ 380), * wstąpił na tron roku 395 przed Chr., po ucieczce ojca swego, Pauzaniasza, skazanego na śmierć; będąc jednak niepełnoletnim, zostawał pod opieką krewnego swego, Arystodema. Jego współ-król, słynny Agezylausz, był bardzo mu przychylnym, chociaż A nie sprzyjał rozległym zamiarom tegoż. W r. 385 wyruszył na wyprawę przeciwko Mantynejczykom, którzy, wbrew rozkazowi Spar-tańczyków, nie chcieli zburzyć murów swego miasta. A. zwyciężył ich najpierw w otwarłem polu. następnie zdobył miasto po długiem oblężeniu (384) i mieszkańców rozsiedlił po wsiach okolicznych. W wojnie Olinckiej, gdy zginął wódz Te-leutias, A. otrzymał dowództwo i zdobył Toronę na półwyspie Sitonii, ale w tymże roku umarł na febrę.

Agetorye, greckie igrzyska na cześć Apolla i Zeusa.

Ageuzya (grec, a priv., geusis — smak), objaw chorobowy, polegający na zboczeniu czynności nerwów, pośredniczących zmysłowi smakowania, w następstwie czego chory utrącą zdolność rozróżniania rzeczy słodkich, kwaśnych, gorzkich, słonych i t. p. A. nie występuje nigdy prawie samoistnie, jako osobna forma patologiczna, lecz zazwyczaj przyłącza się do innych zboczeń czynności nerwowej; pospolicie spotykamy A. w biegu chorób gorączkowych (brak właściwego smaku), prócz tego pojawia się ona najczęściej czasowo lub na dłuższy czas, w mniejszym lub wyższym stopniu, u kobiet kysterycznych, w błędnicy, w ciąży, w obłąkaniu i t. p. Źródłem takiej zmiany czynności nerwowej jest naruszenie pewnych ośrodków mózgowych (w obłąkaniu), albo właściwych nerwów smakowych w obwodzie, jakiemi są: nerw trójdzielny, językopołykowy, struna bębenkowa, pewne gałęzie nerwu twarzowego.    Dr- Ł-

Agevole (włos.), wyraź, muz., będące synonimem leggier o: lekko, wdzięcznie, zręcznie. Age-volezza — leggierezza: lekkość, zręczność w wykonaniu danej kompozycyi.

Agezandros, rzeźbiarz grecki ze szkoły roayj-skiej, współtwórca z Atenodorosem i Polidorosem znanej grupy Laokoona (ob.)

Agezylausz I (Agesilaos), król Sparty, syn Doryssosa, z rodu Eurystenidów, panował około roku 820 przed Chr. Żywot jego nie jest nam znany.

Agezylausz II (Agesilaos), (* r. 444—j*357), drugi syn króla Archidamosa I, brat Agisa II, z rodu Proklidów, jeden z najsławniejszych królów Sparty. W r. 397, gdy został strącony syn Agisa, Leotychides II, Agezylausz, przy pomocy przyjaciela swego, sławnego Lyzandra, wstąpi na tron. W następnym roku, jako naczelny wódz 8,000 żołnierzy, udał się A. wspólnie z Lyzan-drem do Azyi Mniejszej, gdzie uwolnił z pod władzy persów tamtejsze miasta greckie i pobił niejednokrotnie satrapów Tissafernesa i Farnabazo-sa, a nawet miał uderzyć na samą Persyę, gd) Farnabazos plan ten udaremnił za pomocą koa-licyi, którą mu się udało z Aten, Teb, Koryntu i Argosu przeciw Spareie utworzyć. Wezwany przez eforów do Europy w r. 394, A. pobił nieprzyjaciół pod Koroneą i szczęśliwie prowadził dalszą z nimi walkę. Chcąc utrzymać i po warciu pokoju przewagę Sparty pośród Greków europejskich, A., aczkolwiek już w podeszłym wieku. przedsięwziął wyprawę na Teby, która się jednak nie powiodła. Bitwa pod Leuktrami, w r. 371, położyła koniec hegemonii Sparty; Epami-nondas. na czele tebańczyków, uderzył na sama

Pod względem re-

miasto i tylko przytomność umysłu A. wyratowała Spartę. Po bitwie pod Mantyneą, został zawarty z jego namowy rozejm. Chcąc napełnić, wycieńczony w skutek tej wojny, skarb swej ojczyzny, A. przedsięwziął wyprawę do Egiptu, na pomoc królowi Tachesowi, przeciw persom; następnie brał udział w wyprawie przeciw feni-cyanom. W powrocie do kraju, na brzegach Libii, umarł w r. 357, mając lat 84. Jest to postać wysoce interesująca. Kulawy od urodzenia, A. był jednak wychowany podług surowych przepisów Likurga, którym całe życie hołdował; świadek hegemonii Sparty i jej upadku, A. polityką swoją przyczynił się niemało do klęsk swej ojczyzny; tern niemniej był jednym z najlepszych i najsławniejszych jej synów. Porówn. Hertzberg: „Das Leben des Königs Agesilaus” (Halle 1856) i Buttmann (Halle, 1872).    J- L-

AggemiS Urbicus, pisarz rzymski z końca IV w. po Chr. Na podstawie dzieła Frontyna nakreślił: „De agrorum qualitate, de controver-siis, de limitibus, de controversiis agrorum”. Wydał to C. Lachmann, „Schriften d. röm., Feldmesser,” I, str. 1 — 90.

Aggerhtms, obwód w Norwegii (amt), wynosi 5,372 kim. kw. i liczy 100,300 m-ców (1880).

Aggerłmus, twierdza w Norwegii, na południe od Christyanii; ponieważ nie ma znaczenia strategicznego, przeznaczoną więc jest na arsenał i zarazem największe więzienie. A. zostało założone w XIII w. i było przez pawi en czas stolicą; stąd wyszedł bunt Alfsöna w r. 1501; Chrystyan II, r. 1531, nadaremnie oblegał A., które oparło się Szwedom w roku 1567, a także w roku 1716, gdy Karol XII nie mógł twierdzy zmusić do ka-pitulacyi.

Aggiustamente (wym. adziu—) z włos., oznacza w muzyce: ściśle trzymać się w takcie lub w tempie.

Aggracyować, ob. Ułaskawić.

Aghrim (wym. Egrim) także A n g h r i m (wym. Ogrim), wieś i twierdza w hrabstwie Galway w Ir-landyi, gdzie r. 1691 Wilhelm HI na głowę pobił Jakóba II Sztuarta.

Agiar Antonio Augusto de (* 1837 — *J* 1887), jeden z najznajkomitszych mężów portugalskich i projektodawca planów rozszerzenia ogrodów w zatoce lizbońskiej. Był różnemi czasy ministrem robót publicznych, senatorem, profesorem politechniki, prezesem towarzystwa geograficznego i t. d. Umarł w Lizbonie.

Agias, mytyczny muzyk starogrecki z czasów wojny trojańskiej (około 1200 r. przed Chr.); miał się wsławić ulepszeniem systematów muzyki greckiej.

Agidowie, jeden z dwu rodów królewskich w Spareie, wywodzący się od achajskiego króla Agisa I (ob.)

Agier (wym. Ażie) Pierre Jean, (*1748 r. — -j* 1823 r.), francuski prawnik i publicysta, był początkowo adwokatem, lecz musiał zmienić zajęcie z powodu wątłego zdrowia. Podczas re-wolucyi należał do umiarkowanych republikanów i piastował niektóre wyższe urzędy sądowe. Napisał kilka ważnych dzieł z zakresu prawa, mianowicie „Le jurisconsulte national” (3 t.), gdzie przemawiał za wolnością obywatelską i wielkie wywarł wrażenie. W książce „Vues sur la reformation des lois civiles” (1793) wykazuje, że źródłem wszystkiego złego jest nierówność majątkowa i podaje sposoby zmiany stosunków; w tern zbliża się więc do późniejszych francuskich filozofów komunizmu. Zasługuje jeszcze na wzmiankę teologiczno - prawnicze dzieło jego o małżeństwie p. t. „Du mariage dans ses rapport avec la religion et les lois nouvelles de la France” (1800, 2 t.;. Oprócz tego tłómaczył psalmy, księgi proroków⁷, objaśniał apokalipsę, i wydał dzieło mistyczne: „Vues sur le second avènement de Jesus Christ”, ligijnym był zagorzałym Jansenistą.

Agier Franciszek Marya, (f w r. 1848), prawnik, stryjeczny brat poprzedniego. R. 1804 występuje w sprawie Moreau, jako obrońca oskarżonych. R. 1815, jako naczelnik rojalistów, domaga się przywrócenia Burbonów. R. 1830, jako-deputowany, popiera Ludwika Filipa, R. 1842 zostaje prezesem sądu apelacyjnego. Przez pewien czas (od r. 1818) był współredaktorem pisma „Le Conservateur”.

Agila (550 — 554), król Wizygotów; życiem nieobyczajnem i okrucieństwami, a zwłaszcza prześladowaniem katolików zaniepokoił umysły wszystkich. Wybuchło też powstanie pod dowództwem Atanagilda, który udał się o pomoc do cesarza byzantyjskiego Justyniana i otrzymawszy posiłki, odniósł zwycięstwo w wielkiej bitwie pod Sewillą. A. uciekł do Leridy, gdzie przez własnych stronników pozbawiony został życia.

Agilss de, inaczej Aguilers lub Arguilliert Raimund, prowansalczyk, uczestnik pierwszej krucyjaty (1096 — 1099) w orszaku Rajmunda, hrabiego Tuluzy; podczas pochodu otrzymał święcenia kapłańskie. Na prośby przyjaciela swego, rycerza Pontiusa na Baladun, napisał: „Historia Francorum, qui ceperunt Hierusalem”. Pełen nienawiści do muzułmanów, przejęty wiarą żarliwą i prostaczą, zabobonny, ale szczery i wrażliwy, dostarcza cennych wiadomości o czynach i przygodach krzyżowców; dzieło jego zalicza się do-najważniejszych i najwiarogodniejszych źródeł historycznych (v. Sybel „Geschichte des erstem Kreuzzugs”, 2-te Ausg., 188i, str. 15—22).

Agilità włos., agilité franc., w muzyce oznacza lekkość, powiewność wykonania kompozycyL

Agilolfingi, starożytny ród książąt bawarskich, którego protoplastą miał być Agilulf, wódz i krewny króla Franków Klodwiga. Pierwszą postacią historyczną tego rodu jest dopiero Ga-ribald I, w drugiej połowie VI w., który zrzucił jarzmo ostrogotów. Ostatnim księciem rodu tego był Tassilo H (* 748 — f 788); Karol W. r. 788 pozbawił go tronu, a Bawarya wcieloną została do monarchii frankońskiej.

Agimere v. Ahma, ob. Rotzput ana.

na Leotychidesa, którego początkowo uznać nie chciał, podejrzywając żonę swoją, Timaję, o występne stosunki z Alcybiadesem; dopiero na łożu śmiertelnem dał przychylne oświadczenie. Mimo to Leotychides nie zdołał utrzymać się na tronie (ob. Agezylausz).

Agincourt Jean Baptiste Louis Greorg Se roux d’, (*1730 w Beauvais — -}* 1814 w Rzymie). Zachęcony pracami Winckelmana, oddał się podobnym studyom dzieł sztuki, zwłaszcza z epoki wieków średnich i odrodzenia. Podróżował w tym celu po Anglii, Belgii, Holandyi i Niemczech, a od r. 1778 przebywał przeważnie we Włoszech. Porzucił on dawną metodę badania dzieł sztuki wyłącznie z archeologicznego stanowiska, ale zamierzył przedstawić ich wartość estetyczną, w związku z cywilizacyjnem ich znaczeniem. Owocem tych studyów d’A. było dzieło, którego jednak nie mógł w całości wydać zażycia, zubożawszy podczas rewolucyi francuskiej: „Histoire de Г art par les monuments depuis sa décadence au IV siècle jusqu’ a son renouvellement au XVI”. Paryż, 1812 — 23, 6 tomów z 325 miedziorytami in folio. Prócz tego, najważniejszego dzieła d’A., tłómaczonego na język niemiecki (1840), oraz angielski (1842) i dziś jeszcze dla historyi sztuki bardzo cennego, wydał on nadto: „Recueil de fragments de sculpture antique en terre cuite” (Paris 1811).    s s-

Agincourt d’, (f w Rouen 1755 r,) sławny wirtuoz francuski na fortepianie i organach. Był organistą królewskim przy katedrze w Rouen; komponował wiele utworów na

Agis III, syn króla Archidamosa III, panował od r. 338 do 330 przed Chr. Pragnąc wyzwolić Spartę z pod panowania macedońskiego, połączył się przeciwko Aleksandrowi W-mu z kilkoma satrapami azyatyckimi, za których pieniądze zwerbował 8,000 greckich żołnierzy będących pierwotnie w służbie u Daryusza П1, opanował Kretę i rozpoczął szczęśliwie dobywanie Peloponezu, lecz przy oblężeniu Megalopolisu został zaskoczony przez Antypatra, przybyłego z Macedonii, a po bohaterskiej obronie zginął w bitwie.

Agis IV, król Sparty, z linii Eurystenidów, syn Ëudamidasa II (244 — 240), wstąpiwszy na tron w 20-m roku życia, zamierzył odrodzić upadające państwo, przywracając urządzenia i obyczaje Likurgowe. Klasa spartyatów liczyła już zaledwo 700 mężów, z których około 100 posiadało dobra rozległe; inni byli wyzuci z roli i domów własnych przez długi i zastawy. Sam A., fortepian i organy, wychowany w zbytkach przez matkę Agesistratę Agiński step, W obwodzie zabajkalskim, między i babkę Archidamię, należał do największych rzekami Agą i Ononem; długość jego wynosi 300 bogaczy, otrzymał bowiem w spadku nietylko grun-klm.; przeciągają po nim pasma niewysokich gór, ta obszerne, ale i kapitały, wynoszące 600 ta-w których znajdują się bogate pokłady miedzi, lentów. Całą tę fortunę ofiarował do podziału, ołowiu (odkryte wr. 1737) i jedyne w eałypi kra- przywdziawszy skromne szaty i wdrażając się do ju Zabajkalskim pokłady malachitu; step obfitu- surowej prostoty życia. Plan jego zasadzał się je w liczne jeziorka i strumienie.    na pomnożeniu klasy spartyatów do 4,500 mę-

Agio, ob. A ź i o.    żów przez przybranie neodamodów i perieków;

Agira, (wym. Adżira), miasto na wyspie Sycy- wszyscy mieli otrzymać grunta w równej ilości; lii w prowincyi Katania, na zachód od Etny, podobnież klasa Lacedemończyków miała być w pobliżu rzeki Salsa, leży na skalistej górze, uposażoną w 15,000 działek; tym sposobem całe posiada ruiny twierdzy normandzkiej, ma 14,782 terytoryum kraju spartańskiego musiało iść na mieszkańców (1885). Jest to starożytne Ar- podział między 19,500 właścicieli. Nadto A. gyrium, rodzinne miasto historyka Diodora Sycy- chciał darować wszystkie długi. Przywrócenie lijskiego, w wiekach średnich zwało się San Ei- karności Likurga miało zapobiedz na przyszłość lippo d’Ar giro.    rozwojowi różnic majątkowych i zepsuciu oby-

Agis I, syn Eurystenesa, około r. 1000 przed czajów. Reforma taka wniesioną została naj-Chr., podawany pierwotnie za achajskiego kró- przód do rady starców drogą legalną; z opozycyą la w Lakonii, połączywszy się z doryckimi wystąpił drugi król, Leonidas, przyzwyczajony do zaborcami, później, wedle podania, zdobył m. zbytkownego życia podczas pobytu w Azyi, i spo-Helos, ludność w helotów zamienił i stał się pro- wodował odrzucenie wniosku, ale większością jed-toplastą królewskiej rodziny Agidów, czyli Eury- nego tylko głosu. Wtedy A. zdecydował się na stenidów.    użycie środków rewolucyjnych, pozyskawszy po-

Agis II, starszy syn króla Archidamosa II, parcie trzech mężów wpływowych: wymownego rządził od r. 426 do 397 przed Chr. W czasie wuja swojego Agezylausza, znanego z prawości wojny Peloponeskiej napadał na Attykę w la- Mandroklidasa i przebiegłego Lyzandra, potomka tach 426 i 425. Po zawarciu pokoju Nikijaszo- pogromcy Aten. Ten ostatni został na rok następ-wego, prowadził wyprawę na pomoc jednemu ny (242) eforem i, oskarżywszy Leonidasa o przeby-ze stronnictw w Argosie w r. 418. Po wznowię- wanie poza granicami Lakoniki, oraz o poślu-niu wojny Peloponeskiej, idąc za radą Alcybia- hienie cudzoziemki azyanki, przeprowadził jego de-desa, obsadził załogą Dekeleję 413 r., fortecę o 3 tronizacyę. Przy następnych wszakże wyborach mile od Aten położoną, przez co nieustanne szko- do eforatu dostali się sami wrogowie reformy, dy wyrządzał i przeszkadzał uprawie zbóż w Attyce. którzy Lyzandra oskarżyli o pogwałcenie praw. Wspólnie z Lizandrem r. 404 zmusił Ateny do A. wytoczył przeciwko nim podobne oskarżenie, poddania się. Roku 398 odznaczył się jeszcze uzbroił młodzież, uwolnił więźniów i zamianował w wojnie z Elejczykami. Miał on jedynego sy- nowych eforów. a w ich liczbie umieścił Agezy-

E»cyklo>edya Powszechna Iluitr.

T. K.

A g 1 a ï d e s.

lausza. Niestety, zawiódł się na szczerości jego i nie poznał się na egoistycznych jego rachubach. Agezylausz bowiem, będąc zadłużonym, a nie chcąc oddawać dóbr swoich do podziału, doradził rozpocząć reformę od darowania długów i wynajdywał przeszkody do załatwienia sprawy gruntów. Tymczasem Achajczykov.de wezwali pomocy Sparty przeciwko Etolczykom. A. wyruszył z wojskiem na wojnę. Lud ubogi, wddząc się zawiedzionym w nadziejach i zrażony gwałtami Agezylausza, dał się namówić do przywrócenia władzy królewskiej Leonidasowi. Wracający z wyprawy A. zastał najzaciętszych swych wrogów u władzy. Schronił się do świątyni, lecz wywabiony z niej podstępnie i skazany przez efo-rów, poniósł karę śmierci w więzieniu; jego matka i babka zostały uduszone na jego zwłokach, (ob. Kleomenes).    TK-

Agitato (wyin. adżitato), eon agitazione, eon agitamento, włos., w muzyce oznacza: żywo, niespokojnie, namiętnie, burzliwie. Wyrazu tego używa się osobno lub w złączeniu z innemi, dla zaznaczenia, jak się powinno dany ustęp muzyczny wykonać; np. a. eon passione — żywo i namiętnie.

Agitator (łac.), ten kto bierze udział w agitacyi czyli kto agituje. Pojęcie to wyszło z Anglii. W r. 1643 zostali pod mianem agitatorów wybrani oficerowie z wojska, którzy mieli czuwać nad ochroną praw, a Kromwell z początku łączył się z nimi; oni jednak szerzyli zaburzenia i spiski, które Kromwell krwawo przytłumiał. Pierwotnie zwali się oni adjutorami. A. irlandzki, przezwisko Daniela O’ Connella (ob.). W ogólności tak nazywają ludzi wywierających wpływ na innych, w pewmych, najczęściej politycznych celach.

Aglabici, arabska dynasty a w Tunisie i Kair-wanie, którą około r. 800 założył Ibrahim, syn Aglaba (-j- 812). Opanowali oni Sycylię (od r. 831), Maltę i Sardynię; za pomocą potężnej floty utrzymywali w grozie całą zachodnią część morza Śródziemnego. Ostatnim emirem z tej dy-nastyi był Ziadat Allah, ojcobójca. Okrucieństwa jego przyczyniły się wielce do powodzeń kaznodziei Abu - Abd. - Allaha, który obiecywał przybycie nowego mistrza (mahdi) i, uzbroiwszy zwolenników swoich, wezwał z Arabii Obeid-Al-laha-Mohameda, prawdziwego czy mniemanego potomka Fatymy. Ten pobił i wypędził Ziada-ta, zdobył Kairwan i ufortyfikowaną rezydencyę A. wr Rakadah wt r. 909, a tym sposobem stał się założycielem nowej dynastyi Fatymidów.

Aglae, w mitologii greckiej, najmłodsza z Cha-ryt (Gracyj).

Aglaja, planetoida, odkryta przez Luthera w r. 1875, oznaczona liczbą (47) (ob. Planety).

Agłajas, nazwisko lekarza greckiego, współ-ucznia i przyjaciela Demostenesa, który w 13 distychach wierszem opisał lekarstwo przeciwko poczynającej katarakcie, będące najpierwszem w tej sprawie usiłowaniem medycyny staroźy-tuej. Aëcyusz nazywa autora tego lekarstwa

Pr. Ł

Aglaofamos, przewodniczący i nauczyciel rni-steryj orfickich w Tracyi, który miał -wtajemniczyć w misterye, pomiędzy innymi, filozofa Pyta-gorasa. (Lobeck: „Aglaophamus” 723).

Aglauros lub Agraulos, w podaniach greckich: 1) A.,córkaAktajosa,żonaCekropsa. 2) A., córka króla ateńskiego Cekropsa i Aglaury, córki poprzedniej, kochanka boga Aresa, z którym miała córkę Alkippę. Bogini Atene dała jej i obu siostrom, które były pierwszemi kapłankami bogini, nowonarodzonego Erychtoniosa, zamkniętego w skrzyni na wychowanie, gdy jednak siostry, pomimo wyraźnego zakazu bogini, zajrzały do skrzyni, dostały szaleństwa i rzuciły się ze skały Akropo-lisu. Podług innego podania, Aglauros przemienioną została przez boga Hermesa, w kamień. Kult Aglaury i obu jej sióstr, Hersy i Pandro-zy, był ściśle związany z kultem Ateny, (która sama miewa czasem przydomek Aglauros lub Pandrozos). Aglauros miała w Attyce swe kapłanki i gaj*, sobie poświęcony (Agraulion) na stoku Akropolu, w tern miejscu, gdzie, jak mówi podanie, siostry rzuciły się w przepaść. Tutaj również efebowie, w pełnej zbroi, składali ową słynną przysięgę, że nie zawahają się poświęcić nawet życia za ojczyznę. Zwyczaj ten tłómaczył się podaniem (niewątpliwie późniejszem), że Aglauros w krytycznej chwili walki, poświęciła się za ojczyznę. Podobno i kobiety w przysięgach swoich wzywały jej imienia. Na jej część obchodzono uroczystość: Agrau-lia. (Patrz Mommsen: „Heortologie” 434 i nast.) Na Cyprze była czczoną na równi z Ateną; przynoszono im ofiary ludzkie. Co do znaczenia, to Aglauros, w imieniu której ukrywa się pojęcie o jasnem (aglaos) powietrzu (ajra), i o-bie jej siostry, Herse i Pandrozos (imiona te oznaczają wilgoć, przeważnie wilgoć rosy) przedstawiają boginie pól: ten domysł utwierdza i drugie imię Agraulos czyli polna; i dlatego też w podaniu, bogini Atena, opiekująca się zwykle urodzajami, powierza im na wychowanie Erych-thoniosa, który zapewne oznacza ziarna, zasiane w ziemi (Porówn. Mommsen.: „Heortologie” str. 5 i nast.)

Aglio Józef (* 1827), poeta włoski, rodem z Kremony. Z licznych jego utworów poetyckich najlepsze są: „La notte di Gethsemani”, „Or-feo”, „Giordano Bruno”, „H convito dei Borgia”. Oprócz tego przetłómaczył dzieła Shelley’a (Me-dyol. 1857).

Aglomerat lub A g g 1 o m e r a t (z łac. agglome-rare—dotoczyć, doczepić) = zlepek, mechaniczne spojenie różnorodnych przedmiotów; używa się w znaczeniu materyalnem i przenośnem. Ag(g)lo-meracya oznacza sam proces tego spajania. Częściej się używa Konglomerat.

Aglor, ob. Akwileja.

Aglntynacya oznacza zlepienie (z łac. aggluti-nare), spojenie rozdzielonych, rozciętych części ciała. W dawniejszej chirurgii rozróżniano osobną tego rodzaju metodę leczenia ran, polegającą na zastosowaniu odpowiednich i właściwych

środków, służących jakoby do ułatwienia bezpo- Australskie, wyspy oceanu Indyjskiego i Wielkie-średniego spojenia brzegów rany, skąd poszło, źe go, a w Europie do tej klasy należą języki pół-rozróżniano osobną klasę lekarstw zlepiających, nocnej i wschodniej Rosy i, język turecki i węgier-Obecnie wiadomo, źe spojenie czyli zrośnięcie ski, oraz języki kaukaskie. Oprócz języków kau-brzegów rany odbywa się bez użycia osobliwych kaskich i wschodnio-syberyjskich, wszystkie pozo-środków, przy ścisłem, dorazowem połączeniu stałe języki tej klasy w Europie i Azy i noszą ogólną brzegów i zapobieżeniu ropienia przez szczelne nazwę uralsko-ałtaj skich, albofińsko-tatar-odjęcie przystępu powietrza (postępowanie anti- skicb i dzielą się na pięć grup następujących: septyczne).    I. języki samojedów, zamieszkujących północną

Aglutynacya językowa (od lać. agylutinare, część Rosyi europejskiej i azyatyckiej, od morza sklejać, przydawać). Wyrazy mowy ludzkiej słu- Białego do ujścia rz. Leny; są to języki: jura-żą do wypowiadania pewnych po j ęć, oraz wzaje- ków, tawgów, karagasów, kamasyńców i innych; innych stosunków pomiędzy terni pojęciami. W II. grupa fińska albo czudzka, obejmująca 4 ję-wyrazacb przeto rozróżniamy: dźwięki, wyobrażają- zyki: 1) fiński (w Finlandyi), przez tuziemców ce pojęcie główne, zwane pierwiastkiem lub rdze- zwany językiem snomi; jęz. estoński, liwoński i laniem wyrazu, oraz dźwięki, służące do oznaczę- poński; 2) jęz. ugryjskie, do których należą: jęz. nia stosunku jednego pojęcia do drugiego. Są ostyaków i wogułów (w górach uralskicb, w gub. wprawdzie języki, jak chiński, tybetański i in., Tobolskiej, Tomskiej i nad dolną Kamą), tudzież których wyrazy przedstawiają tylko pojedyncze język madziarski, czyli węgierski, najbardziej ze pierwiastki, to jest samo tylko pojęcie, nie wyra- wszystkich fińskich rozwinięty; 3) język permski, żając przytem dźwiękami stosunków pomiędzy po- którym mówią: permianie, zyryanie i wotiacy jęciami. Nazywają się one językami jednozgło- (gub. Permska, Wiacka, Wołogdoska i Archan-skowemi (ob.) Wyrazy tych języków, będące gielska); 4) język wołsko-bułgarski, obejmujący pierwiastkami, żadnym w mowie zmianom nie ule- mowę dwu plemion: Czeremisów (w gub. Wiackiej gają; nie masz tam różnicy pomiędzy rzeczowni- nad Kamą i Wołgą) i mordwinów (w gub. Saratów-kiem, słowem, a przysłówkiem, nie masz znamion skiej i Penzeńskiej); III. grupa tur ecko-tatar-rodzajów, liczb, osób, czasów, przypadków i t. p. ska, do której należą 4 odnogi następujące: 1) ję-ЛУ mowie tych języków różne te względy i sto- zyk jakucki (w półn.-wscb. Syberyi); 2) jęz. uj-sunki uwidoczniają się tylko miejscem, jakie pier- górskie, obejmujące: jęz. dźagatajski, turkmański, wiastek w zdaniu zawiera, albo też podniesieniem jęz. komanów i uzbeków (od morza Kaspijskiego tonu, lub gestami. Inne znowu języki, stojące na do Chin); 3) jęz. nogajskie, do których zaliczają wyższym stopniu doskonałości, wyrażają te różne się: jęz. tatarów nogajskich (w Besarabii, w Kry-względy pomiędzy pojęciami za pomocą pewnych mie, na południowym brzegu Rosyi do morza Ka-określonych cząstek głosowych, czyli za pomocą spijskiego, aż za ujścia Wołgi), język karadźajów nowych pierwiastków, które, przyczepione do pier- (na zachód od osetyńców, po obu stronach góry wiastku głównego, składają się na całość wyrazu. Elborus), język kumyków (na południe od uj-Osobne te zgłoski, wyrażające stosunki między ścia rz. Tereku. wzdłuż m. Kaspijskiego); język pojęciami, mogą łączyć się z pierwiastkiem zasa- kirgizów (ku północy i na zachód od m. Kaspij-dniczym dwojako: albo ściśle, wywołując nieraz skiego, aż do granicy chińskiej), język tatarów w jego składzie i znaczeniu pewne zmiany, jak to kazańskich (w gub. Kazańskiej na połud. i zachód ma miejsce w językach odmieniających się, czyli Wołgi), język baszkirów, meszczeraków (w gub. fleksyjnych (ob.); albo też czysto mechanicznie, Orenburskiej, Samarskiej, Permskiej, Wiackiej nie zmieniając w niczeni ani dźwięków, ani głó- i Penzeńskiej) i czuwaszów (w gub. Wiackiej, Ka-wnego znaczenia pierwiastku, jak np. w tureck. zańskiej, Orenburskiej, Syinbirskiej i Saratowr-agliâ— pan, agliâ-lar — panowie; madziar. juh— skiej); 4) język osmańsko-turecki, albo zachodnio-owca, juh-âsz—owczarz, juh-âsz-nak owczarzowi; turecki (w Azyi Mniejszej i w Turcyi europej-kert—ogród,kert-ész—ogrodnik,kert-ész-nek—ogro- skiej), ze znaczną przymieszką arabskiego i per-dnikowi i t. p. To mechaniczne przyczepianie do skiego. IY. grupa tunguska, do której należą pierwiastku cząstek głosowych, oznaczających ró- języki: tunguski, mandżurski i język lamutów żne względy i stosunki pomiędzy pojęciami, a nie (w Syberyi połud.-wsch., w Mandźuryi, nad rz. zmieniające w niczem pierwiastku głównego, na- Amurem i na wybrzeżu m. Ochockiego). Y. gru-zywa się aglutynacyą albo zlepianiem, języki zaś pa mongolska, obejmująca: język mongolski (we o wyrazach takiej budowy—językami aglutynacyj- wschodniej części wyżyny Gobi), jęz. kałmuków nemi albo zlepiającemi, przyczepkowemi. A-A-K- (w zachodniej, oraz nad dolną Wołgą i Donem) Aglutynacyjne języki, albo przyczepkowe, są i jęz. buryatów (w północnej). Budowę podobną te, których wyrazy powstają z pierwiastków je- do języków: mandżurskiego i mongolskiego, po" dnozgłoskowych, niezmiennych, przez przyczepia- siada także język japoński i język korejczyków. nie do nich mechaniczne nowych zgłosek, wyra- Do języków przyczepkowych należą jeszcze języki żających rozmaite względy i stosunki pomiędzy północne ludów półn.-wsckodmej Syberyi. Języki pojęciami (jak: rodzaje, przypadki, czasy, tryby te, pod względem systemu dźwiękowego, podobne i t. d.) Klasa to języków najliczniejsza na kuli są do języków uralsko ałtajskich, z powodu zaś ziemskiej: obejmuje całą północną i środkową wielkiej prostoty słowa, mają więcej podobień-Azyę, Afrykę, znaczne obszary Ameryki, wyspy stwa do języków mongolsko-tunguskich, aniżeli

do tureckiego i do języków uralskicli. Różnią się jednak rdzennie od tych wszystkich języków i w żadnym z nimi nie zostają pokrewieństwie. Do języków północnych należą: język ostyaków jeni-sejskich, jęz. jukagirów (nad rz. Kołymą), jęz. Czukczów, koryaków, kamczadałów, ainów (na wyspach Kurylskich), jęz. eskimosów i aleutów. Do działu języków aglutynacyjnych w Europie, zaliczają się jeszcze liczne języki kaukaskie. Panująca w ich budowie zasada aglutynacyi przybiera w wielu razach charakter odmian fleksyjnych. W zewnętrznej budowie wyrazów różnią się one tern od jęz. uralsko-ałtajskich, że obok przystawek po pierwiastku głównym, przyjmują również często przyrostki na początku wyrazów. Języki kaukaskie dzielą na dwie grupy: 1) południowo-kaukaska, albo iberyjska, do której należą: język gruziński, w dawnej Iberyi, mającej dziś nazwę Imeretyi lub Gruzji (u rosyan), Gurgistanu (u tur-ków i persów), Kartalinii (u tuziemców); język lazów na połud.-wschodniem wybrzeżu m. Czarnego; język mingrelski, ku północy od lazów, w okolicach rz. Ryonu (staroż. Eazys): oba te języki nazywają też kolchidzkiemi, gdyż lazowie uważani są za potomków starożytnych kolchów; wreszcie język suański w Swanecyi, w okolicach rz. Ingury, w sąsiedztwie mingrelian; 2) odnoga północno-lcaukaska, obejmująca: a) języki lezgij-skie, w Dagestanie i Lezgistanie, pomiędzy rz. Koissu i Terekiem; b) jęz. abchazyjski w wielkiej Abazyi; c) język mizdźegów, albo kisteńców, do którego zaliczają: Czeczeńców, inguszów, karabu-laków i in.—Pewną odmianę języków aglutynacyjnych stanowią języki wcielające {einverleibende). Ogólna zasada ich budowy jest aglutyna-cyjna; to jednak łączenie, czyli zlepianie z wyrazem głównym innych wyrazów i głosek odbywa się nietylko w celu wyrażenia rozmaitych względów i stosunków między pojęciami, ale także w celu oddania całej myśli, całego zdania. Te różne dodatkowe części przyczepiają się przeważnie po wyrazie głównym, rzadziej przed nim. Słowo jest tu tym wyrazem głównym, jakby punktem środkowym zdania, który łączy ze sobą podmiot zaimkowy, przedmiot bliższy (biernik) i dalszy (celownik), jako konieczne uzupełnienia. Liczne wyrazy złożone, w ten sposób powstałe, mają znaczenie całych zdań i z konieczności są wielo-zgłoskowe. Dlatego językom tym dają jeszcze nazwę polisyntetycznych. Budowlę taką posiadają języki indyan północno-amerykańskich, a w Europie język basków albo wasków, mieszkających po obu stronach zachodnich Pireneów, w okolicach zatoki Biskajskiej, w hiszpańskiej Biskai i we francuskiej prowincyi Bearnu; w języku basków rozróżniają 4 główne narzecza.—Z języków, któ-remi mówią ludy pozostałych części świata, do aglutynacyjnych należą: 1) języki malajsko-polinezyjskie, rozrzucone po wyspach oceanu Indyjskiego i Wielkiego: od Madagaskaru, półwyspu Malaki, wys. Formozy do Nowej Zelandyi (z wyjątkiem stałego lądu Australii i N. Gwinei), obejmujące 3 grupy: melanezyjską, polinezyjską i ma-lajską; 2) języki papuasów (na N. Gwinei i innych wyspach na północ od Australii); 3) języki australijskie; z pomiędzy nich jedne mają budowę aglutynacyjną, inne w części fleksyjną; 4) język hotentotów łna połudn. brzegu Afryki) i język buszmanów (na wybrzeżach górnej części rz. Ora-nii, aż do krainy kafrów); język buszmanów zajmuje środek między jednozgłoskowemi a przy-czepkowemi; 5) języki negrów afrykańskich; tu należy kilkanaście grup języków, któremi mówią murzyni, rozsiedleni w Afryce od Senegambii i Gwinei na połud. Sahary, do granic Nubii i Abisynii; 6) języki/ kafryjskie, w południowej Afryce, od równika do ziemi Kapsluej, inaczej zwane językami Bantu; dzielą się na 3 grupy: wschodnią (jęz. zulusów, plemion nad rz. Zam-bezą i wybrz. Zanzibarskiego), środkową (jęz. se-czuana, tekeza i in.) i zachodnią (herero, bunda, kongo, mpangwe i in.); 7) języki nubijskie, w dolinach górnego Nilu i w zach. Sudanie), tu należą: jęz. pulu albo fulbe, jęz. nubijski, kunama, barea, tumala, jęz. sande, albo njamnjam i in. 8) języki drawidyjskie, któremi mówią ludy indyjskie, zamieszkujące Dekan i miejscami północną część Indyj; tu należą też: jęz. tamulijski (wybrz. Malabarskie aż do Dekanu), jęz. synga-lezów (na Cejlonie) i in. Język mieszkańców wysp Andamańskich (we wschodniej części zatoki Bengalskiej), zbliża się budową swoją do języków australijskich i drawidyjskich.— Do klasy języków aglutynacyjnych zaliczają się jeszcze języki amerykańskie. Bod względem budowy wyrazów znajdują się one nie na jednakowym stopniu rozwoju. Niektóre swoją prostotą zbliżają się do je-dnozgłoskowych ; innych budowa aglutynacyjna podobna jest do jęz. uralsko-ałtajskich; inne wreszcie należą do języków wcielających i tych ostatnich liczba w Ameryce jest największa. Z czterdziestu kilku grup i języków, dotąd mniej lub więcej zbadanych, wymienimy następujące: w Ameryce północ, język kin aj ów, mieszkających w półn.-zach. części posiadłości angielskich, w sąsiedztwie eskimosów; języki athabasków, ku wschodowi, od gór Skalistych ku zatoce Hudsońskiej; grupa języków algonkińskich, w półn.-wschodnich Stanach Zjednocz, i w Kanadzie; jęz. mikmak w Kanadzie i N. Szkocyi; język delawar, albo lenape, w Ne w-Jersey w Pensylwanii, jęz. mohikanów w st. Konektikut, jęz. plemion illinois i in.; język irokezów w Kanadzie i w zach. części st. New-York; jęz. dakota na niwach stepowych między górami Skalistemi a rz. Missisipi; jęz. czeroke-zow (tselake), w stanie Karoliny; jęz. azteków w Meksyku; języki sonorskie w półn.-zach. części Meksyku i w. in. W Ameryce połudn. języki arowaków i karaibów w Gujanie i na wyspach sąsiednich; jęz. ludu zwanego Colorados, w prowincyi Ekwador; języki moszosów (moxos), w półn. Boliwii; język tupijski (tupi), w Brazylii, pomiędzy rz. Tapajos i Xingu, dopływami Amazonki; jęz. czykitosów (chiquitos), we wschodniej Boliwii i pograniczu Brazylii i w. i. Język jaganów, czyli mieszkańców Ziemi Ognistej, należy do aglutyna*

1877.

Agly, Gly, rzeka we franc, depart. Wschodnich Pirenejów (Pyrénées Orient), długości 80 kim., wypływa z gór Corbière,, skrapia równinę Rousil-lon i wpada do morza Śródziemnego na północ od Perpignan; jej dopływami są: Boulzane i Ver-double.

cyjnych (nie do wcielających); słowo przybiera tu przystawki na początku i przyrostki na końcu i posiada formy zlepkowe dla 4-ch liczb: pojedynczej, podwójnej, potrójnej i mnogiej, podobnie jak niektóre języki melanezyjskie.— Ważniejsze dzieła: A. - Schleicher: „Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht”, Bonn 1850; H. Steinthal: „Charakteristik der hauptsächlichsten Typen des Sprachbaues”, Berlin 1860; Er. Müller: „Grundriss der Sprachwissenschaft”, Wien 1876—1888,

t. 1 — 4; W. D. Whitney: „Die Sprachwissenschaft”, Vorlesungen bearbeitet von J. Jolly, München 1874; W. D. Whitney: „Życie i wzrost języka”, przełożył A. Dygasiński (rozdz. 12-ty); A. Hovelaque: „La linguistique”, Paris, 3 édit.,

A. A. K.

Agłona, miasteczko w dawnem województwie Inflanckiem, wr dzisiejszej gub. Witebskiej, na pra-wym brzegu Dźwiny. Miasteczko to niewielkie, posiada tylko (w r. 1883) 4,327 mców, lecz zdobi je piękny i wielki kościół, założony pierwotnie roku 1770 przez Ewę Szostowiecką, która tutaj OO. Dominikanów sprowadziła, zbudowawszy dla nich klasztor. W r. 1768 kościół zgorzał i Dominikanie wystawili nowy, murowany, który dopiero w r. 1800 konsekrowany został przez biskupa Benisławskiego. W wielkim ołtarzu znajduje się słynący łaskami obraz Matki Boskiej Agłońskiej, do którego zdążają corocznie nader liczni pobożni, szczególniej na św. Jerzego i św. Magdalenę. Nazwa A. pochodzi od lasu jodłowego, w którym pierwotna osada założoną została, a który po łotewsku „Aglenia” się nazywa.

Ag-Mangan, lub Kyzyl-dag, góra 4,000 m. wysoka, w gub. erywańskiej, na zachód od jeziora Gokcze.

Agnaci, ob. Agnatio.

Agnadello (wym. Ańjadello), gmina i wieś w pro-wincyi Kremońskiej, we Włoszech płn., o 15 kim. ku płn.-wsch. od m. Lodi, słynna z bitwry d. 14 kwietnia 1509 r., w której francuzi zwyciężyli wojsko Wenecyi, prowadzone przez wodzów: Al-viano i Pitigliano. Potem, podczas wojny o suk-cesyę hiszpańską, d. 16 września 1705 r., marszałek Vendôme, wódz francuski, stoczył tu także pomyślną bitwę z Eugeniuszem Sabaudzkim, wodzem cesarskim.

Agnano (wym. Aniano), łac. lacus Anianus, jeziorko na zach. od Neapolu, wyschłe od r. 1870; miewało ono 6 kim. obwodu i 20 m. głębokości, bez widocznego dopływu i odpływu. Kratery okoliczne drzemią od r. 1198. Z jednej strony jeziorka znajduje się Psia jaskinia, z drugiej gorące wody San-Germano.

Agnatio. Według prawa narodowego rzymskiego (jus civile), polega familia na władzy familijnej; pokrewieństwo, gruntujące się na niej, zwano agnatio, niekiedy cognitif civihs, a sp<v krewnieni z sobą według jus civile, zwali się agnatami (agnati). Według tego są agnatami: a) względnie siebie wszyscy ci, którzy się obecnie pod wspólną władzą familijną znajdują; b) w stosunku do siebie ci, którzy się dawniej pod wspólną władzą familijną znajdowali, jeżeli przyczyna, dla której obecnie jej nie podlegają, w tern jedynie leży, że głowa ich rodziny, mająca nad nimi władzę, zmarła czy to fizycznie, czy też cywilnie przez capitis deminutio (ob.); c) sprawujący władzę familijną względnie tych, którzy jej podlegają, a których technicznie sui zwano. Najbliższymi agnatami są więc ci, którzy zostają bezpośrednio pod wspólną władzą, którzy zatem wskutek śmierci lub capitis deminutio ojca rodziny (pater fctr milias), stają się sui juris, t. j. własnowolnymi. Ponieważ władzę familijną tylko mężczyźni mieć mogą, przeto kobiety nie są zdolne rozpładzaó familii agnacyjnej. W dawniejszem prawie rzym-skiem miała główne znaczenie agnacya; w prawie justyniańskiem natomiast kognacya. Prawo dzisiejsze nie zna agnatów w rozumieniu rzymian, tak więc cognatio, prócz powinowactwa (affinitas), jest jedynym rodzajem pokrewieństwa. T- D-

Agnel, mnich zakonu Karmelitów bosych, żyjący w drugiej połowie XVIII w. w Warszawie. Wydał szereg kazań: „O życiu miękkiem i roz-kosznem” (Berdyczów 1785); „Kazania postne przeciwko libertynom o religii Jezusa Chrystusa” (tamże 1780); „Kazania w dni uroczystości Panny Maryi” i „Kazanie przy uroczystym obchodzie ukończonego wieku I zafundowania w Krakowie XX. Kapucynów” (Kraków 1795).

Agnel (wym. Aniel) Emil, adwokat i poligraf francuski, * 1810 r. w Paryżu, gdzie jest adwokatem od r. 1834. Jako czynny współpracownik, pisuje do „Journal général de l’instruction publique” i „Echo agricole”. Pisał rzeczy z różnych zakresów, zwłaszcza dobre są jego podręczniki prawnicze dla różnych stanów. Z prac lingwistycznych zasługują na uwagę: „Observations sur le langage rustique des environs de Paris” (Paryż 1855) i „De l’influence du langage populaire sur la forme de certains mots de la langue française” (Paryż 1870). Próbował także przekładać wierszem „Metamorfozy” Owidiusza (Paryż 1852 — 54).

Agneli Ludwik, mnich zakonu Dominikanów, autor dzieła z zakresu teologii, p. t. „Thea-truin mundi, sive decisiones praecipuarum diffi-cultatum in Theologia” (Zamość 1619).

Agnelli (wym. Anieli) Salvatore (* w Palermo 1817 r.), nawiedzał konserwatoryum neapolitań-skie, gdzie nauczycielami jego byli: Furno, Zin-garelli i Donizetti; od r. 1846 żyje w Marsylii. Tu wystawiono następujące jego opery: „La jacquerie” (1849); „Léonore de Médicis” (1855) i „Les deux avares” (1860). Jego kantata (apoteoza Napoleona I) była wykonana w Tuillerach r. 1856, przez trzy orkiestry.

Agnelli Lorenzo (j- 1830), pisarz włoski^ ksiądz i pedagog. Wydał kilka cennych dzieł.

Nito-

Vi

J.B.

a zwłaszcza: „Filosofia delle letterature” (Neapol, 1864); „I monti della Calabria” (Catanzaro, 1867), zbiór poezyj opisowych z lokalnem zabarwieniem; „Escursione nella Sila” (Cat. 1868); „Le consuetudini legali di Catanzaro” (Cat. 1869); „Cronaca di Santagata di Puglia” (Sciacca, 1869); „Dialoghi per gli agricultori” (Foggia, 1871); „La pentecoste” (Sciacca 1870); „La Daunia an-tica e la capitanata moderne” (Foggia 1874).

Agneni Eugenio (* 1819 w Sutri pod Rzymem), malarz włoski. Kształcił się w swej sztuce od r. 1832 w Rzymie pod kierunkiem Fr. Coghet-ti’ego, wcześnie celować zaczął w wielkich kompo-zycyach kościelnych olejnych i al fresco. W tym też kierunku pracował na zamówienia Piusa IX i ks. Torlonia. Wielkie malowidła ścienne jego pędzla znajdują się w S. Vincenzo di Paolo. Z powodu udziału w ruchach rewolucyjnych, zmuszony opuścić Rzym (1848), przeniósł się do Genuy, gdzie w samem mieście, oraz okolicach jego, ślady pracy swojej pozostawił. W r. 1852 udał się do Paryża dla wzięcia udziału w dekorowaniu nowych pawilonów Louwre’u. Następnie przeniósł się do Londynu, gdzie wymalował, na dużych rozmiarów płótnie, rodzinę królewską, oraz ozdobił jednę z sal w Covent-Garden malowidłami mitologiczno-alegorycznej treści. Po powrocie do kraju, osiadłszy we Florencyi, oddawał się z zamiłowaniem wydoskonalonej przez wielką pracę, a ulubionej przez siebie, ornamentyce malarskiej plafonów i ścian pałacowych. Od r. 1869 pracował w tym kierunku przy ozdabianiu florenckiego gmachu bankowego. Najgłówniejsze prace jego z tego zakresu są: „Ofiara Izaaka”, „Ciało Sa-fony z morza wydobyte”. „Włochy tryumfujące”, „Ewa z wężem” i „Cienie wielkich mężów Florencyi”. A malował także portrety i obrazy rodzajowe.    s- s-

Agnesa, ob. Adelajda.

Agnesi Marya Kajetana, autorka włoska (* 17J 8 roku— -J- 1799 roku), słynna z uczo-ności, odznaczyła się znajomością języków klasycznych i żyjących, wiadomościami: z filozofii, matematyki, a przytem była nadzwyczaj piękną. Jej „Propositions philosophicae” (Medyolan 1738 ï zawierają artykuły i rozprawy, jako wynik dy-skusyj, które prowadziła z najznakomitszymi uczonymi. Studya matematyczne spowodowały pracę „Istituzione analitiche” (2 tomy, Medyolan 1748); dzieło to został'» pochwalone przez Akademię paryską i przełożone na języki niemiecki i francuski W r. 1770 papież Benedykt XIV ofiarował jej katedrę matematyki na wszechnicy bonońskiej, lecz śmierć ojca jej, Piotra A., sprawiła, że się zrzekła katedry, poświęciła studyom teologicznym i wstąpiła potem do klasztoru, gdzie przebywała aż do śmierci.

Agnesi Marya Teresa d’, siostra poprzedniej (* r. 1724 — f około r. 1780). Była utalentowaną pianistką i kompozytorką. Kilka jej koncertów i sonat fortepianowych, poświęconych cesarzowej Maryi Teresie, dużem cieszyły się powodzeniem. Napisała także kilka kantat i cztery opery: „Sofonisbe”, „Ciro in Armenia”, „ cri”, „Insubria consolata”, które za jej czasów wystawiano we Włoszech.

Agnesi Luigi, właściwie Ludwik Ferdynand Leopold A., znakomity śpiewak (*1833— •j* 1875). Ukończył konserwatoryum w Bruksel-li i został dyrektorem chóru w kościele św. Katarzyny. R. 1858 wystawiono w Brukselli jego operę p. t. „Harmold le Normand”, lecz z ma-łem powodzeniem. Następnie udał się do Paryża, uczył się u Dupreza i jako znakomity basista począł występować w „Théâtre Italien”, gdzie zmienił nazwisko. Po kilku latach przeniósł się na stałe do Londynu, skąd robił wycieczki artystyczne, uchodząc za najlepszego wykonawcę oratory ów Hand la. Napisał kilka pieśni, motetów i chórów. Umarł w Londynie.

Agni (łac. ignis =■ ogień), bóstwo ognia u starożytnych indusów. Jako dobroczyńca człowieka,

ей

V-

---------iiv

Wg. 123. Bóstwo Asrni.

opiewany jest bardzo często w pieśniach Rig-Wedy (ob.). Jest pośrednikiem między bogami i ofiarami, przynoszonemi im przez ludzi. A» powstaje, wskutek tarcia dwóch kawałków drzewnych, zwanych jego „rodzicami”.

Agnieszka ŚW., według rzymskiej legendy piękna chrześcianka, za czasów Dyoklecyana, która została umieszczona w publicznym domu za to, że nie chciała wyjść za syna prefekta miasta, lecz i tam pozostała czystą; skazano ją więc na śmierć i ścięto. Jej symbolem jest baranek. Dnia 21 stycz. obchodzi kościół jej pamiątkę; wtedy w kościele rzymskim św. Agnieszki bywają ofiarowane dwa baranki, z których wełny wyrabia się paliusze dla nowo-mianowanych biskupów.

Agnieszka (*{* ok. 1110 r.), małżonka cesarza Henryka IV. który ją pojął w r. 1089, jako wdowę po margrabi Sztadeńskim. Niemiecki kronikarz (u Leibnitza „Scriptores Brunsv. II, Th. Engelhusen” 1090) powiada, że była córką ruskiego króla „Regis Russorum”; według Karamzina, mogła być córką wielkiego ks. Wsiewołoda Jarosławowicza. Nie wspomina o niej Sołowjew i nie zamieszcza w genealogii Jarosławowiczów.

Henryk ją podejrzywał i odtrącił, wstąpiła więc Orlamiinde była Beatryksa, A. zaś należała do klasztoru. Według innych kronik nazywała wprawdzie do domu merąńskiego, lecz była sio-się Adelajdą, także Praksedą. (Porówn. Karam- strą babki Ąlberta, nie zaś jego żoną. Według zin, wyd. I\7, 1833, II s. 99, przypisek 146. Pio- legendy ludowej, A. ukazuje się na zamku Plato, „Kais. Heinrich IV” II, 347—49).    senburg, jako „biała dama”, zapowiadająca waż-

Agnieszka (f 1153), żona Władysława II, księ- ne wypadki w rodzinie panującej w Prusach, cia krakowskiego, pochodząca z domu margra-    Agnieszka Sorel czyli Soreau (*{- 1450) córka

т. к

biów austryackich, Babenbergów. Była córką pana St. Gerard, z rodu hrabiów Clermont, zwa-margrabiego Leopolda III, kandydata do korony na „panną z Fromentau” od miejsca urodzenia, cesarskiej po śmierci teścia, cesarza Henryka V; i „królową piękności” (Lame de Beaute), przybyła siostrą przyrodnią Konrada III, z domu Stau- w orszaku księżnej andegaweńskiej na dwór kró-fów. Koligacye z domem cesarskim podniecały lewski i olśniła odrazu Karola VII. Została w Agnieszce ambicyę, parły ją do zjednoczenia kochanką jego, zrazu tajemnie, ale hojne dary dzielnic polskich pod berłem męża i walki z mo- i łaski zdemaskowały tę tajemnicę. Od roku źnowładztwem, Za jej sprawą okaleczony zo- 1443 A. jest wszechwładną na dworze panią, stał najznakomitszy magnat owego czasu, wuj Przypisywano jej dobroczynny wpływ na lekko-Władysława H, Piotr Włostowic. Na połowa- myślnego, uciechom oddanego króla; ona to miała niu Władysław odezwał się żartem do wuja, że go podniecić do energicznego wystąpienia w woj-pewnie żona jego wygodniej noc tę przepędza na nie z anglikami i użyczać poparcia stronnictwu miękkich puchach z opatem benedyktynów, na co patryotycznemu, a szczególnie wodzom: Dunois Piotr odpowiedział: „Zostaw żonę moją w pokoju i La Hire’owi. Przeczy temu wszakże Du Fres-z opatem, boć i twoja, jeśli ciebie w domu nie- ne de Baucourt, autor znakomitego, na nieznanych ma, pociesza się z niemieckim rycerzem”. Książę dawniej dokumentach opartego dzieła p. t. „H-zaniepokoił się słowami wuja; Agnieszka, dostrzegł- stoire de Charles VU” w tomie III z roku 1885, szy w postępowaniu męża zmianę jakąś i wymógł- przypisując zasługę rozbudzenia się samemu kró-szy na nim pieszczotami wyznanie, poprzysięgła łowi. Delfin Ludwik (XI), doszedłszy do pełno-Piotrowi zgubę. Jakoż siepacze książęcy wyjęli ietności, a rwąc się do władzy i knując bunt prze-magnatowi oczy i poderżnęli język. Zamach, do- ciwko ojcu, wypowiadał nienawiść swą do A. konany na osobie Włostowica, pobudził możno- i znieważył ją publicznie. Opoliczkował ją w r władztwo do ruchu, którego nie był w stanie 1450. Powiadano, że kazał ją otruć.

Władysław przytłumić. Poniósłszy klęskę, zo- Agnieszki role, dawna nazwa ról naiwnycł stawił żonę z dziećmi w zamku krakowskim, którą spowodował Molière swą Agnieszką w „Eo* sam zaś udał się żebrać pomocy u Konrada III. le des femmes”.

.i. u.

A., nie doczekawszy się posiłków, zmuszona by- Agniszwatta (sanskr. — pożarty przez ogień ła wydać młodszym braciom męża stolicę i podą- w mitologii indusów dzieci Marïcï (świata), przod-żyć za Władysławem do Niemiec (1146). Pró- kowie bogów i braminów, bowała wpływów swoich na dworze cesarskim    Agno, (wym. Anjo) rzeka. 1) Dopływ Eezu,

ka:

i u papieża Eugeniusza III; wyjednała wysłanie zwany w środkowej części Frassino; 2) Rzeka do Polski kardynała Gwidona, jednakże bez w połud. Włoszech (inaczej Anio, dawny Clanios) skutku. Umarła w Altenburgu, nie doczekaw- bierze początek w Kampanii w pobliżu Noli; szy się wydania synom Szląska. Pochowaną zo- wpada do zatoki Gaetańskiej dwiema odnogami, stała w klasztorze Pforta, w Saksonii (Smól- z których południowa wpada do Lago di Patria. „Mieszko Stary i jego wnęk”, Warszawa, Smutnie słynęła niegdyś z błot (Pontano dell’

1881. wa, 1874).

, Boniecki: „Książęta szląscy ”, Warsza- Acera) i wielkich powodzi, obecnie jednak urzą-

w. s. dzono tu tamy i kanały (Regi Lagni).

Agnieszka (* 1223 — ÿ ok. 1273), córka Hen- Agnosci (grec.) nieświadomi, szydercza nazwa ryka H Pobożnego, ks. wu-ocławskiego i Anny sekciarzy, przypisujących Ohrystusowi nieświado-Ottokarówny, królewnej czeskiej. Była mniszką mość wielu rzeczy. Już Aryanie, a mianowicie w klasztorze trzebnickim, ufundowanym przez Eutychios Konstantynopolitański, od którego po-dziada jej, Henryka Brodatego.    chodzili Eunomo -Eutychianie, przypisywali nie-

Agnieszka, córka Bolesława Łysego Rogatki, świadomość Chrystusowi na podstawie słów wła-księcia lignickiego i Jadwigi, hrabianki Anhalt, snych jego: „O dniu i godzinie sądu nie wie nikt, Wyszła za Ulrycha, hrabiego Wirtemberskiego. ani Syn, ani Ojciec”. W pierwszej połowie VI Agnieszka, małżonka Ottona hrabiego Orla- w. nauczał monofizyta aleksandryjski, clyakon münde, z domu księżniczka Merańska. Owdo- Temistyusz, zwolennik wykładu patryarchy Sewe-wiawszy w r. 1293, żyła na zamku Plassenburg ra o zniszczalności ciała Chrystusa, że Zbawiciel (w okolicy Kulmbachu) z Albertem Pięknym, wszystkiego nie wiedział. Jego stronnicy zwali burgrabią Norymberskim. Gdy ten powiedział, i się a. i zostali z kościoła wydaleni przez patry-że czworo oczu (t. j. rodzice) stanowią przeszko- archę Tymoteusza i jego następcę Teodozyusza dę do małżeństwa, A. źle zrozumiała te wyrazy (537—539). Sekta, mimo to, istniała aż do VIH i zamordowała podobno dwmje swych dziatek, stólecia.

Wtedy Albert ją opuścił; A. umarła w więzie- | Agnolo, Вас ci o d’, (* 1462 wre Florencyi — niu. Historya ta jest bajeczna, bo żoną Ottona ф tamże 1543), artysta wioski z epoki odrodzę-piękna prostotą ozdób i harmonią linii. On te* pierwszy odważył się, na przełomie XV i XV L w., wprowadzić we Florencyi nowość, która stałh. się charakterystyką budowli z XVI w. w ogóle, a mianowicie otworom okiennym i drzwiowym dał obramowanie z pilastrów (czyli słupów uwięzłych) porządku toskańskiego, na których wsparł belkowanie z frontonikami trójkątnemi i łukowemi. To, co było dotąd w zastosowaniu wyłącznie tylko do budowli kościelnych, d’A. wprowadził i do budowli świeckich. Nowość tę zastosował on po raz pierwszy przy budowie pałacu Bartolini, we Florencyi (obecnie Hotel du Nord) zaraz po r. 1500 (ob. rysunek). Rogi pałacu, boniowane (rustica) przez całą wysokość budowli tworzą jakby dwa pilastry, obejmujące całą fasadę pałacu; pilastry również dźwigają belkowanie każdego otworu fasady, pomiędzy zaś oknami pierwszego piętra widzimy nisze. Motyw ten, zdobiący otwory fasady, miał być zaczerpniętym przez B. d’A. z kaplic Panteonu. Vasari przytacza z tego powodu sonety satyryczne i różne anegdoty, dowodzące, jak dalece inowacya ta raziła współczesnych, chociaż później weszło to we Florencja w stały zwyczaj i odtąd pilastry, obejmujące otwory drzwiowe i okienne, stale dźwigają na sobie belkowanie uwieńczone frontonikami, które naprze-mian zakończano to linią łamaną, to krzywą, zawsze niemal odróżniając środkowe nieparzyste okno-odmiennym od sąsiednich okien frontonem. Ce do zastosowania tych odmian, nie było jednak stałych norm estetycznych i różne w tym względzie pośród artystów panowały poglądy. "W ogóle powiedzieć można, że dzięki d’ A., począwszy od końca XV wieku, domy florenckie przybierać zaczęły tak piękne kształty zewnętrzne i tak harmonijne urządzenia wewnętrz-I ne, że śmiało rywalizować mogły pod względem estetycznym z najpiękniejszemi pałacami.

nia, znany budowniczy i snycerz. Podobnie jak wielu współczesnych mu budowniczych, był d’A. poprzednio snycerzem i pozostawił w tym zakresie sztuki nader piękne rzeczy, jak np.: „Stale” w Santa Maria Novella we Florencyi, jedna z pierwszych prac jego (1490), a zarazem jedna z piękniejszych w tym rodzaju we Włoszech (piękne, stylowe arabeski); ornamentykę sali ratuszowej i kaplicy w Palazzo Vecchio, tamże; oraz „Stale” w San Agostino w Perugii, te ostatnie

Bg

И' I ! I |"I I *

VT.

'ЩЕ№

?!?. 124 Pal а c Bartol înt.

podług rysunku Peruggina. Będąe naczelnym budowniczym katedralnym we Florencyi (1506 — 1529), ułożył d’A. rysunek posadzki marmurowej w tamtejszej katedrze, zastosowując prosty geometryczny deseń, zamiast dawniej używanych wzorzystych deseni dywanowych, do stylu całej

11

□BO

Z*r.r. .Г,—

Vlç    Pałac ScrrMorł

budowli, co wówczas było nowością i posłużyło za przykład do naśladowania (Vasari IX. di Baccio d’A.). Jako budowniczy, d’A. wznosił przeważnie piękne domy i wille, głównie we Florencyi, w stylu odrodzenia, unikając jednak przepychu ówczesnych pałaców i wywołując wrażenie

kas?

i i-J"! i

; Ji

ИЯ

li

{■

HI

To też niektóre z nich i nazwę pałaców w następstwie otrzymały. Z najważniejszych takich budowli d’A. odznaczają się, prócz wspomnianego pal,

FT? 12«

Wleîa San-Spir1t«i.

Bartolini (fig. 124), Palazzo Ser ristori (fig. 125) we Florencyi ^ oraz Palazzo Levi, Roselli del Turco (odznaczający się szczególniej pięknym rozkładem ====ВЮИ11ш-_-. wnętrza i schodów) tamże, a t'm także Palazzo Pecori - Giraldi i Casa Lanfredi. Z willi jego florenckich najbardziej uwagi godną jest willa dla rodziny Strozzi - Ridolfi we Florencyi (Via Gualfonda) wzniesiona, obecnie Pal. Orsini, z umysłu nieregularnie budowana, z dziedzińcem z kolumnadą, altaną i wieżycą. Z wieź jego kościelnych zasługuje na uwagę dzwonnica ko

za

Agnus Dei, medal woskowy, na którym z jednej strony jest wyciśnięty baranek, z drugiej zaś strony postać jednego ze świętych. Papież poświęca te t. zw. „baranki” w sobotę przed niedzielą przewodnią (1-a po Wielkiej nocy), po raz pierwszy w roku swego wstąpienia na stolicę apostolską, a następnie co lat siedm; przy poświęceniu zaś zanurza „baranki” w wodę, zmieszaną z balsamem i chryzmatem, na pamiątkę chrztu Chrystusa w Jordanie i odmawia modlitwę za dusze wiernych. Następnie rozdaje baranki dostojni-

J. A.

ścioła San • Spirito (ob. fig. 126) we Florencyi (1490) w stylu odrodzenia, chociaż miejscowy rozgłos jej jest nieco przesadzonym; za to prawdziwie pięknie pomyślaną była wieża (1524) w San Miniato al Monte ponad Florencyą, dla ciągłych wojen (1529) niedokończona. D’A. pozostawił dwóch synów: Giuliano i Domenico, obu snycerzy, ale ci należą już do chwili wyradzania się snycerstwa (głównie intarsii) we Florencyi. Z nich Domenico był także budowniczym i naśladował udatnie ojca (Pal. Buturlin we Florencyi). Porów. Yasari IX, „Di Baccio d’A.” J. Burckhardt u. W. Lübcke, „Geschichte der neueren Baukunst” (2 wyd.) I torn, Stuttgart, 1878, § 51 i 92. J. Burckhardt’s „Cicerone”. Bearb. von Dr

W. Brode ” (4 wyd.l IITheil, Leipzig, 1878. s s-

Agnolo Gabryel d’ (*{* 1510), budowniczy neapolitański, wybudował w Neapolu pałac Gra-rina, kościół Maryi Egipskiej i kościół św. Józefa.

Agnone (wym. Anione), górnicze miasto włoskie w prow. Campobasso, nad rzeką Tsigno; 9,365 mieszkańców; wiele kościołów, rozwinięty handel i przemysł towarami miedzianemi, stalowemi i zło-temi.

Agnus Dei (łac.), Baranek Boży, symbol Chrystusa jako Odkupiciela. Tej nazwy użył pierwszy Jan Chrzciciel, mając na myśli ofiarę Zbawiciela na krzyżu (Jan, I. 29). Nazwa „Baranek” ma wskazywać na niewinność, czystość i posłuszeństwo. Według wykładu Klemensa Aleks. (Paedag. I, 5) rBaranek Boży“ jestto nomen pietatis, zamiast „Syn Boży“.

Agnus Dei, modlitwa przy mszy św. Kapłan przed komunią dzieli Hostyę na trzy części i opuściwszy jednę cząstkę do kielicha, bije się trzykrotnie w piersi, mówiąc: „Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, zmiłuj się nad nami”. Po trzecim razie zaś kończy słowami: „Udziel nam pokoju”. Podczas requiem, gdy modlimy się dusze w czyśćcu będące, kapłan kończy za pierwszym i drugim razem słowami: „Udziel im poko-koju“ a za trzecim: „Udziel im pokoju wiecznego“.

(4

Fi?. 127. Aenu* Dei

Emcyklopedya Powszechna ilustr

kom duchownym i świeckim. Zwyczaj święcenia baranków jest bardzo stary; istniał już w Rzymie wY-em stuleciu. Nowochrzceńcom dawano w niedzielę przewodnią na pamiątkę kawałek pascha-łu, woskowej świecy; później zaś wyrabiano te kawałki w kształcie baranków. Ponieważ zaczęto prywatnie wyrabiać baranki, przeto Papieże wydawali szereg bul w tej kwestyi, oraz zabronili malowania lub złocenia baranków pod klątwą.

Agnusek (z łac. Agnus Dei), baranek, wyrobiony z wosku, alabastru, złota lub innych kruszców, noszony przez dawne polki jako ozdoba, a także jako talizman. Zwyczaj ten dostał się do Polski za Zygmunta III, a wzmianka o nim znajduje się w Opalińskim. Również na Morawach istniało coś podobnego. Dziewczęta nosiły na szyi przyczepiony do różańca mały pieniążek, lub medalionik z wizerunkiem Bogarodzicy i Baranka Bożego.

AgUUS castus, Baranek niewinny, gatunkowa nazwa krzewu, należącego do rodzaju Vitex, w rodzinie Verhenaceae; w botanice systematycznej zowie się on Vitex Ay nus castus L. Jest to jednak nazwa wadliwa, antigramatyczna, gdyż składa się z dwóch słów, z których jedno greckie: aynos, a drugie łacińskie: castus, mają jednakie znaczenie — czysty. Krzew ten posiada zapach mocny, aromatyczny, i trudno zrozumieć, dlaczego starożytni przypisywali mu własności antifro-dytyczne, prędzej bowiem jest on pobudzający, niż hamujący popędy płciowe. Można wyczytać u Diskoridesa (Math. wyd. Yalgrisis, str. 130), taką o nim wiadomość: „Agnum quasi dicas ca-stum, vocant Graeci, quonium matronae Thesmo-phoriis Atheniensium castitatem custodientes, folds hujus cubitus sibi sternunt.”

Agnus scythicus, nazwa, w średnich wiekach nadawana mniemanemu zwierzątku, żyjącemu pod ziemią w północnej Azyi i Konchinchinie, któremu przypisywano cudowne własności lekarskie. Kaempfer w 3-im zeszycie swoich „Amoenitates”, wykazał, iż ten Agnus (Baranek) jest paprocią, obecnie nazywaną Cibotium Barometz Link, której łodyga podziemna wypuszcza korzenie przybyszowe, z grubsza podobne do nóg czworonożnego zwierzęcia. Roślina jest pokrytą żółtemi lub brunatnemi włoskami, niegdyś uźywanemi, tak samo jak hubka, do tamowania krwi; dziś one wyszły z użytku zupełnie.

Agnus tartaricus, ob. Agnus scythicus.

Agobard (f 840), arcybiskup lugduński, mąż niepospolitej energii i niepodległego umysłu, brał żywy udział w ówczesnem życiu politycznem i umysłowem. W r. 833, kiedy synowie Ludwika Pobożnego powstali przeciw ojcu, A. stanął po stronie synów, za co też później został złożony z urzędu. Wkrótce jeduak odzyskał go, mając za ' sobą poparcie Lotaryusza, którego był zwolennikiem. Jako pisarz, A. może być uważany za pierwszego publicystę: wszystkie niemal ważniejsze jego pisma są polemiczne, mniej lub więcej namiętne, i roztrząsają różne sprawy bieżące. W politycznych potępiał śmiało Ludwika Pobo-

36

1865).

źnego za podział państwa (De divisione imperii), zarzucał mu chwiejność i krzywoprzysięstwo względem synów i uległość żonie Judycie, o której mówi bardzo niekorzystnie. W innem piśmie (Liber apologeticus) usprawiedliwia potrzebę pokuty kościelnej, do której Ludwika Pobożnego zmusili synowie. Występował nadto przeciw różnym przesądom współczesnym: przeciw mniemaniu o możności sprowadzania czarami wiatrów, gradów i piorunów (Contra insultam vulgi opi-nionem de grandine et tonitru), przeciw pojedynkom sądowym (Adversus legem Gundobaldi; De di-vinis sententiis)-, A. też był przeciwnikiem czci obrazów świętych. Argumentacya jego jest przeważnie natury teologicznej, nie brak przecież i dowodzeń rozumowych, świadczących o wielkiej trzeźwości umysłu autora. W teologicznych występował przeciw adopcyanizmowi Feliksa z Urgelu. Kilka pism skierował przeciw żydom, którzy podówczas doznawali znacznej tolerancyi; zarzuca im sprzedawanie chrześcian do niewoli i domaga się, żeby chrześcianie trzymali się od nich zdale-ka. Pisma jego wydał Baluzius: „A. Lug. ep. Opera” (Paryż 1666, 2 tomy) i Mignę w „Patrologia latina” (tom 104). Porówn. Bliigel „De Agobardi arch. Lugd. vita et scriptis” (Halla

E. o.

Agoge (grec.), w muz. starogreckiej oznaczało następstwo tonów w kierunku postępującym, lub wstecznym, a więc odpowiadało dzisiejszej gamie.

Agoge rhytmica (grec.; łaciń. ductus rhytmi-cus); tak nazywano u greków i rzymian ściśle oznaczony ruch rytmów w utworze muzycznym (za pomocą arsis i thesis), co my dziś oznaczamy terminem włoskim: tempo.

Agon (grec., zebranie, zjazd), w 1. m. Agones, przybiera zczasem specyalne znaczenie igrzysk współzawodniczych. Jakkolwiek na małej zamieszkali przestrzeni, Grecy dzielili się na kilka plemion i na mnóstwo dzielnic autonomicznych, jedna od drugiej niezależnych, tak, iż miasta pojedyncze stanowiły osobne państwa (gr. polis, łac. civitas, fr. cité). Pomimo jednak tej niezależności, często nieprzyjaźni, popęd zachowawczy, interes wspólny, chronił ich od rozproszenia. W razie wielkiej potrzeby, na dane hasło, gromadzili się wszyscy dla rabunku (wyprawa Argonautów), dla pomsty honoru (wyprawa Trojańska), dla obrony ojczyzny (wojny Perskie). Cóż to utrzymywało tę jedność i solidarność? Przedewszystkiem reli-gia, wspólność rasy i mytów; następnie język z Homerem na czele. Ku czci bogów ustanowiono pewne obrzędy, z procesyą, muzyką, tańcem, do czego dołączono nareszcie agones, igrzyska, czyli zabawy rycerskie, gimniczne, polegające na produkowaniu się z siłą i zręcznością, a z charakterem współzawodnictwa, czyli ubiegania się o nagrodę w sztuce. Do tych sztuk zaliczały się: wyścig konny i pieszy, skok, mocowanie się, walka na pięści, na tarcze. Każde niemal miasto miało swoje igrzyska miejscowe, na cześć bogów lub bohaterów, peryodyczne, doroczne, lub przypadkowe, dla uczczenia śmierci znakomitego obywatela, lub radosnego wypadku: z miejscowych najokazalsze były Panateńskie. Od udziału w nich nie odsądzano sąsiadów, ale i nie rozsyłano wici. Ale były igrzyska, urzędowo wszystkich Greków obowiązujące, odbywane kolejno, w rozmaitych czasach ustanowione, świetnie przez Pindara opiewane, a stojące w łączności z wszechnarodową instytucyą, zwaną związkiem Amfiktyońskim (ob.), utworzonym właśnie dla podtrzymania żywiołów wspólnych. To igrzyska Olimpijskie (roku 766 przed Ohr.), Pytyjskie (590 roku), Istmijskie (582), Nemejskie (568). Były to istne zjazdy prowincyonalne, uroczystości uważane za chlubę i świetność narodową, na którą z biciem serca spieszyli obywatele, czy to jako prości widzowie, czy tembardziej, jako zapaśnicy. Granice, od których zdążano na te uroczystości, co 4 lata w Olimpii i Pytii, co 2 w innych z czterech miast odbywane, lub dalszych osad, czy to z lądu heb leńskiego, były zarazem granicami Grecyi narodowej; kto nie stał w związku narodowym, do igrzysk tych nie należał, był w oczach Hellenów barbarem, obcym. Agones poczynają się bardzo dawno, jeszcze w okresie przedhistorycznym. Tu i owdzie słychać o ustanowieniu agonów boskich lub pogrzebowych; takie odbywają się i pod Troją, po śmierci Patroklesa. Ale te wszechhelleń-skie poczynają się dopiero w VIII w., a początek daje im Olimpia, która też najwięcej przyciąga i najwybitniej sławę igrzyskową reprezentuje. Oprócz ćwiczeń rycerskich i atletycznych, przybywają z kolei zapasy czysto umysłowe: dekla-macya, muzyka, śpiew, taniec. Zapasom przewodniczy wybrany obywatel, przyjmujący urzędowy tytuł Agonotety lub Agonarchy; informuje on i pilnuje regulaminu. Sąd wydaje zdanie,- oznacza pierwszeństwo i nagrody, które były w wieńcach laurowych, dębowych lub oliwnych, wreszcie, co najświetniejsza, we wpisaniu nazwiska zwycięzcy w złotą księgę igrzysk. Gimniczny zwycięzca doznawał takiej chwały, jakby zwycięstwo jego odbyło się na polu bitwy rzeczywistej; poeęi układali na jego cześć ody: odchodził szczęśliwy i dumny. Jakkolwiek takie uznanie nie było równomierne z zasługą, miało jednak pewną racyę. W czasach, kiedy o tryumfie na wojnie decydowała osobista siła, zręczność i odwaga, tuszyć można było, że ów, który zwyciężył równych sobie, a najdzielniejszych szermierzy, będzie na wypadek potrzeby obrońcą, na którego kraj liczyć może. Jakoż A., oprócz względów moralnych i politycznych najwyższego rzędu, miały i tę dobrą dla Grecyi stronę, że przez przygotowania i ćwiczenia gimnastyczne wytwarzały piękność cielesną, odwagę męską, siłę muskularną, zwinność zwierzęcą. Mało ich było liczebnie, więc temi przymiotami liczbę zastępowali w starciu wojen-nem. To nam tłómaczy, dlaczego garstka tych wolnych atletów helleńskich przemocowywała tłumy azyatyckie, dzikie, źle odżywiane, wątłe, niezdarne i niewolnicze. Współzawodnictwo było wielkim bodźcem do ćwiczenia, używanym powszechnie, tak, że nawet gdy przyszła kolej na teatr

Agonistyci, także circumcelliones, sekta ascetów w IV w., w północnej Afryce, na czele któ rej stał Donat. Gardzili oni dobrami świeckiemi i żyli z żebraniny; gdy kościół wezwał przeciw nim władzę świecką, wtedy A. rzucili się na ludność chrześciańską i pogańską, łupiąc, zwłaszcza bogatszych. Znikli oni dopiero po najściu Wandalów do półn. Afryki.

eraz muzykę i tu zaraz pojawiły się konkursy, premia, tryumfy. Był nawet w Atenach specyal-ny zakład naukowy, w którym ćwiczeniami: agones тгтког, zaprawiano młodych muzyków i śpiewaków do publicznych na agonie zapasów. Te ćwiczenia odbywały się w Odeonie i miały charakter czysto artystyczny. Próbowali i Rzymianie, którzy (prócz polityki) we wszystkiem naśladowali Greków, zaprowadzić u siebie igrzyska pod nazwą ludi agonales (ob.), ale te przerodziły się w sromotne cyrki, gdzie ludzie na śmierć mordowali ludzi (gladyatorowie), albo rzucani byli na pastwę zwierzętom, mniej drapieżnym od ludzi, którzy widowiska takie urządzali lub im przyklaskiwali. Greckie Agones opisali: Krause „Gi-mnastik und Agonistik der Hellenen”, Lipsk 1841;

Jäger „Die Ginmastik der Hellenen”, Esslingen

к. к.

Agonoteci (grec.), współzawodnicy w grach gi-mnicznych w Grecyi starożytnej. A. musiał być grekiem wolnym i człowiekiem czci nieskalanej; cudzoziemcy byli wykluczeni ze współzawodnictwa. Jak bardzo na to zważano, wykazuje przykład Hierona, tyrana Syrakuzy, któremu nie pozwolono współubiegać się na igrzyskach dlatego, że nie wziął udziału w wojnie przeciw Persom o niepodległość.

1850.

Agor, rzeka w Beludżystanie, w górnej części Agonales ludi, agonia, agonalia, nazywano zwana Hingol, należy do tych nielicznych w owym w Rzymie powtarzające się kilka razy do roku kraju rzek, które nigdy nie wysychają. Wpada (podobno z rozkazu Kumy) igrzyska, połączone do morza Arabskiego pod 63° 6’ dł. wsch. Na z ofiarami; uroczystość ta miała stałe swoje ob- prawym jej brzegu, o 30 kim. od^ morza, leży rządki, nie odnoszące się atoli do jednego bó- grota hingladzka, słynny u Indusów cel piel-stwa. Dnia 9 stycznia obchodzono agonalia na grzymek.

cześć hożka Janusa, w dniu zaś 17 marca na Agora, wyraz grecki ( ageiro = zbieram), cześć Marsa t. zw. Agonium Martiale, w któ- oznacza zebranie, a także miejsce zebrań —plac, rem uczestniczyli głównie t. zw. Salii Agonales. rynek, targowisko. W historyi starożytnych Gre-(Patrz Preller: „Römische Mythologie”, 2 wyd.. ków wyraz ten używany jest w dwu znaczeniach: str. 159.)    1) prawodawczego zgromadzenia ludu, i 2) placu

Agonarchowie, przewodniczący podczas zapa-    zgromadzeń. _ Co do 1-go. A. oznacza zgro-

sów fagonów) na igrzyskach olimpijskich, pytyj- “^.еше lud,°™ 1еаУше T ^dawniejszej epoce skich, nemejskich i istmijskich. Zajęcie ich je- daei)OT? gafach, za czasów tak zwanych boha-dnak szczególniej w zestawieniu z agonotetami, terskich których obraz dają nam poematy Ho-nie jest dość jasno określone w starożytnych opi- ¹?era* -Na czele rządu stał wtedy kroi, ale wła-sach i stąd trudno jest rozróżnić dwa te pojęcia. dz9, Рояа<Ы ograniczoną przez radę starszyzny Tedni utożsamiają obie nazwy, utrzymując, że    » zgromadzenie ludu (agora). W tem osta-

ak te nazwy, tak również inne (np. aisimnetai, tniem brali udział wszyscy obywatele dorośli, od 'qonodikoi i inne), są tylko różnobrzmiącemi wy- 30 rohł    w0JsŁ" grabem pod Troją-

r.zami dla określenia przewodnika i kierownika wszyscy żołnierze). Zwoływał je kroi, albo który ig-zysk, który był jednocześnie sędzią, stanowią- ze starszyzny, i przemawiał do ludu, ogłaszając cyn o pierszeństwie i rozdającym nagrody. Drudzy postanowienia rady, lub żądając zgody na pe-za rozróżniają obie nazwy i sądzą, że agonoteci    wniosek. Lud okrzykami wyrażał swą zgodę

by! wyższą instancyą; to ostatnie rozróżnienie nie lub niezadowolenie, niekiedy ktoś z ludu przema-zdae się być prawdopodobnem.    ™a?> ale J^gich rozpraw nie było, tak, ze zwo-

.    . U TT    •    łanie A. było tylko formalnością, gdyż kroi i star-

igonia, od. iLonanie.    TTXXT szyzna prawie zawsze przeprowadzali swoie uchwa-

.gomkhci, sekciarze na początku YHI w., j ' a 0fta opozy0yi umieli nawet karcić do-ktory modlili się tańcząc. Potępiali om odma- 4’Uwie ;J boleśnf jak to opowiada Homer o krzywią® modlitwy na klęczkach.    kaczu Tersytesie, skarcony m i obitym przez Odys-

Aonismata, tak zwano u Greków dzieła tur- seusza. W czasach późniejszych zgromadzenie niejoie wszelkiego rodzaju. Odnośnie do muzy- ludowe nie nazywało się już A., lecz w Spareie ki,^ tąuazwą oznaczano kompozycye, któremi ago- zwano je halia, w Atenach — ekklesia. Co do niści Opisywali się podczas igrzysk i uroczystości 2-go. Plac zgromadzeń ludowych znajdował się public^ych.    albo w mieście, albo za miastem. W Spareie

Agcistes (grec.), zapaśnicy. Agonistą zwali obywatele zbierali się, obyczajem epoki bohater-teź gre^ gruntownie i wszechstronnie wykształ- skiej, na pustym placu; siadali na ziemi. Później conego oiewaka lub wirtuoza na jednem z uźy- dopiero wybudowano na ten cel obszerny gmach, wanych A wczas narzędzi muzycznych, gdyż tylko zwany skias. W Atenach były dwie A.: stara taki mÓ£ się odważyć na przyjęcie udziału w pu- A., u stóp Akropolu, od strony zachodniej, była blicznychwalkach konkursowych (ob. Agon). Ten zarazem rynkiem targowym, gdyż pierwotnie, w de-z agonistw, który we wszystkich rodzajach ago- mokratycznych republikach starożytnych, przycho-nu odniós zwycięstwo, otrzymywał tytuł: .perio- dzący na targ ze swemi produktami włościanie, donikes, ijwyższe zaszczyty i odznaczenia. A-PoL na tym samym placu odbywali także narady i wy-

bory urzędników kraj owy cli. Nowa A., inaczej Agostini Mikołaj, poeta włoski z Wenecyi, zwana Pnyx, znajdowała się albo na krańcu Akro- napisał w 33' pieśniach dokończenie Roi and a polu, przy samym otaczającym go murze pelaz- zakochanego” Bojarda. Oprócz tego opisał wier-gickim (teichos pelasgileon), albo też na pagórku, szem wojny włoskie od 1500 do 1521 p. t. „Sue-leżącym naprzeciw Akropolu. Były tu drewniane cessi bellici” (Wenec. 1521). Wartość literacka i kamienne ławki dla ludu i olbrzymi głaz, jako dzieł jego bardzo mała. Inny poeta tegoż imie-mównica; widok sięgał na morze.    L- w s- nia i nazwiska przerobił na poemat w oktawach

Agoranomowie (agoranomoi od agora i nemo— romans prozaiczny o Lancelocie i Ginewrze, p. t. urządzam), byli to urzędnicy targowi w Atenach, „Lo innamoramento di Lancilotto e di Ginevra” odpowiadający rzymskim edylom, którzy mieli do- (Wenec. 1531).

zór nad targami, oraz cenami produktów. Ci Agostini Paolo, (* około 1593 r. w Vallera-z nich, którzy wyłącznie pilnowali miar i wag, no), jeden z najznakomitszych kontrapunkcistów nazywali się metronomoi. Jednych i drugich było szkoły staro włoski ej, uczeń G. M. Nanini’ego. po 10 (razem 20), obieranych corocznie z pomię- Po śmierci Y. Ugoliniego został kapelmistrzem dzy ogółu urzędników policyjnych (astynomoi). Watykanu i na tern stanowisku umarł około r. Wszystkie te urzędy nie należały do zaszczytnych 1629, a więc w kwiecie wieku swego. Pisał czte-dostojeństw i dlatego były lekceważone, ale także ro, sześcio, nawet dwunasto - chórowe kompozy-i płatne, co / czyniło je ponętnemi dla ubogich cye na 16, 24 i 48 głosów, które genialnością obywateli. Źródła: Homera „Iliada” (pieśń II); kombinacyj kontrapunktycznych budziłj podziw Opracowania: K. Otfr. Müller „Die Dorier”; Böckh powszechny. Z licznych dzieł A. drukiem ogło-„Wtaatshaushaltung der Athener”; Schoemann szonych (rękopisy znajdują się w archiwum wa-„Griechische Alterthümer”.    l. s. w tykańskiem), znane są: dwa zeszyty „Magnificat”

Agorafobia (grec, agora—targowisko, fobos= i „Antyfon”, oraz pięć zeszytów ośmio i dwunasto bojaźń, wstręt), nazwa szczególniejszej formy zbo- głosowych mszy, wydanych 1619—1628 r. czenia nerwowego, które objawia się uczuciem za-    Agostini Lionardo (* 1606— f 1669), zna-

wrotu głowy na widok większego miejsca puste- komity archeolog włoski, rodem ze Sienny, żył go. Przypadłość ta występuje czasem u osób ner- na dworze kardynała Berberino za czasów pa-wowych, bez żadnych innych objawów chorobo- pieźa Urbana VIII i Aleksandra VII, który go wych; pospolicie jednak łączy się z innemi licz- mianował konserwatorem swych zbiorów. A. wy-nemi przypadami ogólnej drażliwości nerwowej dał dwa cenne dzieła: „La Sicilia di Filipo Palu hysteryczek).    nr. ł. ruta descritta eon Medaglie, eon la Giunta di

Agorakrifos, rzeźbiarz grecki z Paros, ulubio- Lion. A.” (1649) i „Le gemme antiche figurate ny i uzdolniony uczeń Fidyasza, z którym wiele di L. A.”, uzupełnione przez Jana Piotra Bello-dzieł wspólnie wykonał, jak np. kolosalną (10 stóp ri (I t. 1636 i 57, II t. 1670); wyszło ono jesz-wysoką) statuę „Nemezis” w Bamnus, statuę cze w latach 1686, 1702, oraz 1707, wydane przez „Matki bogów” w Atenach, i inne. Wyłącznie Maffei’ego, który je znacznie rozszerzył, dłutu A. przypisują posągi spiżowe: Jowisza i Ate- Agoub (wym. Agub) Józef (* 1795 w Kai ny w Koronei.    rze — *J* 1832 w Marsylii), oryentalista i proff-

Agosta czyli Augusta, miasto na wschodniem sor języka arabskiego. W różnych czasopismach wybrzeżu Sycylii w prowincyi syrakuskiej, na francuskich ukazywały się prace jego z zakresu wyspie, którą z lądem stałym most łączy, obwa- literatury arabskiej.

rowane od strony morza. Ma ogółem 12,692    Agoult d’ Charles Constance Céfar

mców, trudniących się handlem wywozowym soli, Joseph Mathieu (* 1747—-f 1824) Od wze-wina, sera, oliwy, miodu i sardynek; przystań jest snej młodości przeznaczony był do stanu ducTow-przestronna, wygodna i obwarowana. W staro- nego, kształcił się też w seminaryum ś-goSul-żytności na miejscu A. była Megara Hyblaea. pieyusza; później przeniesiony do Rouen, r. 1787 A. założył cesarz niemiecki Fryderyk II w la- został biskupem w Pamiers. Z upodobnieni tach 1229—33. W następnych wiekach miasto jednak zajmował się raczej rozwiązywanientrud-ucierpiało wiele od wojen, było kilkakrotnie zbu- nych pytań administracyjnych i polityczny^, niż rzone; ostatnia klęska padła nań w r. 1693, gdy zarządem dyecezyi. Posiadał bogaty zasb wia-wskutek trzęsienia ziemi i wybuchu prochowni domości, dotyczących gospodarstwa nardowego w twierdzy, prawie całe miasto legło w gruzach, i handlu. Pozyskał sobie z tego powodi wielką a trzecia część obywateli zginęła; trzęsienie w r. wziętość u króla i byłby niezawodnie dozedł do 1848 także wiele szkód poczyniło. Д. jest pa- stanowisk najwyższych, gdyby mu rewoicya nie miętne trzema bitwami morskiemi, stoczonemi zagrodziła w tern drogi. Ludwik XV.⁷odwoły-przed obliczem miasta w r. 1676; flota francuska wał się do jego rady w zagadnieniach najtrud-walczyła pod admirałem Duquesne z flotą hisz- niejszych; mianowicie kazał mu w stopadzio pańsko-holenderską pod księciem Montesarchi 1790 r. przybyć potajemnie do Paryż: i w tym admirałem Ruyterem: dnia 8 lutego bez roz- czasie A. miał kilka konferencyj z kflem i kró-strzygnięcia bitwy; dnia 22 kwietnia, wtedy Ruy- Iową, podczas których ułożony został ian uciecz-ter został raniony śmiertelnie i po upływie ty- ki. W kilka lat po smutnem odkryci w Varen-godnia zmarł w Syrakuzie; nareszcie dnia 2 nes, A. widział się zniewolonym ujś do Anglii, czerwca, w którym zwyciężyli francuzi.    skąd dopiero w roku 1801 pozwolor mu wrócić

do kraju, za zrzeczeniem się jednak biskupstwa. „Revue indépendante“ artykuły, oceniające poli-Zył więc tu bez żadnego publicznego działania, tyczne i umysłowe stosunki w Niemczech. Po aż do r. 1824, w którym umarł. Pomijając pra- rewolucyi lutowej wydała „Lettres républicai-ce jego w rzeczach kościelnych, wyszczególnimy nes“ (1848), w których surowo potępiała rządy dzieła, przez które A. zarobił sobie na imię zna- Ludwika Filipa; następnie w „Histoire de la ré-komitego publicysty: „Principes et reflexions sur ' volution de 1848“ (1851) wystawiła w najkorzyst-ła constitution française” (bezimiennie); „Conver- j niejszem świetle sprawców przewrotu lutowego, sation avec M. Burke sur 1’interet des puissan- Wcześniej nieco (1849) wyszły jej „Esquisses ce de l’Europe.” Paris 1814. ;,Projet d’un banque morales et politiques“, zbiór maksym i aforyz-nationale” Paryż, 1815. „Lettres a un Jacobin mów, odnoszących się do różnych stosunków ż}-sur la constitution d’Angleterre” 2 t. Augsburg, cia publicznego i prywatnego. Jest to najlepsze

1816.    „Des impôts indirectes” 1817. „Essai jej dzieło. Z późniejszych prac zasługują na sur la legislation de la presse” (bezimiennie) uwagę: „Florence et Turin“ (1862), zbiór szki-

1817.    F J- ców i artykułów artystycznych i politycznych Agonit d’Marya Katarzyna Zofia ; (* oraz „Histoire des commencements de la répu-

Agout (wym. Agu), rzeka w południowej Fran-cyi, słynna z pstrągów, bierze początek w górach Espinouses w depart. Hérault; zaczynając od Castres, jest spławną na przestrzeni 180 km., po-czem pod St. Sulpice wpada do rzeki Tarne; jej poboczne: z praw. str. Dadou, z lewej Thoré i Sor.

Agra. miasto na brzegu Dżamny, położone przy linii kolejowej z Kalkuty doPendźabuma 166,203 mców (1881), słynie z budowli pięknych w stylu maurytańskim. Założył je sułtan Akbar Wielki, który się tu przesiedlił z Delhi w roku 1566. Znaczną część budowli, poczętych przez Akbara, dokończyli Dźahangir i Szach-Dźahan. Syn tego Aurangzeb znowu się przeniósł do Delhi, skut-

1805 —f 1876), z domu hrabianka Flavigny, blique aux Pays-Bas“ (1872). Już po śmierci A. autorka francuska, pisząca pod pseudonimem wyszedł tom jej pamiętników, obejmujący czasy Daniela Sterna. Urodziła się we Frankfurcie młodości p. t. „Mes souvenirs“ (1877). nad Menem, z ojca emigranta francuskiego, ożenionego z Maryą Bethmann, córką miejscowego bankiera. Wychowywała się u Sercanek w Paryżu i w r. 1827 zaślubiła hr. Agoult. Po niejakim czasie rozeszła się z mężem i żyła z słynnym muzykiem Lisztem. Z tego stosunku urodziła syna i dwie córki, z których jedna, Oosima była najprzód żoną pianisty Biilowa, a od r. 1870 Ryszarda Wagnera. Sama A. wystąpiła na polu literackiem w r. 1841 jako nowelistka. Z pomiędzy jej nowel, drukowanych w odcinku dziennika „La Presse”, najciekawszą jest „Nélida”, zawierająca w sobie wiele przejrzystych aluzyj do pożycia autorki z Lisztem. Wkrótce potem zaczęła ogłaszać w „Revue de deux mondes“ i w

НЙ

BHS

Év" ‘ ' ---Z⁻- ⁼

55|

jgp

РЯ

- - -

ШйИ

ją

Щ2'1

11

шт

Sji

Я

I! И

души

(L '•

¹--

pg

_ "Eï?5SÎPr

:-j

г .

.///

samo

cesarza

z marmuru

na

kiem czego ucierpiał rozwój miasta; najwięcej jednak zaszkodziły miastu zaburzenia w czasie upadku państwa W. Mogoła; dopiero w r. 1803 zajęli miasto anglicy i uchronili przed zupełnem zniszczeniem. We wschodniej części miasta znajduje się twierdza, a w niej wiele wspaniałych budowli. Przed bramą wiodącą do Delhi (na zachód) stoi główny meczet, który Szach-Dżahan roku 1644 wystawił dla uczczenia pamięci swej córki Dźahanary. W twierdzy znajduje się t. z. „meczet perłowy“ z białego marmuru, wystawiony w r. 1654 przez Szacha-Dźahana. W pobliżu twierdzy stoi wspaniałe mauzoleum „Tadź-mahal“. zwane „snem w marmurze“; wystawił je Szach-Dżahan w r. 1648 dla swej umarłej a ukochanej małżonki Mumtaz-i-Mahali. Tak odznacza się mauzoleum Ithimad-ud-Daulyego, na lewym brzegu Dźamny, również z białego marmuru, wystawione dla wezyra i pierwszego ministra Dżahangira. Stąd w kierunku północnym stoi wielkie i piękne mauzoleum Akbara. Europejczycy zajmują zachodnią i północno-zachodnią część aniasta: są tam koszary (piechoty i artyleryi), kościół, urząd municypalny, kolegium rządowe, więzienie, klasztor misyonarzy katolickich i ochronka dla sierot, stacya kolei żelaznej, skąd w pięciu kierunkach rozchodzą się linie, stacya telegraficzna, poczta i t. d. Wielki targ zbożowy, punkt centralny okolicznego handlu cukrem, ozdobnych przedmiotów i t. d. Przez rzekę Dźamnę prowadzi most kolejowy i starszy most łyżwowy.

Agra, obwód indyjski, wynosi 4,789 kim. kw. ima 964,656 mców (1881), mężczyzn 526,801 a kobiet 447,855. Było 857,957 indów, 99,809 mahometan, 4,997 chrześcian, 11,476 dźajnów, 409 sik-hów. Obwód przepływa rzeka Dżamna, gleba jest ogółem dosyć urodzajną. Siewy i zbiory: proso i bawełna (zbiory wiosenne); pszenica, jęczmień, owies, groch (zbiory jesienne); prócz tego. trzcina cukrowa, tytoń, indygo, mak i warzywa. * Handel dosyć rozwinięty; drogi żelazne wiodą do Allahabadu (i dalej do Kalkuty), do Delhi (i dalej na północ), do D/ajpurn (i do Bombaju), do Gawalioru i do Matry. Przedmiotem handlu jest: zboże, indygo i t. d. W kilku miejscowościach odbywają się targi na konie, bydło i wielbłądy; kamieniołomy piaskowca.

Agrachan, lewe ramię rzeki Sulak, w posiadłościach tureckich w półn. Kaukazie, która wpada do Ągrachańsldej zatoki, znajdującej się zachodniem wybrzeżu morza Kaspijskiego. Ta zatoka ma 53 kim. długości, jest wąska, płytka i służy tylko dla czółen rybackich, ale za to jest bardzo rybna. Wpada do niej jeszcze rzeka Terek. Od północy zamyka ją wąski przylądek Agrachański, gdzie niegdyś był klasztor Stawro-pol, opuszczony przez chrześcian w czasie szerzenia się islamu na Kaukazie. R. 1712 bawił tu Piotr W. i kazał połączyć kanałem rzekę Sulak z Agrachańską zatoką, a ukazem z r. 1724 osadził tu 500 rodzin kozackich.

Agrachański przylądek położony jest na zachodnim brzegu morza Kaspijskiego i poczyń* się od ujścia Sulaku, mija ujścia Tereku i od Ki-zlarskiego brzegu dzieli go Agrachańska zatoka. Długość przylądka wynosi do 50 wiorst, szerokośó zaś od 3 do 7 i kończy się mieliznami, za które-mi znajdują się wysepki Czeczen i Łopatin.

Agraohańska zatoka, położona na zachodnim brzegu morza Kaspijskiego, ma około 50 wiorst długości i od 3’!₂ do 10 wiorst szerokości. Zatoka A. jest zupełnie otwartą dla wiatrów północnych, a tem samem wielce niedogodną dla żeglugi, choć więc połów ryb jest obfity, mało bardzo ją odwiedza statków.

Agracyować, ułaskawiać. Agracyacyą zwałosię w prawie rzymskiem zupełne darowanie kary.

Agrafa, w budownictwie jestto połączenie, istotne albo tylko pozorne do ozdoby służące, dwóch lub więcej oddzielnych części łuków, lub sklepienia. W życiu zwyczajnem znaczy to samo co spinka.

Agrafia (grec, à priv., grafein = pisać), przypadłość choroby afatycznej (niewysłowności), wyrażająca się niezdolnością wypisania swoich myśli, a nawet słów podyktowanych, przy zachowaniu przytomności umysłu i władzy ruchu w ręce. Rozróżniamy dwie formy A.: w jednej z nich chory nie jest w stanie wypisać nawet pojedynczych liter (Ag. literalis), w drugiej wypisuje litery bez związku, nieodpowiednio do potrzebnych słów (Ag. verbalis). Jak w afazyi, tak też i tu, utrącą chory zdolność techniczną pisania (Ag. atactica), albo władzę pamiętania właściwych wyrazów, które napisać zamierza (Ag. amnestica).

Agram, ob. Zagrzeb.    Dr-Ł

Agramatyzm (grec, à priv., gramma = litera) zbyteczna nazwa niezdolności prawidłowego, wedle form gramatycznych, używania wyrazów (odmiana choroby Afazyi).    Dr b-

Agrarne prawa u Rzymian. Wśród walk wewnętrznych, jakie wciągu długiego szeregu lat szarpały rzeczpospolitą rzymską, niepoślednie zajmują miejsce zatargi agrarne. Rzadko kiedy o jaką sprawę walczono tak zabiegliwie i wytrwale, jak o kwe-styę, w jaki sposób zużytkować własność publiczną, ager publiais, a mianowicie: czy używać jej na korzyść państwa, czy też na pożytek jednostek. W razie ostatnim zachodziło znów pytanie, czy obrócić takową na korzyść bogatych, czy też raczej na podźwignięcie z nędzy uciśnionego ubóstwa. I rzeczywiście, celem największych wysil eń obywatelskich była ta sprawa rolna; od trafnego bowiem jej rozwiązania zależało powodzenie i dobrobyt rzymskich i italskich właścicieli ziemskich. Według pierwotnej konstytucyi agrarnej, już za czasów Romulusa, nastąpiło z źałoźe-niem państwa rzymskiego dokładne uregulowanie stosunków rolnych i posiadłości ziemskiej. Podział ludu rzymskiego na trzy tribus, był zarazem osią podziału obszaru ziemi na trzy części; każdy szczep (tribus) posiadał swój obszar wyzna- ' czony i nazwa tribus oznaczała tak terytoryura pewnego obwodu, jak i jego ludność. Nietylko każdy szczep, ale i każda kurya (curia) miała wydzielony sobie pewien obszar. Można nawet

uro-

znowu za cza

rno-

śmiało twierdzić, że także każda gens posiadała pierwiastkowo swój osobny, ściśle określony obwód ziemi. Te prastare stosunki rolne uległy znacznym zmianom w czasach rzeczypospolitej, kiedy państwo rzymskie coraz potężniej się rozrastało, częścią w skutek szczęśliwych wojen, częścią przez korzystne układy (foedera) i przymierza z drugiemi narodami. Obszary ziemi, zdobyte na wojnie przez Rzymian, stawały się natychmiast własnością państwa Rzymskiego, stanowiąc t. z. ager publions. Czynność, mocą której rozdzielano bez wynagrodzenia zdobytą ziemię między obywateli rzymskich, nosiła nazwę assignatio i miała ten skutek, źe udzielona pojedynczym osobom rola stawała się ich zupełną, dziedziczną własnością (Jieredium). Wspomniane rozdawnictwo gruntów, ku końcowi republiki coraz rzadziej miało miejsce, a natomiast wszedł w używanie zgubny system zajęcia gruntu (occupatio), t. j. nie przekazywano dóbr skarbowych na własność, ani też nie wypuszczano ich w formalną dzierżawę, ale na czas nieokreślony pozostawiano dobra państwowe w posiadaniu zajmującego je użytkownika i jego prawnych spadkobierców, za czem poszło, że każdego czasu państwo mogło odebrać swą własność. Posesye te, otoczone opieką prawa, uważano za własność, dawano w posagu, dzielono między spadkobierców. W początkach wolno było niezawodnie każdemu obywatelowi brać w posiadanie ziemię, wszakże, jak się zdaje, w tern tylko przypuszczeniu, że zajmujący je użytkownik posiada potrzebne środki do należytej uprawy zajętej roli i że z niej może ciągnąć korzyści nietylko dla siebie, ale i dla państwa, któremu był obowiązany oddawać pewną część dochodów. W czasach, kiedy arystokracya rodowa (_patricii) dzierżyła ster rządu, prawo okupacyi wyłącznie przysługiwało patrycyuszom, a plebeju-szów na bok usunięto. Na domiar złego, już wtenczas rozpoczęto urządzać gospodarstwa na wielką skalę, za czem poszło, iż pozbywano się klientów, którzy dotąd rolę uprawiali, a zaczęto używać niewolników do pracy rolnej. Widocznie zmierzano do zniszczenia klas średnich, mianowicie drobnych właścicieli gruntowych, do rozwinięcia, z jednej strony, panowania wielkich właścicieli ziemskich, z drugiej strony, rolniczego proletaryatu. Nie można się więc dziwić, źe przywłaszczanie przez patrycyuszów gruntów państwowych na własny i wyłączny użytek, uważali ple-bejusze za krzywdę sobie wyrządzoną. Takie położenie rzeczy wymagało spiesznej reformy stosunków rolnych. Pierwszy Spuryusz Kassyusz (268 —186) wystąpił z wnioskiem o pomiar dóbr państwowych, a to celem puszczenia jednej ich części w dzierżawy na zasilenie skarbu publicznego, a rozdzielenie drugiej między ubogich. Zamierzał on bowiem odjąć senatowi prawo rozporządzania dobrami państwa, a następnie, za poparciem ze strony obywateli, położyć koniec zgubnemu systemowi okupacyi. Wprawdzie wniosek tego szlachetnego męża został przyjęty, acz zmodyfikowany, ale twórca tej zacnej reformy po-

niósł wkrótce śmierć, na mocy prawnego wyroku, i pierwsza próba rozwiązania sprawy rolnej nie wydała owoców. Dopiero prawa Licyniuszowe (387 — 367) wznowiły kwestyę agrarną. Prawo Licyniusza stanowiło, że żadnemu obywatelowi niewolno mieć więcej nad pięćset łanów • jugera) roli, a pragnąc zarazem ograniczyć używalność pastwisk, ażeby uniemożebnić zbyteczny chów bydła, postanowiono, że nikomu niewolno chować więcej nad 100 sztuk większego i 500 sztuk mniejszego bydła. Nie ulega żadnej wątpliwości, że powyższe ograniczenie odnosiło się tylko do posiadania (possessio) dóbr państwowych (iager publions), tak, źe prywatnych posiadłości wcale nie dotyczyło. Prawo Licyniuszowe można, dla jego doniosłości, porównać z prawami nowo-czesnemi, znoszącemi poddaństwo. Miało ono na celu utrzymanie i pomnożenie wolnego stanu chłopskiego, stanu średniego, a odpowiednie zmniejszenie liczby wielkich właścicieli ziemskich. Niestety, cel ten nie został osiągnięty, gdyż możnowładztwo rodowych starało się tylko o to, ażeby coraz więcej obszarów ziemi pozostawało w ich rękach. Upadek małych, a wzrost wielkich posiadłości ziemskich, pociągnął za sobą bardzo złe skutki dla rozwoju państwa. Przepyszna, dzajna ziemia nie zaznała pługa, ale używaną była za pastwisko, ponieważ hodowanie bydła więcej obiecywało, aniżeli konkurencyą zagraniczną zachwiane rolnictwo i ponieważ łatwiej było zarządzać wielkiemi pastwiskami (saltus), aniżeli obszernemi włościami. Uprawiano tylko tyle zboża, ile wystarczało dla robotników i niewolników, a natomiast starano się podwyższyć produkcyę oliwy i wina, a przedewszystkiem chowu bydła. W dobrach państwowych unikano, ile możności, zbytkowych nakładów, bo nikt własności swej, w okupacyę wziętej, nie był dostatecznie pewnym i w czasie kiedy liczba niewolników olbrzymio wzrastała, zmniejszała się liczba zdatnych do boju mężów; w przeciągu niespełna 50 lat spadła z 300,000 na 216,000, zatem prawie o jednę trzecią. Kwestya rolna wyłania się sów Gracchów. Semproniusz Gracchus wystąpił r. 620 z projektem prawa, według którego żaden obywatel rzymski nie miał mieć więcej roli państwowej nad 500 jugera, dodając zarazem, źe dotychczasowi posiadacze gruntów państwowych gą zatrzymać nadto po 250 morgów gruntu na rzecz każdego syna. Poprzedni właściciele mieli być wynagrodzeni ze skarbu państwa, jeśli już nie za ziemię, to przynajmniej za uprawę tejże, za wzniesione na niej budynki i poczynione ulepszenia. Grunta, tym sposobem osiągnięte, miały być rozdane niezamożnym obywatelom rzymskim, z obowiązkiem opłacania rocznego podatku. Gruntów tych niewolno było zbywać, czego dopilnować miała ad hoc ustanowiona, stała komisya rządowa. Patrycyusze uważali prawo to za wywłaszczenie większych posiadaczy ziemskich na korzyść rolniczego proletaryatu; nie zgadzało się ono z duchem urządzeń rzymskich, ale był to jedyny śro-' dek, zapobiegający większemu złemu, zupełnej za

sunków tak zczasem okazało się jawnem i gor-szącem, a dla społeczeństwa szkodliwem, że państwa poczuły się do obowiązku—a miały niewątpliwe do tego prawo - położyć na szalę uciśnionych miecz swej potężnej woli. Urządzenia powydawane przez nie w tym celu, stanowią w najści-ślejszem znaczeniu tak nazwane „prawa agrarne”. Względy pożytku publicznego, polityki fiskalnej lub ekonomicznej, a także względy sanitarne i potrzeba ochronienia interesów tak dzisiejszego, ja-koteż przyszłych pokoleń, przed nieoględnemi i wyniszczającemi użytki działaniami właścicieli, pobudziły też państwa, bądź to do nałożenia na tycbże różnych ciężarów i ograniczeń w użytkowaniu z ziemi, bądź do postanowienia środków zachęty wo (lex) Julia (695 — 59) tyczyło się nietylko ' do przedsiębrania prac pożytecznych, a tylko po-żołnierzy, ale rozciągało się w ogóle na lud, któ- łączonemi ich siłami, i pod wspólnym kierunkiem ry miał być wyposażonym własnością ziemską dokonanemi być mających, jak budowania i utrzy-Dalsze projekty i zamiary tego wielkiego    mywania dróg komunikacyi, osuszania bagien,

gładzie gminy włościańskiej. Nie ulega wątpliwości, iź rezultaty tej reformy były wielkie i zbawienne, chociaż nie obyło się bez naruszenia pewnych osobistych interesów i istniejących praw. Niestety, reakcya wkrótce wzięła górę i zwróciła się przeciw zbawiennym postanowieniom praw Gracchusowych, usuwając jednę reformę po drugiej. Prawo (lex) Thoria (635 — 119) zniosło rozdzielanie ziemi państwowej, zakaz sprzedawania wydzielonych gruntów i komisyę podziałową. Wreszcie przyszło do tego, źe właścicieli posiadłości od podatku uwolniono. Po wielu bezowocnych walkach w kwesty i agrarnej, po wielokrotnych zabiegach, dopiero za pierwszego konsulatu Cezara nastąpiły większe podziały gruntów. Pra-

stanu, zniweczyło jednak sprzysiężenie Brutusa zadrzewiania wydm piaszczystych, nawodniania i Kassyusza. W krótkim czasie po owym gwał- gruntów i t. p. Takiemiź pobudkami natchnione cie, rzeczpospolita upadła. Zgubne atoli skutki bywają zakazy uprawiania pewnych roślin, (jak np. winy, jaka zaciążyła na przeżytej rzeczypospolitej tytuniu, tam gdzie państwu służy monopol taba-za tylokrotne w różnych czasach obracanie w ni- czny), postanowienia zniewalające do oszczędzania wecz wszelkich projektów reformacyjnycli, nie da- lasów, do nietamowania odpływu wód z gruntów ły się już niczem zatrzeć, za czem poszło, iż nie wyższych na niższe, i wód ze źródeł przy ich można było naprawić zwichniętej zupełnie kwe- wyjściu na grunta cudze, przepisy dotyczące po-styi rolnej. Wprawdzie rozdzielano jeszcze grun- lowania i rybołóstwa, rozporządzenia zachęca-ta, jednakże udarowani niemi byli to po części jące do niszczenia szkodliwych zwierząt i ptaków wysłużeni wojskowi, którzy silnego stanu wieśnia- i t. p. Do rzędu praw tego rodzaju zaliczyć czego stworzyć nie byli w stanie. Podczas kiedy także należy, postanowione w ostatnich czasach stolica coraz więcej poczynała błyszczeć i pogrą- w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej źać się w zbytku, kraj strasznie się wyludniał; prawo, o uwolnieniu pewnej części gruntu do wkrótce potem nie mógł bezludny prawie kraj dłużnika należącego, (tak nazwanej zagrody) od stawić barbarzyńcom skutecznego oporu, którzy przymusowego wywłaszczenia (homeestead exem-z całą natarczywością wdarli się w jego granice, ption). Tu naostatek należą taryfy ceł na produkta Jeszcze do dziś dnia kraj ten nie odpokutował rolne, popierać mające interesa rolnictwa, a naj-za grzechy rzeczypospolitej. Jeśli wędrowca, sko- częściej przyczyniające się tylko do wzbogacenia ro tylko opuści stolicę nowożytnego królestwa właścicieli ziemskich, kosztem konsumentów i do włoskiego, otacza w około uroczysta cisza i pu- zwiększenia dochodów skarbu, jak to przykładem stynia rzymskiej Kampanii, w której ledwo ubo- były zniesione w r. 1840 cła zbożowe angielskie* dzy pasterze i dzierżawcy nędzny pędzą żywot, Wszystkie tego rodzaju urządzenia, z dodaniem to przyczyny tego uderzającego opustoszenia szu- jeszcze postanowień prawa cywilnego o własności, kać należy po części w dawnych czasach staro- różnych jej modyfikacyach i ograniczeniach, spo-żytnego państwa rzymskiego.    T- D- sobu ustalenia praw do niej służących i do zabez-

ma

na

F.J.

Ągrarne prawa w czasach dzisiejszych, w ro- pieczenia praw na niej opartych, o ile się dotyczą zumieniu naj ogólniej szem. Stosunki, odnoszące dóbr ziemskich, z dodaniem także przepisów o po-się do ziemi, jej posiadania, własności, użytkowa- licyi wiejskiej i innych tym podobnych, poczyty-praw na niej innym osobom prócz wła- wane są zwykle za „prawa agrarne” w naj ogólniej-ściciela służyć mogących, ograniczeń użytkowa- szem rozumieniu. We Francyi noszą onę nazwę nia, podziału, uprawy i wreszcie handlu pło- prawa wiejskiego (Droit rustique). Bardzo do-dami rolnictwa, wpływają z rozlicznych wzglę- kładne ich zestawienie w zakresie prawa fran-dów, na najżywotniejsze interesa społeczeństwa, cuskiego, pod wielu względami i u nas zasto-Urabiały się one początkowo na drodze zwy- sowanie znaleźć mogące, zawiera dzieło Au-czajowego, historycznego rozwoju, przeważnie gusta Bourguignat, adwokata rady stanu, i sądu korzyść możnych i silnych, a ze szkodą kassacyjnego, wydane w Paryżu w r. 1852, u wdo-pokonanych przez wojny i od losu upośledzonych wy Bouchard-Huzard, p. t. „Traite’ conyslet du osobników. Pomimo częściowej ulgi, jakie co do Droit rural appliqué ou guide théorique et pra-warunków pracy osobistej około roli, dla tych tique des propriétaires, fermiers, juges des paix którzy jej nie mieli wcale, i posiadania ziemi przez etc.” My o prawach tego rodzaju, mówić będzie-tych, którym ona użyczoną została przez właści- my szczegółowo, pod materyami, o których tu pocięli, ^ wprowadziły stopniowo złagodzone przez wyżej uczyniliśmy wzmiankę, chrześciaństwo obyczaje, zaostrzenie się tych sto- Agrarne prawa u nowoczesnych, w ścisłem

rozumieniu, jak nadmieniono w artykule poprze- dobrach, zaszczytne imię swoje na polu refont dnim, zmierząją przeważnie do usamowolnienia upamiętnili. Konstytucya 1768 r. starała się ognw osobistego, i uwłaszczenia włościan, z usunięciem niczyć władzę patrymonialną dziedziców. Odbił dawniejszej ich od właścicieli dóbr zależności, się mocno kierunek emancypacyjny w odrzuconym W Europie zachodniej ruch ku wyzwoleniu roz- przez sejm projekcie praw. zacnego Andrzeja Za począł się w wieku XIV, we Włoszech nawet mojskiego. Wreszcie konstytucya 1791 roku, za-wcześniej. W końcu tego wieku poddaństwo zu- pewniła ludowi opiekę prawa i rządu. Ważną pełne (servage), zastąpione zostało przez tak w przebiegu kwestyi erę stanowi konstytucya vilainage, dozwalające włościanom naby- księstwa Warszawskiego, z r. 1807, która przy-wania na własność gruntu, otaczające ich opie- twierdzenie włościan do ziemi, a jak—mniej zgo-ką prawa i pewną swobodę im nadające. Nie- dnie z faktycznym stanem rzeczy wyrażono się— wyzwoleniem szło polepszenie losu. Tak „niewolę” stanowczo zniosła. Wadą jej było, że w wieku XVI w Anglii zniesiono poddaństwo, lecz uwłaszczenia wcale nawet za cel przyszłych urzą-jednoczeónie włościan z posiadłości rugowano, tak dzeń nie wskazała. W prawdzie niezwłocznie po że w końc>- wyzuto ich z ziemi. Francya przed jej wydaniu, dekret księcia Warszawskiego zapo-samą rewolucyą, była już przeważnie krajem dro- wiedział ustanowienie urzędu do przyjmowania bnej własności, a to dzięki niesłychanej praco- dobrowolnych, pomiędzy dziedzicem a włościana-witości i oszczędności ludu, który krwawo nabyte mi umów, dla jakich sporządzonym został wzór zasoby, na kupno gruntu od zubożałej szlachty j odpowiednia instytucya, lecz ówczesne wojny za-obracał. Wszakże pod ciężarem podatków pań- wieranie owych umów powstrzymały. Chociaż stwowych i gminnych, a szczególniej też oddawa- więc wprowadzony razem z konstytucyą kodeks nycb w dzierżawę monopolów rządowych, danin, francuski, stosunków pańszczyźnianych nie uzna-robocizn, i prestacyj feodalnych, lud ten nieraz waj? jednakże były one przez następne pół wieku w straszliwą popadał nędzę. Rewolucya jednym jeszcze wykonywane, gdyż włościanin niemógł po-zamachem resztki ciężarów feudalnych państwo- siadać ani nabyć gruntu inaczej, jak płacąc za wych i prywatnych zmiotła, równając całą ludność używanie onego pańszczyzną. W tej wszakże pod wTzględem praw obywatelskich i ciężarów, epoce, zawarto mnóstwo umów, o zamianę pań-Zwycięztwa Napoleona rozniosły po Europie kodeks francuzki cywilny i zdobycze wielkiego przewrotu. Włochy. Niderlandy. Niemcy południowe poszły za tym przykładem. Pod wpływem tychże pojęć, nastąpiło w północnych Niemczech już w pierwszej ćwierci bieżącego stulelecia, szybkie stosunków włościańskich uporządkowanie, odznaczające się tern. iż pod wpływem Steina i Har-denberga, reformę przeprowadzono przezornie, bez uprzedzenia i doktrynerstwa, z wszechstrormem uszanowaniem interesów. U nas od wygaśnięcia Piastów, i wraz z rozszerzeniem się w wieku XV gospodarstw folwarcznych, los włościan pod względem ekonomicznym i prawnym szybko szedł ku pogorszeniu. Coraz to bezwzględniej przytwierdzano włościan do ziemi. Czynsz zastąpiono pańszczyzną, z czasem coraz cięższą, i całkowitą władzę administracyjną i sądową, przeniesiono na tak zw. juryzdykcyę patrymonialną dziedzica. Zawsze jednak panowało pojęcie, że pańszczyzny zastępują czynsz, za używanie oddanego włościanom w posiadanie gruntu, tak że prestacje ze stosunku pod-dańczego wynikające, charakteru służebności osobistej u nas niemiały. Co większa: obyczaj i charakter narodowy, znacznie łagodziły prawny stan rzeczy, a wybitniejsi mężowie stanu, i publicyści Frycz, Modrzewski, hetman Tarnowski, Ostroróg,

zwane

zawsze za

szczyzny na czynsz pieniężny, w czem przodowała Komisva Skarbu, z dobrami rządów emi. Ukaz z r. 1846 zapewnił włościanom nieusuwalność z gruntu, daremszczyzny zniósł, wysokość pańszczyzny nieprzekraczalną do t. zw. tabel presta-cyjnych wnieść nakazał, określił zatem obowiązki włościan i zapobiegł usuwaniu ich z gruntu, jakie miewało miejsce w majątkach przechodzących na gospodarstwo parobczane. Lecz Ukaz ten powstrzymał na dobrej już będące drodze, zawieranie dobrowolnych o zamianę pańszczyzny umów, stawiając zatwierdzenie rządu za warunek ważności takiej umowy, a nie podając żadnych norm, ani wskazań, co do przyjętych przez władzę w tej materyi zasad. Ten brak dopełnił dopiero Ukaz o oczynszowaniu, z r. 1858. Szybko po sobie następowały potem: Ukaz z r. 1861, o okupie prawnym, czyli zamianie pańszczyzny, na czynsz pieniężny, i wreszcie Ukaz z r. 1862, nakazujący oczynszowanie z urzędu, na żądanie jednej ze stron. Usamowolnienie włościan w Cesarstwie, po 1861 r. pobudziło ogół, i tak już sprawą emancypacyi mocno zajęty, do gorączkowej niemal niecierpliwości, dowodem czego są rozprawy publiczne, jakoteż opracowania naukowe w Rocznikach gospodarstwa pomieszczane. Są one i będą źywem świadectwem bezstronnego i gorącego zajęcia się tą sprawą ogółu właścicieli ziemskich. Prawo z r. 1864 o uwłaszczeniu włościan, samorządzie i sądownictwie gminnem, otwiera u nas okres zakończenia sprawy agrarnej. Ukaz o uwłaszczeniu nadal ludności włościańskiej, posiadaną ziemię na własność zupełną, bez względu na tytuł posiadania, nadał jej i zapewnił nadal w postaci służebności te użytkowania, jakich

Przyłuski, Grórnicki, Petrycy, Skarga, Starowolski przeciwko uciemiężaniu włościan, głośny, a wymowny podnosili protest. Od połowy XVIII wieku coraz częstsze, coraz wyraźniejsze widać usiłowania ku polepszeniu losu włościan. Andrzej Zamojski, księżna Jabłonowska, Tyzenhaus, Brzostowski, Chreptowicz i inni, urządzając na nowych zasadach, stosunki włościańskie, w posiadanych

•Л7

Kneyalouedya Powszechna (lustr.

j. .i.

zmuszone

na-

włościanom dozwalali dziedzice, niektóre zaś użytkowania z jakich włościanie wspólnie z dworem korzystali, w kształcie wspólności na przyszłość utrwalił, wskazując jako jedyną drogę dla usunięcia służebności—dobrowolny dworu z włościanami układ. Za uwłaszczone grunta rząd zapłacił folwarkom z ogólnego funduszu podatkowego, uwalniając włościan od wszelkiej z ich strony zapłaty (jeżeli pominiemy podatek gruntowy, na procent od funduszu likwidacyjnego przeznaczony). Z mocy Ukazu o samorządzie, gmina wiejska ze wszystkich właścicieli ziemskich złożona, ma moc decydowania w sprawach ekonomicznych własnych. Wójt gminy i ławnicy są wybieralni. Dla spraw drobniejszych cywilnych i kryminalnych, urządzono Sądy gminne z wójta i ławników złożone do jurysdykcyi których należały wszystkie stany. Obecnie w skutek reformy sądowej, z r. 1876, skład sądu jest inny i attry-bucye większe niż początkowo, zawsze jednak myśl zasadnicza wybieralności członków sądów została do pewnego stopnia utrzymana. Ukaz z r. 1864, stanowi zatem reformę radykalną, gdyż stan włościański przedtem zależny, wywyższył niejako nad inne stany, ze względu, że w zebraniach | gminnych i wyborach do sądownictwa gminnego, | włościanie jako liczniejsi mają głos przewyższający. Z następnych praw stanu włościańskiego dotyczących na uwagę zasługują: 1) prawo zabraniające nabywania gruntów włościańskich nie-włościanom. 2) prawo zabraniające podziału osady włościańskiej na części mniejsze od 6-iu morgów, i sprzedaży zabudowań do osady należących, oddzielnie od gruntu. 3) Prawo o użytkowaniu ze służebności, i przymusowym podziale wspólności z r. 1875. Do zupełnego przeprowadzenia reformy agrarnej, potrzeba zatem jedynie oswobodzenia własności dworskiej, od ciężarów na korzyść włościan. Rzecz ta polegająca na usunięciu służebności włościańskich rozumie, się, za odpowiedniem wynagrodzeniem, odbywa się stopniowo, przez zawieranie dobrowolnych z włościanami układów i umów o zamianę lub wykupno. Nieznaczy to jednak, aby sprawa włościańska żadnego już niepotrzebowała uzupełnienia; przeciwnie: specyalnemi dla włościan potrzebami, pozostają nadal jeszcze urządzenia, prowadzące do łączenia rozrzuconych cząstek osady w całość, (kom-masacya), urządzenia kredytowe, i wreszcie urządzenia zapobiegające zbytniemu rozdrobnieniu osad, przy spadkobraniu, jedno z których stanowić by mogło w pierwszej linii rozszerzenie dla włościan wolności testamentowej.

Agraryjczycy. Na koszta wojny, prowadzonej przeciw tym ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, które chciały się odłączyć od unii, stany, walczące za jej utrzymaniem w całości, zostały zaciągnąć wielką pożyczkę. W celu jej umorzenia, rząd przywróconego stępnie związku, postanowił sprzedawać grunta publiczne i przeprowadził ten zamiar, pomimo opozycyi stronnictwa, które naśladując projekt Gracchów (ob. Agrarne prawa u Rzymian), żą

dało zniesienia tej sprzedaży i podziału gruntów na cząstki, po 160 akrów, któreby wolno było ka źdemu brać w wieczystą dzierżawę, z zachowaniem prawa własności zwierzchniej dla państwa.. Stronnictwu temu nadano nazwę A. W szerszym jeszcze zakresie, tego rodzaju projekt rozwija i popiera w swych dziełach, proponując nawet upaństwowienie i wypuszczanie w dzierżawę wszystkiej ziemi, zarówno do państwa, jak i do prywatnych właścicieli należącej, socyalista amerykański, Henryk George (ob.) A. zowią też w Niemczech partyę polityczną, której stronnicy mienią się sami „reformatorami podatków i gospodarstwa narodowego” (Steuer und Wirthscha ftref or mer), przedstawicielami kapitału nieruchomego w przeciwstawieniu do ruchomego. Początki organizacyi tego stronnictwa, odnieść należy do r. 1870, gdy publicysta M. A. Niedorf, w połączeniu z pewną liczbą rolników, ułożył tak nazwany program A. Skutki działania tychże przez dość długi czas były nieznaczne. Dopiero w r. 1876 ukonstytuowali sią oni, jako „Zjednoczenie reformatorów podatków i gospodarstwa narodowego” i ogłosili stanowczy swój program. W głównych jego punktach domagali się: równomiernego rozdziału podatków, w celu ulżenia przeciążonej własności ziemskiej; wolnego handlu, z pozostawieniem jako otwartych kwestyj ceł wwozowych i podatków konsumpcyjnych; dalej, gruntownej poprawy sy-stematu podatkowego, oswobodzenia własności ziemskiej od przymusowego podlegania prawu rzymskiemu; przejęcia przez państwo działań bankowych i wypuszczania papierowych pieniędzy; poprawy organizacyi rzemiosł i ustawy o miejscu zamieszkania ze względu na prawo do wsparcia, wreszcie przepisania zobowiązania rzeczowego formy tegoż, odpowiedniej naturze tegoż i zgodnej z obyczajami niemieckiemi zmian prawa spadkowego. Do programu tego, w istotnych jego punktach, przyłączył się „kongres rolników niemieckich“ i odtąd stronnictwo A. pozyskiwało w kołach rolniczych coraz więcej gruntu. Z początku bardzo silnie zaakcentowany przez nie kierunek wolno-handlo-wy, ustąpił wkrótce miejsca dążeniom ku cłom ochronnym. Już zgromadzenie ogólne z r. 1877 oświadczyło się przeciw nieograniczonej wolności handlu, a za podatkami pośredniemi i nałożeniem ceł od wartości na wszystkie wprowadzane do kraju towary. Poglądy te w głównych punktach przyswoił sobie książę Bismarck w piśmie z dnia 15 grudnia 1878. Rozprawy zgromadzenia z r. 1879 wskazują także, w całości swojej, zgodność z planami ekonomicznemi męża, stojącego ówcześnie u steru niemieckiego rządu, a wpływ ich dał się uczuć przy obradach w sejmie państwa nad prawodawstwem celnem. Z postanowieniem taryfy celnej stronnictwo dosięgnęło swego głównego celu; działania jego, odtąd mniej widoczne, ożywiły się znowu w czasach ostatnich i zmierzają prze-dewszystkiem do utrwalenia uprzywilejowanego stanowiska, jakie własności ziemskiej zapewniły zaprowadzone w Niemczech wysokie cła zbożowe.    vl-

Agrate Marco, (Marco Ferrerio d’Agrate), gnoletto (ob.), w pierwszej połowie XVII w., przed rzeźbiarz włoski z końca XV i początku XVI w., stawił także, na swym obrazie („Męczeństwo św. pochodził z Agrate z okolic Monzy, skąd nazwę Bartłomieja”), sam akt okrucieństwa, ale, jakkol-odpowiednią otrzymał, przemieszkiwał głównie wiek artysta ten zaliczanym jest do szkoły naturali-w Medyolanie. A. pracował przy ozdabianiu stycznej, kontentował się zoperowaniem jednego ty i-fasady klasztoru Kartuzów (Certosa), w bliskości ko ramienia rzeczonego świętego. "W każdym razie, Pawii położonego, ale najgłówniejszem dziełem posąg św. Bartłomieja, dłuta A., jedyny to utwór jego, w swoim czasie bardzo głośnem i wysoko w swoim rodzaju, i ciekawy—jako charakterysty-cenionem, jest posąg marmurowy św. Bartłornie- czny objaw kierunku sztuki owoezesnej; to też. ja, znajdujący się w katedrze medyolańskiej. Po- dumny z dokonania tak pracowitego dzieła, ar-sąg ów przedstawia w naturalnej wielkości wspo- tysta, nie zawahał się położyć pod idem preten-mnianego świętego, obłupionego ze skóry, która syonalnego podpisu: „Kon me Praxiteles, sed Mar-przykrywa go rodzajem zwiniętego i pofałdowa- eus finxit Agrafes”.    s s

nego płaszcza (ob. hg. 129). Mięśnie, obdarte ze Agraviados (hiszp.=niezadowoleni), tak nazy-skóry, oraz naczynia krwio-    ^    wali się, po wstąpieniu Burbonów na tron hisz-

nośne, wykonane są z drobią-    W>j    pański, stronnicy domu Habsburskiego, skutkiem

zgową, anatomiczną niemal su-    czego nowa dynastya usuwała ich od wszystkich

miennością, i pod tym wzglę-    fmtl'lt    urzędów. W ostatnich latach panowania króla

dem nie ma nic do zarzucę-    Ferdynanda VII zwano w ten sposób zwolenni-

nia posągowi, z wyjątkiem mo-    ków przywrócenia całkowitego absolutyzmu w pań-

źe, że muskuły, tak rozwinięte,    stwie i w kościele. Wystąpili oni podczas żarnie

jak je na posągu widzimy, то-    szek w Portugalii, po śmierci Jana VI, r. 1826;

gły być własnością prędzej а-    wspierani potajemnie przez stronnictwo papieskie,

tlety, niż świętego. To też jest так    zrobili w sierpniu r. 1827 powstanie na rzecz

to raczej piękny model z mu-    \Н|те/    pretendenta Don Carlosa, które jednak Ferdy-

zeum anatomicznego, aniżeli    [P-V    nand YH energicznie stłumił; 14,000    dostało    się

prawdziwe dzieło sztuki; a cho-    ij)    u mW    do niewoli i Ferdynand część ich    skazał    na

ciąż, w swoim zakresie, dzieło    j-L :    \j Щ    śmierć, a część na deportacyę.

to wykonane jest z artyzmem, jM Щ/    Agreda у Vargas Diego de, poeta hiszpań-

przesadny realizm i prawda    i    ski z pierwszej ćwierci XVII w., napisał „Dwa-

niedyskretna wstrętne robią na .naście opowieści przykładnych” („Doce novelas widzu wrażenie. Prawda, że YhFŚ T:J£si^Ay morales y exemplares”, Madryt, 1620). Niektóre i Michał Anioł, ów kolos sztu-    z tych opowieści autor zapożyczył z nowelistyki

ki nowożytnej, w swoim „Są-    włoskiej; nowela „Aureliusz i Aleksandra”, zapo-

dzie ostatecznym” (ob. S.yks-    życzona z Bandella, rozwija tę samą fabułę, co

tyńska kaplica), przedstawił silną, pełną grozy mo- „Romeo i Julia” Szekspira, ralnej, postać tego świętego, pokazującego Naj- Agregat lub Aggregat (z łac. aggrego = dołą-wyższemu Sędziemu jedną ręką narzędzie swej czam), zbiór, skupienie różnych rzeczy; mówi się męki—nóż, a w drugiej trzymającego zdartą ze o ciałach i pojęciach, skupionych mechanicznie siebie skórę. Ale wielki artysta na swym fresku raczej, niż organicznie. Agregacya = sam pro-oie obnażył męczennika ze skóry,—dał mu inną; ces łączenia.

A. ful

a tym sposobem efekt grozy nie maleje, owszem, Agrell Jan (* 1 lutego 1701 w Löth w Szwe-nie naruszając w niczem smaku estetycznego, po- cyi — *j* 19 stycznia 1765 w Norymberdze), skrzy-t§guje si§ przy tern na widok narzędzia męki. Те рек, pianista i kompozytor. Od 1723 r. ząjmo-emblemata, odpowiednio przedstawione, wystar- wał, w przeciągu 22 lat, stanowisko kwartecisty czają najzupełniej dla oddania myśli artysty i wy- w kasselskiem towarzystwie, uprawiającem nrn-wołania zamierzonej grozy w widzu, gdy przeci- zykę pokojową; od 1746 r. pełnił obowiązki ka-wnie, chęć wyczerpania całej skali boleści i cier- pelmistrza w Norymberdze. Z dzieł jego znane pień, przez drobiazgowe odtworzenie ich przyczy- są: koncerty na fortepian, symfonie, tria, różne ny fizycznej, a nawet i fizjologicznej, narusza har- drobne utwory na skrzypce i fortepian, kompo-inonię estetyczną i budzi wstręt, który zagłusza zycye religijne, kantaty, motety i t. p. Pisał sobą nawet najsilniejsze współczucie. Wszelkie także i dzieła teoretyczne; te jednak nigdy nie bowiem przekraczanie naturalnego zakresu sztu- były drukiem ogłoszone.

znowu w

ki wywołuje zawsze taki rozdźwięk estetyczny. Agrell Alfhild (* 1849), z domu Martin, Podobnie jak statua św. Bartłomieja jest właśnie wpółczesna poetka szwedzka w kierunku reali-takim przykładem typowym w rzeźbiarstwie, tak stycznym, zwróciła na siebie uwagę utworami malarstwie typowym okazem przesady dramatycznemu. „Rüddad” (1883), „Dönid” (1884) tego rodzaju jest obraz, uchodzący za dzieło i „Ensam” (1886), w których rozwinęła liberalne Claeyssens’a (ob.), z r. 1484, przedstawiający je- poglądy na t. z. kwestyę kobiecą. Główną wadą den я epizodów okrucieństw Kambyzesowych. tych dramatów jest brak wyrobionej techniki sce-a mianowicie „Egzekucyę wyroku” jego, znajdu- nicznej; w ostatnim wszakże utworze widoczny ją°y *C)Ç w Bruges (Akademia królewska malar- ¹ jest znaczny postęp. W beletrystyce A. dała się etwa, rzeźby i architektury, N. 9). I Ribera Spa- poznać zbiorem nowel p. t. „(J/ego nikt nie wi-

dzi” (1885) i „Obrazkami wiejskiemi” (1884. I kowie w noc ciemną, uprzątnąwszy pikiety, w tar-1887), w których wiernością i poetycznością ma- ! gnęli do obozu legii IX-ej, lecz A. nadbiegł z od-lowidła dorównywa w pewnej mierze najcelniej- j sieczą i odniósł zwycięstwo. Dotarł następnie aż szyin pisarzom szwedzkim, odtwarzającym życie do gór Grampieńskich, a flota jego rzucała po-ludowe.    płoch na mieszkańców wybrzeża. Lecz niełatwo

Agren Sven, szwedzki uczony, profesor akademii w Karlbergu pod Sztokholmem. Napisał dzieło o geografii, podług nowej (konstrukcyjnej) metody, które wyszło w niemieckiem tłómaczeniu p. t. „Allgemeines Lehrbuch der Erdbeschreibung”, wielkie 8-o, Berlin 1832.

Agresti Abert (* 1844) pisarz włoski, początkowo poświęcał się prawu i był obrońcą w sprawach karnych; będąc jednak majętnym, oddał się całkowicie literaturze i jest obecnie profesorem literatury przy uniwersytecie neapolitań-skim. W r. 1863 wydał swe dramaty, które jednak nie posiadają tej wartości, co jego studya literackie nad początkowym dramatem włoskim. Z tych studyów zasługują zwłaszcza na uwagę: „Studii sulla commedia italiana del secolo XVI” (wydanie Akademii neapolitańskiej, 1871), oraz „II negro nella commedia del 500”.

Agrestnik (miner.), ob. Grossular.

Agricola Cnaeus Julius (* w 40 r. w kolonii Forum Julii (dziś Fréjus) w Galii—f 93 r. w Rzymie); nauki pobierał w Marsylii. Służbę wojskową rozpoczął w Brytanii, pod oględnym i pilnym wodzem, Swetoniuszem Paulinem. Wróciwszy do Rzymu (62 r.) dla wystarania się o urząd, otrzymał w r. 65 kwesturę w prowincyi Azyi; wróciwszy znowu, został trybunem ludu w r. 67, pretorem w r. 68, poczem, jako legat, otrzymał komendę legii XX-ej, a w 73 r. rządy Akwitanii, które sprawował w ciągu lat trzech. Godność konsula dostała mu się w r. 77 i ta utorowała mu drogę do wysokiego stanowiska wielkorządcy Brytanii, gdzie ludy, podbijane od czasów Klaudyusza cesarza, burzyły się nieustannie. Właśnie Ordowi ksowie (Ordovices, w północnej Walii) pobili oddział wojska rzymskiego w chwili, gdy przybywa) A. w r. 78; więc pomimo spóźnionej pory roku. skoncentrował on legiony i sprzymierzeńcze roty, żeby niezwłocznie uderzyć na nieprzyjaciela. Jakoż dotarł do górskich jego siedzib i srogą rzeź sprawił. Potem postanowił zdobyć świętą wyspę Monę (Anglesea), jedno z celniejszych ognisk kultu druidów, a chociaż nie miał okrętów, zarządził przecież natarcie, puszczając wpław jazdę, uformowaną z takich krajowców, którzy umieli pływać na koniach. Przerażeni mieszkańcy wyspy nie śmieli boju zaczynać i poddali się. W roku następnym A. urządzał administracyę, usuwał nadużycia, brał zakładników; w trzecim przedsięwziął wyprawę na północ; w czwartym dotarł do zatok Ciota i Boderiae (dziś Clyde i Forth); na tym najwęższym pasie ziemi założył linię fortyfikacyjną. W r. 83 A. posunął się jeszcze dalej, bo do północnej Szkocyi. Waleczni Kaledończy-

Agréments (fran.), Abellimenti (włos.), wyra- było ujarzmić Kaledończyków: wszystkie klany żenie muzyczne, oznaczające ozdoby używane pochwyciły za broń i zebrało się 30,000 wojowni-w kompozycyach, jak: forszlaki, tryle, passaże ków; dowództwo objął Kalgakus. Wywiązała się i t. d.    zacięta bitwa, w której wszakże wzięła górę tak

J.Ł.

tyka legionów, poległo bowiem 10,000 Kaledończyków, a Rzymian tylko 340. Zwycięstw takich nie wynagradzały korzyści materyalne, ponieważ górale byli ubodzy. A. wrócił też na równiny, wydawszy rozkazy, aby dowódca floty opłynął całą Brytanię. W r. 84 został odwołany przez Do-micyana, który przed trzema laty został cesarzem i zaczął już okazywać skłonności tyrana. Tacyt, biograf i zięć A., zapewnia, że powodem odwołania była zazdrość sławy wojennej. A. wjechał do Rzymu pocichu, w nocy, w nocy też przybył do pałacu dla przedstawienia się cezarowi; zaszczycony zaledwie zimnym pocałunkiem, nie usłyszał żadnego łaskawego słowa; więc wmieszał się skromnie w tłum dworzan. Miał sobie wprawdzie przyznane przywileje tryumfatora i wielkorządz-two Syryi, lecz wymówił się od zasłużonych zaszczytów i usunął się do prywatnego życia. Niechęć zawistna Domicyana uwydatnia się w tem, że w ciągu lat 9-ciu A. nie był powołany ani razu do komendy wojska, chociaż toczyły się wojny w Mezyi, Dacyi, Germanii i Pannonii, bardzo niepomyślne dla cesarstwa. Powiadano, że i śmierć A. nastąpiła z trucizny, lecz sam Tacyt nie twierdzi tego i dowodów nie dostarcza.    T- K-

Agricola Rudolf, także Rudolphus a Groe-ningen, Rudolfus Frisius, Frisino, albo Rudolph von Ziloha zwany (* w 1442 lub 43, a najprawdopodobniej w 1444 r. — -{-28 października 1485 lub 1486), jeden z głośniejszych humanistów niemieckich, nazywał się właściwie Rolef albo Roe-lof Huysmann (Hausmann). Urodził się w wiosce Baflo, we Fryzyi, niedaleko od Groeningen, skąd i nazwę odpowiednią nosi. Początkowe nauki odbywał w kolegium św. Agnieszki, koło miasteczka Zwoll, prawdopodobnie pod kierunkiem Tomasza à Kempis, coby tłómaczyło biegłość jego w kopiowaniu i ozdabianiu manuskryptów. Następnie udał się do Lowanium, gdzie odznaczył się odrazu filozoficznym nastrojem umysłu, oraz zdolnością pisarską w języku łacińskim; oba te przymioty zawdzięczał głównie gruntownemu przestudyowaniu Cycerona i Kwinty liana. Tak uzbrojony, zajął krytyczne, względem scholastyczego kierunku nauczania, stanowisko, i zręcznie zaczął atakować ówczesny sposób wykładu logiki. Powodowany pragnieniem dalszej wiedzy, przyswoiwszy sobie język francuski, udał się do Paryża. Tu zaznajomiwszy się i zaprzyjaźniwszy z Reuchlinem (ob.), i sam dalej się kształcąc, pod kierunkiem sławnego dyalektyka, a swego współkrajowca, Jana Wessla (ob.), i ucząc zarazem innych, przebył lat kilka, poczem, dla lepszego jeszcze przyswojenia sobie ulubionej literatury klasycznej, wyruszy-¹

w podróż do Włoch, dokąd pociągały go świetne wykłady greków, którzy, opuściwszy Konstantynopol, nieśli tam gruntowną swą wiedzę przeszłości i odziedziczone po przodkach zamiłowanie piękna. Pierwszym jego etapem włoskim była Ferrara, gdzie, doznawszy gośbinnego przyjęcia i szczodrej pomocy ze strony księcia Herkulesa d’Este, przebył dwa lata (1476 — 78), studyu-jąc: pod przewodnictwem Teodora de Gaza (oh.)

pracami, odnoszącemi się do historyi naturalnej, on pierwszy zapoznawał niemców. W tych wykładach A. więcej jednakże znać było w ogóle humanistę, aniżeli specyalnie filozofa; zapalony wielbiciel i znawca gruntowny świata klasycznego, nie mógł A. znieść przestarzałych form ru-tynicznych scholastycyzmu i owiany prądem myśli odświeżonej o świat tak stary, a tak jeszcze dla umysłów ówczesnych nowy, walczył ze scbolastycyzmem skutecznie, opierając się na wiecznotrwałych typach piękna świata klasycznego. W tern główna jego zasługa. I z tego też względu uważają go za zwiastuna humanizmu, a więc i odrodzenia w Niemczech; przed Reuchlinem wykładał grecki język w Heidelbergu, przed Erazmem mówił i pisał poprawnie po łacinie, przedstawiając teorye filozofów starożytnych w pięknej szacie; przed Melanchtonem usiłował zreformować wykłady samej filozofii. Zwolniwszy się do pewnego stopnia od krępujących form średniowiecznych w pojmowaniua autorów starożytnych, i od niewolniczej rutyny w ich komentowaniu, a przez to wnosząc ducha bardziej niezależnego w te studya, zdobył A. ważne stanowisko w ogóle w nauczaniu; ale po za tem, t. j. prócz wniesienia nowego, bardziej ożywczego prądu myśli w zakresie studyów klasycznych, sam nic nowego z siebie nie wydobył w zakresie samego myślenia, t. j. w zakresie filozofii. Najgłówniejszem dziełem A., które zapewniło mu zaszczytne miejsce pomiędzy pisarzami z epoki odrodzenia, jest: „De Inventione dialectica, libri très”, t. j. o sztuce rozpa-

Arystotelesa i język grecki; pod kierunkiem Gua-rini’ego, literaturę łacińską; i korzystając zarazem z towarzystwa dwóch Strozzi’ch, poetów. Dysputy z tymi uczonymi były najulubieńszem jego zajęciem, aź w końcu sam, wystąpiwszy z wykładami i odczytami publicznemi, oraz mowami przy-godnemi („Oratio in laudem pbilosophiae dicta a R. A. in praesentia Herculis Estensis Ferrar. ducis A. D. 1476”), nauką swoją i poprawnością mowy wszystkich sobie podbił i wszystkich zachwycił. Prawdopodobnie tu powziął on pomysł do głównego swego dzieła: „De inventione dialec-tica”, i tu je zapewne już naszkicował. (Porów.

Phrissemius: „Scholia in libros très de Invent, dial.” Kolonia i Paryż 1523 i 1539 r., in 4-o,

„Scholia in Epistolam dedic.”) Sława, którą A. we Włoszech nabył, gotowała mu, po powrocie do kraju, zaszczytne dlań zaproszenia ze strony Groeningi, Nimwegi i Antwerpii naprzemian, do objęcia w tych miastach odpowiednich katedr.

Zamiłowany jednak w życiu ruchliwem, a szczególniej w podróżach, i ceniąc przedewszystkiem swobodę i niezależność, nie chciał A. przykuwać się do żadnego miejsca. Zgodził się tylko udać trywania i przedstawiania każdego przedmiotu do Brukselli (1482 r.), na dwór cesarza Maksy- z najróżnorodniejszych stron jego. Wsparty na miliana I, w interesach miasta Groeningen, ale Cyceronie i Kwintylianie, A. roztrząsa tu przed-i tu długo nie zabawił: załatwiwszy powierzone miot i zakres dyalektyki, więcej ze stanowiska re-sobie sprawy, porzucił dwór po półrocznym żale- torycznego, niż filozoficznego („Dialecticam esse dwie pobycie. Wtedy udało się Janowi von Dal- artem probabiliter de una quavis re disserendi”). bergowi, dawnemu uczniowi A. we Włoszech, A chociaż poważa i chwali Arystotelesa, tekstu a teraz świeżo mianowanemu kanclerzem Palaty- jego nie zgłębia należycie, zresztą różni się odeń natu i biskupem Wormacyi, pozyskać go prawie w wielu miejscach; dyalektyka A. co najwyżej gwałtem dla swego miasta, a następnie zatrzy- przypomina „Topiki” Arystotelesa, ale daleko jej mać na dłuższy czas w Heidelbergu (1483), gdzie, do „Analityk⁻ tego ostatniego. To też w „Dyalek-ówczesny elektor Palatynatu, Filip II, otoczył go tyce” A. nie znajduje się nic ani nowego, ani opieką i względami przyjaźni. W Wormacyi A. bardzo głębokiego; wartość jej główna polega miewał już nawet wykłady, ale zniechęcony za- z jednej strony na niezależności myśli, którą au-korzeniałym tam scbolastycyzmem, zwątpiwszy tor uwydatnia szczególniej odnośnie do schola-nadto o możności zwalczenia go, przełożył pobyt stycyzmu, a z drugiej na ponętach stylu, który, w Heidelbergu, gdzie go także przyciągał dom chociaż rozwlekły (Huet), zadziwia w pisarzu Dietricha von Plenningen, dawnego jego przyja- niemcu z XV stulecia, jasnością i wytwornością, cielą (Plinium suum), oraz swoboda ruchów, ja- a przytem wielkiem bogactwem obrazów, stoso-ką mu elektor zapewnił. Tu, w Heidelbergu, też wnych przykładów i zręcznych porównań. To też najdłużej przebywał, a korzystając z zapewnione- te zalety umysłu, a przedewszystkiem forma wygo mu przywileju dowolnej zmiany miejsca, dwu- kładów, jednały mu licznych za życia wielbicieli, krotnie towarzyszył biskupowi Dalbergowi w wy- a po śmierci dały miejsce w bistoryi humanizmu, cieczce do Włoch, raz nawet czas dłuższy, a mia- Znaczenie jednak w bistoryi humanizmu nie-nowicie podczas misyi jego do Rzymu (1484). mieckiego nadają A. nietyle dzieła jego, ile bez-Mowa, jaką biskup pozdrowił w imieniu Palaty- pośredni, osobisty wpływ jego na rozpowszechnie-natu, Inocentego XIII, który świeżo wstąpił na nie w Niemczech wykształcenia klasycznego. Dzię-tron papieski, uważaną jest powszechnie za utwór ki swej sławie znakomitego mówcy i prelegenta, pióra A. W Heidelbergu A. z powodzeniem wy- A. miewał nader licznych słuchaczów, a niektórzy kładał język grecki, oraz komentował pod wzglę- uczniowie jego* a zarazem zwolennicy, sami na-dem filozoficznym dzieła Arystotelesa, z którego stępnie byli mistrzami swej sztuki (Rodolf Lan-

s. s.

gius, Antoni Liber, Aleksander Hegius . Wielbiciel Grecyi i Bzymian i znawca gruntowny ich mowy (inter graecos graecissimus, inter latinos la-tinissimus), najchętniej jednakże pracował dla swoich, wśród swoich też przedewszystkiem szczepił to zamiłowanie ulubionego świata klasycznego, dzieląc się gruntowną swoją znajomością gre-czyzny i wojując z łaciną średniowieczną, barbarzyńską. Umysł to był bardzo czynny i wielostronny: znał także teologię, badał pismo święte, dla którego zrozumienia studyował język hebrajski; był poetą i oddawał się z powodzeniem muzyce i malarstwu. A. był to mąż prawy, łagodny i ludzki, a z powagą uczonego łączył skromność filozofa (ipse erat gloriae negligens). Umarł w młodym stosunkowo wieku, bo mając zaledwie 42 lata, niedługo po powrocie do Heidelberga z ostatniej wycieczki do Włoch. Beuchlin, który na parę lat przedtem zamieszkał w Heidelbergu, uczcił go mową pogrzebową, a humanista wioski, Hermolaus Barbarus (ob. Barbaro Ermolao), napisał dlań następujący nagrobek: „Invida clause-jrunt hoc marmore fata Bodolphum Agricolam. Frisii spemque decusque soli. Scilicet hoc vivo meruit Germania laudis. Quicquid habet Latium, iGraecia quicquid habet.” Dzieła A., prócz niektórych mniejszych, wydanych 1511 r. w Antwerpii, zebrane były i wydane dopiero po jego śrnier-,ci i to nie prędko, przez ziomka jego, Alarda # Amsterdamu („B. Agricolae opera ed. Alar-.dus”, Coloniae 1539), w dwóch tomach in 4-o. Pierwszy z nich jest właściwie przedrukiem trzech ksiąg „De Inveutione dialectica“; drugi, pod ty-iułem „Lucubrationes”, zawiera w sobie: komentarz do mowy Cycerona „Pro lege Manilia”, uwagi do „Seneki retora”, tłómaczenie łacińskie różnych ustępów Platona, Izokratesa, Luciana, .mów Demostenesa, Eschinesa, parę poezyj łacińskich, kilka mów i wiele nader ciekawych listów A. do Antoniusa Libera, do Langiusa, do Beu-chlina, do Hegiusa, do J. Barbirianusa („Epistoła de formandis studiis”), i wreszcie do przyrodniego brata A. — Jana. Wydanie to nie zawiera jednak w sobie wszystkich dzieł A.; dla dokompletowania go dodaćby należało następujące pominięte w niein dzieła: 1) „Commentaria in Boëthium“, wydane bez daty przez Murme-liusa a Deventer; 2) „Poezye“ niemieckie, które prawdopodobnie nigdy nie były drukowane; 3) dzieło historyczne „De quatuor monarchiis“, napisane na żądanie i zapewme dla osobistego użytku Elektora Palatynatu, Filipa, dzieło, będące krótkim zarysem historyi powszechnej, która, według ustalonego wówczas poglądu, opartego na „Proroctwach E>aniela o czterech bestyach“ (В. VII), grupowała się cała około czterech wdelkich, kolejno po sobie w dziejach świata panujących monarchy: assyryjskiej, perskiej, greko-macedoń-. skiej i rzymskiej, respective — cesarstwu», niemieckiego. O życiu i pismach A. pisali: Joannes 8axo (Phil. Melanchton), „Oratio de vita Bod. Agricolae”, 1539. (Przedrukowane także w 105 r. -w Sztrasburgu, razem z życiorysem Mikołaja Fri-

schlina, p. t. „Oratio de vita В. A., recitata Wi-tebergae a Joanne Saxone Holsatico“). Mechior Adam, „Vitae germanor. pbilosophicis et huma-nior. Htteris clarorum“, Francoforti 1615, in 8-o, str. 13, etc. Bayle „Dictionnaire bist, et crit.“ Amsterdam 1691У. (Art. „Agricola Bod.“, przypi• sek A.) J. Fr. Schoepperlin „Dissert, de Bud. Agric. Frisii, in elegantiores litteras promeritis“, Jena 1753. Meiners „Lebensbeschreibungen berühmter Männer“..., Zürich 1795—6,11, 332—63.

J. P. Pressling „Vita et merita Budolphi Agricolae”, Groeningae 1830, in 8-o. A. Bossert „De Bud. Agricola Frisio litterarum in Germania re-stitutore“. Paryż 1865 (str. 64). Patrz także w ..Eücykl. Wychów.”, Warsz., t. I. 1881, art. „Agrykola B.J, pióra J. К. Р., w którym obszerniej przedstawione znaczenie pedagogiczne A. i podana wyczerpująca bibliografia, przedmiotu tego dotycząca.

Agricola Marcin (* w Sorau 1486 r. — f w Magdeburgu 10-go czerwca 1556 r.), jeden z najsławniejszych niemieckich pisarzy muzycznych z XVI w. Wszystko co umiał, sobie samemu zawdzięczał, był bowiem tak biedny, że nie miał czem opłacać nauki, a mimo to, jako teoretyk muzyczny, imieniu swemu zapewnił nieśmiertelność na kartach historyi muzyki niemieckiej. Szczegóły życia A. nie są znane; to tylko wiadomo, że w r. 1510 utrzymywał się w Magdeburgu z dawania lekcyj, w r. zaś 1524 otrzymał tamże skromną posadę kantora. Z licznych dzieł A. doszły do naszych czasów: „Melodiae scholasticae sub horarum intervallis decanten-dae”, wyd. w Magdeburgu 1512; „Musica in-strumentalis” (najsławniejsze z dzieł A.) wyd. u G. Bhaw w Wittembergu 1529 (drugie, przerobione wydanie w 1545 r.); „Musica figuralis“, u Bhaw, 1532. Na tych dziełach, zwłaszcza na wyżej wspomnianem „Musica instrumentalis”, w którem znajdujemy dokładny i nader szczegółowy opis wszystkich w owym czasie używanych instrumentów, opierali się niemal wszyscy następni autorowie niemieccy, piszący o muzyce. A, przypisują także usystematyzowanie tabulatury niemieckiej (rodzaj dzisiejszej partytury muzycznej), również wprowadzenie chorału niemieckiego do kościoła w Magdeburgu. W drugiem wydaniu „Musica instrumentalis”, w dziale narzędzi muzycznych smyczkowych, opisuje A. skrzypce „polskie“ („Die polnischen Geigen“): „Weiter will ich dir anzeigen, Das ander Gesehlecht der Geigen, Welche im Polerland gmein sind, Drau ff die Seiten gestimpt di quint“ etc., sądząc z opisu, „die Polacken“ mieli swój własny rodzaj skrzyp-ców małych, o trzech strunach, które wydawały słodkie, miękkie i subtelne tony“. Nasi pisarze ic nie wspominają o tym szczególnym rodzaju skrzypiec „polskich“.    A FoL

Agricola Jerzy, założyciel metalurgicznej wiedzy w Niemczech, urodził się, według klasycznej historyi chemii d-ra Ferd. Hoefera, w 1494 roku w Kamienicy saskiej (Chemnitz), w Saksonii, skąd pochodzi jego przydomek: Kempnicms, a nie

w Głuchowie (Glauchau), jak to za Thou i Gme- ją. Dziesięć ksiąg dzieła „De natura fossilium“ linem powtarzają encyklopedye dzisiejsze. Wła- (1546), poświęconych jest całkowicie badaniu kró-ściwe jego nazwisko było, zdaje się, Landmann, zlatynizowane, ówczesnym zwyczajem uczonych, na /-'Agricolę, a następnie zgermanizowane na Bauera.

lestwa mineralnego. Jest w niem mowa o kamieniach drogich, wapiennych, gliniastych, krzemionkowych, rudach metalicznych i t. p. Mówiąc o siarce, wskazuje już wszystkie dzisiejsze główniejsze jej miejscowości i użycie na zapałki, a także do wyrobu prochu „fatalnego wynalazku“, jak powiada, który ciska zdaleka kule żelazne, spiżowe lub kamienne (novi tormenta generis). Obszernie wreszcie opisuje bursztyn, asfalt, azbest, węgle kamienne, marmur i t. p. Dzieło to dla historyi mineralogii i geologii wielkie ma znaczenie. Traktat wreszcie „De veteribus et novis metallis, libri Л“ (1546), dowodzący głębokiej znajomości pisarzy starożytnych, przypisany jest Commerstadtowi, który wyjednał mu niegdyś pensyę dożywotnią. Znajdujemy tu ciekawe szczegóły o bogactwach mineralnych w ówczesnych Niemczech i o rodzinach szlacheckich, zbogaco-

A. był wybitnym uczonym na swoje czasy. Jako mineralog, on pierwszy zwrócił uwagę na zewnętrzne cechy minerałów, jako podstawę do ich poznawania, a wyniki badań jego chemicznych nad ciałami mineralnemi panowały w nauce do połowy XVIII w. Jako metalurg, jest twórcą racyonalnego niemieckiego kopalnictwa i hutnictwa i pierwszym uczonym, który umiejętnie teo-ryę zastosował do praktyki. Zajmował się też i badaniami historycznemi, których owocem były: „Topografia Miśnii“ i „Dzieje narodu Saskiego“ w 4 tomach, drukiem nieogłoszone. W młodości był protestantem, ale następnie stał się wielce gorliwym katolikiem.    K T

Agricola Aleksander, słynny kontrapunk-cista niderlandzki z końca XV i początku XVI w. Był kapelmistrzem dworu króla Filipa w Madrycie, umarł w Valladolid, w 60 roku swego^ życia. Msze kompozcyi A., pieśni i motety, znaj-! dują się w pierwszych wydawnictwach Pétrucci’-

Był on z początku (1518 — 22) rektorem szkoły w Cwikowie (Zwickau), następnie studyował w Lipsku medycynę, skąd udał się do Włoch i w Fer-rarze otrzymał stopień doktora medycyny. Powróciwszy w 1526 r. do ojczyzny, został lekarzem gałejskim w Jachimowie (Joachimstlialu) w Czechach, gdzie w wolnych chwilach poświęcał się studyom mineralogicznym. Przebiegłszy z zamiłowania do górnictwa saskie góry Kruszcowe (Erzgebirge) we wszystkich kierunkach, przedstawiał rządowi saskiemu rozmaite projekty ku ulepszeniu kopalnictwa i napisał pierwsze swe dzieło: „Ber-mannus fzlatynizowany „Bergmann“, górnik) sive de re metallica dialogue”, traktujące głównie o kopalniach niemieckich, które, dla piękności i czystości języka, zyskawszy wielkie uznanie Erazma nych przez ich eksploatacyę. Widzimy więc, że .Rotterdamczyka, wyszło r 1530 r. u Frobena w Bazylei. Otrzymawszy, na zalecenie Jerzego Commerstadta, pensyę dożywotnią od kurfirsta Maurycego saskiego, w 1531 r. osiedlił się w Chemnitz, gdzie zostawszy lekarzem rajskim, a następnie i burmistrzem, zmarł ^ ^stopada 1555 r.

Wydanie najzupełniejsze dzieł jego wyszło w Bazylei 1557 r., m fol. Najważniejszem z nich, tra-ktującem obszernie o ówczesnem górnictwie i hutnictwie i opatrzonem licznemi drzeworytami, jest:

„Georgii Agricolae Kempnicii, medici acphiloso-phi clarissim], De re metallica libri XII“, pierwsze wydanie w Bazylei 1546 r., uważane przez długie lata jako klasyczne, cieszące się czterema następnie wydaniami (1556, 1558, 1561, 1571), przełożone później na niemiecki język p. t. „Bergwerksbuch“ i wydane w Bazylei 1621 r. in fol.

Innemi są: „De animantibus subterraneis liber“, w którem, jak wielu poprzedników i współczesnych, przypuszcza istnienie w łonie ziemi żwir rząt ogniowych, powstających i żyjących w ogniu ego (Wenecya 1503—4), wynalazcy ruchomych podziemnym, a umierających po wydobyciu. Wie- metalowych trzcionek nutowych. Wiele utworów rzy też w istnienie duchów w kopalniach, jednych A. znajduje się (w rękopisach) w archiwum ka-o szpetnej postaci, złych i niebezpiecznych, które plicy papieskiej w Rzymie.    A1>o1-

tchnieniem swem zabijają górników (frazy zabój- Agricola Jan, (* 1492— *j* 1566), właściwie cze w kopalniach), i drugich nieszkodliwych, we- Sneider, zwykle według miejsca urodzenia zwany sołych i figlujących z górnikami. Autor księgę , Johann Agricola von Eisleben, czyli Magister-tę napisał, jak sam powiada, w 1547 r. Dzieło Islebius, jeden z najpierwszych i najwydatniej-„De ortu et causis subterraneorum“ (1539), obej- szych reformatorów. Studyował w Wittember-muje kilka ciekawych naukowych faktów, jak opis dze, gdzie zaprzyjaźnił się z Lutrem, Melanch-wybuchów Hekli w Irlandyi, pożaru kopalni wę- tonem, Buggenhagenem i innymi. R. 1519 to-glowej w Zwickau, na początku XVI w., zwięk- warzyszył Lutrowi na dysputę lipską z d-rera szania wagi ołowiu pod wpływem wilgotnego po- Ekijuszem i zapisywał przebieg argumentacyi. wietrzą, oraz wyszydzenie alchemików za rzeko- W r. 1525 wysłano go do Frankfurtu n. M mą ich przemianę srebra w złoto. W pracy „De aby tam zreformował kościół; następnie został natura eorum, quae effluunt ex terra“, przypisa- kaznodzieją i rektorem w swem mieście rodzinnej Maurycemu Saskiemu i drukowanej po raz nem. Znajdował się na sejmie augsburskim^ pierwszy w 1546 r., mówi o wodach morskich, 1530, w orszaku hr. Mansfelda. W r. 1536 po-źródlanych, mineralnych i t. p., oraz własnościach wrócił dc Wittembergi, gdzie został profesorem: ich fizycznych. W czwartej jego księdze, mówi o ja- i z rodziną swoją mieszkał w domu Lutra, skiniach wyziewających gazy zabójcze, z wymię- Wkrótce jednak nastąpiło rozdwojenie między nieniem wielu miejscowości, w których istnie- obu reformatorami. A. bowiem twierdził, że nm<

cała biblia, lecz same tylko ewangelie stanowią zasadę życia chrześciańskiego. To twierdzenie potępił Luter, a z tego wynikł t. zw. spór anti-nonnstyczny. Roku 1538 opuścił A. Wittembergę i udał się do Berlina, na dwór elektora brande-burskiego Joachima II, który go mianował swym nadwornym kaznodzieją i generalnym superin-tendentem. A. położył tu wielkie zasługi dla protestantyzmu przez urządzenia kościelne. Po wojnie Szmalkaldzkiej, gdy cesarz Karol Y zamierzył nadać zwyciężonym protestantom wyznanie tymczasowe, A. wspólnie z dwoma biskupami katolickimi, brał udział w układaniu tak zwanego interimu augsburskiego (1548). Działalność jego zaznaczyła się także na polu piśmiennictwa; pisma jego dają się podzielić według treści na polemiczne, dogmatyczne, katechetyczne i homiletyczne; niektóre odnoszą się do Jana Hussa; przytem A. przetłómaczył komedyę Te-rencyusza „Andria”, wydał w skróceniu Branta „Narrenschiff”, kilka pieśni religijnych i zbiór przysłów niemieckich ludowych p. t. „Gemeine deutsche Sprichwörter”. To dzieło (Hagenau, 1529) ma niepospolite znaczenie, albowiem jest źródłem do poznania średniowiecznych zwyczajów i obyczajów niemieckich.

Agricola Rudolf jum, zwany także H y d r o-burgius Ra e tus, (-j-1521 w Krakowie), pedagog, uczony wydawca 4"-poeta w języku łacińskim. Urodzony w Wasserburgu nad rz. Inn, odbywszy zapewne studya w jakimś uniwersytecie niemieckim, przyjechał następnie do Krakowa, gdzie się zapisał około r. 1509 na wydział sztuk i uauk wyzwolonych, słuchając wykładów wymowy i po-ezyi u głośnego już natenczas ze swej poetyckiej i pedagogicznej działalności Pawła z Krosna (ob.), filozofii zaś i matematyki u Michała z'Wrocławia (oh.) Prawie równocześnie jednak bo już w roku 1510 sam uczył filozofii w „kolegium większem”, a z pomiędzy uczniów jego wymieniają biografowie Walentego Ecka Saksończyka (ob.), który potem objął w uniwersytecie jagiellońskim katedrę wymowy i poezyi po Pawle z Krosna. W r. 1511 pozyskał stopień bakałarza. W 1515 przeniósł się do Wiednia, gdzie otrzymawszy stopień doktora, wykładał w uniwersytecie filozofię moralną i wymowę. Niebawem jednakże potem znowu do Polski zawitał, gdzie się zajmował wykształceniem Jana i Stanisława Konarskich. Krótka była doba działalności A., ale wielce natężona. Był to erudyt humanistyczny, który z jednakim zapałem i zajęciem zajmował się poezyą i kosmografią, psychologią i fizyką, geografią i teologią. Nie posiadając sam wielkiego talentu twórczego, zajmował się tłó-maczeniem lub objaśnianiem pomysłów cudzych, głównie starożytnych greckich, lub też spółcze-snyeh sobie humanistycznych, zaopatrując wydawane przez siebie dzieła w przedmowy i zalecenia wierszowane, czy prozą kreślone. Pierwsze jego prace odnoszą się do kwestyj, najmilszych widać dla niego, z zakresu retoryki i poetyki. A., na wzór Erazma Roterdamskiego, nie był bezwarunkowym i ślepym zwolennikiem stylu cyce-rońskiego i zalecał wielostronne wczytywanie się w autorów klasycznych, dla wyrobienia sobie poprawnej, prawdziwie łacińskiej dykcyi. Wydaje tedy w Krakowie w r. 1512 i 1513 dziełka, poświęcone wierszowaniu: Antoniego Mancinellego, Franciszka Maturantiusa, Jana Sulpiciusa i Piotra Schotta, oraz zbiór wzorów listowych Filipa Beroalda. Prócz tego, zajmując się filozofią, podał nowe tłómaczenie łacińskie dzieła Arystotelesa „O duszy“ (г. 15И, drugie wyd. 1519), które wśród uczonych owego czasu znalazło dobre przyjęcie i zczasem wyrugowało przekład tego utworu dawniejszy. Podczas pobytu w Wiedniu ogłosił poezye Prudencyusza „Cathemerinon“. objaśnienia do dyalogów teologicznych ś. Anzelma Kantuaryeńskiego, wzory pisania listów Jana Aesticampiana. Za powrotem do Krakowa ogłosił 1518 r. spoczywające jeszcze wówczas w rę-kopiśmie, a bardzo interesujące dzieło Jana z Głogowy (ob.) p. t. „Physiognomia“, oraz tłó-maczone przez siebie z greckiego listy Kratesa Tebańczyka, jednego z przedstawicieli filozofii cyników, pomieszczając na czele gwałtowną wycieczkę przeciwko swoim nieprzyjaciołom literacko - naukowym, a zalecając młodzieży przykłady wzorowego spełniania obowiązków i wstępowania w ślady wielkich przodków. W tćm tłómacze-niu listów Kratesa nie należy chyba upatrywać chęci zajęcia odrębnego stanowiska wobec zwolenników Arystotelesa, największą jeszcze ciągle stanowiących liczbę w gronie profesorów uniwersytetu jagiellońskiego, lecz jedynie dążność humanisty, pragnącego zapoznać żądnych wiedzy z szerszą grupą pisarzów klasycznych. W tymże czasie (tj. r. 1518—1520) wydał A. „Kosmografię“ Ptolemeusza, rzecz o temperamentach „De constitutionibus humani corporis“ Jana de Nova Domo, „Zbiór praw kościoła polskiego“ Mikołaja Trąby, mowę Cycerona „Za królem Dejotarem“, „Wybór listów św. Hieronima“,traktat „O Sakramentach“ Mikołaja de Płowe, rozprawę „O mszy“ Jana a Lapide. Jeżeli w tych pracach wydawniczych widzimy wielką i róźnostronną dbałość A. o dostarczenie spółczesnym obfitego materyału do nauki i rozmyślania, to w pracach jego ory-nalnych dostrzegamy człowieka żywo przejętego potrzebą wiary, namiętnego humanistę, odczuwającego boleśnie usterki językowe i stylowe w dawniejszych dziełach podręcznych, używanych w szkole, starającego się je wyplenić przez ogłoszenie lepszych, uczonego wreszcie, który interesował się wszystkiem i o wszystkiem też chciał sobie wyrobić własne zdanie. Obok przedmów i wierszy w wydawanych przez siebie utworach obcych, A. napisał i wydrukował oddzielnie następne prace własne: 1) „Wiersz o św. Kazimierzu“ r. 1511;

2)    „Wiersz do Jana Lubrańskiego“ roku 1512;

3)    „Wiersz do Zygmunta Herbersteina“ r. 1518;

4)    „Hymn do św. Stanisława“ r. 1519; 5) „Wiersz

o męce Pańskiej“ r. 1520;    6) „Dwa hymny do

N. Panny“ r. 1520;    7) „Objaśnienia do fizyki

Arystotelesa i jego traktatu o duszy“ r. 1518;

dzaj należący do rodziny roślin Różowatych (i?r>-saceae), przyjęty za typ plemienia Rzepiowych (Agrimonieae). Jest on baidzo zbliżony do róż i może się uważać niejako za ich typ zmiejszo-ny. Kwiaty posiada foremne i obupłciowe. Osadnik kwiatowy wklęsły; tworzy on rodzaj woreczka, pokrytego zewnątrz szczecinami haczyko-watemi i opatrzonego w dwa przykwiatki na-przemianległe z listkami kielicha; gardziel jego zwężona i opatrzona wr krążek mięsisty, na kraju którego osadzone pięć listków kielicha wolnych, w przedkwitnieniu stykających się brzegami, pięć płatków w przedkwitnieniu ułożonych dachówkowato i od pięciu- do liczby nieokreślonej pręcików, zebranych w pięć grup, przeciwległych listkom kielicha. Nitki ich wolne, pylniki dwukomórkowe, dośrodkowe, otwierające się dwiema szparami podłużnemi. Na dnie osadnika kwiatowego znajdują się dwa lub trzy słupki, każdy o zawdązku jednozaląźko-\vym; zalążek wsteczny, wiszący, z szewkiem zwróconym do łożyska; szyjka pojedyncza, z wąskiego otworu osadnika wysunięta, zakończona znamieniem. "W stanie dojrzałym zawiązki owocowe zamieniają się w niełupki, otoczone osadnikiem kwiatowym zeschniętym, tworzącym szupinkę (induvium), często pokrytą ha-ozykowatemi szczecinami i uwieńczoną trwałym kielichem. Nasiona, pod swemi okrywami, zawierają zarodek mięsisty, z korzonkiem górnym. Rodzaj ten składa się z roślin zielnych trwałych, o liściach naprzemianległych, nieparzysto - przerywano-pierzastych, opatrzonych w dwa przy listki, do ogonka przyrosłe, o kwiatach zebranych w grona wierzchołkowe, lub kątowe, wyrastających z ką-

rjj

P. Ch.

8) „Wykład snów Daniela, na podstawie psychologii Arystotelesa“; 9) „Nauka życia“ (Institu-tio vime)\ 10) „Odezwa (.Paraćeleusis) królowej Bony do biskupa płockiego Erazma“ (zapewne Ciołka). Niepodobna dziś nam oceniô'TÏôkladnie wpływ¹’ A. w dziejach oświaty naszej, gdyż świadectw bezpośrednich w tym względzie nie posiadamy; jeżeli jednak oprzemy się na wskazówkach, jakich dostarczają dopiski rękopiśmienne w wydanych przez niego książkach, dla uniwersytetu przeznaczonych, dochowane, twierdzić- będzie można, iż wpływ ten musiał być znaczny i do rozszerzenia wiedzy w kraju naszym przyczyniał się skutecznie. Najdokładniejsze spisy dzieł wydanych przez A. pomieścili: Janocki w pierwszym górnie dzieła bibliograficznego p. t. „Janociana“, flieronim Juszyński w „Dykcyonarzu pfietow polskich“ (t. 1,1—3), Michał Wiszniewski w „Hist. liter, polskiej“ (w tomie III, IY, VI). Nowemi szczegółami wzbogacił naszą znajomość pism A.

J. K. Plebański, w artykule o nim pomieszczonym w „Encyklopedyi Wychowawczej“ tom I,

72_- 84

Agricola Michał (* 1508—jf 1557),reforma- j tor fiński, kształcił się w Wittembergu pod Lutrem i Melanchtonem, był rektorem szkoły katedralnej w Ab o, w końcu biskupem tamże.

W r. 1548 wyszedł w Sztokholmie jego przekład „Nowego Testamentu“ na język fiński, następnie 1 niektóre księgi „Starego Testamentu“. Przekładami temi A. wyniósł język fiński na stanowisko języka literackiego.

Agricola Jan, lekarz XVII w., po którym pozostała rozprawa, ciekawa jak na ów czas, o koł- ] tunie p. t. „Theses medicae de helotide s. plica polonica“, Basil. 1615, powt. 1623 w Lipsku.

Agricola Jerzy Ludwik, (* 25 paźdz. 1643 w Gross-Furra, —-j-22 lutego 1676 r. w Gotha), kompozytor niemiecki wielu utworów religijnych, madrygałów, preludiów, sonat i t. p., na dwa do j sześciu głosów.    1

Agricola Jan Fryderyk,(* 4 stycznia 1720 w Dobitschen pod Altemburgiem — fi grudnia 1774 r.), kompozytor niemiecki, uczeń J. S. Bacha i Martiniego. W Berlinie wystawił swą \ operę: „II filosofo convinto in amore“, która mu zjednała tytuł nadwornego kompozytora, po śmierci zaś Grauna, stanowisko kapelmistrza przy kaplicy królewskiej. Jako pisarz muzyczny, znany był pod pseudonimem Flavio Anicio Olibrio. Je- , go opery, oratorya, pieśni i t. p., rychło zeszły & z repertuaru.    a.poi.

Agricola Benedetta Emilia, z domu Mol-teni, (* w Modenie 1722, —f około 1780 r), znakomita śpiewaczka opery włoskiej w Berlinie, uczennica Porpory, Hasse’go i Salimheni’ego małżonka J. F. Agricoli (ob. wyżej). Według Burneya, skala jej przepysznego głosu rozciągała się od a małego, aż do trzykreślnego d\ śpiew jej odznaczał się wyjątkową czystością intonacyi, jak i zadziwiającą doskonałością techniki wokalnej.    ^ Poi.

Agrimonia (T. Inst. 301, t. 155),Rzep’. Ro

fjjk

mt-j

•i

Г~\

/J

vS

•5

V\

Fig. I SO. Agrimonia EupatorU.

38

J. A.

T.D.

Agroitas, dziejopis grecki z niewiadomych czasów, autor dzieła o Libii, z którego tylko trzecią księgę, i dzieła o „Scytach“, z którego trzynastą tylko księgę cytują. Ze sposobu, w jaki scholiasta Apoloniusz Rodyjski (IV, 1492) powołuje się na niego, jako na świadka o istnieniu libijskiego narodu Garamantów, wnioskować można, że cieszył się powagą. Cytata dzieła o Scytach dowodzi, że A. trzymał się racyonalnego sposobu wyjaśniania podań. (Fragmenty u Müllera „Fragm. histor. Graec.“ IV. 294 n.)

Agron, król jednej części Illiryi w drugiej połowie III w. przed Chr. Był bardzo wojowniczy, pozabierał królom Epiru wiele miast i plemion i takowe do swego państwa przyłączył. Flota jego w korsarskich napadach niepokoiła całe wybrzeże Adryatyku, a z tego powodu miał on darcie z Rzymianami, lecz umarł (około r. 235) jeszcze przed wojną, która ojczyznę jego oddała w ręce Rzymianom. Wojnę tę po jego śmierci prowadziła wdowa po nim, Teuta, w imieniu małoletniego syna jego, Pineusa.

Agronom, ob. Rolnik.

Agronomia, ob. Rolnictwo.

Agropyrum (od agros = pole, pyros = dzika pszenica). Per z. Rodzaj, należący do rodziny Traw ( Gramineae), ustanowiony przez Palisot de Beauyois (Agrost. 101) dla niektórych roślin, dawniej odnoszonych do rodzaju Triticum —

J. A.

fca przykwiatka macierzystego i opatrzonych dwoma przykwiatkami bocznemi. Rośliny te właściwe są strefie umiarkowanej półkoli północnej i Ameryki południowej. W naszym kraju rośnie tylko jeden gatunek Rzep’ albo Rzepik pospolity (Agrimonia Eupatoria L.), dość często spotykany na miedzach, przy drogach, w zaroślach i koło płotów. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Dorasta około 2 lub 3 stóp wysokości. Kwiaty ma żółte, drobne, w kłos wierzchołkowy długi, rzadki, zebrane. Szupinki, otaczające owoc, najeżone tęgiemi haczykowatemi szczecinami, łatwo się czepiają sukni lub sierści zwierząt, na wzór łopianu. Cała roślina dość przyjemnie pachnie. Obfituje ona, tak jak i wszystkie rośliny rodziny różowatych, w garbnik. Wodny lub winny odwar z jej liści i kwiatów, poczytuje się za dobry środek do płukania gardła w różnych jego cierpieniach. Ma być także bardzo skutecznym jako środek zewnętrzny, czyszczący i do obmywania ran. Kozy i owce roślinę tę, dopóki młoda, zjadają z wielką chciwością.

Agrippinns, biskup kartagifiski z III w., który uczył, że apostaci powinni przyjąć chrzest po raz wtóry; zwolennicy tej nauki zwali się według niego Agrypinianami.

Agri quaestorii nazywano, według dawnego sposobu wyrażania się, te zdobyte grunta, państwowe, które skarb sprzedawał, celem zasilenia kasy państwa. Tą sprzedażą zajmowali się zwykle kwe-storowie (quaestor es), stąd nazwa agri quaestorii. Por. „Sic. Place, in Gromat. Yet.üed. Lachmann”, p. 136.

J. Ł.

pszenica. Główne cechy tego rodzaju są nasfę* pujące: Kwiaty w liczbie od 5 —10, zebrane w kłoski beztrzoneczkowe, spłaszczone, osadzone dwoma rzędami w wyżłobieniach osi wspólnej kwiatostanu, do której one się przykładają jedną ze swych stron. Plewy prawie równe, zaostrzone lub tępe, już bezostne, już zakończone krótką ością, zawsze od kwiatów krótsze i posiadające małą liczbę nerwów. Z dwóch plewek, dolna wklęsła, równoboczna, z wierzchołkiem całym zakończonym w sztylecik lub ość, podczas gdy górna, o dwóch nerwach wydatnych i rzęsowatych, zawsze ucięta i na końcu wykrojona. Pleweczki formy zmiennej, zawsze całe i na końcach rzęso-wate. Pręcików trzy o pylnikach wąskich. Zawiązek owocowy (w górnych kwiatach każdego kłosa marniejący) posiada dwa gałęziste, piórkowate znamiona. Zawiązek ten zmienia się w ziarno spłaszczone, na dolnej stronie mające głęboką bruzdę, a na końcu rodzaj zaokrąglonego wyrostka, który się dobrze odznacza swoim kolorem od reszty owocu i pokrywa włoskami. Perze są trawami dość wysokiemi, ma-jącemi kłącze pełzające, liście w ogóle szerokie i mniej więcej modrawe. Kwiatostanem ich jest kłos składany, w którym kłoski c3ęsto pochylone na zewnątrz. Porównywając cechy tego rodzaju z cechami Triticum—pszenicy, trudno nie dostrzedz wielkiego między nimi podobieństwa i dlatego to w dziełach wielu autorów znajdujemy je połączone w jeden rodzaj Triticum. Niektórzy jednak botanicy, jak Gaertner, Trinius, Roemer, Grenier, Gordon i inni zgodzili się na uznanie Agropyrum za rodzaj samodzielny, po części na zasadzie nieco odmiennej, niż u Triticum, budowy plew, a głównie na podstawie różnicy w budowie ziarna, z wyraźnym wyrostkiem u Agropyrum, jakiego u Triticum wcale niema. W naszym kraju mamy trzy gatunki perzu: A. repens BeauY., A. glaucum BeauY. i A. caninum BeauY. Najpospolitszy z nich pierwszy, dobrze znany rolnikom i ogrodnikom chwast. Przekłada on grunta dobrze uprawne, lecz spotyka się często w zaroślach, a niekiedy nawet na murach. Szybko rozrastające się kłącze jego i zanieczyszczające grunt, mają swoje zastosowanie w medycynie i utrzymują się w aptekach pod nazwą „Radix graminis“. Zawierają w sobie mączkę, gumę, gluten, białko, cukier owocowy i manit, zresztą skład ich jest odmienny, stosownie do gruntu, z jakiego bywają zebrane.

Agrostemma (L. Gen., 583) Kąkol. Rodzaj z rodziny Lepnicowatych, plemienia Firletkowych (Silenaceae — Lychnideae). Cechy jego następujące: Kielich rurkowaty 5-zębny, 10-nerwowy, korona 5-płatkowa, osadzona na krótkim trzo-neczku podzawiązkowym, płatki jej przy paznog-ciu opatrzone dwiema skrzydełkowatemi opaskami, w przedkwitnieniu skręcone. Pręcików 10. Zawiązek owocowy jednokomórkowy. Szyjek 5, po brzegach okrytych włoskami, przeciwległych z ząbkami kielicha; zalążki liczne, osadzone na łożysku środkowem. Owoc torebkowaty, roztwie-

•T. A.

w Sycylii, o 4 1 Akragas, jedno

oraz

nem

na

f-ający się w 5 łupin przeciwległych płatkom. Nasiona nerkowate; zarodek obwodowy. Kąkole *ą roślinami zielnemi, rocznemi, o liściach równo-wąskich, kwiatach ułożonych w podbaldaszki nie wielo - kwiatowe. Znane są tylko dwa gatunki, z których jednym jest kąkol pospolity (A. Oi-tliago L.), dobrze znany chwast w zbożach, prawie w całej Europie i Azyi północnej i środkowej, skąd został przeniesiony do Ameryki i na Przylądek Dobrej Nadziei. Drugi gatunek rośnie w suchych i górzystych okolicach Azyi mniejszej. Utrzymują, że nasiona naszego gatunku są trujące.

Agrotera. Jedno z imion Artemidy. Nazywano ją tak dlatego, że lubiła przebywać w lasach i wioskach.    .    J K- z-

Agrostideae, M i £t 1 ic o w e. Nazwa, nadana przez Kuntha (Enum. I. 198) ustanowionemu przezeń plemieniowi w klasyfikacyi Traw (Gramineae). Podział ten przez współczesnych autorów został powszechnie przyjęty, z wyjątkiem niektórych zmian. Obejmuje on rośliny, odznaczające się tem, że ich kłoski zawierają tylko po jednym kwiecie, w którym dolna plewka na grzbiecie łód-kowata; szyjki bardzo krótkie, o znamionach podczas kwitnienia wystających; owoc jajowaty, nie spłaszczony, z brózdą nie dość wyraźną. Najważniejsze rodzaje tego plemienia są: Agrostis

L., Calamagrostis Adans, Psamma P. Beau^.. Gastridium P. Beauv., Poly pogoń Desf., Lagurus

L., Amphipogon R. Br. i t. p.

Agry (grec. Agr ai lub Agra), starożytna nazwa połudn. wsch przedmieścia Aten, na lewym brzegu rzeki Ilissu; należało ono do demosu Argyle. Miało wiele okazałych gmachów, jak o tem świadczą zwaliska starożytnych budowli. Po nad strumieniem Kalliroe stały dwie świątynie, gdzie w miesiącu antesterion (luty — marzec) uroczyście obchodzono tak zwane małe mi-sterya. Nieco opodal od strumienia na południach. wznosiła się świątynia Artemidy Euklei, wybudowana na pamiątkę zwycięstwa nad persa-mi. Na płnc. wsch., pomiędzy dwoma pagórkami, leżało panatenejskie stadion, amfiteatr wzniesiony dla zapasów gimnastycznych podczas panatenai; siedzenia obłożone marmurem z Pentelikonu przez Heroda Attyka, tutaj pochowanego. Po nim pozostały znaczne zabytki, szczególniej grota, wykuta w skałach Hymetu. Na jednym z pagórków (wschodnim), wznoszących się po obu stronach amfiteatru, Herodos Attyk zbudował świątynię bogini losu (Tyche), na drugim, zwanym Ardettos, składali przysięgę helyaści (zapewne w świątyni bohatera Ardetta). Dalej na wschód leżała świątynia Artemidy Agrotery lub Agrai, miejscowej bogini; w d. 6 mieś. boedromion (wrzesień—paźd.) obchodzono na cześć jej od czasu wojny z persami uroczystość, połączoną z dziękczynną ofiarą za zwycięstwo maratońskie. Na miejscu tej świątyni stoją obecnie zwaliska kaplicy św. Piotra ukrzyżowanego (Stauromenes).

Agrygent (grec. Akragas), starożytne miasto

. od brzegu morza, nad rzeką najznaczniejszych i najbogatszych w swoim czasie na świecie. A. założony został w r. 582 przed Chr. przez wychodźców z Deli, miasta, założonego na sto lat przedtem przez rodyjczyków i kreteńczyków. Dzięki pomyślnym warunkom swego położenia, doszedł A. do 20,000 głosujących obywateli (200,000 mcówj. Opowiadania starożytnych o bogactwie i zbytku, o zamiłowaniu sztuk pięknych, jakie tu panowały, byłyby nieprawdopodobne, gdyby pozostałe ślady dawnych budowli tego nie stwierdzały. Diodor sycylijski pozostawił opis świątyni Jowisza Olympijskiego, której reszty fundamentów dotąd swemi rozmiarami zadziwiać mogą. Niemniej wspaniałe musiały być świątynie Juno-ny Lucinia, Zgody, Herkulesa, Eskulapa i inne. Rządy miasta były republikańskie z zachowaniem starodoryckich zasad — zdarzały się jednak zamieszki, z których wychodzili tyrani, jak słynny z okrucieństwa Falarys (566 — 534) i Teron (488 — 472), który spoinie z zięciem swym, Gelo-tyranem Syrakuzańskim, pobił 300,000-ne wojsko kartagińskie nad rzeką Himerą (480). Grób jego czczony był jako świętość. Upadek A. rozpoczyna się w r. 406 p. Chr., gdy wódz kartagiński Himilkon zdobył go i zniszczył; mieszkańcy uciekli pod osłoną nocy do Geli. A. został odbudowany przez Tymoleona w r. 340 i zaludniony osadnikami z Elei, lecz dawnej świetności nie odzyskał. W r. 262 zajęli go rzymianie po bitwie, stoczonej pod jego murami, pod wodzą konsula Lucyusza; utracili go później, lecz odzyskali znowu przy zawarciu pokoju 241 r., otrzymawszy całą Sycylię. W czasie drugiej W0Jny punickiej dostał się znowu w moc karta* gińczyków i był główną kwaterą ich wodza, Han-nona. Ten wszakze, zdradzony przez własnego syna i numidyjczyków, musiał uciekać na okręty, gdy w ulicach ukazali się niespodzianie żołnierze i zymscy. ^ Konsul Eaevinus (czyt. Lewinus), osma-gawszy l ózgami, kazał pościnać wielu ze starszyzny miejskiej, innych w niewolę rozprzedał; pieniądze wszystkie, zabrane w zdobyczy, do Rzymu wysłał (210). Odtąd A. należy do Rzymu i dzieli jego losy aż do czasu upadku cesarstwa zachodniego. Na gruzach dawnego A. powstało miasto Gir-genti (ob.), które od 827 zostawało w posiadaniu Saracenów do r. 1080, kiedy je zdobył__

nich Roger Normandczyk, „wielki hrabia“ Sycylii. (Źródła pierwotne: Diodor, Liwiusz; opracowania: Schubing: „Topographie von Akragas“ Leipz. 1870; Baumeister: „Denkmäler des klassischen Alterthums“).    в. к.

Agryjski kanał, jeden z ważnych nawadniają-cycn kanałów Pendzabu, w półn.-zachód, prowin-cyach, wybiega z prawego brzegu rz. Dżamny, około 16 kim. na południe od Delhi, a łączy się z rzeczką Utanghana (Parbati) na 32 kim. w kierunku połd.-wschod. od Agry. Otwarty został w r. 1874; jego długość wynosi 325,6 kim.; moie zawodnić 375,800®. (1,520 kim. kw.), z czego przy-

pada na Pendżab 408 kim. kw. a na półn.-zach. prowincye 1,112 kim. kw. Prócz tego służy dla żeglugi.

Agrykolit (miner.) Nazwę tę nadał Frenzel odmianie krzemianu bizmutu (Eulitynu, B^SigO^) występującej w postaci drobnych kulek o barwie winnej lub białej, przeźroczystych, pojawiających się wraz z eulitynem na kwarcu w Johanngeorgen-stadzie i Schneebergu w Saksonii, stanowiących, wedle Grotha, skupienia drobniuchnych, jedno-skośno-osiowych kryształków, a składających się

z 81,82 tlenniku bizmutu, 16,67 krzemionki i 0,90

к. J.

tlenniku żelaza.

z plemienia Ubijczyków przednią straż przeciw napadom Swewów. Senat rzymski ofiarował mu' za te zwycięstwa tryumf, lecz A., nie chcąc budzić zazdrości w Oktawianie, zrzekł się zaszczytu. W następnej wojnie z Sextusem Pompej u-szem, A. objął naczelne dowództwo nad flotą; że jednak Pompejusz był panem całego morza na zachodzie, zaś flotę Oktawiana rozbiła burza, przeto A. miał nadzwyczaj trudne zadanie do spełnienia. Wywiązał się jednak z niego znakomicie: zaczął od tego, że urządził t. z. port Juliusza (portus Julius) za pomocą połączenia z mo*

Agrypiny poród, tak nazywano w położnictwie poród, w którym płód stawi się nóżkami.

Agrypnia (grec, agr-hypnos = bezsenny), zboczenie nerwowe, objawiające się brakiem snu (bezsenność); przyczyną tego stanu bywa zazwyczaj nieprawidłowa wrażliwość, czułość nerwowa, wywołana bądźto przypadkowem podrażnieniem nerwów, bądźteż długotrwającem przygnębieniem moralnem (żal, rozpacz, zmartwienie, zazdrość etc), nadto cierpieniem fizycznem (ból), gorączką; często bez żadnej wyraźnej przyczyny towarzyszy bezsenność późniejszemu wiekowi (Ag. senilis). Utrzymująca się przez dłuższy czas bezsenność sprowadza zawsze ważne następstwa, przedewszyst-kiem ogólne osłabienie z rozstrojeniem ner-wowem.

jfIŁ

i\

T: '

F l-\

Agryppa Meneniusz, patrycyusz rzy] Będąc konsulem, odniósł zwycięstwo około r. przed Chr. nad Samnitami i Sabinami, za co otrzymał tryumf. Gdy w r. 494 plebejusze rzymscy, wskutek surowego prawa dłużniczego, porzucili Rzym i przesiedlili się na Świętą górę, wystraszony senat wysłał do nich Meneniusza. który w swej przemowie przytoczył słynną przypowieść „o żołądku i członkach ciała, odmawiających mu posług“ i tern nakłonił ich do powrotu. Za jego pośrednictwem był zawarty z ple-bejuszami układ, zapewniający im pewne ulgi, oraz ustanowiono dwóch trybunów, których obowiązkiem miało być bronienie ludu przed uciskiem.

IM..

,.v

Ш

«Г

J. Ł.

Agryppa Marcus Vipsanius, (* 63 r. — w r. 11 przed Chr.), jeden z najznakomitszych wodzów rzymskich, przyjaciel cesarza Oktawiana Augusta. Nie pochodził z wysokiego rodu, lecz, jako rówieśnik Oktawiana, wychowywał się z nim razem; znajdował się w Apolonii, gdy nadeszła wiadomość o zamordowaniu Cezara (44 przed Chr.) Razem też udali się do Rzymu. W następnym roku, gdy Oktawian doszedł do konsulatu i wytoczył proces zabójcom swego przybranego ojca, A- był oskarżycielem Kassyusza (ob.) W następnych zamieszkach A. był wodzem sił zbrojnych Oktawiana, wyparł z Rzymu Lucyusza Antoniusza (brata tryumwira) i zniósł go w bitwie pod Peruzyą. Po zawarciu ugody pomiędzy Oktawianem a Antoniuszem w Brundusium, wysłał go Oktawian na Sextusa Pompejusza. A. udał się do Galii, poskromił bunt Akwitańczyków, przeszedł przez Ren do Germanii i urządził

l'ÿ'v

i'

iV

,д...йцЧ

Щ\ъ

Wp

{j

i!)!⁸’

Fi£. 131. Авгура Warcus (Ylpsanln* * muzeum des'i Uffizi we FloroncylJt

jezior Lukryńskiego i Awerneńskiego, skutkiem czego zdobył sobie dogodną przystań; następnie utworzył i wyćwiczył nową flotę, zajął wyspy Eolskie i największą z nich, ufortyfikowaną przez Pompejusza, Liparę, a nareszcie w bitwie pomiędzy Mylae i Naulochos odniósł stanow-zwycięstwo, za które otrzymał wieniec rostral-ny „corona rostrata“ czyli „navalis”. W r. 35— 33 uczestniczył A. razem z Oktawianem w walce z narodami Alpejskiemi, oraz w Illiryi, Dalma-cyi i na północy Afryki. W r. 33, gdy Antoniusz gnuśniał przy Kleopatrze, Oktawian pracował w Rzymie nad uspokojeniem kraju wnętrznym jego zarządem. A. mu w tern dziel« nie dopomagał. Przyj ąwszy niższy urząd edyla, rozwinął niezwykłą działalność na polu upiększenia i uporządkowania Rzymu. W ciągu jednego roku wystawił cały szereg wspaniałych gmachów, budował kanały ściekowe, wodociągi (Aqua

rzem

cze

i we*

Agryppa.

301

j. Ł.

Julia), łaźnie publiczne (170) i oddał je do użytku ludowi bezpłatnie; zakupował obrazy, urządzał wspaniałe igrzyska, trwające 59 dni, rozdawał przy wejściu do teatru masami marki na odzież, pożywienie i pieniądze. Przyczyniło się to znakomicie do zjednania popularności dla Oktawiana. Gdy po dalszych zatargach przyszło do otwartej wojny pomiędzy Oktawianem i Antoniuszem, staje się A. duszą tej całej walki, i po kilku pomniejszych utarczkach, odnosi świetne zwycięstwo nad Antoniuszem w słynnej bitwie pod Ak-cium (2 września 31 r.). W następnych latach A. piastuje najwyższe urzędy: w r. 29 zost&je cenzorem, w r. 28 otrzymuje drugi konsulat, razem г Oktawianem, i ofiarowuje mu tytuł princeps senatus. W r. 27 A. zostaje po raz trzeci konsulem. Pomimo tak wielkich zasług i zaufania, Oktawian August daje ucho zięciowi swojemu Marcellusowi i wydala A. z Rzymu, powierzając mu zarząd Syryi. Rozdział ten z cesarzem trwał jednak niedługo. W r. 23 Marcellus umarł, a w następnym roku wybuchły w Rzymie podczas nieobecności cesarza rozruchy, więc A. natychmiast został wmzwany, za radą zawsze mu przyjaznego Mecenasa. Tutaj w r. 21 pojął on za małżonkę wdowę po Marcellusie, Julię, córkę Augusta, i stał się członkiem rodziny cesarskiej. Była to chwila największych jego powodzeń; z powodu choroby, cesarz oddał mu swój pierścień, co miało takie niemal znaczenie, jakoby mianował go swoim następcą. Potem poskramia A. rozruchy w Galii, uśmierza Germanów" nad Renem; stamtąd ciągnie do Hiszpanii, gdzie mu się udaje poskromić Kantabryjczyków i zmusić ich do uległości Rzymowi, Po powrocie do Rzymu, A. znowu nie przyjmuje tryumfu. W r. 18 staje się on trybunem na lat 5. W latach 17—13 zwycięsko wojuje na wschodzie i znów tryumfu nie przyjmuje. W r. 12 wysłany do Panno-nii, uspakajają samem pojawieniem się swojem; ale, powracając, po krótkiej chorobie, urn. w Kampanii. Oprócz pierwszorzędnych zasług na polu bitwy, składa jeszcze A. dowody wielkiego praktycznego rozumu, estetycznego smaku i niezmordowanej energii. Wspominaliśmy już o jego działalności, jako edyla w Rzymie. Tego jednak było mu za mało. W r. 27—23 opanowuje go jakby gorączka budowania: wykończa ogromny gmach t. zw. „Septa Julia“, zaczęty jeszcze przez Cezara, z przeznaczeniem na miejsce zebrania komicyj; wznosi drugi gmach, zwany „Diribito-rium“, gdzie liczono głosy, przez lud podane, i żołd wojsku wypłacano; buduje wielką świątynię Neptuna, a wreszcie wspaniały, do dziś dnia istniejący Panteon (Santa Maria Rotonda). Dalej przeprowadził A. 7U0 wodociągów, z których największy nazwany „Aqua virgo“ (ponieważ jakaś dziewczyna miała mu wskazać źródło w tern miejscu); 130 zbiorników wody; 150 wodotrysków; przeszło 300 rzeźb i posągów; 400 kolumn. Dalej pracuje A. nad mapą świata owoczesnego która w r. 7 (a więc już po jego śmierci) na płycie marmurowej zostata wyryta. Oprócz tego A. zo

stawił notatki o wodociągach i swoją biografię we dwóch księgach. "W bitwie pod Naulochos użył on pewnego przyrządu własnego pomysłu do rozbijania czy zahaczania okrętów, który mu znaczne oddał przysługi. A. miał żony: 1) Cecylię Attykę, córkę Pomponiusza Attyka, znanego z listów Cycerona, z którą miał córkę Agrypinę, żonę późniejszego cesarza Tyberyusza;

2) Marcellę i 3) Julię, córkę cesarza Augusta, z której miał synów Kajusa, Lucyusza i Agryppę Postuma, tudzież córkę Agrypinę, żonę Germanika. Motte „Etude sur M. A.“ Gand. 1872. Mullen-dorf „Ueber die Weltkarte und Chronographie des K. Augustus.“ Kiel 1856.

Agryppa, filozof grecki, skeptyk. Nauczał prawdopodobnie przy końcu I i na początku II wieku ery chrześciańskiej. O życiu jego żadne szczegóły nie przechowały się, a z doktryn jego znane są w historyi filozofii tylko pięć „troppów“ czyli pięć punktów, uzasadniających wątpienie w prawdy dogmatyczne. Te pięć argumentów przeciwko pewności rozumu ludzkiego, rodzaj kodeksu skeptycyzmu, zapewniły mu jednak wybitne miejsce i niezatarte wspomnienie w dziejach skeptycyzmu (ob. Skeptycyzm). Prawda, że nie wysnuł on ich sam z siebie; rozmaite sposoby zwalczania dowodzeń dogmatycznych uprawiane były i przed nim, jak np. wzgląd na sprzeczność zdań i względność naszej wiedzy, być może nawet i argument hypotezy (Timon); ale A. pierwszy dopatrzył związku wewnętrznego pomiędzy temi zarzutami i pierwszy ocenił ich doniosłość filozoficzną, tworząc z nich nie zestawienie luźnych argumentów, ale łańcuch konsekwentnego rozumowania, jednem słowem, ujął je w pewien systemat, wytworzył teoryę wątpienia. Punkta te, czyli argumenta przeciwko rozumowi ludzkiemu, w formie, jaką im nadał A., były też często przedyskutowywane i w starożytności i w nowszych czasach; występują one pod róźnemi formami i teraz, i zapewne będą na porządku dziennym ciągle, bo trudny to szkopuł do przebycia dla dogmatyzmu. Już przed A. ujął wątpienie w pewne stałe normy Aenesidemos (ob. Enezydem) i zawarł je w 10 punktach; A. uprościł je jeszcze bardziej, ale i wzmocnił zarazem. Jeżeli wątpienie Aenesidemosa opierało się na samym fakcie nieistnienia] poznania prawdy, a zarzuty jego skierowane były głównie przeciwko dyalektyce, to A. wypowiedział wojnę logice, czyli samemu rozumowi; Aen. dowodził trudności osiągnięcia prawdy i nieposiadania jej dotychczas, A. zachwiał wiarę w samo osiągnięcie jej kiedykolwiek. Wątpliwość tę zaś uzasadnił A. pięcioma argumentami, czyli tak zwanemi troppami. Itak,jeżeli po pierwsze (l-o) sprzeczność zdań nie pozwala mieć żadnej pewności i przekonania o prawdzie, to z drugiej strony (2-o) wszelki możliwy dowród w danem twierdzeniu potrzebowałby innego dowodu, a ten znowu innego i tak do nieskończoności, co prowadzi (3-o) do koła błędnego, czyli dialelli, w którem argument, użyty na udowodnienie pewnego twierdzenia, sam

A gry pp a Henryk Korneliusz,

kabalista. Umysł jego ciekawy, ale niespokojny, skłonny do mistycyzmu, wrażliwy, ale chwiejny, czyni zeń oryginalną postać, wikłającą się w mnóstwo przygód, co wszystko złożyło się w nim na prawdziwy typ uczonego, a zarazem i awanturnika swego czasu. Prześladowany i potępiany dla swojej kabalistyki, A. naprzemian, to służył wojskowo, to uprawiał naukę, zdobywając stopnie doktora prawa i medycyny, to przebywał na dworze panujących w charakterze lekarza nadwornego; aż w końcu, naraziwszy sobie i panujących przez przerzucanie się do wrogich im obozów i mnichów przez sprzyjanie Lutrowi w sporze z niemi, i przez tych ostatnich prześladowany, zmuszony uciekać, to więziony, to znowu wyswabadzany za staraniem przyjaciół i protektorów, umarł w szpitalu. Zawód nauczycielski, a zarazem propagowanie swoich idei, rozpoczął A. w 1509 r. w Lole we Franche-Comté; jego wykład teologii zrobił mu tu wńelki rozgłos, ale zarazem naraził go mnichom, których A. nie szczędził w satyrycznych przeciwko nim wycieczkach. Zmuszony wskutek tego opuścić Dole, udał się do Anglii, skąd przysłał usprawiedliwienie swoje z zarzucanego mu kacerstwa. Wkrótce potem wykładał znowu teologię w Kolonii, dopóki nie udał się z wojskiem cesarza Maksymiliana I do Włoch na wyprawę wojenną, podczas której, zdobywszy wyższe stanowisko wojskowe, pozyskał także godność rycerską. Zatęskniwszy za ulubionemi studyami naukowemi, osiadł w Pawii i miewał tu odczyty publiczne, dopóki długi nie zmusiły go do opuszczenia tego miasta i szukania gdzieindziej punktu oparcia dla siebie. Jakoż po pewnym czasie, A. wypływa znowu na widownię, mianowicie jako syndyk miasta w Metz. Ale niebawem i stąd uciekać musiał, gdyż stanąwszy w obronie czarownic, znowu sobie naraził inkwizycyę i mnichów. Schroniwszy się do Kolonii (1520) i tu ścigany, niedługo zabawił w tern mieście, i wyruszył do Szwajcaryi, gdzie we Fryburgu przebywał, utrzymując się z praktyki lekarskiej, aż do r. 1524, w którym powrócił znowu do Metz. Sława lekarska, jaką A. zdobył podczas pobytu w Szwajcaryi, a która poprzedziła powrót jego do Metz, zjednała mu miejsce lekarza przybocznego u „Królowej Matki”, matki Franciszka I. Gdy jednak odmówił swej dostojnej klientce, pragnącej czerpnąć jego wiedzy kabalistycznej, przepowiedni codo rezultatu wyprawy wojennej, jaką syn jej 1525 r. przeciwko Włochom przedsięwziął, stracił zajmowane stanowisko i udał się wtedy do Holandyi. Tu napisał głośne swe dzieło „De incertudine et vanitate scienciarum” (Kolo-

musi być udowodniony siłą własnej swej argu-mentacyi, czyli niema żadnego argumentu, który mógłby być użyty jako przedwstępne uzasadnienie danego twierdzenia, a z tego wynika (4-o) i bezpodstawność wszelkiej hypotezy, jako wyjaśnienia tymczasowego, bo jeśli wyjaśnienie to jest .prawdziwe i może być zczasem uzasadnione,

■ dlaczego odrazu go nie brać za stanowczy argument, zamiast rzucania na niego podejrzenia przez tę tymczasowość; a jeżeli ono jest błędnem i nie będzie nigdy udowodnionem, to użycie go -wprowadza w błąd niechybnie. Trudność tę dojścia do prawdy, potęguje wreszcie (5-o) względność : naszego poznania, a mianowicie ten fakt, iż wszystkie wrażenia nasze zależne są od indywidualnych naszych uzdolnień i subjektywnych usposobień, oraz od okoliczności im towarzyszących, a stąd i nasze wyobrażenia mogą tylko względną tmieć wartość. Te pięć argumentów, wysnutych .drogą logicznego rozumowania, streszczają w sobie rzeczywiście wszelkie możliwe zarzuty przeciwko pewności dociekań ludzkich. Późniejsi szkoły skeptycznej przedstawiciele starali się wprawdzie iść jeszcze dalej w redukcyi tych argumentów, przez A. sformułowanych, a upraszczając je coraz bardziej, pozostawili ich tylko dwa, ale to było niewystarczającem; pięć argumentów A. pozostaną na zawsze w ścisłym stopniowym związku pomiędzy sobą. To też te pięć troppów były po A. powszechnie używane przez skepty-ków greckich i choć pod rozmaitą formą, można je odnaleść i w długiej argumentacyi Sekstusa (ob. Sekstus Empiryk). W ogóle argumen-tacyę A. można uważać za typowy skeptycyzm, a w ewolucyi wątpienia ludzkiego przedstawia on rformę najradykalniejszą; jest to ostatnie słowo „skeptycyzmu dyalektycznego”, jak go, nie bez zasady, nazywa prof. Brochard w odróżnieniu od poprzednich i następnych form jego rozwoju w Grecyi, t. j. od „skeptycyzmu praktycznego”,

(ob. Pyrron i Timon) i „skeptycyzmu doświadczalnego” czyli f„empirycznego” (ob. Sextus Empiricus^. Źródła do poznania skepty-.cyzmu A. przechowały się głównie u Diogene-sa Laërtiusa (Bion, IX) i Sexta Empiryka (Math.

za-

I). Porów., prócz większych dzieł, traktujących historyę filozofii starożytnej—jak np. Tenneman-na, Bittera, Prantla („Gesch. der Logik“), Prel-lera, Zellera,—także prace specyalne o skeptycyzmie greków, a mianowicie: Saisset: „Le scepticisme”,

;(Paryż, 2 wyd. 1865). Maccoll: „The Greek Sceptics, from Pyrrho to Sextus” (Londyn, 1869),

Haas: „De philosophorum scepticorum successio-nibus“. (Würzburg, 1875). B. Hirzel: „Untersuchungen über Cicero’s Schriften” (Lipsk. 1883). nia, 1527), gryzącą satyrę na ówczesny stan Natorp: „Forschungen zur Geschichte des Er- nauk. Oskarżony z tego powodu przed Karolem kenntnissproblems in Alterthum” (Berlin, 1884). У, schronił się do Lyonu, gdzie też, po raz już Brochard Yictor: „Les sceptiques grecs” (Pa- drugi, był uwięziony. Na prośby przyjaciół swoich

ryź, 1887).

s. s.

znowu wypuszczony na wolność, udał się do Gre-Agryppa Hen ryk Korneliusz von Net- nobli, gdzie, znękany i rozgoryczony, umarł w szpi-tesheim (* 14 września 1486 w Kolonii — -j- talu 1535 r.— Główną zasługą A. jest, że dzieła-18 lutego 1535 w Grenobli). Literat i lekarz, mi i wykładami swemi zwalczał niektóre uprze-teolog i prawnik, filozof i słynny swego czasu ! dzenia swojego czasu, bardzo rozgałęzione i szkodli

we, jak up. wiarę w czary, a stąd konsekwentne uśmiercanie czarownic. Same jednak poglądy teozoficzno-filozoficzne A. nie mają podstawy racy onalnej; przebija w nich mistycyzm, a nawet brak konsekwencyi i chwiejność; w jednych dziełach broni poglądów, które w następnych potępia. Naj ważniej szem dziełem dogmatycznem A., jego opus magnum, w którem na miejsce panującej wówczas wszechwładnie scholastyki, stawia cały system swej kabalistyczno-filozoficznej nauki, jest traktat „De occulta philosophia.” W traktacie tym zawarł on swoją filozofię platońsko - chrześciańską: naukę kościoła i poglądy neoplatońskie, z silną domieszką mistycyzmu, zlewa on tu w wykład magii teoretycznej. Głosi on mianowicie, źe Bóg z niczego stworzył i sobą okala trzy światy (państwo elementów, państwo gwiazd i państwo aniołów), we wzajemnym ze sobą związku zostające, niższe na wzór wyższych odtwarzające się, pod wpływem współdziałania duszy świata, której siła przenika wszystko. Najdoskonalsza nauka, najwznioślejsza filozofia i najgłębsza wiedza—to właśnie, zdaniem A., magia, Ona to uczy nas sztuki władania siłami wyższych światów i tym sposobem panowania nad niższe-mi. Stosownie zaś do tego, czy zgłębia ona siły władnące rzeczami ziemskiemi, naszym smutnym padołem, czy gwiazdami, czy wreszcie światem duchów lub demonów, magia jest ziemską, niebieską lub religijną. Ta druga, to właśnie — astrologia, za której mistrza słynął i sam autor tej nauki, i która też była powodem zarówno sławy jego, jak i potępiania go i wynikających stąd prześladowań. Traktat „De occulta philosophia” wydanym był: po raz pierwszy w Kolonii bez daty (1510 r.); następnie w Antwerpii i Paryżu 1531 r., a potem, w przeróbce powiększonej, wydany w 1533 r. bez oznaczenia miejsca (w Kolonii), folio, w trzech księgach: „Corn. A. ab Nettesheim, De occulta philosophia libri très”, (rzadkie to i piękne wydanie, ozdobione ładnym portretem, rytym na di zewie, i licznemi rysunkami znaków magicznych); oraz w Malkies, Bazylei i Lyonie, in folio, 1535. Na język francuski prze-tłómaczonym był przez Levasseur’a i wydany in 8-0 w Lyonie, bez daty. Drugie, ważniejsze pod względem filozoficznym, dzieło A. „De Incertitu-dine et vanitate scientiarum” głosi wszelką naukę za podstępne łudzenia ze strony węża kusiciela, a szczerą wiarę w słowo boże za jedyną drogę, do prawdy wiodącą. Dzieło to, raczej testament naukowy A., napisane pod koniec życia jego (1527) w Antwerpii, odbija w sobie wszystkie doznane przezeń gorycze i zawody i przez to jest najbardziej indywidualną jego pracą. Skep-tycyzm, w połączeniu z pesymizmem, nietyle uzasadnione filozoficznie, ile wynikłe ze stanu moralnego A., cechują to dzieło; z drugiej strony jednakże krytyka współczesnego mu stanu umysłów i nauk, znajomość gruntowna tych ostatnich, nadają dziełu temu ważniejsze znaczenie, przedewszystkiem zaś jako znakomitego materya-łu historycznego do poznania charakteru umy

słowego owej epoki z przedodrodzenni nauk. To też dzieło to, zaraz po zjawieniu się swojem, nabrało ogromnego rozgłosu, silnie krytykowane przez, jednych, jako bezbożne, szeroko sławione przez drugich, jako płód myśli niezależny. Za życia autora jeszcze, w krótkim stosunkowo czasie, doczekało się ono siedmiu wydań; wydania te są jedynie autentyczne, niezmienione, a mianowicie: pierwsze bez daty, in 8-o; drugie, in 12-o, w Kolonii 1527, i następne, in 8-o w Paryżu, w latach 1530, 1532, 1537 i 1539. Dzieło to tłómaczo-nem było 2 razy na francuski język (przez Louis de Mayenne Turquet 1582 i przez Guedeville w 1726), oraz kilkakrotnie na włoski, niemiecki, angielski i holenderski. Prócz tych dwóch głównych dzieł, A. drukował jeszcze: 1) „Commen-taria in artem brevem Baimundi Lulli”, które sam sobie wyrzuca w ostatniem swojem dziele.

2) Mały traktat „De Triplici ratione cognoscen-di Deum”, napisany w latach pomiędzy 1512 i 1516, gdy po stracie mienia znajdował się-w niedostatku. Księga przyrody, Zakon Mojżesza i Ewangelia, to właśnie owe trzy drogi, wiodące do poznania i miłości Boga; znajomość zaś i miłość Boga zapewnia nam prawdziwą mądrość, cnotę i szczęście. 3) „Dehortatio gentilis philosophiae” (1516—1518);4) rozprawę: „Declamatio de nobilita-te et praecellentia faeminei sexus” (Antwer. 1529),. tłómaczoną na francuski język przez Guedeville’a. Wszystkie powyższe dzieła, jak i prace pomniejsze, oraz inne, mniej ważne, jak np. „O grzechu pierworodnym”, weszły do kompletnego zbioru dzieł A., sporządzonego dopiero po śmierci jego i wydanego w 2 tomach w Lyonie, w 1550 r. i powtórnie w 1600 r. p. t. „Agrippae oppera in duos tomos digesta. Lugduni.” W wydaniu tern do rozprawy „De occulta philosophia” dołączono czwartą księgę, która nie jest autentyczną. Po niemiecku dzieła A. wydane zostały 1856 roku w Sztutgardzie p. t. „Agryppa’s Werke in deutscher Uebersetzung” (5 tomów). O życiu i pracach A. pisali: Meiners: „Lebensbeschreibungen berühmter Männer”..., Zürich, 1795—6 I. 213 etc. Monin: „De H. Corn. Agrippa et P. Kamo Cartesii praenuntiis” Paryż, 1833. H. Morlay: „The life of H. Cornelius Agrippa von Nettesheim” London, 1856,1 i II t. F. J. von Bianco: „Die alte Universität” Köln, 1858, III. Chr. Sig-wart: „C. A. v. Nettesheim” (Kleine Schriften. Freiburg i. Br. 1881, t. I, str. 1—24).    ⁸-s

Dzieło jego: „Contra pestem antidota securissi-ma”,Cracov. 1534, wydane w języku polskim p. t. „Krótka nauka rządzenia ku ustrzeżeniu od zarażenia powietrza, a gdyby kto już zachwycił, jako się ratować z Bożą pomocą”, Kraków, 1543. Dr Ł* Agryppa v. Agrippa, herb rodu Agryppów, osiadłego na Litwie. A. Wacław jest autorem mowy: „Oratio funebris de 111. Principis Joannis Radziwili, Olicae et Nesvisii ducis, vita et morte scripta Addita est narratio scripta a fide digne de Yalacharum Tyrannis“ (1553). Może tenże Wacław (-j- 1597) był marszałkiem izby poselskiej na sejmie koronacyjnym Henryka Wa*

czony był o to proces, który aczkolwiek zakończył się samobójstwem Pizona, jednakże nie udowodnił zbrodni otrucia, ujawnił tylko nadużycia służbowe; Tyberyusz wszakże złagodził wyrok wTzględem synów Pizona, aPlancynę całkiem ułaskawił. Wszystko to natchnęło A -ę straszną nienawiścią do Ty-beryusza, która nie ułagodziła się tem nawet, że cesarz był przez czas jakiś bardzo przychylny Agrypina Vipsania, córka M. Vipsaniusa dzieciom Germanika. Nienawiść tę i wTrodzoną Agryppy i Cecylii Attyki, w nuczka Pomponiusza At- podejrzliwość Tyberyusza starał się wyzyskać tyka, znanego z listów Cycerona, pierwsza żona cesa- ulubieniec cesarski, Sejanus, co mu z łatwością rza rzymskiego Tyberyusza (*J-19r. po Ch.) Chcąc przyszło, gdyż dumna A. nawet w obecności ce-się więcej zbliżyć do tronu cesarza Augusta, Tybe- sarza nie ukrywała swych uczuć. Powoli zaczę-ryusz, aczkolwiek był bardzo do A-у przywiązany ły się zmieniać stosunki cesarza do dzieci Ger-i miał z niej syna, rozwiódł się, aby poślubić córkę manika; nastąpiły procesy i egzekucye przyjaciół Augusta, Julię. Zachował jednak pamięć jej długo, , A.; przy drzwiach jej pałacu postawiono wartę, bo, jak opowóada Svetoniusz (Tib. 7), spotkaw- a w rok potem Tyberyusz. z Kaprei przesłał szy ją w kilka lat potem, stanął i patrzał na nią list do senatu, obwiniający o różne zbrodnie A-ę oczyma pełnemi łez. Rozwiedziona A. poślubiła Asiniusza Galla, którego Tyberyusz, jeszcze w swej pierwszej żonie zakochany, skazał na wieczne więzienie.    J-Ł-

lezyusza; w 1576 pisarzem litewskim, 1586 kasztelanem mińskim, a 1590 smoleńskim. A. J ę-drzej był posłem na sejmie r. 1613 i deputatem na trybunał skarbowy. Ród ten egzystuje jeszcze na Litwie. (Wolff. „Senatorowie i dygnitarze W. ks. lit.” Vol. Leg. Niesiecki, Wielądek, Borkowski). Kształtu i wyglądu herbu A. heraldycy nie znają.

i jej syna Nerona. Senat jednak, w obec groźnej postawy pospólstwa, nie śmiał do sądzenia tej sprawy przystąpić. Rozgniewany tem Tyberyusz wyznaczył nowy termin; po zapadłym wyroku wygnano A-ę na wyspę Pandataryę, synów zaś jej ogłoszono za wrogów ojczyzny i również wygnano, lub zamknięto. W parę lat potem, nie spodziewając się już lepszego losu, A. dobrowolnie za-morzyła się głodem. Patrz Tacyt „Annales” II— V. Beulé: „Tibère” 3-e ed. 1870. Adolf Stahr: „Tiberius, Leben, Regierung und Character” Berlin 1873. Oh. Merivale „History of the Romans under the empire” 1876. Duruy „Histoire des Romains” Paryż, 1871.

Agrypina Julia, t. zw. Młodsza (* w Colonia Ubiorum, 16 loku —    59 po nar. Chrys.), ce

sarzowa rzymska, córka Germanika i Agrypiny Starszej. Miała lat 12, gdy ją zaślubił (w roku 29) Domitius Aenobarbus; od niego urodził się jej syn Domitius, znany później powszechnie pod imieniem Nerona. W roku 39, już po śmierci § ; męża, A. była oskarżona, iż wiedziała o spisku,

:    uknutym na życie cesarza C. Kaliguli, swego ro

dzonego brata; wskutek tego wygnano ją na wyspę Panteję, skąd jej powrócić pozwolił, oraz zniósł konfiskatę jej majątku, dopiero cesarz Klaudyusz, następca Kaliguli (w roku 43). Drugim mężem A-у był Passienus Crispus, którego ona, po kilku latach pożycia, otruła, w celu zabrania po nim jego znacznego majątku. Po wykonaniu wyroku śmierci na Messalinie (w r. 48) udało jej się, przy pomocy faworyta cesarskiego, Pallasa, tego doka-zać, że ją poślubił stryj jej, cesarz Klaudysz, nie zważając na to, że związek małżeński tak bliskich krewnych uważany był w Rzymie za kazi-rodny. Zostawszy cesarzową, A. powoli stała się panią Rzymu i świata, nietylko z imienia, lecz w rzeczy samej, a dążyła do tego celu z największą wytrwałością i bezwględnością. Nad niedołężnym Klaudyuszem uzyskała całkowite panowanie; w sprawach publicznych i uroczystościach brała udział razem z cesarzem; wizerunek jej bito na monetach, na Wschodzie zaś w niektórych miastach oddawano jej część boską. Cały szereg osób na wszystkich szczeblach społecznej

Agrypina Starsza, córka M. Vipsaniusa Agryppy i Julii, córki Augusta, małżonka Germanika. matka

£1

J.Ł.

Jü

Ili

•"’W::

r-КГ-

■V".

ms?

ni

Fig. 132. Agn pina Starsza, (z muzeum Kapitolffiskiego w Rzymie).

cesarza O. Kaliguli i żony cesarza Klaudyusza, Agryppiny-Julii, a babka Nerona, (* około r. 14 przed Chr. j w r. 33 po Chr.) Była to ma-trona wielkiej siły woli, ale zarazem dumnego i wyniosłego charakteru. Towarzyszyła mężowi swemu w wyprawach do Germanii, gdzie dobrze się sprawie swej ojczyzny zasłużyła, gdyż jej męstwo wstrzymało rzymian od sromotnej ucieczki przed Arminiuszem pod Castra Vetera; następnie poszła za Germanikiem do Syryi i dopiero po jego śmierci, w r. 19 po Ch. powróciła do Rzymu. Śmierć Germanika nastąpiła po bardzo krótkiej chorobie i przy okolicznościach, niewykluczających podejrzenia o otrucie. A. przypisywała ją pośrednio cesarzowi Tyberyuszowi, bezpośrednio zaś prokonsulowi Syryi, jawnemu wrogowi Germanika, Knejuszowi Pizonowi i jego żonie Plancynie. Wyto-

pffo

" --V -

■fjf' •

na

w r.

i urzędniczej <LJLny. mcg^ovch c emkolwiek szkodzić jej lub zawadzać, A. usunęła i zastąpiła swymi zaufanymi. Na jej żądanie Klaudyusz, pominąwszy własnego syna, Brytanika, adoptował (w r 50) jej syna, Domitiusa, który przytem otrzymał imię Nerona; w następnym roku kazał go przyjąć do senatu, chociaż Neron jeszcze nie miał lat wymaganych, a potem (w r., 53) oddał mu za żonę córkę swoją Oktawię. Ale już w następnym roku, gdy Klaudyusz zaczął okazywać większe przywiązanie do Brytanika; gdy raz w rozmowie powiedział, że przeznaczeniem jego jest mieć nierządne żony i następnie je karać;

-p

/p-

mm

Д!

.Z

ïi'-ï

lilii

Fig. 133. A gryp! na Młodsza. <7 muzeum 5eapolitańskiego).

gdy znowu z innej strony wyzwoleniec i faworyt cesarski, Narcyz, zaczął snuć intrygi w celu zapewnienia następstwa tronu dla Brytanika, A., czując się zewsząd zagrożoną, skorzystała z chwilowej choroby i nieobecności w Rzymie Narcyza, i otruła Klaudyusza, za pomocą jadu, którego jej dostarczyła Lokusta, a który dał zażyć cesarzowi w polewce grzybnej lekarz Ksenofon (w r. 54). W pierwszych latach panowania Nerona A. całą władzę trzymała w swych rękach, biorąc nawet udział w obradach senatu. Ale, gdy z biegiem czasu zaczęły się budzić w Neronie instyn-kta samowładcze, które podniecali towarzysze jego uczt i zabaw: Oton (późniejszy cesarz), Senecyon i in., a nawet po części i nauczyciele jego: Seneka (ob.) i Burrus (ob.), wpływ A. na syna i na rządy zaczął coraz więcej słabnąć. Wszelkie wysiłki jej, aby powrócić do dawnego znaczenia, okazały się bezskuteczne; pogróżk, zaś, ie potrafi zrzucić z tronu tego, kogo nar wprowadziła i że wywyższy Brytanika, prawdo syna cesarskiego, na miejsce syna Aenobarb» , spowodowała całkowity rozbrat między matką i f^uem. Niemniej od matki gwałtowny, a więcej wyuzdany, postanowił ją zgładzić. Gdy próba utopienia iej w zatoce Bai nie udała się, Neron kazał ją w jej własnym pałacu zamordować. Umierająca A., odwodząc cios, wymierzony jej w głowę i wskazując na łono swoje, zawołała: „Tutaj mię bijcie za to, żem takiego potwora nosiła” (r. 59). W miejscu swego urodzenia A. założyła miasto Colonia Agrippina (dzisiejsza Kolonia). Cała historya A. z niezrównaną plastyką opisana w rocznikach (Annales) Tacyta, w ks. XII — XIV. Patrz: Schiller „Geschichte des röm. Kaiserreichs unter der Regierung des Nero” (Berl. 2 wyd. 1880); Lehmann „Claudius und seine Zeit” (Gotha,

1858).

Agtelek, ob. Achtelek.

Agua, wulkan wyrzucający wodę, najwyższy wulkan Ameryki środkowej , przy zachodniem wybrzeżu Guatemali, przy mieście Escuintly. Nazwę swoją ( Volcano de Agua — wulkan wodny) zawdzięcza temu, że *w roku 1541 z jego wierzchołka lunęły ogromne masy wody na Starą Guatemalę i zupełnie ją zniszczyły. Ta katastrofa spowodowaną była prawdopodobnie przerwaniem się ściany zbiornika wód, jaki utworzył się w wulkanie. A. jest to skała trachito-tva, okrążona skałami obsydyanowemi, naokoło zarosła gęstym, pięknym lasem. Wierzchołek jej sięga 4,860 m. (podług Dollfusa ledwie 3,753 m.); stąd biorą początek obfite źródła mineralne i z wodą gorącą. Garcia Pelaer dowodzi, że ten właśnie wulkan dał nazwę miastu Guatemala (indyjsk. TJ-hate-z-mala = wyrzucająca wodę.)

Aguado Aleksander Marya, markiz de las Marismas del Quadalquivir (* 1784—f 1842), pochodził z zamożnej rodziny żydowskiej w Sewilli. Za czasów najścia francuzów, należał do partyi Afrancesados i wstąpił do wojska w r. 1808. Odznaczywszy się w kilku bitwach, szybko awansował; został adjutantem marszałka Soul-t’a i niedługo potem pułkownikiem. Po bitwie pod Baylen i kapitulacyi jenerała Dupont, z 1 pwłkiem ułanów, którym dowodził, przeszedł do Francyi i pozostał w służbie do upadku Cesarstwa. Po wzięciu dymisyi w r. 1815, rzucił się w wir interessów handlowych i, przysporzywszy majątku, otworzył dom bankierski, który, dzięki niezwykłym zdolnościom, wkrótce postawił stopie jednego z pierwszych w Paryżu. Przy negocyacyi pożyczek hiszpańskich z lat 1823, 1828, 1830 i 1831 był bardzo czynny i znaczny w nich brał udział, co doprowadziło go do zrobieni» ogromnej fortuny. Ferdynand VII mianował A. bankierem nadwornym, obdarzył wyżej podanemi tytułami, oddał mu eksploatacyę wielu kopalń i korzystną budowę kanału w Kastylii. A. stale zamieszkiwał w Paryżu, rzadko bywał w Hiszpanii; w r. 1828 otrzymał naturalizacyę francuską, a w r. 1834 wielce się przyczynił do przeprowadzenia pożyczki greckiej. Umierając 1842, pozostawił 60 milionów majątku i duże posiadłości ziemskie, między któremi znany w święcie Chateau Margaux, tudzież cenną bardzo galeryę obrazów, której opis wydał Gavard w 4 tomach

Aguado Dionisio, rodem hiszpan, jedeip-

V.n.-vkli r< dya Powszr.dina ilu»tr

z najsławniejszych wiztuozów na gitarze w początkach bieżącego stulecia. Jego „Szkoła na gitarę”, wydana w Paryżu, dużem cieszyła się powodzeniem w całej Europie, równie jak i kom-pozycye, na ten instrument ułożone.

przyswoił sobie prawie wszystkie. Oprócz gruntownej znajomości języka rodzinnego, posiadał języki: łaciński, grecki, hebrajski i inne wschodnie; dalej włoski, hiszpański portugalski i angielski. Rozczytywał się z namiętnością w dziełach poetów starożytnych, a poeci Racine i Boileau stanowili wyłączne jego towarzystwo. Sam

pisał bardzo piękno wiersze, choć się starannie z tem ukrywał. Ojciec, nakłoniwszy go do poznania dokładnego prawideł wymowy, skierował jego study a i ku filozofii, przedewszy-. stkiem Arystoteleso-' web następnie Karte-Ж'    zyusza, poczem kazał

ma przez rok jeszcze yïjbytà -,щ\ >■ z i \ * ! odczytywać dzieła sta-

rożytnych mówców. Z innych nauk, oddawał się matematycznym i szukał nieraz w czy-

Aguas Calientes: 1) stan Rzeczypospolitej Meksykańskiej, utworzony w roku 1853 z części stanu Zakatekas, graniczy na północ z Zaka-tekas i San Luis Potozi, na zachód i południe z Jalisko, na wschód z Guanajuato i Zaka-teką; ma 6,095 kim. kw. powierzchni z 91,115 (podług zaś innych wskazówek, 140,430) mców.

Wk

Powierzchnia w jednej części jest równą, tworząc płaskowzgórze, wzniesione mniej więcej na 1,600 m., w drugiej górzystą, przeważnie na płnc.-wsck.. gdzie ją przerzynają odrośle pasma gór Sierra j \

Mądre. Gleba, wszędzie prawie urodzajna, wy- g daje zboża i ogrodowizny wysokiej dobroci. Ra zachodzie, gdzie klimat cieplejszy, rosną nawet niektóre drzewa owocowe, właściwe strefie zwrotnikowej. Minerałów, przeciwnie, nie wiele.

Ftç. 1S4. d’Apuesgeau Henryk.

m:i

Główne miaste tej krainy, leżące na wysokości 1,950 m. nad poz. m., zbudowane porządnie, wiele rynków, kościołów, kaplic; mieszkańcy (wr 1880) w liczbie 31,812 zajmują się tkactwem, j taniu dzieła o geometryi lub algebrze, wytchnie-Miasto to kwitło niegdyś pod panowaniem hisz- nia w pracy nad sprawTami. Lecz nadewszystko panów, o czem świadczą jeszcze oddzielne bu- ćwiczył się w tej nauce, której znajomości wy-dynki, wysokiej wartości architektonicznej, np. ra- magał obrany przez niego zawód. Przewertował tusz, więzienie, halle targowe i t. p. Miasto, po- i rozważył dokładnie prawa, oparte na pismach łożone na zbiegu dwóch licznie uczęszczanych prawoznawców rzymskich, konstytucye cesarskie dróg, pośród bogatych ogrodów owocowych, sta- łacińskie i greckie, ordonansy królów francuskich, nowi ważny punkt handlowy dla Ameryki śród- zwyczaje, których źródła doszukiwał się w pra-kowej; tu odbywa się wielki jarmark około AViel- wie lennem i w prawach monarchii francuskiej; kiejnocy. Nazwę zawdzięcza A. licznym cie- starał się nadto poznać prawa i formy, zachowywa-płym źródłom (do 40° R.) w okolicy    ne w innych państwach. Tak przysposobiony, li-

Agua-tuja, miasto w brazylijskiej prowincyi Mi- cząc zaledwie 21 lat wieku, złożył pierwsze próby uas-Geraes; kopalnie złota, mców 8,000.    swoich talentów na urzędzie adwokata królew-

Aguero Bartolome de, (*1531 — -J- 1597), skiego przy sądzie pierwszej instancyi, zwanym lekarz hiszpański, profesor medycyny w Sewilli, Châtelet, a wkrótce potem na urzędzie trzeciego zaznaczył imię swe w historyi gorliwą obroną adwokata generalnego (avocnt général) w parla-zasady, że rany postrzałowe, wbrew powszechne- mencie, na którym to urzędzie odznaczył się tak mu podówczas mniemaniu, nie są zatrute i po- dalece, że ówczesny prezydent o birecie (jprési-winny być leczone przez bezpośrednie złączenie dent à mortier) parlamentu, sławny Dyonizy Ta-brzegów (bez użycia wrzącej oliwy). Przeciwko lon, wyraził się o nim: że „chciałby skończyć tak, twierdzeniu A. powstał Fragoso, w obronie zaś jak ten młody człowiek zaczynał“. W dwanaście jego Magati, najskuteczniej jednak Am. Paré, któ- lat później, na zalecenie pierwszego prezydenta, ry ostatecznie zwalczył    przesąd o zatruciu ran    parlamentu, de Harley’a,    powołany    został przez

postrzałowych. Z dzieł    A. zasługują na wspo-    króla Ludwika XIY-go    na urząd    prokuratora

ranienie: „Avisos de chirurgia“, Sevilla 1584; „Te- generalnego. Sprawował go aż do roku 1717, soro de verdadera cirujia y via particular contra w którym, nazajutrz po śmierci ówczesnego kania comun.“, Hisp. 1604.    clerza, Voisin’a, regent, książę Orleański, zamia-

Aguesseau Henry к Franciszek d’(* w Li-    nował go    na ten    wysoki urząd    i sam mu to

moges 1668 — f 1751 r.), jeden z najznako- oznajmił. W roku następnym jednak, z powodu mitszych prawników i mówców we Francyi, zara-    opozycyi swojej przeciw    systemowi    Lawa (ob.),

zem dostojnik sądowy i    państwowy najwyższych    popadł w niełaskę; regent kazał    mu zwrócić

zalet, pochodził z rodziny szlacheckiej dawnej,    pieczęcie i    udać się do majątku swego Fresnes,

odznaczającej się połoźonemi w kraju zasługami.    W r. 1720    kazano    mu powrócić    stamtąd i bez

mu

Jego nauczycielem był wyłącznie prawie jego oj- jego żądania oddano mu pieczęcie; zostały ciec, Henryk d’Aguesseau, wysoki także dygni- one odjętemi powtórnie w r. 1722. Oddawszy tarz państwowy. W częstych podróżach, które je, udał się znowu do Fresnes, skąd powołany odbywał z ojcem w towarzystwie ludzi uczonych,    został raz    jeszcze    w r. 1727 i    objął znaczną

znalazł sposobność oświecenia swego umysłu i część czynności sprawowanych poprzednio, lecz powziął gorąie zamiłowanie nauk, które też pieczęcie oddane mu zostały napowrót dopiero

w г. 1737. "W owych czasach przymusowego po- niedościgłym, gdyby go nie był ziścił pod każdym bytu we Fresnes, oddawał się studyowaniu ksiąg względem sam autor tych znamienitych przemó-świętych, redagowaniu poglądów swoich w przed- wień—w troskliwości o należyte ukształceuie in-miotach prawodawstwa, ćwiczeniu dzieci w sztu- dywiduów, któreby stanowi sądowemu poświęcić kach pięknych i nauce prawa; ułożył też dla nich sie chciały, napisał (z pierwotnem przeznaczeniem doskonały plan nauk. Matematyka, fizyka, poe- dla starszego swojego syna) pięć instrukcyj, obej-zya, rolnictwo, były przytem upodobanemi przed- mujących w sobie: 1) plan ogólny nauk. w szcze miotami jego zajęć. Ludzie, odznaczający się gólności religii i prawa; 2) plan nauki historyi, wr sztukach pięknych i naukach, garnęli się w tym 3) plan nauki literatury; 4) wskazówki o nauce czasie do obcowania z nim i korzystania z jego i ćwiczeniach, zdolnych przysposobić do sprawo-światła, a sposób życia, jaki prowadził, tak im wania urzędu adwokatu królewskiego; 5) o nauce wydał się usposobieniom jego odpowiednim, że prawa kościelnego. Dzieła jego obejmują w so* mogli mniemać, iż nie znał nigdy innego. Sam bie, prócz tego, znaczną ilość aktów oskarżeń (ré-mówił, że tym przedmiotom oddawał się z upo- qiiisitoires) i mów w rozmaitych przedmiotach, dobania, a sprawom. publicznym jedynie z obo- tudzież głosów (plaidoyers), jakie przedstawiał wiązku. Gdy jednak wrócił do tych spraw na- w sprawach cywilnych, jako adwokat królewski nowo, nie dostrzeżono, że przestał myśleć o nich i przedstawień do parlamentu (irequêtes), wnoszo-od lat kilku. Oddał się im natychmiast z czyn- nych w charakterze prokuratora generalnego; da« nością niezmordowaną, którą zdrowie, zachowane lej kilka memoryałów, po większej części prawa przez życie umiarkowane i dalekie od wszelkich lennego i rozciągłości władzy królewskiej doty-nadużyć, dozwoliło mu podejmować do najpóźniej- czących (może z pomiędzy nich być zajmującym szego wieku. To też dopiero w r. 1750, w dniu, i dla czytelników dzisiejszych memoryał w kwe-w którym skończył lat 82 wieku, po zajmowaniu styi: czy kardynał podlega jurysdykcyi władzy urzędu kanclerskiego przez lat blisko trzydzieści królewskiej, a właściwie władzy sądowej kraju, cztery, przyciśnięty dolegliwościami dotkliwemi, w którym przebywa). Do prac, które wyszły z pod złożył tę godność, której zaszczyty król dozwolił pióra A., a przedsięwzięte były nie w charakte-mu zachować do śmierci, naznaczywszy mu pen- rze urzędowym, należą: „Rozprawa o prawie pu-syę 100,000 liwrów. Korzystał z niej jednak nie- blicznem“ („Essai d’une institution au droit pu-długo, w dniu bowiem 2 lutego 1751 r. zakoń- i blic“ ), „Uwagi o dysertacyi p. de Valincourt: czył życie i pochowany został, zgodnie z żąda- I o naśladowaniu w stosunku do tragedyi“, „Roz-niem swojem, obok zwłok żony, z demu Anny prawa (Essai) o stanie osób“ i „Dysertacya Lefèvre d’Ormesson, zmarłej jeszcze w r. 1735, o błędzie co do prawa“. Te dwie ostatnie szcze-na cmentarzu w Auteuil, gdzie oboje mają po- gólniej, na odczytanie i zagłębienie przez dzisiej-mniki z napisami łacińskiemi, z których napis szego nawet prawnika, ze wszech miar zasługują, żony A. sam ułożył. Publicznym kosztem wznie- Wszystkie te dzieła kanclerza A. "wyszły w Pasiony mu został w 1810 r. pomnik przed Pałacem sprawiedl. w Paryżu. Był to tłómacz praw najświatlejszy, urzędnik w ich przestrzeganiu naj- w r. czujniejszy i prawodawca mądrości pełen. W tym ostatnim charakterze, założył był sobie za cel ujednostajnienie zupełne praw dawnych, bez nadwerężenia ich istoty, w trzech mianowicie kierunkach: co do kwestyj prawnych, co do formy postępowania sądowego i porządku w sądach. Or-donanse królewskie o darowiznach, testamentach i substytucyach, o dowodzeniu fałszu, wywoływaniach przed sąd inny, ewokacyach (ob.) i naznaczeniu sądu; dalej urządzenie rady królewskiej, złączenie niektórych okręgów sądowych, dla zmniejszenia stopni jurysdykcyj—były głównemi dziełami prawodawczemi, które inieyatywa jego wywołała i które, po zasiągnięciu zdań naj bieglej szych prawników i urzędników sądowych pierwszorzędnych, sam wypracował. Sławnemi są jego przemówienia na otwarcie parlamentu i mowy, które, jako prokurator generalny, miewał w terminach św.

ryżu w latach 1756 — 1789 iw r. 1819, staraniem Pardessus, każde w 13 tomach, i wreszcie 1865, nakładem E. Falconneta, w dwóch wielkich tomach. Bardzo dokładnem, poprzedzo-nem wstępem, mowami pochwalnemi, wypowie-dzianemi na cześć autora, oraz jego życiorysem, jest oprócz tych wydanie, dokonane w Iverdun w latach 1763 — 1771, w 24 tomach. O dziełach tych wyraził się jeden z mówców powyżej wzmiankowanych, że mają tylko jednę wadę, iż się w nich nie znajdzie żadnego stopniowania, że nie ma części mniej lub więcej doskonałych, lecz że wszystkie są zarówno piękne i podniosłe. To pewna, że czytelnik, nawet nie specyalista prawny, znajdzie w nich wiele jasnych i zajmujących przedstawień procesów ważnych, a prawnik, zwłaszcza kształcący się na adwokata — wzory wymowy sądowej, w których się łączy świetność stylu z gruntownym, logicznym a treściwym rozbiorem każdego omawianego przedmiotu i wszelkich najzawilszych, dziś nawet jeszcze pojawiających się kwestyj prawnych. Wyszły prócz tego w roku 1814-ym listy kanclerza („Lettres médités du Ch. d’ Ag.“) Dzieł zas następnych przedmiotem jest życie lub działalność d’A: Thomas „Eloge de d’Aguesseau“ 1860; Bouillée „Histoire de la vie et des oeuvres du chanc. àg.w, Paris 1819; Oscar de la Vallée „Le duc d’Gr-

Marcina i około Wielkiejnocy, dla zwrócenia uwagi sądu na wysokie jego zadania i usterki, jakich w spełnianiu tychże sędziowie unikać powinni (tak nazwanych Mercuriales). Nie poprzestając na skreśleniu w nich ideału cnót i przymiotów, jakiemi jaśnieć powinien urzędnik sądowy — ideału tak podniosłego, że mógłby zdawać się

pisarzów z XIV, XV i XVI w. A. pisuje też i poezye językiem archaicznym, ale ogłosił ich mało.

A. Pol.

leans et le Chane. (ГAg.“, Paryż I860; Monnier „Le chancellier d’Aguesseau“, 1864; Sainte-Beuve ,,Causeries du Lundi III“.    f’-J-

Aguilar Gaspar de’, dramaturg hiszpański z pierwszej połowy w. XVII, napisał 9 komedyj oraz wiele drobniejszych utworów, między które-mi zasługuje na wzmiankę wiersz na wypędzenie Maurów z Hiszpanii, drukowany w r. 1610. Ko-medye jego, lubo nie należą do najświetniejszych, mają wiele zalet: szczęśliwie pomyślane sytuacye i powikłania, subtelną charakterystykę i pewną wytworność stylu. Do celniejszych należą: ,Ku-piec-amant“ („El mercader amante“) i „Szlachetna zemsta“ („Yenganza honrosa“),

Aguilar Grace (* 1816 — -j* 1847), autorka angielska, była córką kupca żydowskiego, którego przodkowie przenieśli się z Hiszpanii do Anglii. Pierwszem dziełem A. był zbiór poezyj p. t. „The magic wreath“ (1832), który doznał niezwykłego powodzenia (wyd. 36-te w r. 1881). Inne jej dzieła cieszyły się także wielką poczytnością, jak np. „Home influence“ i „The mothers recompense“, zbiory opowieści, dotykające wychowania domowego i miłości macierzyńskiej. Znalazły one wzięcie w zakładach naukowych i wyższych warstwach społecznych, gdyż autorka wszędzie opierała się na gruncie etyki chrześciańskiej. Pomimo to była wierną izraelitką i w innych pismach stawała w obronie swoich współwyznawców, jak np. w „The spirit of Judaism“, „Women of Israel“ (1845), „The Jewish faith“ (1847). A. umarła we Frankfurcie nad M., w drodze do Schwalbach, gdzie spodziewała się znaleźć pokrzepienie wątłego zdrowia. Zbiorowe wydanie jej pism wyszło w 8 tomach w Londynie (1861).

Aguilera Sebastyan de, znakomity kompozytor hiszpański i organista katedry w Saragossie, żyjący w początkach XVII w.; wsławił się skomponowaniem wielu „Magnificat’' w ośmiu tonacyach kościelnych, na 4, 5, 6 i 8 głosów, wydanych w 1618 r.

Aguilera Ventura Ruiz (* w Salamance 1820 roku — -{-1881 roku), poeta hiszpański. Sposobił się na lekarza, następnie przesiedlił się do Madrytu i przez długi czas był dziennikarzem, jako stronnik t. zw. progresistów; ostatnio zajmował posadę dyrektora muzeum archeologicznego. Sławę poetycką zjednały mu „Cantares“, „Ecos nationales“ i wreszcie „Elegias“, które zostały nawet przełożone na różne języki europejskie. Mniejsze miały powodzenie jego „Satyras“ i nowele; w r. 1872 wydał zbiorek pieśni p. t. „Legenda de Noche Buena“. W ogóle poezye A. odznaczają się gorącym patryotyzmem, podniosłym nastrojem i subtelnym artyzmem. ZbiorowTe wydanie pism jego wyszło w r. 1873 w Madrycie; poezye wybrane tamże w r. 1880, w „Biblioteca universal“.

Aguilö y Puster Maryan (* 1825), współczesny bibliograf i patryota kataloński, rodem z wyspy Majorki, obecnie bibliotekarz w Barcelonie. Wydał: „Bibliografia catalana”, katalog druków od r. 1474, i „Biblioteca catalana”, zbiór

Agujari (lub Ajugari) Lukrecya, z przydomkiem „la Bastardella” (* około 1755 r. w Ferra-rze — j- 1783 r. w Parmie), jedna z najznakomitszych śpiewaczek zeszłego stulecia, a możo i wszystkich czasów. Poślubiwszy kompozytora Colla, udała się z nim do Londynu, gdzie jej płacono po 100 gwinei za występ, mimo że zwykle śpiewała tylko dwie arye i wyłącznie utwory swego męża. Jeśli możemy dać wiarę słowom tak wielkich powag muzycznych, jak Burney i Sacchi-ni, A., oprócz zadziwiającej techniki, posiadała głos prześliczny i fenomenalną skalę, rozciągającą się od wielkiego Ъ aż do g tezykreślnego! Jeżeli to jest prawda, w takim razie A. mogła śpiewać tak dobrze barytonem, tenorem, altem, jak i wysokim sopranem.

Agustin Antonio (* 1517 — j- 1586), ksiądz hiszpański, ostatnio arcybiskup w Tarragonie, wielki znawca prawa, numizmatyki i starożytności rzymskich. Naj cenni ej szem jego dziełem jest: „Dialogos de medallas, iscriciones y otras anti-guedades“ (Tarr. 1575 i 1587), tłom a czone na język włoski (Roma 1592, 1600 i później), oraz na łaciński (Antv. 1617, 1653). Z innych prac jego ważniejsze są: „Epitome juris pontifici veteris“; „Emendationum et opinionum juris civilis libid VI“ i t. d. Zbiorowe wyd. pism jego wyszło w 8 foliantach (Lucca 1765 — 1774).

Aguty (Dasyprocta aguti, Wagn.), zwierzę ssące z rzędu szczurowatych (Glires), mieszkające w Ameryce południowej międzyzwrotnikowej, w okolicach lesistych (Gujana i Brazylia). Na pierwszy rzut oka przypomina nieco trzodę chlewną; posiada nogi wysokie, przednie 5-cio, tylne

3-y palcowe, pazury podobne do małych kopytek, dlatego też należy do rodziny kopytkowatych (Subungulata). Głowę ma z boków ścieśnioną, pyszczek ostro zakończony, uszy stojące, krótkie, ogon krótki, pieńkowato ucięty. Futro ma gęste, gładkie, lśniące, brunatne, z czerwonawym odcieniem, na dolnej powierzchni ciała żółtawe. Długość ciała 40 cm., długość ogona 1,5 cm. Mięso ma jadalne i z tego powodu jest tępiony przea człowieka.    A-ś-

Agyrtes, nazwa wędrownych wróżbitów w starożytności, którzy za pewną opłatą, wróżąc roz-maitemi sposobami, często też wyłudzali datki pieniężne na ofiary, składane obcym bóstwom. Obwozili oni ich posągi i odprawiali nabożeństwa, zachowując się przytem tak ekscentrycznie, ii Rzymianie wyznaczyli im dla tych praktyk pewne tylko dnie. Cicero „De legibus“, II, 16.

Ahacel Mateusz (* 1779—-{-1845), pisarz i patryota słowieński, od r. 1807 profesor matematyki, nauk przyrodniezveh i gospodarstwa przy liceum w Celowcu (Klagenfurcie). Prowadząc, niezależnie od profesury, znaczne gospodarstwo, był bardzo czynnym członkiem różnych stowarzyszeń rolniczych, redagował „Blätter für Landwirth-schaft und Industrie” i w ogóle przykładał się

I. A.

Ahalot,

wego.

swera

gorliwie do podniesienia rolnictwa krajowego, zachęcając słowieńców chorutańskich przykładem i wskazówkami do racyonalniejszego chowu bydła, leśnictwa, pszczelnictwa i uprawy roli. Oprócz tego w swoim majątku założył stacyę meteorologiczną (1813) i prowadził w niej skrupulatne obserwacye. Do podźwignięcia języka i literatury ojczystej A. przykładał się także: kupował i rozpowszechniał między współziomkami książki sło-wieńskie i wspólnie ze Slomszkiem założył w Ce-lowcu stowarzyszenie literackie, do którego należało wielu patryotów słowieńskich. Sam A. po słowieńsku pisał mało. W r. 1833 wydał zbiorek pieśni, który następnie wyszedł jeszcze dwa razy (1838 i 185^) powiększony i z dodatkiem niektórych melodyj. Dlatego też przez długi czas używano go w szkołach chorutańskich, jako śpiewnika.

Ahad, (właściwie Sejid-Abdul-Ahad-H a n - B e h a d y r), obecny emir Buchary (* 1858): jest on najstarszym synem Muzaffara chana, znanego z wojny z rosyanami w r. 1868, po którym wstąpił na tron w r. 1885. Wychowanie, wraz z bratem swoim Sejidem Mansurem, pobierał w petersburskim korpusie paziów. Poznawszy podczas koronacyi Cesarza Aleksandra III w Moskwie w r. 1883 moc i polityczne znacże-nie Rosyi, prowadzi od wstąpienia swego na tron politykę przyjazną Rosyi, nie zważając na podszepty ze strony Anglików, którym szczególnie nie podobało się otwarcie drogi zakaspijskiej, prowadzącej do Buchary, o którą usilnie starał się właśnie A., uważając ją za korzystną dla handlu bucharskiego.

Ahadza, nazwa indyjska pewnej odmiany Morwy białej (Morus alba L.).

Ahala, mityczna postać indyjska, żona Gau-tamy; występuje też jako nimfa.    T 11

Ahalja-Bai, księżniczka indyjskich Marattów, z domu Holkarów (* 1725 fi795 r.k Była małżonką Kundi Rao Holkara, syna założyciela tej dynastyi. Po śmierci męża i syna Mali Rao, objęła sama władzę w r. 1765. Zacnemi przymiotami zdobyła sobie miłość i cześć swoich podwładnych i książąt ośc;ennych. Wkrótce po wstąpieniu na tron, wybrała Tukadżi Holkara na dowódcę wojsk, i dała mu udział we władzy najwyższej. Panowanie jej (trwało lat 30) było epoką pokoju i dobrobytu dla ludności. A. założyła m. Indor, oraz liczne, a piękne gmachy w tem-że Indor, oraz w Benares, Gai, Kedarnat i t. d. Wznosiła też twierdze. (Loke Nath Ghose: „Hist. ot the Ind. Rajahs etc.“ 1879).

nazwa hebrajska drzewa Aloeso-

J. A.

Ahar, miasteczko w Persyi, w prowincyi Ader-bajdżan,nad rzeką Ahar-Tszai, o 18 mil na północo-wschód od Taurysu. Miasteczko tojeat otoczone murem i zdobi go piękny meczet, gdzie spoczywają zwłoki jednego ze świętych mahometańskicli. Klimat tu chłodny, lecz okolice bardzo urodzajne.

Ahar, miasteczko w Tndostanie, w prezyden-cyi Bengalskiej, о 22 mil na południo-wschód od Delhia, a o % m. od prawego brzegu Gangesu.

Ahar-Czaj, rzeka w Persyi, biorąca swój początek w górach na północ od Taurysu, płynie ku wschodowi, następnie ku północy, i po przebiegu mil 40, wpada do Araksu, o 22 mil od morza Kaspijskjego. Z jej dopływów największym jest Kara-Su.

Ahasvérus, ob. Żyd Tułacz.

Ahaswer, Ahasvérus, biblijna nazwa kilku królów perskich i medyjskich. O jednym z nich znajdujemy wzmiankę w księdze Daniela (9, 1), jako o ojcu króla medyjskiego, Daryusza, (zapewne II), a więc Artaxerxesie I (465—425). O innym A. mówi prorok Ezra (4, 6). Król ten, na skutek oszczerstw ze strony samarytan, miał wydać rozkaz wstrzymania robót około odbudowania murów Jerozolimy, miasta i świątyni. Według bliższych podań, panował on pomiędzy Cyrusem a Da-ryuszem Histaspem, skąd najprawdopodobniejszem jest, że był to Kambizes, który sprawował rządy od 529 do 522 przed Chr. O trzecim wreszcie rozpisuje się księga Estery. Miał on w trzecim roku panowania swego wydać ucztę dla dygnitarzy państwowych i za nieposłuszeństwo skazać na śmierć królewską małżonkę swą, imieniem Waszti. Ożenił się następnie z Esterą, kobietą żydowskiego pochodzenia, która odebrała wychowanie w domu wuja swego, Mordechaja. Dzięki wpływowi dwojga tych ludzi, Ahaswer odwołał wydany przez siebie rozkaz zagłady przeciwka wszystkim żydom i dotknął karą śmierci przez powieszenie Hamana i jego synów, głównych nieprzyjaciół tego plemienia. Mordechaj zaś, za zasługi dla dobra państwa położone, podniesiony został do najwyższych godności. Wnosząc z charakteru króla tego, według opisu w księdze Estery, historycy uważają go za Kserksesa, który panował w iatach pomiędzy 486—465 przed Chr. Podług Talmudu: Cyrus, Ahaswer (Xerxes) i Da-ryusz—to trzej królowie perscy, medyjskiego pochodzenia. Toż samo źródło przedstawia Aha--Xerxesa, jako władcę pod wTzględem umysłowym ograniczonego, okrutnego i nader zmiennego sposobu myślenia.    Ad J- c

Ahawa, rzeka, nad brzegiem której Ezdrasz zgromadził Izraelitów, wracających z niewoli (I Esdr. 8. 15). Rzeką tą jest prawdopodobnie Diava, albo Adiava, w Assyryi. W pobliżu obozowiska Izraelitów znajdowało się miasto Ahawa. Ahenobarbus, ob. D o m i c y a n.

Ahiasz, prorok, rodem z Siło, żył za czasów Salomona. Jeroboamowi przepowiedział rozpa-dnięcie królestwa Dawidowego, i że on posiędzie dziesięć pokoleń. Na starość zaniewidział, poznał jednak żonę Jeroboama i przepowiedział jej śmierć syna, co, równie jak i pierwsza przepowiednia, zupełnie się sprawdziło.

Ahimelech, ob. Achimelek.

Ahitofel, dziad Bethsabei, żony króla Dawida. Zrazu był królewskim doradcą, lecz następnie przyłączył się do buntu Absalona, głównie podżegając tego ostatniego przeciw ojcu

one

Ahlefeldt, hrabina von, pianistka znakomita, i wszechstronnie wykształcona kompozytorka z końca 18 stulecia. Jej balet operowy „Telemak i Ka-lipso”, wystawiony w Lipsku 1794 r., olbrzymiem cieszył się powodzeniem.

Ahlen, miasto w prowincyi nadreńskiego okręgu Münster, nad rzeką Wer<są i drogą żel. (Ham.-Bielefeld), posiada trzy kościoły i mieszkańców, przeważnie katolików, do 4,000. Dość przemysłowa, prowadzi handel owocami, olejem, lnem, i bydłem.

Ahlgren Ernest, pseudonim pani Benedict-eon, z domu Bruzelius (* 1850—-j-1888 r.), powieściopisarki szwedzkiej. Wydała ona w r. 1884 chórów w operze włoskiej, w 1854 organistą przy zbiór opowieści p. t. „Trän Skäne“, następnie kościele Jadwigi-Eleonory, nakoniec od 1854—56

Gdy jednak spostrzegł, iż partya Absalona poczyna się chwiać, wtedy we własnym domu odebrał sobie życie przez powieszenie.

Ahlbeck, na wyspie Uzedom, (morze Bałtyckie) kąpiele morskie, odległe o 1 godzinę drogi od Swinemünde. Zakład kąpielowy od kilku lat szybko się podnosi, frekwencya do 2,500 osób. Pora kąpielowa od połowy Czerwca do końca Września. Pobyt tani.    Dr.a. p.

Ahle Jan .Rudolf (* 24 grud. 1625 roku w Mühlhausen—*j- 1673 r.), głośny w swoim czasie organista i kompozytor muzyczny, powszechnie uważany za twórcę tak zwanej „Aryi religijnej”. Napisał 120 takich aryj, całkowicie utrzymanych w nowych (nie zaś kościelnych) tonacyach, oraz kilka dzieł teoretycznych, np. „O śpiewie i sztuce śpiewania“.

Ahlefeld Karolina Zofia Lud. (* 1781— ■{■ 1849 r.), z domu Seebach, romansopisarka niemiecka, wystąpiła na polu literackiem, mając lat 16, z romansem „Liebe und Trennung” (1797). Młodzieńcze jej utwory przychylnie oceniał Goethe i rokowai ich autorce wielką przyszłość. Li-czne jej romanse nie ziściły wprawdzie oczekiwań Goethego, dla braku twórczej fantazyi, odznaczały się przecież żywem przedstawieniem rzeczy i miały znaczne powodzenie. Ważniejsze z nich są: „Maria Müller“ (1799), „Die Stiefsöhne“ (1805), „Erna“ (1820), „Felicitas“ (1825), „Hedwig, Königin von Polen“ (1831), i wreszcie ostatni „Der Stab der Pflicht“ (1832). Wszystkie obracają się w sferze uczuciowej; wiele z nich ogłaszała pod pseudonimem Elizy Selbig, którego używała po rozwiedzeniu się z mężem, utrzymując się ze skromnych dochodów literackich.

Ahlfeld Jan Fryderyk (* 1810—-{TS84 r.), kaznodzieja luterański w Hali i w Lipsku, bardzo ceniony dla szlachetnego i jędrnego stylu, wolnego od wszelkich upiększeń retorycznych. Wszystkie jego prace kaznodziejskie były wielokrotnie drukowane, a ważniejsze z nich są: „Bausteine zum Aufbau der Gemeinde“ (wyd. IV, Lipsk 1862, 6 tom.); „Katechismuspredigten“ (wyd. III, Halle, 1859, 3 torn.); „Das Leben im Lichte des Wortes Gottes“ (wyd. VI, Lipsk 1879, 2 t.). Oprócz tego A. układał opowieści dla ludu, które także wielokrotnie były drukowane.

kilka innych utworów beletrystycznych, w których okazała wiele talentu, powagi myśli, daru spostrzegawczego i oryginalnego traktowania przedmiotu. Pomiędzy temi utworami najwięcej uznania pozyskała nowela szerszych rozmiarów p. i. „Pengar“ (Pieniądz) i romans „Pani Maryanna“ Ahlich (J.), przyrodnik szwedzki. Wydał „Den Svenske Lust-Orte och Tra-garden eller Hortus suecicus bulborum, florum, olerum, arborumque frugiferorum generibus instructus” (Stockholm, 1722. in B-о.).    -1A-

Ahlmann Mikołaj (* 1809), deputowany duński na sejmach niemieckich. W roku 1866, wraz z 47 innymi wysłańcami półn. Szlezwlgu, udał się do Berlina, żeby podać królowi pruskiemu adres, opatrzony 17,000 podpisów, z prośbą o zarządzenie głosowania, wedle warunków pokoju praskiego; deputacya, której naczelnikiem obranym był A., nie otrzymała audyencyi. W roku 1869 przywiózł adres, opatrzony 27,000 podpisów, również bez skutku. Od r. 1867 A. obierany na posła do sejmu państwa, bronił interesów duńskiej ludności półn. Szlezwigu, i żądał wciąż powszechnego głosowania. Był również obieranym na posła do sejmu pruskiego; atoli jego mandat był każdorazowo unieważnianym, gdyż A. nie chciał przysięgać bez zastrzeżeń na konstytucyę pruską. W r. 1875, uchyliwszy się od czynności politycznych, oddalił się do królestwa Duńskiego, Ahlström O lof (* 1756—f 1835), kompozytor szwedzki. Pełnił równocześnie obowiązki: nadwornego płatnika, organisty, pianisty, i nauczyciela muzyki dworu sztokholmskiego. Jako kompozytor narodowy, A niemałą cieszy się sławą na całym półwyspie skandynawskim. Jego pieśni stały się własnością ludu wiejskiego; wiele z nich Jenny Lind spopularyzowała w całym świecie muzykalnym. Oprócz pieśni, pisał kwartety smyczkowe, wysoko w swoim czasie cenione przez znawców. Najważniejszą wszakże pracą A„ jaką przysłużył się swrej literaturze ojczystej, było dokładne zebranie wszystkich improwizacyj muzycznych i pieśni słynnego śpiewmka i poety szwedzkiego,

K. M. Bellmanna, (który ich nigdy nie spisywał), oraz wydawnictwo takowych w układzie na fortepian. Gdyby nie A., natchnione dzieła Bellmanna niechybnie byłyby stracone dla muzycznej literatury skandynawskiej.    A-PoL

Ahlström Jan Niclas (*5 czerwca 1805 r. w Wisby na wyspie Gottland—-j-14 maja 1857 r.), kompozytor szwedzki. W młodości pracowrał w warsztacie swego ojca, tokarza, dopóki wrodzone zamiłowanie do muzyki nie zmusiło go do opuszczenia domu rodzicielskiego i kształcenia się w ulubionej sztuce. Po złożeniu egzaminu w akademii muzycznej w Carlskronie, został dyrektorem nowo założonego teatru „Nya Theatern“ w Sztokholmie (1842 r.), następnie od 1845—47 był nauczycielem uczniów teatru królewskiego, 1847—49 dyrektorem lejbgwardyi, a zarazem dyrektorem orkiestry teatru francuskiego, 1849 dyrektorem

dawniejszej. Większość jego prac stanowią cenne wydania pisarzów arabsldch: „Kaside Chalef-el-Ahmars“ (Greifs, 1859), „Elfachri Geschichte der islamitischen Reiche vom Anfang bis zum Ende des Khalifats“ (Gotha, 1860), „Diwan des Abu-Nowas“ (Greifs, 1861), „The Divans of the six ancient arabie poets“ (Lond. 1870), „Anonyme arabische Chronik“ ( Leipz. 1883). Z prac samo-na- dzielnych ogłosił: „Ueber Poesie und Poetik der Araber“ (Gotha, 1856); „Verzeichniss arabischer Handschriften der königl. Bibliothek zu Berlin aus den Gebieten der Poesie, schönen Litteratur, Litteraturgeschichte und Biographie“ (1871); „Bemerkungen über Echtheit der alten arabischen Gedichte“ (1872). Od lat kilku wydaje katalogi rękopisów arabskich, znajdujących się w bibliotece berlińskiej.

dyrektorem „Ladugardstheater”. Umarł w nędzy. Z licznych jego kompozycyj, znane są opery:,, Alfred Wielki” i „Abu Hassan”, 6 kwartetów smyczkowych, kilka sonat na fortepian, skrzypce, altówkę i wiolonczelę, oraz bardzo wiele pieśni ludowych, wybornie opracowanych.    A- PoK

Ahîquist August Engelbert (* 1826), znakomity lingwista fiński, studya uniwersyteckie ukończył w Helsingforsie i, poświęciwszy się ukowemu zbadaniu języków plemienia fińskiego, podróżował po północnej Rosyi i zachodniej Sy-beryi. Sprawozdanie z tych długich (1853-58) i uciążliwych podróży ogłosił w języku fińskim p. t. „Muistelniia matkoilta Wenäjällä ruosina 1853— 1858“ (Heising. 1860). Na podstawie uzbieranych materyałów napisał: „Wotiskgrammatik” (Hels. 1855) i „Versuch einer mokscha-mordwinischen Grammatik” (Petersb. 1862). W r. 1862 został profesorem języka i literatury fińskiej przy uniwersytecie helsingforskim. W r. 1871 ogłosił „De vestfinska spräkens kultur-ord” (toż samo po niemiecku wyszło ter der westfinnischen Sprachen”); w roku 1880 „Ueber die Sprache der Nordostjaken”. Nadto założył „Zeitschrift für finnische Sprachforschung und Litteratur”. Z tą działalnością naukowo-lingwistyczną, A. łączy drugą, patryotyczno-lite-racką, zmierzającą do wywalczenia językowi ojczystemu stanowiska języka literackiego i panującego w Finlandyi, zamiast szwedzkiego. W tym celu jeszcze w r. 1847, przy pomocy kilku innych młodych patryotów, założył czasopismo „Suome-tar“ i umieszczał w niem liczne artykuły, podpisując je pseudonimem Oskaner; przekładał jęz. fiński obcych poetów, najwięcej Schillera i sam pisywał poezye, między któremi zbiorek p. t. „Säkeniä“ miał największe powodzenie i doczekał się czterech wydań (1881 wydał studyum o Eliaszu Lönnrocie, jednym z wybitniejszych lingwistów i patryotów fińskich starszej nieco generacyi, zmarłym w tymże roku.

na-

Ahmed hen Tulun f* 835 — f 884), założyciel dynastyi Tulunidów w Egipcie. Był najprzód miestnikiem, ale gdy w kalifacie Abassydów wynikła wojna domowa, ogłosił się niezależnym w r. 1875 p. t. .Die Kulturwör- władcą w r. 870. Podbojami rozszerzył swe państwo aż do Eufratu i południowej Nubii. Ród jego panował do r. 904.

Ahmed hen Ahan hen Said el Andalusi, (f 944), autor słownika p. t. „Al alamu fil lugati“ (Światłość w języku).

-f* 1830), filolog, nauczyciel, a ostatnio profesor przy uniwersytecie w Gryfii. Jako filolog, zajmował się głównie poezyą grecką i wydał w tej ma-teryi kilka prac: „Zur Erklärung der Idyllen des Theokrit ‘ 1792; „Bemerkungen über einige Stellen griech. Dichter”, 1798 — 1807). Najwięcej wszakże dał się poznać przekładami różnych poetów nowożytnych i greckich, a zwłaszcza Osyana (Lipsk, 1811, 3 tomy; ostatnie wyd. tamże 1839).

Ahlwardt Teodor Wilhelm (* 1828), syn poprzedniego, poważny semitolog niemiecki, ur. w Gryfii, studya uniwersyteckie odbywał dzinnem mieście i w Getyndze, poczem lat kilka strawił na studyowaniu rękopisów arabskich w Gotha i Paryżu. W r. 1857 otrzymał posadę w bibliotece uniwersyteckiej w Gryfii, a w 1861 został profesorem języków wschodnich przy wszechnicy tamże. Obecnie mieszka stale w Berlinie dla korzystania z tamecznych zbiorów bibliotecznych. A. uchodzi za pierwszorzędną powagę w dziedzinie języka i literatury arabskiej, zwłaszcza

Ahmed-Śzach-Ahdali (Durani), (*1724—f 1773), założyciel państwa Afganów czyli Duranów, syn Seman-Hana, pochodził z afgańskiego plemienia Abdali. Za panowania perskiego Nadir-Szacha otrzymał od niego urząd asaberdara i towarzyszył mu we wszystkich wyprawach wojennych; po na zamordowaniu zaś jego w r. 1747, ogłosił się i w Kandaharze władcą, przybierając tytuł Duri-duran (Dor Doran), czyli „perła nad perłami”; wtedy kazał też nazywać rodzime swe plemię W r. 1884 Abdalów Duranami. Wkrótce, od r. 1748, rozpoczął szereg podbojów; zdobył Gaznę, Kabul, Dźe-lalabad, obsadził Lahorę, kusił się o miasto Delhi. Pobity w Sirhind, cofnął się za rzekę In-Ahlwardt Chrystyan Wilhelm (* 1760— dus, lecz po śmierci wielkiego mogoła Mohammed

Szacha, zdobył powtórnie Lahorę, i zmusił namiestnika Pendżabu do opłacania daniny. W 1749— 1750 podbił Herat, Niszapur, Chorazan, i Sedźe-stan; przerażony mogoł Ahmed odstąpił mu całą krainę aż do Sirhind włącznie. W r. 1752 A. przyłączył jeszcze Kaszmir do państwa swojego, lecz w latach 1754—1759 musiał staczać zacięte boje z Gazi-ed-dinem, wezyrem nowego mogoła, Alemgira II; utrzymał jednak podboje i zdobył m. Delhi. W r. 1759 atakowali namiestników jego Mahrattowie, lecz ponieśli okropną porażkę w ro- d. 6 stycznia 1761 r. pod Paniput. Zleciwszy obronę granic synowi swemu, Timurowi, A. wrócił do Afganistanu i przez resztę życia zajmował się tylko wewnętrznemi sprawami rozległego państwa swojego, które się rozciągało od rzeki Syr-Daryi do odnogi Perskiej i oceanu, od Chorazanu do rzek Setledż i Indus. (Elphinstone: „Hist. of. India* 1874, Wheeler: „Hist. of. India“ 1880).

Ahmed Kemalpaszasade, Mufti (f 1534). Syn bogatego baszy z czasów Mohameda LT. Po

święciwszy się prawodawstwu, słuchał w Adrya-nopolu wykładów takich uczonych, jak Lut fi, Kastellani, Chatibsade i Muaarifsade. Dzięki wybitnym zdolnościom i szerokiej wiedzy, został profesorem najprzód w szkole wyższej Ali-bega, a następnie z rozkazu sułtana Bajezydall w szkole Taszlik w Adryanopolu. Wkrótce jednak, obdarzony zupełną swobodą, użył jej na pisanie dzieł prawnych, historycznych i poetyckich. Za Selima zajmował wysokie stanowiska i odbył z sułtanem wyprawę egipską, podczas której tłómaczył dzieło, historyczne Emira Dżemaieddina Tagriberdi p. t. ,,Świetne gwiazdy królów Egiptu i Kairu“. Z dzieła tego sułtan czerpał wiadomości o kraju, który miał podbić. Obok 300 rozpraw naukowych, pisał A. na wzór Bostanu i Gulistanu Sadiego (ob.) dzieło historyczne p. t. „Nigaristan“ t. j. „Sala obrazów“ perska. Za Sulejmana, przy którym zajmował, jako prawnik, najwyższą godność Muftiego, napisał Historyę Turcyi, obejmującą dzieje Sulejmana aż do zdobycia Budy po bitwie pod Mohaczem. Arcydziełem poety-ckiem A. jest „Historya o Jussufie i Zulejce“, składająca się z 7,777 dwuwierszów. Pochowany w Konstantynopolu, w klasztorze Mahmud-Cze-lebi.    J A- ś-

Ahmed I., czternasty sułtan turecki (* 1589 •j* 1617), wstępuje na tron po ojcu swym Maho-medzie III. już w r. 1603, i toczy zrazu szczęśliwie odziedziczoną po nim wojnę z cesarzem niemieckim, Rudolfem II, działając w przymierzu ze Stefanem Bocskay’em; wojska jego zdobywają Ostrzyhom (Gran) i Vacowę. Lecz gdy Persy a zaatakowała Armenię, zajęła Erywań, obiegła W an i po kilkakroć jego zastępy poraziła, gdy równocześnie w azyatyckich prowincyach pojawiły się zaburzenia, zawarł A. w r. 1606 w Zsitvatorok dwudziestoletni rozejm z Austryą, zrzekając się pobieranego dawniej haraczu, lecz zatrzymując w posiadaniu kilka zdobytych miast na Węgrzech. Wtedy zwrócił całą swoją potęgę ku Wschodowi: buntowników pokonał, Persów pobił i do zawarcia pokoju zmusił, przywracając dawną granicę Solimana II (1613). Z Zygmuntem III, królem polskim, wszedł w przyjazne stosunki (1607), brał \1614) Bethlena Gabora pod swą opiekę, z cesarzem Matyaszem zawarł pokój w Wiedniu (1615). Ostatnie lata swego życia poświęcił wzmocnieniu państwowej organizacyi, oraz upiększeniu Konstantynopola i Adryanopola. Wystawił wspaniały meczet, który kosztował kilka milionów i przyozdobił Kaabę w Mekce.

Ahmed IL, dwudziesty drugi sułtan turecki, 1642 f 1695), syn Ibrahima, po śmierci swego brata (Sulejmana III) wprowadzony na tron przez janczarów wr. 1690. W wojnie przeciw Austryi, wezyr jego, Mustafa-Kjöprili, poniósł klęskę od Ludwika Badeńskiego pod Salankemen (Słonym Kamieniem—¹⁹/₈ 1691), utracił Waradyn, Lipę, i Lugosz (1692); na Wenecyanach Turcy zdobyli kilka miast na w. Krecie, lecz utracili wyspę Chios. Wreszcie wewnętrzne zaburzenia przyspieszyły zgon sułtana.

Ahmed ni., dwudziesty czwarty sułtan turecki, (* 1673—*J* 1730), syn Mohameda IY, wstąpił na tron po przymusowej abdykacyi brata Mustafy II w r. 1703. Rządy swe rozpoczął od założenia wewnątrz państwa dobroczynnych instytucyj; lecz wojna szwedzko-rosyjska powikłała sprawy kraju. Karol XII, z resztkami połtawskich niedobitków, schronił się na terytoryum tureckie, wzywając Portę do wojny przeciw Rossyi. Wojska tureckie otoczyły Piotra W. nad Prutem, lecz cesarz wyszedł szczęśliwie z matni, zrzekając się tylko m. Azowa (1711). A. zatwierdził warunki pokoju i zarazem zniewolił Karola XII do opuszczenia granic tureckich. Wywierając zemstę na Czarnogórcach za stosunki ich z Piotrem W., wysłał wielkie wojsko w r. 1712, które wszakże poniosło porażkę od władyki Daniela; w r. 1713 wezyr Duman Kjöpry-licz, przy pomocy Wenecyan, wtargnąwszy z trzech stron, pobił 37 wojewodów czarnogórskich i srodze ziemię ich spustoszył, lecz w roku następnym znów Czarnogórcy odnieśli zwycięstwo. R. 1715 wydarł szwagier sułtana, Kumurdźy Ali, Wene-cyanom Moreę; Austrya, która zobowiązała się zachowywać warunki pokoju karłowickiego, wystąpiła w obronie zagrożonych Wenecyan. Książe Eugeniusz Sabaudzki pobił na głowę wojska tureckie pod Peterwaradynem (1716). Temeszwar i Banat przeszły do Austryi, a tych strat nie zrównoważyło zwycięstwo morskie, odniesione nad flotą wenecką. Nareszcie nastąpiło zdobycie Belgradu (1717) i ostateczny pogrom armii tureckiej pod murami tej twierdzy. Wojnę zakończył na korzyść Austryi pokój, zawarty w Poźarewacu czyli Passarowicach (2,/₇ 1718). Zwycięstwa ks. Eugeniusza pogrzebały sławę oręża tureckiego. Lubieżny A., zatopiony w rozkoszach haremowych, nie troszczył się wiele o rządy i pozostawiał je wezyrom. Mimo to, zaprowadzono pewne ulepszenia w administracyi, uporządkowano system podatkowy i fortyfikowano miasta r. 1727. Poturczony madyar, Ibrahim Basmadży, założył pierwszą drukarnię turecką w Konstantynopolu. Z tego powodu uważa się rządy A. jako początek epoki reform i wprowadzania instytucyj europejskich. Jeszcze w ostatnich latach panowania zawikłał się A. w wojnę perską, do której przyłączyły się wewnętrzne zaburzenia, oraz bunt janczarów, oburzających się na nowatorstwa europejskie. A. wydał rozjuszonym janczarom głowy wezyra i ministrów. Strącony z tronu (3<)/9 1730), umarł w więzieniu, prawdopodobnie wskutek trucizny.

Ahmedabad, obwód prezydencyi Bombajskiej, w krainie Gudżerat nad zatoką kambajską, po obu stronach rzeki Sabarmaty, liczył w 1881 r. na 9897 kim. 856,325 mców. Niezmiernie żyzna ziemia, najpierwej ściągnęła przybyłą z północy ludność aryjską, a choć kilkakrotnie ulegała najazdom, rychło z upadku się podnosiła i do kwitnące gostanu dochodziła. Miasto tegoż nawiska na lewym brzegu Sabarmaty, liczy 127,621 m. (1881), prze-ważnie Hindusów (87,000), po nich idą muzułmanie i sekciarze Dżajna, chrześcian zaledwo

stall“ Pesth. 1836, I. str. 89 i nast.).

Ahmednagor, miasto w Indostanie angielskim, w prezydencyi Bombaj, posiada przeszło 2.000 inieszk., liczne fabryki wyrobów bawełnianych

Ahmedi —

H-»

p>

o»

(CO

850. Kolej żelazna przez Surat i Bombaj, przerzynając Radżputanę, łączy A. z Delhi; gałąź jej prowadzi stąd do Gudżeratu. Założone przez sułtana Ahmeda Szacha w 1426 r., było okolicą całego Gudżeratu i w XVIII wieku doszło do największego rozkwitu, czego ślady widnieją w pysznych budowach meczetów (ob. fig. 135). Z podbojem Marattów w XVIII w. zaczyna się upadek Ahmedabadu, z którego na nowo się dźwiga pod panowaniem angielskiem od 1817 r. E. Schlaginweit podał szczegółowy opis A. w dziele „Indye“. z illustr. w 1882 r. w Lipsku. A- Sz-Àhmedi, „najgodniejszy pochwały“ (j- 1412), pochodził z Śiwas, syn Mir Selmana, księcia krwi za Murada I. Biegły w matematyce, geometryi i astrologii, był przytem poetą pierwszorzędnym.

rozdziałach, poeta wielbi Stwórcę i proroka, w na stępnych 150 (do 186) opowiada dzieje Aleksandra. W rozdziale 187 rozpoczyna się najważniejsza i historyczna część księgi, opowiadająca dzieje pierwszych 4 dynastyj perskich (do rozdz. 238). oraz historyę władców mahometańskich, aź do bezkrólewia po Bajezydzie I. Od rozdziału 324 poeta wraca znów do Aleksandra i kończy skargami pogrzebowemi 15-u filozofów nad grobem wielkiego bohatera. A. tłómaczył także z perskiego wiele kasyd, a nawet dzieła medyczne („Geschichte der Osmanischen Dichtkunst von Hammer-Purg-

J A. 4

Z:

sL .

...... ■

-

; sBjgj

m

Iż

шт

J'l ;

Шаш

■l*

Л<

I¹

шш

Д1»; f

ШЕ

gl

из

4WH

i⁴'

L.¹;,

■SSL |§ВЙ I

ifcvj-v li

®liiï

J-

IP

■ ■'I

LytS

JÜ--

7L

Г*;

Г Y/'

Vi

§£

•i

_____щ________щ_____щ

'i

тЩШЁШЁ.

Fîç. 1?Л Wielki meczet w Ahmrfbliał.

na

Na wzór Nizamiego (oh.) stworzył on turecką księgę bohaterską p. t. „Isk end er na me“ t. j. „Księga o Aleksandrze“. Nie jest to—podług Purgstalla—ani epopeja czysto historyczna w guście „Księgi królewskiej“ Firduziego (ob.), ani dzieło ściśle romantyczne, jak „Chosroes“ i „Szi-rin“, ani wreszcie poemat mistyczno - alegoryczny w duchu „Józefa i Zulejki“, ale „panteon poe-zyi“, obejmujący obok historyi Aleksandra i całego wschodu przed nim i po nim, całkowitą filozofię i teologię Islamu, przedstawioną w bujnych zarysach, o poetycznym kolorycie. Jestto poemat cykliczny w najobszerniejszem znaczeniu tego słowa, podzielony na 367 rozdziałów, obejmujących razem 7,200 dwuwierszów. W pierwszych 29

KacykJopatjr« Fowizeehu* Uustt,

i złotniczych, a te ostatnie są bardzo cenione. Anglicy zajęli A. 1803 Okręg tegoż samego zwiska ma do 700,000 miesz.

Al-Ahmar= Muhammed ben Jusuf, także al-Galib-billah, t. j. „zdobywca dla sprawy boskiej” zwany, założyciel państwa Maurów Gre-nadzkich, (* 1195 f 1273). Po upadku Almoha-dów, połączył silną dłonią prowincye, których jeszcze chrześcianie zdobyć nie zdążyli i, opanowawszy Grenadę, założył silne państwo. Zręcznie urządzał się w stosunkach z sąsiednimi królami chrześciańskimi, szczególniej z Alfonsem X, królem Kastylii; uznawał się po razy kilka jego wasalem, a mimo to, gdy się. nastręczyła możność zawarcia ścisłego przymierza z królem Me

it!

maczenie z

w. o.

mu

rynitów, przybyłych z Afryki, wydał zaciętą wojnę, i wymógł na Alfonsie traktat pokoju (1277) tak dla chrześcian uciążliwy, że papież Mikołaj III domagał się jego natychmiastowego zerwania. Nowa wojna również była dla muzułmanów pomyślną i rozejm korzystnym. Panował mądrze i sprawiedliwie, popierając rolnictwo, przemysł i nauki; pozostawił po sobie wspaniały pałac Alhambrę w Grenadzie, w którym miał rezydencyę.

Ahnes, ob. Ames.

Aûn JanFranciszek,pedagog(*15 grudnia Г796 r. w Akwizgranie — -j* 21 sierpnia 1886 r.). Porzuciwszy zawód handlowy, do którego w młodości się przygotowywał, studyował matematykę, następnie lingwistykę. Do r. 1824 był geometrą, do 1826 nauczycielem gimnazyalnym w Akwizgranie. Przez lat 17 (do r. 1843) był kierownikiem szkoły realnej prywatnej, poczem przyjął znów miejsce nauczyciela rządowego w Neus. V/ r. 1855 dosłużył się emerytury. Ahn wydał kilka podręczników do nauki języka francuskiego, w których umiał praktycznie urzeczywistnić i zastosować poglądy Seidenstiickera. Zajmuje on w metodyce języków miejsce pośrednie między analitykami i gramatykami. Zgodnie z pierwszymi, uważał za najważniejszy warunek w nauczaniu języka obcego nabywanie zapasu wyrazowego; zgodnie z drugimi, opracowywał materyał gramatyczny, równolegle z leksykograficznym. Jak u analityków, podstawę nauczania stanowiło u niego tłó-obcego języka; nie podawał jednak, jak Hamilton (ob.), ustępów ciągłej treści, lecz zdania urywane, tylko gwoli regule gramatycznej, która z niej miała być wyprowadzoną; jak H., miał głównie cele praktyczne na oku, i dlatego zdawało mu się, iż najodpowiedniejszy materyał leksykogra-liczny stanowią wyrazy i zdania z życia codziennego, a nie lektura w rodzaju objawienia S-go Jana, której używał na najniższym stopniu Hamilton. Z tego wyboru wyrazów wynika pewna trywialność, cechująca zdania w podręcznikach Ahna, nie tak jednak rażąca, jak u następcy jego, Olendorfa, (oh.) od którego różni się tern jeszcze, że u niego tlómaczenie zjęz ojczystego złożone jest prawie wyłącznie z wyrazów użytych wyżej, w poprzednim paragrafie tekstu obcego, z którego wyprowadzoną była reguła gramatyczna. Dodatnie strony metody Alma są: 1) umiejętne grupowanie materyału gramatycznego, t. j. stanowczy wybór najważniejszych cech danego języka, z ominięciem podrzędnych szczegółów; 2) zasada—najpierw przykład, później prawidło; 3) ciągłe powtarzanie wyrazów. Przestarzałą jest metoda Ahna dlatego, że: 1) nie uwzględnione jest wymawianie i w ogóle prawo fonetyki; 2) zdania do tłómaczenia są luźne, t. j. nie mają spójni rzeczowej; 3) niezupełnie właściwy jest porządek w opracowaniu materyału leksykograficznego i gramatycznego. Pod firmą „Ahn“ wydano mnóstwo podręczników różnej wartości, choć wspólnej dążności, w Anglii, w Niemczech, Kosyi i innych krajach, do nauki wszystkich niemal języków europejskich. Podręczniki Ahna wyszły p. t. „Prak-tisclier Lehrgang zur schnellen Erlernung der französischen Sprache“. Kurs I (1834). Kurs II, Kurs 1П. Do 1889 r. było wydań 185. U nas ze wszystkich metod zagranicznych, do nauczania języków zastosowany o!:, metoda Ahra najwięcej jest rozpowszechnioną; lekceważą ją, ale używają ogólnie. Wydano w Warszawie i we Lwowie podręczniki do nauki francuskiego, niemieckiego, ruskiego i włoskiego; z tych najstaranniejsze wydanie Lesmana p. t. „Ahna Nowa Metoda praktyczna“, w trzech kursach. Pierwsze wydanie w 1855 r.

Ahna Eleonora de (* 8 stycznia 1838 r. w Wiedniu—-{-10 maja 1865 r.), znakomita śpiewaczka sceniczna, uczennica E. Mantiusa. Jej piękny i dźwięczny głos mezzosopranowy miał skalę tak olbrzymią, że A. z łatwością; śpiewać mogła zarówno wysokie sopranowe, jak i czysto kontral towe partye. Największy tryumf święciła w roli Fides w „Proroku“ Meyerbeera.

Ahna Henryk de, brat poprzedniej (* 22 czerwca 1833 r.), skrzypek współczesny, uczeń Maysedera. W 1849 r. został nadwornym wirtuozem księcia Koburg-Gotha, w 1850 r. odbył kampanię włoską w szeregach armii austryackiej, w której dosłużył się stopnia nadporucznika; po ukończeniu kampanii, koncertował w Niemczech i Holandyi z wielkiem powodzeniem. W 1862 r. został mianowany solistą kapeli królewskiej, w 186-° solistą dworu berlińskiego, w następnym zaś roku pierwszym nauczycielem gry skrzypcowej w akademii królewskiej. Urządzane przez A. wieczory, poświęcone muzyce kwartetowej, bardzo wiele przyczyniły się do rozbudzenia zamiłowania do zyki poważnej wśród mieszkańców pruskiej stolicy.    A- Po!-

Ahnfeld Arvid (* 1845), publicysta i literat szwedzki, ur. w Lundzie, studyował w Upsali, po-czem czas jakiś pracował w bibliotece sztokholmskiej, ostatnio poświęcił się całkiem piśmiennictwu. Od r. 1881 jest redaktorem dziennika politycznego „Ur dagens kronika“. Historyczno-literackie jego prace są: „Historya literatury powszechnej“ z ilustracyami (1874—6) podług Scherra, samodzielniej i obszerniej opracowana w dziale skandynawskim; „Z życia dworu i arystokracyi szwedzkiej“ (Ur svenska hofvets och aristokratiens lif, 1880 — 83), oparte na źródłach archiwalnych, i „Europas konstnärer“ (1883); nadto wydał kilka monografij literackich, np. „O Ahlquiście“ (1876), „Palmerze“ (1880) i innych.

Ahnfeldt Mikołaj Ólof, (* 1801 w Lundzie— *{* tamże 1837 r.), botanik szwedzki. Publikował „Dispositio Muscorum Scanae” (Lundae, 1835, in 8-o).

Ahorn Andrzej, jezuita, znakomity malarz al-fresków. W Piotrkowie kościół jezuicki, a po zniesieniu tego zakonu pijarski, ozdobiony został przez tego księdza-artystę, do dziś zachowanemi, malo-wanianiami ściennemi, zwanemi z włoskiego alfresco, co znaczy = na świeżo, dlatego, że malowidła te są wykonywane farbami klejowemi, na świeżo tynkowanej powierzchni ściany. Pomiędzy wie-

ckiego.

rf I

юип

Fir. 13fi. Ähren* Henryk.

loma, zwracają szczególniej uwagę malowidła na rzyszem, Rauschenplattem, emigrować, umknął do sklepieniu, z których jedno wyobraża „Nawrócę- Brukselli. Tu, zapoznawszy się z teoryą socyafi-nie Indyan przez fe-go Ksawerego“—dalej tenże styczną Saint-Śimona i porównawszy ją z wykła-święty unoszony przez aniołów do nieba—w śród- darni Krausego, tern większego jeszcze nabrał ku sklepienia „Walka Polaków z Turkami“. Nad przekonania do głębokich idei ogólno-ludzkich skarbcem, naprzeciw zakrystyi, pięknie wykonany, i społecznych tego ostatniego. Przyswoiwszy so-modlący się za kratą zakonnik, ma być portre- bie znakomicie język francuski, udał się A. na-tem tego malarza. Nad chórem zaś pomieścił stępnie do Paryża, gdzie w ciągu półrocza zimo-trzy osoby rodziny, z której pochodził —pod niemi napis łaciński, któren wyjaśnia, że powyższe malowidła wykonał ksiądz Ahorn Andrzej, w pierwszej połowie XVIII-go wieku, a ukończył je 28 lipca 1741 r.; nadto, że w sztuce malarskiej, nie mając żadnego przewodnika, w tej przeto, przyrodzonej zdolności, sam się wykształcił.

(Ksiądz J. Gacki, „Dzieje instytutów edukacyjnych, mianowicie pijarskich zakładów w Piotrkowie, zamieszczone przy programie popisu publicznego uczniów szkoły księży Pijarów w Piotrkowie r. 1830“. War. 4-to„ str. 37 — 38). Patrz „Słownik malarzów Polskich,“ Edwarda Rastawie-

T. M.

Ahr, lewy dopływ Renu, bierze początek z góry Eifel, w pobliżu m. Blankenheim, płynie w kierunku półn.-wschod. mimo Aremberg i Ahrweiler i przy Sinzig, naprzeciw m. Linz , wpada do Renu po przebiegu 89 kim. drogi. Na wiosnę silnie rozlewa. W pięknie położonej dolinie Ahru (Ahrgau) otrzymują nazwę Arskie wina (Ahrweine), które przeważnie są wywożone do Anglii.

Ahrens Henryk (*14 lipca 1808'r. w Knie-stedt, koło Salzgitter, w królestwie Hanower-skiem— f 2 Sierpnia 1874 r. w Salzgitter), profesor filozofii prawa, i u-miejętności politycznych, kolejno w Getyndze, Brukselli, Gracu i Lipsku.

Kształcił się w Wolfenbüttel, a następnie, od r. ^

1827, studyował prawo jftjy na uniwersytecie w Ge» ШвШж tyndze, gdzie, słuchając także wy kładów K. Chr. Щ8ШШ Fr. Krausego (ob.), bę- ШШШ.' dącego wówczas Privat-docentem na rzeczonym uniwersytecie, przejął się w zupełności jego filozofią. Będąc już doktorem prawa, A. habilitował się 1830 r. przy wydziale prawnym tegoż uniwersytetu rozprawą „De con-foederatione germanica“, i przystąpił zaraz, jako Privatdocent, do wykładu tamże „Prawa natury“. We wspomnianej rozprawie habilitacyjnej proponował A. utworzenie przy Rzeszy niemieckiej parlamentu z posłów stanowych. Projektem tym zyskał on rozgłos, ale naraził się zarazem rządowi i Sejmowi Rzeszy, co też popchnęło go dalej w kierunku reakcyjnym. Wzięciem zaś czynnego udziału w styczniowych ruchach getyngeń-skich, uczynił dalszy swój pobyt w Niemczech miemożliwym i, zmuszony wraz ze swoim towa-wego (1833—34) z wdelkiem powodzeniem miewał • odczyty publiczne, dotyczące historyi filozofii od czasów Kanta. Powodzenie tych odczytów zdecydowało Guizota, ówczesnego ministra, do zaproponowania mu także wykładu filozofii, a zarazem utorowało mu drogę do zajęcia 1834 r. katedry filozofii i prawa natury, w świeżo założonym uniwersytecie brukselskim. W latach 1836— 1838, stale, na tern ostatniem nowem stanowisku pracując, wydał A. swój kurs paryski filozofii, dziś już zupełnie wyczerpany: „Cours de philosophie“ (Paris, 1836—38), w dwóch tomach, z których pierwszy zawiera antropologię ogólną, drugi psychologię i część ogólną metafizyki—oraz swój kurs filozofii prawa: „Cours de droit naturel ou de philosophie du droit“ (Paris 1837—39). To ostatnie—najważniejsze dzieło A.—doczekało się przeszło 20 wydań oryginalnych lub tłómaczo-nych, a tłómaczonem było na 8 języków. Ostatnie wydanie francuskie jest z r. 1875, (7-e) w dwóch tomach w Lipsku; niemieckie z r. 1870—71, (6-e), pod tyt. „Naturrecht oder Philosophie des Rechtes und des Staates auf dem Grunde des ethischen Zusammenhangs von Recht und Cultur“ w "Wiedniu, w dwóch tomach; włoskie z 1872 r., tłómaczone przez Alb. Marghieri, w Neapolu. W r. 1848 wydał A. w Getyndze, z objaśnieniami, pozostałe po Krausem „Vorlesungen über die psychische Anthropologie“. W tymże roku A. po raz wtóry brał czynny udział w życiu po-litycznem, a mianowicie, zasiadał z wyborów okręgu rodzinnego swego miasta, w parlamencie frankfurckim. Z początku A. stanął przy tak zwanej „grossdeutsche Partei,“ skłaniając , się na stronę przewagi w „Związku“ Prus, lecz po wyjściu programatu Gagerna, stał się zupełnym przeciwnikiem partyi, dążącej do wykluczenia Austryi. Wtedy to, otrzymawszy zaproszenie od rządu austryackiego do objęcia katedry w uniwersytecie cesarstwa, zrezygnował (1850 r.) z zajmowanej dotąd katedry w Brukselli, gdzie powrotu jego oczekiwano, i poleciwszy za następcę po sobie Tiberghiena (ob.), ucznia swego, a zarazem zwolennika filozofii Krausego, udał się do Austryi, rozwinął silną propagandę naukową idei mistrza swego, to wykładami z katedry, to wydawaniem dawnych dzieł swoich w niemieckiem opracowaniu, to wreszcie pisaniem nowych. I tak. powołany (1850) na katedrę filozofii, oraz filozofii prawa i nauk politycznych, do uniwersytetu w Graz, przyjął wezwanie i był tamże czynnym professorem przez lat 10. Zaraz w pierwszym roku swej profesury wydał w Wiedniu „Organische Staatslehre auf philosophisch-anthropologischer Grundlage“, I. Bd. „Die philosophised

Grundlage mid die allgemeine Staatslehre“, (Wien |

1850). Miała to być druga część jego filozofii prawa, dopełniająca pierwszą, pozostała jednak nieskończoną. W przedmowie (str. XII—XIII) tłómaczy autor swój pogląd na „eine organische Gliederung Deutschlands“ w przeciwstawieniu do ,eine falsche Einheit Deutschlands,“ jaką wydało mu się zjednoczenie Niemiec, pod niwelującym zamachem prusycyzmu. Gały systemat filozoficzny Krausego, w ścisłem zastosowaniu do nauk państwowych w ogóle, a w szczególności i do palącej wówczas kwestyi zjednoczenia Niemiec, znalazł w dziele tern swe uzasadnienie, a dla autora usprawiedliwienie zmiany poglądów jego odnośnie polityki parlamentarnej. W następnym, zaraz roku (1851), wydał on w Wiedniu, przerobiony dla niemieckich czytelników, swój kurs filozofii prawa p. t. „Rechtsphilosophie oder das Naturrecht“. Tenże sam podkład głębszego, idealnego zapatrywania się na życie polityczne narodów, i taż sama zasada „organicznego” jego rozwoju, weszły także w osnowę i wydanej przezeń w Wiedniu 1853 r. „Juristische Encyclopä-die“ (2 wyd. 1855; 3 wyd. 1858). Gdy filozofia prawa wykluczoną została w Austryi (od r. 1853) z przedmiotów obowiązkowych egzaminu państwowego (Staatsprüfung), objął A. 1860 r. profesurę „filozofii praktycznej“, oraz „nauk państwowych” (Staatswissenschaften) na wydziale filozoficznym uniwersytetu lipskiego, gdzie z katedry rozpowszechniał idee Krausego, wykładając na-przemian Logikę, Wstęp do filozofii, Etykę, Prawo natury i Prawo państwowe. W r. 1862, w stuletnią rocznicę urodzin Fichtego (ob.), gdy i lipski uniwersytet uczcić pragnął tego filozofa, A. wygłosił mowę, w której barwnie wyłożył filozofię jego i wpływ na rozwój życia narodowego Niemiec („Fichte’s politische Lehre etc.“,Leipzig 1862).

Pióra A. jest także art. „Recht u. Rechtswissenschaft im Allgemeinen. Philosophische Einleitung in die Rechtswissenschaften“ (w Holtzen-dorffa „Encyklopädie der Rechtswissenschaften”

Lipsk, 1870, 3 wyd. 1877), oraz wiele artykułów w „Deutsches Staatswörterbuch” Bluntschli’ego, pomiędzy którymi i artykuł o Krausem. On także przyczynił się do założenia w Lipsku Seminaryum filozoficznego, które 1873 r. otwartem zostało. W duchu propagowanego przez siebie krauzyanizmu dotykał A. i kwestyj pedagogicznych w szerszym filozoficznym zakresie; i tak w tymże 1873 r. w zeszycie VII wydawanej wówczas w Pradze „Die neue Zeit. Freie Hefte für vereinte Hölier-bildung der Wissenschaft und des Lebens,” pomieścił trzy rozprawy, dotyczące: 1) zboczeń w nowszym rozwoju duchowym Niemiec, 2) wpływu filozofii na rozwój umysłowy i moralny narodu, oraz 3) konieczności reform w nauczaniu, polegających przedewszystkiem na zasadniczem uwzględnieniu rozwoju nauk, odnoszących się do duchowego i moralnego życia. Rozprawy te, zebrane w jednę całość, wyszły oddzielnie w Pradze 1873 r. pod tyt. „Die Abwegein der neueren deutschen Geisterentwickelung und die nothwen-dige Reform des Unterrichtswesens”. Była to ostatnia jego praca literacka, gdyż w następnym zaraz roku, 1874, umarł w Salzgitter, w domu brata swego. Do końca życia był A. profesorem uniwersytetu lipskiego. Cała też działalność naukowa A. oparta była głównie na wykładach z katedry, a wpływ jego był bardzo rozległym, dzięki ładnie opracowanym i w pięknej formie wygłaszanym lekcyom. Zalety te torowały także drogę i dziełom jego pomiędzy licznych zwolenników. Mniej głęboki niż Röder, Schliephake i Leonhardi (trzej najgłówniejsi, prócz A., przedstawiciele i pro-pagatorowie w Niemczech krauzyanizmu), stał się bardziej popularnym i znanym, dzięki właśnie zręcznej i lekkiej formie swoich dzieł filozo-ficzno-prawnych. Można też uważać go za najbardziej wpływowego przedstawiciela i popularyzatora idei Krausego w ogóle. On to zaszczepił te ostatnie na polu filozofii w Belgii, gdzie dotąd jeszcze krauzyanizm panuje na katedrze brukselskiej, zajętej, po ustąpieniu z niej A. 1850 r., przez Tiberghiena. On to dał poznać Francyi głębokie pomysły swego mistrza. Dzięki jego wpływowi popularyzatorskiemu, Krause poznanym był w Hiszpanii i Ameryce północnej. Dzieła A., szczególniej jego kurs filozofii prawa, na wielu uniwersytetach zalecane bywały jako podręczniki, a nawet ten ostatni wszedł w programat wykładów w akademiach prawa w Brazylii, Chili i Peru. I u nas A. znalazł wielkie uznanie; razem z Robertem Mohlem i Bluntschli’m najwięcej miał zachowania u przedstawicieli kursów ency-klopedyi i filozofii prawa i państwa. W r. 1858 Wł. Spasowicz zalecał go na kursach prawnych w Petersburgu, a w r. 1861 przyczynił się do spolszczenia jego Encyklopedyi prawa, która odtąd przez b. profesorów Szkoły Głównej Warszawskiej stale z katedry wskazywaną bywała młodzieży, jako najlepszy podręcznik do obznaj-mienia się z całym zakresem nauk fdozofiGzno-prawnych. W polskiej literaturze prawniczej, prócz wspomnianego przekładu Encyklopedyi prawa, starannie dokonanego (z wydama niemieckiego z 1855 r.) pod kierunkiem Wł. Spasowicza w Petersburgu, przez studentów uniwersytetu tamtejszego i wydanego tamże 1862 r., posiadamy nadto specyalną pracę, A. dotyczącą, a mianowicie oddzielną monografię, poświęconą rozbiorowi i krytyce teoryi państwowej A. Jest to rozprawa konkursowa, napisana po rusku przez Edmunda Krzy-muskiego, na temat wyznaczony (1874) przez wydział prawny uniwersytetu warszawskiego, nagrodzona medalem 1876 r., i wydana tegoż roku w Warszawie, w polskim przekładzie „Teorya państwowa Ahrensa. Wykład dogmatyczno-kry-tyczny”. I w ruskich uniwersytetach teorya państwowa A. ma uznanie; jego Encykl. pr. prze-tłómaczoną została na język ruski w 1863 r. w Moskwie, a prof. W. Siergiejewicz dał obszerne sprawozdanie z jego „Organ. Staatslehre” w dziełku swo-jem „Задача и метода государственныхъ наукъ”, wydanem w Moskwie 1871 (str. 78—9T). Co do prac, odnoszących się specyalnie do teoryi A. za

granicą, to w ogóle mało było rozpraw, wyłącz- światła i dobra; jako taki, jest on przeciwstawieniem nie jego poglądom filozoficzno-prawnym poświę- pierwiastku ciemności i złego — Arymana. Świat conych. (Dahn Felix: „Rechtsphilosophische Stu- przedstawia nieustanną walkę tych dwóch, od po-dien”. Berlin, 1883. „Zur Rechtsphilosophie”).    czątku jego istnieją-

Tłómaczy się totem, że kierunek jego filozoficzny    cych żywiołów, lecz

aie był oryginalnym, tylko spopularyzowanym    Ф    walka ta skończy się

-i',

i rozwiniętym konsekwentnie, w zastosowaniu swem    ifét    ostatecznem z wy ci ę-

do nauki prawa i państwa, systematem filozoficz-    stwem dobrego nad

nym Krausego. Przy krytyce filozofii tego о-    złem, i nastąpi wów-

statniego, dodatkowo uwzględniano też i teoryę    czas okres powszechnej

znanego i utalentowanego jego popularyzatora.    U    szczęśliwości. Nazwa

I tak np. we "Włoszech, gdzie najsilniej polemi-    Ahura - mazda, spoty-

zowano z

zasadniczemi pojęciami prawa Krau- Flę    ,₃₇.    Ahura.m:il(u w    коь wi.«no*c.i капа w Zenda-Weście

sego, poddawano też rozbiorowi i zastosowania,    ze    ekrzydłami wezechobecności.    (ob.) zdaje się oznaczać

jakie A. zasadom tym dawał („A di Giorgi e P.    „najmędrszą istotę“.

ques,

Paris

Aug. Bigoni, Essame del Corso di diritto natu- Grecy zwali ją „Oromasdes“, stąd nazwa Ormuzd. rale del Prof. H. Ahrens”. 1854). Ze specyal- Otoczenie jego składa się z całego szeregu pod-nych prac, poświęconych całej działalności nau- władnych mu duchów. Czci go się przez upra-kowej i politycznej A., posiadamy tylko: Chauf- Wę ziemi, hodowanie zwierząt pożytecznych i tę-fard, „Essai critique sur les doctrines philosopiii- pienie szkodliwych. (Y. Bradke: „Dyaus asura, Ahu-sociales et religieuses de Henri Ahrens”, ra-mazda und die Asuras.” Halle, 1885). J Bn'

, 1880.    s s    Aï albo Ay, miasto kantonalne depart. Marny

Ai, ob. Leniwiec.

Aia, (Aia-burun, Sw. Pr/ylądek) znajduje się w gub. Tauryckiej, na po udniowym brzegu Krymu, pod 44° 25' pół. sz. i 51° 36' w. d.; składa się z urwistej skały, wzniesionej na 1920 stóp. Zbliżenie się statków do tego przylądka połączone z niebezpieczeństwem.

Aialon, miasto kapłańskie, w dolinie tegoż imienia, niedaleko od Gabaon, w której Jozue odniósł zwycięstwo nad Amorej czy kami, przy cudownem przedłużeniu dnia (Jos. 10, 12 r.). Jest to prawdopodobnie ta sama dolina, która dziś rozciąga się na północ wioski Jała, będącej szczątkami dawnego Ajalonu.

Aihek-Azad-ud-din, lub Ibek, sułtan egipski (1250—1257 r.), pierwszy z dynastyi mameluckiej, z pochodzenia turkoinan. Dostawszy się do tworzonej przez Saleh Ejuba nowej gwardyi, zwanej „mamelukami baharyckimi” czyli morskimi, doszedł do znaczenia podczas zaburzeń, jakie wstrząsały Egiptem w ciągu lat kilku po zamordowaniu Turan-szacha(1250). Matka zamordowanego, Sze-ger-ed-dor, ogłoszona przez buntowników rejentką, lecz otoczona wrogami, wyszła za mąż za A., dzieląc się z nim władzą. Po kilku miesiącach wszakże inne syryjskie oddziały wojska okrzyknęły sułtanem potomka dawniejszej dynastyi Ejubidów, lecz A., zwyciężywszy Nadir Jusufa, sułtana Damaszku i innych przeciwników, strącił Aszrafa z tronu i znów objął władzę (1254). W r. 1257 chciał poślubić córkę sułtana mosul-skiego, ale został przez pierwszą swą żonę zamordowanym.

Ahron, w połowie siódmego wieku, w Ale- w okręgu Reims, znane w świecie przez produ-ksandryi żyjący kapłan katolicki, zarazem lekarz, kcyę swych win szampańskich. Miasteczko to, należący do rzędu ostatnich wychowańców szkoły z ludnością 5075 m., położone jest u spodu wzgó-Aleksandryjskiej, przed upadkiem jej po zwy- rza, pokrytego winoroślą, a kończącego się łąkami, cięstwie arabskiego kalifa Amru, zwany pospoli- dochodzącemi do prawego brzegu Marny. Obszar, cie „prezbyter Ahron.” A. jest autorem dzieła zajęty pod uprawę winorośli, dochodzi do 2000 treści lekarskiej, z 30 ksiąg złożonego: Pandectae hektarów, a średnia produkcya wina do 20,000 medicae, napisanego w języku greckim, które Go- beczek, sius przełożył na język syryjski, Jokhanan Ma-serjawaih na arabski, a perski lekarz Sergius (Serdschis) dwiema księgami uzupełnił. Dzieło to zaginęło; pozostały tylko urywki, zachowane w pismach arabskiego lekarza, Rhazesa. A. ma o tyle ważne w historyi znaczenie, że z pande-ktami jego przeszła nauka grecka do arabów,

*zemu

(z którejto przyczyny niektórzy poczytują go błędnie za pierwszego lekarza arabskiego), powtóre, że w jego dziele podanym jest pierwszy opis ospy. Ospa i odra, znane dawno w Chinach i Indyjach, poznane zostały w Europie dopiero po epidemii między oblegającymi Mekkę arabami w r. 627; pierwszą o tein wiadomość podał właśnie Ahron, dokładnie zaś opisał obydwie choroby Rhazes. Niektórzy (Th. Roeper) usiłują dowieść, że A. żył już w połowie piątego wieku, sprzeciwia się jego wiadomość o ospie; in-ui znowu (Isensee) odnoszą go do ósmego wieku t nazywają Angra-maynyus.    1>r-Ł-

Ahrweiler, W Prusach, prowincya Reńska, w dolinie rzeki Ahr; bardzo obfite zdroje, znane pod nazwą „Apolinaris Brunnen“; woda alkaliczna, zawiera znakomitą ilość kwasu węglowego, używa się tylko do picia. Dziesiątki tysięcy butelek tej wody mineralnej idzie na eksport, przeważnie do Anglii i Ameryki. W tejże miejscowości istnieje znany zakład dla umysłowo i nerwowo chorych D-ra Ehrenwalla.    Dr- A' p'

Ahsa, ob. Lahsa.

an.

Ahryman, ob. Arym

Ahura-mazda (O r mu z d, O r o m a z d), najwyższe bóstwo w religii starożytnych Persów, przedstawiciel

Pobyt tani.

(1885), piękny zamek królewski, kunsztownie stawiane młyny, duże browary; wyrób skór, wyroby lniane, znaczne targi na zboże oraz na bydło. W roku 1805 austryacy zostali tu pobici przez francuzów.

Aichinger von Aichenhayn (J.), botanik niemiecki, wydał „Botanischer Führer in und um Wien“ (Wiedeń 1847, in 18-o).

Aichinger G r z e g o r z, (* około 1565 r. w Augsburgu), słynął jako znakomity organista i kompozytor. Napisał znaczną liczbę utworów religijnych na 3—10 głosów (mszy, offertoryów, magnificat i i. d.) i wraz z Haslerem, Gallusem, gorliwie pracował nad zreformowaniem muzyki kościelnej w Niemczech. Z dzieł A., największego dostąpiło uznania: „Liturgica sive sacra officia ad omnes festos”, wydane w Augsburgu 1593 r.

Aichspalt z Trewiru (zwany także Raichspalt), biskup Moguncki (*{- 1320), lekarz cesarza Henryka Luksemburczyka. Od szóstego wieku poczynając, zajmowali się księża katoliccy nietylko nauką medycyny, ale nawet praktyką lekarską, tak dalece, że do 13 — 14 wieku dzielili się na zachodzie lekarze na świeckich i duchownych. Pierwszy tego przykład podali zakonnicy, miano wicie Benedyktyni. Wielu z lekarzy świeckich poddawało się pierwszym święceniom (nie będąc kapłanami) dla pozyskania bogatych probostw Na skutek konkordatu Niemiec z papieżem Marcinem, w r. 1418 zawartego, szósta część probostw i kanonikatów oddaną być miała lekarzom. Jednym z takich lekarzy duchownych był Aich-

Dr. Ł.

Aibling, (górna Bawarya, przy kolei żelaznej Monachium—Salcburg), zakład zdrojowo - kąpielowy, dziś mało uczęszczany. Kąpiele solankowe, borowinowe, mułowe, igliwiowe; posiada dwa zdroje słabej szczawy żelezistej. Zakład mleczny i żętyczny; stacya klimatyczna, 508 metrów nad p. m.

Dr. A. P

A. Pol.

A. Pol.

Aiblinger Jan Kacper (* w Wassenburgu, w Bawaryi, 23 lutego 1779 r. —-J* 6 maja 1867 r. w Monachium), kompozytor muzyczny. Kształcił się w Bergamo (Włochy) pod kierunkiem słynnego teoretyka, Simona Mayr. Jako kapelmistrz dworu monachijskiego i dyrektor opery włoskiej, goszczącej w stolicy Bawaryi, dzięki gruntownej znajomości muzyki niemieckiej i manier szkoły no-wo-włoskiej, korzystną rozwinął działalność na tem stanowisku. W 1821 r. wystawił w Monachium swą operę: „Rodrigo i Xymena”, bez szczególnego wszakże powodzenia. To go zniechęciło do muzyki dramatycznej i skłoniło do poświęcenia się wyłącznie muzyce kościelnej. Na tem polu szczęście stale towarzyszyło A., stworzył bowiem znaczną liczbę kompozycyj religijnych, jak msze, requiem, litanie, offertorya, psalmy i t. d. na głosy, z towarzyszeniem instrumentów, lub też a ca-pelfa, które po dziś dzień nie schodzą z repertuaru muzyki kościelnej. Powaga, wzniosłość, dobry styl i wyborne prowadzenie głosów, cechuje tego rodzaju utwory A.

Aicard Jan (* 1843), współczesny poeta francuski, syn publicysty z Toulonu, mieszkający w Paryżu. Pierwsze jego poezye: „Jeunes croyences“

(1867) i „Les rebellions et les appaisements“ spalt.

(1871), przyjęte zostały dość obojętnie; dopiero Aidé Hamilton (* 1830 r.), współczesny po-irzeci zbiór p. t. „Poernes de Provence“ (1874), wieściopisarz angielski, ur. w Paryżu z ojca Or-rozgłosił imię autora i został uwieńczony przez mianina, wychowany w Anglii, gdzie miał dzi dka Akademię. Tego samego odznaczenia dostąpiły: po kądzieli w admirale Collierze. Od r. 1845 „La chanson de l'enfant“ (1876) i „Miette et No- do 1852 służył w wojsku, później oddał się lite-rće (1880), sielanka prowansaiska, która swoją raturze. Zawód literacki rozpoczął od poezyi. naiwną prostotą i pięknemi obrazami natury dała wydając: „Poems“ (1854) i „Eleonore and other powód do przesadnych zachwytów. W r. 1883 A. Poems” (1856); następnie przerzucił się do bele-otrzymał znów pierwszą nagrodę konkursową za trystyki i na tem polu zyskał wielką poczytność poemat „Lamartine“. Nadto wydał: „Le Dieu romansami, które poniekąd dają się zaliczyć do dans l’homme“ (1885); „Les chansons d’heures sensacyjnych: „Rita” (1859); „Óarr of Carrlyon” d’amour“ (1886), w których najkorzystniej uwyda- (1862, 2 tomy); „Mr, and Mrs. Faulconbridge” tnił swój talent liryczny i wreszcie „Don Juan“ (1864, 3 tomy); „The Marstons” (1868, 3 tomy); (1889). Dramaty A. „Smilis“ (1884', „Le père „Penruddocke“ (1873, 3 tomy); „Poet and Peer” Lebonnard“ (1889), nie pozyskały uznania. A. pi- (1880, 2 tomy); „Introducet to Society“ (1882), suje też artykuły i studya estetyczno-literackie, i wiele innych.

(np. „La comédie française à Al. Dumas“, 1883; Aideiomania (grec, aideion = części płciowe, „Lecomte de Lisle“, 1887). AV r. 1874 wydał mania — szał), albo Aîdoiomania (aidoios = wsty-większych rozmiarów pracę historyczno-estetyczną, dliwy), tyle co Nymphomania, oznacza formę „La Vénus de Milo“.    zboczenia psychicznego w kierunku lubieżnym

Aicłia, metal (Aichmetall), stop, składający się u niewiast, gdzie chora w mowie, ruchach, ubra-z 60 części miedzi, 38,2 cz. cynku i 1,8 cz. żelaza, niu i w całem postępowaniu, przekraczającem . Jestto zatem stop zbliżony do mosiądzu, a wyro- granicę przyzwoitości, objawia myśli i żądania żniający się od niego większą twardością i kle- lubieżne, częstokroć w sposób nawet gwałtowne-palnością.    go szaleństwa. A. występuje często w następ-

za

Aichach, miasto w Bawaryi, w prow. Augs- stwie silnego wzruszenia psychicznego, np. po burskiej, na prawym brzegu rzeczki Paary, sta- wodzie w miłości, zdradzie lub śmierci męża i t. p cya drogi żelaznej (państwowej) Augsbursko- i bywa wtedy początkiem choroby umysłowej, al Tngolstadzkiej, o 24 kilometry na półn. wsch. od bo też przyłącza się do istniejącej melancholii. Augsburga,mieści zarząd okręgu i sąd, ma 2674 m. I Ta sama forma u mężczyzn, nosi nazwę satyna-

A.

Dr. A. P.

swo-

sis. Pierwsze dokładne opisy tych rodzajów psychiatrycznych podali Esquirol, Guislain.

Aideizm (grec., à priv., idea = wyobrażenie, pojęcie), wyraz w nowszych czasach, przy rozpowszechniającej się praktyce hypnotyzerów, wprowadzony do lecznictwa, oznacza zupełny brak myśli, wywołany sztucznie w stanie najgłębszego enu hypnotycznego.

Aide-toi et le ciel t’aidera (pomagaj sobie, a pomoże ci niebo). Pod tą nazwą powstało w Pa-ryżu w r. 1824 stowarzyszenie polityczne, skierowane przeciw prądom reakcyjnym, wzmagającym się szczególnie od chwili objęcia rządów przez Karola X, a zagrażającym istnieniu dalszemu karty konstytucyjnej 1814 r. Spiski wojskowe, organizowane w ostatnich latach panowania Ludwika XVIII przy udziale Lafayette’a, zamachy zbrojne przeciw rządowi w różnych częściach kraju wybuchłe, kosztowały kilka ofiar i były tylko wygodnym pretekstem dla bezwzględniejszej jeszcze reakcyi. Zrażeni tern przedstawiciele liberalizmu umiarkowanego, przeważnie monarchiści konstytucyjni, zawiązali stowarzyszenie A„ na zasadach spokojnej, legalnej, lecz stałej i skutecznej opozycyi. Na czele stowarzyszenia stanął komitet, z 12 członków złożony, wyłącznie niemal młodzieży dwudziestoletniej, lecz pełnej rozwagi i charakteru. Obok przyszłych znakomitych pisarzów, jak Thiers i Mignet, weszli tu postępowo myślący, choć utytułowani: hr. de Rémusat, hr. de Montalivet (sekretarz stowarzyszenia), Duvergi eide Hauranne, a z nimi ręka w rękę działali młodzi republikanie, o wiele gorętszego temperamentu, ludzie czynu, jak: Godefroy, Cavaignac, Armand Carrel i inni. Organem stowarzyszenia był „Globe“, później „National“. Podczas wyborów listopadowych 1827 r. rozwinęli stowarzyszeni działalność gorączkową i wiele przyczynili się do wytworzenia w nowej izbie większości opozycyjnej, w której też znaleźli wielu zdolnych rzeczników, a nawet oddziaływali stanowczo na zachowanie się przedstawicieli starszej generacyi „dok-trynerów“, jak: Royer-Collard i Guizot. Słynny „adres 221“ (w marcu 1830 r.), gdzie izba w odpowiedzi na mowę tronową dała śmiało wyraz swemu niezadowoleniu, był zredagowany przez kierowników stowarzyszenia A. i przez nich w izbie przeprowadzony. Czynny udział przyjęli stowarzyszeni w rewolucyi lipcowej. Niebawem wszakże nastąpiło zupełne rozdwojenie: większość członków uważała cel stowarzyszenia za osiągnięty ostatecznie w osobie Ludwika Filipa, „najlepszej rzeczypospolitej”, kiedy przeciwnie, republikanie pragnęli mieć w niem narzędzie do walki z narzuconą im monarchią lipcową. Wynikiem tych kolizyj było rozwiązanie stowarzyszenia w 1832 roku.

Aidin (po arab. Gucelchisar), miasto w wdajecie tureckim tejże nazwy, w Azyi Mniejszej, położone jest na płaskowzgórzu, nad rzeką Meandrem , niedaleko od szczątków starożytnego TralleSu i posiada do 16,000 mieszk„ prz-eważnie mahometan. Od r. 1866, A. drogą żelazną, długości 135 kim., jest połączony ze Smyrną. Po siada piękne meczety i kilka ch rześciańskich kościołów, także i fabryki, dostarczające bardzo dobrze wyprawnego safianu. Okolica żyzna, produkuje dosyć bawełny, której do 136 centn. rocznie wysyła, również jak figi, oliwki i winogrona.

Aido, A i d o s ( grec.), skromność, bogini wstydłi-■wości. W wieku żelaznym, wraz z Nemezą, opuściła ziemię i w białej szacie wzniosła się na Olimp, do bóstw, gdzie, podług Sofoklesa, zasiada na tronie obok najwyższego boga (Zeusa). Penelopa, starożytny wzór skromnej i wiernej żo-ky, należała do najgorliwszych jej czcicielek. A., która miała być także przedstawicielką bogini A-teny, na Akropolu ateńskim posiadała ołtarz, oraz bardzo dawną statuę w pobliżu Sparty.

Aietes, ob. Eetes.

Aigle, w Szwajcaryi, kanton Waad, wielce uczęszczane uzdrowisko winogradowe; stacya klimatyczna, 539 metrów nad p. m.; zakład hydro-patyczny. Sezon od 1 maja do końca października. Hotele okazałe, urządzenie całego zakładu bardzo wykwintne.

Aignan Stefan (* 1773 — f 1824), poeta i historyk francuski, od r. 1815 członek Akademii francuskiej. Przełożył Iliadę i Odyseję, wiersz o krytyce Pope’a i kilka romansów angielskich, między innemi „Wikarego Wakerfieldzkiego” Gold-smitha. Z tragedyj jego zasługuje na wzmiankę „La mort de Louis XVI”, którą wystawił wkrótce po straceniu króla. Z jego prac historycznych najważniejszą jest ,,De l’état des protestants en France depuis le 15 siècle jusqu’ à nos jours” (Par. 1817). Nadto wydał: „Bibliothèque étrangère d’histoire et de littérature ancienne et moderne” (1823, 3 tomy), w której umieścił wiele nieznanych dotychczas źródeł, zwłaszcza do dziejów Francyi.

Aigue-Perse, miasto we Francyi, w depart. Puy de Dôme. Składa się prawie z jednej tylko ulicy, lecz dobrze zabudowanej; posiada kościół Naj. Panny Maryi, stanowiący część dawnego klasztoru Benedyktynów z XIII w. i kaplicę, wystawioną w r. 1475 przez Ludwika I de Bourbon, nadto pomniki Ludwika św. i królowej Blanki. W pobliżu znajdują się źródła wody mineralnej, nasyconej kwasem węglowym.

Alguebelle, miasto w Sabaudyi, 1,117 mk. niegdyś rezydeacya książąt Sabaudzkich. Znajdował się tam niegdyś zamek Charboniére, zniszczony przez Henryka IV. Pod miastem tem stoczyła się bitwa w r. 1742, w której książę Sabaudyi został zwyciężony przez wojska francusko-hiszpańskie.    J-K-z-

Aigner Piotr (* 1746 —-j- 1841), znakomity budowniczy polski z końca przeszłego i początków teraźniejszego wieku; wsławił swoje imię licznemi budowlami, które nietylko w Warszawie, ale w różnych stronach kraju wznosił. Wszystkie pamiątki architektoniczne A. odznaczają się klasycznym stylem i harmonią proporcyi. A. studya je odbywał w Rzymie, po skończeniu zaś takowych, obrany został członkiem Akademii św. Liь-

kasza. Do służby czynnej, jako budowniczy woj- m.), A. du géant (4010 m.) Bardzo charaktery* skowy, wstąpił A. w r. 1782, a w r. 1817 powoła- styczne są Aguilles du bouchard (fig. 138), nale-ny został na profesora architektury w Warszawie, żące do grupy gór Montblanc. Iglice takie przy-Do ważniejszych prac A. w Warszawie zaliczyć należy: przerobienie fasady w stylu klasycznym kościoła 0(J. Bernardynów (1788), przyozdobienie starego bernardyńskiego klasztoru od strony Krakowskiego-Przedmieścia estetyczną kolumnadą (1818), (dzisiejszy gmach Muzeum Przemysłu i Rolnictwa ; wzniesienie kościoła św. Aleksandra (1826), na wzór panteonu Agryppy w Rzymie; przebudowanie domu tak zwanego „na Marywilu”, przebudowanie frontonu kościoła Panien Kanoniczek; dokończenie budowli gmachu astronomicznego.

»vŚ:V-.rГ-ЧЭ-.L-J

:-.-ятл ■ m

IИ ; . В

• • •" ' . ••

i:....

«а

Ж#

Lj

Nadto budował A. katedrę św. Aleksandra w Suwałkach (1825), wzniósł kościół Wniebowzięcia N. M. Panny i świątynię Sibilli w Puławach.

E®ł!

L~q"

Kil

Fig. 1ЯЯ. Aiguilles au łinueh:ir4.

czyniają się wielce do nadania górom charakteru dzikiego i wspaniałego. Francuskiemu A. odpowiada w niemieckich Alpach używany wyraz Horn (róg).

Aiguillon (wym. Egiją), łac. Acilio, miasto istniejące od czasów starożytnych, dziś jeszcze przechowujące wygląd średniowieczny, położone we Francyi, w departamencie Lot-et-Garonne, nad rzeką Lot, niedaleko od jej ujścia. Posiada za-

Projektował również A. pomnik dla Napoleona I w Kaliszu i pomnik dla Kopernika. Pomiędzy r. 1825 — 1827, A. mieszkał w Krakowie, gdzie opracował i przedstawił municypalności przebudowę bramy Floryańskiej i Sukiennic. .Tako 80-letni starzec, A. wybrał się jeszcze do Włocb, przemieszkiwał czas jakiś w Rzymie, a następnie osiedlił się we Florencyi, gdzie też życie zakończył. Jako wytrawny znawca sztuk wyzwolonych i gorliwy zwolennik klasycyzmu, A. ceniony był nietylko w kraju, ale i u obcych, i poważany jako jeden z pierwszych architektów swojego czasu. Ze spuścizny literackiej pozostały po A. następujące prace: „Cegielnia nowa, wynalazku własnego” (Łowicz 1788), „Budownictwo wiejskie z cegły glino-suszonej” (Warszawa 1791), „Rozprawa o guście w ogólności, a w szczególności o architekturze”

fi-- !

E. U.

Si

(Warszawa 1812), ,,0 świątyniach u starożytnych i o słowiańskich'⁴. Jako członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, w rocznikach tegoż towarzystwa w tomie VII (1811) drukował A. „Budowy kościołów⁴⁴ (Warszawa 1825).

, r.

ii

-- - г

::

§f:.X

-, i

: ШШ

Aigner Karol, brat poprzedniego. Niepospolity talent do malarstwa, zjednał mu poparcie króla Stan. Augusta, który w r. 1786 wysłał go _ swoim kosztem do Rzymu, celem dalszego kształ- | ЗзаивйаяиШйШ cenią się, gdzie też po trzykroć odznaczony został za swoje prace nagrodami Akademii. Zmarł tamże w młodym wieku („Gazeta rządowa warsz.”,

z r. 1794, Nr 70).

T. M.

cl

ßll

Fig. 13<>. Mury fortecrne w Aigues m^rte».

bytki rzymskich murów i nowy zamek książęcy; liczy 3,781 mieszk., zajmujących się hodowlą tytoniu i konopi, handlem (wino, zboże) i wyrobem materyj wełnianych. Za panowania rzymskiego A. należało do najważniejszych miast kraju; w wiekach średnich uważano je za niezdobytą fortecę, ponieważ napróżno oblegał je w 1. 1345—& Jan.

Aignes-mortes, Aquae mortuae, starożytne miasto we Francyi, w dep. Gard., posiada do 5,000 miesz. Otaczające go mury pochodzą z XIII wieku; niedawno odnowione (ob. fig. 139). W okolicach znajdują się ogromne saliny Peccais, jako wielkie bagniska, zanieczyszczające powietrze, co spowodowało nazwę miasta. Morze usunęło się od brzegów prawie na 5 kim. Ludwik św. dwukrotnie, bo w roku 1248 i 1269, wyruszał stąd na wyprawy krzyżowe. Statua konna tego króla zdobi to miasto. W r. 1538 Franciszek I porozumiewał się tutaj z Karolem V.

Aiguille (wym. egil) z francuskiego, nazwa ostro-kończystych, spiczasto, jakby iglice wznoszących się szczytów górskich we francuskich Alpach np.

A. du midi (3943 m.), A. d’ Argentieres (3901

J. A.

J. A.

Porównaj A. Bauer: „Griechische

październka 1425), styk i kianonista.

Łoo

ks. Normandy! (późniejszy król Francyi, Jan Dobry).

Aikin John (wym. Ekin Dżon), (* 1744 — f 1822), lekarz i literat angielski. Na uwagę zasługują prace jego o szpitalach, mianowicie: „Thougts on hospitals“ (Londyn, 1771, przełożone następnie na franc.), dalej „Appendix to the history of lazarettos, which contains the observations made by Mr. Howard in his concluding tour“ (Lond. 1793). Najwięcej jednak zasłynął biografiami lekarzy angielskich, zamieszczonemi w słynnem dziele: „Bibliografical memoirs of medicine in Great Britain from the revival of literature to the time of Harvey“ (Lond. 1780) i w „General bibliografical dictionary“, którego był współpracownikiem od 1796—1815 г.

Aikin Lucya (* 1781 — f 1864), córka poprzedniego, autorka angielska różnych poezyj i artykułów, które zaczęła umieszczać w czasopismach już w 17 r. życia. Większą uwagę zwróciła na siebie dziełem historycznem: „Memoirs of the court of queen Elizabeth” (i814), następnie ogłosiła: „Memoirs of the court of James I“ (1822) i „Memoirs of the court of Charles I“ (1833), wreszcie „The life of Addison” (1843, 2 t.)

Aikin Wiliam E. A., botanik amerykański, wydał: „Catalogue of Phaneragamous Plants and Ferns native or naturalized near Baltimore“, 1836 i 1837.

Ailah, albo Aelana, miasto w Arabii, położone na zachodnim brzegu zatoki Bahr -el- Akabah, w odległości 43 mil od Suezu. Stąd, jak podanie niesie, Salomon wyprawiał swe floty do Ophi-ru. Turcy wystawili tu małą cytadelę i utrzymują niewielki garnizon. Liczni pielgrzymi, dążący do Mekki i Medyny, tędy przechodzą.

Ailanto, nazwa azyatycka Ajlantu; dlatego należy pisać Ajlantus, nie zaś Ailanthus, jak to się u wielu autorów spotyka.

Ailantus (Desf. in Act. Acad. Paris, 17,861, 263, t. VIII), Ailant, Chivian, rodzaj, posiadający wszystkie cechy Simarubeae, chociaż wielu autorów odnosi go jużto do Terpenowcowatych (Terebinthaceae), już do Zębolicowatych (Zanto-ryllaceae). A. mają kwiaty foremne, mieszano-płciowe. W kwiatach dwupłciowych osadnik wypukły, na którym umieszczony kielich o pięciu klapach, w przedkwitnieniu ułożonych w cynkę i korona pięciopłatkowa; słupek, otoczony krążkiem gruczołowatym, składa się z pięciu wolnych owocków, których szyjki, wewnętrznemi brzegami spojone, kończą się szerokiem znamieniem. W każdym zawiązku owocowym zawiera się, w kącie wewnętrznym, po jednym zwieszonym zalążku nasiennym, mającym otworek zwrócony w górę i na zewnątrz. Przy dojrzewaniu, na grzbiecie każdego zawiązku wyrasta rodzaj skrzydła, w skutek czego owoc staje się skrzydlakiem (samara), zawierającym nasienie o zarodku liściastym, otoczonym bielmem, słabo rozwiniętem. Kwiaty męskie posiadają słupek szczątkowy, żeńskie zaś mają płonne pręciki. A. są drzewami o liściach na-

kftcyklopedya l owsitchi.a llustr.

przemianleglych, składanych, nieparzysto-pierzastych i o kwiatach ułożonych ь grona, utworzone z wierzchnotek. Znane są cztery gatunki, właściwe strefie gorącej wschodniej i południowej Azyi, oraz Australii. Przytoczymy tu A. gruczołkowaty (A. glandulosa Desf.), duże drzewo, właściwe Chinom, skąd pater d’Incarville sprowadził je w r. 1751. Obecnie hoduje się ono w całej Europie, jako drzewTo ozdobne i dla żywienia jego liśćmi mało wybrednego jedwabnika, Bombyx Cynthia, wydającego zresztą jedwab bardzo pośledni. U nas drzewo to zimy dobrze wytrzymuje, lecz nasion nie wydaje. Cała roślina wydaje woń nieprzyjemną i posiada własności drażniące, zależne od materyi ostrej i lotnej, narywające pęcherze na skórze ogrodników, którzy przy obieraniu tych drzew nie zachowują ostrożności. Liczy się po części do roślin lekarskich. Ma być dobrym środkiem przeciwko robakom; lecz jego zastosowanie w cierpieniach robacznych u dzieci, sprowadzało niebezpieczeństwa, z powodu wielkiej ostrości. Wiele osób poczytuje A. za gwałtowną truciznę. W ostatnich czasach bardzo go we Francyi zachwalano w leczeniu dysenteryi. W In-dyach bardzo słyną jako gorzkie i aromatyczne A. excelsa i malabarica, których kora używa się w powtarzającej się febrze. Ostatni z tych gatunków, prócz tego, jest sławiony jako środek od bólu głowy i żołądka. A. imberbiflora F. Muell (Fragm.), jest gatunkiem wyłącznie austral-skim.

Aile-Froide (wym. él froàd), grota w górze Pelvoux, w południowo-zach. Francyi, na granicy Włoch; smutnie zasłynęła w r. 1485 przez to, że 3,000 Waldejczyków, którzy się do niej schronili przed prześladowaniem inkwizycyi, zostali w niej spaleni.

Ailhaud J an (* 1674 — f 1756), głośny szarlatan lekarski swego czasu, którego nazwisko rozpowszechniło się wraz z wymyśloną przezeń kom-binacyą proszków przeczyszczających (podobnie jak Morrisona pigułki etc.), zachwalanych w dziełku: „Traité de la origine d. maladies et des effets de la poudre purgatif⁻, kilkakrotnie wyda-wanem we Francyi, przełożonem na język polski p. t. „Medicina universalis”, t. j. „Lekarstwo powszechne na wszelkie choroby, czyli traktacik o źródle chorób a używaniu proszku ścierającego”, Warszawa 1778.

Ailian (łac. Aelianus), taktyk, pochodzenia prawdopodobnie greckiego, żył w Rzymie za czasów Trajana i Adryana i pozostawił o taktyce wojennej greckiej traktat, przypisany Adryanowi. Jest to kompilacya z dawniejszego traktatu Askle-piodota i z kolei posłużyła za źródło, z którego czerpał taktyk Arrian. Wydana przez Köhly’ego i Rüstov’a w „Griechische Kriegsschriftsteller”, Il tom, 1885.

Kriegsalterthümer”, str. 228 i 231.

Ailly Piotr d’, Petrus de (v. ab) Alliaco (* 1350 w Compiègne — + słynny swojego czasu sch

41

Àilred — Àimard Gustaw.

Tractatus de

Notice historique et littéraire sur le cardinal Pierre d’A.” Cambrai. 1824. Georg Pa-meyer. „P. d’A., sa vie et ses ouvrages”. Strasbourg 1840. in 4. Aubrelicque. ,,Le Cardinal P. d’A.” Etude biographique. Compiègne 1869; oraz najnowszą, monografię Piotrowi d’A. poświęconą, przez Schaekert’a p. t. „Peter von Alliaco” (Gotha 1877).

>>;

Kształcił się w filozofii w Paryżu; przyjęty tamże w 1372 r. do kolegium Nawarskiego, do katedry teologii, objaśniał od r. 1375 słynne wówczas na polu scliolastycznem „Sentencye” Piotra Lom-barda (ob.). Dyalektyka jego zrobiła mu rozgłos w świecie uczonych i utorowała drogę do coraz wyższych godności naukowych i dostojeństw kościelnych. W 1380 r. pozyskał stopień doktora teologii, w rok potem obrano go przełożonym kolegium Nawarskiego, następnie został kanonikiem, a później rektorem tegoż kolegium (1384). Wysłany przez uniwersytet paryski do Avignonu, re-zydencyi ówczesnej papieża Klemensa УП, bronił wyroku Sorbonny przeciw Montezoniuszowi (ob.). YV 1389 r. został kanclerzem uniwersytetu paryskiego, oraz spowiednikiem i jałmuźnikiem królewskim (Karola VI), 1395 r, biskupem w Puy, 1396 biskupem w Cambrai. W 1409 r. brał udział w synodzie pizańskim, głosząc zasadę wyższości soboru nad papieżem; w 1411 pozyskał godność kardynała ( Cardinalis Cameracensis) i przy nadarzonej okazyi, a mianowicie na soborze kon-stancyeńskim, bronił dalej zasady wyższości soboru. Śmierć zaskoczyła go podczas podróży do Niemiec, dokąd udał się w charakterze legata papieskiego. A. pozostawił wiele prac, odnoszących się do uprawianych przezeń przedmiotów, głównie z dziedziny teologii, filozofii scliolastycz-nej i prawa kanonicznego, a nawet kosmografii i astronomii. Nie wszystkie jednak dzieła jego były drukiem ogłoszone. W „Quaestiones super I, III et IV libb. Sententiarum” (Aigentor, 1490, in folio), najważniejszem z dzieł swoich, występuje on jako zwolennik nominalizmu, a w szczególności zasad Occam’a (ob.). W innych, licznych rozprawach jego, mających za przedmiot specyalne kwe-stye z zakresu logiki, widać w nim przeciwnika skottystów (ob. Duns Scott). Z pomieszczonych w zbiorze pism jego, wydanych w 1490 w Sztras-burgu, p. t. „Tractatus et sermones Petri de Alliaco”, ważniejsze rozprawy są: „ anima“ i „Speculum consideration^“. W pierwszej z nich właściwie A. komentuje tylko Arystotelesa, z którym łączy się zupełnie w poglądach, zdradza jednak przytem skłonność do mistycyzmu; w drugiej rozprawie kierunek ten mistyczny już całkiem widoczny i sformułowany. W pierwszej części tej rozprawy autor rozwija swoją teoryę cnót, za cel życia ludzkiego głosi „vitiorum pur-gatio“, „virtutum plantatio“ i jakoby wynikające stąd ,,praemiorum praegustatio“ ; druga część, wraz z napisanem do niej „Compendium contem-plationis“, jest czysto mistyczno-alegorycznej natury. Ważniejsze prace A., z zakresu prawa kanonicznego, są: „Libellus de emendatione eccle-siae“, „De ecclesiae et cardinalium auctoritate“, „Liber de concilio generali“, „De ecclesia Petri“ i inne. Dla swojej dyalektyki, nieugiętej w obronie dogmatów religijnych, i gorliwości w sprawach kościoła, przezwanym został przez współczesnych „orłem Francyi“ i „niezmordowanym młotem na heretyków“ („Aquilea Franciae et malleus a .veritate aberrantium indefessus“). Jak

kolwiek bowiem A. był za reformo mi kościelnymi i głosił wytrwale przewagę soboru powszechnego nad papieżem, bronił «zawsze namiętnie dogmatów kościelnych, a do potępienia Hussa na koncylium konstaneyeńskiem w znacznej mierze się przyczynił, głównie z powodu sprzecznego z nim zapatrywania się na kwestyę współczesnych sporów scholastycznych, a mianowicie z powodu błędnego, zdaniem A., przypisywania przez Hussa rzeczywistości Uniwersaliom (ob.) Prócz walk dyalektycznych na polu scholastyki i propagowania reform na polu hierarchii, administracyi i karności kościelnej, A. oddawał się też z zamiłowaniem studyom astronomicznym. Pozostawił w tym kierunku: „Tracta-tus super libros Meteororum Aristotelis, de im-pressionibus aëris“..., „De correctione Callendarii“, „Cosmographiae tractatus II“ i inne. Uczniami À. byli między innymi i słynny Jan Gerson (ob.), zastępca jego w godności kanclerskiej na uniwersytecie paryskim i zawsze wdzięcznie i z uznaniem wspominający go, jako mistrza swego, oraz Mikołaj z démanges (ob.), późniejszy rektor tegoż uniwersytetu. Porów. „Życiorys P. z A.“, przez Eliasza Dupin, pomieszczony w I tomie zbiorowego wydania dzieł Gersona (Opp., t. I, Antwerpia, 1706). Z nowszych prac: Arthur Dinaux.

S. S.

Ailred (wym. Eired), Aelred, Ealred lub Alu-redus (* 1109 — ■{* 1166 r.), duchowny angielski i historyk, wychowany na dworze szkockim wraz z Henrykiem, synem króla Dawida, miał ofiarowane sobie biskupstwo, lecz odrzucił je, przekładając stan mnicha w klasztorze cystersów w Hiel-vaux; od r. 1146 był obierany stale na opata aż do śmierci. A. napisał mnóstwo dzieł teologicznych, które przypominają styl św. Bernarda, i historycznych, rzucających dużo światła na życie i zwyczaje XII w.

Aimard Gustaw (* 1818 — f 1883), roman-sopisarz francuski, w młodości wiele podróżował, przez lat 10 bawił w Ameryce między Indyana-mi, zwiedził Kaukaz i Turcyę i powróciwszy do kraju, w r. 1848 uczestniczył w rewolucyi lutowej. W r. 1870 zorganizował z dziennikarzów oddział partyzancki, pod nazwą „Francs-tireurs de la presse“ i na jego czele walczył czas¹ jakiś przeciwko wojskom niemieckim. Na schyłku życia został dotknięty chorobą umysłową i umarł w szpitalu dla obłąkanych. Treść do swoich efektownych romansów czerpał wyłącznie ze wspomnień podróżniczych. Najpoczytniejszy był jego pierwszy romans „Les trappeurs de l’Arcansas“ (1858). Po nim nastąpiły: „Les pirates de la prairie“ (1859); „Les rôdeurs de frontière“ (1861); „Les nuits mexicaines“ (1864); „Zeno Oabral“

mi

■Ai

Ï; Л

jtëJ

Aimon Pamphile Leop. Franciszek, tylosysis).

(* 4 paździer. 1779 w Lisie—we Francyi—-j* w Pa- Ainmiller (Ainmüller) Max Emanuel, zna-ryżu 2 lutego 1866 r.), kompozytor wielu oper, ny niemiecki malarz na szkle i przedmiotów ar-melodramatów, uwertur i t. p„ napisanych dla chitektonicznych, (* 1807 w Monachium — -{*1870 teatru w Marsylii, gdzie piastował urząd kustosza tamże). Jako inspektor monachijskiego „Instytutu biblioteki teatralnej i dyrektora opery. Dzieła A. malowania na szkle” od r. 1828, wysoko posta-odznaczają się oryginalnością formy i piękną wił ten zakład, a ulepszeniami swemi podniósł melodyą.    ilość kolorów i odcieni szkła zabarwionego do 120.

(1865;) „Les scalpeurs blancs“ (1876) i wiele innych. Niektóre z nich („La caravane des Sombreros“, „lim Г Indien” i t. d.), pisał do współki z Auriac’em, który też po śmierci A. wydał ostatnie jego dzieła: „Le batteur de sentiers“, „Le Bastreador“, ,,L’ami des blancs“, „Un duel au desert“ (1884).

Aïme Fryderyk (* 1838), współczesny poeta włoski, urzędnik przy arsenale turyńskim. Napisał libretta oper: „Spartaco“, „La Pompadour“,

„Montecarlo“, „II rè degli Zulù“ („Król Zulusów“), „L’agente segreto“ („Tajny agent“), oraz wydał trzy tomiki poezyj: „Poche fronde“, „Cre-puscoli“, „II Trovatore“. W г. 1868 założył czasopismo „II Fossanese“, wychodzące dotąd. W tem czasopiśmie podpisywał artykuły pseudonimem „ Manfredo “.

Najlepszym jest umieszczony tam romans „I Nazzareni“.

Aimeric, imię, które nosiło czterech trubadurów prowansalskich. Wybitniejsi byli dwaj: 1) A. de Belenoi, ksiądz i poeta z pierwszej połowy w. XIII, ur. w Gaskonii. Z pozostałych po nim dwudziestu kilku pieśni okazuje się, że naśladowali go niektórzy lirycy włoscy z w. XIII. 2) A. de Peguillan, także z pierwszej połowy w. ХП1, był synem sukiennika z Tuluzy. Swojemi pieśniami miłosnemi pozyskał względy Eleonory, żony 'Rajmunda VI, hrabiego Tuluzy, ale tem właśnie naraził się hrabiemu i musiał opuścić rodzinne miasto. Czas jakiś bawił w Katalonii, stamtąd przeniósł się do Monferratu, następnie do Włoch. Pozostało po nim 53 pieśni, między któremi, oprócz miłosnych, są satyryczne (t. zw. serventes) i patryo-tyczne; formą i treścią należą one do celniejszych utworów liryki prowansalskiej z w. XIII.

Aimoin. 1) Mnich francuski z opactwa St. Germain-des-Prés (■{* po r. 896), napisał: „De in-veutione et translatione corporis B. Vinzentii Mart.”; „De invent, et transi, corp. Georgii et Aurelii MM.” i „De miraculis S. Germani” — dzieła, zawierające sporo charakterystycznych szczegółów o czci świętych i relikwij w tych czasach. 2) Mnich francuski z opactwa Fleury, uczeń Abbona, zmarły po r. 1008, napisał wierszem: „De translatione S. Benedicti m Galliam” i „De prima fundatione Floriacensis coenobii”.

Nadto skompilował niekrytyczną kronikę p. t.

„De gestis Francorum” i opisał żywot Abbona;

„Vita Abbonis” jest cennem źródłem historycz-nem.

Aimona (Diosc.) Syn, rumianu farbierskiego (Anthémis tinctoria L.).

Aimostaris (Diosc.) Syn. oleandra, (.Nerium Oleander L.).

Ain, rzeka we Francyi, która dała swą nazwę departamentowi, bierze początek w górach Jurajskich i wpada do Rodanu z jego prawego brzegu, po przepływie 190 kim.

Ain (arabs. = oko, źródło > wyraz, występujący często w połączeniu z nazwami miejscowości arabskich. Najważniejszą jest oaza Ain-Musa (źródło Mojżesza), położona o 2 godziny drogi na południowy-wschód od Suezu, przy drodze do Sy-nai. Znajdujące się tutaj źródło otoczone doko

Ярд

ft ,

тш

i-. от*

Fig. 146. Ain-Mur» г*Шо MnpeszaA

ła bujną roślinnością i pięknemi palmami, (fig 140), legenda beduinów wskazuje jako miejsce gdzie Mojżesz miał wodę ze skały, przez uderze nie laską, wydobyć.

Ain-Madhy, oaza w Algierze, u podnóża gór Dżebel-Amur, ważny punkt handlowy z miastem tegoż nawiska, obwiedzionem silnym murem. A. posiada do 2,000 mieszk. i zostaje pod władzą marokańskiej rodziny Tedżinych. Abd-el-kader w r. 1838 bezskutecznie oblegał Ain-Madhy.

Ainłmm, nazwa szczególniejszej choroby, spotykanej wyłącznie prawie u ludności rasy afrykańskiej (raz tylko dotąd w Kanadzie postrzeżonej), która objawia się bulwiastem zgrubieniem małego palca u nóg, poczem powoli palec po za zgrubieniem zanika i wreszcie całkiem, niby odcięty, odpada. Opis choroby tej podał Dr. Menzel; przyczyny, tudzież istota jej, nieznane, (ob. Dak-

Zasługą A. jest wskrzeszenie w Niemczech ma- ności. Brud i niechlujstwo stałemi ich przywa-lowania na szkle i ożywienie w ogóle tej gałęzi rami. Nie odznaczają się wcale wojowniczością; produkcyi artystycznej. Z pracowni jego wyszło życie wiodą spokojne; zajmują się myśliwstwem bardzo wiele dzieł, stanowiących prawdziwą ozdo- i ryhołóstwem, z których znaczną część zdobyczy bę znaczniejszych kościołów i gmachów w Euro- składają japończykom, jako daninę. Pomiędzy pie; prace te odznaczają się czystością stylu i ry- kobietami ainów rozpowszechnione jest tatuowa-sunku. Do wybitniejszych należą: wspaniałe okna, nie: wzorzystemi nacięciami, zabarwionemi na nie-lundowane przez króla Ludwika I dla katedry biesko, szpecą sobie nosy, wargi i ręce aż do łok-kolońskiej (1844—48); dwa okna, przedstawiające ci; noszą kolczyki srebrne i cynowe, oraz srebr-św. Piotra i Pawła, ofiarowane .Piusowi IX przez ne opaski koliste na szyi. Mężczyźni i kobiety króla Maksymiliana II, dla Watykanu; wielka noszą odzież jednaką: w ciepłej porze roku po-ilość okien osadzonych w katedrze w Glazgowie, krycie wierzchnie z tkaniny własnej roboty, z łyka z których 40 zawierają przeszło sto wizerunków wiązowego, w porze zimowej pokrycie skórzane; historycznych i biblijnych (1864); wielka tafla okien- pod tym rodzaj kaftana i wąskie spodnie, oraz na w parlamencie edynburskim, przedstawiająca obuwie skórzane, często ze skóry łososiowej. Mie-fundacyę „College of justice” przez Jakóba V; szkają w chatach ziemnych, lub w lepiankach i wiele innych okien, a mianowicie w Aukirche krytych słomą, bez okien; ściany chat z obu stron w Monachium, w katedrach w Regensburgu, Augs- wykładają sitowiem. Broń ich stanowią oszczepy burgu, Bazylei, oraz okno w kościele św. Izaa- i łuki z drzewa cisowego. Strzały mają zakoń-ka w Petersburgu, 9,5 metrów wysokie. Co do czenia bambusowe, lub metalowe. Dawniej uży-kierunku artystycznego A., stoi on na stanowisku wali strzał zatrutych, w nowszych jednak czasach nowszej szkoły niemieckiej malarstwa kościelnego, zaprzestali tego, wskutek zakazu rządu japoń-Ainmiller Henryk, (* 1837 w Monachium) skiego. Żyją w wielożeństwie. Bóstwom przyno-syn poprzedniego, studya artystyczne odbywał, po- szą w ofierze pierwsze upolowane zwierzęta; dobnie jak ojciec, w Monachium i w tymże fachu, wszakże składają tylko skórę, mięso zaś zjadają sa-a wykształciwszy się, prócz tego, pod kierunkiem mi. Każde plemię posiada żywego niedźwiedzia, Hessa w malarstwie historycznem, zaczął dostar- którego starannie pielęgnują i cześć mu oddaią. czać miejscowemu „zakładowi malarstwa na szkle” Z japończykami pozostają w ciągłych stosunkach kartonów własnej kompozycyi, które odtwarzane i korzystają z ich kultury. I&tnieje prawdopodo-były na szkle dla okien kościelnych w Glazgowie, bne przypuszczenie, że w czasach przedhistorycz-Sztutgardzie, Baden-Baden, w Londynie (kościół nych ainowie zamieszkiwali cały szereg wysp od św. Pawła) i w innych miejscowościach. Po śmier- Lieu-kieu aż do Kamczatki i że wskutek zmiesza-ci ojca swego, A. przeniósł się do Salcburga nia się ich z przybyłymi tu chińczykami, wytwo-i oddał się specyalnie ulubionym studyom nad rzył się osobny naród japoński. Język ainów sztuką z epoki odrodzenia.    s-s- stanowi pomiędzy językami ludów północnych ga-

Ainowie (Ainu), nazwa ludu, zamieszkującego łąź odrębną i zalicza się do przyczepkowycb, dziś wybrzeża wschodnie i zachodnie japońskiej czyli aglutynacyjnych; różne bowiem stosunki gra-wyspy Jesso, wyspy Kurylskie, trzecią część po- matyczne pomiędzy wyrazami oddaje zapomocą łudniową wys. Sachalin, południowy brzeg Kam- osobnych cząstek, czyli słówek pomocniczych, czatki, oraz okolice nad ujściem Amuru. Są więc przydawanych do pierwiastków. W sposób bar-częścią poddanymi japońskimi, częścią rosyjskimi, dzo prosty, bo przez zestawienie, tworzy wyrazy

Liczba ich wynosi około 150,000. Uważani są za i wyrażenia złożone, np. to-pe=m\eko (pierś_wo-

czasu

pierwotnych mieszkańców Japonii; późniejszym na- da); ma-&6m=pieczone mięso (piec — mjęS0); su-jezdzcom ulegli, po zaciętych bojach, o których kup-guru = młoda osoba (rosnąć—osoba) i t. p wiadomości w źródłach japońskich sięgają wieku Zaimki osobowe stają się dzierżawczemi, gdy są IX po Chr. Ciemno-brunatne zabarwienie skóry położone przed rzeczownikami, np. ku=\a; tszy zbliża ich do japończyków. Wyrazem twarzy ró- itśi)—my; e=ty; etsy (etśi)—wy; zaś: ku milszy, żnią się zarówno od japończyków, jak i od tun- mój ojciec; tszy uni, nasz dom; e haho, twoja matka; guzów. Stałego typu fizyognomii ainów trudno etszy ottena, wasz wódz; albo też samodzielne zaimki określić: obok czysto mongolskich, spotykają się dzierżawcze tworzą się przez dodanie do osobo-twarze typu kaukaskiego, jak u europejczyków, wych słówka koro (= posiadanie); np. ku koro, (lub W zrostu są średniego: wysokość mężczyzn wynosi ku goro) mój; e koro, twój; tszy koro, nasz; 'etszy od 1.5 do 1.6 metr. Głowy pokryte gęstemi koro, wasz i t. p. Pojęcia osoby, liczby,’ czarnemi włosami, spadającemi na ramiona; zarost i t. d., przy słowach, wyrażają się również za po-na twarzy bujny i brody długie 12 do 15 cm., mocą osobnych słówek dodatkowych; sam pier-zapuszczone w nieładzie. Opowiadania europej- wiastek słowny zmianie żadnej nie ulega. Wszak-czyków o poroście włosów na całym ciele, są że, pomimo swojej wielozgłoskowości, jeżyk ten przesadne; jest on u wielu osobników silniejszy, bliższy jest języków niemajacych form, jednozgło-amżeli u europejczyków, japończyków i innych lu- skowych,południowo-wschodnio-azyatyckich aniżeli dów gołoskórnych. Głównymi rysami charakte- języków północno-azyatyckich, o wyraźniejszej już ru ainów są: dobroduszność i uczciwość. Posia- budowie przyczepkowej. Mowa ainów charakte-dają zdolności umysłowe, ale zbywa im na pil- rem swoim przypomina wiele język japońsk-

i nierozwinięte gwary języka mongolsko - tungu- dłuższy porzucił beletrystykę, wdał się wspólnie ₈kiego.    A-A- K- z teściem Ebersem w przedsiębiorstwa wydawni-

Ain-Salàh (święte źródło) lub In-Salah, główne cze, stracił na nich i wyjechał do Szwajcaryi miasto oaz Tadykielckich w środkowej Saha- i Włoch. Dopiero w r. 1834 wydał drugi swój rze, pod 27°10' sz. płncn. a 1°45'    dł. wsch., na    romans „Rookwood”,    który wywołał    wielkie wra-

niżu 137 m. niżej poz. m. Leżąc    na skrzyżowa-    żenie i zapewnił swojemu twórcy    długotrwałe

ne

niu się głównych dróg karawanowych, jest po- względy czytelników. Podbiły ich ostatecznie dwa średnikiem całego handlu pomiędzy ziemiami ber- następne romanse: „Crichton“ (1837), za którego berskiemi i północnym Sudanem i najważniejszem sam szkic księgarz zapłacił autorowi 350 f. szt., z miejsc składowych w Saharze; szczególniej licz- i „Jack Sheppard“ (1839, 3 tomy), osnuty na tle idą tędy karawany trypolskie z Gadamesu do życia wyrzutków społecznych Londynu, podziwia-Timbuktu i marokańskie, podążające do Bomu ny, rozchwytywany, przerabiany dla sceny i tłó-i do kraju Haussów.    maczony na wiele języków. Dalsze romanse A.

Ainslie W hi tel a w. Publikował: „Materia ukazywały się szybko jeden po drugim, czasami medica of Hindostan” Madras,    1813, in 4-o;    nawet jednocześnie.    Większość ich    była osnuła

i „Materia indica” Lond., 1846, 2 t, in 8-o. To    na tle historycznem:    „Guy Fawkes”    (1840,3 to-

ostatnie dzieło jest tylko drugiem wydaniem pierw- my), „The Tower of London“ (1840, 3 t.), „Old szego. Oba one oddały wielkie usługi tym, któ- Saint Pauls“ (1841, 3 t.), „Windsor Castle“ (1843, rzy na początku bieżącego    stulecia    studyowali    3 t.); „Saint    James or the court of Queen Anne“

matcryę lekarską ludów wschodnich,    między in-    (1844, 3 t.);    „Cardinal Pole or the days of Phi-

nymi, można tu przytoczyć Merata i Delens’a. lip and Mary“ (1863, 3 t.); „Boscobel“ (1872, W swojem dziele „Traité de    matière    médicale”    3 t.) i wiele    innych. W romansach tych A zacni bardzo wiele zapożyczyli    od Ainslie’go.    danie swoje    traktował dość lekko: brał jakikol-

Ainslie Hugh (* w r. 1792), poeta szkocki wiek powszechnie znany fakt historyczny, koja-w kierunku ludowym. Młode lata spędził w Edyn- rzył z nim jakąś banalną intrygę i na niej roz-burgu, jako kopista w Register House i u prof, snuwał różne efektowne sceny, oraz obrazy oby-etyki Dougalda Stuarta; później, ożeniwszy się, czajów, zwyczajów, uzbrojeń i t. d., w czem przy-przeniósł się do Ameryki, gdzie znalazł korzyst- chodziła mu z pomocą gruntowna znajomość ar-niejsze zatrudnienie. Między jego utworami, naj- cheologii narodowej. Rzadziej czerpał tematy więcej wsławił go zbiór szkiców i poezyj p. t. z życia współczesnego, np w „Old Court” ( 1867, „A pilgrimage to the land of Burns”. A. oka- 3 t.), „Middleton Pomfret" (1868, 3 t.); ale i w nich zał tu wiele talentu, zarówno w tonie poważnym, podobnież uganiał się za wyszukaną efektowno-jak lekkim i swawolnym .    ścią. Dla tej to głównie wady nie zdobył w ro-

Ainsworth Henryk (f 1623), teolog purytań- mansopisarstwie trwalszego stanowiska, chociaż po-ski, wydalony z Anglii, osiadł w Amsterdamie siadał talent do wyrazistego przedstawiania kra-i tu z Fr. Johnsonem, założył gminę Brownistów, jobrazów, ludzi i sytuacyj, a styl śmiały i boczyli independentów. A. był energicznym obrońcą gaty. Większość jego romansów, zanim ukazały wolności w rzeczach wiary i napisał wiele dzieł się w osobnych wydaniach, wychodziła w różnych polemicznych, oraz komentarzy do Starego Te- czasopismach, z których jedno, „Bentley’s Miscel-stamentu, które wyszły pod zbiorowym tytułem: lany“, redagował po ustąpieniu Dickensa (od r „Annotations upon the five books of Moses, the 1840—1842); dwa zaś „Ainsworth’s Magazine“ book of the psalmes and the song of songs or (od r. 1842) i „New monthly Magazine” (od r. canticles“ (Lond. 1627 i 1639).    1845) posiadał na własność. Utworów poetyckich

Ainsworth Robert (* 1660 — *{* 1743 r.), A. zostawił niewiele: zbiór jego poezyj wyszedł gramatyk angielski i nauczyciel szkół londyńskich, w r. 1855 pod tyt. „Ballads, romantic, phanta-autor słownika łacińsko-angielskiego.    stic and humorus“. W tłómaczeniu polskim istnieją:

Ainsworth William Harrison (* 1805— „Takób Sheppard” (Warsz. 1852) i „Crichton” f 1882 r.), romansopisarz angielski, urodził się (Lwów 1876).

w Manchesterze. Ojciec jego, będąc dość wzię- Aipytos, łac. Aepytus, mitolog. 1) syn Ela-tym adwokatem, sposobił go także do adwoka- ta, króla Arkadyi (jego imieniem nazwana tury, chociaż A. okazywał wielki pociąg do 1 te- jest część kraju Aipytis). Na łowach, ukąszony ratury i drukując w miejscowych dziennikach przez żmiję, umarł na górze Killeńskiej, gdzie swoje młodzieńcze utwory, pozyskał niejaki roz- też został pochowany. 2) A., syn króla Messeny, głos. Temu pociągowi uległ zupełnie dopiero po Kresfonta i Meropy, córki Kipsela. Gdy Kres-śmierci ojca, kiedy dla ostatecznego wyrobienia fontes i obaj starsi synowie padli ofiarą chciwo-się w adwokaturze—zgodnie z przyjętym w An- ści władzy i okrucieństwa Polyfona, który również glii zwyczajem—przeniósł się (1824) do Londynu, zmusił Meropę, by została jego żoną, Aipytos ba-Tu, zaniedbując praktykę przy jednym z głośniej- wił u dziadka swego, Kypsela, na wychowaniu, szych adwokatów, oddał się całkiem literatu- przez co uniknął gwałtownej śmierci. Podrósł-rze i wkrótce ogłosił pierwszy swój romans szy, udał się potajemnie z garstką sprzymierzeń-„Sir John Chiverton” (1825). Utwór ten, lubo ców do Messeny i zabił Polyfona. Potomkowie słaby, doznał powodzenia; nawet Walter Scott jego, zamiast Heraklidów Drzyjęli od mego na-ocenił go przychylnie. Pomimo to, A. na czas zwe Aipytid

"VJ-.-Y;

•гг*

fi

J. A.

kiem 17-0 pułku piechoty, w r. 1865 gubernatorem Gibraltaru, w r. 1871 jenerałem, w 1876 otrzymał tytuł barona i zasiadł w izbie lordów.

Airolo, miejscowość w dolinie Niwińskiej, położona na południowym stoku drogi gotardzkiej, przy wylocie tunelu St. Gotarda, wzniesiona 1,179 tn. nad poz. morza, liczy obecnie 4,000 m. 'Malownicza okolica (fig. 141), ze wajaniałemi

ь.

шт

'шШш

ян

.А

Aira (L. Gen. n. 81). Rodzaj z rodziny traw, plemienia owsów (Gramineae, Âvenaceaè), mający cechy następujące: Kłoski dwukwiatowe, o kwiatach bezszupułkowycb, plewy dwie, błoniaste, równe, jednonerwowe, bezostne, od kwiatów dłuższe. Plewki dwie błoniaste; dolna na grzbiecie wypukła, prawie bez nerwów (rzadziej 5-0 nerwowa), na końcu rozszczepiona, opatrzona w ość, u spodu skręconą, wychodzącą nieco niżej jej środka⁴, górna dwułódkowa na końcu wykrojona. Zawiązek przewrotnie jajowaty—gładki; szyjki dwie, krótkie; znamiona piórkowate. Ple-weczki lancetowate, całobrzegie.

Ziarno eliptyczne, zaostrzone, na grzbiecie zaś wypukłe, na odwrotnej stronie opatrzone głęboką bruzdą, okryte plewkami. Rodzaj A. składa się z roślin rocznych, tworzących często gęste darniny, o liściach szczupłych, płaskich lub mających brzegi na spód poza-wijane. Kwiatostanem ich wiecha, w czasie kwitnienia rozpostarta. Rodzaj ten, nie obfity w gatunki, w naszej florze ma tylko jednego przedstawiciele Aira ca-ri/ophyllaa L., który należy u nas do traw rzadszych, tylko w kilku miejscowościach, dotąd znaleziony. Gatunki tego rodzaju traw w ogóle są drobne, pod względem więc gospodarskim mało-ważne ; więcej są one cenione przez ogrodników i hodowane są przez nich niekiedy, z powodu swych wdzięcznych form.

Aird Tomasz (* 1802 r. w Bowden—f 1876 r.), pisarz i poeta szkocki, kształcił się w Edynburgu i tu przez czas jakiś wydawał „Weekly Journal“, a od r. 1835 redagował „Dumfried Herald“. Jako pisarz, wystąpił najprzód z „Religions characteristics“ (1827); popularność zjednał sobie szkicami z życia ludowego p. t. „The old bachelor in the old Scottish village“ (1845) i fantastycznym poematem „The dewils dream“. Poe-zye jego wychodziły najpr/.ód w „Blackwoods Magazine“, osobno wyszły w r. 1841 i powtórnie w 1870 w Edynburgu.

Aires de Magalhaes Sepulveda Christ ovam (* 1853), współczesny poeta i literat portugalski. Ur. w Indyach, służył początkowo w wojsku, lecz przeniósłszy się do Lizbony, oddał się dziennikarstwu. Swojemi studyami i kryty* kami zasila niektóre czasopisma literackie; w r. 1879 wydał zbiór poezyj p. t. „Indianas e Por-tuguezas“.

Airey (wym. Eri) sir Richard (* 1805 — f 1881), jenerał angielski. Służył na wyspach dońskich i w Kanadzie (1830). W wojnie krymskiej był naczelnikiem głównego sztabu i odznaczył się stanowczością w walkach, stoczonych pod Sewastopolem. W r. 1860 mianowany pułkowni

лЩШ

+-Т-

■$>

L'\ TV

jkY- >-    . тЗ

уЦШ

Fi?. 141. Airolo.

widokami, szczególniej dziko-romantycznej natury, zwiedzaną jest przez licznych turystów. Airolo zostało w r. 1877 zniszczone niemal doszczętnie, dzięki jednak ofiarności całej Swajcaryi, odbudowano je wkrótce i obecnie jest na drodze cią głego rozwoju.

Air-tractor (ang., wym. er-traktor), narzędzie akuszeryjne w rodzaju pompki ssącej, podane przez Simpson’a, mające służyć do wydobywania główki płodowej w wypadkach trudnego porodu.

Airy Jerzy Bid del, (* 1801 w Alnwick w Nortumberlandyi). jeden z najznakomitszych astronomów współczesnych. Kształcił się w Cambridge, gdzie w r. 1828 został profesorem fizyki i astronomii, oraz dyrektorem nowo założonego obserwatoryum. W r. 1836, po śmierci Ponda, objął zarząd obserwatoryum w Greenwich, wraz z tytułem „Royal Astronomer”, a stanowisko to z powodu podeszłego wieku opuścił w połowie 1881. Prace A. tyczą się różnych kwestyj astronomicznych, przeważnie jednak należą do zakresu mechaniki niebieskiej, jak pierwsze jego dzieło: „Mathematical Tracts on the Lunar and Planetary Theories” (Cambridge), 1826, które miało potem liczne wydania. W tymże przedmiocie ogłosił znaczną liczbę ważnych rozpraw i wykrył w r, 1831 pewną, poprzednio nieznaną, nierówność o długim peryodzie w ruchu Wenery i Ziemi. Za nobvtu w Cambridge wydał katalog Stefana

s. к.

5v

Pol.

Oreombridge, obejmujący 4000 gwiazd podbiegunowych. Do tejże kategoryi prac należy: „Greenwich twelve year catalog” (1849) i kilka innych, później wydanych katalogów gwiazd stałych. Na podstawie ruchu własnego 1176 gwiazd, wykazanego przez Maine’a, wyprowadził wnioski o własnym ruchu słońca. Opracował dawne zaćmienia słońca, a mianowicie obliczył zaćmienie, obserwowane w Chinach przed 4.000 laty, jak również zaćmienie słońca, przepowiedziane przez Talesa, i wykazał, że data istotna zgadza się 2 podaniem. Obserwował całkowite zaćmienia słońca w r. 1842 w Pawii, w r. 1860 w Hiszpanii i pierwszy poznał, że protuberancye są istot-tnemi zjawiskami fizycznemi, a nie polegają na złudzeniu optycznem. Z ruchów czwartego księżyca Jowisza obliczył w roku 1837 masę układu Jowisza na Vio46ai masy słońca, a z obserwacyi występujących na planecie tej plam, obliczył czas jej obrotu osiowego na 9 godzin 55 min. 25 sek. Opracował wskazówki niezbędne do obserwacyi oczekiwanego przejścia Wenery w r. 1874 i 1882 i na podstawie dostrzeżeń angielskich z r. 1874 obliczył paralaksę słońca na 8,75'’. W roku 1855, na podstawie obserwacyi ruchów wahadła na powierzchni ziemi i na dnie kopalni Harton Colliery w głębokości 400 metrów, oznaczył gęstość ziemi na 6,57. Oznaczył aberacyę gwiazd, używając do obserwacyi lunety napełnionej wodą, a otrzymawszy rezultat, zgodny z obserwacyami zwykłemi, poparł teoryę światła Fresnela. Pracował też i nad innemi kwestyami optyki teoretycznej, o czem ogłosił traktat: „Ou the undulatory theory of optics“ (1842). Położył też zasługi w meteorologii; ważną jest również praca jego o magnetyzmie ziemskim: „A treatise on magnetism”. Oprócz wyżej wymienionych dzieł przytoczymy jeszcze: „Gravitation, an elementary explanation of the principal perturbations in the Solar system” (1834); „Six Lectures on astronomy, delivered at Ipswich” (1849); „On the algebraical and numerical theory of errors of observations and the combination of observations” (1861); „Airy numerical lunar theory” (1886).

Ais, włos., wyrażenie muzyczne; jest nazwą podwyższonego, o pół tonu, szóstego stopnia w gamie c. dur, Tonacye ais, dur i mol, istnieją tylko w teoryi muzycznej, w praktyce niemal nigdy się nie używają, wygodnie bowiem je zastępują o wiele łatwiejsze: b. dur i mol. Seb. Bach raz jeden tylko użył akordu ais dur, w ósmem preludyum i następującej po niem fudze (Wohltemper. „Klavier“. Cz. 2).

Aisne, rzeka we Francyi, biorąca swój początek w departamencie Mozy, przepływa około Sainte - Menehould, Vouriers, Rethel, Soissons i wpada z lewej strony do Oise’y, przy Compiègne, po przebiegu 280 kim.

Aisne, departament, biorący nazwę od rzeki tego nazwiska, złożony w części z dawnej pro-wincyi Ile-de-France i w części z Pikardyi, prefektury Laon, podprefektury Saint-Quentin, Ve- I roins, Soissons, Château - Thierry. 5 okręgów, 37 kantonów, 840 gmin. Obszar 728,530 hek., lu dność 555,925 mców. Biskupstwo w Soissons, 2-gi okręg (région) wojenny, sąd appelacyjny w Amiens.

Aistulf, król Longobardów, (749—756), wstąpił na tron po dzielnym bracie swym Rachisie, zabrał byzantynom Istryę i Pentapolis, tak, że w ich posiadaniu pozostała na półwyspie Apenińskim tylko Kalabrya, a chciał jeszcze zagarnąć Rzym pod swą władzę. Od r. 751 nazywał swoje państwo italskiem lub rzymskiem, a siebie nawet cesarzem (augustus imperator) tytułować kazał. Groził, że rozkaże wymordować rzymian, jeśli mu się nie poddadzą. Papież Zacharyasz (741—752), gdy nie można było spodziewać się skutecznej opieki od cesarza wschodnio-rzyniskiego, szukał pomocy u majordoma Franków, Pipina, następca zaś jego pojechał osobiście do Francyi, został z wielkiemi honorami przyjęty i zawiązał tu płodny w następstwa sojusz stolicy apostolskiej z twórcą nowej dynastyi Karolingów. Dopomógł Pipinowi do nabycia tytułu królewskiego, Pipin zaś wkroczył do Włoch i obiegł stolicę Longobardów, Pawię (754). A. musiał oddać kilka miast i przyległą do Rzymu okolicę „św. Piotrowi“ czyli papieżom. Gdy jednak Frankowie oddalili się, A., nie zważając nadane przyrzeczenie, w r. 755 ruszył na Rzym i zaczął go o-blegać. Ale rzymianie bronili się przez trzy miesiące, a tymczasem, na wezwanie papieża, przybiegł znowu Pipin i powtórnie obiegł Pawię. Nie-mogąc sobie dać rady, król Longobardów prosił o pokój i obiecał, że dopełni danego poprzednio przyrzeczenia i do miast dawniej odstąpionych doda Comiaclum (Commacchio). Oprócz tego oddał Pipinowi trzecią część swych skarbów i zobowiązał się do płacenia po 5,000 solidów rocznej daniny. (Źródłem głównem jest Paweł Dyakon Warno-fried; „Historia gentis Langobardorum” jego,jakoteż prawodawstwo Longobardów znajduje się w „Nura-tori ser. rer.Ital.”t.I. i „Monom. Histor. Germanise“ wyd. Pertza; „Leges“ t. IV; Opracowania: Dahn Felix: „Die Könige der Germanen“ München, 1861; i „Urgeschichte der germanischen und romanischen Völker“, obecnie wychodzące w zbiorowej „Weltgeschichte“ Oncken’a, Specyalną monografię wydał Knaake p. t. „Aistulf, König der Longobarden“ Tilsit, 1880).    ¹ K-

Aiçvarika, należący do boga Çivy (ob.)

Aisza, czyli Ajesza, córka Abu -Bekraiżony jego Umm-Rumany (* 611—678), najulubieńsza z żon Mahometa, mającą być jego żoną i w niebie, wedle Koranu. Miała lat 7, gdy 46-letni wówczas Mahomet zaręczył się z nią, a w dwa lata później, po śmierci Chadidźy, pojął ją za żonę. Wieczerza ślubna była skromna: składała się z samego mleka. W pierwszym miesiącu pożycia małżonkowie obchodzili się bez ognia: żywili się wodą i daktylami, jeśli ktoś nie przyniósł mięsa z łaski. I później kucharz niewiele miał do czynienia: kleik owsiany głównym posiłkiem, a miód jedynym być miał przysmakiem. W r. 626 padło podejrzenie o niewierność małżeńską, A. została więc

usuniętą od obcowania z prorokiem; lecz po upły- ted in the Royal Botanic Garden of Kew”. To wie 3 miesięcy gniew Mahometa przeminął, i wnet pierwsze wydanie składało się z 3-ch tomów, ukazało się objawienie archanielskie (Koran: Drugie (1810—1813), w 5 tomach, było w części XXIV, 4 i d.) że kto obwini żonę, musi stawić uzupełnione przez J. Dryandera, a od klasy XII f 4 świadków naocznych, inaczej sam ulegnie karze aż do Skrytopłciowych, przez R. Browna. Dzie-80 plag, a dalej: że mężowi nie wolno podej- ło to, nadewszystko drugie jego wydanie, wiele rzywać małżonki, jeśli nie będzie miał czte- wpłynęło na postępy botaniki. Drugie wydanie rech świadków. Zamknąwszy w ten sposób u- zostało przygotowane przez syna autora, Willia-sta plotkarzom, prorok przyjął znów A-ę za źo- ma Townenseda Aitona, który po nim nastąpił nę. Do jej domu kazał się zaprowadzić, gdy i był dyrektorem ogrodu w Kew; wydał on prócz zachorował ciężko ; na jej też rękach skonał tego: „An Epitome of the second edition of Hor-dnia 7 czerwca 632. Jej ojciec Abu - Bekr tus Kewensis” (London 1814, in 8-o). To skró-(ob.) został pierwszym następcą proroka czyli cenie, zredukowane do suchej nomenklatury i cy-kalifem. Jako „matka wiernych,“ używała A. czci tat bibliograficznych, było przeznaczone głównie nadzwyczajnej; była najwykształczeńszą z żon do użytku ogrodników.    J A-

J. A.

proroka; nietylko umiała czytać, ale znała się na Aitonia (L. fil. Suppl. 303.). Rodzaj roślin, teologii, genealogii, poezyi, pamiętała liczne podania przez różnych autorów odnoszony do odmiennych arabskie. Zachowała w pamięci wiele wyroków rodzin, charakterami swemi najbardziej się zbli-proroka i szczegółów z jego życia, które po naj- źa do rodzin Meliaceae i Sapindaceae. H. Bâillon większej części posiadają cechy autentyczne. Ni- (Hist, des pi. V. 371) zalicza go do tej osta-gdy jednak nie przebaczyła Alemu, że należał do tniej. Jedyny znany gatunek A. capensis, jest oskarżycieli jej we wspomnianej sprawie 626 r.; krzewem o gałęziach sztywnych, liściach pojedyn-szkodziła mu, a gdy pomimo jej zabiegów, został czych, naprzeinianległych; kwiaty,wyrastające z ich czwartym z rzędu kalifem, wznieciła wojnę do- kątów zwykle pojedynczo, mają kielich i koronę mową. Pozyskawszy sobie walecznych wodzów czteromierne, ośm pręcików jednowiązkowych i je-Talhę i Zubeira, stoczyła bitwę w pobliżu Bas- den słupek, o zawiązku dolnym 4-o komórkowym sory, bardzo krwawą, ponieważ legło na placu i pojedynczej cienkiej szyjce. Owocem jest to-15,000 wojowników. A. odważnie stała wśród rebka błoniasta, pęcherzowata. oskrzydlona, bar-g;radu strzał i pocisków, dopóki nie padł jej wiel- dzo podobna do torebki Helianthus, w każdej błąd (657). Wzięta do niewoli, musiała poddać z czterech komórek zawiera po dwa ziarna, się na łaskę zwycięzcy. Nie mścił się na niej Krzew ten bywa czasami w szklarniach ho-wspaniałomyślny Ali; przeżyła go i doczekała po- dowany. deszłego wieku. (Weber G. „Weltgeschichte“ t.    Aitzema Leon (* 1606—f 1669 r.), dziejo-

vinga I, 51—54).

Aitalewicz Iwan, (* 1818 r.), właściwie Anatol Witttszyński, pisarz rusiński w Galicyi, ksiądz obrządku wschodniego i kapelan wojskowy. W r. 1848 napisał pięknym językiem ludowym sztukę dramatyczną p. t. „Kozak i myśliwiec“. Utwrór ten zasługuje na uwagę, jako jedna z pierwszych próbek dramatu rusińskiego.

Aitken John (j- 1790), profesor chirurgii w Edynburgu, zaliczany do rzędu znakomitszych chirurgów w drugiej połowie XVIII w. Z pomiędzy dzieł jego zasługują na wspomnienie: „Conspectus rei chirurgicae” 1771; „Systematic elements of theory and practice ofsyrgery” 1779; „Principles of midwi fery or puerperal medicine” 1784; „Essay on fractures and luxations” 1789. A. odznaczał się przeważnie rzutkiemi pomysłami w sprawie ułatwienia wykonywania operacyj chirurgicznych i ulepszeniem narzędzi operacyjnych. Piłka łańcuszkowa, nosząca powszechnie nazwę Jeffray’a, sporządzoną była pierwotnie przez Aitken’a.    Dr-Ł-

V. „Koran“ w przekł. Jana Murzy Tarak Bu- pis holenderski, urodzony w Dokkum, zmarły Czackiego z życiorysem przez Washingtona Ir- w Hadze, gdzie przez lat 40 był ajentem han-

T. K.

zeatyckim. Zgromadzał on skrupulatnie i oględnie wszelkie ważniejsze dokumenty, odnoszące się do dziejów współczesnych i uzupełniwszy je własnemi uwagami, ogłosił w 14 tomach p. t. „Saken van Staat en oorlogh, in ende omtrent de vereenigde Nederlanden“ (Baga, 1657 — 71; wyd. II, tamże 1669—72, 7 tom.). W źródłowem tem dziele, obejmującem przeciąg czasu od r. 1621 do r. 1668, znajduje się wiele szczegółów i do dziejów Polski, zwłaszcza do jej stosunków z Holandyą.

Aix la Chapelle, ob. Akwizgran.

Aiton Wiliam, botanik angielski, (* w roku 1731 w Hamiltonie w Szkocyi f w roku 1793), z początku był prostym ogrodnikiem, poczem od r. 1759 dyrektorem królewskiego ogrodu w Kew. Publikował w Londynie 1789 roku: „Hortus Kewensis, or a Catalogue of the Plants cultiva-

Aix-les Bains, (en Savoie), we Francyi, depart. Górna Sabaudya, znane już Rzymianom pod nazwą: „Aquae Gratianae v. Domitianae“ albo „Allobrogum.” Położone w uroczej dolinie Alp Sabaudzkich, w pobliżu jeziora le Bourget, о 10 wiorst od Chambéry. Stacya kolei żelaznej. Średnia roczna temper. 13,6°C., średnia temper lata 21°C. Są to wody siarczano-sodowe z bardzo małą ilością stałych składników i ze śladami tylko siarkowodoru; zbliżają się w tym względzie do wód ciepliczych; źródła dwa: Sour ce de soufre 45°C i Source d’Alun 46°C. Urządzenie zakładu kąpielowego wedle najnowszych wymagań balneotechniki, szczególnie kąpiele natryskowe, które są tu przeważnie stosowane. Zalecane bywają w przymiotnicy (syfilis), reumatyz-

mie, porażeniach, szczególnie zaś w cierpieniach stawów, kości i okostnej, przeważnie pochodzenia urazowego. Sezon kuracyjny właściwie od kwietnia do listopada, aczkowiek zakład zdrojowo-ką-pielowy otwarty przez rok cały. Hotele, wille wspaniałe; pobyt dość drogi. Frekwencya latem dosięga 5,000, w ciągu roku całego 20,000 kuracjuszów. Porów: Brachet „Traitement des blessés aux eaux d’A.” Paris 1872; Hamberg N. P. „Uber A.-les-Bains und andere Curorte in Savoyen” in Hygiea XLW. 8 s. 442. Tilt: „A.-les-Bains,” The britisch medical Journal, 1886, Nr. 1334, pag. 159.

Aix (.Aix en Provence) we Francyi, departament Bouches du Rhone. Znane już rzymianom, założone w r. 122 przed Chr. przez konsula Sex-

szczony zawiązek owocowy, wolny, o 4 lub 5 szyjkach nitkowatych, mających blizny ze strony wewnętrznej. Zawiązek ten, 4 lub 5 komórkowy, zawiera po 2 lub więcej zalążków w kątach komórek. Owocem jest torebka 4 lub 5 komórkowa, otwierająca się w ścianach, a niekiedy w przegrodach. Nasiona drobne, pod swoją powłoką obejmują bielmo, otoczone obrączkowym zarodkiem. Aizoon’y są ziołami, lub podkrzewami, zwykle omszonemi, lub włochatemi. Liście mają mięsiste, naprzemianłegłe, lub przeciwległe, kwiaty zaś drobne, samotne, lub ułożone w wierzchnotki. Znanych jest 8 gatunków, w południowej Europie, w Afryce, a głównie na przylądku Dobrej Nadziei. Australia posiada tylko jeden gatunek A. ąuadrifidum (F. Muell Fragm. II. 148), wyróżniający się kwiatami czteromiernemi i torebką, otwierającą się w przegrodach. Z gatunku A. hispanicum otrzymują się sole potażowe. J- A-Aizoonia (Tausch). Sekcya, rodzaju Saxifraga, charakteryzująca się kielichem trwałym, prawie do samego wierzchu do zawiązku przyrośniętym i liśćmi skórzastemi, bezogonkowemi, na brzegach chrząstkowatemi.    J. a.

Ab największy dopływ rz. Ufy, bierze początek ze szczeliny góry Kałkan, niedaleko od źródeł Uralu, spławny tylko na wiosnę od Złoto-ujścia. Nad brzegiem tej rzeki znajduje się Ajska pieczara, mająca do 50 sążni długości. Nad rzeką Aj znaleziono najbogatsze kamieniołomy malachitu. Z dopływów A. zasługują wagę tylko Kussa i Satka, z powodu posiłkowa-się niemi zakładów górniczych.

Aja (Ea) zamiast gaja, ziemia; najdawniejsza nazwa grecka starożytnej Kolchidy, na południowo-wschodniem wybrzeżu m. Czarnego (okolica dzisiejszej Imeretyi, Mingrelii, Gruzy i). Od niej wziął nazwę, bajeczny król tej okolicy Ajetes (ob.) i siostra jego Cyrce , dzieci Heliosa (słońca) i Ziemi (Ai, czyli Gai). Podług Odyssei, Aja jest to wyspa, stykająca się z oceanem opły-Fif. 142. Katedra św. .тати w au.    wającym świat. Jeszcze za czasów Mimnerma

(Fragmenta) około r. 600 przed Chr., Aja za-tiusa, który z powodu źródeł mineralnych na- chowywała swe cechy bajeczne, łączące ją z Oke-zwał je „Aquae Sextiae”. Są to chemicznie obo- anem i Heliosem, a bez związku z gruntem sta-jętne cieplice, temp. 31 i 36°C., zalecane prze- łym. Późniejsze nawet wyprawy morskie Gre-ciwko chorobom skórnym, artretyzmowi, reuma- ków na wschód nie dotarły dalej na wschodnio-tyzmowi, chorobom macicy. Urządzenia kąpielowe południowem wybrzeżu morza Czarnego, jak do bardzo dobre, mało jednak dziś odwiedzane. Dr A- p rzeki Fazis. Zdawało im się więc, że tam Aix, wysepka na oceanie, wprost ujścia Cha leźli przybytek Ajosa (poranku), punkt wschodni rente’y (Szaranty) i miasta Roszelli. (La Rochel- słońca; sądzili, iż rzeka Fazis doprowadziłaby ich le), do których broni dostępu swemi fortyfikacyami, do oceanu, oblewającego dokoła ziemię. Nazwa-niców 560.    li tę okolicę Aja, a nazwa bajeczna z rzeczywi-

Aizûon (L. gen. n. 620). Rodzaj roślin, zali- stą zrosły się stopniowo, i wyrodziła się stąd

czany przez jednych do rodziny Ficoideae. przez Aja Kolchidyjska. (Herodot: I, 2; УН 193 _

drugich (H. Bn. in Payer Fam. nat. des pl. 382).    7. Eurypid: „Medea“; Val. Flacc. V, 51)/

do rodziny Portuluceae. Charaktery jego są ta- Ajaccio (wym.Ajaczio), miasto na zachodniem, gó-kie: kwiaty foremne, dwu płciowe. Osadnik ich rzystem, wystrzępionem wybrzeżu wyspy Korsyki nieco wklęsły, na którego brzegu osadzony okwiat, od 1811 r. główne miasto wyspy i departamen-złożony z 4 lub 5 części i pręciki wielowiązkowe, tu, sławne z urodzenia Napoleona I. Posiada nitkami po 2 lub 4 połączone i naprzemianłegłe, obszerny, zabezpieczony przez dwa forty, port z działkami okwiatu, o pylnikach dwukomórko- i twierdzę z 1554 r., akademię, szkołę polite-wych, dośrodkowych. Na dnie osadnika umie- chniczną i morską, muzeum, teatr, bibliotekę

Dr. A P.

ава

|^Цр= ... 1

/А,- -

та

Stfs    5

MR

Шт

ЙПИ

ш

'0

to щ

JS

ша

1;..-м‘: ''ZT**"

V

Kftcyklopedya Pow»i«ctma Uuetr

na U-

zna-

к. к.

co

co

CS2

P

|MÏt

"ii

I)r. A. t'

zna-

z 30,000 tomów, 17,576 meow (1886). Zabytki: kościół w pięknym stylu odrodzenia z 1585 r., dom rodziny Bonapartych i dwa posągi Napoleona, na placu Letycyi i w porcie. Główne zatrudnienie mców rybołówstwo, oraz połów korali w cieśninie S-go Bonifacego, uprawa wina i oliwy. Starożytna rzymska nazwa Urcinium\ dzisiejsze m. o dwa kil. od starożytnego, założone przez Joannitów w 1495 r., jako Adjacium. Do A. przybywa się statkiem parowym z Marsylii w 14 do 16 god., zNizzy w 10 do 14 god. i z Liworno w 6 godz. do Bastyi, skąd już karetką pocztową 14 godz. jazdy. Szczególniej zachwalane ostatniemi czasy jako klimatyczne uzdrowisko, z powodu swego łagodnego, a małozmiennego klimatu. Średnia roczna tempérât. 17,5°C, średnia zimowa temper. 14,1°C. Tutejsza ciepłota miesięcy zimowych jest o I,5°C wyższą, aniżeli na całej Rivierze, więcej jednostajną, a wahania jej na dobę nigdy nie są zbyt wielkie, wynosząc nawet w listopadzie i grudniu najwyżej 5 do 6°C; uderzająco zaś łagodne są wieczory, o ciepłocie nie niższej jak 10°C., nawet w lutym, przyczem godziny południowe są umiarkowanie ciepłe, dozwalając chorym "daleko dłużej przebywać na wolnem powietrzu, aniżeli w największej liczbie klimatycznych uzdrowisk, z wyjątkiem Kairu i Madeiry. Miasto leży w głębokiej równinie morskiej zatoki, okolone od północy, wschodu i zachodu szeregiem wysokich wzgórz, jedynie z wylotem na południe i południo-zachód.

BI

..

'■/'p

i___i-ч >Щ

Fi?. 143 Ajaccio.

Grunta stanowi granit; opady atmosferyczne nagłe tu spływają; nie ma wcale kurzu, roślinność zaś najbogatsza, południowa. Frekwencya do 1000 osób. Klimat tutejszy, z powodu swego czystego powietrza, bez kurzu, a jednostajnie ciepłego i wilgotnego (80°/₀), zaleca się przedewszystkiem dla chorych piersiowych, spokoju potrzebujących, nastręczając od listopada aż po koniec kwietnia lepsze schronienie, aniżeli w któremkolwiek z włoskich klimatycznych uzdrowisk. Porównaj: Bier-

Ajan-Ufa.

mann „Die Insel Corsika mit besonderer Berücksichtigung von A., als climatischer Cnrort”, Hamburg 1868. Picard Dr. P. „La station hivernale, action thérapeutique du climat d’Ajaccio en 1873”. Kocfocd P. „Ajaccio als Winterstation” in Hosp. Tid. IX, 1882, Nr. 44.

Ajaguza, rzeka w okręgu Siedmiorzecznym (СеииречЬнской области), wypływa z gór Tarba-gotaja i po przebiegu 300 wiorst wpada do jeziora Bałchasz. Jestto rzeka wysunięta najwięcej na północ z tych 7, które dały nazwę okręgowi, Na wiosnę silnie rozlewa.

Ajaguski zarząd, (obecnie miasto Sergiopol) pod 47°50 pół. szer. i 97°43' wsch dług., został założony w r. 1831, poprzednio z 31 wiorst powyżej nad Ajaguzą, lecz dla dogodności drogi karawanowej, idącej od Czuguczaku, na granicy Chińskiej do Semipałatyńska, tu przeniesiony został. Co do obecnego stanu tego miasta ob. Sergiopol.

Ajâhli keman, narzędzie muzyczne smyczkowe, używane w Turcyi. «lest większe od naszej altówki, a mniejsze od wiolonczeli, posiada trzy struny i podstawek drewniany, dość wysoki. Gra się na niem, jak na wiolonczeli.

Ajakos, ob. Eak.

Ajan albo Adżam (Azania Barbaria), kraj położony na wschodniem pobrzeżu Afryki, nad Oceanem Indyjskim, pod 2° i 11 °30 szerokości półn., rozciąga się od przylądka Guardatui do Magodo-szo, na długości około 190 mil. Miejscowość ta, dotąd nawet mniej znana, jest przeważnie pas-czystą i jałową; strona zachodnia jest gćr/ys^ą i produkuje myrrę. Mieszkańcy pobrzeża są arabowie, mahometanie, we wnętrzu Somale b ł-wochwalcy; mało się zajmują rolnictwem, a tylko nolownniem i hodowlą bydła. Mieszkańcy pobrzeża prowadzą handel piaskiem złotym, przychodzącym z głębi kraju, kością słoniową, ambrą i innemi aromatami. Liczba m ców do 160,000 dochodzi.

Ajan, przystań niegdyś, a od r. 1844 faktorya byłej Rosyjsko-Amerykańskiej spółki, której statki miały tu swe zimowe stanowisko u ujścia rzeczki Ajanu do Ochockiego morza i innych, jak Siwu-czan, Kilken. Ma obecnie zaledwo 500 mców z wysłużonych kozaków i jakutów, lecz niegdyś służyła za rezydencyę biskupa kamczacko-kuryl-sko aleuckiego. Z ustąpieniem posiadłości spółki amerykanom, miejscowość ta resztę swego czenia straciła.

Ajankotta, Aj kod a, Jakota^ Ajjakad, Ti a ko taj, nazwy, nadawane starożytnemu bardzo miastu o 24 kim. na półn. od Koczynu, w obwodzie Malabarskim,prezydencyi Madraskiej. Z tern miejscem wiąże się podanie indyjskich chrześcian o wylądowaniu św. Tomasza Apostoła, od którego biorą swą nazwę Tomazyan. Mców 9211 (1881), z których 1140 muzułmanów, reszta bramanie.

Ajan Ufa (Długa Woda), rzeka w Gwinei wyższej w Afryce, uchodząca do zatoki Biafar-skiej, u krajowców inaczej Meme, u Portugal-

czyków Rio del Rey (Rzeka królewska) nazywana. Służy za północną granicę dla świeżo zdobytych posiadłości niemieckich.

Aj as, imię dwóch bohaterów z pod Troi. Pierwszy jest synem sławnego Telamona, króla wyspy Salaminy, po kądzieli wnuk Ajaka, założyciela wielkiego rodu Ajakidów. Przybył on z ochoty, bez wezwania, w dwanaście okrętów pod Troję, a rycerskim animuszem stanął tuż obok Achillesa, którego był powinowatym. Niejednokrotnie, podczas bezczynności tegoż, ratował sprzymierzonych, lub wiódł ich do zwycięstwa. Po śmierci Achillesa, Trojanie czynili nadludzkie wysilenia, aby porwać jego ciało i sponiewierać je przez pomstę za Hektora; Ajas, ze współdziałaniem Odysseja, udaremnił ich zabiegi. Rozchodziło się o to, komu, jako najgodniejszemu, oddać w nagrodę zbroję Achillesową. Starszyzna oddała ją Odyssejowi, co tak oburzyło A., że zerwał ze sprzymierzonymi i z boleści, rozdyma-nej dumą, dostał obłąkania; następnie życie sobie odebrał. Ten tragiczny koniec jego życia stanowi treść dramatu Sofoklesa, zatytułowanego imieniem tego bohatera.— Drugi Ajas synem jest Ojleja, króla Lokrów, rycerz także niepospolity, który w czterdzieści statków na czele Lokrów przybył pod Troję, gdzie nabył rozgłosu, jako dzielny w bitwie i szybki w biegu. Po zdobyciu Troi zadał on gwałt wróżce trojańskiej Kassan-drze, która przed najściem zwycięskich Greków schroniła się do świątyni Pallady w Ilionie, za co bogini przy powrocie z wojny ukarała go śmiercią, przez sprowadzenie nań burzy morskiej, w której przy rozbiciu się statku utonął.    *• K*

Aj a Sofia, lub Hagia Sofia, od r. 1453 meczet w Konstantynopolu, zbudowany został jako świątynia chrześciańska, przez Justyniana I-go, pomiędzy r. 532 i 537, według planów i pod kierunkiem Autkemiusa z Trallesu i Izydora z Miletu. Pod względem budowy architektonicznej, oświetlenia i bogactwa wewnętrznego, A-S. stanowi pamiątkę najświetniejszej budowy starochrześciań-skich czasów. Środek świątyni zajmują cztery odpowiednich wymiarów filary, które od strony północnej i południowej szeregiem dwupiętrowych kolumn połączone, tworzą ściany boczne. Pół-cyrklaste sklepienia, na filarach oparte, stanowią podstawę głównej kopuły, której średnica wynosi 104' a wzniesienie ponad podłogą 179'. Ze strony wschodniej i zachodniej dwie półkuliste nisze, półkopułami zakończone, z których po dwie mniejsze nisze występują, stanowią eliptyczny środek świątyni, czterema bocznemi wmękami opatrzony. Od strony wschodniej mieścił się wielki ołtarz, zajmujący piątą niszę, większych niż cztery poprzednie rozmiarów. Ta wewnętrzna część świątyni okolona jest ścianami zewnętrznemi, które łączą się z częścią główną budowy za pomocą sklepień krzyżowych, tworząc w planie czworobok 259' długi i 224' szeroki. Podwójne galerye portyku łączą się 9 wejściami ze środkiem świątyni. 40 okien w głównej kopule i ogromna ilość okien w kopułach bocznych i nawach, daje bogate oświetlenie wnętrza, które potęguje się jeszcze odblaskiem od ścian marmurowych i bogatych wschodnich mozaik. Trzęsienia ziemi w r. 558 i 1346 zniszczyły częściowo główną kopułę budynku, odbudowanie której spowodowało wzniesienie przy*

Pi

-

SSII

mSmSß-

•у’ Г;

■■

II

ГдИЯ

stawek, jakie widzieć można na północnej i południowej stronie świątyni. A-S. jako meczet, ostatniemi czasy z wielkim był nakładem restau-

E. D.

i'i

Fie. 145. Herb AjeWsrler.

р. Ch.

rowany.

Ajaszyn, czyli Dżebel Magran, potężna sterta górska, stanowiąca węzeł w pogórzu Atlasu, wysokość której do 4,500 m. dochodzi, i stąd przez cały rok śnieg przechowuje. Leży o 170 kim. na połud. od Fezu.

Aja-suhlk, Ajazluk, miasto w wilajecie izmir-skim w Azyi Mniejszej, o 53 kim. na połud. wschodzie od Smyrny; w średnich wiekach kwitnące i ludne, dziś podupadłe. W pobliżu są zwaliska starożytnego Efezu i sławnej świątyni Dyany.

Ajbugir, jezioro w północno-zachodnich grani-nicach Chiwy, powstałe z rozlewów zachodnich ujścia Anm-Daryi. Dawniej A. stanowił zatokę morza Aralskiego, lecz następnie został odciętym około przylądka Ustiwid pasem ziemi napływowej, która obecnie stanowi nietylko drogę, lecz i ziemie uprawne. W wieku X, jak arabscy geografowie Istachri i Ibro Chan Kali piszą, do A. wpadały wody z głównego, jeśli nie jedynego, ujścia Amu-Daryi (Dżejchuna), teraźniejszego Laudanu, i wtedy już, przynajmniej przy ujściu Amu-Daryi, było to jezioro trzciną zarosłe. W roku 1843, jak świadczy Bozineo, który towarzyszył Danilewskie-mu do Chiwy, już tylko wąska przestrzeń była nieza-rośniętą. A. jest położony między 76° i 79° wed. For-ro wschodniej długości, a 44° i 42° pół. szer. i ma długości do 120 wiorst, szerokość zaś wynosi od 15 do 40 w. Wschodni brzeg jeziora jest zawalony piaskami, które Amu-Darya tutaj przynosi.

Ajchigier, herb polski. W tarczy o złotem polu siedzi na tylnych łapach wiewiórka, z przedni emi nogami podniesionemi do skoku w prawo, z ogonkiem puszystym, na grzbiet zadartym. W koronie nad hełmem znajduje się takaż wiewiórka, siedząca między dwiema trąbami. Odmianę tego herbu stanowi wiewiórka w koronie, mająca głowę zwróconą w lewo i siedząca między dwoma jeleniemi rogami. Za czasów Zygmunta 1 po raz pierwszy herb ten w Rzeczypospolitej się pojawił, przyniesiony z Niemiec przez Zybulta Aj-ohigiera, który ożenił się z polką Maleczkowską i zostawił dwóch synów: Zybulta i Jerzego.

Żmarły w r. 1582 w Krakowie Augustyn Ajchigier, synowiec Zybulta, słynął jako biegły lingwista. Herbem tym. oprócz Ajchigierów vel Achin-gerów, pieczętują się i Barwińscy.

Ajchler Stanisław, zwany z łacińska Glandinus, z polska Dąbek albo Żołądek, był jednym z poetów i uczonych humanistycznych pierwszej połowy XVI wieku. Urodzony w Krakowie, pierwsze studya odbywał w Akademii jagiellońskiej pod przewodnictwem mistrzów: Piotra z Warszawy i Stanisława z Pili-czowa. Następnie udał się z Janem Bonarem, synem Seweryna, kasztelana bieckiego (potem sądeckiego) za granicę. We Fryburgu poznał się z Erazmem Roterdamczykiem (ob.) i żył z nim w przyjaźni. W Paryżu słuchał wykładów Wilhelma Budeusa (ob.), w Bolonii zaś Wawrzyńca Kampegi; tu też otrzymał stopień doktora praw obojga. Za powrotem do Krakowa, objął urząd pisarza miejskiego i pozyskawszy sobie względy kanclerza koronnego, Tomasza Sobockiego, był przezeń do załatwiania spraw Rzeczypospolitej używanym. Cieszył się też łaskami znanego magnata Piotra Kmity (ob.) i Samuela Maciejowskiego (ob.). Napisał „Epigrammata” do Jana Dantyszka (ob.) i do czytających jego dzieła (Kraków, 1539, u Hieronima Wietora), oraz rEpi-thalamium Isabellae Sigisinundi filiae ad serenis-simum maritum Joannem, Ungariae regem, pro-ficiscentis, additis binis elegiis ad eandem Isa-bellam” (Kraków, 1539, u Wietora). Prócz tego ułożył uczony komentarz do dzieła humanisty włoskiego Pomponiusza Laetus’a (ob.), które bardzo pięknie wydał r. 1544 p. n. „Pomponii Laeti de Romanoruin magistratibus, sacerdotiis, juris-peritis et legibus, ad M. Pantagathum” (Kraków, u wdowy po Floryanie Unglerze, w 4-ce).

Ajcłmn, ob Aj gun.

Ajchuński traktat, umowa pomiędzy Rosyą a Chinami w r. 1858, dotycząca ustalenia granic między temi państwami na rzece Amurze. Chociaż już w r. 1850 Rosyanie byli rzeczywistymi posiadaczami lewego brzegu i ujścia Amuru, jednak wyjednanie potwierdzenia tego przez cesarza chińskiego ciągnęło się bardzo długo. Gdy wybuchłe w Chinach w r. 1851 powstanie Tajpin-gów stało się poważniejszem, a w r. i 856 przyłączyła się do tego wojna z Anglią i Francyą, nie pozostawało cesarzowi Hienfongowi nic innego, jak przychylić się do żądania mocarstw. Z Rosyą zawarty został traktat w Ajchunie, który zawierał punkta następujące: 1) lewy brzeg Amuru, od ujścia dopływu Arguni do ujścia Ussuri, odstąpiony zostaje Rosyi. Miasta i ziemie od rz. Ussuri pozostawione pod wspólnym zarządem, do czasu ostatecznego ustalenia granic obu państw. Żegluga po rz. Amurze, Ussuri i Sungari dozwoloną jest tylko statkom ruskim i chińskim. Mandżurscy mieszkańcy lewego brzegu Amuru mają pozostać w miejscach dotychczasowego zamieszkania; 2) handel na wybrzeżu dozwala się poddanym obu państw bez ograniczeń. Zasługa zawarcia tego traktatu należy głównie do jeneralnego gubernatora Syberyi, Mikołaja Miłe ołajewicza Murawjewa, za co też otrzymał tytuł „hrabiego Amuru“. Umowa ta zapewniła Rosyi wolny dostęp do oceanu Wielkiego i otworzyła najkrótszą drogę dla handlu z Japonią (umowa z r. 1856) i Ameryką.

Ajrer Jerzy Henryk (* w r. 1702 w Meiningen — *j* 1774). Był profesorem prawa w Getyndze, następnie tajnym radcą sprawiedliwości i prezydentem instytutu historycznego. W zbiorze, wydanym w r. 1779 w Lipsku, przez Józefa Ale-

ksandra księcia Jabłonowskiego, p. t. „Lechi et Ajdukiewicz Zygmunt (* w Galicyi, we wsi Czechi adversus scriptum recentissimum vindi- Witkowice, w r. 1861). Kształci! się w Akade-ciae“, zamieszczonem jest pismo jego p. t. „Anim- mii wiedeńskiej i monachijskiej, stale zamiesz-adversiones ad historiam Lechi“. Napisał także kuje w Monachium; maluje obrazy rodzajowo-lii-

storyczne i rodzajowe. Główniejsze dzieła, wykonane przez tego artystę, są: „Oddanie do konwn ktu”. „U rejenta”, „Stary sługa”, „Powrót z jar-”, „Pachciarz”, oraz wiele innych, z moty-

ussina. uNiem-

r/M

Cl*. 146. A.lduklewic* Tadeusi.

т. M.

na-

i wydał w Gettyndze w lat. 1746 i 7, w dwóch tomach „Opuscula“.

Aj-Danii, osada na połud. v/ybrzeżu Krymu, na półn. wsch. od Jałty, sławna z winnic, należących do ks. Woroncowa (160,000 szczepów winorośli).

Aj dar, rzeka, przepływająca w gub. Worone-skiej i Charkowskiej, w kierunku z północy na południe, wpada do Dońca przy osadzie Stary Aj dar, po przebiegu prawie 200 wiorst. Nie-spławna.

Aj dar, dwie osady w gub. Charkowskiej noszą tę nazwę: „stary“ i „nowy“ i obiedwie zostały założone w XVII w. przez kozaków dońskich i nazywały się stanicami, albo Ajdarskieini kozaczemi gródkami, i skutkiem brodu przez Doniec, wiele cierpiały od napadów tatarskich. W r. 1719 zostały miastami i wzmocniono ich obwarowanie. Lecz z chwilą skasowania obronnej linii Ukraińskiej, a następnie i Dnieprowskiej, miasteczka te straciły swe znaczenie i większość kozaków przesiedliła się nad Kubań.

Ajdowszczyzna (u Włochów Ajd ców Heidenschaft) wieś w Gorycyi, 22 kim. na pół. wsch. od Gorycyi, na granicy Krainy; 713 mców, z których przeważna większość Słoweńców, a tylko po 15 Włochów i Niemców. W okolicy mnóstwo zabytków z czasów panowania rzymskiego. Obwód A. liczy do 13,000 mców, samych Słoweńców.

Ajdukiewicz Tadeusz (* 1858), w Galicyi, we wsi Witkowice kształcił się w Akademii krakowskiej, monachijskiej i wiedeńskiej; w Wiedniu też obecnie stale przemieszkuje. Niepospolity talent tego artysty zwrócił na siebie uwagę dworu aust., który powierzył mu wiele prac do wykonania, mianowicie: portret na koniu arcyksięcia Wilhelma, feldmarszałka Pejacewi-cza, feldmarsz. Croy’a, arcyksięcia Rudolfa, a o-becnie wykonywa portre-ty arcyks. Albrechta i cesarza Franciszka Józefa.

Większych rozmiarów o-braz: „Modlitwa na pustyni”, przeznaczony jest dla ministra, barona Zie-miałkowskiego; poprzednio wykonał „Manewra cesarskie w Galicyi” dla arcyksięcia Rudolfa, „Stado koni” dla sułtana; na wykończeniu zaś ma portret Adama lir. Potockiego, naturalnej wielkości. Obok tego wykonał wiele prac drobniejszych, jak: portretów, koni i t. p. Szczegółowe wymienienie prac tego artysty z dawniejszych ozssów, można znaleźć w „Albumie malarzy polskich”, wydania Ungra.

mar ku

wów myśliwskich i życia codziennego. Jest on młodszym bratem Tadeusza Ajdukiewicza. t. m.

Ajer, ob. Tatarak.

Ajerówka, ob. Kalmusówka.

Ajesza, ob. Ai sza.

Ajetes, łac. Eetes, syn boga słońca, Heliosa, i oceanidy Perseidy (Persy lub Antiopy). brat Persesa, Kirka i Pasifai, który z Koryntu, pierwotnego miejsca zamieszkania, przeszedł do Kolchidy, gdzie został królem. Nimfa Kaukazu, Asterodeja, dała mu syna, Apsyrta; żona zaś jego, Idyja, córka Oceana, córki: Medeę i Chalkio-pę. Oprócz tego wspominają o innych jego żonach, np. (u Sofoklesa) Neaira; w ogóle o stosunkach rodzinnych Ajetesa wiadomości w podaniach są sprzeczne i zawiłe. Brat jego, Perses, pozbawił go następnie władzy, lecz A. otrzymał ją znowu przy pomocy Medei. Był usposobienia złośliwego i okrutnego, a znany jest szczególnie z podań o Argonautach. Podług świadectwa historyka Ksenofonta, imię Ajetesa było jeszcze za jego czasów rodowem imieniem królów Kolchidy

Ajgajon, ob. Eg eon. _

Ajgun, po chińsku Hej-liin-czan (miasto czarnego smoka), po mandźursku Sachalin-ida-Clioton, (czarne nadrzeczne miasto), na prawym brzegu Aniuru, pod Błagowieszczeńskiem, głównem miastem ruskiego obwodu amurskiego, pamiętne traktatem między Chinami a Rosyą, 28 maja 1858 roku, który oddał jej cały lewy brzeg Am urn górnego i średniego, a oba brzegi dolnego, z wybrzeżem morza Japońskiego, aż do zatoki Piotra W., w sąsiedztwie z Koreą. Liczy do 15,000 mców, a chociaż nie ma pozoru porządnego miasta, prowadzi znaczny handel ziemiopłodami, zwłaszcza ogrodowizną, gorczycą, czosnkiem, olejem i tytoniem.

Ajmakowie, plemię koczujące między Kabulem aHeratem, w Afganistanie, wyznające religię sunicką, gdy pokrewni im hazarowie są szyitami; dzielą się na cztery pokolenia, liczące razem od 300 do 400,000 (według Vamberego: Timury, Tejmeny, Tirozkozi i Dżauiszydy), z których każde zostaje pod zarządem odrębnego bega, czy chana. Obyczajów surowych, mściwi i okrutni, główne zatargi prowadzą z Turkmenami.

Ajnon (Mały i Wielki), wyspy na oceanie Lodowatym północnym, u wybrzeża Murmańskiego, na zachodniej stronie półwyspu Rybackiego; leżą do gubernii Archangielskiej. Obie pokryte tundrami ; wydają wielką ilość jerzyn, które z powodu wielkości, uważane są za najlepsze na calem wybrzeżu Lapońskiem; Lapończycy zbierają je i sprzedają mieszkańcom Koły, którzy ze swojej strony wysyłają je do Petersburga.

J. A.

Si

;:Л< ;

.idi i i

nem

smo

A-jour (wym. ażur), ogólna nazwa dla wszelkiego rodzaju wyrobów, nie posiadających pełnego tla, wskutek czego wyroby takie, przez znajdujące się w nich otwory, wyrżnięcia i t. p., dają możność wyróżnienia tła podłożonego. Oprawa A. drogich kamieni, zasadzająca się na ujęciu T.ylko bocznych części kamienia, bez okrycia części spodniej, podnosi piękność takowego, ułatwiając efektacye łamania się światła.

Ajtwaros, ob. A twór.

Ajuga (L. gen. n. 287), Dąbrówka, rodzaj należący do rodziny roślin wargowych, plemienia Dąbrówkowych (Labiatae Ajugeae). Kielich 5 razy wcięty, prawie równy. Korona rurkowata, wargowa, o wardze górnej maleńkiej, wzniesionej,

2-ząbkowej, dolnej wydłużonej, 3-klapowej. Pręcików 4 wzniesionych, z których dwa dolne dłuższe; ziarn 4 podłużnych, na powierzchni siatkowatych. Zioła roczne, trwałe, czasami przy nasadzie drzewiaste, właściwe wszystkim częściom świata, z wyłączeniem Ameryki. W naszym kraju posiadamy 4 gatunki, a mianowicie: A. replans

L., generensis L., pgramidalis L. i Chamaepitgs L. Pierwszy z nich, bardzo pospolity na wilgotnych łąkach, pomimo że ma najsłabszy zapach ze wszystkich wargowych, miał niegdyś wielką u starożytnych lekarzy wziętość i był zalecany w suchotach, dyzenteryi, białaczce i w wielu innych ciężkich słabościach. Dziś wyszedł z użycia zupełnie.

Ajuthia, stolica królestwa Siamskiego.w In-dyacn zagangesowych, liczy 30,ОАО miesz. Mia-

,т-

, aj

r⁴ ! - ...

J.

Si

вявщШ

Fie. 147. Ruiny parody w Ajuthia.

sto to, położone nad rzeką Menam, zajmuje przestrzeń pół mili kwadratowej i odznacza się wielu pięknemi zabytkami architektonicznemi, z których ezczególniej zasługują na uwagę ruiny starożytnej świątyni, oraz pałac królów «damskich, zbu* dowany z trzciny bambusowej. Bumy licznych świątyń (wats), rozrzucone w pośród bujnej roślinności, pomimo zupełnego niemal zniszczenia, przedstawiają charakterystyczne cechy budowli siam-skich, zwracających uwagę wielkiem bogactwem ornamentyki. Gdzieniegdzie sterczą z pośród gruzów, dobrze jeszcze zachowane budowle, miedzy któremi odznacza się przedstawiona na rycinie (lig. 147), wielka pagoda, ozdobiona licz-nemi posągami Buddy. A., założona około r. 1350 przez króla U-Tong, zburzoną została po dwu-letniem oblężeniu w r. 1767, przez birmańczy-ków. "W ciągu 417 lat, przez ciąg których, była stolicą kraju, panowało w niej 33 królów siam-skich

Ajwazowski Gabryel (* 1812— f 1880 r.)? uczony lingwista, potomek rodziny ormiańskiej Aj wazów, osiadłej od dwóch wieków w Galicyi, urodził się w Teodozyi (w Krymie), kształcił się u meohitarystów w Wenecyi i wyświęcony na księdza, został tamże profesorem języków europejskich i wschodnich. W r. 1848 został kierownikiem kolegium ormiańsko-katolickiego w Paryżu, wkrótce atoli, z powodu nieporozumień, usunął się od tego kierownictwa i założył nowe kolegium w Grenelle pod Paryżem. W czas jakiś potem przeszedł z paru innymi do kościoła or-miańsko-greckiego, założył i prowadził w rodzin-mieście szkołę chalibowską, zarządzając jednocześnie dyecezyą besarabską. Niechęć patryar-chy zniewoliła go wszakże do usunięcia się do życia prywatnego i dopiero po dziesięciu latach (1875) został mianowany rektorem nowozałoźonej akademii duchownej w Eczmiadzinie (Wagarszapa-dzie) w Armenii i godność tę piastował do r. 1879, kiedy, w skutek niechęci duchowieństwa do jego systemu nauczania, złożył ją i oddał się zarządowi dyecezyi gruzińsko-imeretyńskiej. A., w młodszych zwłaszcza latach, pisał wiele po ormiańsku i po włosku. W jęz. orm. wydał: „Przegląd dziejów Bosyi” (Wenecya 1836), „Hi-storyę państwa ottomańskiego” (tamże, 1843, 2 t.); był współpracownikiem ormiańskiego „Słownika akademickiego”, oraz nowego, wielkiego „Słownika ormiańskiego”, wydawanego przez Auchera; komentował historyków armeńskich (np. Agatan-gelosa), wydawanych przez mechitarystów w „Ool-lana degli storici armenici” i tłómaczył wiele z różnych języków. Nadto, opracował starannie atlas historyczny Armenii, założył w Wenecyi czasopi-„Bazmaveb” (t. j. „Polihistor”), przegląd literacko-naukowy, i redagował go przez lat sześć, Paryżu wydawał (1855) przegląd ormiańsko-francuski, p. t. „Masjac Agavni” („Ba colombe du Massis”). A. był członkiem towarzystwa azya-tyckiego w Paryżu i towarzystwa wschodniego w Moskwie.

Ajwazowski J an (* 7 czerwca 1817 r.), słynny artysta-malarz widoków morskich, z rodziny ormiańskiej, mieszkającej w Teodozyi, w Krymie, a pochodzącej z Austryi. Ojciec jego, Konstanty, iako kupiec, zamieszkał tam był stale. Trzyna-

VA

шл

» W .0.

A. Sz.

etoletnim chłopcem będąc, À. zwrócił na siebie uwagę niepospolitemi zdolnościami. Kształcił się w gimnazyum w Symferopolu, gdzie był do roku 1833. W Akademii sztuk pięknych w Petersburgu kształcił się pod Tannerem i Sauerweidem. Po ukończeniu pięcioletniego kursu w Akademii, w r. 1838 wrócił do Krymu, gdzie dużo studyów wykonał, za przedmiot onych obrawszy sobie morze w rozmaitych chwilach dnia i stanie pogodnego spokoju, lub wzburzenia. Z tego czasu pochodzą pierwsze prace jego, ogólnie podziwiane. Zwiedziwszy wybrzeża morza Śródziemnego, osiadł w r. 1844 w Paryżu, gdzie za wystawiony obraz otrzymawszy złoty medal, udał się do Petersburga. Otrzymał tam zamówienie rządowe na wymalowanie wszystkich portów ruskich morza Bałtyckiego i Czarnego. Do    r 7    я

najznakomitszych obra-    '

zów jego należą: „Bitwa    n,    ;₄₈.    Jan.

^od Czeszną” i „Bom-

be^uowanie Teodozyi przez Turków”. Od r. 1847 jest malarzem nadwornym i profesorem w Teodozyi, gdzie we własnym domu i własnym kosztem założył wr. 1880 galeryę obrazów dla pożytku młodych artystów. Doczekał się za życia sławy i uznania powszechnego, a w r. 1888 Akademia petersburska obchodziła 50-letni jubileusz jego artystycznej działalności i na tę pamiątkę wybić kazała medal złoty z popiersiem A. na jednej stronie, a z napisem pamiątkowym na drugiej. W r. 1886 w Warszawie wystawił A. kilkanaście obrazów swoich, czysty dochód z tej wystawy przeznaczając na zasiłki dla kształcących się, do dyspozycyi komitetu Tow. sztuk pięknych, skutkiem czego został członkiem honorowym tegoż Towarzystwa. Obrazy jego odznaczają się szczególnie piękną harmonią barw. Do najpiękniejszych należy „Burza na m. Azowskiem.

Akaba ("pięta,, arab.), przylądek w półn. Afryce, na morzu Śródz., o 430 klm. na zach. od Aleksandryi, skąd brzeg, dotąd niski i płaski, wznosi się i przechodzi w strome wybrzeże pła-skowzgórza Barki.

Akaba, wschodnia z dwóch zatok, na które rozgałęzia się u północnej swej kończyny morze Czerwone, tworząc półwysep Synajski. Leżąca u wejścia do niej drobna wysepka, Tyram, utrudnia wstęp przez dwa płytkie kanały do zatoki, przedstawiającej się w postaci wąskiego na 20, a długiego na 140 kim. fiordu, na zachodniej stronie którego widnieją z oddali, słynne ze wspomnień biblijnych, skaliste sterty gór Synai i Cho-reb. Kamienisty, pustynny próg oddziela zatokę A. od stanowiącego dalszy jej ciąg wąwozu, rozszerzającego się w najgłębsze na powierzchni kuli ziemskiej obniżę morza Martwego (394 m. —1,245 stóp). U wschodniego krańca tego progu leży tejże nazwy twierdza (Akabah), załodze której przeznaczono otaczać opieką przeciągające z Egiptu i Afryki, przez Suez do Mekki, tłumy pobożnych pielgrzymów. Jedyne to dziś znaczenie miejscowości, która niegdyś, w czasach Hirama i Salomona, wrzała życiem i ruchem handlowym fenickich wypraw po skarby góry Ofiru. Starożytna nazwa ówczesnego portu Elath (drzewa), wskazująca na obfite zadrzewienie opustoszałej dziś krainy, przeszła w grecką Aila, Ailawi i łacińską Aela, od czego sama zatoka znana była u Rzymian pod nazwą Aelaniticus sinus.

Akaba-Debot, nazwa cyplu, leżącego u dziesiątego i ostatniego progu Nilu, na którym dają się spostrzegać zwaliska starożytnych egipskich budowli, podobnych jak na wyspie Elefantynie, u As-suanu (Sieno).

Akacya, ob. Acacia.

Akacyanie, stronnicy Akacyusza, biskupa Oe-zarejskiego (ob.), istnieli w IV w., stanowiąc ga-łęź boczną Aryanów i bardzo stanowczo występowali na synodach: Seleucyjskim (359) i Kon-stynopolitańskim (360).

Akacyusz. Wielu biskupów, w odległych czasach, nosiło to imię, z których najbardziej jest znany A. jednooki, arcybiskup Cezarei w Palestynie od r. 340. W wielkim sporze Aryanów (ob.) z katolikami, na synodzie w Śeleucyi 359 r., nie zgadzając się na nicejski skład wiary, podał swój własny. Chcąc pogodzić obie strony, przyznaje Chrystusowi tylko pewne, względne podobieństwo do Boga-Ojca. Z przyczyny tej nauki, A. oddzielił się od partyi Anomejczyków (ob.), do której należał, i nakoniec, za czasów cesarza Jowia-na, r. 363, przyjął symbol nicejski, dodając do niego wykład dwuznaczny, i tegoż roku umarł. Pozostały po nim liczne pisma, pomiędzy które-mi znajdowała się także biografia jego mistrza i poprzednika na biskupstwie, historyka Euzebiusza; lecz do naszych czasów doszedł jedynie urywek przeciw Marcelowi z Ancyry.

Akacyusz, biskup Amidy w Mezopotamii, pamiętny wykupieniem w r. 422 siedmiu tysięcy więźniów pogańskich, których opatrzył i wyprawił do domu.

Akacyusz (f 432 r.), biskup Borei, w Sy-ryi, przeciwnik świętego Chryzostoma; wpłynął też na złożenie go z biskupstwa; brał udział w soborze w Efezie i odrzucił naukę Nestoryu-sza (ob.)

Akacyusz (f489), patryarcba konstantynopolitański od r. 471. A. przyczynił się głównie do wydania edyktu przez cesarza Zenona, w celu położenia końca sporom między katolikami a mono-fizytami (ob.) Edykt ten, zwany Henotikon (ob.), nie zadowolnił obu stron i papież Feliks III na A., jako występującego przeciw postanowieniom soboru chalcedońskiego z r. 451, rzucił klątwę na soborze r. 484.

Akademia. Znaczenie wyrazu. Rodź aj e. Podział. Pod nazwą A. rozumiemy dziś zarówno szkołę wyższą specyalną, czyli zakład naukowy uczący, pewnej grupie nauk lub sztuk poświęcony, na prawach uniwersytetu uorganizowa*

ny, jaka np. Akademię górniczą, A. rolnictwa, A. szkół), zlewają się z niemi w jednę instytucję, jak leśnictwo, A. medyko-chirurgiczną, A. duchowną, to ma miejsce we Francyi, a nawet i we Włoszech. A. sztuk pięknych w ogóle, lub w szczególność], Z tych wszystkich względów, ujęcie akademij wszyst-A. architektury, malarstwa i t. d., jak również kich odcieni, w pewną systematyczną całość, czyli i towarzystwo naukowe, t. j. pewne stowarzyszę- ugrupowanie ich systematyczne, jest rzeczą na-nie ludzi nauki, mające na celu popieranie nauk der trudną. Dla ułatwienia w oryentowaniu się i sztuk, piśmiennictwa i oświaty danego kraju, w tym obszernym materyale, jaki przedstawiają Takie stowarzyszenia naukowe albo noszą cechę nam niezliczone grupy akademij z rozmaitemi towarzystw prywatnych, ze ściśle określonym ce- odcieniami w różnych krajach, dzielimy je na lem, albo też są bardziej ogólnego charakteru dwie wielkie grupy: 1) Szkół specyalnych wyż-i instytucyą więcej państwową, niż prywatną, cho- szych i 2) Instytucyj naukowych ogólnych, czyli ciaź oba te ich rodzaje mają tę wspólną cechę, na Akademie, jako: 1) „Szkoły wyższe“ i 2) Aka-iż dążą do uprawiania nauk nie dla praktycznych demie jako „Towarzystwa uczonych“ t. j. „A. względów, ale z zamiłowania samej nauki i z prze- nauk i umiejętności.“ Co do pierwszej grupy tych świadczenia o konieczności jej popierania dla roz- instytucyj, zauważyć jednak należy, że nazwa woju cywilizacyjnego danego kraju. Pierwsze Akademii nie zawsze stosowaną była, jak w now-z nich nosz?}, zwykle nazwę : „Towarzystw uczo- szych czasach, do wyższych szkół, uprawiających nych” (Sociétés, Societies, Gesellschaften, Yer- wyłącznie jednę tylko gałęź wiedzy ludzkiej ze cine, Общества”), drugie „Akademij umiejętności“, stanowiska wyższego akademickiego, albo do pt~ „A. nauk i sztuk; albo w ogóle „Akademij”, a są wnej grupy nauk z uwzględnieniem praktycznego io one instytucyami narodowemi, grupującemi w około użytku, lub wreszcie do zakresu nauk, mających siebie grono mężów zasłużonych (członków: rze- na celu badanie sztuk pięknych. W epoce, w któ-czywistych, honorowych, korespondentów i t. d.); rej nauka potrzebowała ciągłego poparcia, a szko-przedstawiających najwybitniejsze siły naukowe, ły korporacyjnej organizacji, weszło w zwyczaj literackie i artystyczne danego państwa lub kraju mianowanie akademią i zakładów naukowych, z or-fjak np. akademia francuska, A. umiejętności kra- ganizacyą i prawami uniwersyteckiemi, które nie kowska, lub świeżo organizująca się A. czeska). A. były wprawdzie kompletnemi uniwersytetami, czyli więc jest albo szkołą wyższą specyalną, albo to- wszechnicami, ale podobną im organizacyę po-warzystwem naukowem. Jako szkoła wyższa, A. siadały i w prawa oraz w przywileje uniwersytetów przedstawia wiele podobieństwa z uniwersytetem, były uposażone. Szczególniej u nas utrwaliła się i nieraz też bywała ona właściwie jednym z jego terminologia A. dla takich zakładów. Otóż pod fakultetów, to jest jednym z wydziałów ogólnej rubryką Szkół wyższych odróżniamy: Szkoły wyż-Almy Mater, ocalałym z całej grupy nauk, ma- sze: „Ogólne” i „Specyalne”. Pod pierwszemi pojących każda oddzielnych przedstawicieli na ka- mieszczamy akademie: krakowską, połocką, po-tedrach, składających się na ich Universitas (oh. znańską, wileńską i zamojską (ob. te artykuły), A. duchowna rzymsko-katolicka w Wilnie, A me- jako odrębne instytucye ogólne, jako rodzaje nni-dyko-chirurgiczna w Wilnie), albo zapowiedzią ma- wersytetów, które jednak nazwę A. nosiły. W dzia-jącego uorganizować się w około niej uniwersytetu, le „Szkół specyalnych“ pomieszczamy wszystkie albo też wreszcie uniwersytetem niekompletnym, wjrższe zakłady naukowe uczące, specyalne, także t. j. nie posiadającym jeszcze w sobie przedsta- często fachowemi (Fachschulen) zwane i nazwę wicieli wszystkich gałęzi wiedzy, których całość akademij noszące, a zatem Akademie: budownic-dopiero stanowiła uniwersytet—universitas, to jest twa, duchowne i teologiczne, filologiczno-history-„wszechnicę“. To właśnie było powodem, że czne i oryentalne, górnicze, handlowe, lekarskie często mięszano pojęcie akademii z pojęciem uni- czyli medyko-chirurgiczne, leśnicze, marynarskie, wersytetu; i t. np. u nas dawniej Akademia kra- muzyczne, prawnicze, rolnicze; dalej A. sztuk pię-kowska oh.), A. zamojska (ob.), A. wileńska, a po- knycli (t. j. Architektury i Sztuk plastycznych: części i A. lwowska (ob.), były właściwie rodzą- Bzeźby i Malarstwa) i wreszcie A. wojskowe (ob. jem uniwersytetów, gdy znowu w nowszych cza- te art.) Co się tyczy A. jako „Towarzystw uczo-sach uniwersytet wileński i uniwersytet krakowski nych“, do tej ostatniej grupy włączamy te tylko to-nazywano akademiami: wileńską i krakowską; warzystwa naukowe, które miano akademij nosiły w ostatnich zaś czasach uniwersytet mianowano lub noszą, inne wszelkie stowarzyszenia naukowe „Szkołą główną”, jak np. uniwersytet wileński, odsyłając do art. „Towarzystwa naukowe“ w ogóle, krakowski i wreszcie warszawski (1862 — 1869). a w szczególności pod odpowiednią im nazwę spe-A., jako towarzystwa naukowe, mające na celu cyalną, jak np. Tow. przyjaciół nauk, warszawskie, popieranie nauki, sztuki i w ogóle światy kra- poznańskie i t. d.

jowej, prócz ogólnych, powszechnych, bywają je- Pochodzenie nazwy Akademia. Bozwój szcze szczególne, rzecby można prowincyonalne instytucyjiszkół odpowiednich. A. w obu (np. Académies départamentales we Francyi), z ce- razach, t. j. jako szkoła i jako towarzystwo, nazwę lami, albo ogólnemi także, albo specyalnemi po- swą zawdzięcza dalekiej przeszłości, a rodowód swój pierania np. oddzielnej jakiej gałęzi wiedzy lub wyprowadza od „Akademii ateńskiej”, w której sztuki. Te ostatnie mało się różnią od towarzystw Plato nauczał. Akademia platońska była też, rzec naukowych prywatnego charakteru, a czasem na- można, pierwszym uniwersytetem, naturalnie odręb-wet, istniejąc obok specyalnych akademij (w pojęciu nego, w porównaniu z dzisiejszym, charakteru,

Odrodzona w XV w. Akademia platońska we Flo-rencyi, jest znowu prototypem nowożytnego stowarzyszenia naukowego, specyalnego, które z biegiem czasu, przechodząc rozmaite przeobrażenia w różnych krajach, przybierało coraz szersze rozmiary, aż w końcu, rozrósłszy się w stowarzyszenie dla o-góluych celów naukowych danego kraju, stało się Akademią nauk, albo A. umiejętności. Dlatego też, przed przystąpieniem do opisu współczesnych akademij, zarówno Szkół, jakoteż i Towarzystw u-czonych, damy krótki rys historyi A. platońskiej, starożytnej, akademij włoskich z epoki odrodzenia, oraz późniejszych, nawzór tych ostatnich zakładanych.

Akademia platońska lub ateńska. „Akademia”,

(grec. Akademeia, Akademia; łac. Academia). Tak nazywała się w starożytności cienista miejscowość nad rzeką Kefissos, bogata w platany i drzewa oliwne, 6 stadyów od Aten oddalona, w stronie północno-zachodniej tego miasta położona. Początkowo gaj ten poświęcony był Hekademosowi czyli Akademosowi (ob.) i stąd miejscowość ta nazwę „Akademii” nosiła. Hipparch, syn Pizy-strata, kazał miejscowość tę murem otoczyć i założył tu gimnazyum, w greckiem znaczeniu tego słowa; Cymon zaś zaopatrzył ją w wodę i upiększył roślinnością. Poświęcona bogini Atenie i upiększona ołtarzami bóstw rozmaitych, cienista Akademia stała się ponętnem miejscem spaceru dla myślicieli. Upodobał ją też sobie Plato, który mieszkając opodal, zwykł był przychodzić tu z u-czuiami swymi, tu z nimi dysputował, i tu nauczał (od 388 r. przed Chr.). Po śmierci Platona, który w bliskości tego gaju był pochowanym, i uczniowie jego tu wykłady swoje miewali. Stąd poszło, że i szkołę platońską, i to zarówno w ma-teryalnem, konkretnem znaczeniu, jak i ducho-wem, oderwane m-—Akademią zwać poczęto, t. j. zarówno miejscowość, skąd filozofia platońska była rozpowszechnianą, jak i sam jego systemat filozoficzny. „Akademikami” zaś nazywano, zarówno bezpośrednich uczniów Platona, jak i w o-góle wszystkich zwolenników jego teoryj, a nawet i innych systematów filozoficznych, które ze szkoły platońskiej rozwinęły się, choć nawet w odmiennym poszły kierunku. W uroczym tym gaju. Akademią zwanym, prócz odpowiedniego dla wykładów budynku, miał się znajdować ołtarz dla muz, ze statuami, dłuta Speuzippa, filozofa i artysty, oraz ołtarze ku czci Amora, Heraklesa, Prometeusza i inne. Miejscowość tę nawet i nieprzyjaciele podczas napadów na miasto oszczędzali; dopiero Sulla, podczas pierwszej wojny Mitrydatosowej, w pierwszym wieku przed Chr., siedlisko Akademii spustoszył, a mianowicie drzew z gaju Aka-demosa użył do machin wojennych; poczem znowu Akademią się zaopiekowano. Miejscowość ta, po śmierci Platona, stała się ogniskiem wykładów filozoficznych i rozsadnikiem filozofii platońskiej, która pod różnemi formami rozwijaną tu była, z początku w duchu jej prawodawcy, a potem z mniejszemi lub większemi zmianami i uzupełnieniami, które wytworzyły z czasem odrębne systematy. A wszystkie te systematy, któ-

küauykU'fedya Fowazechn* lluitr.

ie fu początek swój wzięły, łub do kierunku filozofii platońskiej, prawdziwego albo domniemanego, nastrajały się, aż po ostatnie stulecie przed erą chrześciariską noszą w historyi filozofii nazwę Akademij, a mianowicie: „Starszej“, „Średniej“ i „Nowszej”, dla odróżnienia trzech głównych kierunków filozoficznych, jakie panowały kolejno w rozwoju Akademii platońskiej. Ponieważ jednak i wśród przedstawicieli „średniej” i „nowszej” Akademii, widoczne były, a w każdej z nich odmienne, dwa kierunki, niektórzy odróżniali więc cztery, a nawet pięć Akademij, a mianowicie, biorąc starszą” za pierwszą, jedni dzielili „średnią” na drugą i trzecią, uważając, jako ostatnią, „nowszą” Akademię; inni i „nowszą” Akademię dzielili na czwartą i piątą. 1 tak: do pierwszej, albo starszej Akademii, zaliczają się: przedewszystkiem siostrzeniec Platona, Speuzippos (374—339), kierownik szkoły Platona i jego następca na katedrze, oraz Kseuokrates z Chalcedonii (339—314). Dalszymi uczniami z czasów samego Platona byli. Heraklides z Pontu, Filippos z Opus i Hermodoros. Polemon z Aten, kierownik szkoły po Ksenokratesie (314 --270 przed nar. Chr.), był już uczniem uczniów Platona, a jego uczniami byli Krates z Aten i Krantor z Soli (w Cy-licyi). Ta pierwsza Akademia, „Starszą” zwana, jest właściwie prawdziwą akademią, to jest wiernem odbiciem tradycyj filozoficznych Platona, a jej główni przedstawiciele, Speuzippos i Ksenokrates, uważani być mogą za najwierniejszych jego uczniów. Dalsze Akademie, od Arkezylaosa począwszy, a skończywszy na Antiochu z Askalonu, mają już zupełnie odrębny kierunek i inny też noszą charakter. I tak, wybitniejszymi przedstawicielami „Średniej Akademii” byli: Arkezylaos z Pitany, eolczyk (315— 241 ) i Karneades z Cyreny (215 — 130). Pierwszy z nich jest założycielem drugiej akademii, odzna czającej się skeptycznym kierunkiem w filozofii (ob. Skeptycyzm), drugi zaś trzeciej akademii, przedstawiającej kierunek, noszący w filozofii nazwę „probabilizmu”, t. j. przeczący możności poznania prawdy objektywnej, i głoszący tylko prawdy subjektywne, to jest mniejsze lub większe „prawdopodobieństwo” (to pitanon, probabililas) w poznaniu rzeczywistości. Karneades miewał odczyty i w Rzymie, gdzie ostrą krytyką ogólnie przyjętych podstaw etycznych, ogromne wywarł na słuchaczach rzymskich wrażenie. Ze szkoły jego wyszedł, między innymi, i Kleitomachos z Kartaginy. Uczeń tego ostatniego, Pilon z Laryssy, uchodzi za założyciela „Nowszej Akademii”, ściślej mówiąc czwartej, (80 r. przed Ch.j, która porzuciwszy kierunek skrajnie skeptyezny poprzedniej akademii, powróciła na tor dogmatycznego wykładu filozofii, nie zrzekając się umiarkowanego skeptycyzmu. Siedliskiem tej Akademii, już nie Ateny, ale głównie Rzym, gdzie Pilon, po zniszczeniu podczas wojny Mitrydatesowej gaju Akadem os a, nauczał i licznych sobie wśród rzymian zjednał zwolenników, z których wielu pozostało wiernymi jego kierunkowi filozofii, nawet gdy filozofia akademicka inny obrót wzięła wAte-nach, pod kierunkiem ostatniego wybitniejszego jej przedstawiciela, uchodzącego za twórcę pią-

43

tej akademii. Założycielem tej ostatniej Akademii,

„piątą” zwanej, był uczeń Filona—x4ntiochos z As-kalonu (*j* 69 przed nar. Chr.). Filozofia akademicka pod jego kierunkiem jednoczy się z filozofią Stoików. Antiochos wypowiada już wyraźną wojnę skeptycyzrnowi a z nim i probabilizmowi swoich poprzedników, sympatyzując z dogmaty-zmem Stoików. Tym sposobem filozofia akademicka, przeszedłszy kolejno fazę idealizmu platońskiego (Starsza Akademia), i skeptycyzmu (średnia akademia), w dalszym swym rozwoju kończy na „Synkretyzmie” (ob.) Antiochos dążył mianowicie do pojednania filozofii platońskiej z filozofią Perypatetyków (ob.) i organicznego zlania tych systematów filozoficznych z filozofią Stoików (ob.), tworząc tym sposobem w historyi filozofii platońskiej ogniwo, łączące ją z filozofią, zwaną „No-woplatońską“, t. j. filozofią całego szeregu dalszych zwolenników platońskiej filozofii czyli „No-woplatoników“ (ob.), którzy tworzą już zupełnie odrębną szkołę filozoficzną, mającą główne swoje ognisko w Aleksandryi (ob. Aleksandryjska szkoła) i kończącą na mistycyzmie (ob.). Tym sposobem rozwój Akademij, czyli filozofii akademickiej, obejmuje okres trzech stuleci, t. j. od lY-go do I w. przed Chrystusem, a mianowicie od Platona do Antiocha z Askalonu. Historya jej jednakże nie jest rozwojem zupełnie jednolitego systema-tu, ale raczej obrazem odrębnych poglądów w rozpatrywaniu pewnego zakresu pytań filozoficznych, ujętych w normy oddzielnych systematów. Odrębność punktu wyjścia, przy rozbiorze danych pytań, wytworzyła i odrębne kierunki filozofii z tego czasokresu, czyli odrębne syste-maty, odmiennego charakteru i różnego znaczenia w dziejach filozofii. Szkoła akademicka, czyli platońska, w pierwszej fazie swego rozwoju („Starsza akademia“) snuła w dalszym ciągu systemat filozoficzny Platona, oparty na uznaniu, jako zasady świata, wiecznych, niezmiennych idei, których odbiciem jest świat rzeczywisty. Stąd i rzeczywistość świata, jego indywidualne przejawy, mogły stać się nam dostępnemi i zrozumiałemi jedynie przez ujęcie ich pierwowzoru i źródła odwiecznego—„idei“. Poznanie idei zatem było celem filozofii platońskiej, a środkiem do osiągnięcia tego celu wiodącym—metoda dyalektyczna. Metoda ta stała się odtąd charakterystyką nauczania akademickiego i przeniknęła wszystkie następne ustroje wyższych uczelni. Pierwsi następcy Platona w szkole jego, trzymali się wiernie tej metody, chociaż pojęcie idei ulegało powoli zmianom. Nawet już i Speuzippos, a wyraźniej jeszcze Ksenokrates, poczęli mięszać pojęcie „idei“ z pojęciem pytagore-sowem „liczby“, czyniąc zasadę filozofii swego mistrza bardziej jeszcze oderwaną, niż była pier-wiastkowo. Wspólną jednakże cechą wszystkich przedstawicieli „Starszej akademii,“ jest wiara w osiągnięcie prawdy, przez dotarcie do niej metodą „dyalektyczną,“ to jest przez ujęcie w każdej rzeczy jej istoty, czyli „idei“. To przekonanie o możności poznania prawdy; bez poddania poprzednio krytyce samego umysłu naszego, charakteryzuje w filozofii ,,l)ogmatyzm“(ob.), stąd i filozofia platońska, oraz pierwsza faza jej rozwoju, może być nazwaną „filozofią dogmatyczną“. W odróżnieniu od tego kierunku filozofii, cała następna faza rozwoju filozofii platońskiej jest przede-wszystldem „krytyczną“. Pierwszy Arkezylaus, od którego datuje też odmienny kierunek w rozwoju filozofii akademickiej, stawia pytanie „pewności“ dojścia do prawdy. Cofa się on myślą wstecz, aż do wątpień Sokratesa i prześciga go pod tym względem. I Sokratesowe „wiem, że nic nie wiem“ wydaje mu się jeszcze zbyt dogmatycznem. Na miejsce dogmatyzmu Starszej f akademii występuje tym sposobem skeptycyzm Średniej akademii. „Nowsza akademia,“ której prawodawcą jest Kar-neades, robi pewne ustępstwo na rzecz „Starszej akademii” przy rozbiorze możności poznania ludzkiego, ale nie porzuca w zupełności skeptycyzmu „Średniej akademii“. Głosi ona, że chociaż nie jesteśmy w stanie dotrzeć do zupełnej prawdy, możemy osiągnąć prawdopodobieństwo, odnośnie poznawanej rzeczywistości. Teorya ta prawdopodobieństwa, czyli „probabilizm“, cechuje „Nowszą akademię“. Oto trzy zasadnicze kierunki, któremi kroczyła szkoła akademicka. Inne w niej odcienia mniej są znamienne w ogólnym rozwoju myśli filozoficznej. „ L)og maty z m“ w połączeniu z „idealizmem“ z jednej strony, „krytycyzm“ docierający do „skeptycyzmu“, a nawet „agnostycyzmu“ z drugiej strony, to najważniejsze przejawy szkoły platońskiej. „Probabilizm“ jest już koncesyą w o-bec wymagań moralnych i dążeń etycznych jego głosicieli, koncesyą, wywołaną reakcyą przeciwko filozofii „Stoików“; dalsze zaś fazy w poglądach „Nowszej akademii”, to znowu powolny zwrot do pierwotnego dogmatyzmu, którego ostatniem słowem był „synkretyzin“, jakby prototyp wszystkich późniejszych „eklektyków“. Uczniami Antiocha byli: Arystos z Askalonu, który po nim objął kierunek szkoły platońskiej w Atenach (od 74—do 50 r.), oraz Teomnestos, Eudoros iTrazyllos. Stanowisko ich filozoficzne coraz mniej wyraźne, a poglądy „perypatetyków” coraz silniej na nich oddziaływają. Bliższe określenie wskazanych odmian i kierunków w filozofii akademickiej, oraz szczegółową ocenę znaczenia ich, znaleść można we wszystkich obszerniejszych history ach filozofii greckiej, a głównie w klasycznem dziele Zellera: „Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung dargestellt“ (II. Theil. 1. Abth. Leipzig 1888 roku. III. Theil. 1. Abth. Leipzig. 1880 str. 588 — 619). Specyalne wskazówki do tego przedmiotu znajdują się w rozproszonych materyałach po źródłach starożytnych, jak np. w dziełach Platona i jego biografów, a także Sekstusa Empiryka („Ady. Mathem”; „Hyp. Pyrrh.”), u Cycerona („Acad. Quaest.” „De Natura Deorum”), oraz w następujących nowszych dziełach: Foucher „Histoire des Académiciens“. Paris, 1690; „Dissertatio de philosophia academica“, P., 1692; Fr. Dor. Gerlach „Commentatio exhi-bens Academicorum iuniorum imprimis Arcesilaa atque Carneadis de probabilitate disputationes^

Getynga, 1815. in 4; F. Bucheier „Acad. phi- tych zgromadzeń (nómoi sympotihói), tak w ogóle losopli. index Herculanensis”, Geissw, Lact. Kat. dla organizacyi wspólnego pożycia w założonej

Brl. 1869.

Metoda Akademicka, to jest sposób nauczania właściwy szkole platońskiej, nie była wyłącznie tylko w Akademii ateńskiej stosowaną. Tradycya szkoły akademickiej, która od Platona początek wzięła, nie miała prawie przerwy w dalszym rozwoju wyższych uczelni czyli szkół filozoficznych; a nawet w chwili bujnego swego rozkwitu, szkoła akademicka znalazła współzawodniczkę w szkole „P ery pat etyko w“ (ob.), to jest w szkole, jaką Arystoteles (ob.), po powtórnym powrocie swoim do Aten, założył (335/4 przed Chr.). Podobnie jak Szkoła Platońska, tak i Arystotelesowa, posiadła własny swój ogród i gmach odpowiedni, ale dopiero po śmierci swego założyciela—Arystotelesa. To też, podobnie jak nazwa Akademii uogólnioną została i zmodernizowaną w nowszych czasach, tak samo i nazwa L i-ceum (oh.) która początek swój wzięła od świątyni Apollona Lykejosa, zdobiącej ogród, w którym znajdowało się gimnazyum ateńskie, gdzie Arystoteles w 13 lat po śmierci Platona własną swoją szkołę założył. Podobnie jak Plato w gaju Akademosa nauczał, tak samo dysputował Arystoteles ze swymi słuchaczami, przechadzając się po cienistych szpalerach gimnazyum Likejoń-skiego. Takim sposobem nazwa Szkoły „akademickiej“ i „perypatetyckiej“ (od słowa peripatein— chodzić tam i nazad), oznaczająca w filozofii wyznawców Platona i Arystotelesa, zupełnie przypadkowe znâlazla zastosowanie. Wspominamy tu o tej paraleli dlatego, że i szkoła Arystotelesowa, choć nazwy Akademii nie miała, była nią jednak w rzeczy samej, i to nietylko w znaczeniu szkoły wyższej, filozoficznej, ale po części i czeniu pewnego stowarzyszenia uczonych. Obie Szkoły: Platońska i Arystotelesa, nietylko bowiem są pierwowzorem późniejszych uniwersytetów, nietylko przytem nadały swą nazwę wyrobionej metodzie nauczania w ogóle, a w szczególności i odrębnym systematom filozoficznym, ale zarazem były one zawiązkiem i jakby zapowiedzią późniejszyoli towarzystw naukowych, wprawdzie nie jako oficjalnych, państwowych instytucyj, ale towarzystw dowolnych, opartych na wzajemnej idealnej skłonności współpracowników, wywołanej dążeniem do jednego, idealnego celu — zdobycia prawdy. Zachwyt słuchaczów i miłość profesorów dla nich, wytwarzały same z siebie pewną spójnię, i nadawały tym szkołom rzeczywistą cechę stowarzyszeń naukowych, opartych na wyższej, idealnej towarzyskości i przyjaźni, podtrzymywanej wspólnemi pracami, a nawet i wspólne-mi ucztami. Arystoteles, wierny tradycyi Akademii platońskiej, nietylko wyniósł z niej prawdziwy kult dla przyjaźni i wyższych idealnych celów, łączących mistrzów z ich uczniami, ale, na wzór

przez siebie wyższej instytucji. Nie zapominajmy przytem, że mówiąc o akademii i liceum, tjako kierowników ich wymieniamy nie „profesorów filozofii“ tylko, ale „filozofów“ w najwyższem słowa tego znaczeniu. Stąd zrozumiałe, i ta miłość i ten entuzyazm, jakie ożywiały całe ich otoczenie. To też gdy i w epoce odrodzenia sztuk i nauk, znajdujemy w pierwszych zaraz akademiach włoskich uczty wspólne, objęte programatem tych instytucyj i spotykamy tenże sam entuzyazm i miłość wzajemną ich członków, widzimy: w pierwszych chęć wiernego kopiowania pierwowzorów klasycznych, w drugich zaś rzeczywiste odrodź e-n i e tego zapału i entuzyazmu dla dróg do prawdy wiodących, jakie ożywiały prawdziwych mistrzów nauki i godnych ich wielbicieli. — Szczegóły, odnoszące się do urządzeń szkół ateńskich wogóle, zebrał Zumpt w rozprawie, drukowanej 1842 r. w „Abhandlungen d. Kgl. Akademie der Wissensch. zu Berlin“, p. t. „lieber den Bestand der philosophischen Schulen in Athen und die Succession der Scho-larchen“, i wydanej w Berlinie 1844. (Porów także Zellera 1. с. IL Th. 2. Abth. Leip. 1879. str. 28—31).

U rzymian filozofia platońska, w formie, jaką jej szkoły akademickie nadały, była często przedmiotem studyów i naśladownictwa. Dostatecznie wymienić najgłośniejszego jej zwolennika—Cycerona, który w Rzymie słuchał wykładów Filona (87 przed Chr.), a w Atenach uczęszczał do Akademii Antiocha (79 r. przed Chr.), i który w pracach swoich pozostawił cenne źródła do poznania współczesnych mu kierunków filozofii akademickiej, zarówno w Rzymie, jak i w Atenach. Cycero, w zna- skłaniający się wyraźnie do poglądów filozoficznych Akademii skeptycznej („Acad.” 2, 31. „De natura Deorum“ 1, 7), nazwał też Akademią (Academia) willę, wzniesioną wśród Kampanii rzymskiej, pomiędzy Puteoli, a jeziorem Awerneńskiem. W ustroniu tern wiejskiem napisał on właśnie swoje „Quaestiones Academicae“. Także i w wiejskiej posiadłości swojej, koło Tusculum, odgrodził Cycero miejsce zaciszne, wzniósł na niem altanę, przyozdobił ją drzewami, i otoczył urządzonemi dla spoczynku miejscami. Ustroń tę (Porticus) nazwał on Akademią; tu zwykli byli zgromadzać się przyjaciele jego i tu odbywały się dysputy filozoficzne, trzymane w charakterze i prowadzone w duchu dawnej Akademii platońskiej, jakby wskrzeszając tym sposobem tradycyę, zniszczonej przez Sullę, uczelni filozoficznej w Atenach. (Porów. Zeller. 1. c. III Th. 1. Abth. Leip. 1880. str. 648—668.)

W późniejszych czasach, wyraz Akademia i odpowiednie nazwie tej instytucye, zjawiają się dopiero w epoce odrodzenia nauk i sztuk, a głównem ich siedliskiem były Włochy, skąd rozeszły się pod wspomnianej Akademii, i w swojej szkole zwykł był róźnemi formami po wszystkich państwach Europy, zgromadzać w około siebie swych słuchaczy przy tworząc zawiązek i pierwowzór wszystkich niemal wspólnych ucztach, przestrzegał w nich pewnego dzisiejszych akademij, zarówno w znaczeniu szkoły, porządku, oraz zaprowadził stałe przepisy, jak dla jaki towarzystw naukowych. Nim jednakże akade-

mie te wskrzeszone zostały na klasycznym gruncie Italii, istniały, choć pod inną nazwą i odmienną formą, instytucye, noszące na sobie cechy Akademii platońskiej, i to zarówno w znaczeniu szkół wyższych, jak i towarzystw naukowych, chociaż ten ostatni rodzaj przeważał. I tak: pierwszą taką Akademią z charakterem towarzystwa uczonego było tak zwane Muzeum (Museion) Aleksandryjskie (ob. Aleks. Muzeum), założone w Egipcie przez Ptolomeusza. Na niem wzorowały się następnie akademie żydowskie i arabskie. A mianowicie pod konieo 1-go wieku ery chrzęściańskiej pozakładano rodzaj akademij w Jabne i Tyberia-dzie w Palestynie, w Nahardea, Sura i Pumbe-dita w Mezopotamii i Babilonii; były to instytucye dla uprawy i popierania wiedzy talmudycznej. Podobne instytucye z celami naukowemi, słynne swojego czasu i doniosłego znaczenia dla nauki średniowiecznej, zakładali i kalifowie arabscy, jak np. Al-Mansur, Al-Mamun, Motassem i inni,w swoich rezydencyach, w Bagdadzie, Damaszku, Kaffie, Firuzbadzie, Kairze, Bocharze i Kordubie; były to właściwie zawiązki uniwersytetów średniowiecznych, chociaż niektóre z nich miały i cechę towarzystw literackich, a po części i naukowych. Tak np. w ostatniej z wymienionych miejscowości w Hiszpanii za-łożonem było za władania tamHakima II (961 -976), w domu wpływowego bogacza Ahmeda ben Saida ben Keusera, towarzystwo literackie, przypominające późniejsze zawiązki dzisiejszych towarzystw literackich. Stowarzyszenie to składało się z 40 członków, przyjaciół literatury pięknej, gromadzących się w Kordubie, a pochodzących z Toledo, Kalatrawy i innych miast. Zimowe wieczory spędzali oni w przybranych kobiercami salach, przy stołach, zastawionych napojami wszelkiego rodzaju, a główną duchową ich rozrywką było dyspu-towanie nad ciemniejszemi miejscami Koranu. W tejże miejscowości założył później Hisama Mansur Akademię i zgromadził w niej literatów, którzy zasłynęli utworami, wierszem czy prozą pisanemi, mianując ich członkami tego stowarzyszenia. Bardziej doniosłe cele zakładała sobie Akademia syryjsko-arabska, a raczej stowarzyszenie t. zw. „Braci czystości i uprzejmości“ (Ichyân-us safâ val-ichlâs), założone w Basso-ra 983 r. przez Ibn Bifaata, inicyatora i głównego jej przedstawiciela. Stowarzyszenie to składało się również z 40 członków, z których każdy był przedstawicielem pewnej gałęzi umiejętności lub literatury, i odpowiedni dział swój opracowywał. Towarzystwo to, a mianowicie dziewięciu jego członków, opracowało rodzaj „Encyklopedyi wiedzy ludzkiej” w 50 oddzielnych częściach, zawierających rozprawy z dziedziny przyrodoznawstwa i filozofii. Rozprawy te zebrał w streszczeniu, a niektóre w tłumaczeniu, w pracach swoich o filozofii arabskiej Fr. H. Dieterich w latach 1858—83 (Porów, głównie: „Die Philosophie der Araber, im X. Jahrhundert“. 2 Tomy. Lipsk, 1879). Ślady towarzystwa uczonego odnajdują się iw Egipcie za panowania tam Kalifów arabskich, a mianowicie t. zw. „Don? wiedzy“ (Dar-ul-ylmij w Kairze, mający jednak więcej polityczne nienaukowe cele, a mianowicie przeciwdziałanie dy-nastyi Abbasydów. (Porów. Ilenrici Middeldorpf bamburgensis „Commentatio de institutis litterariis in Hispania,“ Getynga 1811. Wüsterfeld „Die Academien der Araber und ihre Lehrer,“ Getynga. 1837. Ob. także: Arabska cywilizacya, A. filozofia). Podwójny także charakter nosiła i szkoła dworska, założona przez Karola Wielkiego (ob.), podług planu Alkuina (ob.),pod nazwą ScholaPalatina. O ile zadaniem jej było obeznawanie członków jej, a głównie rodziny królewskiej i dworu z wiadomościami, które wówczas tworzyły zasób naukowy, tradycyjnie przechowywany, o tyle była ona akade-demią w znaczeniu szkoły; o ile znowu członkowie jej tworzyli pomiędzy sobą towarzystwo, dążące do popierania oświaty i zobopólnego kształcenia się drogą wymiany ewych wiadomości, o tyle nosiła ona cecbę akademii w znaczeniu towarzystwa naukowego. Po śmierci Karola W. Schola Palatina rozwiązaną jednak została, i odtąd następuje długa przerwa w istnieniu odpowiednich instytucyj, a raczej nauka i uczoność, w specyalnej swej szacie kościelnej, obiera eobio za siedlisko klasztory. Spotykamy jeszcze wprawdzie, w ciągu XIII i XIV stulecia, zawiązki towarzystw, przypominające poniekąd swem urządzeniem akademie, ale znaczenie ich mniejsze, a ceł bardziej specyalny, a mianowicie rozrywek artystycznych, a głównie uprawy poezyi. Do nich zaliczyć można: Akademię sztuk pięknych, założoną przez Brunetto La-tinfego we Florencyi (1270), Towarzystwo dla popierania poezyi włoskiej, założone przez Fryderyka II w Palermo (1300), oraz Towarzystwo poezyi romantycznej, właściwie „wesołej eauki“ (Collège du gai savoir) zwane, zawiązane w Tuluzie, jeszcze w 1323 r., przez kółko miłośników poezyi prowansalskiej, z celem powołania jej na nowo do życia. Towarzystwo to debiutowało naznaczeniem na dzień 1 kwietnia 1324 r. konkursu poetyckiego, na którym palmę zwycięską, pod postacią złotego fiołka, zdobył poeta prowansalski Arnaud Vidal de Castelnau dary. Po różnych fazach swego istnienia, prastare to towarzystwo literackie, otrzymawszy od Ludwika XIV (1694) tytuł ,, Akademii“ dotąd przetrwało pod nazwą: „Académie des jeux floraux“ t. j. A. zabaw kwiatowych — nazwą, będącą aluzyą >do nagród pod postacią kwiatów z drogiego kruszczu udzielanych, (ob. Akademia jako tow. ucz. we Francyi).

Akademie włoskie z epoki odrodzenia. Pod tchnieniem nowego prądu odrodzenia nauk i sztuk, klasztory okazały się zbyt ciasnemi ramami dla miłujących nauki; niezależność poglądów, swoboda w dociekaniach, musiały wyrazić się i w ukształtowaniu się towarzystw, mających na celu rozwój nauki, a głównie literatury starożytnej. Włochy, będące kolebką studyów humanistycznych, przedstawiają też pierwsze zawiązki towarzystw dla rozwoju studyów tych zawiązywanych. Powstały one w pierwszej połowie XV stulecia; Neapol dał im przykład. Tu, przy dworze Alfonsa V, gromadzili się uczeni wychodźcy z Konstantynopola, wielbiciele minionych wieków cywilizacyi klasycznej, oraz miłośnicy wszystkiego, co wieki te charakteryzowało. Wśród nich znalazł się i znany w historyi humanizmu zwolennik „Epikurejczyków” i autor bardzo w swoim czasie czytanych wierszy, wytworną, łaciną pisanych—Antonio Bec-cadelli z Palermo (Panormita). On to mianowicie założył „Akademię neapolitańską” dla uprawy studyów humanistycznych (około 1453). Najwybitniejszymi przedstawicielami jej byli: Laurentius Valla i Jovianus Pontanus (G. Gioviano Pontano). Część tej Akademii przeniosła się następnie do Lecce, pozostałych zaś członków zgrupował około siebie wspomniany już Pontanus, który najwięcej do wzrostu jej się przyczynił, i dlatego też Akademia ta nazwę od imienia jego otrzymała—„Academia Pontaniana.“ Z Neapolem rywalizować pod tym względem poczęły Rzym i Elorencya. I tak: pierwszą w owe czasy w Rzymie akademię założył kardynał Bessarion, około 1450 r. Większego jednak rozgłosu nabrała później nieco powstała Akademia florencka, pod nazwą „ Academia platonica.¹¹ (oh. niżej).

Akademią Platońską nazwało siebie stowarzyszenie uczonych, i w ogóle wielbicieli Platona, założone we Florencyi, w epoce Medyoeuszów, głównie celem szerzenia jego filozofii, a także i propagowania studyów nad Dantern. Do założenia tego stowarzyszenia inieyatywę dał Kozimo Medyceusz (około 1470 r.). Założenie Akademii platońskiej we Elorencyi ma doniosłe w rozwoju studyów humanistycznych znaczenie. Było to jawne przeciwdziałanie przeżytej już wówczas rutynie wykładów średniowiecznych. Scholastycyzm, przesadną dyalektyką swoją, suchością formy i ja-łowością myśli, zraził uczących się nawet i do Arystotelesa, na którego ciągle powoływali się uczeni średniowieczni, ślepo trzymając się formy jego wykładów. Słabnący pod wpływem odradzającej się przeszłości klasycznej średniowieczny idealizm, potrzebował now-ego pokarmu dla ożywienia myśli. Brak zapału religijnego domagał się kompensaty w innym idealnym kierunku. Sztuka i poezya narodowa dostarczyły go zcza-sem, ale nim wyraził się w nich duch nowożytny, samodzielny, dla umysłów wyższego polotu ideał odsłonił się w szacie starożytnej, ale wtedy dopiero, gdy z po za osłon dyalektyki średniowiecznej błysnęła myśl żywotna, podniosła treścią i bogata formą, świata greckiego. Wtenczas zapanował prawdziwy furor divivius, który zagłuszył ponure nawoływania zarówno Stoików, jak i Epikurejczyków nowożytnych. Od czasu jak we Włoszech zjawił się Manuel Chrysoloras (około 1400 r.), pierwszy z naw-ca. gruntowny, a zarazem utalentowany profesor greczyzny, świat grecki stanął przed humanistami w prawdziwej swej szacie. Poznany w oryginale Plato, zachwycił umysły, żądne idealnego pokarmu, zwłaszcza gdy przybyły z Konstantynopola Georgios Gemistos, Pletonem zw-any, wówczas już starzec 80 letni (1438), wymową i urokiem swojej postaci, szerzył kult dla starożytnej myśli greckiej. Odtąd filozofia Platona stała się ewangelią dla umysłów, szukających kompensaty religijnej w idealnym kierunku—filozofii. Porwań v wymową zgrzybiałego obrońcy platonizmu, Pleto-na, Kozimo Medyceusz, ulegając ogólnemu prądowi czasu, powziął myśl założenia Akademii na na cześć Platona. W epoce odrodzenia sztuk i nauk we Włoszech, gdy świat klasyczny stał się wzorem dla wszjstkich uczonych i literatów, stowarzyszenie takie zgrupowało w swojem łonie wszystko, co tylko duchem odrodzenia owiane, do wskrzeszenia studyów klasycznych dążyło i w oświacie owoczesnej przodowało. Między członkami tego stowarzyszenia spotykamy też następujące imio na: Marsiglio Ficino, Giovanni i Francesco Pico de Mirandola, Machiavelli, Angelo Politiano i wielu wybitniejszych mężów, filozoficznie wykształconych i uprawiających literaturę piękną. Pierwszy z nich, zwykle Marsilius Ficinus zwany, pomimo młodego jeszcze wieku, b;ył głową Akademii platońskiej. Nie raziło to osiwiałych humanistów, którym Ficinus przewodził; będąc bowiem najgorliwszym krzewicielem kultu dla Platona, był on zarazem prawdziwą ozdobą swego stowarzyszenia. Akademia platońska nabierała też coraz większej popularności między humanistami, a z listu Fieina, pisanego do Martinusa Uraniusa. widać, że nie było osoby wybitniejszej we Fio-rencyi, której nazwisko nie figurowałoby w spisie członków i przyjaciół tego stowarzyszenia. (M. Ficini, .Opera omnia”, ed. Basileae 1576. T. I. str. 936). Celem specyalnym tej Akademii było szerzenie zamiłowania i rozpowszechnianie idei platońskich; to też dzień urodzin i śmierci Platona obchodzono uroczyście, pieśniami czczono jego filozofię, a rozprawami odpowiedniemi, przez członków stowarzyszenia pisanemi i czytanemi w ich łonie, starano się wyjaśnić filozofię platońską (Marsilio Ficino, „Sopra lo amore over’ convito di Platone,“ ed. C. Bartoli. Firenze. 1544. Pico Mirandolo: komentarz do Canzone Benivieni’ego p. t. „Dell’ Amore Celeste e Divino“, Firenze. Giusti. 1544), przy-czem przeprowadzano paralelę jej zasad z poglądami chrześciaństwa. Rozprawy te i wiersze różne okolicznościowe, pisane zarówno po łacinie, jak i po włosku, przyczyniły się w pewnej mierze i do rozwoju literatury włoskiej z owej epoki, a w sferze pojęć filozoficznych wytworzyły rodzaj teizmu sui generis, który, zwłaszcza u Lorenza Magni-co, jest jakby skojarzeniem mistycyzmu średniowiecznego z idealizmem Platona i humanizmem nowożytnym. Najświetniejsze czasy tej wznowionej Akademii platońskiej przypadają na panowanie Wawrzyńca Medyceusza, aż do końca XV stulecia. Zaburzenia r. 1521 rozproszyły jej członków-i przez to upadek jej spowodowały. (Porów. K. Sieveking „Die Geschichte der platonischen Akademie zu Florenz”, Getynga 1812 r.; Hubert Ja-nitscek, „Die Gesellschaft der Renaissance in Italien und die Kunst“ Stuttgart, 1879. Jacob Burck-hard „Die Cultur dev Renaissance in Italien” Leipzig, 1885. t. II in fine).

Akademia Rzymska, Wenecka i inne zepoki odrodzenia, oraz późniejsze we

Włoszech. Podobnych a., jak wyżej wymieniona. namnożyło się we Włoszech bardzo dużo w ciągu XV w., a A. Piat. służyła im najczęściej za wzór. Gdy studya humanistyczne rzucać zaczęły nowe światło na świat klasyczny, zapanował taki zachwyt w obec poznanych jego arcydzieł i takie zamiłowanie tych studyów, że poczęto otaczać się całą sferą wspojnnień ubiegłych wieków, rozkwitu piękna i sztuki, i całe otoczenie swoje nastrajać do tego kierunku, a nawet nazwiska i imiona swoje laty-nizować, lub na greckie zamieniać. Zwyczaj u-roczystego obchodzenia wspomnień ważniejszych wydarzeń na ziemi włoskiej z epoki klasycyzmu, utrwalał się, a zawiązywane dla celu, tego odpowiednie stowarzyszenia, przyoblekały się w stal-sze formy. Tak np. Julius Pomponius Laetus, właściwiePetrus de Calabria (ob.), za młodych lat gorliwy uczeń Pletona, później uczony i sumienny profesor, oraz znany swego czasu oryginał i typowy przedstawiciel wielu podobnych mu wielbicieli klasycyzmu — który, komentując ulubionych autorów, płakał z zachwytu — powołał na scenę rzymską sztukę starożytną, a szczególniej Planta, oraz urządzał corocznie uroczysty obchód założenia Rzymu. Obie te okoliczności, przy których przyjaciele jego i uczniowie miewali mowy i recytowali odpowiednie wiersze, stały się zawiązkiem (1498) podobnego do florenckiej Akademii stowarzyszenia, Akademią Rzymską, a także A. antiguaria nazwanego. Było to stowarzyszenie zupełnie prywatnego charakteru, występujące tylko okolicznościowo, przy zdarzonej okazyi, jak np. zaproszone przez wybitną jaką osobistość, lub gromadzące się dla uczczenia pamięci zmarłego swego członka (np. po -j-Platiny), albo powitania przybyłej do miasta nowej jakiej znakomitości naukowej, lub literackiej. Głównym celem tej Akademii było badanie włoskich starożytności. Działalność swoją prowadziła ona w ukryciu, bojąc się odpowiedzialności. Dla wolnomyślnych bowiem poglądów i nieukrywanego kultu dla wspomnień pogańskich, stowarzyszenie to prześladowanem było (co zresztą przyczyniło się znacznie do jego rozgłosu) przez papieża Pawła II, podobnie jak i Akademia filologiczna, założona w tymże czasie (1500) w Wene-cyi, pod nazwą „Accademia Veneta“ przez sławnego Aida Manucyusza (ob. Aldus Manucius), we własnym jego domu. To ostatnie stowarzyszenie wiele zasług położyło przy wydawaniu klasyków, a mianowicie, kierując ich wyborem i prostowaniem tekstów. Takich akademij z celami szerzenia studyów humanistycznych, Włochy liczyły bardzo wiele. Przeważnie nosiły one charakter stowarzyszeń prywatnych. Powstawały one i upadały w miarę wzrostu, lub zmniejszania się liczby humanistów po miastach włoskich, oraz w miarę większej lub mniejszej hojności bogatych obywateli lub władców, popierających studya humanistyczne. Tak np. Akademię pordenońską, sformował ze swego dworu przybocznego dowódca Alviano. (Porów. Mai. Spicileg. rom. vol. VIII. Ant. Galatei epist. 10, 12). Taką akademię przyboczną założył sobie w Medyolanie Ludovico Moro. (Amo-retti, „Memorie storiche sulla vita etc. di Lionardc da Vinci” p. 35, 83.) I ludzie prywatni kusili się o własne akademie; w Rzymie, między innymi, założyli akademie Platina i Buonacorsi. Około połowy XVI w. akademie te zmieniły swój charakter; stały się one więcej narodowemi, niż kla-sycznemi przybytkami muzy. Z jednej strony humaniści musieli ustąpić z kierownictwa tych stowarzyszeń, jak w ogóle ustępowali ze wszelkich wybitniej szych stanowisk w obec poczynającej się budzić reakcyi przeciw-reformatorskiej, z niedowierzaniem na nich patrzącej; z drugiej zaś strony poezya. narodowa wypierać zaczęła remini-scencye klasycyzmu. Do takich A. z charakterem przeważnie narodowym, swojskim, zaliczyć można np. „A. degl’ Innominatia, powstałą w Parmie 1549 r. a przypisywaną Tassowi, oraz „A. degl’ Insensati“, założoną przez tegoż Tassa i J. San-nazaro w Perugii 1562. Dalej, Akademię „Veneta Seconda“, z zadaniem prac literackich, założoną przez Federico Badoaro 1556, i w krotce potem rozwiązaną (1561). Akademie mnożyły się jeszcze i w XVI w., i każde niemal zamożniejsze miasto włoskie posiadało* swoją akademię, a nawet po kilka i kilkanaście, pod najróżnorodniejsze-mi nazwami, jak np. Accesi, Silenti, Ardenti, In-fiammati, Gelati etc.; w samej Florencyi spotykamy przeszło 20 najróżnorodniejszych akademij a między niemi Akademie: degli Imobili, degl Infocati, degli Alterati, degli Rinnovati etc., ze stałym majątkiem, urosłym z dochodów i zapisów; ale minęły już świetne dla nich czasy zapału i nauki. Z dawnych zwyczajów pozostało jednak: recytowanie wierszy, peryodyczne uczty i odgrywanie sztuk dramatycznych, czy to przez samych akademików, czy przez kierowaną przez nich młodzież, lub nawet przez wynagradzanych aktorów. Były we 'Włoszech i akademie, specyalnie poświęcone uprawie sztuki dramatycznej, jak np. akademia tak zwanych „Rozzi”, założona jeszcze w końcu XV w. w Siennie. Członkowie jej powoływani byli przez Leona X do odgrywania przed nim dramatów. Z nią rywalizowała na tern polu, założona na początku XVI w. Akademia, zwana „degli Intronati”. A nawet los teatru włoskiego, a szczególniej późniejszych oper, długi czas pozostawał w ręku tego rodzaju stowarzyszeń. (Porów. Jacob Burckhardt: „Die Cultur der Renaissance in Italien”, Leipzig, 1885 t. I. str. 322). W późniejszych czasach zasłynęła z akademij włoskich głównie: „A. doiła Crusca* po łac. Academia furfuratorum zwana, we Florencyi, powstała w 1-ej połowie XVI stulecia, a za inicyatywą poety Antonia-Francesco Grazzini’ego, zreorganizowana 1582 r„ bardzo zasłużona w za kresie popierania języka narodowego. Głownem zadaniem założycieli jej, było stanąć na straży czystości mowy włoskiej, przestrzegać poprawności języka i przyczyniać się do jego rozwoju ra-cyonalnego. Stąd i nazwa della Crimea (otręby), oznaczająca pod przenośnią oddzielanie mąki od otręb, t. j. oczyszczanie mowy ojczystej z obcych naleciałości, wadliwych zwrotów i zboczeń w ogóle.

częła. Akademia ta pozostawiła jednak trwały dowód swojej działalności naukowej, pod postacią wydanego przez nią (1667) zbioru sprawozdań z dokonanych doświadczeń nad ciśnieniem powietrza, stanem skupienia wody, cieplikiem, dźwiękiem i t. d. (Saggi di naturali esperienza), które tłómaczone były na język angielski (1684) i łaciński (1734). 4) „A. dei Fisiocratici” (1691), utrzymywana kosztem w. ks. Kozima w Siennie, oddająca się wyłącznie study om przyrodniczym i fizycznym; oraz jednocześnie zorganizowane przez astronoma E. Manfredi’ego towarzystwo dla popierania astronomii i nauk matematyczno-przyrodniczych, pod nazwą „Acc. degli Inquieti“, z dewizą, wyjaśniającą nazwę jej członków: Mens agitai molem. 5) „A. dei Yigilanti” w Mantui, założona dla popierania zarówno literatury, jak fizyki i matematyki (1704). Wszystkie powyższe akademie, jak i wiele innych, były wolnemi stowarzyszeniami, t. j. prywatnemu, zaledwie tylko czasem pro-tegowanemi i wspieranemu przez panujących, jak np. „Acc. dei Fisiocratici”. Z tych, skromnych co do swoich początków towarzystw, rozwinęły się później, w ciągu końca XVII i całego XVIII stulecia, instytucye naukowe, których większość dotąd istnieje (ob. Akademie jako tow. uczonych, we Włoszech), chociaż ślady ich pierwotne zatarły się przez łączenie się ich z innemi, lub częste reorganizacje i zmiany nazw, jakim ulegały. Charakter ich prywatny zamienionym został na państwowy, a zarazem z nadanemi im w tytule nazwami Reale, Nazionale, otrzymały one i uposażenie odpowiednie i znaczenie donioślejsze.—W XV i XVI w., wzięły też we Włoszech początek i spe-cyalne ,,Akademie sztuk pięknych“, ale także nosiły one wtenczas charakter prywatnych stowarzyszeń; później rozwinęły się z nich instytucye współczesne, t. j. akademie sztuk, jako szkoły specyalne, a zarazem często i jako wydziały towarzystw naukowych ogólnych. Znaną była np. w końcu XV w. pod nazwą „Lionardi Vincia Academia“, założona 0483) przez tego wielkiego artystę, a podług niektórych, przezeń tylko zreorganizowana tego roku, przy poparciu Ludwika Sforzy, akademia medyolańska. Prawdopodobnie była to akademia sztuk pięknych, chociaż zakres jej wykładów był bardzo szeroki, tak, że zakrawała na rodzaj uniwersytetu, z wyjątkiem bowiem filozofii, teologii i prawa, obejmowała ona wszystkie działy nauk. Głównym a może i jedynym w niej profesorem był Leonardo da Vinci; nie znaczy to jednak, aby zakres jej był szczupły; taki uniwersalny człowiek, jak ów wielki artysta, mógł starczyć za wielu. Pozostałe rękopisma jego zdają się tego dowodzić. Losy tej akademii nie są dokładnie znane; prawdopodobnie z upadkiem powodzenia ks. Sforzy, oraz z opuszczeniem Medyo-lanu przez Leonarda w końcu XV w., upadła i ta szkoła jego wyższa. Akademią „degli Incammi-nati“ nazwali także bracia Carraci założoną przez sieb e Szkołę malarstwa w Bolonii, w końcu XVI wieku. „Incamininati“, to jest „wprowadzeni na za- dobrą drogę“, przeciwdziałać mieli współczesnemu

Akademia ta stała się, wzorem dla późniejszych, w podobnym celu zakładanych, zarówno włoskich, jak francuskich i niemieckich akademij. Jeszcze w 1591 roku członkowie tej Akademii ułożyli plan wydania Słownika języka włoskiego, którego pierwsze wydanie ukazało się w Wenecji 1612, w 1-ym tomie in fol. p. t. „Yocabolario degli Accademi-ci della Crusca“. W 1595 Akademia powyższa wydała dzieła Dantego. W latach zaś 1729—38, wTypracowała powiększone o 6 tomów wydanie florenckie „Słownika“ swego. Z mniej znanych Akademij tego czasokresu wymienimy tylko „Acc. elegii Umidi,“ znaną głównie pod nazwą „Acc. Fio-rentina,“ założoną 1540 r. przez Mazzuoli’ego. Grazzim’ego, Gelli’ego i innych, oraz „Acc. degli Apatisti,” założoną 1642 r. Obie te ostatnie Akademie wcielone zostały w 1783 r. do „Acc. della Crusca“. Z późniejszych Akademij literackich największym rozgłosem cieszyła się oryginalna w swoim rodzaju,, A cc. dell’Arcadia“ albo „A. degli Arcadi,“ założona w Rzymie 1656 r. w pałacu Corsinich, pod opieką królowej szwedzkiej Krystyny. Jak sama nazwa wskazuje, była to przystań poezyi pasterskiej, wznowienie przebrzmiałych idylli. Akademię tę zreorganizował następnie 1690 poeta Crescimbeni, bliżej określając jej zadanie. On też opisał jej dzieje. Akademia ta dotąd przetrwała (ob. A. jako tow. ucz. we Włoszech). Z innych Akademij tego czasu wymienimy jeszcze „A. degli Incogniti”, założoną w We-necyi przez senatora Giov. Francesco Loredan’a (1660). Nadto, gdy rozwój nauk ścisłych zwrócił umysły na drogę studyów przyrodniczych i gdy odczuto potrzebę dalszego tychże popierania, rozszerzono z biegiem czasu i zakres badań akademij włoskich, a mianowicie do przedmiotów humanistycznych dołączono i badania przyrodnicze i w ogóle studya nauk ścisłych. Wtedy zasłynęły: 1) „Academia secretorum naturae,“ w Neapolu 1560 roku założona; pierwsze stowarzyszenie dla popierania nauk fizycznych. W zakres jej studyów wchodziła także Medycyna i Filozofia przyrody. Członkowie towarzystwa gromadzili się w domu Baptysty Porta, gorliwego jej protektora i prezesa zarazem. Zarzut zajmowania się magią, przyczynił się do rozwiązania tego towarzystwa pizez Papieża Pawia III. 2) „A. dei Lincei” (ob.), założona. 1603 r. w Rzymie, po rozwiązaniu i na wzór poprzedniej, która liczyła w swem gronie i Galileusza, ale wkrótce, bo po śmierci założyciela swego, księcia Cesi (1630), któyy do niej powołał i Bap. Porta, rozwiązaną została (1632). Dziś pod tąż samą nazwą istniejąca w Rzymie Akademia, nowszego jest pochodzenia (ob. Akademia jako tow ucz., we Włoszech). Do tego rodzaju akademij należą i późniejsze akademie, jak np. sławna swego czasu 3) „A. del Cimento”, założona (1657) we Florencyi, przez Leopolda Me-dyceusza, której członkiem między innymi był Tori-celli; miała ona na celu rozwój nauk fizycznych. Istniała jednakże tylko lat 10, t. j. do chwili, w której opuszczona przez swego protektora, powołanego do Rzymu na kardynała, powoli upadać

im „Manieryzmowi“ w sztuce. Akademie Leonarda i Carraccich nie były jednak towarzystwami, ale raczej szkołami specyalnemi, (ob. Akademie Sztuk pięknych л Dzisiejsza szkoła sztuk pięknych w Me-ilyolanie zawdzięcza swój początek także cza-om dawniejszym, a mianowicie kardynałowi Fryderykowi Boromeuszowi (ob. Boromeusz Fryderyk), założycielowi Biblioteki ambrozyańskiej, (ob. Ambr. Bibl.). Inno akademie sztuk pięknych, dziś we Włoszech istniejące, także sięgają czasów odrodzenia. Tak np. „A. rzymska ś. Łukasza”, założona 1588 r., powstała właściwie jeszcze w połowie XV w., gdyż stowarzyszenie artystów, a mianowicie malarzy włoskich, a nawet i cudzoziemskich, miewające swoje zgromadzenia w kościółku ś. Łukasza na Eskwilinie, zwanym stąd „Kościołem malarz}”, w r. 1478 ponownie już zreorganizowało się i zyskało potwierdzenie tych nowych swoich statutów, przez władzę miejską Rzymu. Stowarzyszenie to, które mianowało siebie „Uniwersytetem”, weszło w skład innych instytucyj, które dały początek dzisiejszej Akademii ś. Łukasza w Rzymie (ob. Akademie Sztuk pięknych we Włoszech). Pod nazwą „Towarzystwa św. Łukasza“ istniało także i we Florencyi stowarzyszenie artystów miejscowych, zawiązane jeszcze w pierwszej połowie XIV stulecia, którego punktem zbornym był kościół „S. Maria Nuova“. Z cechą więcej kongregacyi religijnej, niż artystycznej, przetrwało ono aż po dzień dzisiejszy, i święci dotąd prastarym zwyczajem dzień swego patrona w „Kaplicy malarzy“ kościółka „dełla Nunciata“. Stowarzyszenie to już bliskiem było swego upadku, gdy powstała we Florencyi, pod protektoratem Kozima I. Medyceusza, ważniejsza daleko insty-tucya, inaugurowana uroczyście 31 stycznia 1562 roku p. n. „Accademia del disegno,“ która wkrótce po swojem założeniu dała dowody wielkiego zapału artystycznego i silnej produkcyjności. Przepych, z jakim Akademia ta wystąpiła (14 lipca 1564 r.), urządzając obchód żałobny na cześó zmarłego Michała Anioła, i bogactwo dzieł sztuki, wykonanych specyalnie dla tej uroczystości, rzuciły taki urok na nową tę instytucyę, że artyści różnych stron kraju i innych nawet kierunków w sztuce, należeć do niej zapragnęli. To też „Acc. dell disegno“, w ciągu trzech stuleci samoistnego istnienia, liczyła w swem gronie najznakomitszych artystów i rozwijała płodną działalność na polu sztuki, to wprowadzając zwyczaj urządzania wystaw publicznych dzieł sztuki (1680), które sama niejednokrotnie urządzała (1706, 1715, 1724, 1729, 1737, 1767), to ustanawiając konkursa (1737) na polu architektury, rzeźby i malarstwa. Wymagając (1649) od wszystkich nowoprzystępujących do niej członków, przedstawienia sobie dzieła sztuki, któreby wybór ich usprawiedliwiało, Akademia ta zgromadziła tym sposobem zbiór obrazów, nader ciekawy dla historyi szkoły toskańskiej malarstwa, zbiór, który stał się zawiązkiem dzisiejszej bogatej Galeryi przy florenckiej „Akademii Sztuk pięknych“. Obie Akademie, rzymska i florencka, były, podobnie jak wszystkie prawie pierwiastkowe Akademie Sztuk pięknych we Włoszech-(prócz Leonarda i Carraccich), z początku wyłącznie stowarzyszeniami artystów, dla popierania sztuk plastycznych. Dopiero z biegiem czasu przybrały one charakter zakładów naukowych to jest specyalnych uczelni w zakresie sztuki, jakiemi dziś są.

Grupowanie się w stowarzyszenia naukowe, a głównie literackie i artystyczne, które tak rozpowszechniło się szczególniej w czasach odrodzenia nauk i sztuk, jest wybitnem znamieniem charakteru włoskiego. A chociaż dążność ta udzieliła się i innym narodom i krajom, żaden z nich nie przedstawia takiej obfitości towarzystw naukowyh i literackich, jak Włochy. Pomijając własny kraj swój, zarzucony takiemi towarzystwami, włosi grupowali się nawet i po obcych krajach w kółka tego rodzaju. W XVII wieku spotykamy kilka Akademij włoskich po za Włochami. I tak zakonnik włoski Ludovico Perrini, założył taką Akademię w Madrycie. Nani, ambasador Rzeczypospolitej weneckiej i historyk zarazem, założył Akademię włoską w Paryżu 1644 r., wreszcie arcy-książe Leopold ufundował takąż Akademię 1656 roku w Wiedniu; składała się ona z 10 Włochów, którzy obrali prezesem swoim Montecuccoli’ego. Były też Akademie włoskie w Lublanie i na wyspie Korfu. W ogóle powiedzieć można, że Włochy były krainą klasyczną dla zakładania i rozwoju akademij, jako stowarzyszeń naukowych, literackich i artystycznych. J arekius, formując listę dawnych i nowszych akademij, naliczył ich we Włoszech 550. Naturalnie w tej imponującej ich liczbie nie wszystkie przedstawiają wartość rzeczywistą, a doniosłość ich dla nauki bardzo nierówna. Zawiązywanie akademij jako towarzystw uczonych lub literackich, bywało chwilami rodzajem mody, a i same owe akademie nie zakładały sobie wcale dalekich lub doniosłych celów. Cele te bywały czasami bardzo skromne. Często też wyradzały się one w towarzystwa wzajemnej adoracyi, lub w proste zabawy klubowe. Tern niemniej jednak wielka ich liczba położyła rzeczywiste, niespożyte naukowe i literackie zasługi i dotąd w znacznej mierze przyczynia się do rozwoju nauki, literatury i sztuk pięknych. Źródła do poznania akademij włoskich z epoki odrodzenia są bardzo liczne. Podajemy główniejsze: Giorgio Vassari „Opere“, Fizenza. 1878 — 84. Tiraboschi. „Storia della Letteratura Ita-liana”. Medyolan 1822 — 24. (T. VI. Księga I. rozdz. II. § XIX. etc. T. VII. Ks. Ł rozdz. IV., i Ks. II T. VIII Ks. I. r. I.). Qiiadrio „Della Storia e della Ragione d’ogni Poesia”. Bolonia i Medyolan 1719—52. (T. I. Ks. I. dist. I. rozdz. II.). Gisberti „Storia delle Accademie d’ Italia“. Wenecya 1747. Zannoni. „Storia dell’ Accademia della Crusca” (wl tomie Akt Akademii florenckiej, 1819 r.). W „Monografia della citta di Roma e della Campagna”, wydanej w Rzymie w 1881 przez Ministeryum Rolnictwa, Handlu i Przemysłu, znajdują się wzmianki historyczne (T. II. Roz. XXI), odnoszące się do istniejących w Rzymie akademij umiejętności, akademij lito-rackich i artystycznych. Porów, także G. B. Ito-berti „Dizionario delle Accademie dTtalia, dimo-strato eon ducumenti”, 13 tomów w manuskrypcie, przechowywane w Bibliotece miejskiej w Bassa-no. Algarotti. „Lettere intorno al! origine dell’ A. d. Crusca“. Źródła do historyi późniejszych A. włoskich i dziś istniejących, jak w ogóle do wszystkich współczesnych akademij, jako towarzystw uczonych w innych krajach istniejących (ob.), znajdują się przy opisie tych A., pod rubryką „A. jako tow. ucz.“ Rozwój akademij w innych krajach. Pod wpływem rozwoju studyów humanistycznych i szerzenia się ich po całej Europie, potrzeba towarzystw odpowiednich odczutą była i po za granicami Włoch. Krzewiciele humanizmu w innych krajach, przywozili z Włoch "gotowe juź wzory dla ich zakładania. I tak, za inieya-tywą Konrada von Celtes (ob.), założył Johan von Dalberg „Sodalitas Celtica”, albo „Rhenana” w Wormacyi (1490), sam zaś Celtes, ów typ „wędrownego humanisty“, przenosząc się z miejsca na miejsce, gdzie tylko miał możność, grupował zwolenników humanizmu w „Sodalitates littera-riae.“ On to założył „Sodalitas litteraria Danu-biana”, która od 1498 r. obrała za swoje siedlisko Wiedeń; oraz podobne towarzystwo literackie w Krakowie, o którem tylko tyle wiadomo, że istniało pod nazwą „Sodalitas litteraria Vistu-lana“ i że członkami jego byli Agrykola junior i Jan Gossinger z Wrocławia. Te i tym podobne stowarzyszenia, chociaż zakładane na wzór współczesnych im włoskich akademij, nazwy akademij nie noszą i przeto je pod rubrykę „Towarzystw naukowych” odsyłamy. Jakkolwiek stowarzyszenia prywatne włoskie były pierwowzorem dla wielu podobnych stowarzyszeń w innych państwach Europy, zakładanych w ciągu XVI, XVII a nawet i XVIII wieków, to jednak cały ten długi szereg instytucyj, jakie w ciągu, zwłaszcza ostatnich dwóch stuleci, rozsiadły się wszędy, jako ogniska naukowe, nie może co do znaczenia swego iść w porównanie ze swe-mi pierwowzorami. Organizacya, cele, zasoby nowszych towarzystw naukowych— daleko donioślejsze i znaczniejsze. I dziwić się temu nie można; towarzystwa naukowe z epoki odrodzenia, a nawet i późniejszej doby we "Włoszech, były to najczęściej czysto prywatne kółka, a więc towarzystwa dowolne, przez władców czasami wspierane, ale nie sankeyonowane, gdy tymczasem późniejsze in-stytucye akademickie były to urządzenia państwowe, przez panujących do życia powoływane, przez nich sankeyonowane i w stałe dochody zaopatrywane. Prawda, że i ich początek najczęściej bywał prywatnej natury. I tak, kółko pewne uczonych, lub nawet tylko miłośników historyi, literatury a zwłaszcza poezyi krajowej, albo też nauk przyrodniczych lub wreszcie sztuk plastycznych, zgromadzało się od czasu do czasu, z początku dla zabawy literacko-towarzyskiej, później dla wzajemnej kontroli i pomocy w studyach; zdarzało się, że ten lub ów panujący przypadkowo, lub przez otaczających go z celem z góry obmyślanym, po-

Encjklopedya Powsiechn« Iljitr.

wiadomiony o istnieniu towarzystwa danego, zapoznaje się z niem, sankcyonuje—i popiera. X oto powstaje juź zorganizowane, legalne stowarzyszenie; pierwiastkowe kółko prywatne nabiera donioślejszego znaczenia, ustawa zwolna doskonali się, cele stopniowo rozszerzają i powstaje insty-tucya, która skupia w około siebie inne i staje się przybytkiem nauki krajowej i świecznikiem wiedzy narodowej. Tak powstała np. pierwotna Akademia paryska, która powoli, ze skromnego kółka czysto prywatnego kilku literatów (9), zbierających się tygodniowo (od 1029 r.), u jednego z nich—Valentin Conrat, sekret irza królewskiego —dzięki Richelieu’mu wyrosła na instytucyę narodową „Académie française” (1635), mającą swoje „Statuta” i zostającą pod protektoratem króla. Zjednoczona następnie, w epoce rewolucyjnej, z podobnemi jej instytucyami, później założonemi, Akademia francuska wydała silnie zorganizowany i bogato uposażony dzisiejszy „Instytut francuski” (ob.), składający się z pięciu oddzielnych akade-mij i grupujący w sobie wszystkich wybitniejszych przedstawicieli nauki, literatury i sztuki krajowej. Akademie, jako towarzystwa uczonych, późno powstały we Francyi (XVII w.) i to po większej części wzorowały się one na istniejących już dawniej podobnych instytucyach we Włoszech, ale zorganizowane w państwie silnie zcentralizowanemu politycznie i administracyjnie, pod egidą i przy pomocy władzy królewskiej, odrazu nabrały one wielkiej doniosłości dla oświaty swego kraju i rozwoju nauki w ogóle. Nadane im przywileje i zapewniona pomoc państwowa, pozwoliły im w rozwoju swoim prześcignąć wszystkie inne, pokrewne im instytucyę we Włoszech; i stać się odtąd wzorem dla podobnych towarzystw uczonych, które w ciągu ostatnich dwóch stuleci zawiązały się w innych państwach. Opieka nad nauką, sztuką, wychowaniem i w ogóle nad oświatą krajową, jaką Instytut francuski roztacza, stała się możliwą wskutek wyniesienia stowarzyszeń naukowych na stanowisko instytucyj państwowych. Systemat ten protekcyjny względem oświaty krajowej znalazł pochopnych naśladowców i wśród innych rządów abso-lutystycznych XVII i XVIII stulecia. Na wzór też towarzystw naukowych francuskich, a głównie „Akademii francuskiej”, powstają podobne in-stytucye i w innych stołecznych miastach Europy, a mianowicie 1709 r. w Brukselli, 1713 w Madrycie, 1720 w Lizbonie, 1726 w Petersburgu, 1741 w Sztokholmie. Z nich niektóre, jak A. madrycka, lizbońska, a szczególniej sztokholmska, stają się, na sposób francuski, zcentra-lizowanemi instytucyami narodowemi. Założenie tej ostatniej i w tern jeszcze przedstawia podobieństwo do Akademii francuskiej, że zawiązkiem jej pierwotnym było małe kółko, z sześciu zaledwie uczonych złożone, z bardzo skromnem zadaniem wzajemnej zachęty do pracy, przemianowane potem przez władzę państwową na Akademię narodową. Pierwotna A. petersburska (1726) inny miała charakter, więcej cudzoziemski; druga A.

44

uformowana 1783, stała się odrazu instytucyą narodową. Wszystkie akademie, powstałe na wzór francuskiej, odznaczają się ustrojem centralistycznym i dążnością państwową. Ma to swoje dobre i złe strony. Dobre strony uwidoczniły się przedewszystkiem we wzięciu pod swoją opiekę prac, którym zadanie osób prywatnych ni-gdyby sprostać nie mogło. I tak, idąc w ślad za „Acc. della Crusca”, która świetny pod tym względem dała im przykład, i inne akademie rozpoczęły działalność w duchu narodowym, od skupienia sił swoich do opracowania gramatyki krajowej i słownika mowy ojczystej. Owocem tych usiłowań były np. „Dictionnaire de l’Academie française“ (1694), dykcyonarz języka hiszpańskiego (1726 — 1739), które, podobnie jak ich pierwowzór—dykcyonarz włoski, stały się odtąd powagą w rozstrzyganiu odpowiednich sporów. Ujemne strony zbytniego ujęcia w karby oficyalnej regla-mentacyi rozwoju języka i literatury krajowej, wyraziły się przedewszystkiem w nadawaniu z góry sankcyi pewnym ich kierunkom i popieraniu modnej w danej chwili, ale nie zawsze żywotnej strony ich rozwoju, jak to miało miejsce we Frań-cyi podczas t. zw. klasycznej epoki literatury, oraz w krępowaniu w ogóle polotu i samodzielności. Wpływ silny rządu na popierane przez nich instytucye, a ztąd i na uczonych i literatów, wyraził się także zatraceniem charakteru i godności tych ostatnich. Ztąd też poszło, że i termin „akademicki” powoli zaczął nabierać ujemnego znaczenia i w zakresie samej nauki a szczególniej sztuki, na polu tej ostatniej mianowicie, gdy z upadkiem samodzielnego polotu, zaczęto zbyt niewolniczo przestrzegać stałych norm i kierunków, z góry narzucanych przez osoby sterujące odpowiedniemi instytucyami. To też niezależnie od nacisku na kierunek nauki i sztuki, przez władze państwowe nadawany, wyrobił się zcza-sem i ogólniejszy nacisk samych akademij na opinię publiczną. Niektóre z nich, szczególniej akademie we Francyi, otoczyły się powagą nieomylności i często zbyt decydująco, zbyt pośpiesznie, a zatem i jednostronnie wyrokowały. Wyrok członków akademii nadawał piętno potępienia, lub sankcy ono wał utwory literatury i sztuki, często ze szkodą dla ich autorów, a z większą jeszcze dla opinii publicznej, nawykającej do wyręczania się gotowym, z góry nadanym sądem, o wartości prac narodowych. Z drugiej jednak strony przyznać należy akademiom troskliwą dbałość o czystość i poprawność mowy ojczystej, która była głównym celem akademij narodowych, zwłaszcza przy ich zawiązywaniu się i czego pilnowały one ze stałą wytrwałością. Pomimo też opornej walki z no-wemi kierunkami myśli, które powoli także zdobywały sobie miejsce w łonie samej akademii,

Akademia francuska np. uważaną być może za bardziej narodową, niż którabądź inna, a hi-storya literatury francuskiej, zwłaszcza XVIII stulecia, jest poniekąd historyą tej Akademii.

Odmienny nieco systemat, w organizowaniu się stowarzyszeń naukowych i literackich, panował we

Włoszech, w Niemczech i w Anglii. Przyczyny odmiennego kierunku w formowaniu się i rozwoju towarzystw uczonych w tych krajach, szukać należy w odmiennym ich ustroju politycznym i innych warunkach historycznych. Brak politycznego zjednoczenia się i odrębności lokalne, wśród oddzielnych grup narodowości niemieckiej i włoskiej, utrudniały towarzystwom uczonym i literackim rozwinięcie się w centralną instytucyę narodową; a z drugiej strony wczesny, wzrost uniwersytetów, i opieka ich nad naukami, czyniły zbyteczną inną państwową opiekę w formie najwyższej instytucyi naukowej. W Anglii,wcześnie nawykłej do samorządu lokalnego, popieranie nauk i sztuk wyraziło się w formie więcej lokalnych starań i prywatnych usiłowań, aniżeli inicyatywy centralnej władzy państwowej. W krajach tych niema w ogóle w takiej mierze zcentralizowanych instytucyi, któ-reby były uosobieniem całkowitej oświaty narodowej, zogniskowanej w łonie jednej instutucyi, złożonej z wybranych przedstawicieli wszystkich zakresów nauki i sztuki. To też zarówno akademie włoskie, jak i niemieckie, oraz odpowiednio im stowarzyszenia angielskie, nie miały początkowo takiego wpływu opiekuńczego na ogólny kierunek oświaty narodowej, chociaż dla rozwoju nauki i literatury niemniejsze oddały usługi, a na polu ogólnego postępu nauk, nieraz donioślejszego jeszcze były znaczenia. Zasługę popierania i krzewienia nauk dzielą z akademiami we Włoszech i w Niemczech, w znacznej mierze i uniwersytety krajowe, których profesorowie byli najczęściej inicyatorami, a przynajmniej członkami tych akademij.

I tak we Włoszech, pomimo hraku z początku trwałej pomocy i opieki państwowej, akademio przez prywatnych zakładane, cieszyły się wielkiem i zasłużonem uznaniem nawet po za Włochami. Tak np., świat uczony zdumiony był doniosłością prac, jakiemi debiutowała turyńska Akademia nauk, będąca czysto prywatnem kółkiem uczonych, za-wiązanem przez Saluzzo, Cigna i Lagrangia w połowie XVIII w. Zorganizowana 1757 r., już w 1759 zaczęła wydawać po łacinie swoje „Miscellanea“ (1758—60), a następnie po francusku „Mélanges de Philosophie” (1760). Prócz wspomnianych już akademij z epoki odrodzenia (ob. wyżej), które były wynikami studyów humanistycznych, inne akademie włoskie, z których większość i dotąd istnieje, początek swój wzięły: niektóre jak np: „Acca-demia del Cimento“ (ob. wyżej) w XVII w.; inne przeważnie i prawie wyłącznie w XVIII w. Większość tych ostatnich doznaje już, za przykładem akademij francuskich, cieszących się wówczas wielkim rozgłosem, opieki rządów i wyrasta w instytucye oficyalne z szerszym zakresem i większym zasobem środków materyalnych. I tak, „Instytut boloński,“ w 1712 r., „Ac. Clementina Bonorum Artium”, założona przez pap. Klemensa IX 1712 r., przeniesioną została do Medyolanu 1720 r., „Akademia etruska” w Cortonie 1727, florencka „Acc. dei Georgofili” 1752, florencka „Akademia nauk”, powstała przez połączenie dawnej „Acc. degli Humoristici“ (założonej 1550 r.) z wielu innemi 1783 (do niej należą najwybitniejsi uczeni włoscy). Wspomniana już wyżej turyńska Akad. zamienioną została na Instytut królewski (Reale Acc. delle Scienze) 1783; padewska Akad. nauk, powstała 1779, neapolitańska „Reale Acc. delle Scienze e Belle Lettere“ 1779; medyolań-ski „Istituto nazionale Italiano“ 1799.

Zakładając A. jako towarzystwa uczonych, Niemcy brali z początku wzory swoje z pierwszej ręki od Włochów, nie zaś z udoskonalonej formy ich rozwoju we Erancyi. Niezbyt wcześnie, bo w XVII dopiero w., powstały towarzystwa niemieckie dla popierania języka i literatury na wzór „Acc. della Crusca”. „Acad, naturae curiosorum“, później zwana „Caesa-reo Leopoldina a. n. c.”, założona przez Baucha (Bauchius) w Schweinfurcie, powstała także z prywatnego stowarzyszenia 1652, na wzór włoskich stowarzyszeń, poświęconych badaniom przyrody, a zorganizowaną została 1677. Założenie prawie wszystkich innych akademij niemieckich, przypada już na w. XVIII. Berlińska „Societät der Wissenschaften“, powstała podług planu Leibnitza (1700), uorganizowała się jako Akademia nauk 1711 r., Getyngeńska 1750 (nosi nazwę To w. naukowego „Königliche Gesell, der Wissenschaften“) Erfurcka 1758, Monachijska 1759, (właściwie „Bawarska Akademia nauk”), Lipska 1768 (właściwie „Towarzystwo naukowe imienia ks. Jabłonowskiego“.)

W Anglii, przy zakładaniu towarzystw uczonych, przeważał także systemat prywatnych stowarzyszeń. Na wzór włoskich przyrodniczych akademij zawiązane (1645), dzięki usiłowaniom ludzi prywatnych,powstało też „Royal Society of London” (1663), które, jakkolwiek nazwy akademii nie nosi i odmienny ma ustrój, niż akademia na kontynencie, jest właściwie pierwszą akademią angielską i co do epoki powstania i co do wpływu doniosłego, jaki na rozwój nauki wywiera. Od r. 1665 wydało 175 tomów swoich „Philosophical transactions”, nader cennych dla odkryć w zakresie nauk ścisłych i w ogóle rozwoju tych ostatnich. Tu należy także irlandzka, założona w Dublinie 1782 r., rekrutująca się przeważnie z członków uniwersytetów, i nosząca nazwę „Royal Irish Academy of sciences“ oraz „Król. Tow. Edymburskie“ (1783). W ogóle A. angielskie zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i na wschodzie przez nią założone, różnią się bardzo od kontynentalnych europejskich, a i nazwę najczęściej towarzystw (Societies) uczonych noszą (ob. Tow. naukowe). "W Ameryce najstarszą Akademią jest filadelfijska „ American philosophical Society” (1769), późniejsze są: bostońska „American Academy of arts and sciences“ (1780), oraz „Connecticut A. of arts a. s“. w Newhav. (1799).

W XIX inr., prócz reorganizowania dawniejszych instytucyj i nadawania im większego znaczenia przez łączenie kilku w jednę, lub dodawanie im nowych oddziałów, powstały i nowe akademie, a we wszystkich tych, przeważnie już „państwowych”, „publicznych” instytu-cyach, widnieje podobny ustrój, udoskonalony w różnych państwach i przedstawiający już obecnie typowy charakter, wspólny wszystkim mniej więcej współczesnym A. i według którego ściśle wzorują się najnowsze, świeżo zakładane instytucye. Do ważniejszych A., powstałych w ciągu XIX w., należą: A. neapolitańska” dla rozwoju historyi i starożytności, założona przez Józefa Bonapartego 1807 r., ,,R. Istituto di Lettere, Scienze ed Arti”, założone w Me-dyolanie przez Napoi. I. (1810), na miejsce dawnego „1st. naz. Italiano”, Belgijska „Ac. royale” (1816), zreorganizowana 1845, A. Meksykańska (1824),Duń ska A. dla badań specyalnych starożytności północnych w Kopenhadze (25), Węgierska (30), Me-dyolańska (Istituto Lombardo) i Wenecka (1st. Ve-neto) (38), „ Acc. Pontifica dei nuovi Lincei“, założona w Rzymie przez pap. Piusa IX (41), Helsing-forska (właśc. „Tow. n.“) (42), Wiedeńska (46), Saska otwarta w Lipsku (46), (właśc. „Tow. n. kr. sas.)”, Madrycka A. nauk zał. (47 r.) na wzór francuskiej, z dodaną do niej później A. n. mor. i poi., „Acc. delle, Scienze” w Genui, założona wraz z filią w Turynie, przez filozofa Mamiani’ego (51), Turecka (51), Holenderska (52), przetworzona z instytutu, założonego przez Lud. Bonapartego 1808, Norweska, załóż, w Christyanii (57), „Institut Egipski“ załóż, w Aleksandryi (59), i wreszcie Amerykańska ogólna narodowa, przez Unię uznana, „National A. of sciences“ (1863). Inne amerykańskie A. w różnych stolicach Stanów Zjednoczonych, w ciągu tego stulecia założone, noszą więcej lokalny charakter; odnoszą się one przeważnie do dziedziny nauk ścisłych i przyrodniczych i są zarazem muzeami zbiorów odpowiednich, w niektórych miejscowościach bardzo bogatych.

Oto ważniejsze akademie, jakie kolejno powstawały w szeregu wieków i które wybitniej zaznaczyły się w dziejach rozwoju nauki sztuk. Pod rubryką „Akademie jako towarzystwa uczonych” znajdzie czytelnik obszerniejszy opis współczesnych instytucyj tego rodzaju, zarówno w Europie istniejących, jak i w innych częściach świata, dokąd przeniknęły w ślad za cywilizacyą europejską, albo też, jak niektóre, są wynikiem własnej prastarej kultury (jak np. Cesarska Akad.—Han-Lin-Yuen— w Pekinie). Z przeglądu istniejących dotąd akademij, jako towarzystw naukowych, i uprzytomnienia sobie całego ich stopniowego rozwoju, widać, że niektóre z nich są bardzo stare, inne pochodzą przeważnie z przeszłego stulecia, lub też powstały w ciągu wieku bieżącego. Między temi ostat-niemi nie brak i zupełnie nowych. W ostatnich mianowicie czasach, razem z obudzeniem się samodzielnego życia państwowego, lub wzmożenia się autonomii niektórych krajów, będących częścią składową zrzeszonych państw (Austryi) i spotęgowanym przez to rozwojem ich narodowości, powstały i nowe w nieb ogniska pracy umysłowej, czyli nowe—akademie. Do takich należą serbska „Akademia nauk i sztuk“ w Belgradzie, założona 1866 r., jednocześnie z nią uchwalona „Akademia południowo-słowiańska Nauk i Umiejętności“ w Zagrzebiu, zorganizowana 1867 r„ krakowska „Akademia umiejętności“ 1873 r., „Rumuńska Akademia nauk,“ założona w Bukareszcie 1879 r. i wreszcie świeżo uchwalona (1890 r.), „Czeska Akade-.nia umiejętności“ w Pradze, będąca jeszcze w trakcie swojej organizacyi. Wszystkie powyższe Akademie, z wyjątkiem zagrzebskiej, powstały z istniejących już przedtem towarzystw naukowych, niektórych także świeżej bardzo daty, i taksebr-skiego, datującego zaledwie od r. 1864, rumuńskiego od 1867, krakowskiego od 1816. Zagrzeb-ska, podobnie jak Akademia węgierska, zawdzięcza istnienie swoje wyłącznie prawie obywatelskiej inicyatywie i ofiarności prywatnej (pierwsza głównie biskupa Strossmayera, druga hr. Szeche-nyi’ego) i składkom publicznym, zbieranym na pierwszą od r. 1860, na drugą od 1827 r. Cechą wszystkich powyższych akademij jest kierunek przeważnie narodowy. Kraje, w których akademie te wolą stanów, iub monarchy do życia powołane zostały, tyle mają jeszcze do zrobienia na polu pracy narodowej, że ani się dziwić można, jeżeli w nich nauki ścisłe i w ogóle teoretyczne, od życia oderwane, mniejsze miejsce zajmują, niż język, literatura i historya własnego kraju. Itak, Akademia rumuńska debiutuje wydawnictwem olbrzymiego słownika oraz „Dokumentów“ do dziejów własnego narodu (1885), Akademia krakowska główną działalność swoją i największe zasoby poświęca publikowaniu materyałów do historyi i literatury polskiej, oraz konserwowaniu pamiątek przeszłości. Takim samym charakterem narodowym odznacza się i Akademia węgierska; zarówno przy jej zawiązku (1830 r.), jak i dotąd przy dalszym rozwoju, działalność jej skierowaną jest przedewszystkiem ku wspieraniu rzeczy krajowych, a głównie języka i literatury. Po wydaniu słownika (1845—74) i gramatyki (1846), to jest dokonawszy głównego założenia, rozszerzyła ona jednak zakres swojej działalności i na inne strony rozwoju naukowego. To samo uczynią zapewne i inne nowsze akademie, a mianowicie, gdy prace podjęte około gromadzenia i krytycznego wydawania zaniedbanych dotąd źródeł i materyałów, tak niezbędnych dla dokładnego poznania przeszłości dziejowej danych krajów, do końca dopro-wadzonemi zostaną, jednem słowem, gdy dokonają pracy swojej podstawowej, a która przechodziła możność prywatnych mecenasów rzeczy krajowych. Wtedy i horyzont ich rozszerzy się i staną się bardziej międzynarodowemu ogniskami wiedzy, jakiemi właśnie być powinny najwyższe in-stytucye naukowe, dla dobra samej nauki. Stopniowanie takie jest bardzo naturalną i zwykłą koleją nowszych towarzystw uczonych. To też wyłączność narodowa, ograniczająca liczbę członków zagranicznych i dążąca w ogóle do unarodowienia Akademii nauk, zdradza partykularyzm w nauce, któremu właśnie przeciwdziałać winna ta najwyższa instancya naukowa. Zresztą i nowsze akademie dążą już teraz do związania pracy swojej z ogólnym prądem naukowym. I tak, węgierska Akademia popiera w swoim kraju między innemi i wydawnictwa pisane po niemiecku, Akademia krakowska publikuje swój „Bulletin international“.

Ze wszystkich, wyżej wymienionych akademij umiejętności, czyli towarzystw uczonych, przez państwo sankc/onowanych i w instytucye narodowe urosłych, każda niemal przechodziła kilkakru-tną reorganizacyę, nim przybrała formę, jaką dziś przedstawia. Organizacyę, znaczenie i pu-blikacye ich znajdzie czytelnik opisane pod oso-bnemi rubrykami, podług krajów uporządkowane-mi (ob. Akademie jako tow. ucz.) Dodamy tylko, że obraz ich nie jest jeszcze miarą dokładną ogólnego stanu towarzystw i w ogóle instytucyj naukowych, które tak dzielnie przyczyniają się do wzrostu nauki współczesnej, gdyż bardzo wiele towarzystw naukowych nie nosi nazwy akademii, chociaż cechy jej posiada i dlatego tu pominię-temi zostały (ob. Tow. naukowe). Nadto, prócz wyliczonych ogólnych akademij nauk, istnieje dziś już we wszystkich krajach mnóstwo specyalnych akademij, albo towarzystw naukowych, poświęconych uprawie pewnej tylko gałęzi nauk, towarzystw zarówno państwowej, jak i prywatnej organizacyi. Ostatnie najczęściej miano towarzystw naukowych noszą; pierwsze, zarówno mianując się akademiami, jak i towarzystwami, najczęściej są oddziałami ogólnej akademii narodowej, a czasem samodzielnemi instytucyami. We Francyi szczególniej, dużo takich towarzystw znajduje się po miastach prowincyonalnych, z celami ogólne-mi, lub specyalnie jakiej gałęzi nauk poświęcone. Niektóre z nich doniosłą rolę odgrywały w rozwoju nauk i literatury (Dijon), a i dziś niemałego są znaczenia, szczególniej dla specyalnych badań w zakresie przyrodoznawstwa, historyi i archeologii. I one ogłaszają swoje „Mémoires”. Sprawozdanie z ich działalności naukowej daje peryo-dycznie .„Revue de sociétés savantes”. We Francyi, gdzie Instytut francuski, jako zcentralizowana ogólna akademia, doszedł do najwyższego rozwoju, jako instytucya narodowa i państwowa zarazem, nabrał też i wyraz „akademia” najrozle-glejszego znaczenia. I tak, oznacza on także okręgi naukowe departamentalne, na jakie cały kraj podzielonym został pod względem admini-stracyi, a mianowicie zarządu szkół. Okręgi te, których, po odpadnięciu Akademii strasburskiej, jest obecnie 17, nazywają się „Académies” (ob. Wychowanie i szkoły we Francyi).—Cechą wszystkich akademij, jako towarzystw uczonych, jest popieranie nauki wspólnemi siłami i opracowywanie pewnych jej działów. W niektórych krajach członkowie tych towarzystw sami pomiędzy siebie rozbierają prace odpowiednie, w innych prace naznacza im rząd (Petersburg). Prócz wspierania nauki, wspierają one i uczonych; do wielu akademij przywiązane jest pobieranie rocznej pen-syi przez mianowanych przez nią członków. Akademie, dla ułatwienia sobie zadania, dzielą się na klasy i wydziały, ustanawiają oddzielne komisye, z których każda opracowuje dział osobny. Czasem komisye te organizują się w stałe stowarzyszenia specyalne, np. dla wydawnictw pomników historycznych szerszego zakresu („Monumenta G er* maniae historica”, „Monumenta Boica”, „Fontes rerum austriacarum”, „Mon. habsburgica”, „M. Hungariae historica”, „M. bistoriam Slavorum me-ridionalium spectantia“. „Arch. do dziejów literatury i oświaty w Polsce“, „M. medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia“, „Scriptores rerum polonie.“ „Mon. Poloniae historica” ,,Starodawne prawa polskiego pomniki“ i t. d.) Akademie prócz tego wydają oddzielne dzieła, donioślejszego znaczenia, albo też ogłaszają konkursa odpowiednie, lub wreszcie nagradzają prace najgodniejsze, w pewnym zakresie badań. Największą ilością nagród rozporządza Akademia francuska. Prócz tego, każda akademia ma stałe organa swoje, w których ogłasza prace specyalne, oraz daje sprawozdania ze swojej działalności. Publikacye te, peryody-cznie prowadzone, nader są cenne dla rozwoju nauki. Szczególniej akademie państwowe, narodowe, subweneyowane przez rządy, rozporządzające przez to ogromnemi środkami, publikują nader ważne prace. Są to łacińskie: „Acta”, „Memoriae”, „Miscellanea”; francuskie: „Annales”, „ Comptes rendus ”, „ Mémoires ”, „ Bulletins ”, „Séances et travaux”; włoskie: „Atti”, „Annuarii”, „Memorie”, „Rendiconti”, „Transunti”, „Elen-cho”; angiels.: „Mémoires”, „Proceedings”, „Transactions”, „Annales”, „Reports”; niemiec.: „Abhandlungen”, „Monatsberichte”, „Sitzungsberichte”, „Jahrbücher”, „Gelehrte Anzeigen”, „Denkschriften”; ruskie: „Акад. извЬстш“ (1779—84), „Из-вЪстш росс, ак.“ (1815), „Труды росс, ак.“ (1840—41), Памятники, Матершлы, Изданш; polskie: „Roczniki zarządu A. U. w Krakowie“, „Pamiętniki wydziałowe“, „Rozprawy” i „Sprawozdania wydziałów A. U.“, „Sprawozdania z posiedzeń komisyj ” i t. d. Udzielanie nomina-cyj, na członków honorowych lub korespondentów, uczonym innych krajów, należy do stałego zwyczaju wszystkich niemal akademij i jest nader ważnym środkiem nadawania międzynarodowego znaczenia tym najwyższym instytucyom naukowym. Zwyczaj ten datuje jeszcze od czasów Muzeum Aleksandryjskiego; w czasach odrodzenia wprowadziły go na nowo w życie akademie włoskie, a następnie przyjęły go wszystkie towarzystwa uczone szerszego zakresu. Listy członków zagranicznych ważniejszych akademij, porównawczo zestawione, posłużyły też jednemu z wybitniejszych uczonych współczesnych do skreślenia obrazu statystycznego udziału niektórych krajów w ogólnym rozwoju naukowości. Ilość nominacyj uczonych pewnego kraju przez akademie innych krajów, daje miarę rozwoju naukowości w danym kraju, a zestawiona porównawczo z ilością takichże nominacyj w innych krajach, oraz z ilością nominacyj uczonych tegoż kraju, ale w innych odstępach czasu, daje miarę przewagi lub niższości stanu naukowego w innych krajach, oraz postępu lub cofania się naukowości w danym kraju. Na mocy tych danych, starannie zebranych, Alfons de Candolle naszkicował statystykę porównawczą, przedstawiającą rozwój postępowy nauki w różnych krajach, w ciągu ostatnich dwóch stuleci. (Porów. „Histoire des sciences et des savants depuis deux siècle”, Genève-Baie, 1885.) Zwyczaj werbowania cudzoziemców dla wspólnej pracy naukowej, wyrabia w uczonych poczucie idealnej łączności naukowej, a naukę coraz bardziej wyzwala z więzów politycznych i narodowych uprzedzeń, ratując ją często od zbyt jednostronnego kierunku. O ile bowiem zadaniem każdej akademii nauk jest prze-dewszystkiem potęgowanie rozwoju mowy i literatury ojczystej, oraz popieranie nauk i sztuk wdanym kraju, o tyle znowu powinna ona być stałym łącznikiem pomiędzy nauką krajową, a ogólnym prądem umysłowości danej epoki. W epoce, gdy język łaciński był ogólnie przyjętym, jako powszechny język naukowy, nauka bratała członków wrogich nawet sobie narodów. Gdy język łaciński zaczął ustępować z powszechnego użycia i gdy języki nowożytne wyrobiły się dostatecznie dla uprawiania nauk, język francuski (XVII i XVIII w.) stopniowo miejsce łaciny zastępował. Akademie włoskie i w tym razie dały przykład szerszego pojmowania zadania nauki. Akademia nauk w Turynie, zostawszy instytucyą państwową, zaczęła wydawać drugą seryę swoich pamiętników (1788) w trzech językach: łacińskim, francuskim i włoskim. Akademia petersburska (pierwotna) drukowała swoje prace po łacinie („Commentarii”, „Acta“), po francusku („Mémoires“, „Bulletin scientifique“) i po niemiecku; Akademia berlińska wydawała przez pewien czas (od 1811) corocznie „Mémoires de ГА. royale des sciences et belles lettres a Berlin”. Nie było to już jednak powszechnym zwyczajem. "W ogóle bowiem, od XVIII w. począwszy, tam nawet, gdzie poprzednio uwzględniano obce, bardziej rozpowszechnione języki, zaczęto przeważnie publikacye swoje w narodowych ogłaszać językach. O ile to jest poźytecznem dla rozwoju nauki w danych krajach, o tyle znowu utrudnia nieraz powszechne korzystanie z nowych wynalazków i spostrzeżeń, często ze szkodą ogólnego rozwoju nauk. Dawny zwyczaj, wydawania po łacinie rozpraw naukowych, ma dotąd wyjątkowe tylko zastosowanie do części opisowej nauk przyrodniczych, a głównie do botaniki opisowej. Jasny, zwięzły i niezmienny co do formy styl opisowy łaciński, jaki Lineusz wprowadził w użycie, dotąd uprawia się dla swej ogólnie uznanej dogodności. Prócz tego powracają jeszcze do łaciny akademie w rzadkich, uroczystych dla nich okolicznościach. Są też uczeni, którzy proponują przyjęcie za uniwersalny język, język angielski, zarówno dla wewnętrznych jego zalet i właściwości, jak i ze względu, że z najbardziej rozpowszechnionych naukowo trzech języków t. j. francuskiego, niemieckiego i angielskiego, tym ostatnim najwięcej ludzi mówi i pisze, i że stosunek ten, razem ze wzrostem ludności, coraz silniej wyróżniać się będzie. Alfons de Candolle, który dowodami statystycznemi popiera powyższą pro-pozycyę (w rozprawie „Avantage pour les sciences d’une langue dominante el laquelle des langues modernes sera nécessairement dominante au XX-me siècle”, 1885) wykazuje, że stosunek trzech

kowskiej wszystkim, zarówno poddanym swoim, jak i obcym, zapewnił im zwolnienie od wszelkich opłat, ceł i podatków (nullum solvere debeant passagium, pedagium, seu theloneum sive conduction); dozwolił lądem czy wodą przesyłać studentom i kupować wszelkie zapasy żywności i potrzeby kucbeune (mąkę, piwo, wino, drwa) bez żadnej przeszkody, ni cła; nakazywał piekarzom i młynarzom mleć i piec dla studentów według tych samych cen, jakie obywatele m. Krakowa płacić zwykli. Gdyby student napadnięty i ograbiony został przez poddanych króla polskiego w obrębie jego królestwa, to król obowiązywał się szko-scientiarum”, przejawia się stale w ożywionej wy- dy mu wynagrodzić, a gdyby ograbienia tego do-mianie zdobyczy naukowych pomiędzy licznemi konali obcy, nie poddani króla, przyrzekał starać ogniskami światła, jakiego strzegą akademie nauk się o wynagrodzenie u tych książąt, czy królów, i umiejętności. Stała wymiana publikacyj pomię- u których złoczyńcy przebywać będą. Wyzna-dzy temi instytucyami, stałe stosunki międzyna- czył w mieście odpowiednie gospody (hospitia com-rodowe za pośrednictwem korespondentów zagra- petentia) dla doktorów, magistrów, studentów, pi-nicznych, okazywanie uznania dla uczonych cudzo- sarzów, przechowywaczów rękopismów (stationarii) ziemców i podnoszenie ich zasług naukowych przez i bedelów, a rozkazywał gospody te zaraz otakso-mianowanie ich członkami tych instytucyj, wszystko wać przez dwu obywateli i dwu studentów, z nadto coraz silniej zespala w pracy ogólnej, tłumiącej mienieniem, żeby taksa ta nigdy już nie była nawet zawiści i spory międzynarodowe. Chwilami zwiększana. Gdyby gospody te z biegiem czasu burze polityczne (1870) wzniecają niechęci narodowe uległy zepsuciu, właściciele ich mają je naprawiać pomiędzy członkami tej wspólnej rzeczypospolitej kosztem własnym, gdyż w przeciwnym razie miesz-naukowej, ale i one wnet ustępują, w obec wyż- kający w nich członek szkoły głównej, zawiado-szego ideału wiedzy, jaki oświeca członków zaró- miwszy wprzód właściciela, będzie mógł na jege wno każdej współczesnej instytucyi narodowej, koszt naprawę uskutecznić. Gdyby kto z obcych akademią zwanej, jak godził i oświecał szukają- przypadkiem gospodę taką zajmował, musi się cych prawdy i miłujących ją mistrzów — myśli- wynieść, opłaciwszy za czas mieszkania, jeżeli cieli z gaju Akademosa.    s s* członek szkoły głównej zająć ją zechce. Nazna-

powyższych języków, w r. 1980, stosownie do przewidywanego rozrostu odpowiednich narodowości, przedstawi się w następujących cyfrach: 450 milionów używających języka angielskiego, 116 m. niemieckiego i 64 m. francuskiego. Nie przesądzając kwestyi powszechnego języka naukowego w przyszłości, zauważymy tylko, że nauka coraz silniej zbliża narody, a jednocząc je w celach rozwoju wiedzy, podnosi coraz wyżej znaczenie aka-demij nauk i umiejętności, a tem samem i zakres ich działalności rozszerza. Poczucie wspólności naukowej całego świata ucywilizowanego, przeświadczenie o należeniu do jednej „respublica

I. AKADEMIE JAKO SZKOŁY WYŻSZE. czał dla studentów żyda wekslarza (<campsor), a. Ogólne.    któryby mógł im pożyczać pieniędzy, nie biorąc

zamiaru

Akademia krakowska należy do najstarszych więcej nad grosz od grzywny za miesiąc. Pod instytucyj tego rodzaju w Europie środkowej, względem urządzenia wewnętrznego zapewnił król a jest pierwszą we wschodniej. Powstała w w. szkole głównej zupełny samorząd. Na czele szko-XIV, kiedy ruch w dziedzinie naukowej coraz ły stać miał rektor, wybierany przez studentów szersze zaczął przybierać rozmiary, wywołując za- z pośród siebie, tak, że nie mógł nim być ani kładanie uniwersytetów we wszystkich niemal doktor, ani magister; a student, będący rektorem, stronach lądu stałego Europy. Twórcą jej był nie mógł być przypuszczonym do egzaminu na Kazimierz W., który doświadczywszy praktycz- stopnie naukowe podczas swego urzędowania, nie, w zatargach z Krzyżakami, potrzeby posia- Czas trwania tego urzędowania nie jest w doku-dania biegłych prawników krajowych, postanowił mencie określony; prawdopodobnie ciągnął się on za przykładem cesarza Karola IV, co w Pradze pół roku lub rok jeden, jak bywało w uniwersy-czeskiej r. 1347 uniwersytet założył, wprowadzić tetach włoskich. Pobierał za swe prace 10 grzy-podobny zakład w stolicy swojej, Krakowie. Za- wien (około 100 rs). Miał on jurysdykcyę w spra-miar ten przywiódł do skutku, wydając 12 maja wach cywilnych i lekkich (levibus) kryminalnych nad 1364 r. dokument erekcyjny „szkoły głównej” wszystkimi, co w Krakowie dla nauki przeby-(studium generale). Ponieważ uniwersytety mu- wali; od jego wyroku nie było żadnej apelacyi, siały być w wiekach średnich potwierdzane przez W sprawach kryminalnych ciężkich (zabójstwo, papieży, Kazimierz przesłał dyplomat ten do cudzołóstwo, pozbawienie członków, rany śmier-Awenionu, gdzie wówczas rezydował Urban V. telne i t. p.), rektor odsyłał obwinionego, jeżeli Papież potwierdził go we wrześniu t. r. z zastrze- był klerykiem, do sądu biskupiego, jeżeli zaś był żeniem, żeby w owej „szkole głównej” niewykła- świeckim, do króla lub sędziego, przezeń na to dano teologii, tak samo, jak to w tym samym wyznaczonego. W każdym razie, bez wiedzy re-mniej więcej czasie zrobił względem świeżo za- która żaden członek szkoły głównej nie mógł być kładanego uniwersytetu w Wiedniu. Dwa naten- aresztowany. Na katedry profesorskie wybierać czas były typy uniwersytetów w Europie: bonoń- mieli doktorów i magistrów studenci danego wydzia-ski i paryski; pierwszy odznaczał się pewną re- łu większością głosów; tak wybrany, zatwierdzany publikańską swobodą, drugi miał charakter hie- bywał przez króla, jeżeli tenże był w Krakowie obe-rarchiczny, trochę klasztorny. Kazimierz obrał cny, albo też przez ustanowionego w tym oelu pełno-sobie za wzór urządzenie uniwersytetu bonońskie- mocnika królewskiego (comissarius noster). Egza-go. Otwierając wstęp do szkoły głównej kra- minom na stopnie naukowe miał. wedle

Początek pierwszej matrykuły akademii Krakowskiej.

<?nj

тлив

Mt0 fin

■stertę.

zcwtenfa

jTńtt (Whfbiltltl

rtf’ Wt“ SieМтй

nifßw

iwre VfUnfiU\twĄm

....    ... rtue'^ei

KiL'pOwHk- jmwittov' <4 &>trt

UmvWvsi^S>f|

<fpu* vgrttgf

ipx <fiU4f<^WV^V

■ÿrç <Гу»*«тм£»)

ÿwô tVwW Ута.<£т&»1

QoXd&f*Vvt^HwO

^cwl? И^$)*<Цо-<Tœftwm

&rtttT* м&Ьид '

Iwłftoj.

4fen*.

s4Äm<jH0 >Ov<fecav»feffiö»»»t*вте4 mettre.

Hic sunt intytulati.

(Tu są wpisani).

Anno domini M° CC CC⁰ die XIIII Men-sis Julij Sub Venerabili viro Magistro Stanislao decretorum doctore, Redore vniuersi-tatis primär io studij Cracouiensis.

(Roku Pańskiego 1400, d. 24 miesiąca lip-ca za Czcigodnego męża mistrza Stanisława, doktora dekretów, naczelnego rektora uniwersytetu krakowskiego).

Et primo Serenissimus princeps et dominus dominus Wladislaus dei gracia rex Po• łonie, fundator huius venerabilis vniuersi-tatis et dotator piissimus.

(A najprzód Najjaśniejszy książę i pan pan Władysław, z Bożej łaski król polski, założyciel tego czcigodnego uniwersytetu i najtroskliwszy dawca uposażeń jego).

Item Reuerendissimus in christo pater et dominus dominus Petrus dei gracia Episco-pus Cracouiensis vtriusque Juris doctor, Can-cellarius generalis sludij Cracouiensis.

(Oraz Naj przewielebni ej szy w Chrystusie ojciec i pan pan Piotr, z Bożej łaski biskup krakowski, doktór praw obojga, kanclerz szkoły głównej krakowskiej).

Item Wenerabilis in christo pater et dominus dominus Nicolaus, diuinaprovidencia Epis copus Wladislauiensis, Magister in ar • tibus.

(Oraz Czcigodny w Chrystusie ojciec i pan pan Mikołaj, z Bożej opatrzności biskup władysławski, magister sztuk wyzwolonych).

Item Magnifiais uir dominus Johannes de Tanczyn, Castellanus Cracouiensis, Executor testamenti ultime voluntatis rocolende Memorie domine Hedvigis Regine Polonie, Vngarie, Dałmacie, Crade regnorum illu-stris, que originaliter donum pro vniuersita-te Cracouiensi fecit et disposait comparan, magnus zelator boni communis et benefactor vniuersitatis.

(Oraz Wspaniały mąż pan Jan z Tęczyna, kasztelan krakowski, wykonawca testamentu ostatniej woli, świętej pamięci pani Jadwigi, sławnej królowej polskiej, węgierskiej, dal-mackiej, kroackiej, która pierwotnie uczyniła dar na uniwersytet krakowski i rozporządziła jego ustanowienie, — gorliwy miłośnik dobra ogólnego i dobrodziej uniwersytetu).

Item Strenuus Miles dominus clemens vicecancellaris regni Polonie, promotor vniuersitatis nostre.

(Oraz dzielny rycerz pan Klemens, podkanclerzy królestwa polskiego, opiekun uniwersytetu naszego).

Kazimierza, przewodniczyć kanclerz państwa, lecz papież odmienił to rozporządzenie, wkładając ten obowiązek, oraz zatwierdzanie stopni—na biskupa krakowskiego, lub jego zastępcę. Tym sposobem każdoczasowy biskup krakowski stawał się tem samem kanclerzem szkoły głównej. Ponieważ papież nie pozwolił wykładać teologii w Krakowie, były więc w tej szkole głównej trzy tylko wydziały: prawny, fizyczny (medyczny) i sztuk wyzwolonych. A że królowi chodziło najwięcej o naukę prawa, najliczniejsze katedry tego przedmiotu ustanowił i najhojniej je opatrzył. Było ich ośm, a mianowicie: 1) katedra „dekretów” t. j. zbioru praw kanonicznych, ułożonego w roku 1151 przez benedyktyna Gratiana; uposażona była 40 grzywnami srebra rocznie; 2) katedra „de-kretaliów” t. j. zbioru praw kanonicznych, ułożonego w pięciu księgach przez Rajmunda; uposażenie jej wynosiło lównież 40 grzywien; 3) katedra t. z. szóstej księgi prawa kanonicznego, wydanej w r. 1297 przez Bonifacego VIII, oraz ustaw Klemensa V, ogłoszonych pod nazwą „Cle-mentinae” przez Jana XXII w r. 1317; uposażona była 20 grzywnami; 4) katedra kodeksu Justyniana (pierwszych 9 ksiąg), opatrzona 40 grzywnami; 5) katedra „infortiatum” t. j. części ziioru praw (Corpus juris) od trzeciego tytułu 24 księgi do końca 38 księgi; opatrzona również 40 grzywnami; 6) katedra czytającego „Volumen” t. j. 10 — 12 księgi kodeksu Justyniana; uposażona 20 grzywnami; 7) katedra „digestum vêtus” t. j. pierwszej części Zbioru praw, aż do trzeciego tytułu 24-ej księgi, uposażona 40 grzywnami; 8) katedra „digestum novum” t. j. trzeciej części Zbioru praw od pierwszego tytułu 39-ej księgi; również 40 grzywnami opatrzona. Wydział lekarski miał tylko dwie katedry, uposażone po 20 grzywien każda, bez określenia co na jednej, a co na drugiej wykładanem być ma. Na wydziale sztuk wyzwolonych był tylko jeden profesor, niewątpliwie z tego powodu, że szkołę przy kościele Panny Maryi w Krakowie uważano za część składową tego wydziału; uczono w niej bowiem 7-u sztuk wyzwolonych (trivium i quadrivium). Jakoż profesorowi fakultetu tego oddał Kazimierz szkołę tę pod zarząd, oczywiście wraz z dochodami, jakie ona przełożonemu zapewniała, a nadto przydał mu jeszcze 10 grzywien rocznie. Ponieważ zaś rektor pobierał 10 grzywien, jak w uniwersytetach włoskich, całkowite zatem uposażenie szkoły głównej wynosiło 340 grzywien. Wszystkie płace tu wspomniane miały być co kwartał (in quatuor temporibus) uiszczane profesorom w Krakowie przez żupnika z dochodów kopalni soli w Wieliczce. Wszystko, co tu o Szkole Głównej krakowskiej powiedziano, oparte jest na dokumencie erekcyjnym, a zatem określa, co być miało, ale nie co i jak było w rzeczywistości. Możemy twierdzić tylko na pewno, że szkoła ta istotnie weszła w życie, że się utrzymała nietylko za panowania założyciela swego, ale że przetrwała aż do uzupełnienia jej przez króla Władysława Jagiełły «dvż

EiieyYlopedy» Fownechn* Illustr

mamy ślady udzielanych przez nią stopni naukowych (bakałarzy). Lekcye odbywały się prawdopodobnie po mieszkaniach profesorów; część ich zaś na Wawelu; dawniejsze bowiem podanie o budowlach uniwersyteckich na Bawole (Kazimierzu) nie wytrzymało krytyki. Ilu atoli było w niej profesorów, czy wszystkie osiem katedr prawa miały oddzielnych mistrzów, czy też nic: skąd profesorowie ci byli wzięci, czy z Paryża, czy z Włoch, czy z Pragi; jaka była frekwencja studentów—o tem nic zgoła, dotychczas nie wia domo. Ani jedno nazwisko profesora, ani jedno dzieło, któreby niewątpliwie za utwór któregoś z mistrzów szkoły głównej uznane być mogło, nie przedostało się do nas. Przypuścić też wolno, że jakkolwiek Szkoła Główna istniała w Krakowie, nie musiała celować siłami nauczycielskie-mi, ci bowiem, którzy wyżej wykształcić się pragnęli i otrzymać stopnie magistrów lub doktorów, udawali się w ciągu XIV stulecia za granicę, a mianowicie do Pragi. Król Ludwik zgoła się nie troszczył o tę instytucyę; dopiero Jadwiga, wnuczka założyciela Szkoły Głównej, zakrząt-nęła się około podniesienia i uzupełnienia jej wydziałem teologicznym. Na jej i męża, Władysława Jagiełły, prośbę,zezwolił w początkach roku 1397 papież Bonifacy IX na zaprowadzenie w Szkole Głównej krakowskiej wykładów teologii., dając zarazem prawo udzielania stopni naukowych: bakałarza, iicencyata, magistra i doktora, z te-mi wszystkiemi przywilejami, prerogatywami i odpustami, jakich używali promowani na podobne stopnie w fakultecie teologicznym paryskim. Nie można jednak było. jak widać, zaraz z pozwolenia tego skorzystać, gdyż Jadwiga w listopadzie tego roku utworzyła w uniwersytecie praskim t. zw. „Kolegium Litwinów”, dla chcących poświęcić się studyom teologicznym, uposażając je 200 kopami groszy. Pragnęła wszelako ciągle widzieć otwarty wydział teologiczny w Krakowie; życzenie jej spełniło się atoli dopiero po jej śmierci. Jakoż d. 22 lipca 1400 r. został otworzony przy ulicy św. Anny, w tak zwanem do dziś dnia kolegium j agiellońskiem, uniwersytet zupełny, a d. 24 t. m. nastąpiły wpisy do matrykuły uniwersyteckiej, gdzie na czele umieszczono nazwisko Władysława • Jagiełły, a potem nazwiska: Piotra Wysza, biskupa krakowskiego. Mikołaja z Kurowa, biskupa władysławskiego, Jana z Tęczyna, kasztelana krakowskiego, Klemensa z Moskorzowa podkanclerzego koronnego, (ob. podobiznę tej matrykuły Tab. str. 352), oraz 12 prałatów i kanoników, 28 proboszczów i 205 uczniów. W dniu 26 t. m. został wygotowany przywilej erekcyjny i odbyła się pierwsza prelekcya z prawa kanonicznego, miana przez biskupa Piotra Wysza. W przywileju król Władysław powtarza! częstokroć całe ustępy dosłownie z dokumentu założenia Szkoły Głównej przez Kazimierza, zapewnił studentom i wogóle członkom uniwersytetu to samo, co Kazimierz, oswobodzenie od ceł i podatków, to samo wynagrodzenie szkód, poniesionych w obrębie państwa i staranie się o zadość uczynienie u innych pa-

nujących, tę samą autonomiczną jurysdykcyę; oddawał nadto na mieszkanie dla profesorów, oraz na audytorya, dom przy ulicy św. Anny na wieczne czasy, zwalniając go od wszelkich ciężarów publicznych; obowiązek czuwania nad zachowaniem praw i swobód uniwersytetu włożył na biskupa krakowskiego, zwąc go „konserwatorem” insty-tucyi; on też wraz z rektorem miał rozdzielać dochody uniwersytetu i płace pomiędzy profesorów. O uposażeniu dawniejszem na żupach wielickich nie ma w tym przywileju mowy, prawdopodobnie jednak pozostało ono czas jakiś nadal, dopóki inne fundusze go nie zastąpiły; król w dokumencie przekazywał 100 grzywien z dochodów celnych miasta Krakowa, mających być uiszcza-nemi uniwersytetowi co kwartał, według domysłu dość słusznego, aby opłacić nowo wprowadzone katedry teologiczne. W takim razie całkowite uposażenie Akademii krakowskiej w roku założenia wynosiłoby 440 grzywien. Z biegiem czasu majątek tej instytucyi urósł, ale go bliżej oznaczyć nie potrafimy.—O urządzeniu wewnę-trznem, jak i o rozkładzie katedr, również przywilej milczy; większy tylko nacisk położony w nim na ustrój uniwersytetu paryskiego, aniżeli bonońskiego i padewskiego, daje nam wskazówkę zmiany, zaszłej wówczas w tej odnowionej i uzupełnionej szkole głównej. Wiadomo bowiem, źe zreformowana za Władysława Jagiełły akademia, wzięła sobie za wzór uniwersytet paryski, a więc przybrała ustrój hierarchiczny i napół klasztorny. Studenci nie wybierali już teraz sobie rektora, lecz był on przez grono profesorów na półroczne przewodnictwo powoływany i wraz z dziekanami trzech wydziałów, zawsze duchownymi (z wyłączeniem wydziału lekarskiego, gdzie profesorami, a więc i dziekanem bywał świecki) miał pieczę nad wewnętrznemi sprawami akademii, w porozumieniu zaś z kanclerzem t. j. każdorazowym biskupem krakowskim, zajmował się sprawami ekonomicznemi i prawno-państwowemi, odno szącemi się do uniwersytetu. Profesorowie mieszkali razem i stołowali się wspólnie w „kolegiach“, podobnie jak studenci w „bursach” (ob.), z wyjątkiem tych, którzy mieli 'rodziców w Krakowie. Surowe przepisy określały ściśle czas wstawania, jedzenia, modlenia się, słuchania wykładów, uczenia się. rozrywek, wychodzenia na miasto i powracania do burs lub kolegiów; wykroczenia przeciw regulaminowi karane były pieniężnie. Studenci obowiązani byli chodzić w sukni kleryckiej, a przepis ten obostrzany bywał kilkakrotnie, widocznie dlatego, źe go nie zachowywano ściśle. Główny ton akademii nadawał wydział teologiczny, zarówno ze względu na swe znaczenie w wiekach średnich, jak i z powodu swego najlepszego uposażenia. Profesorowie jego i dziekani zajmowali zawsze i wszędzie pierwsze miejsca. Ile było katedr na nim przy pierwotnem założeniu, nie wiadomo napewno, lecz w samych już początkach w. ХУ liczono ich 10, w r. 1422 przybyła 11-a, około r. 1536 jeszcze jedna, lub względnie dwie (bo jedno z uposażeń dozwalało jego posiadaczowi być teologiem lub filozofem),, tak, źe ostatecznie katedr teologicznych mogło» być najwyżej 13, a najmniej 11. Profesorowie! w wykładach swoich posługiwali się głównie dzie- ■ łami Tomasza z Akwinu (ob.) lub Duns-Skota, (ob.) i w tym scholastycznym duchu utrzymywa--li się aż do reformy akademii w wieku XYIII.. Tuż obok teologii postawić należy wydział 1 sztuk wyzwolonych {facultas artium liberalium),... zwany także, według obecnej terminologii, filozo- -ficznym. Miejsce to zapewniła mu nie jego hierarchiczna godność, ale największa ze wszystkich, wydziałów liczba katedr, oraz przepis, źe przezeń. przejść musiał każdy, kto w innym fakultecie “ studya specyalne prowadzić zamierzał. Był to> zatem rodzaj gimnazyum wyższego, do które- -go wstępować mogli chłopcy nawet 14-letni.. Główną tu nauką była filozofia scholastyczna > (ob.) i język łaciński (gramatyka i retoryka). Filozofii scholastycznej wiernym pozostał ten wydział, jak i cała Akademia, aż do reformy w wieku ХУ1П, tak, że aż do tego czasu wielkie prze- ■ miany w poglądach filozoficznych, zaszłe w Europie, odgłosu tu nie znalazły. W nauczaniu języka łacińskiego i literatury zachodziły reformy, mianowicie z powodu oddziaływania na Aka- • demię humanizmu (ob.) Inne przedmioty na wy- • dziale tym wykładane były: arytmetyka (zwana w ХУ w. stale arismetrica), geometrya Euklidesa, fizyka Arystotelesa, perspektywa, astronomia,. astrologia, muzyka. Profesorowie tego wydziału dzielili się na dwie klasy: collegiati i extranei (zewnętrzni, nadzwyczajni). Pierwsi znów dzielili się na kolegów „większych” {majores), mieszkają- • cych w Collegium majus, przy ulicy św. Anny, których nie mogło być więcej nad 8-iu, i na „mniejszych” {minores), mieszkających w Collegium mmus, których w pełni rozwoju Akademii było 14. Wśród extraneôw znowu wyróżniano od r. 1480 do 1539 extranei de facilitate, t. j. mających udział w rządzeniu wydziałem, i extranei simpliciter, potem zaś nazywano içh togati i rever endati magistri:; uposażenia stałego ani jedni, ani drudzy, nie mieli i zadawalniać się musieli tylko czesnem od studentów. Prócz tego, wykładali na tym wydziale, pod kierunkiem magistrów, bakałarze sztuk wyzwolonych, a ich liczba, mianowicie w ХУ w., była bardzo znaczna. Extranei i bakałarze, lubo obowiązani byli chodzić w sutannie i pozostawać w bezźeństwie, nie potrzebowali być jednak księżmi, podobnie jak i niektórzy kolegiaci.—Wydział prawny miał swych 8 katedr, przez Kazimierza założonych, inaczej tyłka z biegiem czasu przemianowanych. I tak, 1-szy profesor zwał się lector Ordinarius; 2-gi lector de-cretorum; 3-ci lector in antiquis juribus; 4-ty lector in novis juribus; 5-ty lector regularum juris i t. d. Siódmy profesor zwykle nie wykładał, gdyż był wysyłany na rektora do szkoły poznańskiej. Ósma katedra rychło upadła.—I wydział lekarski posiadał tylko dwie, przez Kazimierza ustanowione katedry, lubo są ślady, źe przęz czas jakiś przynajmniej liczba ich sięgała 6-ciu.

и.

nich. Czasami tylko, wyjątkowo, wprowadzały pewne książki podręczne, a usuwały inne. Oprzeć zatem historyi wewnętrznej uni w ersyttu krakowskiego na jego statutach niepodobna, lecz potrzeba ją wysnuć na zasadzie faktów, w związku z ogólnym rozwojem oświaty nas: ej zostających. Na tej zasadzie można wyróżnić 4-y okresy w jej dziejach, za czasów istnienia В ze zypospolitej: 1) od r. 1400 do 1530; 2) do połowy XVII w.; 3) do reformy w r. 1780; i 4) do ostatniego rozbioru Rzeczypospolitej, kiedy się Akademia dostała pod rządy Austryi.— Okr s I. Odnowienie i uzupełnienie Akademii krakowskiej [rzez króla Władysława przypadło na taką chwilę cywilizacyjną, w której dawny, średniowieczny tryb myślenia i nauczania zagrożony został wyzwaniem na bój śmiertelny przez świeży prąd humanistyczny. Prąd ten, co prawda, powstały we Włoszech w wieku XIV, był jeszcze natenczas słaby i nieśmiały, lecz miał bardzo szybko nabrać znaczenia, potęgi i wpływu i po całej rozpowszechnić się Europie, przyczyniając się do wytworzenia pojęć nowożytnych w przeciwstawieniu do średniowiecznych. Kiedy w Krakowie otwarto wydział teologiczny, ani słychu jeszcze nie było w Polsce o humanizmie; doktorowie tedy i magistrowie tego wydziału całkiem swobedn e, nietylko bez niczyjego sprzeciwiania się, lecz z najzupeł-niejszem uzi anieni, mogli w wykładach swoich ob-

Brak atoli stałego uposażenia, albo jego nadzwyczajna szczupłość, wobec dochodów, jakie lekarzowi zapewnić mogła praktyka, sprawiały, że ten wydział przez cały przeciąg czasu, aż do reformy w XVIII w., wegetował tylko, rzadko kiedy udzielając stopni naukowych (pierwsza dokto-ryzacya lekarza odbyła się w Krakowie dopiero w r. 1526), po które studenci jeździli do Włoch przeważnie. Każdy z dwu stałych profesorów wykładał trzy kursy. Jeden objaśniał: 1) pierwszy rozdział (fen) pierwszego kanonu Avicenny (ob.);

:2) trzy księgi Galena (ob.); 3) aforyzmy Hipo-kratesa (ob.) Drugi zaś wykładał: 1) czwarty rozdział pierwszego kanonu Avicenny; 2) pierwszy rozdział czwartego kanonu: o gorączkach; 3) nowy traktat Khazesa (ob.)—We wszystkich wydziałach prelekcye polegały na czytaniu i objaśnianiu dzieł t. z. „powag“, czy to kościelnych (Pismo śwv ojcowie Kościoła, postanowienia soborów, Tomasz z Akwinu, Duns-Skot i t. d.)( czy to świeckich (Arystoteles i jego komentato-rowie średniowieczni, gramatycy łacińscy, a od czasów humanizmu, mówcy i poeci klasyczni).

Lei cye czytano od 6 /ano do 10, a następnie od 1 do 6 wieczorem. Ćwiczono przedewszystkiem pam ęć i starano się zaostrzyć bystrość rozumowania przez subtelne określenia i wyróżnienia.

Tgzamina odbywały się za pośrednictwem dysput o naznaczonych z góry tezach i regularnie co sobota, dla bakałarzów zaś w niedziele obowiązko- jaśniać, czy nawet rozwijać nauki Duns-Skota wemi były. Kto najdzielniejszą miał pamięć i przy- lub Tomasza z Akwinu, zapoznając słuchaczów tomność umysłu w uźyw⁷aniu dyalektyki, kto po- swoich ze stanem ówczesnej wiedzy europejskiej, trafił pr egadać oponentów, czy to z urzędu, czy Jak zawsze w początkach, odznaczali się oni górna ochotnika występujących, uważany był za mj- . liwością i zapałem, a że spory religijne, wynikłe bardziej uzdolnionego i godnego stopni nauko- z powodu rozszerzania się nauki Hi s i, petem zaś wych. Stopnie te, jak i w innych uniwersytetach z powodu walki soborów z papieżan i o wyższość, europejskich, następowały w takim porządku: ba- czyniły kwestye teologiczne zajmującemi dla więk-kah ureat, magisteryum, licencyatura i doktorat, szej liczby ukształconych i interesowały żywo sfe-Na wydziale sztuk wyzwolonych można było po- ry rządzące, teologowie krakowscy mieli zatem zyskać tylko dwa pierwsze, na innych—dwa dal- pole do rozwinięcia i okazania swojej wiedzy sze. Udzielanie stopni, zwłaszcza najwyższych, i zdolności nietylko "wobec coraz liczn ej napły-połączone było z niezmiernie wielką uroczystością wających do Akademii słuchaczów, lecz także na i pompą, która odbijała się na kieszeni promo- szerszej i widniej szej arenie soborów powszech-wanego, gdyż zarówno bedelom, jak magistrom nych: konstaneyeńskiego i bazylejskiego, lub też i doktorom, musiał się on opłacać, czy to ucztą, w korespondencyi naukowej z Sorboną paryską, czy też gotówką. Akademia miała z początku czy uniwersytetami: wiedeńskim, erfurckim, lip-nadzór nad wizystkiemi szkołami, zasilając je skim i t. d. Temi wystąpieniami publicznemi profesorami z łona swego i tworząc nowe, tak w Europie, ugruntowali oni naturalr ie swoje zna-zwane „kolonie akademickie”, których w ciągu czenie w kraju i zapewnili rozgłos Akademii kra-kilkuwiekowego istnienia założyła ogółem 43.—Jak- kowskiej. Zajmowali oni nawet, zaiówno w teo-kolwiek, szczególniej na wydziale sztuk, dość czę- ryi, jak w praktyce, stanowisko, że tak powiem, eto w ciągu wieku XV i XVI przerabiano sta- postępowe, broniąc tezy wyższości soboru nad pa-tuta; nigdy przecież, aż do r. 1780, nie przepro- pieżem i stawiając opór rozporządzeniom, któie, wadzono radykalnej zmiany w urządzeniu i spo- wbrew postanowieniu soboru, kurya rzymska wyrobie nauczania. Statuta z lat: 1404, 1405, 1480. dawała. Słynne więc były nazwiska: Fawła Włcd* 1485, 1487, 1492, 1496, 1501, 1502, 1503, 1506, kowica, Jana Kantego, Stanisława ze Skarbimie-1601, utrzymując w całości podstawy ustroju śre- rza, Andrzeja z Kokorzyna, Jana ze Lgoty, Wa-dniowiecznego, na wzór uniwersytetu paryskiego wrzyńca z Raciborza, Benedykta Hesse, Tomasza i praskiego, przypominały i obostrzały jedynie ze Strzępina, Mikołaja z Błonia i innych. Zna-obowiązki dziekanów, magistrów i bakałarzów lazł się nawet jeden pomiędzy nimi, Jędrzej Gał-i najwięcej się rozpisywały o egzaminach na sto- ka z Dobczyna (ob.), który w połowie w. XV, pnie naukowe i dysputach, powiększając lub z katedry akademickiej nauki Wiklefa i Husa ■zmniejszając ich liczbę i obowiązek bywania na wygłaszał i zachęcał kolegów swoich do zapozna-

w nau-

nia się z dziełami tych autorów, twierdząc, że bez ich znajomości nikt dobrym teologiem być nie może. Musiał Gałka z Krakowa uciekać i zwolenników głośnych swej myśli tu nie zostawił; husytyzm został pokonany; papieże odnieśli nad soborem zwycięstwo; teologowie krakowscy, nie mając silniejszych pobudek z zewnątrz, ustali w swej gorliwości, tembardziej, że sama natura tej gałęzi wiedzy, którą uprawiali, nie mogła, z punktu widzenia katolickiego, żadnemu rozwojowi postępowemu ulegać. Poszli więc drogą rutyny, a że uposażenie wydziału teologicznego było najhojniejsze i zwiększało się ciągle nowemi zapisami, nie potrzebowali wytężać swych sił, by słuchaczów sobie zjednać; dostawszy zaś dobrą prebendę, wyręczali się chętnie w wykładach zastępcami. Nie obudziła ich z apatyi nawet re-formacya religijna wieku XVI; zadowoleni tem, że Akademia pozostała przy katolicyzmie, nie rozwinęli ani cząstki tej gorliwości, jaką poprzednicy ich względem nauki Husa okazali, owszem, w walce z „nowinkami” dali się wyprzedzić i zastąpić innym. Wobec takiego zaśnięcia wydziału teologicznego, wobec faktu, że wydział prawny i medyczny, przez cały ciąg trwania Rzeczypospolitej, nie odznaczył się znakomitemi siłami, wartość i znaczenie Akademii krakowskiej musiały polegać na wydziale sztuk wyzwolonych, czyli filozoficznym. Jakoż istotnie, według względnego rozwoju jego lub zastoju, oceniano zawsze ogólne położenie Akademii. W wieku XV i początkach XVI, wydział ten rzeczywiście był ja-snem ogniskiem, z którego oświata po kraju się rozchodziła i ku któremu liczni studenci, żądni wiedzy, nietylko z Polski, lecz także z Czech, Węgier, Niemiec, Danii, a nawet niekiedy z Anglii, ściągali. Uczono tu oczywiście filozofii scho-lastycznej, głównie według subtelnych rozróżnień Duns-Skota, ale nie zaniedbywano także matematyki i astronomii. Jakiekolwiek wyraziłoby się zdanie o filozofii scholastycznej, bodaj najbardziej potępiające, przyznać wszakże wypadnie, że, jako gimnastyka umysłowa, mogła się dzielnie przyczynić w początkach do zaostrzenia i wysub-telnienia grubych umysłów, choćby im nie dawała karmi naprawdę pożywnej. Jako przygotowanie pod przyszły zasiew, musiała scholastyka odegrać u nas taką samą rolę, jak w reszcie Europy; dlatego też uprawa tej umiejętności nie może być poczytywana za zmarnowanie czasu w w. XV, kiedy jeszcze wszystkie, bez wyjątku, uniwersytety europejskie jej hołdowały, usiłując nawet wlać w nią nowe życie. O ile badania dotychczasowe wykazały, nie byli nasi magistrowie na wydziale filozoficznym umysłami twórczo-oryginalnemi, nie wprowadzili do wykładanych przez siebie części filozofii, żadnego nowego pomysłu, ale bądź co bądź, obeznani będąc ze stanem swej gałęzi w Europie, bardzo gorliwie oddawali się jej uprawie. Tacy mistrzowie, jak Szymon z Leśniewa, Jan z Głogowy, Michał z Bystrzykowa (zwany „paryski", parisiensis, z powodu otrzymania w Sorbonie doktoratu filozofii), Jakób z Gostynina.

Wincenty z Brzegu i t. p., mogliby chyba byl, nauczać w każdym z ówczesnych sławniejszych uniweisytetów europejskich. Podobnież i kach matematycznych, jakoteż w astronomii, połączonej z astrologią, profesorowie Akademii nie odkrywali wprawdzie rzeczy nowych, ale umieli biegle obchodzić się ze znanemi i potrafili sobie wśród Niemców zwłaszcza owoczesnych, zjednać poważanie i sławę, tak, źe kalendarze i przepowiednie (judiria), wydawane przez nich, utrzymały przez czas długi wziętość niemałą, a na studya astronomiczne dążyli, w ostatniej ćwierci XV w., dojrzali nawet mężowie z obcych krajów, że tylko Konrada Celtesa (ob.) wymienię. Mateusz z Wrocławia, Jakób z Kobylina, Mateusz z Szamotuł, Marcin z Olkusza, a szczególniej Wojciech z Brudzewa, wykładami swemi i ogłasznneini dziełami, rzucili blask na ibka ciemię w w. XV. A chociaż Kopernik nie był profesorem tej instytucyi i chociaż nie należy sławy genialnej jednostki przenosić na szkoły, w których ona studya swe odbywała, to przecież trudno nie przyznać, że zajęcie się usilne nauką astronomii w Akademii krakowskiej musiało się przyczynić do obudzenia zamiłowania do niej w młodym słuchaczu i że pośrednio promienie późniejszej jego działalności musiały padać i na zakład, w którym rozwój umysłu jego się rozpoczął. Jeżeli wreszcie zwrócimy uwagę na stosunek Akademii do humanizmu, to nie będziemy mieli powodu narzekać na jakąś opieszałość lub zbytnie zaniedbanie. W Krakowie wprzód może, aniżeli w któremkolwiek in-nem mieście uniwersyteckiem Europy środkowej, przejęto wpływy humanizmu włoskiego, tak, źe wykłady Grzegorza z Sanoka (ob.) w Akademii o „Bukolikach” Wergiliusza i komedyach PJauta, ściągające wielką liczbę nietylko studentów, ale i mistrzów, były po włoskich może najpierwszemi w reszcie Europy. Po opuszczeniu katedry przez Grzegorza, wykłady literatury łacińskiej ustały wprawdzie, jak się zdaje, ale nie na długo, gdyż w r. 1449, z zapisu Męźykowej, wojewodziny ruskiej, utworzone zostało nowe kolegium (Masy co-nissae zwane), które przeznaczone było dla profesora rymotwórstwa. Miał on wykładać traktat Boecyusza (ob.) „O pocieszeniu filozofii”, utwór Alana de Insulis „O żałobie przyrody”, wierszem i prozą napisany, Waleryusza Maksyma (ob.), a nadto dzieła Wergiliusza, Owidyusza, Horacego, Terencyusza. Z przepisów tych widać, źe wydział filozoficzny w r. 1449 jeszcze nie miał jasnego pojęcia o humanizmie i sprzęgał wyroby średniowieczne z klasycznemi, ale, w każdym razie, uznawał potrzebę zaznajamiania studentów z pismami poetów łacińskich. W r. 1475 już w tym względzie trochę wyjaśniły się pojęcia; ustawy przepisują wtedy profesorowi katedry Mę-żykowej czytanie samych dzieł klasycznych: Wergiliusza, Owidyusza, Stacyusza, Horacego, a także komedye Terencyusza i Plauta. dodając w końcu, że może brać do wykładu i inne utwory poetyckie (aut alia poëtira). I rzeczywiście, nietylko w statutach, lecz i w praktyce, wykłady te pro

czasu pojawiają się coraz częściej narzekania iu* chylenie się Akademii do upadku, i zarówno synody, jak profesorowie samego uniwersytetu, Wołają o zaprowadzenie w nim reformy. W łorio profesorów rozpoczynają się niesnaski i zatar; i, które, jak się zdaje, nietyle wr odmiennych poglądach na naukę, ile w widokach osobistych, miały swe źródło. Ponieważ wydział filozoficzny liczył bardzo wielu profesorów. a zwłaszcza kandydatów na profesurę, wśród t. z. „extraneow”, a dochody były szczupłe, zaczęły oddziaływać na wybór kandydatów względy koteryjne; zaczęto od promowanych domagać się opłat coraz większych, zaczęto wygryzać niemiłe osobistości, jak to ku 1520 zrobiono z Libanem, dokuczać im wszel-kiemi sposobami, jak to z ognistych inwektyw Rudolfa Agricoli młodszego (ob.) wnosić można. Synod łęczycki z r. 1523 zaznaczył ze spółubole-waniem, że sławna niegdyś Akademia krakowska, z wielką hańbą i uszczerbiem Rzeczypospolitej, zwolna upada (pedetentim decresćere videtur), i żarno- lecił arcybiskupowi, oraz biskupom: krakowskiemu i przemyskiemu, aby dokonali w niej reformy, wygnali zrodzone w niej niedorzeczności (ineptias), uwolnili studentów od zbytecznych, a nowo wymyślonych wydatków na uzyskanie stopni naukowych, a zwłaszcza żeby ustanowili nowy porządek w obsadzaniu katedr, tak, iżby w tein na naukę miano wzgląd większy (quae in erudi-tione faceret conditionem meliorem). O działalności i tej komisyi nic także niewiadomo; dlatego niepodobna twierdzić, o ile z jej inicyatywy, a o ile z inicyatywy Akademii samej, wynikły pewne w niej ulepszenia, jakie od r. 1536 do-strzedz można. W tym bowiem roku znajdujemy po raz pierwszy w spisie lekcyj gramatykę hebrajską Jana Campensis, wykładaną przez Wa-leryana Pernusa z Krakowa, który stopień magistra w uniwersytecie paryskim pozyskał. Widać jednak, że słuchaczów nie miał, gdyż w roku następnym czytał już Ksenofonta i tym sposobem wznowił wykłady greczyzny, które po r. 1527 tylko raz się ukazały w 1534 r., gdy Jan z Wrocławia jakąś tragedyę Eurypidesa (ob.) objaśniał. Gramatykę grecką czytają w r. 1539 w jednem półroczu Tomasz z Krakowa i Wojciech z Nowo-pola (Nonicampianus); po zaszłej znowuź a.ż do r. 1545 przerwie, tenże Wojciech z Nowopola, a następnie znakomity humanista, Szymon z Pilzna, Maryckim (oh.) przezwany, zaczynają wykładać Homera, Hezyoda, Demostenesa i uczyć gramatyki greckiej. Ich grono powiększyli niebawem: Jakób z Uścia, Jan z Trzciany (Arundi-nensis), który gramatykę trzech języków (łacińskiego, greckiego i hebrajskiego) w 1548 r. wykładał, oraz włosi: Franciszek Stankar i Piotr Ulicinus, sprowadzeni przez kanclerza Akademii, biskupa Samuela Maciejowskiego, do wykładu greczyzny i hebrajszczyzny. Jeżeli do tych nazwisk dodamy znaczny poczet profesorów, którzy autorów łacińskich objaśniali, z pomiędzy których dwu tylko najgłośniejszych: Jakóba Górskiego i Benedykta Herbesta wymienię, to nie będzie

wadzono, jak się z „Liber diligentiarum”, ogłoszonego drukiem przez d-ra W. Wisłockiego, przekonywamy. W roku 1487 czyta Stanisław Biel w Akademii „Bukoliki“ Wergiliusza, w r. 1488 „Eneidę”, a w 1489 „Przemiany” Owidyusza. W tymże samym mniej więcej czasie (1488 — 1490) obok niego czyta Stanisław Selig z Krakowa „Gecrgiki” Wergilego, komedye Terencyusza, satyry Juwenalisa, „Farsalię” Lukana, „Kalendarz poetycki” („Fasti”) Owidyusza; Jan Somer-feld (ob.) wykłada poetykę, a Wawrzyniec Korwin z Nowego Targu (ob.) znowuż „Bukoliki”. Nie należy sobie wyobrażać tych humanistów tak, jak Grzegorza z Sanoka. Nie byli oni wrogami scholastyki, godzili dawne wyobrażenia z nowemi; co więcej, ponieważ widocznie katedra poezyi łacińskiej licho była uposażona, wykładali na niej tylko w początkach swego naukowego zawodu, a gdy, otrzymawszy stopień magistra lub doktora, mogli sięgnąć po katedry lepiej płatne, rychło przenosili się na nie i objaśniali Arystotelesa i jego komentatorów, całkiem na sposób sckolastyczny, że tylko więcej dbając o poprawność języka łacińskiego. Zaznaczone powyżej lata odznaczały się niezwykłem ożywieniem zajęcia literaturą łacińską, a zajęcie to zwiększył pobyt wspomnianego powyżej niemca, Konrada Celtesa, głośnego humanisty, który wtedy w Krakowie założył pierwsze towarzystwo literackie, studyom poezyi klasycznej oddane. Przez kilka lat (od 1493 do 1498) zaszła przerwa w wykładach, mających na celu objaśnianie poetów; poprzestawano na komentowaniu średniowiecznego podręcznika poetyki; lecz po tej przerwie już znowu widać systematyczne zajmowanie się poetami łacińskimi; katedra poetyki zyskuje nawet znaczny rozgłos, gdy na niej zasiadł Paweł z Krosna (ob.) od r. 1597. Język grecki i autorowie starożytnej Hellady bardzo mało, można powiedzieć wyjątkowo, w tym okresie stanowili przedmiot wykładów. Jeżeli bowiem pominie się zagadkową wzmiankę, że niejaki Marcin Bełza z Krakowa czytał w r. 1504 Homera wraz z arytmetyką i muzyką, to ślady lekcyj greckich znajdujemy dopiero w r. 1520, kiedy powołany przez kanclerza Akademii, biskupa Tomickiego, Jerzy Liban z Lignicy, gramatykę grecką przez jedno tylko półrocze wykładał, i, jak wieść niesie, przez kolegów, nienawidzących języka greckiego, wyszydzany i udręczany, zaniechał prelekcyj. Potem, dopiero w r. 1526, Sebastyan z Halli (Niemiec) znowuż tylko przez jedno półrocze przedmiot ten traktował; w r. 1527, także przez jeden semestr, Antoni z Napachania „Iliadę” objaśniał. Odtąd, aż do roku 1534, nie ma śladów prelekcyj greckich w Akademii krakowskiej. O nauce języka hebrajskiego panuje w tym okresie najzupełniejsza cisza.— Okres II. Już w roku 1510 synod piotrkowski polecił biskupowi krakowskiemu dokonać, wraz z ks. Piotrem Tomickim i ks. Zygmuntem Targowickim, rewizyi Akademii krakowskiej i rozpatrzenia się w jej wadach (mm s defecius universitatis). Nie znamy wyniku polecenia taco, Ucz faktem jest, że od owego

w ro-

można chyba twierdzić, iż studya humanistyczne Niemca, reszta (%) — to synowie mieszczan (naj-były bardzo zaniedbane w Akademii około poło- więcej z samego Krakowa), lub kmieciów. Cią-wy XYI w. Ale i tu należy zrobić tę samą uwa- gnęła ich do Akademii widocznie chęć podniesie-gę, którą o humanistach poprzedniego okresu nia się na wyższy szczebel towarzyski, zagrzewa-uczyniłem, że profesorowie greczyzny i łaciny ła, od r. 1535, nadzieja otrzymania szlachectwa, uważali swe wykłady tylko za tymczasowe, za zapewnionego promowanym profesorom uniwersy-punkt zaczepienia się przy uniwersytecie, zanimby teckim, przez 20 lat ciągle uczącym, przez Zy-się nie dostali do lepiej uposażonych katedr filo- gmunta Starego; ale niestety, gdy przekonywali zofii scholastycznej, albo lepiej jeszcze—teologii, się, że z trudem wyżyć im przychodzi przy speł-lub wreszcie prywatnego zajęcia, jako guwerne- nianiu obowiązku, chłodli w zapale, rutynicznie rowie, nie znaleźli. W przeciągu 77-letniego okre- wywiązywali się ze swego zadania, a gdy mogli <su, jak obliczył dr. "Wisłocki, zaledwie 4 magi- otrzymać jakieś lepsze miejsce, ustępowali z Aka-sirów siedziało 20 lub dłużej lat na katedrach demii, albo też odbywali lekcye przez zastępców, wydziału filozoficznego. Szymon z Pilzna Ma- częstokroć młodzieniaszków, którzy dopiero rycki, słynny humanista, ledwie 12 lat wytrwał mi pierwszych stopni naukowych się dobili. Obok w Akademii, a mając przez ucznia niegdyś swe- tej najważniejszej, niewątpliwie, przyczyny osła-go, Walentego Herburta, zapewnione u Kmity bienia zapału nauczycielskiego, dodać potrzeba, utrzymanie, usunął się z katedry i w r. 1551 na- że i obojętność możnych rodów na losy Akade-pisał znakomitą swą pracę „O szkołach, czyli mii, przyczyniła się do złego jej stanu niemało. Akademiach”, gdzie, przedstawiwszy plan refor- Do r. 1525, wedle d-ra Wisłockiego, synowie my studyów humanistycznych w uniwersytecie, znakomitych domów uczęszczali do Akademii kra-wskazał zarazem jeden z głównych powodów złe- kowskiej; od tego zaś mniej więcej czasu, bardzo go stanu nauk w Akademii krakowskiej. Było wyjątkowo w metryce uniwersyteckiej napotkać nim bardzo przykre położenie profesora, przy na- można jakieś nazwisko, do możnych rodów nale-der szczupłem wynagrodzeniu. „We Włoszech— żące, a prawie wyłącznie widzi się tu szlachtę powiada nasz autor—płaca jednego nauczyciela średniej lub małej zamożności, mieszczan i wło-1,000 czerw, złotych przechodzi, u nas 40 nau- ścian. Ci zatem, co mieli znaczenie w czy cieli (zwyczajnych) razem daleko mniej mają spolitej, co mogli i osobiście i wpływem dochodu. Cóż może być szpetniejszego, cóż bar- podźwignąó upadającą instytucyę, nie widz eli dziej sarmackiego? Najstarsi i emeryci mało co w tem swego interesu i puszczali mimo uszu więcej nad 30 czerw. zł. pobierają, średni (medii) woływania do jej naprawy. Po Szymonie z Pil-12 lub 16, ostatni (extremi) 6 lub 7. A przy zna zabrał głos znakomity polityk, Andrzej Frycz takiem szczupłem wynagrodzeniu, potrójny ciężar (Modrzewski), odwołując się do duchowieństwa, każdy z profesorów dźwigać musi, bo: 1) odma które za swój przywilej uważało czuwanie nad wiać przepisane pacierze; 2) odprawiać naboźeń- nauką, ażeby sprawą reformy i podniesienia Aka-stwo, bo kolegiat albo jest księdzem, albo musi demii się zajęło, żeby ukróciło mianowicie intrygi dawać ze swej chudej pensyjki na mszę księdzu; w powoływaniu na katedry i ustanowiło osobną

co sa-

rze czy po-swoim

na*

3) znużony jednem i drugiem, odbywać wzięte na w tym celu komisyę. Synod łowicki z r. 1556 się wykłady... Dawniej zaszczycano u nas uczo- postanowił wprawdzie, żeby na najbliższym sej-nych urzędami świeckiemi i duchownemi, a teraz... mie warszawskim pilnie dopraszano się u święte-dwory królów i możnych (jprocerum) do siebie go majestatu królewskiego o podniesienie, zrefor-ściągnęły cały blask zaszczytów, całą moc bo- mowanie i lepsze uposażenie szkoły krakowskiej gactw, wszystkie słodkie owoce wolności; szkoły i poznańskiej; ale na najbliższym sejm e szlachta, zaś i ich uprawiaczy pozostawiono gołych, wyżu- rywalizująca z duchowieństwem o władzę polity-tych z wszelkiej czci i nagrody.” Taki stan rze- czną i nowinkami religijnemi przeniknięta, przy-czy odstręczał oczywiście możniejszych i zdolniej- jęła pierwszego nuneyusza apostolskiego w Fol-szych od ubiegania się o katedry profesorskie, see, Aloizego Lippomana, złowieszczym okrzy-bo możniejsi lichego dochodu nie potrzebowali, kiem: „oto pomiot żmijowy!” Eiskupi więc musieli a zdolniejsi znajdowali po za Akademią sposób zająć się własną obroną, która zresztą, za wpły-utrzymania, a nawet wsławienia się. Istotnie, jak wem króla, pomyślnie poszła, i wśród rozpraw wykazał dr. Wisłocki, pod koniec XV i w pierw- nad zakresem w ładzy duchownej, nad ukaraniem szych latach XVI w., uczyli jeszcze, choć krótko tych, co nieprawnie za szlachtę uchodzić chcieli, tylko i sporadycznie, z katedr Akademii, synowie nad urządzenia m podatków i pospolitego ruszenia szlachty zamożniejszej (Arciszewski, Michałow- w sprawie inflanckiej, o szkole zupełnie przemil-ski, Regulis de Reguły, Russocki, Andrzej kniaź czano. Dopieio 1561 roku synod warszawski na Świrze, Piotr Tomicki). Ale już w dalszym ustanowił kemisyę do zreformowania Akademii ciągu w. XVI, liczba nazwisk szlacheckich spada a w 1563 r., w konstytucyach sejmu warszawskie do bardzo skromnego minimum, nawet o wiele go, zamieszczono i tę, że król obowiązywał się niżej niż 8 część .wszystkich wykładających 550 wpłynąć na biskupów i prałatów, żeby dbali wię' pomiędzy r. 1487 a 1563. Jeżeli 8-ą część odli- cej o szkołę krakowską, poznańską i pułtuską czymy jeszcze na profesorów, przybyłych ze Szląs- Uchwała ta, bardzo miękko sformułowana, nie ka, Morawy, Miśnii, Węgier, "Włochów, jednego miała prawdopodobnie żadnego skutku, gdyż uwa« ^Chorwata (Lubić), jednego Anglika i jednego gę duchowieństwa pochłaniały kwesty© reforma-

cyjne, a niebawem, podczas dwu z kolei bezkró-lewiów — polityczne, tak, że dbałość o Akademię pozostawiano zupełnie jej członkom; synody nawet przestają o niej myśleć. Akademia zaś sama nie umiała sobie wyrobić wydatnego stanowiska, ani w stosunku do reformacyi, ani w stosunku do humanizmu, t. j. tych dwu potęg, które w XYI wieku umysłami rządziły. Nie stanęła po stronie reformacyi, ani też nie odegrała roli przeciwniczki stanowczej. Pozostała katolicką; we wszystkich jej czynnościach, czy w przyjmowaniu studentów, czy w promowaniu ich na stopnie naukowe, widać, że trwała przy starym obyczaju i domagała się przysięgi, iż wszyscy jej członkowie wyrzekają się herezyi, według formy jeszcze w XV w., za czasów husytyzmu, ułożonej; lecz w ruchu przeciw-reformacyjnym nie stanęła bynajmniej na czele i dopiero wówczas, gdy jezuici gwałtownie na rozmaite konfesye w Polsce nacierać zaczęli, ruszyła się też i ona, a niektórzy jej profesorowie, jak np. Stanisław Sokołowski (ob.), liczne, i w swoim czasie wielce czytane, zaczęli przeciw heretykom wydawać pisma. Było to wszelako już po niewczasie i nie mogło zrobić takiego wrażenia, żeby na Akademię, jako na obrończynię katolicyzmu, patrzano; dysydenci zaś odstrychnęli się od niej, jak tylko własne swe szkoły pozakładali. Z humanizmem rzecz miała się podobnie. Inicyatorką ruchu humanistycznego u nas Akademia nie została; brała w nim tylko udział, starając się pogodzić tradycyjne zamiłowanie scholastyki z nowemi dążeniami i pojęciami literacko-naukowemi. Najlepsi nawet humaniści nasi na katedrach akademickich nie poświęcali się całą duszą swemu przedmiotowi, lecz, jak tylko mogli, wstępowali na katedry filozofii scholastycznej. Nie byli oni bojownikami nowych idei, nie zwalczali scholastyki; żaden z nich nie miał odwagi Piotra Pamusa (ob.) z uniwersytetu paryskiego, co najwyżej, zdobywali się na potępianie przestarzałych podręczników filozofii scholastycznej (np. Jana z Głogowy, niecierpianego przez humanistów, głównie dla lichej łaciny), na proponowanie lepszego rozkładu autorów do czytania, lub na ułożenie dyalektyki z pism Cycerona. Takie zachowanie się Akademii nie może wprawdzie jeszcze zbyt razić w w. XYI, gdyż nie było, zdaje się, uniwersytetów w Europie, gdzieby już wówozas scholastyka poszła w zaniedbanie zupełne; ale nie mogło być zarazem korzystnem na przyszłość, którą wyrabiają tylko śmielsze, samoistne umysły. Takich umysłów zbrakło Akademii, musiała tedy pójść drogą rutyny. Nie pomogła jej wymowna Apologia, napisana r. 1581 przez Jakóba Górskiego; nie pomogły gorące wezwania o wsparcie, zwracane przez Stanisława Warszewickiego do króla Stefana; nie pomogły gruntowne i dobrą polszczyzną wykonane przekłady niektórych dzieł Arystotelesa na polski przez Sebastyana Petrycego (ob.); nowy spółzawodnik w sprawie nauczania, zakon jezuicki, nietylko nie pobudził jej do wzmocnienia swych sił i podniesienia nauki, lecz przyczynił się tylko do zmarnowania znacznej części jej funduszów, i tak już szczupłych. Nowy zakon, występujący z jasno określonym programem zgnębienia protestantyzmu, mający w swem gronie ludzi utalentowanych i gorliwych, zamożny i silnie zorganizowany, pociągnął ku sobie wyznawców katolicyzmu, a szkoły jego, jako nowość, cieszyły się uznaniem nawet dysydentów. Niektórzy profesorowie Akademii zasilili w samych początkach jego u nas szeregi. Akademia trwogą była przejęta na myśl, żeby jezuici nie odebrali jej uczniów i umyśliła zasłaniać się od niebezpieczeństwa przywilejem swoim, zapewniającym jej zwierzchność nad szkołami w całem państwie. Gdy w r. 1583 Stefan Batory oddał jezuitom w Krakowie kościół św. Barbary, do którego akademia miała pewne prawa patronatu, na wezwanie zakonu o ustąpienie mu tych praw, odpowiedziała, że się chętnie ich zrzecze, jeżeli jezuici dadzą na piśmie zaręczenie, iż szkół swoich nigdy w Krakowie nie otworzą. Jezuici zaręczenia takiego dać nie chcieli i Akademia, lękając się możnych opiekunów zakonu, musiała poprzestać na zastrzeżeniu, żeby, jeśli jezuici kiedykolwiek szkoły swoje w Krakowie otworzą, uczniowie ich byli wpisywani w album akademickie i poza szkołą podlegali jurysdykcyi rektora akademii. Nie otworzyli jeszcze naów-czas jezuici szkół w Krakowie i upłynęło lat kilkanaście w spokoju. Zapragnęli natomiast zamienić kolegium swoje w Poznaniu na akademię o dwu wydziałach (teologicznym i filozoficznym) z prawem udzielania stopni naukowych,, i przywilej na nią otrzymali od 'swego opiekuna, króla Zygmunta III w. r. 1612. Akademia uderzyła w lament, poruszyła sejmiki wielkopolskie, wysłała deputata do króla, a następnie do papieża Pawła V, ze skargą na podeptanie jej przywilejów. U króla nic nie zyskała, papież zaś, bullą z 14 listopada 1613 roku, rozkazał jezuitom zamiaru zaniechać, a przytem stwierdził przywileje akademii. W 12 lat potem, gdy ukończono budowę kolegium św. Piotra w Krakowie, otwarli tu jezuici swą szkołę 13 lipca 1622 r. W czasie dysputy, urządzonej dla uświetnienia inaugu-racyi, wzeszło na salę kilku profesorów akademii z pisarzem i gotową protestacyą, przeciw odbywającemu się aktowi. Po odczytaniu protestacyi, naprzód magister, a następnie bedel, wezwał wszystkich w imieniu rektora akademii, do rozejścia się, pod karą ekskomuniki. Był to pierwszy objaw przykrego i długo, z rozmaitym rezultatem, ciągnącego się zatargu, w którym tłuczenie szyb w oknach kolegium, napastowanie, wydrwi-wanie, bicie, pamflety pisane i drukowane, odwoływanie się do sejmików, sejmów, królów i papieży, były z obu stron używanemi do osiągnięcia celu środkami. Akademia na proces wydatkowała znaczne sumy i demoralizowała studentów zawziętem prowadzeniem sprawy, w którfej nie o naukę, ale o przywilej chodziło. Dopóki żył Zygmunt III, jezuici wygrywali; po jego śmierci nowoobrany król Władysław IV zobowiązał się poprzeć sprawę Akademii u papieża. Jakoż p >

360

Kantego, jednego z jej profesorów w w. XV-ym. W r. 165U jezuici wyjednali sobie u Jana Kazimierza przywilej otwarcia akademii w Poznaniu; ale kanclerz w. k. Andrzej Leszczyński, na przełożenie kapituły poznańskiej, uczynione na prośbę kolonii akademickiej poznańskiej, nie chciał wycisnąć pieczęci na tym przywileju i udaremnił zamiar zakonu. Podobnie się stało w r. 1678 z przywilejem, wydanym przez Jana III. Dłużej i zacięciej toczył się spór o szkoły we Lwowie. Z początkiem r. 1661, wyrobiwszy sobie przywilej u Jana Kazimierza na otw arcie kursów akademickich w kolegium swojem we Lwowie, starali się jezuici o potwierdzenie przywileju przez sejm. Niektórzy posłowie, przez Akademię uproszeni, zanieśli do grodu warszawskiego protesta-cyę przeciwko usiłowaniom zakonu, poczem w imieniu całego województwa krakowskiego takąż pro-testacyę w grodzie krakowskim złożono. Sejm z r. 16b2 prośbę jezuitów odrzucił. Nie dali oni za wygraną. Ułożyli prośbę do papieża, a zebrawszy wielkie mnóstwo podpisów u przychylnych sobie niegdyś uczniów, posłali ją do Rzymu, dodając, że owe podpisy są już wyrazem zezwolenia całej Rzeczypospolitej. Wytropiwszy te zabiegi, Akademia zainteresowała dla swej sprawy Jana Wielopolskiego, podczaszego w. k., który wraz z innemi posłami w imieniu 26 powiatów i ziem podał do grodu potestacyę, legalizował ją u notaryusza apostolskiego, przesłał Marcinowi Winklerowi, doktorowi teologii, bawiącemu wtenczas w Rzymie, i upoważnił go do przedstawienia sprawy papieżowi. Aleksander VII, poinformowany o przywileju Akademii krakowskiej, odmówił jezuitom potwierdzenia dokumentu na otwarcie akademii we Lwowie. W kilkanaście lat potem jezuici, nie pytając już o pozwolenie nikogo, sprowadzili do Lwowa lekarza Tomasza Budnego, aby w ich kolegium anatomię wykładał, a potem na sejmie 1688 r. wnieśli prośbę o udzielenie Budnemu konsensu na uczenie tej gałęzi nauk medycznych. Akademia, chociaż katedry tej u siebie nie miała, zasłoniła się i teraz przywilejem swoim; prośba jezuitów została odrzuconą. W czasie wojny Augusta II z Karolem XII, jezuici znowuż próbowali zaprowadzić wydział lekarski we Lwowie; na prośbę Akademii August II wydał 1706 r. reskrypt, w którym zakazał jezuitom lwowskim nabywać placów i domów od mieszczan, nie dozwolił zaprowadzić wydziału lekarskiego, zabronił wszczynać kłótnie o założenie akademii we Lwowie, nakoniec zastrzegł, żeby jezuici wogóle nie ważyli się ani w Koronie, ani w Litwie, wydziałów lekarskich otwierać. Ucichli jezuici na czas dość długi, ale zamiaru swego nie zaniechali. Korzystając z przychylności późniejszego arcybiskupa lwowskiego, Sierakowskiego, wyrobili sobie u Augusta III w r. 1758 potwierdzenie przywileju, przez Jana Kazimierza danego, oraz wstawienie się za sobą do Klemensa XIII, który bullą z kwietnia

sejmie koronacyjnym, wysiany do Rzymu Jerzy Ossoliński z doniesieniem Urbanowi VIII o wstąpieniu na tron nowego króla i dla załatwienia niektórych spraw innych, przełożył mu także życzenia króla i rzeczypospolitej w interesie Akademii, a będąc jej przychylny, wystawił tak papieżowi, jak i jenerałowi jezuitów, że słuszność jest po stronie uniwersytetu. ЛУ skutek jego przełożenia, jenerał zakonu wydał nakaz prowin-cyałowi Hińczy, żeby szkoły przy kolegium św.Piotra w Krakowie zamknięto. Zamknięcie nastąpiło w 1634 r. Odtąd jezuici już nigdy nie próbowali otwierać swych szkół w Krakowie. Akademia pozostała sama panią na tern tery tory um, ale panią biedną i w stanowisku swojem coraz bardziej zacofaną. W pierwszej połowie XVII wieku miała jeszcze niektórych znakomitych nauczycieli, jak np. Jana Brożka (oh.), znakomitego matematyka; zyskała nową katedrę wymowy, ufundowaną (r. 1617) przez swego kanclerza, biskupa Piotra Tylickiego; otrzymała z zapisu Se-bastyana Petrycego fundusz na opłacanie histo-ryografów swoich, pomiędzy którymi najdawniejsi byli: Stanisław Temberski i Marcin Radymiński (ob.). Liczba uczniów, pomimo przeniesienia stolicy państwa do Warszawy, bywała ciągle jeszcze dość znaczna; wynosiła ona przeciętnie około 5,000, naturalnie nietylko właściwych stu-tentów Akademii, ale i uczniów szkół krakowskich, od Akademii zależnych i kierowanych przez jej profesorów.— Okres III-ci. Od drugiej połowy XVII wieku, aż do drugiej połowy XVIII, a więc przez całe stulecie, niepodobna wykazać w dziejach Akademii żadnego usiłowania, któreby miało na celu pi dniesienie nauki, ani też żadnego nazwiska profesora, któryby jakiemś dobrem dziełem literaturze rtę ptzysiuzyi. Мбтгу Tybetańscy prawili corocznie panegiryki na cześć św.

Stanis'awa, inni profesorowie wydawalipochwały studentów, którzy stopień bakałarza, lub, co rządzie, bywało, magistra otrzymywali; lekcye odbywały się rutyniczme; język grecki i hebrajski poszły w zupełne niemal zaniedbanie, gdyż żadne nawet podręczniki w tym przedmiocie się nie ukazywały; co więcej, pisanie historyi Akademii, po pracy Józefa Stanisława Bieżanowskiego (urn.

1695) prawie ustało. Akademia nic a nic nie korzystała z w ielkich odkryć i wynalazków, dokonanych w naukach przyrodniczych w ciągu wieku XVII, zgoła się nie interesowała ważnemi zmianami w traktowaniu filozofii w skutek prac Ba-kona, Kartezyusza, Lokka; wykładała po staremu scholastykę, ćwiczyła w łacinie, nie zdobywając się ani na jednego prawdziwego filologa, któryby znał postęp, zrobiony w Europie i w tej gałęzi wi dzy. Ponieważ wydział lekarski coraz bardziej zanikał, prawny w erudycyi tylko starożytniczej się pogrążał, Akademia stawała się niemal semi-naryum tylko duchownem, nie zaś przedstawicielką nauki. Zajmowały i pochłaniały jej uwagę nowe spory z jezuitami, oraz wielka, w jej mniemaniu, dachem dewocyi naszego XVII wieku na- 1759 pozwolił im otworzyć we Lwowie akade-tchniona sprawa starania się o kanonizację Jana j mię z prawem dawania stonni naukowych, Otwo-

ca-

roczm-

we-

rzyli też ją rzeczywiście 11 grudnia 1759 roku. Ks. Jankiewicz, dyrektor szkoły akademickiej we Lwowie, z polecenia Akademii krakowskiej, zaprotestował przeciwko temu aktowi, lecz zbity i z kościoła, gdzie się uroczystość owa odbywała, wyrzucony został. Nastąpiły z obu stron pozwy i pamflety; wodzono się po sądach krajowych i rzymskich. W kraju najmocniej poparł Akademię Stanisław Konarski i tu po dwu latach sądy orzekły, iż jezuici nie mają prawa zakładania akademii we Lwowie; w Rzymie jednak spór przeciągnął się do lat 10- iu; został wreszcie na korzyść Akademii krakowskiej rozstrzygnięty; wyrok trybunału rzymskiego cofnął bullę erekcyjną, nakazał zamknięcie akademii we Lwowie i uchylił wszystkie stopnie doktorskie, tamże komukolwiek udzielone.—Sprawa kanonizacyi Jana Kantego już w XVI w. zajmowała mocno akademików. Uznany przez stolicę apostolską za błogosławionego, powinien był Jan Kanty, zdaniem Akademii, postąpić wyżej i za świętego zostać ogłoszonym. Robiono w tej mierze starania w ciągu wieku XVH, lecz bez pomyślnego rezultatu. A gdy jezuici przeprowadzili w r. 1726 kanonizacyę swego Stanisława Kostki, Akademia za punkt honoru poczytała sobie doprowadzenie do skutku zamiaru posiadania własnego świętego. Chciano, żeby go stolica apostolska uznała za doktora kościoła; zgromadzono więc w tym celu pisma jego i przesłano do Rzymu. Niestety, kongregacya, zajmująca się sprawami kanoniza-cyjnemi, rozpatrzywszy te rękopismy, znalazła w nich twierdzenie o wyższości soboru nad papieża i nietylko nie chciała uznać Jana Kantego za doktora kościoła, lecz zamierzała wykreślić go z liczby błogosławionych. Teraz trzeba było dowodzić, że pisma, przesłane do Rzymu, nie były utworem Jana Kantego, lecz innego jakiegoś teologa. Uznano go wreszcie za świętego; kanoni-zacya odbyła się w Rzymie 16 lipca 1767 roku. Akademia wówczas wystąpiła jeszcze do stolicy apostolskiej z dwiema prośbami; w pierwszej upraszał? o udzielenie odpustu zupełnego tym, którzyby przy spełnieniu odpowiednich obrządków odwiedzali miejsca, gdzie się odbywać będzie ła uroczysta oktawa, albo trzydniowe nabożeństwo na pamiątkę policzenia Jana Kantego w poczet św.; — w drugiej błagała o udzielenie duchownym profesorom Akademii mocy błogosławienia koronek, medalików, krzyżyków, z przy-wiązanemi do nich odpustami. Otrzymawszy z Rzymu przychylenie się do próśb swoich, przygotowywała się Akademia do okazałego obchodu wielkiej uroczystości w Krakowie i koloniach akademickich. Konfederacja barska nie dozwoliła jej odbyć w r. 1768 i dopiero po uspokojeniu kraju, 1775 roku 15 lipca i dni następnych, 8-ą cę kanonizacyi swego świętego uczciła wielce pompatycznie. Sprawa kanonizacyi pochłonęła, dług Kołłątaja, blisko miliona złp.—Wobec takiego nastroju w Akademii, łatwo zrozumieć jej apatyę w rzeczach nauki. Pojedyncze usiłowania niektórych jej kanclerzów, podejmowane wsku-

tek wpływu cywiiizacyi zachodniej i kroków po~ czynionych przez Konarskiego w sprawie reformy wykształcenia, rozbijały się o niechęć Akademii, skostniałej w swych średniowiecznych formach. "W r. 1746 biskupem krakowskim, a więc i kanclerzem Akademii, został Jędrzej Stanisław Załuski. Zamierzył on wprowadzić reformę w wykładzie filozofii i matematyki; chciał sprowadzić do Krakowa Krystyana Wolfa (oh.), głośnego matematyka i filozofa, aby mógł uksztalcić młode pokolenia według lepszego systemu; ale Akademia oparła się temu, dlatego, że Wolf był heretykiem. Biskup, nie mogąc przemódz oporu, wysłał własnym kosztem ks. Świątkowskiego (ob.) do Halli, ażeby wysłuchał kursów Wolfa, a potem kształcił się dalej w Paryżu ,i Londynie. Za powrotem do Krakowa, zaczął Świątkowski wykładać filozofię Wolfa, lecz prześladowany od starszyzny akademickiej, rychło opuścił katedrę. Następca Załuskiego na biskupstwie krakowskiem, Kajetan Sołtyk, chcąc także wzorem poprzednika reformy dokonać, uzbroił się w brewe papieża Klemensa XHI i pozwolenie Stanisława Augusta do wizytowania Akademii. Dnia 8 lipca 1765 rozpoczął tę wizytę, przywitany napuszoną mową ks. Wojciecha Biegacewicza, który wynosił zasługi i prace Akademii, a żalił się na jej ubóstwo. Po długich naradach, jakie należy wprowadzić zmiany, żeby Akademia odpowiadała wymaganiom nauki i potrzebom kraju, ustanowiono kilka ko-misyj, dla rozpatrzenia się w stanie wydziałów i burs; członkami ich byli sami księża ze zgromadzenia akademickiego. Czy komisye te wypracowały jaki plan reorganizacyi Akademii, nie wiadomo; lecz w parę lat po wizycie Sołtyka zaczęto rzeczywiście wprowadzać tu cząstkowe zmiany. Za rektoratu Kazimierza Stęplowskiego, doktora teologii, złożyli się starzy akademicy na pewną sumę i wysłali astronoma swego, Jakóba Niegowieckiego, do Wiednia, po zakupienie niektórych narzędzi astronomicznych i fizycznych. Ks. Stęplowski, umierając, zostawił 5,000 złp. na założenie ogrodu botanicznego, co następnie usku-tecznionem zostało. Józef Putanowicz, profesor matematyki i filozofii, powróciwszy z Włoch, gdzie zwiedził sławniejsze uniwersytety, przełożył Akademii potrzebę odmiany w wydziale filozoficznym. Jakoż zaprowadzono tu kurs filozofii eklektycznej, zaznajamiający z nowszym stanem tej umiejętności, a Putanowicz był pierwszym jej profesorem. Nauki matematyczne podzielono na 4 klasy i tyluż wyznaczono profesorów. W 1-ej klasie wykładano arytmetykę i geometryę Euklidesa z trygonometryą i algebrą; w 2-ej — mechanikę i hydraulikę; w 3-ej — astronomię i optykę z perspektywą; w 4-ej architekturę cywilną i wojskową z pyrotechniką; kurs tych nauk był dwuletni. Zaprowadzono wreszcie katedrę języków wschodnich. Na wydziale prawnym ustanowiono całkiem nową katedrę prawTa natury i narodów. Na wydziale lekarskim również pewne zaszły ulepszenia; liczba profesorów wzrosła do* pięciu; odbywały się niekiedy promocye na sto-

Knohhicedra pnw*7«chna 1lu«tr

na

pień doktora medycyny. Te cząstkowe zmiany zapowiadały, że duch oświecenia w. XVIII zaczął przenikać do murów prastarej szkoły i były przygotowaniem do gruntownej reformy, jaka miała już niebawem nastąpić.— Okres IV-ty. Reformy tej dokonała ustanowiona w r. 1773 Komisya edukacyjna (ob.), która objęła zwierzchni zarząd nad wszystkiemi szkołami w kraju. Na wniosek Michała Poniatowskiego (ob.), biskupa płockiego, wysłała r. 1777 Hugona Kołłątaja (ob.) do Krakowa, w charakterze wizytatora Akademii, dawszy mu rozległą władzę zaprowadzenia w niej zmian, odpowiadających wymaganiom naukowym. Akademia okazała się nadzwyczaj powolną poleceniom komisyi, złożyia Kołłątajowi dokładny rys historyczny i statystyczny, skreślony przez ówczesnego rektora ks. Putanowicza, zarówno majątku i dochodów, jak i wykładu nauk, i dozwoliła wizytatorowi wglądać we wszystkie swe tajniki. Rozpatrzywszy się w dostarczonym sobie materyale,

Kołłątaj zmienił przedewszystkiem plan nauk na wydziale filozoficznym. Od r. tedy 1778 zaczęto tu wykładać następne przedmioty: 1) logikę i me • tafizykę (nauczyciel Wincenty Smaczniński'; 2) filozofię moralną (n. Bonifacy Garycki); 3) historyę naturalną (n. Nepomucen Trąbski); 4) fizykę (n. Piotr Rydulski); 5) matematykę, którą podzielono na cztery klasy: a) arytmetykę, algebrę, geome ryę, trygonometryę (n. Andrzej Znaczel-ski); b) mechanikę, hydrostatykę, aerometryę i hydraulikę (n. Józef Szabel; c) optykę, astronomię (n. Adam Jagielski); d) geografię, gno-monikę, chronologię i architekturę wojskową i cywilną (n. Józef Meyzel); 6) wymowę (n. Zygmunt Włyński); 7) poetykę (n. Andrzej Cyan-kiewicz). Dziekanem wydziału mianował ks. Franciszka Kolendowicza, dziekana kolegiaty wiślickiej. Profesorom zalecił: l-o, aby zaniechawszy dawnego zwyczaju dyktowania lekcyj, obrali sobie, każdy w swoim przedmiocie, najlepszego autora nowszego i czytali go uczniom wraz z uzupełnieniem, czerpanem z innych dobrych autorów; 2-0, aby przed rozpoczęciem kursu każdy złożył na ręce dziekana program tego, co przez cały rok czytać będzie, wymieniając metodę, której się trzymać zamierzy; 3-o, aby profesorowie filozofii w wykładach swoich unikali przesądów zastarzałych i smnia nienawiści; 4-o, aby wszyscy w wykładzie nauk trzymali się „sposobu analitycznego”, przechodząc od rzeczy łatwiejszych do trudniejszych; 5-o, aby profesorowie, zwłaszcza matematyki i fizyki, zastosowywali teorye do rozmaitych potrzeb życia; 6-o, aby profesor logiki uczył młodzież myśleć zdrowo i porządnie, prowadząc ją do poznawania prawdy, a odwodząc od przesądów i fałszu; 7-0* aby prof, filozofii moralnej obznajmiał uczniów z obowią-kami człowieka i obywatela; 8-o, aby prof, wymowy wykładał prawidła jej z dzieła Cycerona ,.De Oratore”, objaśniając je przykładami z pism tegoż krasomówcy, albo Juliusza Cezara, nigdy zaś własnemi, oraz, aby odwodził młodzież od zbytniego używania postaci retorycznych; 9-o, aby prof, poezyi zwracał uwagę młodzieży na szczyt-ność myśli i wyborne zdania poetów, nie zaś na gołe wyrazy lub formy zewnętrzne wiersza i t. d. Jednem słowem, przepisy Kołłątaja zmierzały do wyrugowania metody pamięciowej, a wdrożenia rozumowej, rozwijającej umysł, i do przeprowadzenia obywatelsko - utylitarnego kierunku w doborze i wykładzie nauk. Prócz tego, ośmielił się on na ważną nowość, zalecając, żeby zadawniony zwyczaj wykładania lekcyj w języku łacińskim usuwać, a odczyty w języku polskim natomiast wprowadzać. W przyjmowaniu studentów do Akademii ustanowił obostrzenie, żądając żeby ci tylko byli dopuszczani, którzy ukończyć całkowicie szkoły średnie. Egzamina miały być ściślejsze i częstsze (co rok, a z niektórych przedmiotów co pięć miesięcy). Celujących studentów miano wysyłać za granicę dla wyćwiczenia się pod biegłymi mistrzami. Po dokonaniu reformy wydziału filozoficznego, zabrał się Kołłątaj do opracowania planu zmian, które miały innym także wydziałom nadać nową postać. W wydziale teologicznym ustalił trzy katedry: 1) Pisma św. z wykładem języków wschodnich; 2) historyi kościelnej; 3) teologii dogmatycznej i moralnej. W wydziale prawnym najmniej zmian zaprowadził, gdyż już przed nim były dokonane pewne reformy; miano tedy wykładać tutaj: 1) prawo przyrodzone, ekonomiczne i polityczne; 2) prawo rzymskie;

3) prawo krajowe cywilne i kryminalne; 4) prawo kanoniczne i „procss“ tegoż prawa. Na wydziale lekarskim, anatomię połączono z fizyologią, patologię z kliniką chirurgiczną i akuszeryjną, farma-cyę z materyą medyczną. Zniósł trwający do owego czasu podział funduszów akademickich na, ogólne i szczególne (do pewnych wydziałów lub katedr przywiązane), zlał wszystkie zasoby w je-dnę masę i wprowadził równomierny podział przy opłacaniu katedr akademickich. Zasięgnąwszy wiadomości o polakach, bawiących za granicą w celach naukowych, zaproponował im objęcie katedr w Akademii, ażeby, ile możności, świeźemi siłami zapełnić tę instytucyę i liczbę profesorów duchownych zmniejszyć, przyznając im emeryturę. Uzyskawszy potwierdzenie swego planu w głównych zarysach od komisyi edukacyjnej, zjechał Kołłątaj do Krakowa r. 1780 i w d. 1 października, z wielką uroczystością, „reformę” Akademii obwieścił. , Trzyletni urząd rektora oddano Antoniemu Zołędziowskiemu, kanonikowi krakowskiemu, odznaczającemu się oddawna wielkiem przywiązaniem do Akademii i dobroczynnością cele naukowe. Do nauki teologii i prawa wezwano kilku nowych profesorów. Rzucono pierwsze podwaliny szkoły lekarskiej: utworzono katedrę anatomii, chirurgii i akuszeryi; założono szpital kliniczny, a ściągnąwszy siostry miłosierdzia do jego obsługi, opatrzono go odpowiednim dochodem. Urządziwszy seminarium nauczycielskie na spólnym stole i mieszkaniu, zaciągnięto do niego część dawnej młodzi akademickiej, do której Ko-naisya edukacyjna przyłączyła młódź litewską, przysłaną z Wilua, pod dozorem osobnego plefekta. Jan bniadecki (ob.), który świeżo z zagranicy powrócił, objął w r. 1781 katedrę matematyki; on pierwszy wykładał przedmiot swój (algebrę i geometryę linij krzywych) w języku polskim; za nim poszedł drugi profesor matematyki, Feliks Radwański. Zakłóciły rozwój dalszy akademii spory Kołłątaja z biskupem Sołtykiem i kapitułą krakowską; po ich załatwieniu i po wygotowaniu przez Komisyę edukacyjną „Ustaw7 dla stanu akademickiego”, Kołłątaj, obrany przez akademię rektorem na lat trzy, wprowadził w r. 1783 ostateczne przemiany w tej instytucyi za istnienia rzeczypospolitej. Akademia zaczęła się odtąd nazywać „Szkołą Główną” i mieć potrójne znaczenie: l-o, jako najwyższa w kraju przedstawicielka nauki, mająca dążyć do rozszerzania w całym kraju światła, „już to przez wydawanie pism w różnych materyach fizycznych lub moralnych, już to przez odkrywanie prawd użytecznych i wyszukiwanie rozmaitych krajowych produkcyj, oraz wydoskonalenie sposobów przydatnego onych użycia”; 2-o, jako szkoła, udzielająca słuchaczom wyższych пгик i umiejętności; 3-o, jako zakład, mający powierzony sobie „rząd całego stanu akademickiego, dozór instrukcyi publicznej i dostarczenie profesorów do szkół krajowych”. Szkoła Główna miała na swem czele rektora i dzieliła się na dwa „kolegia”: moralne i fizyczne, mające osobnych „prezesów”. Do kolegium moralnego należały nauki teologiczne, prawne, historya, krytyka, literatura i t. p. Do kolegium zaś fizycznego: nauki matematyczne, historya naturalna.

medycyna i t. p. Wszystkiemi sprawami Szkoły Głównej zajmowała się jej „rada“, którą składali: rektor, dwaj prezesowie kolegiów, sekretarz, profesorowie zasłużeni a od prac wolni, profesorowie aktualni i ci, którzy są w stopniu profesorskim. Na sesyach ekonomicznych mieli głos doradczy: prokurator, pisarz sądowy i regent archiwum. „Towarzysze” tj. doktorowie różnych nauk z wyboru Szkoły Głównej do „towarzystwa” którejkolwiek nauki przyjęci (czyli nowszej terminologii używając: adjunkci) oraz wiceprofesorowie (zastępcy), tylko na sesyach, mających za przedmiot sprawy naukowe, miejsce i głos zabierać mogli. Wzięto się ochoczo do pracy: pobudowano potrzebne do nauki domy, lub przerobiono sale, zaprowadzono gabinety zbiorów przyrodniczych i narzędzi fizycznych, zaczęto wznosić obserwatoryum astronomiczne, urządzono szpital św. Łazarza na Wesołej; w porozumieniu się z Radą nieustającą pociągnięto wszystkie miasta koronne do przysyłania i utrzymywania w Krakowie 150 młodzieży, mającej się uczyć medycyny i chirurgii, gdy akademia za 240 zł. rocznie na osobę obo-wiązała się opatrywać każdemu uczniowi mieszkanie, opał, stół, światło, dozór, naukę i odzienie. „Zwiedzenie mineralogiczne woj. krakowskiego i sandomierskiego—powiada Jan Śniadecki— odkrycie przez Jana Jaśkiewicza, historyi naturalnej i chemii profesora, obfitych kopalni węgli kamiennych; zebranie porządnego gabinetu mineralogicznego z produktów krajowych przez tegoż profesora: osadzenie większej liczby szkół zdai>

'1

WÈ

ШШ

шкм

да:

шт

il

%;«' 'ВвцД

““f- r :-r

SgÉteL

ШЁШ5Р

ЖШ

IIM

1®

Ш&ттШт

WgSL-

ИИИУшЙШ

SS

»жжтмт

(.4

il

p.

ЕЙ

mm

Fig. 149. Collegium Jagellonicum w Krakowie.

za-

P. Chmielo wski.

za-

wo-

aynii nauczycielami; natchnienie jednego kierunku młodym umysłom przez jednostajność instruk-cyi; szczęśliwe użycie języka narodowego do wszystkich nauk; ogłoszenie pierwszy raz w nim dzieł z umiejętności głębokich: są to w kilku latach zrobione dla kraju usługi Akademii krakowskiej, którym pierwszy ruch i popęd nadał Kołłątaj, przez umiejętne wynalezienie ludzi, przez zachęcanie ich do pracy i trudów, przez korzystanie z ich myśli, rady i wiadomości”. Dopóki energiczny Kołłątaj był rektorem, panowała zgoda w zgromadzeniu akademickiem; współubiega-no się w pracach naukowych i z zapałem oddawano się szerzeniu wiedzy; gdy wr. 1786 opuścił Szkołę Główną, a jego miejsce zajął Feliks Oraczewski, postępujący nietaktownie i samowolnie, rozpoczęły się niesnaski, które odrywały od uprawy umiejętności i rozgoryczały ludzi względem siebie. Niefortunne niektórych profesorów wystąpienia z rozprawami (ks. Andrzeja Trzcińskiego, Antoniego Fijałkowskiego) podały powód do drwin, szykan i krytyki, ujawnionych w pamflecie ks. F. Dmochowskiego (ob.) p. n. „Zakus nad zaciekami wszechnicy krakowskiej” (Warszawa, 1790). Zaczepieni autorowie wzięli się do obrony; prócz kilku odpowiedzi prozą, Jacek Przybylski (ob.), dobry znawca literatur klasycznych, lecz lichy wierszopis, lekko dotknięty w „Zaku-sie”, wydał początek polemicznego poematu p. n. „Heautomastix czyli Bicz na samego siebie”, i w nim starał się ośmieszyć autora „Zakusu”, a to znów posłużyło Dmochowskiemu za temat do sparodyowania tego utworu w broszurze wierszowanej p. n. „Urywek bicza kręconego w Krakowie”. Obok tej wojny na pióra, były niesnaski w Szkole Głównej, które się opierały o sądy i zmusiły Komisyę edukacyjną do zawezwania rektorów obu Szkół Głównych, razem z wyznaczonymi dwoma z każdej profesorami, ażeby zjechali do Warszawy i zajęli się spoinie z Komisyą przerobieniem statutu szkolnego. Ze Szkoły Głównej krakowskiej był delegowany między innymi Jan Śniadecki. Po kilkoiniesięcznych trudach, w styczniu r. 1790, dokonana wreszcie została poprawa i odmiana niektórych ustaw dla stanu akademickiego, po części odnosząca się do planu nauk, po części zaś do wzajemnego stosunku władz. Nie miała już atoli Szkoła Główna czasu do rozwinięcia rozleglejszej działalności; zwycięstwo Targowicy wprowadziło zamieszanie i niepewność wśród jej członków; byt jej samej był nawet mocno zagrożony i wówczas to usilne i energiczne starania Jana Śniadeckiego na sejmie grodzieńskim 1793 r. potrafiły dla niej uratować fundusze. Lata następne, zaburzeniami woj ennemi zapełnione, nie były oczywiście dla Szkoły Głównej pomyślne; dochody z dóbr poje-zuickich nie wchodziły do kasy; profesorowie pozbawieni byli płacy. I znowuż Jan Śniadecki zabiegami swemi zdołał złemu choć w części zaradzić. W styczniu roku 1796 austryacy zajęli Kraków. Dalsze losy Akademii krakowskiej znajdą czytelnicy pod wyrazem: Uniwersytet kra-

kowski. Tu podajemy w końcu spis dzieł, w których czytelnik spotka szczegółowsze infor-macye o jej dziejach za Bzeczypospolitej. 1) J. Sołtykowicz: „O stanie Akademii krakowskiej” (Kraków, 1810—1812). 2) Jan Śniadecki: „Żywot literacki Hugona Kołłątaja z opisaniem stanu ak. krak., w jakim się znajdowała przed rokiem reformy 1780” (Wilno, 1814). 3) Hugo Kołłątaj: „Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta IH“ (Poznań, 1841, mianowicie tom I-szy). 4) Józef Muczkowski: „Bękopisma Marcina Badymińskiego i wiadomość o historyografach szkoły jagiellońskiej” (Kraków 1840). 5) Tenże: „Mieszkania i postępowanie uczniów krakowskich w wiekach dawniejszych” (Kraków, 1842); 6) Tenże: „Wiadomość o

łożeniu uniwersytetu.....w Krakowie” (Krak.,

1851).    7) Tenże: „Statuta пес non liber promo-

tionum philosophorum ordinis in universitate stu-dioruni jagellonica” (Krak. 1849). 8) M. Wiszniewski: „Historya literatury polskiej”, mianowicie tom III-ci i IY-ty. 9) Józef Łukaszewicz: „Historya szkół w Koronie i w W. X. L.” 4 t. (Poznań, 1849 — 1851).    10) Michał Baliński:

„Pamiętniki o Janie Śniadeckim“ 2 tomy, (Wilno, 1865).    11) Alfred Brandowski: „Założenie

uniwersytetu krakow. w r. 1364, na podstawie dyplomatycznej” (Krak. 1874).    12) Antoni Ma

łecki: „Kartka z dziejów uniwersytetu krakow.” (Krak. 1874, w 2-im tomie „Bozpraw i sprawozdań z posiedzeń wydz. hist.-filozoficznego Ak. Urn.“);    13) Józef Szujski: „Statuta antiqua Col-

legii majoris” (Krak. 1878, w 1-ym tomie „Archiwum do dziejów lit. i oświaty w Polsce”). 14) Wład. Wisłocki: „Liber Diligentiarum facultatis artisticae Universitatis cracovien., 1487—1563“ (Krak. 1886 w 4-ym tomie tegoż „Archiwum“). 15) Tenże: „O wydawnictwie Liber Diligentiarum krakow. fakultetu filozoficznego“ (Krak. 1886, w 6 tomie „Pamiętnika wydziału filologicznego i filoz.-hist. Akad. Umiejęt.”). 16) „Zakłady uniwersyteckie w Krak.“ (Krak. 1864).    17) Jan Leniek: „Uni

wersytet kazimierzowski na tle stosunków uniwersyteckich w wiekach średnich“ (Krak. 1881, w 1-m tomie „Przeglądu akademickiego“). 18) Pamiętniki Jana Drozdowskiego (w „Ateneum“ 1883, tom III, str. 229 — 272; na poczajku są szczegóły o nieświetnym stanie funduszowych studentów medycyny po „reformie“ akademii).

Akademia lwowska. Arcybiskup lwowski Dymitr Solikowski sprowadził do Lwowa w roku 1590 jezuitów, którzy w 1606 otworzyli tam szkołę. W r. 1661, kiedy akademie: Krakowska i Zamojska stały bardzo nędznie, jezuici powzięli miar postawienia swojego kolegium na stopie akademii, na co otrzymali przywilej Jana Kazimierza. Akademia krakowska przez posłów jewództw małopolskich, zyskała dla siebie sejm, zebrany w Warszawie; szlachta zaniosła do grodów w Warszawie i Krakowie protest przeciwko zamiarom jezuitów, uszczuplającym prawa Akademii krakowskiej. W roku następnym jezuici znowu podnieśli swój zamiar, tłómacząc, że aka-

na

demia ich konieczną jest dla mieszkańców Rusi, odległych od Krakowa; Akad. krak. znów wystąpiła ze swemi przywilejami i sejm prośbę jezuitów odrzucił. Nie mogąc w ten sposób osiągnąć zamierzonego celu, ułożyli jezuici zaopatrzoną w podpisy wielu obywateli petycyę, którą posłali do Papieża z prośbą o potwierdzenie tej, jak przedstawiali, woli całej Rzplitej. Dowiedziawszy się o tern marszałek sejmowy Jan Wielopolski, zaniósł do grodów Warszawskiego i Krakowskiego protest; upoważniono nadto Marcina Winklera dr. teologii, przebywającego w Rzymie, by zajął się tą sprawą. Winkler, wyjednawszy audyencyę u Aleksandra VII, przedstawił nieprawność zabiegów jezuickich; Papież wyznaczył komisyę z trzech kardynałów, zasięgał opinii nuncyusza w Polsce i ostatecznie przywilej Jana Kazimierza, jako niepotwierdzony przez sejm, uznał za nieważny. Nie mogąc ani na sejmach, ani w Rzymie nic uzyskać, postanowili jezuici otworzyć szkołę wyższą bez tytułu akademii. Sprowadzili anatoma Budnego i otworzyli w kollegium swojem wykłady medycyny. Ponieważ postępek ten bez sankcyi prawodawczej był nielegalny, zabiegali na sejmie 1688 r. tłómacząc korzyści, jakie z nauki medycyny wynikną. Sejm jednakże zatwierdzenia odmówił. Podczas wojny pomiędzy Karolem XII a Augustem. II, poczęli jezuici nabywać place, rozszerzać budynki i ostatecznie podali do króla prośbę o pozwolenie otworzenia wydziału medycznego. August П, uprzedzony przez Akademię krakowską, reskryptem z 31 maja 1706 r. nietylko zezwolenia na otwarcie wydziału medycznego odmówił, lecz zabronił jezuitom skupować placów w mieście, rozszerzać zakładów swych i sprawy tej wszczynać. Pomimo tego, za wpływem królowej, otrzymali od Augusta III potwierdzenie swej Akademii. Akademia krakowska wytoczyła znów proces, nieukończony z powodu śmierci króla. Jezuici obstawali przy swoim zamiarze aż do rozwiązania zakonu. Po zajęciu Lwowa przez Austryę, jezuici promowali w Akademii swojej doktorów, magistrów i bakałarzy. Całe gremium profesorów występowało podczas tej uroczystości w togach pąsowych. Świeżo kreowany doktór, w czarnym do pasa płaszczyku, ze srebrnemi na przodzie pętlicami, w birecie, z berłem pozłacanem, szedł śród profesorów w proce-syi przez kościół. Program nauk był taki, jak w innych kolegiach jezuickich. (Porów. Łukaszewicz „Historya szkół w Polsce.”) M- żmigrodzki.

Akademia połocka powstała w XIX w. z kolegium, otwartego przez jezuitów w Połocku jeszcze r. 1581. Po zniesieniu zakonu na całym świecie w r. 1773, pozostał on na Białej Rusi pod opieką cesarzowej Katarzyny, a Połock stał się głównym przytułkiem dla tych rozbitków jezuickich wszelkiej narodowości, którzy nie chcieli wyrzec się zamiaru życia w zakonie. Prócz Polaków tedy, zebrali się tu niemcy, francuzi, włosi i t. d., a charakter zgromadzenia, nietylko z natury reguły swojej, ale także ze składu osób, stał się całkowicie kosmopolitycznym, łatwo przystającym do stosunków, wśród których istnieć mu wypadło. Za cesarza Pawła, kiedy jenerałem zakonu został O. Franciszek Karen, jezuici potrafili dostać się do Petersburga i pozyskać sobie względy i łaski sfer rządzących. Ukazem, datowanym 10 października 1800 r., cesarz polecił między innemi: 1) aby wszystkie katedry w Akademii wileńskiej i szkoły niższe zajęli jezuici; wydział tylko lekarski miał być obsadzony przez świeckich mistrzów, lecz i ci, równie jak i uczniowie Akademii, mieli pozostać pod władzą rektora Akademii, jezuity^ 2) aby utrzymanie tych nowych profesorów opatrzone było z dawnych, po-jezuickich funduszów i dochodów tych dóbr i majątków, które były dane w dzierżawę lub zastaw; 3) aby w miarę, jak się powiększać będzie liczba jezuitów, przechodziły pod ich zarząd wszystkie dawne szkoły i kolegia na Litwie, Podolu i "Wołyniu, wraz ze zwrotem ich dawniejszych dóbr i funduszów. Wedle brzmienia ukazu, dla wprowadzenia go w życie dosyć było, żeby jezuici, mąjąc odpowiednią do potrzeb nauczania liczbę osób, uwiadomili gubernium i konsystorz, że w tern a w tern miejscu pragną powrócić do swego kolegium, a obydwie te władze obowiązane były oddać im je w najkrótszym czasie. Rzeczywiście O. Gruber, jeszcze przed ogłoszeniem tego ukazu, zjechał do "Wilna, dla obejrzenia budowli i gabinetów akademickich. Poczobut (ob.), niegdyś także jezuita, a ówczesny rektor Akademii wileńskiej, przekonany o nieudolności jezuitów białoruskich do przewodniczenia w instrukcyi młodzieży i o niedostatku u nich osób, usposobionych do nauczania, zgodnie z postępem nauk, starał się odwieść od hazardownego przedsięwzięcia zarówno O. Grubera, jak jenerała zakonu. Podobno sami jezuici prosili cesarza Pawła, ażeby sprawę objęcia Akademii wileńskiej przez nich, odłożył do maja 1801 r. Tymczasem umarł cesarz Paweł, a jego następca, cesarz Aleksander, który pozwolił na otwarcie konwiktu jezuickiego w Petersburgu r. 1803, w tym samym roku wydał ukaz o reorganizacyi Akademii wileńskiej uniwersytet, powierzając go rządom osób świeckich i poddając pod jego władzę wszystkie zakłady szkolne okręgu naukowego wileńskiego. Jezuici, zwłaszcza od r. 1805, kiedy ich jenerałem został Tadeusz Brzozowski, bronili się uporczywie od reform, jakie dla wszystkich szkół, pod władzą swoją zostających, przepisał uniwersytet wileński; nie wprowadzali podręczników przezeń zaleconych, nie przysyłali swoich kandydatów na nauczycieli dla słuchania wykładów w Wilnie i dążyli do zupełnej autonomii szkolnej, mając potężnego sprzymierzeńca w pośle sardyńskim przy dworze petersburskim, sławnym Józefie de Maistre (ob.) Jakoż istotnie, przedstawiwszy, iż uposażenia żadnego na szkoły nie potrzebują, zdołali wyjednać ukaz cesarza Aleksandra do rządzącego senatu, z d. 12 stycznia 1812 r., w którym powiedziano: „Ze względu na doniesione Nam żądanie obywatelstwa białoruskiego, oraz na pożytek dla nauk, wynikający z emulacyi między kilku szkołami równego stopnia, osądziliśmy za rzecz pożyteczną, wynieść połockie jezuickie kolegium na stopień akademii, z nadaniem jej przywilejów, któremi zaszczyciliśmy uniwersytety. W takowym celu postanawiamy dla tej akademii następujące zasady: 1) połockie jezuickie kolegium odtąd ma się nazywać akademią jezuickiego zakonu; 2) zarządzanie akademią bezpośrednio po-rucza się jezuickiemu jenerałowi; 3) wszystkie jezuickie szkoły, w Rosyi założone i w dalszy czas założyć się mające, poddają się pod rząd połockiej jezuickiej akademii; 4) w tej akademii młódź ćwiczyć się będzie we wszystkich tych naukach, jakie od rządu naznaczone będą, wyłączając naukę lekarską i prawo kryminalne; 5) co do części edukacyjnej, jezuicka akademia i jej podlegające szkoły głównie zależeć będą od ministe-ryum oświecenia; co do innych zaś związków, stosownie do ustaw tego zakonu, zawisną od duchownej władzy ich religii; 6) zakon jezuicki, mając dostateczne na utrzymanie swoich szkół fundusze, prócz tych, żadnego więcej od rządu opatrzenia na akademię połocką nie otrzyma.” Dy-plomat erekcyjny akademii podpisany został przez cesarza 1 marca 1812 r.; określał on szczegółowa liczbę katedr, wybory na wszystkie akademickie miejsca, obowiązki rektora, dziekanów, kanclerza, sekretarza, notaryusza, bedelów, sposób odbywania egzaminów, wydawania świadectw, zewnętrznych odznak, czyli dystynkcyj, sprawowania cenzury pism przez akademię ogłaszanych, wreszcie zapewniał akademii uwolnienie od opłat pocztowych i podatków. Wszystkie nauki w akademii dzieliły się na trzy fakultety: 1) języków⁷; 2) nauk wyzwolonych, filozoficznych i innych naturalnych i cywilnych umiejętności; 3) teologii. W fakultecie języków miano wykładać: ruski, francuski, niemi3cki, łaciński, grecki, hebrajski; dopiero w późniejszym nieco czasie miano wprowadzić „inny jeszcze jaki pożyteczny krajowi język”, mianowicie polski. Na drugim fakultecie miały być dawane: 1) sztuka rymotwórcza; 2) krasomówstwo; .3) filozofia moralna; 4) logika i metafizyka; 5) fizyka powszechna, partykularna i eksperymentalna; 6) chemia; 7) matematyka czysta i stosowana; 8) architektura cywilna i wojenna; 9) prawo natury; 10) prawo partykularne i prawo rzymskie cywilne; 11) historya powszechna. Na fakultecie wreszcie teologicznym uczyć miano: 1) teologii dogmatycznej; 2) teologii moralnej; 3) Pisma św.; 4) praw⁷a kanonicznego; 5) historyi kościelnej. Uroczysty akt wręczenia przywileju jenerałowi zakonu, a zarazem otwarcia akademii, odbył się 10 czy też 15 czerwTca 1812 r., z nadzwyczajną pompą i uroczystością, przy zjeździe wielu znakomitych osób, między innymi i Józefa de Maistre. Rektorem akademii z©stał, wyniesiony świeżo przez biskupa Odyńca na stopień doktora teologii, O. Lustyg, dotychczasowy rektor kolegium, wice-rektorem zaś, również świeżo doktoryzowany, O. Angiolini. W miesiąc potem, musieli jezuici połoccy ugasz zać, z boleścią serca, marszałka Oudinofa i /.nosić postój wojska aż do października, kiedy hr. "Wittgenstein przymusił Gouvion’a de St. Cyr do ustąpienia z Po-łocka. Natomiast w tymże miesiącu z wielką radością podejmowali cesarza Aleksandra. Faktyczne otwarcie Akademii połockiej nastąpiło 8-go stycznia 1813 r. Pod jej zarządem zostawały szkoły w Połocku, Dynaburgu, Orszy, Mohilewie, Mścisławiu, Witebsku, oraz, założona kosztem hr. Uińskiego i jezuitom oddana r. 1814, w Romanowie. Zakład ten trwał krótko, bo mało co więcej nad lat siedm: za najlepszych w nim profesorów podają dwu, najprzód ks. Wincentego Buczyńskiego, filozofa, znanego z polemiki literackiej, wszczętej r. 1817, z powodu poematu jezuity Muśnickiego, p. n. „Pułtawa”, oraz z „Institut! on es philosophicae”, wydanych w Wiedniu w r. 1843/4; powtóre, ks. Józefa Cytowicza, doktora teologii, profesora fizyki i członka komitetu cenzury, który był pewnie redaktorem organu Akademii połockiej, wydawanego w r. 1818 p. n. „Miesięcznik połocki” i kilka w nim artykułów zamieścił. Z tego też miesięcznika możemy powziąć wyobrażenie, w jakim - duchu prowadzono wykłady w Akademii połockiej. Znajdujemy tu tematy, które, dawnym zwyczajem, zadawano studentom, by się mogli przed publicznością, na akty uroczyste zgromadzoną, popisać. Z teologii, metafizyki, dyalektyki, najczęściej, a raczej wyłącznie, wybierano tematy, skierowane przeciwko filozofii w. XVIII, a mianowicie Wolterowi i Rouss’o-wi, raz przeciwko Spinozie, raz przeciw Kantowi. Przy zacieśnieniu widnokręgu umysłowego, Akad. połocka nie mogła być przedstawicielką oświaty.; słusznie też uważali ią spółcześni za siedzibę obskurantyzmu. Talentów pisarskich pomiędzy profesorami jej nie było, a książki szkolne, przez nich wydawane, nietylko nie odznaczały się pośród miernych wyrobów wartością wewnętrzną, lecz nadto raziły niepoprawną polszczyzną. Jezuici, lekceważąc sobie terminologię naukową polską, posługiwali się w podręcznikach gramatycznych barbarzyńskiemi formami: nominów, werbów, kazusów, temporów, jak im to dobitnie wytknął Jan Śniadecki. Sypały się też na Akademię połocką, którą „smorgońską“ przezywano, pociski ówczesnych satyryków i publicystów, których jezuici. nie posiadając wybitnych zdolności, odpierać nie potrafili. Natomiast w zeszycie styczniowym „Miesięcznika połockiego“ na r. 1820, z powodu tych pocisków, wystąpili przeciw całej spół-czesnej sobie literaturze polskiej z zarzutem bezbożności i nietolerancyi. Niebawem potem Akademia połocka istnieć przestała, gdy ukaz z 15 marca 1820 r. wydalił jezuitów z Rosyi. Szczegóły bliższe o Akad. połockiej znajdują się w następnych dziełach i rozprawach: 1) „Miesięcznik połocki“, 1818, trzy tomy, 1820, zeszyt jeden czy dwa;

2) Michał Baliński: „Dawna Akademia wileńska“ (Petersb. 1862); 3) Tenże: „Pamiętniki o Janie Śniadeckim” (Wilno 1865); 4) P. Chmielowski: „Liberalizm i obskurantyzm na Litwie i Rusi“ (w „Ateneum“, 1883, tom I-szy). p- Chraielo;ski

Akademia poznańska istniała w przywilejach.

na

wzno-

roz-

lecz nigdy w rzeczywistości. Posiadając juź Akademię w Wilnie, jezuici zapragnęli mieć takąż w Poznaniu. W r. 1612 pozyskali od Zygmunta III przywilej na ustanowienie w kolegium poznańskiem Akademii o dwóch wydziałach: filozoficznym i teologicznym, z prawem promowania bakałarzy, magistrów i doktorów. Akademia krakowska przez kanclerza swojego, biskupa Tylickiego, zaniosła protest na sejm i wysłała Jakóba Janidłowskiego do króla i do papieża. Zygmunt III oświadczył, jako założenie Akademii w Poznaniu, prawom krakowskiej nie uwłacza, i dlatego przywileju, danego jeuitom, nie cofnie. Sejm z r. 1613, nie mogąc wymódz na królu cofnięcia przywileju, złożył protest w grodzie warszawskim. Lepiej się powiodło Janidłowskiemu w Rzymie, papież bowiem, Paweł У, z kardynałami, rozstrzygnął tę sprawę na korzyść Akademii krakowskiej. Za Jana Kazimierza, w r. 1650, jezuici po raz drugi pozyskali przywilej na założenie Akademii w Poznaniu,elecz kanclerz Andrzej Leszczyński pieczęci swój j odmówił. Jeszcze raz, w r. 1678, od Jana III uzyskali jezuici przywilej na otwarcie Akademii w Poznaniu z dwoma wydziałami, lecz ten w 1685 został cofnięty. Trzy więc dyplomy królewskie erygowały akademię, która w życie nigdy nie weszła. Właściwie nie chodziło jezuitom o podniesienie poziomu naukowego w swojem kolegium, lecz jedynie o tytuł. (Porów. Łukaszewicza Jana „Historya szkół”, t. I.).    M' Źmigrodzki-

Akademia wileńska. Waleryan^ Protaszewicz, biskup wileński, sprowadził jezuitów do Wilna roku 1570. St. Warszewicki był rektorem kolegium, które 1579 r. Stefan Batory wyniósł na stopień akademii. Grzegorz XIII potwierdził ją i postawił na równi z innemi akademiami w Europie. Wkrótce dotacye urosły tak, że w 1585 r. jest juź dwóch wyłącznych prokuratorów majątku: adwokat i administrator. Dyplom St. Batorego stanowi dwa wydziały: 1) Filozoficzny z 5 profesorami. Wykładano : metafizykę, logikę, etykę, matematykę, historyę, geografię. Do tego dodanym był kurs nauk t. z. wyzwolonych (litte-rae humaniores), wyższy od gimnazyalnego, do którego należały: gramatyka języka łacińskiego i greckiego, retoryka i poetyka. Humaniora były przygotowaniemŁ do wydziału filozoficznego, ten zaś do teologicznego. Wydział filozoficzny miał prawo promowania bakałarzów i magistrów. 2) Teologiczny z 10 profesorami. Nauki: teologia moralna, dogmatyczna, Pismo św., kazuistyka, polemika, prawo kanoniczne, historya kościoła i język hebrajski. Wydział ten miał prawo promowania licencyatów i doktorów. Zarząd był w ręku biskupa, jako kanclerza, i rektora, wybieranego na 3 lata. Stanowisko pierwszego było tylko tytularne, rektor, wraz z prefektem, zależni byli od generała i prowincyała, w których ręku były rzeczywiste rządy. Pierwszym rektorem był ks. Piotr Skarga. W r. 1641 jezuici uzyskali od Władysława IV przywilej na wydział: 3) medyczny, którego nigdy nie otworzyli, i 4) prawny, który powstał w r. 1644, gdy Lew Sapieha dał fundusz na 4 profesorów. Szymon Dilger i Jan Szawr, z Ingolsztadtu powołani, oraz i Aaron Oliza-roviusz, świetnie postawili tę tak zwaną „Szkołę Sapieźyńską”, która jednak w czasie zaburzeń za Jana Kazimierza ginie i dopiero za Augusta III, pod naciskiem opinii publicznej, została wioną. Taką była organizacya Akademii do wiązania zakonu. Z wejściem w życie Komisyi edukacyjnej poczęła się nowa epoka Akademii wileńskiej, nazwanej wówczas Szkołą główną Wielkiego Ks. Litewskiego. Została podzieloną na trzy wydziały: 1) moralny, obejmujący teologię, prawo i literaturę; 2) fizyczny i 3) medyczny. Na schyłku XVIII w., za rektoratu Poczobuta, skład Akademii i program nauk był następujący: 1) wydz. moralny: X. Bogusławski—teol. dogm.; X. Tomaszewski—Pismo św. i historya kościelna; Powło-jewski—prawo rzymskie, kanony, instytucye Justy-niańskie i ich wpływ na prawo kościelne; S. Malewski—zasady logiki, prawo przyrodzone i narodu;

X. Husarzewski — trzyletni kurs history i powszechnej; X. Golański—liter., zasady wymowy i poe-zya. 2) Wydz. fizyczny: X. J. Mickiewicz—fizyka; Narwojsz—matem, wyższa; X. Kundzicz—mat. stosowana; Reszke—początki astronomii; Gucewicz— architekura; Smuglewicz—malarstwo. 3) Wydz. medyczny. Istniejąca w wieku XVIII w Grodnie szkoła lekarska fundacyi Tyzenhauza, zaopatrzona przez króla Stanis. Augusta w obfite zbiory, z rozkazu Komisyi edukacyjnej przeniesioną została do Wilna. Wszystkie niemal katedry zajmowali cudzoziemcy: Langmayer—patologia i klinika; Loebenwein—anatomia i flzyologia; Briotet— chirurgia praktyczna; Regnier—choroby chirurgiczne i sztuka położnicza; Jędrzej Śniadecki—chemia; Spicnagiel—zoologia i geografia fizyczna; Bonifacy Jundziłł—botanika; astronomem-obserwato-rem był Poczobut, a pomocnikiem Reszke. Rogowski wykładał język grecki, Pinabel—francuski, Albrycht—niemiecki. Program taki był niedostateczny, a uzdolnienie większości profesorów pozostawiało bardzo wiele do życzenia. Była w tym czasie Akademia wileńska w stanie przejściowym do ostatniej epoki, najświetniejszej, w której sprostała innym akademiom Europy. Zakłady przy Akademii były następujące: 1. Biblioteka. Protaszewicz darował kilka tysięcy dzieł; z innych darów największy był Lwa Sapiehy, 7,000 książek. W roku 1650 przenieśli ją jezuici na czas wojen do Królewca. Pożar 1610 r. był zapewne powodem uszczuplenia jej, tak, że na początku naszego wieku liczy ona tylko 9,000 dzieł, pomimo, tego, że Komisya edukacyjna wyznaczyła rocznie 2,000 zł, na zakup pism, a 2,000 zł. na dzieła nowe. 2. Gabinet fiz. bardzo ubogi. Komisya edukacyjna daje 2,000 zł. jednorazowo i wyznacza pewną sumę rocznie na zakup narzędzi. 3. Ogród botaniczny. Gilibert z Lyonu, sprowadzony przez Tyzenhauza, założył go w Grodnie, a w 1781 przeniósł do Wilna. Posiadał 2,000 gatunków. Po Gilebercie objął katedrę r. 1783 Forster i za niego ogród zniszczał. Dopiero Spicnagiel z Wiednia pod-

niósł go na nowo. 4. Gabinet nauk natur. Jezuici nie sów dodatkowych wyznaczono 12 adjunktów Zor-mieb go a zbiory Giliberta i Forstera uległy znisz- ganizowano seminaryum kand/datów do stanu cienili. Spicnagieł pomnożył je; dzięki cennym da- nauczycielskiego, zaîo^one już przez Komisye edu-rom M. Ogińskiego i J. Wicherta w 1791 r. 5. Obser- kacyjną. Uniwersytetowi poddane były wszystkie watoryum astronomiczne do r. 1753 nie istniało, szkoły, nawet prywatne, w całym okręgu Na Na stopie poważnej stanęło dopiero 1766 r., gdy czele wydziału stał kurator, zależny od ministe-Puzynma ofiarowała na budowę jego 6,000 czerw. ryum. Pod władzą kuratora znajdowała się zł. Urządzenia rozpoczęli Zebrowski i Nakcya- da uniwersytetu, z rektorem na czele, Ł j. całe nowicz, a dokończył Poczobut, ofiarując z własnej gremium profesorów. Uchwały zapadały więk-kieszeni 10,000 złp. Komisya edukacyjna dała szością głosów, przyczem dozwolone votum sępa-w 1777 r. 2,000 czerw. zł. 6. Drukarnia. Padzi- ratum. Organem wykonawczym rady był zarząd wiłł Sierotka darował Akademii drukarnię swo- z czterech dziekanów i rektora, wybieranych ją brzeską, a za Jana Kazimierza podźwignął ją 3 lata. Uniwersytet sam obsadza katedry lub z upadku Jerzy Białozór, biskup wil. Przy Aka- mianuje członków honorowych. Raz na miesiąc demii były trzy bursy: Waleryańska, założona odbywały się sesye naukowe, t. z. akademickie, przez bisk. Protaszewicza, z funduszem 21,000 dwie z nich, co roku, publiczne. Pensya profeso-złp.; Beynartowska, czyli Ambrozyańska, którą rów zwyczajnych 1,500 rs., wypłacana srebrem, założył Ambroży Beynart, miała funduszu ogó- t. j. bez zmiany kursu pieniędzy (1,000 kurs głó-łem 23,500 złp.; trzecia zwała się Korsakowską, wny, 500 kurs dodatkowy); po 25 latach emery-od założycieli Korsaków. Od połowy w. ХУШ, tura z całą pensyą, po 15 latach l|₄, po 5 la idąc w zawody z zakonem pijarów, jezuici utrzy- tach г|₅. Takąż emeryturę brały wdowy i dzieci mywali przy swej Akademii collegium ncbilium, do 21 roku życia lub do zamążpójścia. Rodzi-pobierające rocznie 55 czerw, złotych od ucznia, nom zmarłych przed 5 laty, wypłacano zapomogę W r. 1800 Akademia wil. miała znowu przejść jednorazową, równą pensyi rocznej. Profesorowie, w ręce zakonu jezuitów. D. 1 sierpnia 1801 r. powołani z zagranicy, mieli prawo przywieźć lub generał zakonu, Gruber, miał objąć zarząd. Re- sprowadzić rzeczy za 3,000 rs., bez opłaty cła. ktor Strojnowski, opierając się temu, naraził się Uniwersytetowi oddano cenzurę książek w całym na więzienie. Nie doszły jednak te zamiary do okręgu. Sprowadzane dla niego dzieła z zagra-skutku, a na wiosnę 1802 r. Aleksander I powo- nicy nie ulegały kontroli i opłacie celnej. Kasa łał Strojnowskiego do Petersburga na członka była pod kluczem rektora, jednego z dziekanów komisyi, mającej się zająć ułożeniem zasad in- i kasy era. Osobna apteka, drukarnia i typografia. strukcyi w całem państwie. Jednym z najbar- Uniwersytet mianuje wizytatorów szkół i daje dziej wpływowych radców był ks. Adam Czarto- im instrukcye czynności. Uczniowie uniwersytetu ryski i jemu była powierzoną kuratorya okręgu poddani wyłącznie dozorowi i sądowi uniwersyte-wileńskiego, jednego z ośmiu w całem państwie tu. Wszyscy uczniowie, bez wyjątku, byli podzie-(ukaz z 24 stycznia 1803). Do okręgu tego wcie- leni na dziesiątki. Dziesiętnik obowiązany był, lonemi zostały gub.: Wileńska, Grodzieńska, Miń- w razie jakiegoś nadużycia, najpierw ostrzedz po ska, Witebska, Mohylewska, Wołyńska, Podolska przyjacielsku kolegę, a dopiero, w razie niepo-i Kijowska. D. 4 kwietnia 1803 r., Akademia słuszeństwa, donieść dziekanowi. Ze starszych wil. otrzymała nazwę Imperatorskiego uniwersy- uczniów byli wybierani „bedele”. Roku 1803 tetu. Z funduszów pojezuickich wyznaczono rocz- d. 17 czerwca, otwarty został uniwersytet, zreor-nie 105,000 rs., nadto 4 miejsca w kapitule wi- ganizowany i zawiązany komitet dla urządzenia leńskiej, a 4 w źmudzkiej i 10 najlepszych na Głównego seminaryum duchownego. Duchowień-Litwie beneficyów, dawniej królewskiemi zwanych, stwo opierało się temu, uniwersytet bowiem, głó-Uniwersytet został podzielony na cztery wydziały: wnie z powodu działalności Śniadeckich, miał opinię 1) Fizyczno-matematyczny, katedr 10: fizyka, zakładu antireligijnego. Nadto biskup Kosakow-chemia, historya naturalna, botanika, gospodar- ski chciał być prezesem wydziału teologicznego/ stwo wiejskie, matematyka wyższa czysta, matem, na co Strojnowski się nie zgodził. Seminaryum wyższa stosowana, architektura cywilna, astrono- jeszcze w 1805 r. było tylko w programie. Za mia i obserwatoryum astronomiczne. 2) Lekarski, rektoratu Strojnowskiego powołano bardzo wielu katedr 6: anatomia, patologia, materya medycz- cudzoziemców na katedry, co było powodem wy-na, klinika, chirurgia, sztuka położnicza. 3) Nauk rzekań, szczególnie Śniadeckich. Wprawdzie samo moralnych, politycznych i teologicznych, kat. 10: sprowadzenie tych cudzoziemców do Wilna ko-logika, metafizyka, filozofia moralna, prawo na- sztowało 11,300 rs., im jednak należy zawdzię-tury, prawo polityczne i narodów, prawo cywilne czyć, że uniwersytet wileński już w pierwszych i kryminalne narodów dawnych i współczesnych, latach stał się znanym w Europie i zyskał bez-prawo cywilne i kryminalne państwowe i polskie, pośrednie stosunki z głównemi ogniskami nauki, historya powszechna, Pismo święte, teologia dogma- Jan Piotr Frank i syn jego Józef, sławni lekarze tyczna, teologia moralna. 4) Literatury i sztuk z Wiednia, zorganizowali wydział medyczijy. Ernest wyzwolonych, katedr 5: wymowa i poezya, język Grodek wprowadził do kraju filologię. Sniadeccy i literatura grecka, język i literatura łacińska, i Jundziłł podnieśli nauki naturalne. , Rozwinęły język i literatura państwowa, rysunki i malarstwo, się zczasem dwa skrajne stronnictwa: Śniadeckie-a nadto lekcye języków nowożytnych. Do kur- go Jana, który twierdził, iż katedra history! nie

ra

na

powinna być na uniwersytecie, i Gródka, który atr anatomiczny w jakiejś starej oranźeryi. Muze-się dziwił, jak można za nauki matematyczne i na- um anatomiczne, w którem nie było miejsca na turąlne dawać stopnie naukowe. Inni z powołanych, dyssekcye. Laboratoryum chem. niezłe. Ogróu jak: Bojanus, Cappeli, Langsdorf, Abicht, Ta- botaniczny miał 1300 gatunków. Gabinet hist, rengi, Le Brun, z początku nie odznaczali się natur., „złożony z darów”. W Gabinecie fizycz. niczem. Dwaj pierwsi w późniejszych dopiero brakuje narzędzi optycznych, dioptrycznych, gazo-latach wyrobili się na dzielnych profesorów. Je- metrów i t. p. Obserwatoryum dobre. Muzeum żeli do liczby powołanych, wśród których jeden staroźyt.: medalów 268 i monet 195. Drukarnia tylko był rodak, J. Śniadecki, dodamy tych, któ- tak licha, że gdy w 1803 r. Poczobut drukował rzy byli już na uniwersytecie: (Zachenwein, Braun, swoją rozprawę o zodyaku, musiał niektóre lite-Spicnagiel, Regnier, Briotet, Pinabel i Jan ry, dla braku czcionek, piórem dopisywać. Miał O’Connor) skoro się zważy, iż wykłady były w czte- przyjechać do tej drukarni Degen z Wiednia, lecz o-rech językach (łac., pol., fran., niem.), nie będzie statecznie wziął ją Zawadzki i postawił na dobrej sto-dziwnem, że stronnictwo profesorów rodaków pie. Rektorat Śniadeckiego Jana był najważniej-i opinia publiczna wyrażały niezadowolenie z uni- szym. Komitet, do którego weszli: J. Mickiewicz, Jęd. wersytetu i Strojnowski, zniechęcony, złożył swój Śniadecki, J. Prank, S. Malewski i E. Grodek, rektorat 1806. W 50-ym punkcie „ogólnych po- pracował do r. 1808 nad ostatecznem zorganizo-stanowień” obowiązujących uniwersytet, powie- waniem uniwersytetu. Główne zarysy były nadziano, że co miesiąc ma się odbyć „posiedzenie stępujące: Rektor zasiadał i na posiedzeniach akademickie”, na którem profesorowie zwyczajni wydziałowych, lecz bez głosu. W razach naglą-wraz z honorowymi, pod prezydencyą rektora cych sam załatwia sprawy, o czem zawiadamia „dawać będą zdania o dziełach, doświadczeniach, zarząd z dziekanem. Żaden profesor nie może postrzeżeniach i badaniach,” wniesionych przez dawać więcej nad dwa kursa. Gdyby który nie rektora lub którego z członków, celem wydosko- miał sześciu słuchaczów, rada wyznacza mu zaję-nalenia nauk i sztuk i rozszerzenia pożytecznych cie, podobnie jak adjunktom. Rektor był w ran-wiadomości. Aby zachęcić do gorącego społu- dze 5-ej, dziekan w 6-ej, profesorowie 7-ej, każdy działu, dodano w ustawie, że podobnego rodzą- doktór 8-ej, magister 9-ej, kandydat 12-ej, a stu-ju prace, obrócą na siebie szczególny wzgląd dent aktualny, wchodząc do służby, w 14-ej, Starsi zwierzchności, która nie omieszka przyzwoicie one nauczyciele w gimnazyum równi byli adjunktom. nagradzać. W r. 1808 rozszerzono obręb uczest- Z grona profesorów uniw. wybrany komitet szkol* ników w tych „posiedzeniach akad.”, przypuszcza- ny zarządzał szkołami okręgu. W Seminaryum jąc do nich, na jednakowych prawach, profeso- kandydatów miało być conajmniej 20, a Grodek rów nadzwyczajnych. W r. 1813 zaś, na przed- wyjednał, by conajmniej 8 oddawało się studyom stawienie Jana Śniadeckiego, ówczesnego rektora, literackim. Kandydat, wstępując do Seminaryum, lepiej uorganizowono te sesye, przyjmując zasadę dawał na piśmie przyrzeczenie, iż się zawodowi stałej kolejności w czytaniu rozpraw porządkiem nauczycielskiemu poświęci; otrzymywał roczną pen-oddziałów nauk i katedr, stosownie do wymienię- syę od 180—300 rs. i za trzy lata utrzymania nia ich w etacie uniwersyteckim. Odczyty te w seminaryum obowiązany był odsłużyć sześć, bywały dwojakiego rodzaju; jedne specyalne, dla Wizytatorom szkół, szczególnie klasztornych, na-badaczów przeznaczone, inne popularne, mające kazanem było pilnie baczyć, by młodzież zakonna, na widoku szerszą publiczność. Rozprawy tego sposobiąca się na nauczycieli, do seminaryum była drugiego kierunku najchętniej wybierano na t. z. przysyłaną. Kandydat po pierwszym roku oświad-„posiedzenia publiczne”, na których fzbierał się czał, jakiemu przedmiotowi chce się wyłącznie doborowy ogół, a które odbywały się regularnie poświęcić, zdawał z niego półroczne egzamina i po-dwa razy na rok: przy zamknięciu kursu nauk dawał roczne rozprawy, broniąc ich publicznie. 30 czerwca i zaraz po ich rozpoczęciu 15 wrze- Urządzenie wydz. medycznego przez Eranka było śnią. Największe ożywienie panowało na „po- następujące: 1-szy rok nauki fizyczne, 2-gi i 3-ci teo-siedzeniach akad.” od r. 1813 do 1822; szereg rya medycyny i chirurgii, 4-ty i 5-ty praktyka. Po odczytanych rozpraw w tym przeciągu czasu był pierwszym roku uczeń zdawał egzamin na kan-bardzo znaczny i wielce urozmaicony; dość nad- dydata filozofii, co dawało prawo do zapisania mienić, że w przeciągu jednego roku (1813/14) się na wydział medyczny. Po trzecim roku trzy-odczytano ich jedenaście. Najczęściej występo- godzinny egzamin dawał stopień magistra medy-wali z niemi: Jan Śniadecki, Ernest Grodek cyny, w 10-tem półroczu uczeń doglądał trzech i Józ. Frank. Prócz tego uniwersytet wileń. wy- chorych i odbywał trzy operacye, przypadłe mu woływał prace naukowe wśród inteligencyi za losowaniem, poczem zdawał egzamin na d-ra za pośrednictwem „konkursów“, czyli to dla obsa- medycyny i chirurgii. Nadto Frank założył in-dzenia wakującej katedry, czy też wogóle dla stytut medyko-chirurgiczny, który w późniejszych obudzenia badań w pewnym kierunku, przezna- latach liczył do 100 kandydatów. Już w 1812 czając na ten cel mniej lub więcej hojne sumy, roku zakład ten dostarczył 20 lekarzy do szpi-które mu ofiarowywali różni mecenasowie nauki, tali wojskowych. Ostatecznie po wielu utarczkach Zakłady uniwersyteckie stanowiły : Biblioteka z Kolegium Rzym.-Kat., w Petersburgu zostało też licząca 9000 dzieł, bardzo słabo opatrzona. Te* zorganizowane Główne Seminaryum Duchowne

47

Eneyklopedra Powacechna ilustr

(ob.). Grodek założył seminaryum filologiczne, któ- mych; Malewski, syn rektora, do Getyngi (pra-re w r.1812 upadło i dopiero por. 1820 zostało wzno- wo); Sławecki, rytownik, do Petersburga; Miano wionę. Nieobsadzone były katedry historyi i filozofii wski, już profesor, do Wiednia; Sękowski przebywa po śm. Husarzewskiego i Abichta. O pierwszą na wschodzie z zapomogi uniwersytetu. Z Krze-starał się Linde i Belin de Bain, prof, z Char- /'mieńca Fryczyński (agronom) do Lipska, Machce-kowa; o drugą Gołuchowski, który dopiero w kil- wicz (mechanik) do Niemiec, Andrzejewski botanika lat potem ją dostał. Katedrę literatury chciano żuje na Wołyniu i Podolu, a Laupman, prosektor dać Woroniczowi, lecz gdy odmówił, otrzymał ją na konkursie Słowacki z Krzemieńca. Po śm.

gab. zootomicznego wil., robi wyprawę do puszczy Białowieskiej. Ostatecznie w r. 1820 ks. A. Czar-tor. zwraca uwagę uniwersytetu na Jeżowskiego, Mickiewicza, Kislinga i Smokowskiego. Skutkiem owych podróży, po r. 1820 podwaja się niemal liczba katedr i wszystkie są już zajęte przez krajowców, niemal wyłącznie przez uczniów tegoż uniwersytetu. Były to najświetniejsze czasy Akademii wileńskiej. Klinikę po Franku objął Mianowski i rozszerzył: medyczną na 16 łóżek, chirurgiczną na 12, a położniczą na 6. Chirurgię objął Pelikan, znany już w Petersb.; katedrę dyplomacyi Onacewicz, literatury państwowej Łobojko, filozofii Gołuchowski, historyi Lelewel. Dwaj ostatni miewali taką liczbę słuchaczów, że brakło odpowiedniej sali. Wtedy też zreorganizowało się Towarzystwo medyczne i Towarzystwo aptekarzy. Dwa czasopisma „Dziennik wileński” i „Tygodnik wileński“ były na nowo zorganizowane Liczba uczniów wzrastała z każdym rokiem. W 1818-ym było 450, w 19-tym 570, w 20-ym 630 (na oddziale fi-zycz. 290, medycz. 160, moral. 100, liter. 80; w tej liczbie 120 księży, 60 funduszowych uczniów medycyny, 18 kandydatów stanu nauczycielskiego). W 1821, gdy już zaburzenia się poczęły, było jeszcze 617 uczniów. Wskutek takiej liczby młodzieży konieczną była potrzeba pomocy dla ubogich i w tym celu zawiązało się towarzystwo pomocy, na którego czele stanął profesor Mianowski. W 1822 roku został rektorem Twardowski, obywatel z Białorusi, niedawno mianowany profesorem matematyki elementarnej. Myślą ks. Ad. Czartoryskiego było związanie obywatelstwa z interesami oświaty. Miał być lepiej zaopatrzony wydział teologiczny, który liczył tylko 3 katedry. Myślano o założeniu instytutu weterynaryjnego, na wzór instytutu medycznego. Założono konwikt na 50 uczniów, w którym miano się przeważnie kształcić w inźynieryi. Górski był wysłany do Petersburga dla zawiązania stosunków z instytutem dróg i komunikacyi i dokonał tego, iż uczniowie z konwiktu mieli być do niego przyjmowani. W 1823 roku bierze dymisyę Frank, w 1824 Twardowski, ks. Adam Czartoryski i Minister Golicyn. W 1832 r., uniwersytet został zamknięty, a wedle świadectwa p. Włodimirsko-wo-Budanowa, odnośny ukaz stwierdził tylko fakt dokonany, nie było już bowiem ani uczniów, ani prolesorów. Była myśl w zamian za uniw. wileń. i liceum w Krzemieńcu założenia liceum w Or-szy i Kijowie, lecz ostatecznym wynikiem była erekcya uniwersytetu w Kijowie. Pierwsi profesorowie do Kijowa przybyli przeważnie z Krzemieńca. (Porów. Michał Baliński „Histor. Uniw. wileń.“ „Pamiętniki o Janie Śniadeckim“, Wła-

Smugiewicza malarstwo objął Rustem, a ryto-wnictwo Saunder3 z Petersb., wraz z katedrą literatury angiel.,którą wykładał po angielsku. Katedrę liter. łac. wziął Grodek. W 1807 r. ks. A. Czartoryski podjął sprawę katedry języków wschodnich. Starał się o nią Klaproth, lecz zaniechał; zwrócono uwagę na Żukowskiego, z zamiarem wysłania go do Rzymu i Oxfordu. Byli wysłani: Ołda-kowski, prawnik, do Getyngi; Besser, botanik, do Wiednia; Berberski, później okulista, do Petersburga dla studyowania gospodarstwa wiejskiego; Samo-wicz tamże do osady gospodarczej angielskiej;

Biernacki, historyk, w Szwecyi zbierał materyały.

Mieli jechać za granicę dawniej Borsuk i Mianowski, lecz gdy Frank przyjechał do Wilna, woleli przy nim pozostać. Uniwersytet jest w stosunkach z Florencyp, Medyolanem, Turynem, Genewą, Paryżem, Londynem, Lyonem i Petersburgiem. Do biblioteki zakupiono rękopisma Dogiela i Albertrandego; do zbiorów natur, weszła kolek-cya mineralogiczna Symonowicza i dar hr. Walickiego. Uniwersytet rozwija się tak silnie, że etat nie wystarcza i ks. Adam Cz. uzyskuje w 1807 r. subwencyę jednorazową 30,000 rs., a w 1811 r.

60,000 rs. Cała ta praca wali się w gruzy w 1812 roku. Budynki zajęte przez wojsko i szpitale, szkoły zamknięte. Uniwersytet tylko co nie spalony przez nieoględność wojska franc., wracającego po klęsce. Chciano zabrać kasę. Profesorowie z Wilna, Niemcy, uciekli do Petersburga, szkalując Śniadeckiego i uniwersytet przed rządem i tylko zaufanie Cesarza Aleksandra I. do lojalności rektora, ocala instytucję. Zaledwo 4 1814 r. wrócili Niemcy z Petersburga i rozpoczęto pracę, na nowo. Po sklejeniu tego, co było rozbitem, Śniadecki ustępuje , rektoratu Malewskiemu 1816 r. Strojnowski i Śniadecki zorganizowali uniwersytet na modłę europejską, przy pomocy cudzoziemców. Rektorat Malewskiego odznacza się wyrabianiem sił własnych, krajowych.

Jest to epoka wysyłania młodzieży za granicę.

W 1817 wysłani: Daniłowicz (prawo krajowe) do Warszawy i Niemiec: Poliński (mat.) i Górski (inżynier) do Paryża; Bobrowski (oryentalia) do Rzymu i Paryża; tamże Sobolewski (łacina);

Drzewiński (mat.) do Paryża; Podczaszyński (architekt) do Włoch i Paryża. Śą jeszcze za granicą Ołdakowski i Jundził (junior). Wojaźerowie ci kosztowali 15,000 rs. Jadą następnie: Czerski (mat.),

Oczapowski (agronom), Abłamowicz (chem.) do Paryża, Sławiński (astron.) do Anglii, Berberski (okulista) do Wiednia. W r. 1820 Małachowicz do Warszawy dla studyów w zakładzie głuchonie-

dimirskij -Budąnow „Wstęp do Historyi Uniw. w Kijowie”, Żmigrodzki Michał „Historya Uniw. wileń. za czasów kuratoryi ks. Adama Czartoryskiego“, w Przewodniku Naukowym z r. 1887, (dodatek do „Gazety Lwowskiej“).    M- żm.

Akademia zamojska. Prawdopodobnie pragnąc przeciwdziałać rozszerzaniu się szkół jezuickich,

Jan Zamojski założył Akademię w Zamościu, jako filię krakowskiej. Otwartą została w roku 1593, akt fundacyi wydał Zamojski dopiero 1601 roku. Klemens VII zatwierdził ją i zrównał ze wszystkiemi innemi Akademiami, nadając jej prawo mianowania doktorów filozofii, obojga prawa, medycyny i notaryuszów. Biskup chełmski był jej kanclerzem; profesorów powołano z Akademii krakowskiej. Zygmunt III, nieprzychylny Zamojskiemu, fundacyi nie zatwierdził. Z początku było 10 katedr: 1) prawo cywilne; 2) prawo polskie; 3) logika i metafizyka; 4) filozofia moralna: 5) fizyka; 6) matematyka; 7) wymowa — wykładane były na kursach wyższych, przez profesorów, mających tytuł „publicznych”, z pensyą 230 zł.; 8) retoryka, z pensyą 150 zł.;

9) poezya i syntaxis; 10) gramatyka i analogia, z pensyą po 130 zł.; przez profesorów „prywatnych”. Fundusz tej szkoły stanowiła wieś Bukowina, która dawała tylko 1,000 zł. rocznie; resztę miała dopłacać ogólna kasa dóbr. Pierwszym rektorem był Melchior Stephanides. W samem założeniu były przyczyny, iż Akademia ta nigdy się rozwinąć nie mogła. Założyciel Jan Zamojski w owej chwili nie miał dawniejszej powagi, a król był mu niechętnym. Uposażenie mniej niż mierne; profesorowie, brani z Akademii krakowskiej, która była w upadku; liczne szkoły Jezuitów wokoło Zamościa, przyciągające mło- na dzież bogatszą — wszystko to nie mogło sprzyjać rozwojowi Akademii zamojskiej. Jedynie w r. 1608 miała razem z niższemi kursami 118 uczniów, w r. 1616 tylko 36. W r. 1600 ufundował Zamojski w Zamościu kolegiatę, złożoną z dziekana, scholastyka, kustosza i 4 kanoników i połączył takową z Akademią, co stanowiło znaczne wzmocnienie uposażenia. Przyszły z kolei inne zapisy, tak, że w r. 1664 fundusze Akademii równały się 197,000 zł. W najlepszych jednak czasach dochód roczny nie przenosił 13,000 zł.

Biblioteka niewielka, zbiorów żadnych, budynek małej wartości. W gmachu Akademii mieszkali wszyscy profesorowie, niemający rodziny; stół mieli wspólny. Na wzór innych Akademij zagranicznych, Zamojski podzielił uczniów na 5 narodowości: polską, litewską, ruską, prusko-inflanc-ką i cudzoziemską. W hierarchii akademickiej drugą osobą po biskupie chełmskim był scholastyk kolegiaty, który wspólnie z rektorem prowadził Akademię i pilnował jej funduszów. Rektor i dziekani byli wybierani na rok jeden. Wyborcami byli: ordynat, scholastyk, wszyscy profesorowie, pięciu uczniów, po jednemu z każdej narodowości, i każdy senator, który w tym dniu znajdował się w Zamościu. Początkowo jeden tylko był dziekan; później, gdy organizacyę wy-

nem

działów określono dokładniej, funkcyonowało ich trzech: wydziału teologicznego zwał się dzieka-prawnego—prezesem, a filozoficznego — seniorem. Rektor, dziekani i jeden z uczniów stanowili radę uniwersytetu. Wydział teologiczny powstał w r. 1648, gdy wdowa po Tomaszu Zamojskim (synu Jana), Katarzyna z ks. Ostrog-skich, założyła przy Akademii seminaryum duchowne. Od tego czasu Akademia zorganizowaną była w sposób następujący: 1) Wydział teologiczny miał katedr 5: 1) teologii moralnej; 2) dogmatycznej ; 3) polemicznej ; 4) kazuistycznej ;

5) historyi kościelnej. 2) Wydział prawny tyleż: dwie prawa cywilnego, dwie prawa kanonicznego i jednę prawa narodów. 3) Wydział lekarski z jedną katedrą był tylko w projekcie. Założyciel, mając go na widoku, wysiał na naukę do Padwy Jana Ursyna, lecz funduszu na prowadzenie wykładów nie przeznaczył. Po jego śmierci wyznaczył fundusz profesor Solski, lecz katedra była tylko dwa razy zajętą (około r. 1649 przez Jana Leonicenę, a około 1691 przez Bernarda Mone-gina z Padwy). 4) Wydział filozoficzny miał katedr 5: matematyki, logiki i metafizyki, filozofii praktycznej, retoryki i poezyi,.gramatyki. W programie brakowało matematyki wyższej, historyi powszechnej, prawa rzymskiego i t. p. przedmiotów, nieodzownych dla ukształcenia akademickiego. Pomimo przywileju, danego w 1669 r. przez króla Michała, zabraniającego na 12 mil wokoło Zamościa zakładania szkół wyższych i nadającego profesorom szlachectwo, Akademia znaczenia nie miała. W świecie naukowym nie wiedziano o niej; w XVIII wieku jedynie kalendarze Duń-czewskiego przypominały o jej istnieniu. W r. 1746, żądanie Tomasza Zamojskiego, zajął się reformą Akademii Wojciech Laskarys, biskup neapolitański, infułat ołycki. Dochodów Akademia miała 7,277 zł., z czego miano opłacać 14 katedr. Profesorów było 12, lecz tylko 6 funkcyonowało; reszta nie wykładała dla zaległej pensyi lub innych zatrudnień. Dla przywiązania profesorów do katedr i zachęcenia do pracy, wcielił Laskarys do statutów Akademii prawo, iż dopiero po 6 latach profesury można było zostać członkiem kolegiaty, po lü kanonikiem, po 19 prałatem lub proboszczem. Nadto odnowił bursę staringielską na 12 uczniów, po 4 z wydziału. Reforma nie mogła być skuteczną i dla braku funduszów Akademia nie podniosła się: około r. 1755 jeden z jej członków, Antoni Ger-ski, wyznawał, że nauki w niej w najopłakańszym są stanie. Jezuici wydrwiwali, że nikt na świecie o niej nie wie, że nawet na teologów musi zapraszać zakonników. Akademicy odpierali zarzuty, powołując się na encyklopedyę francuską More-vego i na zl iór buli papieskich, jako dowód, że ich instytucya znaną jest we Francyi i Włoszech. Pomimo niskiego stanu nauk, nie 1 rakło akademikom zarozumiałości. Gdy w r. 1688 Mat-czyński, wojewoda ruski, założył szkoły pijarskie w Warężu, Akademia podniosła protest na mocy przywileju Michała Korybuta. Przetrwała ona do roku 1772-go. Rząd austryacki zniósł ją

u. Żm.

po 190-letniem niemal istnieniu. Uczniowie Akademii dzielili się na właściwych akademików i uczniów szkół przygotowawczych. Wchodząc do Akademii, każdy wpisywał się do albumu za opłatą 10 lub 6 groszy, najbiedniejsi obowiązywali się modlitwami opłacać wpisowe. Wszyscy uczniowie bez wyjątku powinni byli mieć nauczycieli prywatnych, którzy z nimi w domu pracowali. Każdej soboty, a także ostatniej soboty w miesiącu i półroczu, odbywały się powtórzenia wszystkiego, co w tym czasie uczniowie przechodzili. Lekcye trwały przez cały dzień, z wyjątkiem popołudnia przed kaźdem świętem. D. 2 czerwca, w dzień rocznicy śmierci fundatora, odbywała się żałobna uroczystość w kościele i Akademii. Wa-kacye letnie trwały trzy tygodnie, od 20 lipca począwszy; pauzowano, kilka dni na Wielkanoc i Boże Narodzenie. Św. Jan Kanty był patronem Akademii, w kaplicy jego odbywało się nabożeństwo przy rozpoczęciu roku. Kary dla studentów były rozmaite, nawet cielesne; pieniężne szły na korzyść biblioteki. Niewolno było uczniom nosić szabel, chodzić do szynków, grać w karty i kości; zawsze i wszędzie obowiązani byli mówić po łacinie lub po grecku. Posługa, w czasie rozmaitych uroczystości i utrzymanie porządku w domach Akademii, należały do bedelów. Przy Akademii były dwie bursy: 1) bursa indigentium, zbudowana jeszcze przez fundatora, spłonęła w 1627 roku; 2) bursa staringeliana, założona była przez dziekana kolegiaty, Staringela, w r. 1677. Udzielano nadto biednym uczniom zapomogi w gotówce, czyli t. z. „borkany”. Kapitał na cel ten wynosił 1,600 zł., procent roczny około 130 zł. Biblioteka, pierwotnie mała, pomnożyła się zapisami profesorów. Zawiadowca drukarni w Zamościu nosił tytuł „typografa Akademii”. Akademia zamojska miała swoje kolonie, z których najważniejszą była szkoła Ołycka. Były też pod jej zarządem liczne szkoły miejskie i wiejskie, w dobrach ordynacyi i w dyecezyi chełmskiej. (Porównaj: Łukaszewicz „Historya szkół”, Sołtykowicz „O stanie Ak. krakowskiej”, Maciejowski „Piśmiennictwo.”)

b. Specyalne.

Akademie duchowne i teologiczne. "Wszystkie niemal wyznania posiadają oddzielne wyższe szkoły, albo nawet kompletne zakłady naukowe, w których specyaliści, głównie duchowni, wykładają przedmioty w związku będące z religią, z odcieniem wyznania dla którego są zakładane. W niektórych krajach przy uniwersytetach są wydziały teologiczne, poświęcone wykładom historyi kościoła i teologii, wraz z naukami pomocniczemi, jak: filozofia, historya, języki starożytne, archeologia biblijna, kościelna i t. d. Wydziały te zastępują takie oddzielne szkoły. W krajach gdzie nie ma wy-diiałów teologii przy uniwersytetach, istnieją prawie wszędzie Akademie duchowne na prawach uniwersytetu, lub też dające inne wyższe hierarchy czne prerogatywy. Tak np. w Monasterze w Westfalii istnieje „Akademia katolicko - teologiczna”, składająca się z dwóch wydziałów (Facultäten): teologicznego i filozoficznego i dająca swym uczniom przywileje uniwersyteckie. Podobnym zakładem jest i „Lyceum łłosianum” w Brauns-bergu, oraz ośm „Liceów królewskich” w Bawa-ryi, będących także „Akademiami dla teologii i filozofii”. W epoce do odwołania Edyktu Nan-tejskiego we Francyi, tamtejsze kościoły reformowane fundowały wyższe zakłady naukowe dla swoich wyznawców, w których, prócz specyalnych teologicznych nauk ze stanowiska danego wyznania, wykładano także i inne nauki, niezbędne dla specyalnego wykształcenia w tak zwanych „professions libérales”. Jakkolwiek nauki wykładane tam były w zakresie studyów uniwersyteckich, zakłady te, nie mając prawa przybierać tytułu uniwersytetów, wzięły nazwę „Académies“. Akademie takie istniały w Die, Montauban, Montpellier, Nîmes, Orange, Orthez i wreszcie w Sedan. Niektóre z nich ważną rolę odegrały nie-tylko w historyi protestantyzmu, ale nawet i w rozwoju nauk i nauczania w ogóle, we Francyi. Z dziś istniejących Akademij rzymsko-katolickich, wymieniamy: we Francyi—w Lyon, w Poitiers; w Szwajcaryi — w Lausannie; w Austryi— w Zagrzebiu. Ważniejsze z Akademij duchownych, w państwie Buskiem istniejących, są następujące:

Akademie duchowne prawosławne w Rosyi

(w Kijowie, Petersburgu, Moskwie i Kazaniu), rozwinęły się stopniowo z różnych szkół duchownych imają za zadanie przygotowywać wychowaó-ców do piastowania urzędów kościelnych, oraz czuwać nad innemi szkołami duchownemi. Nazwa Akademii została do nich zastosowana po raz pierwszy w r. 1701. Początkowo każda z nich rozwijała się mniej lub więcej niezależnie jedna od drugiej, lubo wszystkie, w pewnej mierze, ulegały wpływowi najdawniejszej —kijowskiej. Dopiero w r. 1814 została wprowadzona organiza-. cya, obowiązująca wszystkie. Podług tej organi-zacyi, Akademie dzieliły się na 2 wydziały, każdy z dwuletnim kursem nauk, których program obejmował nietylko przedmioty teologiczne, lecz i świeckie, jak np. historyę, matematykę, fizykę i t. d. W r. 1870 hr. Tołstoj, ober-prokurator synodu, zreorganizował Akademie na podobieństwo uniwersytetów: najwyższą w nich władzę sprawuje rada, złożona z rektora, 3-ch pomocników, inspektora i 6 profesorów, po 2-ch z każdego wydziału; do rektora i jego pomocników należy zarząd gospodarczy zakładu; rektor musi mieć stopień doktora teologii; do Akademii może być przyjęty, kto ukończył seminaryum albo gimna-zyum klasyczne. Przedmioty wykładowe rozpadają się na 3 grupy: teologiczne, cerkiewno-hi-storyczne i cerkiewno - praktyczne. Obecnie kierują się zasadami statutu z dnia 30 kwietnia 1884 roku. Kurs nauk czteroletni; przedmioty dzielą się na teologiczne, filozoficzne i świeckie, te zaś ostatnie na 2 grupy. Przedmioty teologiczne i filozoficzne obowiązują wszystkich słuchaczów; ze świeckich każdy słuchacz wybiera grupę do-

wolnie, a oprócz tego obowiązany jest do stu-dyów nad jednym językiem starożytnym i jednym nowożytnym. Po odbyciu studyów czteroletnich, alumni otrzymują stopień studenta i kandydata. Stopień magistra udzielanym bywa po publicznej obronie rozprawy drukowanej. Dla pozyskania stopnia doktora nie jest wymaganym ani egzamin specyalny, ani obrona rozprawy.

seminaryum zostało zreorganizowane i otrzymało nazwę Aleksandryjsko-newskiej Akademii; oprócz nauk filozoficznych i teologicznych, wprowadzono do programu krasomówstwo, język hebrajski, francuski i niemiecki. W roku 1809-ym Akademia otrzymuje nowy statut i nazwę St.-Pe-terburskiej Akademii Duchownej, którą zachowała dotychczas. Statut A. ulegał zmianom w latach: 1814, 1864 i ostatecznie w roku 1884. W r. 1889, do d. 1/13 stycznia 1890 r., ciało naukowe składali: rektor, inspektor, 7 profesorów zwyczajnych, 9 nadzwyczajnych, 9 docentów i 4 le ktorów. Studentów było 249, wolnych słuchaczów 12. Korzystało ze stypendyów 170, na koszcie własnym kształciło się 54. mieszkało w mieście 25. W ciągu roku ukończyło kurs 64. A. wydaje trzy czasopisma: „Христшнское чтете” (od r. 1821), „Странникъ” i „Церковный Вкст-никъ”. Historyę Akademii napisał Czistowicz („Исторш С Петербургской Духовной Академш”, Petersburg, t. I, 1857 r., t. II, 1889 r,

//'. Akademia moskiewska powstała za panowania Teodora Aleksiejewicza, na wzór zachodnio-europejskich. Oprócz gramatyki, wykładano w niej początkowo poetykę, retorykę, logikę i fizykę. W początkach w. XVIII została ona zreorganizowana na wzór kijowskiej, ale nabrała znaczenia dopiero ku schyłkowi tego wieku, do czego najwięcej przyłożył się Płatonow, metropolita moskiewski. Wykład przedmiotów teologicznych i filozoficznych został w niej skrócony, wprowadzono natomiast naukę historyi powszechnej i ruskiej, a oprócz języków greckiego, łacińskiego i hebrajskiego — niemiecki i francuski. Wskutek tej reorganizacyi, Akademia podniosła się bardzo; w początkach w. XIX liczba wycho-wańców zwiększyła się tak dalece, iż w r. 1807 było ich 1559, a 1813 — 1600. W r. 1814 Akademia została przeniesiona z Moskwy do ławry Troicko-Sergijewskiej i tam dotychczas istnieje. Od r. 1843 wydaje „Творенш ев. отцозъ въ русс-комъ перевод^, съ прибавлешями духовнаго содержант”.

IV. Akademia kazańska miała zawiązek w szkole cerkiewnej, założonej w roku 1723 przez metropolitę Tichona. Uczono w niej początków czytania, gramatyki, rachunków i katechizmu. W pierwszych latach istnienia szkoła ta nie posiadała donioślejszego znaczenia i liczyła niewielu uczniów. Wybitniejsze zajęła miejsce dopiero od r. 1733, kiedy metropolita kazański, Hilaryon Bogalewskij, sprowadził do niej z Akademii kijowskiej 2 nauczycieli (Stefana Gołowackiego i Bazylego Grygorowicza), którzy oprócz łaciny, gre-czyzny i polskiego, posiadali matematykę i teologię. Łacina, dotychczas nie wykładana w szkole, została włączona do programu. W czas jakiś potem, gdy szkoła znalazła wy godniejsze pomieszczenie we własnym gmachu (1754), utworzono w niej klasy wyższe dla filozofii i teologii. W roku 1797 szkoła została przekształcona na Akade-

/. Akademia kijowska. Zawiązkiem jej była szkoła cerkiewna, założona w końcu w. XVI przy cerkwi Przemienienia Pańskiego; pierwsza o niej wzmianka urzędowa pochodzi z r. 1594. Przybrała ona nazwę kolegium. Dzieliła się na 8 klas, z których 6 pierwszych tworzyło oddział niższy, studia inferiora, dwie zaś ostatnie—wyższy, studia superiora. W oddziale niższym przedmiotem głównym była łacina, w wyższym—filozofia i teologia.

Do rozkwitu tego kolegium, w pierwszej połowie w. XVI, przyłożył się niemało Piotr Mohyła, archimandryta peczerski, który wspierał je radami i pieniędzmi, a niektórych jego wy Chowańców wysyłał nawet za granicę. Po przejściu Kijowa pod panowanie Posyi, kolegium stało się dla niej głównem ogniskiem oświaty kościelnej, zwłaszcza od czasów Piotra Wielkiego. Wychowańcy jego rozchodzili się do Moskwy i Petersburga i naj-gorliwiej przykładali się do krzewienia cywiliza-cyi zachodniej, szczepionej w Posyi przez tego monarchę. Wybitniejszymi rzecznikami jej byli:

Teofan Prokopowicz, Stefan Jaworskij i Teofi-lakt Łopacinskij. W r. 1701 zostało ono przemianowane na Akademię, a wychowańcy tej in-stytucyi zajęli prawie wszystkie wyższe urzędy kościelne. Wprawdzie w r. 1717 została Akademia zamieniona na seminaryum, ale już w roku 1719 odzyskała poprzednią nazwę i przez czas długi przodowała innym szkołom duchownym w Po-syi, wypuszczała najlepszych kaznodziejów, dostarczała nauczycieli i kierowników dla semina-ryów i innych szkół kościelnych. Od r. 1837 wydaje „Воскресное чтеше“, tygodnik teologiczno-dydaktyczny, a od r. 1860 kwartalnik „Труды шевской духовной Академш”, w których umieszcza tłómaczenia ojców Kościoła rzymsko-katolickiego, albo tych, którzy żyli jeszcze przed rozdwojeniem kościoła na wschodni i zachodni. Hi-storyę Akademii kijowskiej napisał Bułhakow:

„Исторш шевской Академш” (Petersburg, 1843).

//. Akademia petersburska powstała ze szkoły cerkiewnej, założonej w r. 1721 przy klasztorze Aleksandrowskim. W r. 1727 otrzymała ona nazwę: „Словено-греко-латинская семинарш”. Zapanowania Katarzyny I, powstał zamiar zorganizowania jej na modłę zachodnio-europejską, ale dopiero za Katarzyny II został on w części urzeczywistniony. Seminaryum nadano nazwę głównego (1788) i rozszerzono jego program nauk przez wprowadzenie historyi kościoła, nauk przyrodniczych i fizyki. Z tego to seminaryum wyszło wielu mężów światłych, między którymi pierwsze miejsce zajmuje Speranskij. Pochodziło to

stąd, że werbowano do niego najzdolniejszych mię, ale dla braku funduszów i odpowiednich pro-nauczycieli ze szkół zagranicznych. W r. 1797 ¹ fesorów, w r. 1818 zredukowana zuóv,⁷ do programu

seminaryum. Dopiero w r. 1842, gdy brak Aka- nej i politycznej osób, przedstawiania ku zatwier-demii okazał się widocznym, została ona przywro- dzeniu programów wykładów akademickich i t. p. eona i zaraz w pierwszym roku istnienia liczyła Radzie akademickiej zostawiony był tylko głos 60 uczniów. W r. 1854 otrzymała bogaty księ- doradczy. Zastrzeżono oprócz tego, iżby profe-gozbiór, pochodzący z klasztoru Sołowieckiego. sorowie świeccy w Akademii byli wyznania rz.-Od r. 1855 wydaje „Православный собескдникъ”, kat., chociaż to nigdy w zupełności wykonywanem czasopismo, którego głównem zadaniem jest zwal- nie było. Na miejsce członków cywilnychzarzą-czać mniemania rozkolników i krzewić między ni- dn akademickiego arcybiskup Wacław Żyliński mi zasady ortodoksyi.    (ob.) wprowadził w r. 1858 profesorów ducho-

zwana

Akademia duchowna rzymsko-katolicka W Pe- wnych, lecz arcybiskup Antoni Fijałkowski (ob.) tershurgu. Cesarz Mikołaj I, powziąwszy zamiar w r. 1867 jednego z nich przywrócił nanowo. zreorganizowania akademij duchownych na mo- Wprawdzie wspomniany wyżej konkordat został dłę wileńskiej (ob.), przez nadanie im jednej usta- zniesiony przez ukaz cesarza Aleksandra II z rowy ogólnej i poddanie ich zarządowi rz. kat. du- ku 1866, pomimo to jednak zwierzchnictwo arcy-ehownego kolegium i ministeryum spraw we- biskupów mohylowskich nad Akademią utrzymało wnętrznych, rozkazał w r. 1842 Akademię wileń- się, owszem, w roku 1882 przy umowie rządu ską przenieść do Petersburga. Na utrzymanie ze stolicą Apostolską nanowo konkordat zo-Akademii wyznaczył ze skarbu po 25,155 rs. stał sankeyonowany; nadto w roku 1886 pa-rocznie, do których dodał później 15,000 rs. z sum pież Leon XIII przyznał arcybiskupom prawo po-kolegialnych; na lokal oddał gmach na pierwszej twierdzania stopni, nadawanych przez Akademię, linii wyspy Bazylego, po byłej akademii ruskiej, Jak przedtem w Wilnie, tak i w Petersburgu, fundacyi księżnej Daszkowej, poleciwszy rozszerzyć Akademia utrzymywała na koszcie funduszowym, go i odpowiednio przerobić. Nadał jej tytuł Ce- aż do kasaty w r. 1866 dyecezyi kamienieckiej sarskiej rz. kat. Akademii duchownej i potwier- i mińskiej, alumnów 40, poczem liczba ich zmniej-dził wszystkie dawniejsze prawa i przywileje, szyła się do 30. W r. 1867, po zwinięciu Aka-W październiku r. 1842 Akademia, dotychczas demii duchownej warszawskiej (ob.), utworzono> wileńską, przeniesiona do Petersburga, dwadzieścia stypendyów dla alumnów dyecezyj tymczasowo pomieszczoną została w najętym do- Królestwa Polskiego i wyznaczono na ich utrzy-mu Łokotnikowa na ulicy Błotnistej (Грязной), manie 6,000 rs. rocznie; dodano nadto dwóch Z duchownych profesorów wileńskich przeszli: alumnów dla dyecezyi saratowskiej, która przed-XX. Kacper Borowski (ob.), Antoni Zakubielski tern nie miała w Akademii żadnego, a wolno (ob.), Adolf Bagieński (ob.) i adjunkt Maciej też było zawsze przyjmować i wstępujących na. Wołonczewski (ob.); nadto inspektor X. Wincen- koszt własny. Wszyscy alumni i profesorowie ty Lipski (ob.) i ekonom X. Adam Wojtkie- duchowni mieszkają w gmachu akademickim.. wicz (ob.) Świeccy wszyscy nowo mianowani zo- Kurs nauk pozostał czteroletni; wykłady przed-stali w Petersburgu, podobnie jak rektor Aka- miotów teologicznych, w tej liczbie homiletyki demii, X. Ignacy Hołowiński (ob.) W skład za- i filozofii, która to ostatnia do r. 1858 zostawa-rządu akademickiego z profesorów świeckich we- ła przy profesorze świeckim, Bazylim Ełpatjew-szli: Aleksander Nikitenko i Michał Kutorha. skim, odbywają się w języku łacińskim, reszta w pań-W r. 1844 Akademia przeniosła się do własnego stwowym. Ćwiczenia w opowiadaniu słowa Bo-gmachu, którego poświęcenie i urządzonej w nim żego odbywają się w językach polskim i źrnujdz-kaplicy odbyło się z wielką uroczystością d. 22 kim; klerycy z Saratowa miewają kazania po nie-czerwca. Tegoż samego roku, dnia 18 grudnia, miecku. Rektorami Akademii petersburskiej byli: zwiedził Akademię cesarz Mikołaj. Organizacya 1) X. Ignacy Hołowiński. 1842 —1855; 2) X. An-zakładu pozostała taką, jaką była w Wilnie, z tą toni Jakubielski (ob.), 1857 — 1860; 3) X. Ale-tylko istotną różnicą, że zamiast jednego wileń- ksander Bereśniewicz (ob.), i860—1864; 4) X. Do-skiego, Akademia zarządzała teraz wszystkiemi minik Stacewicz, zakonu kaznodziejskiego (ob.), seminaryami w Cesarstwie. Tak było do r. 1848,    1864 — 1876; 5) X. Szymon Kozłowski (ob.),,

X. F. A. Simon.

po którym, w skutek zawartego między rządem 1877 — 1883. Od r. zaś 1884 rektorem jest i stolicą Apostolską konkordatu (ob.), semina- X. Franciszek Albin Simon (ob.) Cf. „Acade-rya dyecezyalne wróciły do jurysdykcyi swoich miae Ecclesiasticae Romano-Oatholicae Petropo-biskupów, Akademia zaś poddaną została władzy litanae origo et fata”, w roczniku Akademii pe-i zwierzchnictwu mieszkającego w Petersburgu tersb., z r. 1885, str. 20 i następne. Rocznik też arcybiskupa mohylowskiego, któremu przyznano z r. 1886 — 1887, str. 14 i 15. nad nią te same prawa, jakie, na mocy praw ka- Akademia duchowna rzymsko-katolicka w War-nonicznych, przysługują biskupowi dyecezyalne- szawie. W Królestwie polskiem, po zamknięciu mu odnośnie do swojego seminaryum. Tym spo- wydziału teologicznego w b. warszawskim uniwer-sobem cały zarząd Akademii pod względem nau- sytecie, na mocy Najwyższego Ukazu Cesarza kowym, karnym i gospodarczym przeszedł do i Króla Mikołaja I, z d. 16 października 1836* arcybiskupa: do niego miał odtąd należeć wybór, roku, w miejsce Seminaryum głównego w Warsza-nommacye i uwalnianie osób, składających ciało wie ustanowioną została Akademia duchowna i radę akademicką, pod warunkiem wszakże poro- rzymsko-katolicka. Na jej utrzymanie, oprócz fun-zumiewania się z rządem co do konduity cywil- ! duszu, artykułem 25-ym postanowienia cesarskie-

za-

go z d 1P23 listopada 1824 r., na Seminaryum główne w Warszawie w sumie złp. 103,800 wyznaczonego — obrócono dodatek z funduszów su-presyjnych w ilości złp. 62,800. Podług twierdzonej przez cesarza ustawy, w Akademii duchownej utrzymywanych jest na koszcie rządowym alumnów 40. Przyjmuje się do niej kleryków, ce-ïuj?icych pod względem moralnym i naukowym, którzy w seminaryach dyecezyalnych do słuchania nauk w akademii duchownej należyte przysposobienie otrzymali. Oprócz alumnów funduszowych, wolno, na przedstawienie biskupów, przyjmować do akademii kleryków na koszt prywatny, nie innych jednak, jak przysposobionych w seminaryach dyecezyalnych z pomieszczeniem ich w zakładzie i z zobowiązaniem poddania się wszystkim tegoż zakładu przepisom. Bez obowiązku mieszkania w zakładzie, mogą uczęszczać na nauki do Akademii tylko klerycy zgromadzeń zakonnych; lecz i ci, nim pozwolenie na uczęszczanie otrzymają i w poczet alumnów zapisani zostaną, winni są poprzednio udowodnić potrzebne do słuchania kursów kwalifikacye i złożyć zaręczenie jednego z przełożonych klasztorów, w których mają pobyt, iż zawsze pod przyzwoitym dozorem zostawać i ściśle stosować się do urządzeń Akademii będą. Do składu Akademii należą: rektor, wice-rektor, czyli inspektor, siedmiu profesorów do nauk teologicznych, pięciu do nauk pomocniczych, dwóch lektorów i prowizor. Ma także Akademia do pomocy wice-rekto-rowi ojca duchownego, czyli spowiednika, którego zwierzchność Akademii mianuje. Ster Akademii, pod nadzorem dyrektora głównego, prezydującego w Komisyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych, porucza się zwierzchności akademickiej, zostającej pod przewodnictwem arcybiskupa.

Zwierzchność Akademii składa się z arcybiskupa warszawskiego, jako prezesa, lub w czasie osierocenia stolicy arcybiskupiej, z administratora archidyecezyi, z dwóch członków duchownych z kapituły metropolitalnej warszawskiej, przez arcybiskupa wybranych, i z asesorów duchownych przy Komisyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych. Nadto, zasiada w zwierzchności akademickiej członek świecki z ramienia rządu. Do wewnętrznego kierunku, tak naukowego i obyczajowego, jako i gospodarczego w Akademii, tudzież utrzymywania jej stosunków ze zwierzchnością, a przez nią z biskupami dyecezyalnemi i władzami krajowemi, ustanowioną jest rada wewnętrzna Akademii, którą składają: rektor, wice-rektor i trzech wybranych profesorów nauk teologicznych, zwanych profesorami radnymi, za co są osobno płatni. Na urząd rektora wybierany bywa kapłan, posiadający stopień naukowy z teologii, a przynajmniej gruntowną znajomość nauk teologicznych, należycie udowodnioną i na-dewszystko zaś pełen ducha pobożności i gorliwości w pełnieniu swych obowiązków, słowem mąż, którego umysł i charakter duszy łączy w sobie, ile można, moralne i naukowe przymioty, wysokiemu powołaniu odpowiadające. W razie zawakowania posady rektora, zwierzchność Akademii wzywa wszystkich biskupów dyecezyalnych, ażeby każdy ze swej strony podał jednego kandydata z kapłanów swej dyecezyi, z załączeniem niewątpliwych dowodów jego kwalifikacyj. Zwierzchność Akademii z całkowitej liczby proponowanych sobie kapłanów z dyecezyj, jakoteż z grona duchownych profesorów nauk teologicznych w Akademii warszawskiej, wybiera dwóch kandydatów, których kwalifikacye uznała za celujące, i przez dyrektora głównego, prezydującego w Komisyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych, do wyboru i Najwyż. zatwierdzenia przedstawia. Na wice-rektora wybiera zwierzchność A. kapłana, posiadającego w stopniu znamienitym przymioty, kierunkowi obyczajowemu młodzieży duchownej odpowiadające, a tego dyrektor główny, prezydujący w Komisyi spraw wewnętrznych i duchownych, potwierdza. W czasie chwilowej nieobecności rektora, zastępuje go wice-rektor; na czas dłuższy zwierzchność Akademii -wybiera zastępcę i przedstawia dyrektorowi głównemu, prezydującemu w Komisyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych. Trzech innych członków rady wybiera zwierzchność Akademii, a dyrektor główny zatwierdza. Prowizora mianuje rada z osób duchownych lub cywilnych, a potwierdza zwierzchność Akademii. Należy on do obrad rady tylko w przedmiotach tyczących się zarządu gospodarczego i to z głosem doradczym. Akademia ma własną pieczęć i kancelaryę do swoich ezynności, złożoną z sekretarza i potrzebnej liczby kancelistów. Wszystkie czynności rady Akademii odbywają się w języku polskim, same tylko dyplomata na stopnie naukowe pisane są w języku łacińskim, choć w praktyce było inaczej, mianowicie wydawano je po polsku (1862 — 66 r.) i to bardzo skromne, na zwyczajnym papierze stemplowym, ceny kop. 15. Rada miewa zwyczajne posiedzenia raz w tydzień; stosownie jednak do potrzeby, rektor może zwoływać posiedzenia nadzwyczajne. Profesorowie literatury łacińskiej, greckiej i państwowej oraz lektorowie języków francuskiego i niemieckiego, wybranymi być mogą z pomiędzy osób świeckich. Profesorowie innych przedmiotów wybierani bywają z pomiędzy duchownych. Alumni, opuszczający instytut z własnej woli, obowiązani są zwrócić koszta, na ich utrzymanie wyłożone. Po ukończeniu przepisanego kursu w Akademii, alumni powracają do tychże, z których przybyli, i pełnią obowiązki, jakie im, stosownie do przepisów istniejących, władze dyecezyalne wskażą, jeżeli z nadzwyczajnej jakiej potrzeby zwierzchność Akademii, za porozumieniem się z biskupem dyecezyalnym, nie wskaże im innego przeznaczenia. Alumn, po ukończeniu kursu nauk i dostąpieniu stopnia studenta lub kandydata, na żądanie biskupa właściwej dyecezyi może już pozostać w Akademii na koszcie rządowym przez rok piąty dla uzupełnienia wiadomości w szczególnym jakowym dziale nauki teologicznej. Wszystkie nauki teologiczne, prócz teologii pastoralnej i homiletyki, oraz historyi powszechnej i nauk przyrodniczych, wykładane są vr języ-

ku łacińskim. W Akademii znajdują, się nastę- głównego wejścia. Pomieszczenie Akademii w tych pujące katedry: 1) hermeneutyki, archeologii hi- murach było niefortunne, gdyż mieszkanie było blijnej, introdukcyi do ksiąg Starego testamentu bardzo niskie i wilgotne. Gdy w roku 1862 przy-i języka hebrajskiego; 2) hermeneutyki, introduk- był do Warszawy arcybiskup - metropolita, X. cyi do ksiąg Nowego testamentu i języka grec- Szczęsny Feliński, dokazał tyle swoim wpływem, kiego; 3) wykładu Pisma św., czyli egzegetyki; że w trzy lata potem przeniesiono Akademię

4) teologii dogmatycznej; 5) teologii moralnej do gmachu po - karmelickiego, gdzie gaz, wo-i pastoralnej; 6) prawa kościelnego; 7) historyi dociągi, mieszkanie wyższe i ogrody dały wa-Starego i Nowego testamentu, łącznie z rysem hi- runki bardziej hygieniczne dla młodzieży akade-storyi powszechnej i historyi kościelnej; 8) pa- mickiej. Pod względem naukowym rok wspo-trologii, tudzież teoretycznej i praktycznej homi- mniany był także niesłychanej doniosłości, albo-letyki, której profesor daje zarazem kurs wyższej wiem X. metropolita sprowadził na przewodnika literatury polskiej i jej historyi, o ile się to sto- instytucyi X. Kossowskiego, dziś biskupa sufraga-suje do wymowy kaznodziejskiej; 9) filozofii i jej na włocławskiego, który silną dłonią ujął ster historyi; 10) literatury łacińskiej i greckiej; 11) ję* najwyższej w kraju duchownej szkoły. Kierunek zyka i literatury państwowej; 12) nauk przyrodzo- ten może był za surowy, ale tak podniósł insty-nychi astronomii popularnej; 13) medycyny popu- tucyę pod względem ascetycznym, że młodzi za-larnej. Nadto dawane są lekcye języka francuskie- konnicy przybywali tam uczyó się życia ducho-go i niemieckiego. Zwierzchność Akademii czu- wnego. Wtedy to właśnie znajdował się w gro-wa, ażeby alumni w nauce kantu i obrządkach nie alumnów jeden kameduła, O. Floryan, obec-kościelnych byli ciągle ćwiczeni. Co miesiąc od- nie przełożony na Bielanach, pod Warszawą, bywają się ćwiczenia ustne i piśmienne; egzamina Obok X. rektora jaśniał ascezą żyjący jeszcze zaś są szczegółowe półroczne, ogólne roczne i ca- X. kanonik Marciński, niegdyś spowiednik, na łokursowe. Czas od 15 lipca do września, prze- stępnie wice-rektor Akademii, oraz zgasły przed-znacza się na zwyczajne wakacye. Pod głównym wcześnie, jako proboszcz w Wieliczce, X. kanonik nadzorem rektora zostaje biblioteka; zarządza nią Zygmunt Golian, doktor i profesor teologii dogma-bibliotekarz, którego rada Akademii wybiera z po- tycznej. Czas jakiś wykładał ten przedmiot i brat między osób do Akademii należących, a zwierzch- metropolity, X. Julian Feliński, gdy mu jednak ność potwierdza. Warszawska Akademia ducho- przeszkadzał stan zdrowia, został spowiednikiem wna miała prawo nadawać stopnie naukowe: stu- alumnów. W r. 1865 przeniesiono A. do nowego lo-denta, kandydata, magistra oraz doktora teologii kału w gmachu po-karmelickim. Było to za rządów i prawa kościelnego. O stopień doktora teologii w Królestwie namiestnika hr. Berga, który wraz nie wolno było prędzej starać się, jak we dwa la- z księciem Czerkaskim obecnością swoją akt ten ta po otrzymaniu stopnia magistra. Dla słucha- uświetnił. Poświęcenia gmachu dokonał X. bi-nia ścisłych egzaminów i roztrząsania rozpraw skup-nominat Rzewuski, przemawiał zaś z za-ustanawiana była w Akademii konferencya, ze palem i krasomówstwem do dostojnego zgro-wszystkich profesorów złożona, pod prezydencyą madzenia X. rektor Kossowski. Pod kierunkiem rektora lub delegowanej przezeń osoby. W razie nowego rektora Akademia stanęła świetnie, ale egzaminowania osób duchownych, nie należących trwało to już niedługo, gdyż we dwa lata potem do Akademii, a wiekiem i zasługami poważnych, zamknięto ją, i alumnów pragnących kończyć poprzestawać można na przedmiotach głównych kurs akademicki, wezwano do Petersburga. Mię-teologicznych i z prawa kanonicznego. Wycho- dzy znakomitszymi profesorami tej Almae Matris dzący z Akademii ze stopniami naukowemi ma- słynęli: X. Olszański, jako filozof; X. Golian, ją pierwszeństwo, w razie konkurencyi, do wyż- znakomity kaznodzieja i teolog-dogmatyk; X. szych obowiązków i godności duchownych, przed Nowodworski, jako profesor nauk biblijnych, a po-tymi, którzy w Akademii nie byli, ani stopni nau- tem redaktor „Przeglądu katolickiego” i „Ency-kowych nie dostąpili, Podług etatu, rektor Aka- klopedyi kościelnej”, obecnie zaś biskup dyecezyi demii pobierał płacy rocznej złp. 8,000; wice-re- płockiej; X. Kossowski, rektor, tłómacz mnóstwa ktor 4,000; profesorowie nauk teologicznych i filo- dzieł ascetycznych. Z pomiędzy niegdy alumnów zofii po 6,000; profesorowie literatury łacińskiej albo profesorów A. warszawskiej, zasiadają obe-i państwowej po 3,000; lektorowie języków: francu- cnie na katedrach biskupich: X. Arcybiskup war-ekiego i niemieckiego po 1,200 i t. d. Pierwszym szawski, Wincenty Popiel; X. Ruszkiewicz, biskup-rektorem był X. Wiktor hr. Ossoliński, a po je- sufragan warszawski; X. Jaczewski, biskup-nomi-go śmierci X. Bonawentura Butkiewicz. Rektor nat lubelski; X. Sotkiewicz, biskup sandomierski, Akademii jest członkiem honorowym rady wy- i X. Kuliński, biskup kielecki. Z pomiędzy nieda-chowania publicznego. Rok 1862 był dla Aka- wno zmarłych, a byłych alumnów akademii, za-demii duchownej w Warszawie nową erą. Dotych- słynęli: wspomniany wyżej X. Olszański, jako filo-czas, odr. 1836, mieściła się ona w zabudowaniach zof, X. Zenon Chodyński, prałat katedry kujaw-klasztornych po-franciszkańskich przy ulicy Za- sko-kaliskiej, jako badacz i znawca rzeczy pol-kroczymskch, gdzie dzisiaj ochrona Mikołajew- skich, a zwłaszcza dziejów kościoła polskiego i praska; erekcya jej była tam uwieczniona tablicą mar- wodawstwa kościelnego; X. Jamiołkowski, znako-murową z napisem łacińskim złotemi literami, mity liturgista, i inni. Z żyjących zaś: X. Kna-wmurowaną w ścianę korytarza na dole, wprost piński, doktor teologii, profesor wszechnicy Ja-

co

X. T. Matuszewski.

giellońskiej, znakomity biblista i dzielny współpracownik „Encyklopedyi kościelnej”, którą prawie w połowie zapełnił swojemi artykułami; X. Kruniński, pijar, znany z wielu prac naukowych, pisanych piękną polszczyzną, i w. i.

Akademia duchowna rzymsko-katolicka w Wilnie. Założona w r. 1579 Akademia wileńska fob.), nazwana później Szkołą główną litewską (ob.), wreszcie Cesarskim uniwersytetem wileńskim (ob.), aż do zupełnego zwinięcia w r. 1832 miała pomiędzy innemi i wydział nauk teologicznych, już jako fakultet odrębny do r. 1773, już to jako sekcyę wydziału nauk moralnych. Nadto w r. 1806, pod zarządem uniwersytetu i w ścisłym związku z rzeczonym fakultetem, urządzone zostało Główne seminaryum duchowne (ob). Po zwinięciu uniwersytetu, cesarz Mikołaj I, ukazem z d. 1 lipca 1833 r., dla przygotowywania duchownych wyznania rzymsko-katolickiego w cesarstwie do zajęcia wyższych posad kościelnych, na miejsce byłego fakulietu teologicznego, oraz seminaryum głównego, kazał otworzyć w Wilnie wyższą szkołę teologiczną, pod nazwą Rzymsko-katolickiej Akademii duchownej, z oddziałem dla kleryków ormiano-katolickich i przyłączeniem do niej miejscowego seminaryum dyecezyalnego. Przeznaczył na utrzymanie wszystkich tych trzech oddziałów 102,234 rubli asygnacyjnych rocznie, z dotychczasowego funduszu seminaryum dyecezyalnego i dwóch seminarzystów brzeskich, z dóbr kościelnych, należących poprzednio do uniwersytetu, oprócz majątku Mussy, przeznaczonego dla sufragana trockiego, i z kapitałów poklasztornych. Podpisana razem z ukazem ustawa dla nowej Akademii, wyznaczała alumnów funduszowych w seminaryum dyecezyalnem 60, w oddziale ormiańskim 7 i w Akademii 40, najcelniejszych ze wszystkich dyecezyj Cesarstwa, nie zabraniając przytem przyjmować i wstępujących na koszt własny. Do nauczania alumnów, z zachowaniem właściwej każdemu oddziałowi miary, przeznaczała 7 profesorów, 4 adjunktów i 3 lektorów; w samej Akademii stanowiła 10 katedr: pisma św., archeologii biblijnej i hermeneutyki; teologii dogmatycznej, moralnej i pasterskiej; loiki i filozofii moralnej; historyi kościelnej i prawa kanonicznego; homiletyki wraz z wyższym kursem literatury polskiej i juj historyi; literatury łacińskiej i greckiej; literatury państwowej wraz z ogólną jej teoryą; historyi powszechnej, a osobliwie państwowej; wreszcie języków: hebrajskiego, francuskiego i niemieckiego. Nadto alumni ostatniego roku powinni byli słuchać wykładu głównych zasad hygieny, której miał dawać jeden z profesorów miejscowej Akademii medyko - chirurgicznej (ob.) Oprócz ciała nauczycielskiego, Akademia posiadać miała kapelana, bibliotekarza, ekonoma z pomocnikiem, oraz kancelaryę, złożoną z sekretarza, dwóch pomocników i dostatecznej liczby kancelistów. Ster bezpośredni nad wszystkiemi oddziałami ustawa poruczała zarządowi akademickiemu, który ze swej strony zależeć miał bezpośrednio od rzymsko-katolickiego duchownego kolegium (ob.), osta-

KacjlUopciij*    Uu.t4.

tecznie zaś od ministra spraw wewnętrznych. Miejscowemu biskupowi dyecezyalnemu pozostawiała jedynie prawa honorowe: bywania na posiedzeniach i egzaminach, czynienia uwag, podawania propozycyj i t. p. Zarząd akadejnicki składać się miał z rektora, mianowanego przez ministra z dwóch kandydatów, podawanych przez kolegium i potwierdzanego przez cesarza; inspektora i dwóch profesorów świeckich, których wybór należeć miał do kolegium, a potwierdzenie do ministra; wreszcie ekonoma, świeckiego lub duchownego, którego wybierać miał zarząd akademicki, potwierdzać zaś kolegium. Wszelkie sprawy na posiedzeniach zarządu akademickiego decydować się powinny były większością głosów, protokuły zaś posiedzeń, oraz wszelka korespon-dencya urzędowa odbywać się w języku państwowym; jedne tylko dyplomy na stopnie naukowe miały być pisane po łacinie. Profesorów, adjunktów i lektorów języków wybierać miał zarząd akademicki, potwierdzać zaś mmister na przedstawienie kolegium. Profesorowie i adjunkci nauk teologicznych powinni byli być obierani z osób duchownych, inni zaś przeważnie ze świeckich. Kurs nauk, tak w seminaryum, jak i w Akademii, rozłożony został na 3, później na 4 lata; nauki teologiczne miały być wykładane w języku łacińskim, inne w państwowym; jedne tylko ćwiczenia w o-powiadaniu słowa Bożego powinny były odbywać się w językach i dyalektach, właściwych każdej dyecezyi. W końcu ustawa nadawała Akademii prawo udzielania stopni naukowych : studenta, kandydata, magistra i doktora teologii, oraz doktora prawa kanonicznego, z obowiązkiem przedstawiania magistrów i doktorów za pośrednictwem kolegium do potwierdzenia ministra spraw wewnętrznych. Uznani przez ministra magistrowie i doktorzy nabywali prawa noszenia złotego krzyża z herbem cesarstwa, pierwsi przy boku, drudzy na szyi. Do egzaminowania i nadawania stopni ustanawiała się ze wszystkich profesorów i adjunktów, pod prezydencyą biskupa wileńskiego, lub wyznaczonego przezeń sufragana, a w nie-bytności takowych, rektora Akademii, tak zwana konferencya; szczegółowe w tym względzie prawidła, opracowane przez zarząd akademicki, za osobnym rozkazem cesarza, potwierdzone zostały przez ministra spraw wewnętrznych d. 22 września 1839 r. Na takich zasadach, d. 11 lutego 1834 r., otwartą została uroczyście w gmachu głównego seminaryum Akademia duchowna wileńska. Pierwszym rektorem jej mianowany został X. Ałoizy Osiński (ob.); inspektorem X. Jan Markiewicz, były regens Seminaryum głównego (ob.); profesorami nauk teologicznych: XX. Jan Ski-dełł (ob.), Antoni Fijałkowski (ob.), Kacper Borowski (ob.), Kazimierz Lenartowicz i świecki Aloizy Cappelli (ob.); świeckich: Paweł Kukolnik (ob.), Jan Łobojko, Stanisław Hryniewicz; profesorem homiletyki i literatury polskiej Leon Borowski (ob.). X. Aloizy Osiński rządził Akademią do stycznia r. 1839, po nim nastąpił X. \ntoui Fijałkowski, lecz już w roku 1842, z rozkazu Гу-

z r. 1885.

W. Chor.

sarza Mikołaja, został uwolniony i samą Akademię przeniesiono do Petersburga, gdzie na jej czele stanął X. Ignacy Hołowiński (ob.) Cf. „Ustawa Akademii“ w osobnej odbitce, w dwóch obok siebie tekstach: państwowym i polskim, kart 12 nienumerow., bez wskazania miejsca druku. „Otwarcie publiczne Akademii duchownej rz. kat. Wileńskiej“, Wilno 1834. „Academiae eccles. rom. cath. petropolitanae erigo et fata“, przez X. Fr. A. Simona, w Roczniku Akademii duch. Petersb.

X. F. Symon.

Akademie górnicze. A) Na zasadzie Najwyższego ukazu cesarza Aleksandra I z dnia 20 lutego 1816 r., założoną została wtymźeroku w Kiel-cac h, jako w miejscuśrodkowemówczesnych znakomitszych kopalni i zakładów górniczych, Akademia górnicza, właściwie, w języku ruskim, Szkołą akademiczno-górniczą zwana. Język wykładowy w tej Akad. był z początku niemiecki, głównego bowiem kontyngensu profesorów dostarczyły niemieckie specyalne zakłady naukowe, następnie stopniowo wprowadzał się wykład polski. Całkowity kurs nauk w Akademii kieleckiej był czteroletni, do wstąpienia zaś do Akademii, prócz egzaminu wstępnego, według osobnego programu, wymagało się zaświadczenia z ukończenia przynajmniej klasy piątej Szkoły Wojewódzkiej. Uczniowie Akademii nazywali się „elewami”, obowiązani byli nosić osobnym rozkazem przepisany mundur i dzielili się na trzy klasy: admissów, eks-pektantów i akademików. Kurs szkolny zaczynał się z dniem 1 października i kończył się w ostatnich dniach maja, poczem, w początkach czerwca, odbywał się popis publiczny elewów, piśmienny i ustny. W ciągu lipca, sierpnia i września, elewowie zajmowali się praktyką w zakładach górniczych, stosownie do poleceń władzy akademickiej. Nadto, po ukończeniu kursu szkolnego, elew w takim tylko razie uzyskiwał prawo zaliczenia się na posadę etatową w korpusie górniczym, jeżeli, po zdaniu całkowitego egza-minu, w ciągu dwóch lat bezpłatnie praktykował w wyznaczonym mu ku temu zakładzie górniczym i tym sposobem swoje ukształce-nie na praktycznego górnika uzupełnił. Akademia kielecka wydała cały zastęp dzielnych pracowników na polu górnictwa krajowego; istniała ona w epoce, kiedy górnictwo polskie rozwijało się i kwitło. Ciesząc się szczególnym protektoratem i sympatyą Staszyca, którego była niejako dzieckiem, Akademia miała w liczbie profesorów i kierowników młodzieży takich ludzi, jak Ulman, Tomaszewski, Pusch, Lempe i wielu innych, którzy zjednali sobie w kraju wiekopomną sławę i których imiona ze czcią najwyższą powtarzają następne pokolenia górnicze. Akademia kielecka istniała lat 10, w roku bowiem 1826 została zwiniętą. Pożar archiwum górniczego w Suchedniowie w r. 1863, zniszczył akta i Akademii kieleckiej, w którychby prawdopodobnie wiele interesujących szczegółów, dotyczących tego jedynego w swoim rodzaju zakładu naukowego u nas, odnaleźć było można. B)Akademią górniczą w Petersburgu nazywają wyższy zakład naukowo-górniczy, zwany właściwie „Instytutem górniczym”, (ob.) Zakład ten, za-źony w r. 1773 przez cesarzowę Katarzynę Г, miał pierwotnie organizacyę wojskową i dopiero w r. 1866 przekształcony został na zakład otwarty, cywilny, gdzie wszyscy uczniowie (studenci) są przychodni. Zakład, o którym mowa, świetnie jest uposażony w bogate zbiory mineralogiczne, zasobną ma bibliotekę, ładny gabinet modeli maszyn etc. C) W zachodniej Europie znane są następujące Akademie górnicze: Akademia Berlińska, Freiberska w Saksonii, w Clausthal w Ha nowerskiem, w Leoben w Styryi, w Przybramie (Pribram) w Czechach; znakomicie uorganizowa-ne i prowadzone wyższe zakłady naukowo-górnicze we Francyi (w Paryżu i St. Etienne), oraz w Belgii (Gandawa i Liège), nazw Akademii nie mają. Co do szkół górniczych, istniejących w rozmaitych krajach, a nieużywających tytułu Akad. górniczych, ob. Górnicze zakłady naukowe.

Akademie handlowe. Nazwę Akademij handlowych posiadają niektóre zakłady naukowe handlowe, jakkolwiek ścisłego rozgraniczenia między niemi, a tak zwanemi wyższemi szkołami handlo-wemi, przeprowadzić nie można; właściwe bowiem, czyli specyalne nauki handlowe, jak: korespon-dencya, arytmetyka handlowa, buchalterya, towaroznawstwo, geografia handlowa, prawo handlowe, w jednych i drugich wykładają się w jednakim, mniej więcej, zakresie. Różnica polega głównie na tem, że Akademie handlowe przeznaczone są dla młodzieży dojrzalszej, z przygotowaniem mniej więcej gimnazyalnem, dlatego z programu swego wyłączyć mogą nauki ogólne, jak matematykę lub historyę, które wypełniają znaczną część planu wyższych szkół handlowych. Stąd też kurs nauk ukończonym być może w czasie krótszym, w ciągu roku jednego, lub najwyżej dwu lat, a wykłady mogą mieć charakter więcej odczytów uniwersyteckich, aniżeli nauczania szkolnego. - Pierwsza Akademia handlowa założoną została w Hamburgu w r. 1768. Przy znanej szkole handlowej w Lipsku istnieje oddział specyalny, który młodzież przygotowuje do zawodu handlowego w ciągu dwu semestrów. Po-dobneż Akademie handlowe posiadają: Wiedeń, Praga i inne miasta. Znaną powszechnie jest Akademia handlowa w Antwerpii, założona w roku 1852, mająca nazwę „Institut supérieur de commerce”; w Paryżu istnieje od r. 1820 „Ecole supérieure de commerce”. W Moskwie Akademia handlowa założoną została już w r. 1805, a w r. 1810 zamienioną na instytut rządowy. Oddziały handlowe posiadają też niektóre szkoły politechniczne, jak up. w Rydze. (Ob. Handlowe szkoły.)

Akademie medyko-chirurgiczne w Moskvrie i Petersburgu. W r. 1707 założoną została w Moskwie pierwsza Szkoła medyko-chirurgiczna przy głównym szpitalu wojskowym, w której powołani z zagranicy lekarze wykładali wychowańcom skarbowym (w jęz.yku holenderskim i niemieckim), anatomię, botanikę, materyę lekarską (farmakologię), chirurgię, patologię i kurs medycyny praktycznej. Takaż sama szkoła otworzoną została r. 1733 w Petersburgu, wkrótce potem w Kronsztadzie (przy szpitalu artyleryjskim), z wykładem wyszczególnionych przedmiotów. W r. 1786 szkoły te uległy do pewnego stopnia reorganiza-cyi ; dotychczasową nazwę „ Школы” zmieniono na „Училище”, a wykładający przybrali nazwy profesorów, przyczem rozszerzono zakres nauk i do wykładów powołano przeważnie krajowców, ordynatorów szpitalnych. Z tychto szkół utworzono w r. 1799 Akademie medyko-chirurgiczne w Moskwie i Petersburgu (przyłączywszy do ostatniej szkołę kronsztadzką), do których wcielono profesorów i studentów zniesionych przytem szkół. W Akademii petersburskiej pierwszymi profesorami byli: anatomii z fizyologią—Karpinskij; matematyki z fizyką—Petrow; botaniki z farmacyą — Sobolewskij; chemii — Sewergin; patologii z terapią—Bazilewicz; chirurgii—Sapołowicz; akuszeryi i medycyny sądowej — Ringebroig. ЛУ Moskwie: Hildebrandt—anatomii z fizyologią; Stefan — botaniki z farmacyą; Pfeiler—matematyki z fizyką; H< fman — chemii; Szumlanskij — chirurgii z farmakologią; Peken — patologii z terapią; Freze — akuszeryi i fizyologii. Obok profesorów, czynni byli w obydwóch Akademiach adjunkci. Inspektorem w Petersburgu był sztabowy lekarz, Ri-zenko, w Moskwie dr Janisz.—Akademia moskiewska stanowiła od r. 1808 oddział Akademii petersburskiej z wice-prezydentem na czele; w roku 1837 przyznano jej autonomię pod zarządem ministeryum spraw wewnętrznych; w r. 1840 przyłączoną została Akademia moskiewska do utworzonego uniwersytetu, zaś od r. 1856 stanowi wydział lekarski tegoż uniwersytetu.—Akademia petersburska, obejmuj ąca oddział lekarski, weterynaryjny (utworzony w r. 1806), farmaceutyczny i szkołę akuszerek, pozostawała pierwotnie pod bezpośredniein zwierzchnictwem konferencyi, z profesorów złożonej (z przewodniczącym prezydentem) i zawiadywaniem kolegium medycznego (ob. Akademia med.-chir. wileńska). W r. 1808 przyznano jej prawa uniwersyteckie, z kursem pięcioletnim; konferencyi—zupełną autonomię; wzbogacono instytucyę odpowiedniemi urządzeniami i pomocami naukowemi; rozdzielono wTykłady na teoretyczne i praktyczne, ustanawiając (w obu Akademiach) liczbę wy Chowańców skarbowych na 720 (400 oddziału lekarskiego; 240 weterynaryjnego, 80 farmaceutycznego). W roku 1810 przyłączono Akademię petersburską do ministeryum oświecenia, a w 1823 znowu do ministeryum spraw wewnętrznych. W r. 1835 nadano jej nową ustawę, z małemi zmianami i zwiększono etat na pomoce naukowe; w r. 1838 nowa ustawa oddaje Akademię pod zarząd ministeryum wojny, przez co zakład kształcił lekarzy wyłącznie dla armii i floty i pozostawał pod inspekcyą oficerów; w r. 1849 urządzono w szpitalu wojskowym pierwsze dwie kliniki na pożytek wychowańców Akademii. W roku 1857 uległa Akademia, przy zniesieniu za-

rządu wojskowego, gruntownemu przekształceniu, z przyznaniem praw oddzielnego departamentu w ministeryum spraw wewnętrznych. Urządzono dla niej, w instytucie klinicznym imienia Heleny Pawłownej, 8 klinik (2 terapeutyczne, 2 chirurgiczne, okulistyczną, dermatologiczną, syfilityczną i psychiatryczną, z oddziałem dla medycyny sądowej). Liczba wykładających wzrosła do 42 (profesorów zwyczajnych 22, nadzwyczajnych 3, adjunktów 9, prócz tego prosektorowie, pomocnicy etc.); stypendystów było 275 (200 z ministeryum wojny, 10 z ministeryum spraw "wewnętrznych, 42 z innych zarządów, 20 prywatnych); wolni słuchacze opłacali za wykłady 25 rs. rocznie. Do pomocy naukowych służyły: biblioteka, instytut anatomo-fizyologiczny, gabinety: anatomii praktycznej (Gruber), opisowej (Landcert), histologiczny (Zawarykin), anatomo-patologiczny (Ru-dnew), medycyny sądowej (Sorokin), chirurgii operacyjnej i topograficznej; nadto, laboratoryum chemiczne (Zinin), farmakologiczne (Zabielin), botaniczne (Merklin). Oprócz instytutu klinicznego, w którym pomieszczono także klinikę akuszeryjną z pedyatryczną (prof. Krassowski), jest nadto własny jej wojskowy szpital kliniczny, rozdzielony na ośm oddziałów, w którym ordynowali znakomici specyaliści, jak: Besser, Sklifasowski (obecnie w Moskwie) Tornowskij, Baliński (obecnie na emeryturze) i t. p., niemniej klinika weterynaryjna z gabinetem patologicznym i pracownia farmaceutyczna z apteką. Wojskowy szpital kliniczny służy do praktycznych zajęć studentów wyższych kursów akademickich, do uzupełnienia wykształcenia lekarzy wojskowych, w tym celu delegowanych, i egzaminów tychże lekarzy na stopień doktora. W całym rzeczonym zakładzie klinicznym przebywa rocznie przeszło 5,000 chorych. Na mocy nowej organizacyi przyłączono Akademię do uniwersytetu, z prawami ogólnemi wydziału lekarskiego, w którym wykładają: Tara-nieckij — anatomię, Tarchanow —fizyologię, Iwa-nowskij — anatomię patologiczną, Paszutyn—patologię ogólną, Sorokin — medycynę sądową, Dobrowolski]— okulistykę, Zawarykin — histologię, Ma-nasseia prowadzi klinikę dyagnostyczną, Czudnow-ski—ki. terapeutyczną, Sławiański—kl. akuszeryjną, Mierzejewski — kl. psychiafoyczną, Tornow-ski—kl. syfilityczną; klinika chirurgiczna (po Skli-fasowskiin), hygiena (po Dobrosławinie), farmakologia (po Suszczyńskim) wykładane są zastępczo. Na profesora kliniki terapeutycznej (po zmarłym niedawno Botkinie) mianowany został profesor uniwersytetu warszawskiego, dr Popow. Prezydentem Akademii jest b. lekarz sztabowy, Byków.    Dr Ł

Akademia medyko - chirurgiczna w _ Warszawie. Po zamknięciu w roku 1831 uniwersytetu Aleksandryjskiego, rozpoczęto już w roku 1833 starania o otworzenie w Warszawie „Akademii lekarskiej”, urządzonej na wzór takiejźe w Wilnie, od niedawna założonej. Starania te wówczas spełzły jednak na niczem. Dopiero w r. 1855 na nowo je podjęto, a tym razem z powodzeniem

najważniejsze zasługi, położył gorliwie czynny i dokładnie z potrzebami instytucji obeznany sekre

zupełnem. Ustawa nowej akademii, przerabiana kilkakrotnie, w dniu 4 czerwca 1857 roku została zatwierdzoną, obejmowała zaś 12 rozdziałów, z rozporządzeniami tymczasowemi, dotyczącemi urządzenia akademii, na utrzymanie której wyznaczono rs. 35,250 rocznie. Etat pierwotny obejmował profesorów zwyczajnych 12, adjunktów 9, profesorów 2 i tyluź laborantów, oprócz tego dozwolono wykładać docentom prywatnym, którym Ronferencya miała prawo przyznawać roczne wynagrodzenia. W miarę rozwoju Akademii, etat powyższy znacznie zwiększonym został. Wspólny nadzór nad Akademią powierzony był Raniiestnikowi królestwa i Ministrowi oświaty, zawiadywanie zaś Ruratorowi Okręgu naukowego warszawskiego. Istniejąca poprzednio od lat 17-u Szkoła farmaceutyczna (ob.), przyłączoną została do Akademii. Dnia 23 września 1857 rozpoczął się wpis, tłumnie ze wszystkich zakątków łprzybywających studentów, a w d. 1 października nastąpiło bardzo uroczyste otwarcie nowego przybytku wiedzy lekarskiej. Dla upamiętnienia dnia tego, staraniem p. Ruratora wybito medal okazały, wykonany w pracowni Münheimera. Zarządem Akademii, pod względem naukowymi administracyjnym, zajął się komitet tymczasowy, do składu którego weszli: Inspektor głównej służby zdrowia w Rrólestwie Polskiem W. Rochański ^ob.), jako przewodniczący, oraz doktorowie Bąccewicz (ob.), Bogolubow, i A. Janikowski (ob.), i powo-ani do wykładu: Lesiński, Werner, Reugebauer, Zeiszner, Przystański, Aleksandrowicz. Zadaniem komitetu tymczasowego było: przyjęcie i zapis studentów, egzamina wstępne, rozpatrzenie programów wykładać się mających przedmiotów, oznaczenie li izby godzin i rozkładu lekcyj, odbiór i uporządkowanie przekazanych Akademii zbiorów naukowych, urządzenie gmachu akademickiego. W dniu 10 stycznia 1858 zwierzchnictwo nad utworzonym zakładem objął Dr. Cycuryn (b. profesor uniwersytetu kijowskiego), mianowany przez Ministra oświecenia prezydentem akademii, który w osobie swojej połączył prawa Ronferencyi j Zarządu (później ustanowić się mających), w czem był mu pomocą dotychczasowy komitet (z głosem doradczym). Pierwszem zajęciem prezydenta, po rozpatrzeniu się w sprawach i potrzebach od kilku miesięcy istniejącego zakładu, było ustanowienie Zarządu Akademii, w skład którego weszli ze strony wykładających: mag. farmacyi Werner, p. o. inspektora Ropytowski (b. nadzorca szkoły powiatowej) i sekretarz R. Raszewski (b. sekretarz Aleksandryjskiego Instytutu wychowania panien w Puławach). Zarządowi (pod przewodnictwem prezydenta) poruczo-nem było zawiadywanie częścią gospodarczą, bezpośredni nadzór nad porządkiem wewnętrznym, prowadzenie ksiąg przychodu i rozchodu, urządzenie inwentarzów: gabinetów, biblioteki i ruchomości, restauracya gmachów i t. p. W załatwieniu wszystkich spraw tych znakomite, może

tarz Raszewski. Przez czas istnienia Akademii wydatkował Zarząd: 119,754 rs. na płacę osób, 36,159 na gabinety, pracownie, bibliotekę, 29,693 na potrzeby ekonomiczne, 32,361 na urządzenie i restauracye gmachów, 3,957 na budowę teatru anatomicznego, 8,099 na urządzenie klinik. Kon-f er en cy a, kierująca częścią naukową Akademii, której członkami byli profesorowie zwyczajni, utworzoną została dopiero 5 września 1860 r. (po zamianowaniu większej połowy profesorów); obowiązki Sekretarza naukowego pełnił prof. Janikowski, który po ustąpieniu Cycuryna t. j. od 19 sierp. 1861 do zamknięcia Akademii zastępował prezydenta. Przedmiotem zajęć jej były: rozbiór i zatwierdzenie programatów wykładu, odbywanie egzaminów tak studenckich, jakoteż naukowc-słuźbowych i specyałno-praktycznych, przyznawanie stopni naukowych, wybór profesorów, wykładających, adjonktów etc., rozbiór napisanych przez profesorów podręczników, ocenianie rozpraw konkursowych, dyssertacyj kandydatów na stopień doktora i docenta, obmyślanie środków

1    pomocy naukowych i t. p. Przez czas istnienia Konferencyi ogłoszono następujące konkursa: na posadę adjunkta przy katedrze terapii szczegółowej i kliniki terapeutycznej (otrzymał Dr. Rose), profesora akuszeryi (Tyrcłmwski), adjunkta wykładającego epizoocyologię (Seifman), prosekto-ra do anatomii opisowej (Rosiński), do anatomii porównawczej (Wrześniowski). Ubiegający się o posadę drogą konkursu obowiązani byli, prócz złożenia dyplomu naukowego i dokonanych prac literackich, przedstawić w przeciągu dni ośmiu rozwiązanie piśmienne zadanego przedmiotu w formie rozprawy, i wyłożyć wobec Ronferencyi lek-cyę, na dany przez Ronferencyę temat po 24 godzinnem do niej przygotowaniu się.— O stopień docenta prywatnego ubiegało się 4 kandydatów, mianowicie Dr. Rorzeniowski, do wykładu anatomii opisowej i stosowanej, przedstawiwszy pro venia legendi rozprawę: „O właściwym układzie warstw tętniczych i tłómaczenie zjawisk anato-mo-chirurgicznycli na nim oparte”; Dr. Łuczkie-wicz, do wykładu patologii i terapii szczegółowej, rozprawę „Rrótki wykład o białaczce pod względem klinicznym”; Dr. Rarkiewicz-Jodko, do wykładu oftalmologii, rozprawę „O akomodacyi prawidłowej, przestrzeni akomodacyjnej i jej wymierzaniu”. Wszystkim trzem przyznała Konte-rencya (po obronie publicznej) prawa docentów, nadto Drowi Reugebaurowi powierzono wykład akuszeryi, którą dotąd wykładał tymczasowo, bez wymagania osobnej rozprawy.—Oprócz przedmiotów lekarskich, wykładane były w Akademii nauki przyrodnicze, będące przygotowaniem do słuchania kursów lekarskich, nadto przedmioty farmaceutyczne.—Rurs nauk przygotowawczych trwał

2    lata, lekarskich 3 lata (ogółem 5 lat); kurs nauk farmaceutycznych obejmował dwa lata. Wstęp do Akademii mieli uczniowie po skończeniu szkół gimnazyalnych, albo po złożeniu egzaminu z zakresu tychże. Egzamin wstępny odpo--wiadał programowi takiegoż egzaminu petersbur

bkioj Akad. medyko-chirurgicznej.—Pierwotnie tomia) (ob.) W- latach następnych dodawano istniał projekt wzniesienia gmachu oddzielnego kolejno kursa dalsze, oraz dopełniano Akademię dla Akademii, na gruncie Szpitala Dzieciątka Je- przez urządzenie biblioteki, czytelni dla studcn-zus, od strony ulicy Marszałkowskiej położonym; tów, prosektoryów, gabinetów, pracowni oraz kli-miały się w nim mieścić audytorya, gabinety nile, pomieszczonych w kilku szpitalach miejskich, i pracownie, kliniki zaś w Szpitalu samym zna- przeważnie zaś w Szpitalu Dzieciątka Jezus, leść miałjT pomieszczenie. Dla zbyt wielkich W dniu 1 października 1862 zakończyła Akade-kosztów plan ten został zaniechanym, i Akademia mia swe istnienie samodzielne i została wcieloną w czasie swego krótkiego istnienia aż w trzech do nowo otworzonej Szkoły Głównej, jako jej budynkach szukać musiała przytułku dla siebie, wydział lekarski. Szczupłość miejsca nie dozwa-Pierw.sze wykłady rozpoczęły się przy u'icy Jezu- la nam tu kreślić dziejów wyczerpujących Aka-iokiej, w gmachu, zbudowanym r. 1720 dla kole- demii, ani też zajmować się oceną jej działalno-gium jezuickiego, w którym od r. 1840 mieściła ści, w każdym razie dodatniej. Ograniczyć mu-się Szkoła farmaceutyczna i gabinet anatomicz- simy się tylko na dopełnieniu szczegółów, wyżej ny. Pomieszczenie to, przy wielkim natłoku podanych, listą profesorów, oraz liczbą uczniów chciwej wiedzy młodzi, okazało się wnet za szczu- kształcących się i kończących nauki pod ięh płem, trzeba było dobrać, chcąc pomieścić wszy- przewodnictwem, w czasie pięcioletniego jej istnie-stkich słuchaczów, salę uroczystych posiedzeń b. nia. Oprócz już powyżej wymienionych, wykłada-uniwersytetu Aleksandryjskiego w pałacu Kazi- jącymi byli: Profesorowie zwyczajni: Girsztowt mirowskiem. W r. 1858 przeznaczono na siedli- P. (chirurg, teoret.), Hirschfeld L. (anatomia sko Akademii h. pałac Staszica na Krakowskiem opisowa), Janikowski A. (medycyna sądowa, psy-Przedmieściu, w którym też po stosowmem przebu- chiatrya), Le Brun (chirurgia operac. i klinika dowaniu, do końca istnienia swego pozostawała, chir.), Tyrckowski Wł. (położnictwo, choroby W dniu otwarcia Akademia posiadała tylko kurs dzieci, klinika położnicza), Wisłocki T. (anatomia pierwszy nauk lekarskich, złączona zaś z nią patolog, i hygiena), Werner F. (farinacya); p. o. Szkoła farmaceutyczna kurs całkowity; studen- prof, zwyczajnych: Aleksandrowicz J. (botanika, tów⁷ zapisało się razem 245, w tej liczbie farma- zoologia), Chałubiński T. (choroby wewn., klini-ceutów 64. Do wykładów powołani byli tymcza- ka terapeutyczna), Dybek W. (patologia i terap. sowo: St. Przystański (fizyka) (ob.); T. Lesiński szczeg.), Kryszka A. (fizyologia, później farma-(chemia) (ob.); J. Aleksandrowicz (botanika i zoo- kologia, receptura, toksykologia), Szokalski W. logia) (oh.), L. Zeiszner (mineralogia) (ob.); T. (najprzód fizyologia, następnie oftalmologia, kli-Werner (fannacya) (ob.) i L. Neugebauer (ana- nika chorób ocznych), p, o. profesora nadzwy-

йяавтй!

=~ T=£=I

iü

'......... .

I-i

ii

JV\

rm

■B

ni

: д!

mu

KP

PIZ

i:

щц

BÄ

j ni

ля    № 88>r' Ji Wf Щ

;..

III

ШЁтШЁДЁЯтЁВШ

--

Fig. 151. Akademia medyko-chirurgiczna w Warszawie.

uro-

Dr. J. Реягке.

czujnego Hover H. (histologia, fizyologia); Ad-juukci: Górski (zoologia, anatomia porównawcza), Korzeniowski H. (anatomia chirur.), Pilcicki M. (prosektor anat. opisowej), Rose K. (medyc. wewnętrzna); p. o. Adjunktów, w charakterze wykładających: Brodowski W. (anat. patologiczna ogólna), Gliszczyński A. (gynekol. teoret. i prakt.), Łuczkiewicz H. (patol. i terap., następnie histor. medycyny), Pląskowski R. (hygiena, policya lekarska, dyetetyka, klinika psychiatryczna), Seif-man P. (epizoocyol.); nadto: Prażmowski (fizyka), czasowo wykładający chemię, Trzebiecki, p. o. prosektorów Kosiński J., AYrześniowski A., p. o. pomocnika prosektora Orłowski AY., preparator i konserwator Szperling; asystenci klinik: Baranowski I. i Karwowski K. —Profesorowie zwyczajni i pełniący ich obowiązki pobierali płacy 1,400; prof, nadzwyczajni rs. 980; adjunkci rs. 600, prosektorowie rs. 600, preparatorowie rs. 450; sekretarz naukowy (odpowiadający Dziekanowi wydziału) płacy dodatkowej rs. 300. Od d. 1 października 1857 do d. 1 października 1862 uczyło się w Akademii studentów nauk lekarskich 413, farmaceutów 184. Otrzymało po wysłuchaniu kursu całkowitego i złożeniu egzaminów, stopnie doktora medycyny 10. Stopień doktora medycyny uzyskali w Akademii: Kwaśnicki, Pyrkosz, Rogowicz, Sikorski, Sniaclkowski, Sommer, Stankiewicz AVład., Stano, Witkowski, AYsze-bor; lekarza 19; świadectwa z ukończenia dwuletniego kursu farmacyi 132. Za pobieranie nauk lekarskich wynosiła opłata roczna rs. 25, za kurs farmacyi 15. Po zupełnem zorganizowaniu Akad. i zmienionej w miarę potrzeb miejscowych ustawy w d. 6 listopada I860, wykładano przedmioty następujące: fizykę z meteorologią, chemię, mineralogię, botanikę, zoologię z anatomią porównawczą, anatomię opisową, topograficzną z ćwiczeniami praktycznemi, farm асу ę z farmakogno-zyą, fizyologię z histologią, patologię z hygieną i dyetetyką, anatomię patologiczną, terapię ogólną z materyą lekarską i toksykologią, akuszeryę z kliniką położniczą i pedyatryą, chirurgię teoretyczną, operacyjną z desmurgią i kliniką chirurgiczną, oftalinoiogię z kliniką, syfilidologię, terapię szczegółową z kliniką terapeutyczną i semiotyką, medycynę sądową z policyą lekarską i psy-cuiatryą, epizoocyologię, historyę medycyny z en-cyklopedyą i metodologią. Do wykładu rzeczonych przedmiotów służyło 14 profesorów zwyczajnych, 2 nadzwyczajnych, 9 adjunktów; do pomocy wykładającym przeznaczono: 2 prosektorów, 1 pomocnika, 2 laborantów, 2 asystentów klinicznych. Pomoce naukowe stanowiły pozostałe po b. uniwersytecie warszawskim: gabinet anatomiczny, zoologiczny i anatomii porównawczej, anatomo-patologiczny, mineralogiczny, gabinet i ogród botaniczny, fizyczny, pracownia z gabinetem chemicznym, pracownia i gabinet farmaceutyczny, gab. fizyologiczny, chirurgiczny z okulistycznym, kliniki: terapeutyczna, chirurgiczna i okulistyczna, biblioteka z czytelnią studencką. Chcących się bliżej zapoznać z dziejami Akademii odsyłamy,

pomijając źróuła rękopiśmienne, do prac następujących, drukiem ogłoszonych: i) „Akt czysty otwarcia r. 1857 Ces. kr. warsz. med.-chir. Akademii”. 2) „Krótkie sprawozdanie z czynności C. k. warsz. med.-chir. Akademii w ciągu pierwszych 3 lat jej istnienia.” 3) Prof. Girsz-towt „Rys historyezno-statystyczny Ces. kr. war. med.-chir. Akad. od jej zawiązku— aż do wcielenia do Szkoły Głównej.” War. 1865.

Akademia medyko-chirurgiczna Józefowa w Wiedniu (Josephinum). W Austryi utrzymywały się urządzenia wojskowej służby zdrowia, do Cesarza Józefa 1Г, na stopie średniowiecznej, z zu-pełnem pominięciem strony naukowej i ważnych nabytków na polu chirurgicznem. Dowodem tego jest, że do tego czasu pułkownikowi służyło prawo: mianowania lekarzy polowych i karania chłostą samego pułkowego felczera. Nową epokę w historyi urządzeń sanitarnych stanowi utworzenie (przez prof, van Svieten’a -j-1772 r.) szkół wojskowo-lekarskich w Pradze, Tyrnawie, Klagenfurcie i Frejburgu w Bryzgowii, pomimo czego liczyła armia austryacka jeszcze w r. 1780 tylko ośmiu naukowo wykształconych lekarzy. W roku 1784 z rozkazu cesarza Józefa, powstała w Wiedniu „Szkoła medyko - chirurgiczna”, która w r. 1786 przekształconą została na akademię pod nazwą: „Cesareo-regia dosephina Academia me-dico-chirurgica Yindohonensis” pod kierunkiem nadwornego lekarza Bramhilli, z prawem udzielania stopni doktora i magistra chirurgii. Akademia mieściła się w szpitalu wojskowym, gdzie urządzono osobny oddział położniczy, zbiory i gabinety dla instytutu potrzebne, bogate i wspaniałe, jakich podówczas w całej Europie nigdzie nie było. (W Berlinie istniała wprawdzie od r. 1744 Akademia medyko-chirurgiczna, która jednak posiadała tylko dwóch profesorów: anatomii i chirurgii, i żadnych nie wydała owoców, godnych wspomnienia). Mieściły się tam zbiory narzędzi geometrycznych i fizycznych, prześliczny, dotychczas istniejący i nader ciekawy zbiór woskowych figur anatomicznych (znakomitego prof. Fontany) i anatomo-patologiczny, gabinet przyrodniczy, narzędzi chirurgicznych, opasek i maszyn, liczna biblioteka i oddzielny ogród botaniczny. Do wykładu w Akademii mianowano sześciu profesorów, mianowicie: anatomii, patologii, chirurgii operacyjnej, terapii, botaniki i farmakologii; przy katedrze anatomii był jeszcze pro-sektor. Do nauki delegowano niższych felczerów polowych, nadto także dopuszczano uczniów cywilnych, którzy po wysłuchaniu dwuletniego kursu i złożeniu egzaminu, wstępowali do służby wojskowej w stopniu felczerów niższych. Oprócz kształcenia młodzieży w nauce lekarskiej, stanowiła Akademia stały komitet sanitarny wojskowy, do którego powołano 30 członków czynnych, 20 przybranych i tyluż korespondentów. Zadaniem komitetu było: czuwanie nad stanem zdrowia armii, wskazanie metod i książek do nauczania, cenzura dzieł lekarskich, i wydawanie „Pamiętników” (Acta), które wyszły w r. 1788 i 1801

Po wysłuchaniu całkowitego kursu 3-letniego Okręg naukowy Wileński, a wszystkie szkoły je-poddawali się uczniowie dwom egzaminom teo- go przyłączyć do Okręgu Białoruskiego”. (Wyję-retycznym i pozyskiwali stopień magistra chi- te z ,.Kur. Litew.“ z 1832 Nr. 24 i nast.) W Ii-mi rurgii; kandydaci na stopień doktora chirurgii rozdziale Ukazu powiedziano: „Znajdujący się obowiązani byli nadto wykonać operacyę na tru- w Wilnie Skarbowy Instytut lekarski (przy uni-pie. Z powodu wielojęzycznej ludności cesarstwa wersytecie) zamknąć, a wycliowańców onego prze-austryackiego, dozwolonem było składać egzarni- nieść do A. m. ch.; liczbę uczących się w Insty-na w językach: niemieckim, francuskim, włoskim tucie skarbowych wychowańców powiększyć do i łacińskim. Po śmierci cesarza Józefa, podnio- 200”.—„A. m. ch. jest wyższym zakładem nauko-sła krytyka ciężkie zarzuty przeciwko Akademii wym, przeznaczonym do kształcenia młodzieży z powodu nieuzasadnionego podwyższenia felcze- tak w nauce właściwie lekarskiej, jakoteż farnia-rów, czyli niższych chirurgów, do godności lęka- ceutycznej i weterynaryjnej”.—„W ogólnym po-rza, przez pozwolenie im wykonywania praktyki, rządku zakładów urzędowych, Akv jako uniwer-na równi z lekarzami w uniwersytecie kształco- sytety ruskie, zrównaną jest z kolegiami.“ (§ 4). nymi (którzy przebywali kurs pięcioletni), za czem (Kolegia, jako najwyższe instytucye naukowe poszło, że z polecenia cesarza Franciszka rozpi- rządowe z ważnemi prerogatywami, istniały w Bo-sano w r. 1795 konkurs na projekt reorganizacyi syi przed założeniem wszelkich akademij i uni-zakładu Józefowego. Następstwem tych zabiegów wersytetów, które powstały właśnie z onych kobyło utworzenie tegoż roku w Akad. klinik: tera- legiów). Stosownie do założenia swego i przy-peutycznej, chirurgicznej i położniczej, oraz katedry sługujących jej praw uniwersyteckich, Akademia medycyny sądowej. Staraniom lekarza dworu medyko - chirurgiczna udziela stopnie naukowe cesarskiego, An. Stifft’a, udało się wyjednać zam- (wedle ówczesnych potrzeb): Doktora medycyny knięcie Akademii w r. 1820, jako instytucyi bez- i chirurgii, Doktora medycyny, Inspektora urzę-pożytecznej, a nauce lekarskiej uszczerbek przy- du lekarskiego, Medyko-chirurga, Lekarza, Aku-noszącej, którą jednak za orędownictwem naczel- szera, Starszego i młodszego weterynarza, Apte-nego lekarza polowego, J. Islordink’a, wskrzeszo- karza, Prowizora i pomocnika aptekarskiego, Oku-no w 1822, z ważnemi w ustawie zmianami, jako j listy, Dentysty, Akuszerki. Autonomia A. była to: że kurs przygotowawczy trwał 2 lata, niższej I zupełną, wyrażającą się mianowicie: w wyborze chirurgii 3 lata, a wyższy (na stopień doktora) ogółem 5 lat. Dyplomowani w Akademii lekarze obowiązani byli odsługiwać w armii lat 8. W r.

kandydatów na wakujące posady profesorów, ad-junktów, prosektorów i w ogóle wykładających; w prawie zwierzchnictwa i sądu nad wszystkiemi osobami, w skład jej wchodzącemi; w prawie uwalniania wykładających z posady, urzędników i studentów; cenzurowania dzieł do zakresu jej należących; przybierania (z grona uczonych) członków honorowych i korespondentów dla uczestniczenia w jej pracach naukowych; sprowadzania książek i wszelkich pomocy naukowych bez osobnej cenzury i opłaty cła; używania pieczęci własnej (z napisem ruskim i łacińskim). Osobliwy jeszcze przywilej autonomiczny nadawał A. § 2u Ustawy, wedle którego majątek członka Ak., zmarłego bez testamentu i prawnych spadkobierców, lub w razie niezgłoszenia się ich wciągu 18 miesięcy, stawał się własnością Ak. Zwierzchnikiem bezpośrednim Ak. był prezydent, mianowany przez Cesarza, nadto Inspektor studencki (z czterema pomocnikami), czuwający nad sprawowaniem się i obyczajnością wychowańców. Sprawy administracyjne Ak., wydatkowanie sum. nadzór nad budowlami i t. p., należały do Zarządu, składającego się z Prezydenta, Inspektora, jednego z wybranych do tego profesorów zwyczajnych i Badcy do Zarządu Ak. z grona urzędników cywilnych wyznaczonego (przez Ministra Spr. W.). Sprawami naukowemi kierowała konfereneya, w skład której, pod przewodnictwem prezydenta, wchodzili akademicy i wszyscy profesorowie zwyczajni. Profesorowie nadzwyczajni i adjunkci zasiadali w konferencyi tylko w zastępstwie prof, zwyczajnych, albo z powodu szczególnych spraw do tego przez konferencyę wezwani. Akademikami nazywano profesorów zwyczajnych po wy-

Dr L.

1848 zniesiono powtórnie Akademię, utworzywszy na jej miejsce „instytut lekarski wojskowy”, który po upływie sześciu lat, znowu na Akademię został przeobrażonym. W r. 1864 zniesiono ostatecznie kurs niższej chirurgii, zaś w r. 1874 całą instytucyę, utworzywszy w r. 1875 natomiast „kursa wojskowo - lekarskie” z powołaniem do wykładu lekarzy wojskowych; nadto przeznaczając stypendya w różnych uniwersytetach dla studentów wydziału lekarskiego, obowiązujących się do wysłużenia pewnej liczby lat w armii. Pod względem dyscyplinarnym zrównani zostali lekarze wojskowi z oficerami w czynnej służbie.

Akademia medyko chirurgiczna w Wilnie otwarta została z mocy Najwyższego Ukazu z d. 1 maja 1832, który brzmi: .Cesarz Jego Mość, znajdując pożytecznem zamknięcie uniwersytetu Wileńskiego, Najwyżej rozkazać raczył: 1) Wydziały lekarski i teologiczny oddać pod Zarząd Ministerstwa spraw wewnętrznych, dla reorganizacyi, pierwszego na Akademię medyko - chirurgiczną, drugiego na Szkołę duchowną; 2) pewnych profesorów i nauczających różnych przedmiotów w uniwersytecie, z wyłączeniem tych, którzy wej -dą do Akademii medyko chirurgicznej, rozklasy-fikować i jeżeli się zgodzą, przenieść do innych uniwersytetów; urzędników cywilnych zwolnić;

CO

3) Z biblioteki, gabinetów i innych pomocniczych zakładów uniwersytetu wydzielić to wszystko, może być pożytecznem dla A. m. ch. i Szkoły duchownej; 4) Obserwatorium astronomiczne po zostawić pod zarządem Akad. nauk; 5) Znieść

służeniu 10 lat na posadzie. Kancelaryą konferencyi zarządza jeden z wybranych akademików lub profesorów zwyczajnych, noszący tytuł Sekretarza naukowego. Uchwały konferencyi zapadają większością głosów. Konferencya zajmuje się wyborem akademików i kandydatów na wszystkie posady naukowe, rozkładem kursów, rozpatrywaniem programatów wykładu, przez profesorów przedstawianych, przyjmowaniem wychowańców rządowych, stypendystów i wszystkich studentów, egzaminowaniem studentów i kandydatów do stopni naukowych, wydawaniem dyplomów i świadectw, uwalnianiem studentów. Wybór profesorów z pomiędzy kandydatów następuje przez ba-lotowanie; kandydat musi posiadać stopień doktora i odznaczać się pracą literacką w swoim zakresie; w braku odpowiedniego kandydata rozpisuje się konkurs publiczny. Sekretarz naukowy obowiązanym był, oprócz prowadzenia pro-tokułów, przygotowywania dyplomów i sprawozdań rocznych z czynności i stanu Ak., prowadzenia korespondencji A.: zbierać także materyały do liistoryi instytucyi. Ak. ma etatem wyznaczonych 15 profesorów, 10 adjunktów (z których zdolniejsi wybierają się na profesorów nadzwyczajnych); wszystkich na przedstawienie konferencyi zatwierdza minister, akademików zaś Cesarz. Kandydat na adjunkta poddaje się ścisłemu egzaminowi ustnemu i piśmiennemu z danego przedmiotu, nadto odbywa dwie próbne lekcye (jednę w russkim, jednę w łacińskim języku). Adjunk-ci obowiązani są uczestniczyć w zajęciach naukowych profesora swojego przedmiotu, być obecnymi na lekcyach tegoż, zastępować go w razie potrzeby i powtarzać ze studentami wykład. Od studenta wymaga się ukończenia szkół gim-nazyalnyck, zaś od pobierających wykształcenie prywatne, egzaminu z przedmiotów w gimnazyum wykładanych. Wychowańcy skarbowi mają bezpłatne mieszkanie, odzież, żywność i całe utrzymanie; takich było na kursach lekarskich 200, weterynaryjnych 30; odsługują oni za to po ukończeniu studyów 6 lat, wedle przeznaczenia władzy. Stypendyści pobierają pomoc w pieniądzach, w ilości połowy sumy, na utrzymanie wy-ckowańca skarbowego przeznaczonej i odsługują trzy lata. Pensy onarze opłacają za całe utrzymanie w zakładzie skarbowym pewną, przez Zarząd wyznaczaną sumę, — zaś wolni słuchacze żyją prywatnie, wnosząc tylko 25 rs. ass. rocznie do kasy akademickiej za lekcye i pomoce naukowe. Ponieważ, jak z tego się przekonywamy, Ak. med. chir. w Wilnie, obok całej autonomii uniwersyteckiej, była właściwie internatem lekarskim z dopuszczeniem tylko eksternów (wolnych słuchaczy), więc też studenci, czyli w⁷ychowańcy zakładu podlegają na każdym kroku ścisłej kontroli inspektorskiej, która oznaczała godzinę: rannego wstawania, odmawiania pacierzy, słuchania lekcyj i powtarzania ich, śniadania, obiadu, wieczerzy, przechadzki, snu, z obowiązkiem noszenia munduru, karności, uległości dla zwierzchników wszelkiego rodzaju itp. Wykłady odbywały się w języku russkim i łacińskim; tylko w szkole farmaceutycznej i weterynaryjnej 2-go rzędu, a także dla akuszerek, miały miejsce wykłady polskie. Kurs nauk lekarskich trwał lat 5, weterynaryjnych 4, farmaceutycznych i akuszerek 3. Egzamina były półroczne (dla sprawdzenia pilności), roczne (przejściowe) i ostateczne dla pozyskania stopnia; prócz tego były jeszcze egzamina dla przyznania stopnia cudzoziemcem i urzędnikom lekarskim; wszystkie, z wyj ątkiern półrocznych, odbywały się w obec konferencyi, zaproszonych członków honorowych i osób obcych. Stopień lekarza roz dzielano na 3 klasy, wedle odpowiedzi kandydata i uznania członków egzaminujących. Do pomocy naukowych zaliczały się: biblioteka, gabinety: fizyczny (staraniem Drzewińskiego), mineralogiczny (początek dał zbiór Symonowicza) zoologiczny (zawierał do 20,000 przedmiotów), anatoino-porównawczy (założył Bojanus), anatomiczny i ana-tomo-patologiczny (Bielkicwicz i Siewruk), farmakologiczny, laboratoryum chemiczne (założył Śniadecki), ogród botaniczny i zbiór zielników (załóż. Jundziłł), zbiór narzędzi chirurgicznych, okulistycznych i położniczych, apteka z pracownią jarmaceutyczną, kliniki: terapeutyczna i chirurgiczna (każda po 20 łóżek), położnicza (12 łóżek), zbiór narzędzi weterynaryjnych, lazaret i kuźnia weterynaryjna. Wszystkie te zakłady zostają pod zawiadywaniem odnośnych profesorów; każdy profesor ma mieszkanie bezpłatne i wolne od kwaterunku w budynku skarbowym. Prezydent pobiera pensyi rocznej 8,500 rub., assyg., profesor zwyczajny 5,000, nadzwyczny 2,500, adjunkt 2,000 sekretarz naukowy dodatkowej płacy 1,000, akademik dod. pł. 500, bibliotekarz 2,000, inspektor 4,500; na utrzymanie gabinetów przeznacza się 6,600, klinik 12,000. biblioteki 6,000, wychowawców lekarskich 100,000, weterynaryjnych 5,000, na nagrody za dzieła, tłómaczenia 5,000 i t. p., ogółem .365,020. W r. 1840 przeszły Ak. Wi leńska i Moskiewska pod zarząd Ministerstwa-oświecenia, a na mocy Ukazu z d. 5 lut. 1841. Ak. Wileńska po zreorganizowaniu, została zamkniętą 1 sierpnia 1842 r., a w zamian niej utworzono wydział lekarski uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie, dokąd p.rzeszli niektórzy wybrani profesorowie wileńscy i przeniesione zostały wszystkie gabinety, laboratorya etc., z nauką lekarską związek mające. Przy reorganizacyi uwolnionym został od obowiązków prezydenta rz. r. st. Kuczkowski, na miejsce którego mianowano prof Mianowskiego rektorem, na prawach uniwersyteckich, do czasu zamknięcia. Program wykładów A. obejmował następujące przedmioty (,.Praelectiones in Caes. Academia medico-chirur-gica fiilensi, A. 1834”): Naukę religii i moralności wykładał dr. prawa, kanon. kat. Ign. Borowski; historyę literatury ruskiej J. Łobojko, język ruda P.Kukolnik; literaturę łacińską i grecką St. Hryniewicz; język francuski z literaturą J. de Néve; encyklopedyę lek. F. Rymkiewicz, następnie M. Sochacki; fizykę F.Drzewiński; chemię Ig. Fonherg; zoologię z anatomią porów uą w-

Dr. Ł.

Akademie marynarki. Wszystkie państwa, posiadające znaczniejsze floty na morzach, utrzymują, czy to pod nazwą akademij, czy też pod nazwą szkół, zakłady naukowe, dla wyższego wy- re podnoszą poziom wykształcenia ogólnego, tu-kształcenia swych oficerów w zawodzie marynar- dzież rozwijają władze umysłowe. („Encyklope-skim. W Rosy i już od r. 1827 istniał, przy kor- dya wojennych i morskich nauk“, pod redakcyą pusie kadetów marynarki, wyższy, tak zwany kurs generała Leera; „Grand dictionnaire universelle oficerski, do wysłuchania którego przeznaczano du XIX siècle”, przez Piotra Larousse; „Meyers pewną liczbę celujących kadetów, po ukończeniu Conversations Lexicon”.)

korpusu. Wykładano im nauki dla marynarzy Akademie muzyczne. Jakkolwiek dawne A. niezbędne, jak: astronomię, teoryę budowy okrę- sprzyjały wszystkim w ogóle sztukom pięknym, tów i inne, przyczem za podstawę nauczania słu- najmniej wszakże gorliwie zajmowały się najideal-żyła głównie matematyka wyższa. Z postępem niejszą z nich — muzyką. To skłoniło licznych czasu, gdy zaszły gruntowne zmiany i przekształ- jej wielbicieli do zakładania towarzystw saino-cenia w budowie statków morskich, gdy okręty dzielnych, pod nazwą akademij, dla wyłącznego żaglowe zostały zastąpione przez parowe i cała popierania, uprawiania i rozkrzewiania sztuki marynarka z gruntu zmieniła swą postać, okaza- muzycznej. Najstarszą z akademij tego rodzaju, la się potrzeba zreformowania kursów oficer- jest A. filkarmoniczna w Weronie, która już skich, co nastąpiło w r. 1862, dnia 6 sierpnia, w XVI w. w pełnym znajdowała się rozkwicie; W ten sposób powstał kurs akademicki, z po- następnie Akademia dei füomusi w Bolonii, zało-działem na trzy wydziały: hydrograficzny, budowy żona w 1622 r. przez Girolamo Giaccobi, kapel-okrętów i mechaniczny. Oficerowie, życzący sobie majstra kościoła St. Petronio, oraz twórcę ope-kształcić się w służbie artyleryi morskiej, obowią- ry „Andromeda” i wielu innych kompozycyj. Po zani byli słuchać wykładów w Akademii artyle- śmierci Giaccobiego (1630), Akademia Füomusi ryi. W r. 1877, d. 28 stycznia, kurs akademicki upadła i dopiero w 1666 r. wskrzeszoną została otrzymał nazwę Akademii marynarki. Wstępują przez kilku mecenasów muzyki (Jahn, Mozart I). do niej oficerowie, po wysłużeniu dwóch lat na W Neapolu kwitnęło w XVII w. Liceo filanno-okrętach, tudzież zdaniu odpowiedniego egzami- nico, w Rzymie zaś Akademia arkadyjska, (Acca-nu, i obowiązani są do słuchania kursów w cią- demia degli Arcadi) do dziś dnia istniejąca, z;Jogu dwóch lat. Nauki wvldadane w Akademii, żona icon v игчоу, Lponin. na wzór «stainsr^-bnb

ozą E. Eichwald, później E. Miram; botanikę St. Górski; mineralogię Ig. Jakowicki; anatomię Ad. Biełkiewicz; an. patologiczną L. Siewruk; fizyo-logię E. Rymkiewicz, później J. Mianowski; patologię ogólną i semiotykę A. Abicht; farmacyę St. Górski; terapię ogólną Al. Woelck, później Abicht; farmakologię i toksykologię Woelck (z recepturą); terapię szczegółową P. Rymkiewicz; chirurgię ogólną K. Porcyanko; desmurgię i naukę o złamaniach i zwichnieniach J. Korzeniewski; operacye na trupach M. Sochacki; położnictwo, pedyatrię i ginekologię M. Mianowski (dla,akuszerek Woelck); klinikę terapeutyczną J. Śniadecki, później Rymkiewicz; klinikę chirurgiczną Porcyanko, później Korzeniewski; kl. położniczą M. Mianowski; policyę lekarską z hygieną J. Boerkmann; historyę medycyny A. Abicht, następnie Adamowicz. Na kursach weterynaryjnych wykładali: K. Muyschel anatomię zwierząt domowych, zoochirurgię i klinikę chirurgiczną; H. Laupman dysekcyę zwierząt (następnie E. Mijam); Józef Mianowski zoofizyologię (nast. J. Jakowicki); A. Adamowicz zoopatologię i zootera-pię, klinikę wewnętrzną i encyklopedyę z epizoo-cyologią; P. Majewski farmakologię i farmacyę; J. Jakowicki terapię ogólną, później zoofizyolo-gię z zoopatologią ogólną, zooterapię z farmako-gnozyą; J. Witowicz medycynę sądową weterynaryjną, hygienę zwierząt, naukę o rozmnażaniu i udoskonalaniu ras, sztukę kucia koni, o zewnętrznych kształtach, zębach zwierząt. Studentom, przygotowującym się do służby wojskowej, dawał lekcye jazdy konnej Ed. Tehach.

dzielą się na ogólne i fachowe. Do pierwszych należą te, które są wszystkim oficerom potrzebne, a do nich głównie zalicza się matematyka, szczególnie w jej zastosowaniach do nauk marynarskich ; do drugich — nauki, udzielające wykształcenia w jednej z pomienionych wyżej gałęzi wiedzy. Do słuchania wykładów na kursach dopuszczani są i wolni słuchacze, ale z mniejszemi obowiązkami i prawami. Oficerowie, kończący Akademię z odznaczeniem, po napisaniu i obronie dysertacyi, uzyskują prawo do posyłek z poleceniami za granicę. Najwyższym przełożonym Akademii jest jej dyrektor, przy którym istnieje komitet, złożony z profesorów, rozstrzygający sprawy w zakresie pedagogicznym, jak: wybór personelu naukowego, podręczników, układanie program a-tówiinne. Prancuzi mają w Brest: „Ecole Maritime“, zakład, stojący na wysokości akademij innych krajów. Uczą tam: matematyki wyższej, rachunku różniczkowego i całostkowego, mechaniki analitycznej, astronomii, żeglarstwa, architektury morskiej, artyleryi okrętowej, historyi sztuki żeglarskiej, fizyki, geografii fizycznej, chemii nieorganicznej i języka angielskiego. Po wysłuchaniu dwuletniego kursu, oficerowie odbywają w ciągu dwóch lat podróż naokoło ziemi. Wyższym przełożonym akademii jest wice-admirał, a zarazem prefekt departamentu Brest; dyrektorem kapitan okrętu, profesorami zaś inżynierowie z korpusu hydrografów, tudzież oficerowie floty. Niemcy, dla wyższego wykształcenia swych oficerów marynarki, posiadają „Marine Academie“, do której przyjmują oficerów z pewną kwalifikacyą naukową. Kurs trwa trzy lata. Lato poświęca się zajęciom praktycznym na pokładzie okrętów. Prócz nauk fachowych, wykładane są i takie, któ-

na ce-

i starorzymskich akademij, w pałacu Corsini, re-zydencyi królowej szwedzkiej, Krystyny. Oprócz tych istniało w XVIII stuleciu kilka jeszcze Akademij w Neapolu. Medyolanie, Ferrarze, Sienie, Pizie, Wenecyi, oraz w innych miastach włoskich. Z A. francuskich, najstarszą jest sławna paryska Académie royale ds musique. Pierwiastkowo stanowiła ona cząstkę Akademii nauk, założonej przez Colberta w 1666 r. następnie potwierdzona i bogato uposażona prze* Ludwika XIV, rychło przodować zaczęła wszystkim tego rodzaju instytucyom w Europie, i wielki wywierać wpływ na rozwój muzyki, zwłaszcza też francuskiej. Pierwszym jej zwierzchnikiem był L’abbé Piotr Perrin, który, otrzymawszy w r. 1669 przywilej królewski, upoważniający go do zakładania w ciągu lat dwunastu akademij operowych w całej Francyi, pierwszy rzucił myśl założenia w Paryżu teatru Wielkiej Opery, do dziś dnia istniejącej. Do czasów Ludwika XVI zwała się ona Akademią królewską, w 1791 „Teatrem opery”, w r. 1794: „Operą narodową”, za Napoleonów: „Akademią cesarską“, za Restauracyi: „Akademią królewską”, w roku 1848: „Teatrem narodowym“; obecnie nosi tytuł: „Académie nationale d'e musiqueu. Piewszymi dyrektorami Wielkiej Opery byli: L’abbé Perrin i kompozytor Lambert (1671 r.); trupa operowa składała się wówczas z 5 mężczyzn, 4 kobiet, 13 chórzystów i 15 muzykantów. Słynny kompozytor francuski, Lully, na mocy danego mu przywileju, otworzył w d. 15 listop. 1672 r. nową Akademię opery, przeniesioną w następnym roku do Palais-Royal. Po zniszczeniu akademii przez pożar w 1763 r., zbudowano w 1779 nową, według planów Moreau; po pożarze zaś tej ostatniej w r. 1781, z rozkazu Maryi Antoniny zbudowano naprędce (w 65 dni) prowizoryczny teatr opery przy bramie Saint-Martin, przeniesiony następnie do Palais-Royal. Obecnie Wielka Opera, zbudowana według planu Garnier a, otwarta 6 stycznia 1875 r., jest uważaną za jedno z arcydzieł architektury nowoczesnej. Koszt budowy tego wspaniałego gmachu wyniósł 49,500,000 fr.; zajmuje 11,237 metr. kwadr, przestrzeni, objętość zaś całego gmachu wynosi 428,666 metr. kub. Przy Operze znajduje się konserwatoryum taneczne, muzeum i bogata biblioteka muzyczna. W r. 1784 do Akademii paryskiej włączoną została „Szkoła śpiewu i će-klamacyi”, która następnie przerodziła się w słynne dziś konserwatoryum. Za Ludwika XVIII weszła akademia w skład Instytutu francuskiego {Institut de France), w którym stanowi osobną sekcyę akademii sztuk pięknych; ogłasza ona corocznie konkursy, do których stają młodzi kompozytorowi bezźenoi; zwycięzca na tym turnieju muzycznym otrzymuje stypendyum na 4 lata, w ilości 3,510 franków rocznie, zwane nagrodą rzymską („Prix de Rome”). Oprócz Akademii paryskiej, kwitnęły jeszcze we Francyi: akademia muzyczna w Marsylii, założona przez marszałka de Villars 1716 r., w Grenobli, otworzona 1/23 r. Obecnie zaś istnieją: w Amiens, Arras i w Calais. Belgia

posiada akademie muzyczne: w Brukselli, Charleroi, Namour, Tournai (z 1827), Mecheln i w O-stendzie; Niderlandy zaś jednę tylko w Amsterdamie. Anglia szczyci się akademią, muzyczną, w Londynie, założoną w 1721 roku przez 22-ch książąt, hrabiów, parów i melomanów angielskich, oraz do dziś dnia istniejącem w Londynie Society of ancient music, załoźonem przez Pepusch i Henry Needier w 1710 r. Prócz tych istnieje jeszcze, również w Londynie, Akademia specyal-nie uprawiająca od 1720 włoską muzykę operową w teatrz e Hay-market, do rozkwitu której najwięcej przyczynił się Händel; nadto Akademia muzyczna królewska, założona w 1882 r. W Szwe-cyi dotąd istnieje słynna Akademia Sztokholmska, założona 1771 r., oraz niemniej głośna Akademia królewska w Upsali (z 1740 r.) i Akademia nauk i sztuk pięknych w Gothenburgu (z 1773). Norwegia posiada od 1760 r. Akademię nauk i sztuk pięknych w Drontheim. Niemcy, jakkolwiek od wieków gorliwie uprawiały muzykę, spe-cyalnych jednak akademij muzycznych nie miały. Najstarszą z nich jest berlińska, założona dopiero w 1700 roku. Obecnie istnieją w Berlinie.-

a)    Królewska akademia muzyczna, zostająca pod protektoratem cesarza; dzieli się ona na 5 oddziałów, z których 3-ci nosi tytuł: „Akademickiej szkoły kompozycyi muzycznej”; 4-ty „Wyższej szkoły muzycznej”, która pobiera 90—100 tysięcy marek subwencyi rocznej; 5-ty oddział stanowi: „Instytut akademicki muzyki kościelnej”, mający lu kształcenie organistów, kantorów, dyrektorów chóru i nauczycieli seminaryów muzycznych.

b)    Akademia śpiewu (Singakademie), uprawiająca wielkie oratorya, msze, kantaty i t. p.; c) Nowa Akademia muzyczna, założona przez Kullaka w 1858 r., oraz dwie inne akademie muzyczne. Oprócz Berlina, znajdują się akademie muzyczne, ogólne lub specyalne, w Bremie, Wrocławiu Darmstadzie (z 1851 r.), Dreźnie, Monachium, Królewcu i Lipsku (imienia Wagnera). Wiele z nich znajduje się w rękach prywatnych i uważanych być musi raczej za przedsiębiorstwa handlowe, stowarzyszenia, lub szkoły muzyczne, noszące miano akademij, aniżeli za instytucye, mające na celu popieranie młodych talentów, rzeczywisty rozwój muzyki narodowej i w ogóle krzewienie oświaty muzykalnej. Najlepszym obecnie i najznakomitszym ze wszystkich instytutów muzycznych niemieckich, a może i w ogóle europejskich, jest słynny i bogato uposażony „Gewandhaus” w Lipsku, istniejący od r. 1771, który od-dawna potężny wpływ wywiera na sprawy muzyczne w całych Niemczech. Wiedeń posiada trzy akademie, z których jedna, „imienia Wagnera”, powstała 1876; druga Singkademie w 1838 roku. Wszystkie są bez znaczenia dla spraw muzycznych w Austryi, równie jak peszteńska, „Narodowa akademia” dla węgierskiej, a petersburska dla ruskiej muzyki; jedyna bowiem Singakademie, istniejąca w stolicy i Kosyi, jest stowarzyszeniem czysto niemieckiem, i jako takie, nie wywiera dodatniego wpływu na rozwój tak zwa-

J. 6r.

nej dziś „nowo-ruskiej” szkoły muzycznej. Po za granicami Europy, istnieją akademie muzyczne tylko w Ameryce, mianowicie w Bostonie (od 1780), w Meksyku i Limie. W dawnej Polsce nie było specyal-nych wyższych zakładów muzycznych, lubo mamy dowody (Łukaszewicz: „Historya szkół“), że już w r. 1406 r., stosownie do ustaw fakultetowych, wykładano muzykę w Akad. krakowskiej przez jeden miesiąc w roku; za kurs tego wykładu płacili słuchacze po dwa grosze. Istnieją również ślady, że w drugiej połowie XV w. Wojciech z Opatowa uczył teoryi muzyki według Hucbal-da, w XVI zaś wieku słynął, jako wielki kompozytor i znakomity nauczyciel muzyki w Akad. krakow., bakałarz Sebastyan Felsztyński z Felsz-ty na. Wykład jednomiesięczny w ciągu całego roku, nie mógł naturalnie nikogo ani zachęcić do wyłącznego poświęcenia się muzyce, ani też dodatniego wywierać wpływu na rozwój narodowej muzyki polskiej.    A- PoL

Akademie rolnicze są to wyższe zakłady naukowe, mające na celu wykształcenie fachowe młodzieży, tak pod względem teoretycznym, jak i praktycznym. Pierwszą Akademię rolniczą założył w Niemczech zasłużony Albrecht Thaer (zwany „ojcem niemieckiego rolnictwa”). Wprawdzie i przed nim wykładaną była nauka gospodarstwa wiejskiego w wielu uniwersytetach niemieckich, jednakże nie stanowiły wykłady te osobnego wydziału, tylko wchodziły w program wydziału nauk kameralnych. Thaer, pragnąc umożliwić licznym uczniom swoim, odbywającym praktykę we wzo-rowem gospodarstwie w Celle, nabycie wiedzy teoretycznej, założył w 1806 r. instytut rolniczy w Möglinie, przemianowany w 1819 r. na Akademię rolniczą. Akademia ta miała na celu kształcenie zamożnych synów właścicieli ziemskich, mających zarządzać wielkiemi majątkami, a wykłady teoretyczne uzupełniane były praktyką we wzorowo urządzonym folwarku moglińskim. Na wzór tej pierwszej Akademii rolniczej, powstał wkrótce w Niemczech cały szereg podobnych zakładów, noszących miano Akademij rolniczych, a mianowicie: w Hohenheimie, założona w 1818 r. przez Schwertza; w Idstein, założona w 1818 r. przez Albrechta, a w 1834 r. przeniesiona do Hofgeisberg; w Schleisheim, założona w 1822 r. przez Schön!eitnera, w 1852 r. przeniesiona do Weihenstephan; w Jenie, założona w 1822 r. przez F. G. Schultzego; w Tharandcie, zał. w 1829 r. przez Schweitzera; w Eldenie, zał. w 1835 r. przez F. Gr. Schultzego; w Regenwal-de, zał. w 1842 r. przez Sprengla; w Prószkowie (Proskau) zał. w 1847 r.; w Poppelsdorfie, zał. w 1847 r.; w Weende, pod Getyngą, założona w 1851 r. i w Waldau, pod Królewcem, zał. w 1858 r. Wszystkie te akademie połączone były z gospodarstwami, wzorowo prowadzonemi; kierunek nauki był jednak więcej teoretyczny, a objaśniany praktycznemi demonstracyami. W ostatnich czasach jednakże rozpoczęła się agitacya przeciw urządzaniu osobnych Akademij rolniczych, Dołączonych z gospodarstwami wiejskiemu

Już w 1861 r. Justus Liebig podniósł tę kwe-styę, dowodząc wyższości wydziałów rolniczych przy uniwersytetach, wyposażonych w lepsze środki pomocnicze naukowe. Wywiązały się liczne polemiki i ostatecznie zwyciężyły poglądy przeciwników Akademij rolniczych, posiadające wiele słuszności. Mianowicie od czasu, jak rozpowszechniły się gospodarstwa, racyonalnie prowadzone i umiejętnie kierowane przez wykształconych agronomów, młodzież, poświęcająca się zawodowi rolniczemu, mogła z łatwością znaleźć sposobność wyuczenia się praktycznej strony gospodarstwa, ważność więc Akademij rolniczych w tym względzie wiele straciła na znaczeniu. Natomiast pod względem wykształcenia ogólnego, nie może ulegać kwestyi, że uniwersytety, posiadające bez porównania lepsze siły i środki naukowe, labora-torya, zbiory i muzea, zapewnić mogą lepsze korzyści uczącym się, aniżeli odosobnione od miast akademie specyalne. To też prawie wszystkie Akademie rolnicze w Niemczech zostały zwinięte, lub przeniesione do miast i przemienione w wydziały uniwersytetów. Zwinięto mianowicie akademię w Möglinie w 1862 r., w "Waldau w 1868 r., w Tharandcie w 1869 r., w Hofgeisbergu w 1871, w Prószkowie w 1880, pozostały więc już tylko Akademie rolnicze w Hohenheimie i Weihenstephan. W miejsce zaś wyliczonych zwiniętych Akademij rolniczych, utworzonemi zostały wydziały rolnicze przy uniwersytetach : w Halli (1862 r.), w Lipsku (1869 r.), w Giessen (1871 r.), w Królewcu (1876 r.), w Kiel (1881 r.), we Wrocławiu (1881 r.), w Berlinie (1881 r.), oraz w Monachium (1864 r.) przy politechnice. W Rosyi znajduje się Akademia rolniczo-leśnicza Piotrowska pod Moekwą (ob.). W innych krajach istniejące fachowe zakłady naukowe rolnicze, są bądź wydziałami uniwersytetów, bądź noszą nazwę wyższych szkół, lub instytutów gospodarstwa wiejskiego, jako więc nie używające tytułu akademij, nie wchodzą w zakres niniejszego artykułu. (Ob. Rolnicze zakłady naukowe.)

Akademia rolnicza piotrowska, założona 1865 r. w majątku rządowym Piotrowsku-Razumowskim, w bliskości Moskwy położonym. A. rolnicza piotrowska, urządzona na sposób poprzednio już istniejącego Instytutu rolniczego borygoreckiego, postawiona jest jednak o tyle wyżej, że ma prawo udzielać słuchaczom stopni kandydata i magistra wiejskiego gospodarstwa. A. zostaje pod zawiadywaniem Departamentu rolnictwa i przemysłu. Zarząd sprawuje Dyrektor, łącznie z Komitetem gospodarczym. Przy A. znajdują się bogate zbiory i muzea. Do A. może być przyjęta młodzież po ukończeniu szkół gimnazyalnych i odbytej jednorocznej praktyce gospodarczej. Za prawo słuchania wykładów opłacają rocznie rs. 25 i po 5 rs. za każdy przedmiot. A. oddaje rolnictwu krajowemu wielkie usługi.

Akademie leśnicze mają za zadanie kształcić poświęcających się zawodowi leśniczemu, nietylko teoretycznie, lecz zarazem i praktycznie, posiadają więc zazwyczaj do użytku odpowiednie przo-

Akademia Berlińska, zwana królewską, założona została w roku 1694. Dyrektorem tej Akademii przed stu laty był Daniel Chodowiecki, polak, gdańszczanin, znakomity w swoim czasie rytownik. Jest ona zakładem kształcącym w malarstwie, rzeźbie i budownictwie. Programat nauczania jest następujący: wymagane jest od wstępujących: wykształcenie ogólne średnie i pewne uzdolnienie w rysunkach. Na tej podstawie prowadzony jest na pierwszym kursie malarstwa rysunek z gipsów i głowy z natury, ornamenta i porządki architektoniczne, rysunek z żywego modelu, nauki pomocnicze, anatomia, perspektywa; na to przeznacza się trzy semestry półroczne. Kurs drugi ma: rysunek z antyków i z natury, malowanie martwej natury i figur, i krajobrazów w lecie z natury, draperye i kompozycya i na rzeźbie modelowanie z natury. Wykładane są: anatomia, historya ubiorów, historya sztuki, poezya klasyczna. Na kursie trzecim nauka u profesorów, malarstwa historycznego i krajobrazowego, rytownictwa i drzeworytnictwa. Nauka architektury przy Ak. szt. pięk. w pracowniach składa się z projektowania budowli i modelowania ornamentów.

strzenie kultur leśnych. Bardzo często Akademie j uki, potrzebne artystom. Zbiory rycin i odlewy leśnicze połączone są z Akademiami rolniczemi, gipsowe dzieł rzeźby starożytnej, służyły do na-górniczemi, lub też szkołami politechnicznemi, al- uki techniki sztuki, bo uniwersytetami. W Austryi istniała Akademia leśnicza w Mariabrunn, zwinięta w r. 1875, kiedy w Wiedniu otworzono „Hochschule für Bo-dencultur”. We Francyi istnieje Akademia leśnicza w Nancy (od 1824 r.). W Niemczech znajduje się znaczna ilość Akademij leśniczych, a mianowicie: w Eberswalde, w Münden, w Tharandcie, w Eisenach; dalej, w połączeniu z uniwersytetami w Giessen i w Tybindze; w połączeniu z politechnikami—w Karlsruhe i Monachium. W Rosyi istnieje od r. 1813 Akademia leśnicza w Petersburgu, a w Moskwie w połączeniu z Akademią rolniczą (Piotrowska). Oprócz tego znajdują się Akademie leśnicze: w Hiszpanii w San Lorenzo del Escorial (przeniesiona 1846 r. z Villaviciosa); w Szwajcaryi—w Zurychu; w Szwecyi — w Sztokholmie; we Włoszech, od 1869 r., w Yallembrosa pod Florencyą. Oprócz tych, istnieje wielka ilość instytutów leśniczych, bądź wyższych, bądź niższych, nie noszących jednak tytułu akademij.

(Ob. Leśnicze zakłady naukowe.)

Akademie sztuk pięknych. Nazywają się tak zakłady naukowe, poświęcone sztukom plastycznym, budownictwu, malarstwu i rzeźbie, lub też dwom z nich, lub nareszcie którejkolwiekbądź z nich z osobna. Wywiązały się one przeważnie we Włoszech naprzód, następnie we Francyi, ze stowarzyszeń malarskich cechowych i stąd poszła nazwa samych sztuk pięknych, od,tego czasu im nadawana, „Sztuk Wyzwolonych”. Świadczy o tern historya walk

Akademia Drezdeńska założona w r. 1697 i Diis-seldorfska w 1767. Programatem nie różnią się od poprzedniej a stopień ich pożyteczności dla sztuki zależy w ogóle i najbardziej od osobito-cechu ze szkołą w Paryżu, i powstały skutkiem te- ści utalentowanych a światłych, jakie na^czele go napis na pieczęci Akademii sztuk pięknych s)§ znajdą. Diisseldorfska zasłynęła pod Korne-paryskiej „Libertas artibus restituta”; świadczy liusem i Kaulbachem, a Drezdeńska pod Schnor-napis na budynku Akademii petersburskiej: „Sztu- rem i Bendemannem.

kom wyzwolonym, (свободиьшъ искусгвамъ)“ lubo już tylko wzorowany na Francyi, bez walki. W Polsce sztuka malarska, z cechu wyłoniona, wyzwolona została przez Czechowiczów i Smu-glewicza. W Wenecyi nastąpiło to w r. 1679. We Włoszech, starożytne, wieku XIY sięgające stowarzyszenia, a raczej bractwa cechowe mala-rzów, zwłaszcza we Florencyi i w Rzymie, za patrona miały świętego Łukasza; z nich wyłaniająca się akademia rzymska to miano nosiła. Pierwszą atoli szkołą, tytuł akademii noszącą i posiadającą wszelkie cechy wyższego zakładu naukowego specyalnego, mającego spełniać wyższe zadanie wprowadzania na dobrą drogę, była Academia deUi incamminati, od wyrazu włoskiego camminare—iść, nazwana, a założona w Bolonii przez trzech braci Caraccich: Ludwika, Anni-bala i Augustyna, około r. 1580, to jest w chwili, kiedy manieryzm, zakradający się do sztuk plastycznych, wymagał prostowania dróg, dobrem, systematycznem nauczaniem. Programat tego nauczania został też odrazu przez Carracich ułożony i stanowi do dziś dnia, z rozmaitemi odmianami, podstawę programatów wszystkich tego rodzaju zakładów. Wykładano tam: geome-> ryę, perspektywę, anatomię, historyę i inne na-

Akademia Florencka, z bractwa św. Łukasza wyłoniła się w r. 1563 za staraniem* Yasarego. Stała się rodzajem magistratury, czuwającej nad rzemiosłami, mającemi związek z rysunkiem i malarstwem. Ograniczała się początkowo na gromadzeniu zbiorów, zakładaniu biblioteki i urządzaniu odpowiednich odczytów dla młodzieży; w r. 1648 przeradza się w szkołę rysunku, a w r. 1784 otrzymuje organizacyę zupełną, z zaprowadzeniem kursów rysunku i malarstwa, rzeźby, architektury, ornamentyki i sztycharstwa, ze sty-pendyami i nagrodami. W r. 1860 jeszcze raz przekształcona, otrzymuje tytuł Academia delle Arii del Disegno i przyjmuje programat, zwykły obecnie w szkołach sztuk pięknych. Odrębność programatu polega na podziale na dwa kursa, początkowy i wyższy. W pierwszym, rysunek ze wzoru, postaci ludzkiej, ornamentów, architektoniczny, nauka perspektywy, anatomii malarskiej, sztycharstwa, modelowania rzeźbiarskiego, nauki geografii, historyi i mitologii. Wyższy składa się z rysunku z gipsu i modelu żywego, kopiowania w galeryi, czytania w bibliotece, nauki malarstwa w pracowniach profesorów i kursu historyi sztuki. Akad: mia ta daje nagrody dwóch rodzajów, mniejsze premii di emulazionc i pan

mia

nine

sioni d'incoraggiamento—i -większe: medale złote i stypendya dla odbycia podróży.

Akademia Monachijska (królewska Bawarska) jest instytucyą, kształcącą w malarstwie historycznem, rzeźbie, budownictwie i rytownictwie. Wymaga przy wstąpieniu świadectwa stopnia wykształcenia i prac w sztuce; na wydział budowlany wymagane jest świadectwo z ukończenia wyższego zakładu naukowego politechnicznego, lub matematyczno-przyrodniczego. Kursa przygotowawcze malarskie zaczynają się od rysunku z antyków, z natury i malowania; aby przejść na kurs wyższy, trzeba zdać egzamin z nauk pomocniczych, perspektywy, anatomii i historyi sztuki. Czyniący postępy, bywają nagradzani medalami bronzowe-mi i srebrnemi. Dla kończących są konkursy płatne i stypendya zagraniczne. Akademia rozporządza wybornemi pomocami naukowemi. Muzea starożytności, ubiorów, uzbrojeń, urządzenia mieszkań, biblioteki, zbiory obrazów i rzeźb, stoją dla uczących się otworem.

Akademia Petersburska, założona, w r. 1758, jest zakładem, kształcącym w trzech sztukach plastycznych: w budownictwie, rzeźbie i malarstwie, z dodaniem sztycharstwa. Obecnie nosi nazwę Akademii cesarskiej sztuk pięknych. Fundusze czerpie z ministeryum Dworu cesarskiego. Zarządzaną jest przez prezydenta, rektorów trzech wydziałów, profesorów z grona członków Akademii i sekretarza rady. Na wydział budownictwa wstępować mogą tylko ci, którzy ukończyli całkowity kurs gimnazyalny, na inne wydziały z sześciu klas, a oprócz tego wszyscy obowiązani umieć narysować głowę z gipsu. Kurs nauk jest następujący. Na wydziale budownictwa: historya sztuki budownictwa i porządków sztuki budowlanej, prawa budowlanego, mechaniki, chemii praktycznej, geometryi wykreślnej, teoryi cieniów, perspektywy i geometryi analitycznej. Na wydziale malarstwa i rzeźby: historya sztuk pięknych, anatomia, historya święta, matematyka, perspektywa, fizyka, porządki architektoniczne. Kursa samej techniki sztuk, są obowiązujące dla wszystkich wydziałów spe-cyalnyoh. Do ogólnie obowiązujących należą: rysunek głów gipsowych i figur; do specyalnych malarstwa: malowanie z natury, kompozycya. Bzeźbę obowiązuje modelowanie z natury i kompozycya. Budownictwo ma swoje oddzielne kursa konstruk-cyi i kompozycyi. Oprócz tych, są specyalne medalierstwa. rysownictwa, mozajkarstwa. Akade-peters. udziela stopni naukowych, dających pewne prerogatywy hierarchiczne i społeczne —najniższy jest artysty, odpowiadający X. klasie w hierarchii urzędowej i dający prawo do obywatelstwa honorowego dziedzicznego; wyższy jest członka Akademii (akademika), a najwyższy profesora;

nie dają praw ani prerogatyw, a m anowi-cie: uczestnika honorowego i miłośnika.

Akademia w Pradze czeskiej jest szkołą malarską, o kursie praktykowanym w innych akademiach. Nazwa ta należałaby się właściwie Towarzystwu sztuk pięknych tamtejszemu, zwanemu --Кгя.ч^типя Jftdnota”, które łoży na utrzymanie szkoły i opiekuje się nią,, jak i całym rozwojem sztuki czeskiej. Warunki przyjęcia i program są najbardziej zbliżone do zanotowanych nż :j pod /ik. wiedeń., zwłaszcza co do wydziałów początkowych; wydział prac samodzielnych zaś odpowiada najbardziej kursowi trzeciemu Ak. berlińskiej, zwanemu „nauką w pracowniach profesorów”, lub takiemuż monachijskiemu. Ku lepszemu skutkowi tych prac, biblioteka i zbiór rycin stoją otworem dla uczniów.

Akademia Rzymska św. Łukasza nosi miano dawnego bractwa malarzów tego wezwania. Wyłoniła się z tego stowarzyszenia religijnego w XVI wieku, pod nazwą Consolato di Arii, z poczynającym się zarysowywać celem wpływauia na rozwój sztuki. Nazwę Akademii nosi od r. 1577, ale prawdziwy określony wpływ jej na nauczanie poczyna się od reorganizacyi, zaprowadzonej w r. 1702 staraniem ówczesnego jej prezydenta, słynnego malarza Carlo Maratto. Jest to już szkoła malarstwa i rzeźby. W r. 1817 do katedr malarstwa, rzeźby i architektury, dodano katedry geometryi, perspektywy, anatomii, historyi, mitologii i ubiorów. Wzbogacana nadaniami papie-żów i wielu ofiarami artystów i ludzi zamożnych, w r. 1870 przeszła pod władzę rządu włoskiego i nosi obecnie tytuł Regia Accademia Romana di S. Lucca. Dzisiejszy jej układ nauk i umiejętności jest następujący; na wydziale figurowym-rysunek podług wzorów gipsów, modelowanie podług odlewów gipsowych, rysunek, malowanie i modelowanie z natury. Na wydziale ornamentowym rysunek podług wzorów i gipsów, modelowanie podług gipsów. Na wydziale architektury wykłady elementarne i praktyczne, nauki teoretyczne, geometrya, perspektywa, anatomia, hi-storya, mitologia.

Akademia Wiedeńska (Ces.-król. Ak. Szt. Pięk.) jest zakładem naukowym wyższym. Obejmuje budownictwo, rzeźbę, medalierstwo, malarstwo i ratownictwo; założona została w r. 1723. Wstąpić może do akademii, kto ukończył gimnazyum lub szkołę realną. Programat nauczania sztuki jest następujący. Nauki pomocnicze ogólne: hi-storya powszechna, ze szczególnem uwzględnieniem historyi cywilizacyi, starożytności, historya sztuki, historya ubiorów, mitologia, nauka o barwach, chemia barw. Nauki pomocnicze specyal-ne: anatomia, perspektywa, nauka stylów. Nauki specyalne fachowe idą w następującym porządku: rysunek i malowanie z antyku, rysunek i malowanie postaci ludzkiej z natury, rysunek z natury żywej, studya draperyi, wprawy kompozycyjne; na rzeźbie zaś modelowanie z natury, studya z natury, wprawy kompozycyjne. Po ukończeniu tej nauki wstępnej, rozpoczyna się nauka spe-cyalna malarstwa historycznego i krajobrazowego, rytownictwa i medalierstwa. Na wydziałach malarstwa i rzeźby nauka ta trwa 5 lat, na wydziale zaś budownictwa specyalna nauka trwa 3 lata. Samodzielnie pracujący otrzymują pracownie w Akademii i korzystają ze zbiorów. Budowniczowie i krajobraziści odbywają w lecie wy-

planów Schinckel’a. Była to jedyna w Niemczech, specyalnie budownictwu poświęcona akademia, istniała jednak samodzielnie tylko do r. 1879. AV roku tym bowiem złączoną została z Wyższą szkołą techniczną (Technische Hochschule). Nazwę Akademij budownictwa (Bauakademie) no-Akademia Wenecka wyłoniła się ze zgromadzę- siły także dawniej Szkoły budowi Ltwa (ob.), ist-nia cechowego, Collegio di Pittori i akademii, za- niejące przy Wyższych szkołach technicznych, jak łożonej w r. 1760 staraniem owego kolegium, np. Akademia budownictwa w Monachium i Drez-Składała, się ta Akad. z trzech sal, na rysunek: dnie. Z tych ostatnich istnieją dotąd tylko od-z żywego modelu, na malowanie olejne i na szkołę dzielne pracownie [niektórych wybitniejszych ar-architektury przeznaczonych; w następnych latach chitektów i profesorów budownictwa. W now-dodano kursa architektury, perspektywy i anato- szych czasach przekonano się, że prócz specyal-mii. Nowa i ostateczna reorganizacya nastąpiła nych study ów z zakresu samej architektury, tra-w r. 1807, dopełniona zmianami, zaprowadzonemu ktowanej przeważnie ze stanowiska estetycznego, w r. 1874. Akad. Wenecka, w dzisiejszym swoim inne konieczne wiadomości, z zakresu strony pra-stanie, jest nietylko zakładem naukowym, ale ma ktycznej architektury, czyli właściwego budownic-też obowiązek opiekować się sztuką i zabytki jej twa, potrzebują szerszego rozwinięcia. Postęp zachowywać od zniszczenia. Zarząd jej stano- nauk technicznych i zjawienie się mnóstwa no-wią: prezes, sekretarz, sześciu radców honorowych wych w tym względzie wynalazków, czyniły ko-i 22 zwyczajnych; pierwsi składają się ze znako- nieczną zmianę w dotychczasowej organizacyi mitych miłośników i opiekunów sztuki, drudzy Akademij budownictwa. Dla zadosyćuczynienia z profesorów Akad. i artystów. Kursa naukowe spotęgowanym wymaganiom od architektów, uzna-dzielą się na dwie sekcye; do pierwszej należą no powszechnie za rzecz pożyteczną znieść od-malarstwo, rzeźba i sztycharstwo, kształcone powiędnie akademie, jako samodzielne zakłady, przez rysunek figurowy, krajobrazowe i kompo- a zlewając je z Wyższemi szkołami techniczne-zycye do drugiej: architetura i ornamentyka, mi, t. j. z tak zwanemi Szkołami politechnicznemi naukami pomocniczemi są: perspektywa i anato- (ob.), rozszerzyć tym sposobem zakres ich stu-mia. Kierunek tej Akad., z początku jej nowo- dyów. Odtąd też szkoły dla kształcenia budo-czesnego rozwoju w r. 1842, ściśle klasyczny, wniczych istnieją tylko jako wydziały, lub sekcye skutkiem rozumnego postępowego stosowania za- architektury przy tych zakładach. Wprawdzie sad przez profesorów, obecnie wielostronny, odzna- i we wszystkich prawie znaczniejszych Szkołach cza się umiejętnym wpływem na rękodzieła piękne sztuk pięknych (ob.) istnieje także wydział archi-i na nauczanie rysunku, do czego przyczyniają tektoniczny, ale w nim zwykle przeważają studya i oddzielne kursa, otwarte w r. 1869 dla kształ- architektury ze stanowiska estetycznego, jak np. cenią nauczycieli.    w- 0ei>on- w paryskiej „Ecole de° Beaux-Arts”, która roz-

teczki naukowe z profesorami. Przy Akademii istnieją fundusze na nagrody i stypendya. Akademia zostaje pod zwierzchnictwem ministra oświecenia; zarządza zaś jej sprawami zgromadzenie profesorów, z wybranym z pomiędzy siebie rektorem.

Akademie budownictwa. Nazwa ta oznaczała, porządzą nawet wielką nagrodą, corocznie udzie-do niedawna jeszcze samodzielnie istniejące, wyż- laną za najlepsze prace w tym kierunku („Prix sze zakłady naukowe, poświęcone specyalnym de Korne”). Nauki, dotyczące budownictwa prak-wykładom architektury, więcej jednak ze stano- tycznego i inżynieryi, nie znajdują w szkołach wiska praktycznego, niż estetycznego, czyli nauce tych dostatecznego uwzględnienia. Dla nauk tych budownictwa. W zakres wykładów tych wcho- istnieją we Francyi oddzielne szkoły, zarówno rządziły naturalnie i wszelkie inne pomocnicze umie- dowe, jak i prywatne; z nich najsłynniejszą jest jętności, konieczne dla wyrobienia dobrych budo- paryska „Ecole Centrale”. (Ob. Budownictwo, wniczych. Akademie takie istniały dawniej, jako Politechnika, Szkolnictwo, oraz Szkoły osobne zakłady naukowe. Po odbyciu nauk po- wyższe specyalne czyli Szkoły zawo-mocniczych, a głównie wyrobieniu w sobie pewnej dowe).

Uli.

biegłości w rysunku, zarówno ręcznym, jak linij- Bibliografia. Źródła, zawierające w sobie nym, oraz ornamentacyjnym, uczniowie szkół po- historyę istniejących dziś Akademij sztuk pięk-wyższych wprawiali się stopniowo, pod kierun- nych i dające poznać ich znaczenie i działalność kiem specyalnych profesorów, w robienie proje- na polu sztuki, są następujące. Do Akademii któw architektonicznych. Sam gmach Akademii sztuk pięknych w Anglii: Josué Reynolds. Di-budowDictwa, odpowiednio do celu swego wznie- scours prononcés à ГАс. royale de peinture de siony, zawierał prócz zwykłych urządzeń, właści- Londres. Paryż 1787, 2 tomy. W. B. Sarsfiehl wych wszelkim szkołom wyższym, specyalne sale Taylor. The origin, progress and present con-rysunkowe i oddzielne dla robienia projektów, dition of the fine Arts in Great Britain and będące najczęściej zarazem i salami wykładowe- Ireland. London 1841. Feuillet de Conches. Hi-Prócz tego, w gmachu Akademii mieściły się stoire de 1’Ecole anglaise de peinture. Paryż 1882. zbiory modeli architektonicznych i figur gipso- Do A. sztuk pięknych w Bel g i i: J.-B. van Strae-wych. Wzorowein pod tym względem urządzę- ten. Jaarboek der vermaarde en Kunstryke glide niem, a zarazem i stroną estetyczną, odznaczała van Sint-Lucas binnen de stad Antwerpen. Ant-się berlińska Akademia budownictwa (Bauakafe- werpia 1855. Pb. Romhunts et Th. van Lenin, tnie), wzniesiona w latach 1832 — 35, podług Liggeren en andere hi-bn-nciie c. Iroven der

Antwerpsciie Sint-Lucas gilde Antwerpia 1864— Teresę, Akad. wojskowa w Wiener-Neustad’zie. 76. Max Rooses. Geschiedenis der Antwerpsche I tu uczono: fortyfikacyi, arytmetyki, geografii, Schilderscool. Gandawa 1879. F.-J. Yanden tudzież języków: francuskiego, włoskiego i czes-Branden. Geschiedenis der Antwerpsche Schil- kiego; ale bodaj czy nie więcej dbano o wyrobie-derscool. Antwerpia 1883. Rapports annuels de nie fizyczne za pomocą ćwiczeń gimnastycznych, ГА. royale des beaux-arts d’Anvers. Do Ak. oraz gier różnych i zabaw. Dopiero Fryderyk sztuk pięknych we Francy i: Deseine. Notices II zrozumiał istotny cel wyższej szkoły wojsko-historiques sur les anciennes Académies royales wej, zwanej Akademią. Chcąc dostarczyć armii de peinture, sculpture de Paris, et celle d’archi- swej wykształconych oficerów, ufundował on w Ber-tecture. Paryż 1844. A. de Montaiglon. Mémoire linie: „Militärische-Akademie — Academie royale pour servir à l’histoire de l’Academie royale de des nobles” wyszukał dla niej najlepszych w Europeinture et sculpture, depuis 1348 jusqu’en 1664. pie profesorów, a na utrzymanie przeznaczył 45,000 Paryż 1853, 2 tomy. Mémoires inédits sur la vie talarów. Kształcił Fryderyk 15-tu młodzieńców et les ouvrages des membres de l’Ac. royale de z funduszu skarbowego, inni wstępować mogli do peinture et de sculpture, publiées par M. М. de akademii na koszt własny, za opłatą po 800 ta-Chennevières, Dussieux, Montaiglon etc. Paryż larów rocznie. Każdy oddział, z trzech wycho-1854, 2 tomy. L. Yilet. L’Ac. royale de pein- wańców złożony, miał osobnego dozorcę, który turę et de sculpture. Paryż 1880. H. Jouin. Con- z uczniami mieszkał, towarzyszył im na space-férences de Г A. royale de peinture et de sculp- rach, w rajtszuli i na lekcyach. W akademii tej turę. Paryż 1883. Dictionnaire de l’Académie uczono: religii, początków łaciny, języków: fran-des beaux-arts. Paryż 1858, t. I. Battard. La cuskiego i niemieckiego, matematyki, historyi, Villa Medicis à Rome. Paryż 1847, in fol. Lecoy geografii, retoryki, estetyki, filozofii, prawa kra-de la Marche. L’A. de France à Rome. Paryż jowego i międzynarodowego, głównie zaś: budo. 1878. Ph. de Chenneviéres-Pointel. Recherches wnictwa wojennego, fortyfikacyi, kastramentacyi, sur la vie et les ouvrages de quelques peintres artyleryi, taktyki. Zakres nauk był bardzo ob-provinciaux. Paryż 1860, t. II. Do A. sztuk szerny; ale też Fryderyk chciał mieć ze swych pięk. w Niemczech: Lehrplan u. Bestimmungen wychowańców nietylko wykształconych oficerów, über den Besuch der königh Akademie der bil- lecz i dyplomatów. Młodzież wstępowała do aka-denden Künste zu Berlin, 1880. Satzungen für demii w 13, a opuszczała ją w 19 roku życia, die Schüler der Königlich-Bayrischen Ak. der Dla dostarczenia wojsku zdolnych inżynierów, za-bildenden Künste in München, 1886. Do A. sztuk łożył Fryderyk Wilhelm II 20 maja 1788 roku pięknych w Rosy i: A. 11. Оленинъ. Краткое w Poczdamie akademię dla tej broni. Kształci-истормческое свкдЪше о состоянш Император- ło się w niej corocznie tylko 18 elewów, którzy ской Академш Художествъ съ 1764 — 1829 г. w 15 roku życia wstępowali, a w 20-m opuszcza-Do A. sztuk pięknych w Szwecyi: Linstrom. li zakład, jako oficerowie inźynieryi. Wykłada-Sveriges Litteratur och Konst-Historia. Sztokholm, no tu: matematykę, w najobszerniejszym zakresie 1841. Do A. sztuk pięknych we Włoszech: budownictwo wTojenne, fortyfikacyę połową i stałą, A’Accademia Ligustica di belle arti. Genua artyleryę i taktykę. W r. 1791 utworzono przy 1873. Statuti della pontifica Acc. Romana di tej akademii wydział dla artyleryi o trzech kur-belle arte detta di S. Luca. Rzym 1818 in 4-o. sach, a mianowicie: 1-szy kurs podoficerski, 2-gi Missirini. Memorie per servire alla storia della konduktorski i 3-ci oficerski. Poszły Prusy pod Romana Accademia di S. Luca. Rzym 1823, in 4-o. tym względem za przykładem Anglii i Francyi, C.-J. Cavallucci. Notizie storiche interno alla gdzie Akademie inżynierów i artyleryi istniały R. Acc. delle arti del disegno in Firenze. Flo- oddawna: w Anglii od r. 1741 w Wolwich, we rencya 1873. Insigne Acc. romana di San Luca, Francyi od r. 1749 w Mézières. Kierownikiem Albo Accademico del 1’anno 1884. Rzym 1884. ostatniej był szef inżynierów, profesorami oficero-Akademia wojskowa. Nazwa ta stosuje się wie inźynieryi tej twierdzy. Do wszystkich aka-do zakładów naukowych, udzielających wyższego demij przyjmowano jedynie synów szlacheckich, wykształcenia w sztuce wojennej. Pierwszą Aka- Wielki przewrót w szkolnictwie wojskowem spra-deinię wojskową w Europie założył król Chry- wiła rewolucya fiancuska i geniusz Napoleona, styan w Soroe w Danii, w r. 1623, pod imieniem Zasada szlachectwa upadła, o przyjęciu do zakła-Akademii rycerskiej {Ritterakademie). Uczyła się dów wojskowych i dalszych losach ich wychowań-w niej młodzież szlachecka: matematyki, rysun- ców decydowała jedynie zdolność i praca. Pro-ku, fortyfikacyi, artyleryi, ale przedewszystkiem gram i system nauczania zastosowane zostały do ćwiczyła się w jeździe konnej, fechtunku, rzuca- potrzeby i celów istotnych. Pierwsze miejsco niu dzirytem, w różnych grach i zabawach, mają- w szeregu zakładów naukowych nowej kreacyi cych na celu wyrobienie fizyczne. Za przykła- należy się szkole politechnicznej. Lubo założono dem Danii poszły inne państwa, a szczególnie ją pierwej, nim Napoleon został pierwszym konsu drobne niemieckie i wkrótce, na wzór duńskiej, lem, właściwie jednak on ją ugruntował i wyzy-zostały urządzone akademie rycerskie w Sztut- skał dla celów wojskowych. Stała się ona szkołą gardzie, Brunszwiku i Kasselu, a w r. 1653 i w przygotowawczą do Akademii inżynierów i arty-Kołobrzegu. Taki sam charakter miała zało- leryi. Przeniesiona w r. 1794 z Mézières do Metz, żona daleko później bo w 1747, przez Maryę istnieje dziś w Fontainebleau i nosi twŁuł „Ecolą di’application du génie et de l’artillerie”. Ucznio -bronie fortec; do drugich: matematyka, chemia, we, po wysłuchaniu dwuletniego kursu w szkole fizyka stosowana, liistorya, geografia, języki: fran-politechnicznej i zdaniu odpowiedniego egzaminu, cuski, angielski i ruski. Podczas 2-ch letnich mie-wstępują do szkoły inżynierów i artyleryi jako sięcy pierwszego roku oficerowie ćwiczą się w zdej-podporucznicy i opuszczają ją w randze porucz- mowaniu planów i pełnią obowiązki w tej broni, ników artyleryi i inżynierów. Przyjmowani są w której jeszcze nie służyli. Na drugi rok wra-i oficerowie z szeregów, ale jako eksterni. W r. cają na miesiąc do szeregów, a potem biorą 1818 została założona w Paryżu, za staraniem udział w wycieczce wojennej, trwającej około 3 generała Ct. Cyr’a, który podówczas był mini- miesięcy. Ukończenie akademii nie daje żadnych strem wojny, szkoła aplikacyjna sztabu główne- zgoła praw i przywilejów. Przeważna część ofi-go: „E cole duplication d’état major.” Od cza- cerów powraca do swej broni i tylko najcelniejsi, su ogromnego rozrostu armii i rozwinięcia jej po wysłużeniu 8-.iu miesięcy w tej broni, w której urządzeń, dawała się uczuwać coraz dotkliwiej jeszcze nie służyli, powoływani bywają do służby potrzeba oficerów, odpowiednio wykształconych, w sztabie głównym, ,.im grossen Generalstabe”, którzy mogliby wspierać generałów körnendem- Zreformowana i powstała na nowo z połączenia jących, dopomagać im w zarządzie wojskiem pod- szkoły artyleryi i inżynierów: „Vereinigte Artille-czas pokoju i kierowaniu niem w czasie wojny, rie und Inginieure Schule” kształci tylko wycho-Szkoła aplikacyjna miała właśnie za zadanie wańców szkół wojennych. Z nich artylerzyści przysposobienie takich oficerów, znanych pod imię- obowiązani są wysłużyć przed wstąpieniem dwa niem oficerów kwatermistrzowstwa, czyli sztabu lata w szeregach artyleryi. W szkole zostają głównego. Organizacya tej szkoły ulegała refor- 9 miesięcy, poczem w ciągu 3-ch miesięcy ćwiczą mom w r. 1826 i 1833, nie była jednak w stanie się praktycznie i dopiero wracają do artyleryi odpowiedzieć całkowicie swemu przeznaczeniu, jak w randze podporuczników. Celnieisi tylko, w hcz-tego dowiodła wojna 1870 r. Została wskutek bie 30-stu, pozostają na drugi rok w szkole i na-tego zamkniętą po r. 1870 i wskrzeszona dopiero bywają prawa do zajęć wyższych. Inżynierowie w r. 1878, ale już w nowej postaci, pod imię- wstępują do szkoły wprost ze szkół wojennych niem: „Ecole supérieure de la guerre”. Do tej i po wysłuchaniu dwuletniego kursu zaliczają się szkoły przyjmowani są oficerowie wszelkich bro- do etatu korpusu inżynierów. W Austryi dla ni po wysłużeniu 4-ch lat w randze oficera przysposobienia oficerów kwatermistrzostwa ist-j 2-ch lat w szeregach, porucznicy niestarsi nad nieje Szkoła wojenna: „Kriegs schule”, dla 80-ciu 28 i kapitanowi niestarsi nad lat 32 wieku, po zda- oficerów wszelkich broni. Wstępujący do niej niu odpowiedniego egzaminu; komplet oficerów oficerowie obowiązani są wysłużyć 3 lata w sze-pobierających nauki oznacza się co rok przez regach i zdać odpowiedni egzamin. Oficerowie rozkaz ministra wojny, odpowiednio do potrzeby wyżsi nad rangę kapitana nie są przyjmowani, oficerów kwatermistrzostwa. Nauki, wykładane Kurs nauk jest dwuletni. Nauki wykładane są w szkole, są następujące: strategia, taktyka, for- następujące: liistorya sztuki wojennej, strategia, tyfikacya, obowiązki służby oficerów kwatermi- taktyka z ćwiczeniami praktycznemi, geografia strzostwa, geodozya, topografia, geografia i ad- wojenna, topografia, sytuacya, zdejmowanie pla-ministracya wojenna, pewne działy z nauki pra- nów od cka, rekonesanse, obowiązki służby ofi-wa, ekonomia polityczna, język niemiecki, tele- cerów kwatermistrzostwa, artylerya, foi tyfikacya, grafia i jazda konna. Kurs nauk dwuletni. Po ekonomia polityczna, nauki przyrodnicze, prawo ukończeniu kursów, oficerowie celujący powoływa- międzynarodowe, język francuski i historya cywi-ni bywajądo służby w sztabie głównym, inni wraca- lizacyi. W ciągu pierwszego lata oficerowie ćwi-ją do szeregów. Szkolnictwo wojenne pruskie, wraz czą się w zdejmowaniu planów, następujące po z całym systematem wojennym tego państwa, uto- ukończeniu poświęca się rekonesansom. Egzami-nęło w klęskach r. 1807. Dopiero po ukończę- nów, ani przy przejściu z kursu na kurs, ani po niu wojen Napoleońskich zaczęto je budować na ukończeniu, oficerowie nie zdają, a zdolności ich nowo, głównie pod kierunkiem zdolnego generała i stopień wykształcenia oceniają się podług wy-Scharnhorsta. Według jego pomysłu została za- konywanych przez nich opracowań na zadane te-łożona w r. 1816 szkoła wojenna powszechna: maty. Tych z oficerów, którzy się okazali odpo-„Allgemeine Kriegs-schule”, z której w r. 1860 wiednio wykształconymi, włączają do kwatermi-powstała Akademia wojenna: „Kriegs-akademie”. strzostwa, dla wypróbowania zdolności do tego Oficerowie, życzący wstąpić do tej akademii, obo- rodzaju służby, i, jeżeli odpowiedzą wymaganiom, wiązani są wysłużyć 3 lata w szeregach i zdać przenoszą do sztabu głównego. Oprócz świadec-odpowiedni egzamin, naprzód przy sztabie korpu- twa ukończenia kursów Szkoły wojennej i pra-su, a potem przed komisyą egzaminacyjną, wy- wa zaliczenia do kwatermistrzostwa, żadnych in-delegowaną od Akademii. Kurs akademicki trwa nych przywilejów oficerowie nie otrzymują. Dla 3 lata, w ciąg.u których wykładane są przedmio- wyższeoS wykształcenia w znajomości artyleryi ty obowiązujące i nieobowiązujące. Do pierw- i sztuki inżynierskiej, istnieją w Austryi wyższe szych należą: taktyka wyższa (strategia) i niższa, kursa tych umiejętności pod nazwą: „Höherer obowiązki służby oficerów kwatermistrzowstwa, Artillerie-Kurs” i „Höherer Genie-Kurs . Dla geografia i administracya wojenna, topografia, wstąpienia na te kursa wymaga się dwuletniej "ч-tvlerva, forty-kacy a z nauką o oblężeniu i o- służby w szeregach artyleryi i pionierów. Kursa

trwają 2 lata, po ukończeniu których oficerowie wracają do swych broni, z prawem do starszeństwa służbowego. W Rosyi istnieją następujące Akademie wojskowe;

Akademia sztabu głównego w Petersburgu, została założona dnia 26-go listopada 1832 roku. Celem jej było zaszczepienie znajomości sztuki wojennej pomiędzy oficerami armii, oraz dostarczanie wojsku oficerów kwatermistrzostwa. W roku 1855 poddano akademię pod ogólny zarząd szkół wojennych, ze zmianą nazwy na Akademię sztabu głównego; w r. 1862 wrócono ją dawnej władzy, którą, po skasowaniu urzędu generał-kwatermistrza, stanowi szef sztabu głównego. Do akademii przyjmują oficerów wszelkich broni, w randze nie wyższej nad kapitana armii i sztabs-kapitana gwardyi, po wysłużeniu 4-ch lat w szeregach i zdaniu odpowiedniego egzaminu. Kurs nauk trwa 2уз lata. Letnie miesiące podczas kursów przeznaczają się dla ćwiczeń wT zdejmowaniu planów, półrocze zaś, po ukończeniu kursów/, poświęca się rozwiązywaniu zadań na zadane tematy i praktyce w obozach. Nauki w akademii dzielą się na główne i pomocnicze. Do pierwszych należą: strategia, taktyka, historya, statystyka i administracya wojenna, trygonome-trya sferyczna i geodezya z kartografią; do pomocniczych, języki: ruski, francuski i niemiecki, artylerya i fortyfikacya, rys najnowszej historyi powszechnej, pewne działy prawa międzynarodowego i geografia fizyczna. Po egzaminach końcowych oficerowie dzielą się, podług otrzymanych stopni, na trzy kategorye. Do pierwszej zaliczają się celujący i ci otrzymują podwyższenie rangi, z wyjątkiem kapitanów armii i sztabskapitanów gwardyi, którzy za odznaczenie się w naukach dostają żołd roczny. Do drugiej należą dostateczni, którzy na równi z pierwszymi nabywają prawa do służby w kwartermi-strzostwie. Ostatnia, 3-cia kategorya, uważaną jest tak, jakby nie ukończyła akademii i wraca nazad do szeregów. Oficerowie dwóch pierwszych kategoryj nabywają jeszcze prawa do noszenia znaku akademickiego i do urlopu na 4 miesiące, z pobieraniem żołdu. Akademia posiada własną bibliotekę, złożoną z 30,000 tomów, tudzież gabinet instrumentów mierniczych i rajtszulę na 18 koni, w której oficerowie ćwiczą się w jeździe. Najwyższym przełożonym akademii jest szef sztabu głównego, a najbliższym jej dyrektor, mający obok siebie komitet, złożony ze wszystkich pro-fesorów i adjunktów, przeznaczeniem którego jest: układanie programatów, wybór podręczników, rozpatrywanie notât profesorskich, uzupełniających podręczniki, ocena zdolności i postępu oficerów i t. p. Do pomocy w zarządzie policyjnym ma dyrektor kilku sztaboficerów z wojska. Przy Akademii sztabu głównego istnieje wydział geodezyjny, mający na celu przysposabianie oficerów do wykonywania pomiarów wojennych na wielką skalę, z tryangulacyą i oznaczeniem astronomicznem położenia różnych punktów w Cesarstwie. Etat liczbowy oficerów w tym wydziale nie przenosi 10-ciu; przyjęcie na kursa odbywa się co drug? rok. Kurs nauk trwa 4 lata, z których 2 w akademii i drugie 2 przy obserwatoryum astronomi-cznem w Pulkowie, pod Petersburgiem. Zakres nauk, wykładanych w akademii, jest następujący: astronomia, geodezya, kartografia, geografia fizyczna, statystyka, i pomocnicze: administracya wojenna, taktyka, język ruski i obce. Po ukończeniu kursów oficerowie zajmują posady kierowników w ekspedycyach pomiarowych, składających się ze stopni korpusu topografów.

Akademia artyleryi powstała w r. 1855 z wyższych oficerskich kursów szkoły artyleryi. Organizacja jej ulegała reformom w latach: 1861, 1863 i 1865; obecny statut jest rezultatem zmian, zaszłych w r. 1867. Dla nabycia prawa do wstąpienia do akademii, trzeba wysłużyć trzy lata w randze oficerskiej, z których dwa lata w szeregach artyleryi. Od oficerów, którzy ukończyli szkołę artyleryi lub inżynierów, albo też fakultet matematyczno-fizyczny, ze stopniem kandydata, wymaga się wysłużenia tylko dwu lat w szeregach. Warunki przy przyjęciu, co do rang oficerów, są te same, co i dla wstępujących do Akademii sztabu głównego. Kurs akademicki trwTa 2V₃ lata, podczas których wykładane są następujące nauki główne: artylerya (ballistyka, historya artyleryi, jej organizacya, administracya i taktyka, budowa dział, łóz, wozów artyleryjskich i broni ręcznej, technologia, urządzenia artyleryjskie techniczne), mechanika praktyczna; pomocnicze: historya, fortyfikacya, strategia, matematyka wyższa, mechanika analityczna, chemia, fizyka, geo-nietrya wykreślna. Podczas miesięcy letnich oficerowie pracują w -zakładach technicznych artyleryi lądowej i morskiej, tudzież w zakładach górniczych. Po zdaniu egzaminu z ukończenia nauk, oficerowie dzielą się na trzy kategorye, podobnie, jak w Akademii sztabu głównego, z te-miź samemi następstwami co do praw i przywilejów. Najwyższym przełożonym akademii jest generał - feldcajgmajster ; bezpośrednio zarządza akademią dyrektor, z pomocą takichże organów, jakie posiada Akademia sztabu głównego.

Akademia inżynierów powitała w r. 1855 z wyższych, t. j. oficerskich kursów szkoły inżynierów; podobnie jak poprzednia akademia, ulegała reformom w r. 1863 i obecny swój statut otrzymała w roku 1867. Wstępujący do akademii, obowiązani są wysłużyć 2 lata w szeregach saperów i odpowiadać tymże wymaganiom co do rang, co i przy wstąpieniu do Akademii sztabu głównego. Kurs nauk trwa 2¹/a lata, podczas których wykładają się: fortyfikacya w najobszerniejszym za kresie, architektura i budownictwo wojenne, ti dzież budowa mostów, dróg, kolei żelaznych, mechanika budownicza i praktyczna; i jako nauki pomocnicze: matematyka wyższa, geometrya wykreślna, geodezya, chemia, mineralogia, geologia, historya, administracya -wojenna i obecny stan artyleryi. Podczas miesięcy letnich oficerowie zajmują się praktycznie na kolejach, w fortecach

50

КастЫврпЛта Po-»»*e«hsi Uustr.

przy budowie mostów i t. d., a po ukończeniu filozoficzna, językowa i balneologiczna. Cżłenko* akademii dzielą się na kategorye, podobnie jak wie dzielą się na zwyczajnych i nadzwyczajnych, w innych akademiach ruskich. Najwyższym prze- Zwyczajni znów na czynnych r korespondentów, łożonym akademii jest generał-inspektor; po nim Czynnych członków krajowych powinno być naj-dyrektor, który zarządza, przy pomocy tychże mniej 24, najwyżej zaś 42, pozakrajowych i organów, któremi się posługują dyrektorowie in- granicznych najmniej 18, najwięcej 30. Na człbn-nych akademij. Źródła: „Meyer’s Conversations kach czynnych polegają głównie prace Akademii Lexicon”; „Geschichte des Kriegswesen und der i służy im prawo udziału w Zarządzie; oni też jedy-Heerverfaasungen in Europa”, von Ы. Meynert; nie mają prawo do wszelkich wyborów. Kere-„Anleitung zum Studium der Kriegsgeschichte“, spondenci stoją na równi z czynnymi, z wyjąt-

I. V. H. und Frhrn. v. Traschke; „Енциклоыедш Idem udziału w Zarządzie i prawa wybierania военныхъ и морскихъ наукъ, составленная tegoż. Liczba korespondentów ograniczona jest подъ редакцию генерала Леера“. W Król. Pol. do 36. Dziś ogółem Akademia składa się z. 82 za królestwa kongresowego, istniałjeden tylko za- członków zwyczajnych, t. j. czynnych i korespon-kład wyższy naukowy wojskowy, a była nim szko- dentów. Nadzwyczajnymi członkami są byli człon-ła aplikacyjna. Kurs w niej trwał trzy lata, kowie Towarzystwa naukowego, ale ubytki w tej nauki wykładane były następujące: taktyka, for- kategoryi nie uzupełniają się wcale; liczba tych tyfikacya stała i połowa, artylerya, matematyka ostatnich wynosi dziś 25. Kandydatów na cz-łon-wyższa, geodezya, topografia, geometrya wykreśl- ków wybierają Wydziały; dwóch członków czynna, architektura, fizyka, chemia, religia; języki: nych przedstawia ich na piśmie Wydziałowi, któ-ruski, francuski, niemiecki, rysunki i fechtunek. ry dokonywa wyboru na ostatniem swojem posie-Po ukończeniu szkoły, zdolniejsi z oficerów prze- dzeniu przed publicznem posiedzeniem Akademii; znaczani byli do kwatermistrzostwa generalnego, do ważności wyboru potrzebna jest obecność przy-do inżynierów lub artyleryi: mniej zdolni do pie- najmniej ośmiu członków czynnych i większość ciioty i jazdy. Szkoła aplikacyjna mieściła się przynajmniej ³i₄ głosów tajnych. Wyboru stanowił a ulicy Miodowej.    K-ü<5rski- czego członków dokonywa cała Akademia, do

za-

_________czego potrzeba przynajmniej 24 członków czynił. AKADEMIE JAKO TOWARZYSTWA UCZONYCH, nych i większości % głosów. Do wyboru członka czyli Akademie nauk i umiejętności.    zagranicznego potrzeba zezwolenia cesarza. Za-

a. W Europie.    rząd składają: prezes, wybierany co trzy lata,

.    ₀ ,    . x ,    ,4    sekretarz generalny, obierany na sześć łat, oraz

W Angin (łącznie ze Szkocyą i Irlandyą) pra- trzoch dyi5ktorów wydziałowych, co dwa lata obie-wie wszystkie towarzystwa naukowe, bez względu    h JRaz do roku w iaju? odbywa się po-

na swój zakreś l kierunek, noszą imano „Society - siedzenie publiczne, poświęcone sprawozdaniu Towarzystwo (ob. Towaizystwa паи :owe . z CZynnogci i dopełnione rozprawą treści dostęp-Wyjątek stanowi tylko» Royal Irish A. of science niej/zej; nadto <fwaraZy w £okU; w maju i pal

Powstała ona w г. 1782, staianiem Jakoba Caul- dzjerniktl }ub listopadzie, są dwa wolne posie-fielda hr. Charlemont i początkowo miała chara- dzerda pryWatne, których przedmiotem są czyn-kter stowarzyszenia pijwatnego, ale juz w i.D 86 uogcj administracyjne. Każdy z Wy działów od-uzyskała przywilej mstytucyi państwowej.^ Obec- bywa posiedzenie naukowe co miesiąc, z wyjąt-nie wydaje: „Procedmgs i „iransactions .    kiem sierpnia i września, komisye zaś w merely Austro - Węgrzech:    gularnych odstępach czasu. Oprócz „Rocznika“,

1) Akademia umiejętności w Krakowie utwo- wydawanego przez zarząd, ogłasza Akademia na-rzoną została z Towarzystwa naukowego krakow. stępujące stałe wydawnictwa. Każdego Wy-(ob.) na życzenie cesarza Franciszka Józefa, wy- działu osobno „Rozprawy“, których do marca rażone w piśmie z d. ²/₅ 1871 r., do ministra Ireczka. 1890 wyszło: "Wydziału I-go tomów 13; Wydz. W ciągu dwóch lat załatwiono sprawę z Towa- Ii-go t. 24; Wydz. Iii-go t. 19. „Pamiętnik“ rzystwem, wybrano 24-ch pierwszych członków, uło- (w 4-ce) Wydz. I i II wydają wspólnie; wyszło żono statut, potwierdzony przez cesarza, i przy- dotychczas 7 tomów: Wydziału Iii-go 16 tomów, gotowano roboty przedwstępne. Pierwsze inau- Komisye zaś wydają: „Sprawozdania kom. do ba-guracyjne posiedzenie odbyło się % 1873 i od daniahistoryi sztuki” (w 4-ce), 4 tomy; „Sprawozda-tej daty właściwie liczy się istnienie Akademii, nia kom. językowej,“ t. 3; „Archiwum do dziejów Składa się ona z trzech Wydziałów; I. filologi- literatury i oświaty w Polsce,“ t. 6; „Corpus poe-cznego, II. historyczno-filozoficznego i III. mate- tarum Poloniae latinorum“, t. 2. (Paweł z Kro-matyczno • przyrodniczego, przy których istnieje sna, Jan z Wiślicy i Andrzej Krzycki); „Monu-dziś 7 Komisyj. W Wydziale I: 1) Ko misy a do menta medii aevi historica“, t. 11 (dokumenty do badania historyi sztuki w Polsce; 2) dla badań r. 1506); „Scriptores rerum polonicarum“, t. 14 w zakresie historyi literatury i oświaty; w Wy- (pamiętniki, daryusze i t. d.); „Acta historica res dziale II: i) historyczna (z gronem osobnem we gestas Poloniae illustrantia“ t. 12. (Korespon-Lwowie); 2) archeologiczna; 3) prawnicza; w Wy- dencye, dyaryusze, akty i t. d. od 1506—1795); dziale III: 1) fizyograficzna i 2) antropologiczna. „Monumenta Poloniae historica“, t. 3—5 (jako Komisyj pierwiastkowo było 11, lecz cztery z nich dalszy ciąg pracy Bielowskiego); „Zabytki przed-znikły ' niedawno, a mianowicie: bibliograficzna, historyczne ziem polskich”, 4 zeszyty; „Starodawne

Dr. W. WJełocki.

prawa polskiego pomniki“, t. 3 - 10 (w dalszym ciągu pracy Helcia); „Sprawo: danie kom. fizyo-graficznej” tomów 24; „Atlas geologiczny Galicyi“, 3 zeszyty o 12 mapach; „^biór wiadomości do antropologii krajowej“, t. 13. Nadto wydała Akademia poważną liczbę dzieł osobnych, z których wymieniamy: Estreichera „Bibliografia polska“, 11 tomów; Kolberga „imd“, tomów 17 (6— 22); Korzona „Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Augusta“, 4 tomy; Wisłockiego „Katalog rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej“, 2 tomy. Nadto jej nakładem wychodzi czasopismo miesięczne (10 zeszytów w roku), „Bulletin international“, w celu poinformowania świata zagranicznego o pracach naukowych Akademii. Oprócz sprawozdań z posiedzeń każdego wydziału, podaje treściwe sprawozdania w języku francuskim, lub niemieckim, z prac bieżących, ogłoszonych drukiem. Publikacye Akademii otrzymują wszyscy członkowie, oraz około 200 instytucyj krajowych i zagranicznych, które nawzajem nadsyłają swoje wydawnictwa. Majątek Akademii przedstawiają: 1) dwa domy w Krakowie, przy ulicy Sławkowskiej, służące na pomieszczenie biór i zbiorów naukowych i przedstawiające wartość około 100,000 złr. 2) Zakłady zdrojowe w Szczawnicy, które w r. 1875 testamentem zapisał Józef Sza-laj; dotychczas nie przyniosły one Akademii żadnych dochodów na cele naukowe. 3) Fundusz żelazny, składający się z majątku po Towarzystwie naukowem, oraz rozlicznych darów, z których znaczniejsze są: cesarski 20,000 złr., 5,000 złr od arcyks. Karola Ludwika, 5,000 od hr. Alfreda Potockiego, 5,000 od hr. Adama Potockiego, 30,000 od L. T. Rychlickiego, 12,000 franków z legatu Seweryna Gałęzowskiego i t. d.

4) Subwencya krajowa w kwocie 25,000 złr. corocznie, oraz państwowa rocznie 16,000 złr. Wskutek tego, budżet roczny Akademii w dochodach przedstawia obecnie kwotę około 55,000 złr. Połowę dochodów, po obliczeniu wydatków administracyjnych, które wynoszą około 9,000 złr., pobierają Wydział I i II, drugą zaś połowę \Vy-clział III. Nadto Akademia rozporządza kilkoma stałemi konkursami. Z fundacyi Probusa Barczewskiego dwie nagrody, po 1250 złr. rocznie, z których jedna przeznaczona jest za najlepszą rozprawę z dziedziny historyi polskiej, druga za najpiękniejsze dzieło malarskie; z fundacyi ks. Jerzego Lubomirskiego 1000 złr. rocznie, na nagrody za najlepsze dzieło naukowe polskie, bez różnicy przedmiotu; fundacya ta jednak jest w zawieszeniu; z fundacyi im. Lindego 475 rubli co trzy lata, jako nagroda za pracę w przedmiocie języka po skiego, mogącą w jaki-kolwiekbądź sposób służyć za dopełnienie „Słownika“ Lindego; z fundacyi im. Kopernika 500 złr. co pięć lat, jako n-igroda za najlepsze rozwiązanie i napisanie w języku polskim zadań konkursowych, z zakresu astronomii lub nauk z nią spowinowaconych. Rozporządza dalej kilkoma mniejszemi nagrodami jednorazowemi, oraz sty-pendyami, z których znaczniejsze są: im. Śniadeckich 5,000 franków rocznie, ustanowione przez Seweryna Gałęzowskiego; im. Mickiewicza 750 rubli co pięć lat i t. d. Wykaz wszystkich konkursów, nagród jednorazowych, oraz stypendyów, znajduje się w Roczniku Zarządu, z wyszczególnieniem: komu i w jakim celu zostały przyznane. Biblioteka Akademii liczy obecnie około 40,000 dzieł, oraz około 1000 rękopisów. Po Towarzystwie naukowem odziedziczyła przeszło 10,000 dzieł, po Cypryanie Walewskim otrzymała w r. 1875 także przeszło 10,000 dzieł, nadto znaczniejsze zbiory druków dostała po Maksymilianie Marszałkowiczu, po Rudzkich, po Macieju Bayerze, po Piotrze Wereszezyńskim, po prof. Jundzille. Cenny zbiór otrzymała w darze od D.

H. Bukowskiego, którego nawet wyszedł w r. 1889 osobny katalog; od Wł. Spasowicza dostaje najnowsze publikacye russkie. W dziale rękopisów zasługuje na wyszczególnienie olbrzymie archiwum Schneidera, obejmujące materyały do encyklopedyi Galicyi, które Akademii ofiarował Sejm krajowy w r. 1877. Po Towarzystwie naukowem 650, po Cypryanie Walewskim 158 rękopisów. Zbiory muzealne składają się z trzech oddziałów: a) Muzeum antropologii, archeologii przedhistorycznej i etnologii, podzielone na 9 sek-cyj: 1) wykopalisk jaskiniowych, 2) zabytków mieszkań przedhistorycznych, 3) kurhanów, 4) cmentarzysk nieciałopalnych, 5) cmentarzysk ciałopalnych dawniejszych, 6) cmentarzysk ciałopalnych nowszych, 7) znalezisk luźnych, 8) czaszek, 9) zabytków etnologicznych; b) Zbiory zabytków sztuki i archeologii historycznej; tu znajdujemy 178 sztuk broni rozmaitej z zapisu Probusa Barczewskiego, 39 obrazów olejnych po Karolu Hoffmanie, 184 akwarel roboty M. Siemianowskiego, szachy Heleny Skirmuntowej, posąg marmurowy Kopernika, dłuta W. Gadomskiego, portret Kochanowskiego, pędzla Matejki i t. d. Zbiór numizmatyczny liczy dziś monet i medali polskich 3136, obcych zaś 1944 sztuk; c) Muzeum fizyo-graficzne, założone i utrzymywane przez Komisyę tizyograficzną, jest dokładnym obrazem przyrody kraju; zawiera bogaty zbiór ptaków krajowych i zbiór zoologiczny, ofiarowany przez hr. Kazimierza Wodzickiego, olbrzymie zielniki Andrzejewskiego i Jundziłła; przy tem muzeum przechowuje się także zbiór mineralogiczny Ignacego Dom ej ki.

2) Węgierska Akad. nauk („Magyar tudomâ-nyos A.“) w Peszcie, uchwalona w zasadzie przez sejm w r. 1827, zorganizowała się w r. 1830, dzięki zabiegom Abr. Yay’a, J. Andrassy’ego,

J. Karolyi’ego, a szczególniej S. Szechenyi’ego, który na jej założenie ofiarował 60,000 złr. Akademia od samego początku przybrała charakter wybitnie narodowy i postawiła sobie za zadanie: wpływać na podźwignięcie jęz. węgierskiego, wywalczyć dla niego powszechne użycie we wszelkich stosunkach, stworzyć węgierską terminologię naukową, wydawać dzieła naukowe oryginalne i tłómaczone, popierać literaturę narodową, zbierać i publikować zabytki piśmiennictwa ojczyste-

Dr. Ł.

go i t. d. Zgodnie z tern założeniem, Akademia wydała pomnikowy „Słownik języka węgierskiego“ (1845 — 1874) i gramatykę („A magyar nyelv rendszere“, 1846), oraz podejmowała ekspedycye lingwistyczno-naukowe do różnych prowincyj kraju. Zczasem A. przybrała charakter szerszy i rozwinęła wielostronniejszą działalność. Dzieli się na 3 sekcye: a) językoznawstwa i estetyki; b) filozofii, socyologii i historyi; c) matematyki i przyrodoznawstwa; członków zwyczajnych może mieć 60, honorowych 24 i korespondentów bez ograniczenia. Pojedyncze komisye Akademii publikują specyalne wydawnictwa: lingwistyczna — „Nyelo tudomânyi közlemenyk“ — dla studyów nad jęz. węgierskim i pokrewnymi (uralskimi); statystyczna— „Statisztikai és nemzetgazdasagi közlemenyk⁴; matematyczno-przyrodnicza — „Matema-tikai és termeszettudomanyi közlemenyk“. Historyczna komisya publikuje „Monumenta Hunga-riae historica“ w czterech seryach („Diplomataria”, „Scriptores”, „Monumenta comitialia” i „Acta ex-tera”); archeologiczna — „Monumenta Hungariae archeologica”. Organem całej Akad. są: „Roczniki” („Evkönyvek“), „Rozprawy” („Ertekezések”) i „Almanachy” (od r. 1869). Nadto, przy jej udziale wychodzą: „Ungarische Revue” i „Literarische Berichte aus Ungarn” (oba czasopisma pod redakcyą Hunfalvy’ego), a po węgiersku: dwumiesięcznik „Budapesti Szemle” („Przegląd Budapeszteński”) i „Magyar nyelvör” („Strażnik jęz. węg.”); obydwom tym czasopismom daje stałe zasiłki i mianuje redaktorów. Akademia ma do rozporządzenia 19 nagród pieniężnych, corocznych, dwurocznych, lub trzyrocznych; ważniejsze z nich są: damska (1,200 złr.) za dzieło popularno-naukowe (coroczna); Karacsonyi’ego (400 dukatów) za utwory dramatyczne (co 2 lata); Fay’a (3,000 złr.) za dzieło lub odkrycie naukowe (co 3 lata) i inne. Biblioteka Akademii, powstała w znacznej części z ofiar prywatnych, liczy z górą 100,000 tomów; gmach Akademii, zbudowany w r. 1868, kosztował 1,000,000 złr.; kapitał rezerwowy instytucyi wynosi 1,100,000 złr., a cały majątek przeszło 2,000,0o0 złr.; roczna subwencya rządowa 5,000 złr.

3)    Czeska Akademia nauk w Pradze, świeżo uchwalona zamiast dotychczasowego To warz. naukowego (ob.), jeszcze się nie zorganizowała. Mianowani przez cesarza 20 kwietnia 1890 pierwsi członkowie jej są: W. W. Tomek, Fr. Studnicz-ka, K. Korzistka, J. Gebauer, Wł. Czelakowsky, Jar. Vrchlicky, W. Brozik i inni.

4)    Cesarska Akad nauk w Wiedniu („Kaiserliche Akademie der Wissenschaften“), została założona w roku 1846. Rozpada się na 2 ie klasy: historyczno-filologiczną i matematyczno-przyrodniczą; liczy 60-ciu członków zwyczajnych, 24 honorowych i korespondentów bez ograniczenia. Zarząd składa się z prezesa, wybieralnego na 3 lata, wiceprezesa i 2-ch sekretarzy. Coroczna subwencya rządowa wynosi 4,000 złr. Stałemi organami obu klas są: „Sitzungsberichte” (od r. 1848), „Denkschriften” (od r. 1850), „Almanachy” i „Anzeiger“; fpojedynczo zaś komisye publikują: „Fontes rerum austriacarum”, „Archiv für oesterreichische Geschichte”, „Monumenta Habsburgica”, „Monatshefte für Chemie”. Oprócz tego wydaje lub przyczynia się do wydawania różnych większych dzieł naukowych pojedynczych (np. Miklosić „Vergleichende Grammatik der sla-vischen Sprachen”), a wszystkie jej publikacye odznaczają się wielką wytwornością typograficzną. Corocznie, czy to cała Akademia, czy też każda klasa z osobna, rozpisuje i rozdaje kilka nagród za prace naukowe, albo z własnych funduszów, albo teżz zapisów, na ten cel przeznaczonych.

5)    Akademia lekarska w Wiedniu jako stowarzyszenie lekarzy niemieckich w ogóle, założona w r. 1652 przez Bauchius’a, pierwotnie p. n. „Academia naturae curiosorum“, wyznaczała członkom swoim za cel: zbieranie egzemplarzy rzadkich, niezwyczajnych, dziwacznych wypadków chorobnych w zakresie anatomii patologicznej, opisywania ich, objaśniania i t. p.; taż akademia nosi później, na cześć cesarza Leopolda I, nazwę: „Caesareo-Leo-poldina Academia naturae curiosorum“, w której już głównym działem pracy są rozprawy naukowe treści lekarskiej. W r. 1808 przeniesioną została do Bonn, potem do Jeny, Drezna, a to stosownie do miejsca zamieszkania jej prezesa. Akademia wydawała Pamiętniki, w rodzaju sprawozdań, pod różnemi tytułami, jak: od r. 1705 „Miscellanea curiosa” (wyszło 32 tomy), od 1772 „Ephemeri-des“, później „Acta Academiae“, „Nova acta Ac.“, od 1757; „Leopoldina acta“, od 1859; mimo to wpływ tej Akademii na rozwój i postęp nauki był w ogólności nieznaczny. Podobne akademie istniały do naszych czasów w Palermo od 1645, w Wenecyi od 1701, w Genewie od 1715 i każda z nich ogłaszała Pamiętniki z rozprawami naukowemi.

6)    Akademia południowo-słowiańska w Za grzebiu („Jugoslavenska Akad. znanosti i umjet-nosti“) została uchwalona w r. 1866, zorganizowała się zaś i rozpoczęła swoją działalność w roku 1867. Powstanie swoje zawdzięcza ofiarności biskupa Strossmayera, który już w r. 1860 przeznaczył na nią 70,000 złr. i swoje zbiory dzieł sztuki, wartości około 200,000 złr., a na budowę gmachu 40,000 złr. Do r. 1866 kapitał ten powiększył się drogą składek do 200,000 złr. Akademia liczy 32 członków zwyczajnych, honorowych 16, korespondentów może mieć ilość dowolną. Dzieli się na 2 klasy; w zakres jednej wchodzą nauki ścisłe, drugiej — badania języka, historyi, literatury, praw i fizyografii ludów południowo - słowiańskich. Protektorem jest Stross-mayer. Organem Akad. jest „Rad“. W gmachu Akademii mieści się biblioteka, zasobna w dziale slawistyki, wiele ciekawych zabytków historycznych i galerya obrazów, zwana Strossmayerowską. Majątek Akademii wynosi około 800,000 złr.

W Belgii: 1) Akademia nauk i sztuk pięknych w Brukselli („Acad. royale des sciences, des lettres et des beaux arts“), zatwierdzona przez Ma-ryę Teresę w r. 1772, istniała w skromniejszym

? Г

i „Annuaires“.

zakresie już od r. 1709. Po zajęciu Belgii przez Francuzów podczas rewolucyi, została w r. 1794 zniesiona, ale w r. 1814 ponownie ustanowiona. W obecnej o*ganizacyi (od r 1845) rozpada się na 3 klasy. Publikuje stale: „Mémoires“. ..Mémoires couronnés”, „Bulletins“

{Porówn. Mailly, „Histoire de ГА. des seien* ces etc. de Bruxelles”, Bruksella 1883, 2 tomy.)

2) Akademia archeologiczna w Antwerpii („Acad. d archéologie de Belgique“), założona w r. 1842; ogłasza „Annales“ i „Bulletins“. 3) Akademia flamandzka w Gandawie („Koninkl. vlaamische Ak.“), wydaje „Wetten“ i „Verslagen en mede-deelingen“.

W Danii: A. nauk w Kopenhadze nosi miano Towarzystwa (ob.)

We Francyi: Pierwsze miejsce co do znaczenia i wielostronnych zasług zajmuje t. z. Institut de France w Paryżu. Składa się on z 5-iu akademij, z których 4 istniały jeszcze przed re-wolucyą, a każda z nich miała mniej lub więcej poważną przeszłość: a) Właściwa Akademia francuska („A. française“) została utworzona w r. 1635 przez kardynała Bichelieu. Zawiązkiem jej było Półko literatów (Conrard, Chapelain, Desmarets i inni), którzy, za przykładem podobnych kółek włoskich, już od r. 1625 zgromadzali się u Con-rarda, dla udzielania sobie nawzajem uwag i spostrzeżeń krytycznych nad literaturą i jęz. francuskim. Richelieu, powziąwszy wiadomość o tern stowarzyszeniu, postanowił zużytkować je dla celów nietylko literackich, lecz i politycznych; akademia, zorganizowana jako instytucya publiczna i osłonięta opieką rządu, mogła stać się powagą centralizacyjną dla języka i ruchu literackiego. Ofiarował się też stowarzyszonym ze swoją protekcyą i ta, acz niechętnie, została przyjęta. Podług statutu, opracowanego przez Conrarda i zatwierdzonego przez kardynała, akademia miała za zadanie pracować nad udoskonaleniem jęz. francuskiego, czuwać nad jego czystością i poprawnością. Składała się ona z 40 dożywotnich członków*, a każdy członek obowiązany był wygłaszać mowy (discours) na posiedzeniach; nowo wybrani na miejsce zmarłych, w mowie inauguracyjnej wypowiadać mieli pochwały swoich poprzedników. Nietylko statut, ale i zależność od rządu krępowała akademię od samego początku i nie pozwoliła jej rozwinąć się: pewna służalczość i formalizm cechował jej działalność; wyborami kierowała nieraz stronność albo presya z góry; zdarzały się też wypadki wykluczania członków. Pomimo to akademia dla jęz. francuskiego zrobiła bardzo wiele i wycisnęła na nim swoje piętno, gdyż, zgodnie z założeniem, starała się wcielać do swojego łona tylko pisarzy, celujących poprawnością stylu, i dlatego w wielu razach odgrywała rolę wyroczni. Fundamentem jej powagi w kwestyach języka, szczególniej zaś leksykologii, stał się słownik, ułożony przez nią z dzieł pisarzy, uznanych za wzorowych. Wyszedł on w r. 1694 p. t. „Dictionnaire de Г Ac. fr.” i był później wielokrotnie drukowany (1718, 1740, 1762, 1798, 1813, 1837 i ostatnio 1878). Około tegoż czasu akademik Begnier opracował „Traité de la grammaire fr.” (Paryż 1706), ale tylko częściowo (bez składni). Tak powolna działalność, oraz sztywność i służalczość akademii sprawiły, że w w. XVIII bywała ona często przedmiotem złośliwych napaści. Konwencya narodowa zniosła ją postanowieniem z dnia 8 sierpnia 1793 r. Zresztą, na mocy tego samego dekretu, zostały zwinięte i wszystkie inne towarzystwa naukowe, b) ,,Acad. des inscriptions et belles-lettres“, utworzyła się z osobnej komisyi akademii francuskiej, której Colbert polecił redagować napisy i dewizy dla nowych budowli, wznoszonych przez Ludwika XIV, a później upamiętniać w medalach dzieje tego monarchy. "Wypełniwszy to zadanie w r. 1701, koini-sya nie rozwiązała się, lecz na skutek starań jednego ze swych członków, Bignona, uzyskała zezwolenie na utworzenie osobnej akademii. Zadaniem jej stało się bić medale na uczczenie sławnych wydarzeń, badać i objaśniać pamiątki i starożytności narodowe i w ogóle studyować dzieje Francyi. Od r. 1717 wydawała ona swoje „Mémoires“. c) „Acad. des sciences“,została urzędo-wnie uznana w r. 1666, chociaż istniała już przedtem, jako towarzystwo prywatne uczonych, a jego członkami byli między innymi: Kartezyusz, Pascal i Gassendi. Po zreformowaniu w r. 1699, składała się z 10 członków honorowych, 20 zwyczajnych, 20 przybranych, czyli korespondentów, i 20 adjunktów; ostatni zostali później zniesieni. Zwyczajni dzielili się na 6 sekcyj: geometryczną, astronomiczną, mechaniczną, chemiczną, anatomiczną i botaniczną. W r. 1785 Ludwik XVI zreformował ją podług planu Lavoisiera w ten sposób, iż otrzymała cztery jeszcze sekcye: zoologiczną, rolniczą, mineralogiczną i fizyczną. W liczbie członków tej akademii, aż do jej zwinięcia w r. 1793, znajdowali się: Malebranche, La Hire, Cassini, Béamur, Jussieu, D’Alembert, Buffon, Lavoisier i wiele innych znakomitości naukowych. Prace akademii zawierają się albo w jej „Histoire et Mémoires de 1699 — 1790” (Paryż 1702 — 1793, 93 tomy, in 4-o), albo w samoistnych edycyach. d) „Acad. de peinture et de sculpture”, założona w r. 1648, do której później została przyłączona i „Ac. d’architecture“ (1671), stanowiła właściwie Akademię sztuk pięknych.— Zamiast wszystkich tych akademij, zniesionych przez konwencyę, postanowił dyrektoryat utworzyć jednę nową, pod nazwą „Institut national“. Ха mocy uchwały z dnia 25 września 1795 r., miał się on składać ze 144 członków z Paryża i tyluż z prowincyi, oraz 24 honorowych z zagranicy, i dzielić się na 3 klasy: fizyczno-matematy-czną, moralno-polityczną i literacko-artystyczną. W r. 1796 dyrektoryat zamianował pierwszych 48 członków, a ci przybrali resztę. W r. 1802 Napoleon zreorganizował instytut w ten sposób, iż podzielił go na 4 klasy: fizyczno-matematycz-ną, języka i literatury francuskiej, historyi i literatury starożytnej, sztuk pięknych. W r. 1811 instytut otrzymał miano „imperial”; w 1814, po

li

upadku cesarstwa — „royal“, a po rewolucyi lutowej — „national“. W obecnym składzie (od r. 1832) rozpada się na 5 klas, które nazywają się akademiami, odbywają osobne posiedzenia i tylko raz do roku (25 października, dawniej 14 sierpnia), zgromadzają się na wspólne posiedzenie uroczyste. Członkowie wszystkich klas, w razie śmierci któregokolwiek z nich, uzupełniają się przez wybory, zatwierdzane od rządu. Każdy członek pobiera 1,500 fr., sekretarze zaś wszystkich klas po 6,000 fr. rocznej pensyi. Klasy te są:

i) Akademie française odpowiadająca dawnej Akad. fr., składa się, tak samo, jak ona, z 40

!"

«P"-'

I!

iii

)Cjc j j

sil

ViW:

Tig. 152. Sala posiedzeń Akademii francuskiej.

dożywotnich członków, (zwanych ironicznie „40 nieśmiertelnych“), stale w Paryżu mieszkających, którzy co 3 miesiące wybierają sobie przewodniczącego i kanclerza; wybieralny sekretarz jest dożywotni. Nowo-wstępujący członek musi wygłosić mowę ku uczczeniu zmarłego, a odpowiedzieć na nią przewodniczący; wprzód jednak obie mowy cenzuruje osobna komisya, żeby zapobiedz ujawnieniu się jaskrawszych różnic poglądów i innych przeciwieństw. Akademia odbywa zwyczajne posiedzenia co tydzień, w czwartki, w Palais Ma-zarini, a na ostatniem posiedzeniu, czerwcowem, rozdaje w obec publiczności nagrody. Nagrody tc są: zwyczajne po 1,500 fr. i dwie wielkie —

Monthyon’a i Gobert’a. Przy udzielaniu nagród, nieodzownym warunkiem są zalety językowe, gdyż akademia ma i teraz za zadanie stać na straży doskonałości języka. To też opracowuje nowe wydania Słownika akademickiego (1837 i 1878), zaczęła wydawać „Dictionnaire historique de la langue fr.” (do г. 1885 trzy zeszyty) i prócz tego stale publikuje swoje „Mémoires et discours”. Członkami jej są przeważnie poeci, literaci i w ogóle styliści. W liczbie żyjących znajdują się: Sully Prudhomme, Taine, Pailleron, Cherbuliez, Labiche, Boissier, Coppée i inni. (Porówn. Paul Mesinard „Histoire de ГА. fr. depuis sa fondation jusqu’en 1850”, Paryż 1857.

2)    Academie das nscriptions et belbs lettres, składa się z 40 członków zwycz., 8 zagr. (associés), 10 wolnych i 60 korespondentów. W zakres jej badań wchodzi historya, archeologia, lingwistyka nowożytna i filologia klasyczna. W liczbie członków znajdowali się: Champollion, Sylwester de Sacy, Yillemain, Guizot, Littré i inni, a z dzisiejszych wydatniejsi są: Bréal, Maspero, Oppert, Halévy, Gaston Paris, Henan, Desjardins i t. d. Rozdziela ona corocznie nagrody zwyczajne (1,500 fr.) i wielką nagrodę Goberta (10,000 fr.) za najlepsze dzieło historyczne, traktujące o Francyi. Najcenniejsze, monumentalne jej wydawnictwa są: „Histoire littéraire de la France”, rozpoczęta jeszcze w zeszłym wieku przez benedyktynów kongregacyi św. Maura (tom XXX wyszedł w roku 1888) i „Recueil des historiens de la Franco”. Jako stałe organy jej wychodzą: „Bulletins”, „Comptes rendus” i „Séances publiques”.

3)    Academie des sciences, składa się z 65 człon, zwycz. 10 wolnych, 8 zagranicz. i 92 korespondentów, a dzieli się na 2 klasy, z których jedna — przyrodnicza (sciences physiques) obejmuje 6 sekcyj (chemia, mineralogia, botanika, agronomia, anatomia i zoologia, medycyna i chirurgia); druga — matematyczna (sciences mathématiques) 5 sekcyi (matematyka, mechanika, astronomia, fizyka ogólna, oraz geografia i żegluga). Rozdaje premia (3,000 fr.) za odkrycia naukowe. Członkami jej byli: Laplace, Cuvier, Montgolfier, Ampère, Poncelet, Jamin, Régnault, Claude-Bernard i inni, a między żyjącymi znajdują się: Mil-ne-Edwards, Quatrefage, Charcot, Tisserant i t. d.

4)    Academie des sciences morales et politiques, hczy zwycz. człon. 40, wolnych 6, zagrań. 5 i korespondentów 44; dzieli się na 5 sekcyj : filozofii, etyki, prawodawstwa i sądownictwa, ekonomii i statystyki, historyi powszechnej i historyi filozofii. W liście członków zmarłych figurują: Cambacérès, Chevalier, Michelet, Cousin, H. Martin, Thiers; między żyjącymi głośniejsi są: Va-cherot, Havet, Leroy-Beaulieu, Dumy, Fustel de Coulanges. Organem jej są „Séances et travaux”.. Oprócz premiów zwyczajnych ma do rozporządzenia większe: Beaujour’a (5,000 fr.) i Morgues’a (4,000 fr).

5)    Acedomie des beaux arts w Paryżu, która, opiekuje się architekturą, malarstwem, rzeźbą, rytowaictwem na metalach i kamieniach twar-

dych, konserwacją pomników sztuki, teatrem, muzyką i rękodziełami. Ciało akademickie, jak w akademii nauk, składa się z 40 członków: 14 do wydziału malarstwa, 8 do rzeźby, 8 do budownictwa, 4 do rytownictwa i 6 do muzyki. Oprócz członków stałych, są jeszcze i tak zwani wolni, zagranicznych jest 10, a liczba korespondentów nie może przechodzić 50. Główne czynności Akademii są następujące: Przedstawia ministrowi sztuk pięknych kandydatów na profesorów szkół sztuk pięknych w Paryżu i departamentach, ja-koteż na posadę dyrektora Akademii Francuskiej w Rzvmie. Zarządza konkursa o nagrodę rzymską, dającą fundusz na dalsze kształcenie się w Rzymie: w malarstwie, rzeźbie, architekturze, rytownictwie i muzyce, po ukończeniu szkoły sztuk pięknych lub konserwatoryum muzycznego w Paryżu. (Prawo do tego stypendyum mają tylko rodowici francuzi; cudzoziemiec, chociażby dostał odpowiedni medal złoty, do funduszu dla kształcenia się prawa niema). Podaje temata do konkursów i ocenia prace wykonane; wyznacza nagrody za dzieła sztuki; otrzymuje sprawozdanie dyrektora Akademii Francuskiej w Rzymie. Dawniej do tego wydziału sztuk pięknych należało urządzanie dorocznych wystaw (Salon de Paris), które od lat 10 urządza stowarzyszenie artystów francuskich. Akademia ta ma swoje źródło w założonej przez Ludwika XIV w r. 1648, na przedstawienie Le Bruna, malarza nadwornego, a przy współudziale ministra Colberta, akademii, która była szkołą, a wzorowała się na Akademii rzymskiej S-go Łukasza. (Patrz wyżej). Przerodziła się ta akademia nauczająca, w kierującą nauczaniem i rozwojem sztuk w r. 1803; uczelnia zaś istnieje pod nazwą Szkoły sztuk pięknych. Akademia francuska w Rzymie jest wprawdzie dalszym ciągiem Szkoły sztuk pięknych, ponieważ jednak jest jednocześnie najwyższą z uczelni tego rodzaju, a pod opieką Akademii sztuk pięknych pozostaje, zatem tu jej miejsce najwłaściwsze. Nagrodzeni medalami złotemi i otrzymujący stypendyum rzymskie na 5 lat obowiązkowych, wolni są na zawsze od służby wojskowej, jeżeli spełnią zaciągnięte przez nagrodę tę zobowiązania względem państwa. Zobowiązania te są natury czysto umiejętnościo-wej, określonej bliżej programatem prac, doprowadzających młodego adepta sztuki do gruntownego wyrobiania i do wymaganej zasadami sztuki samodzielności w tworzeniu. Akademia ta zarządzana jest przez dyrektora, mianowanego na lat 6, na wniosek ministra; siedzibę swroją ma w obszernej posiadłości, będącej własnością rządu francuskiego, w Rzymie, w Yilli Medici. Akademia francuska w Rzymie przyjmuje co rok jednego malarza, jednego rzeźbiarza, jednego budowniczego i jednego kompozytora muzyka; co drugi zaś rok rytownika na metalach; co trzeci me-daliera i rytownika w twardych metalach. Jej to wpływowi zawdzięczać należy, że mimo rozmaite kierunki realistyczne, przechodzące jak inodv, sztuce francuskiej nie brak nigdy przedstawicieli poważnej wielkiej sztuki.    w ö

Oprócz „Institut national”, istnieją we Francyi bardzo liczne akademie w różnych większych, a nawet mniejszych miastach prowincjonalnych. Nie mają one tak rozległej organi-zacyi, jak stołeczne, ani znaczenia i wpływu, okazują wszakże wiele ruchliwości, publikują swoje prace i sprawozdania, a ważniejsze z nich są:

1) „A. des sciences, belles-lettres et arts” w Be-sançonie, powstała w r. 1752; zniesiona przez konwencję, została przywrócona w r. 1806. Ogłasza sprawozdania p. t. „Académie des sciences” etc. — 2) „A. des sciences, belles-lettres et arts” w Bordeaux, zatwierdzona w r. 1712, istniała do 1793; wskrzeszona w 1797 pod nazwą „Société”, odzyskała pierwotny tytuł w 1817 r. Wydaje „Actes”.—3) „A. des sciences, arts et belles-lettres” w Caen, zawiązała się w 1652 r.; zatwierdzona w 1712, zniesiona w 1793 i przywrócona jako „Lycée” w 1800, nazwę Akad. przybrała ponownie w 1814. Wydaje „Mémoires”.—4) „A. des sciences, belles-lettres et arts” w Clermont-Ferrand, istniała przed rewolucyą jako „Société littéraire“ (od. r. 1747); z obecną nazwą powstała w 1824, uznana urzędownie w 1829. Publikuje „Mémoires” i „Bulletins”.—5) „A. des sciences, arts et belles-lettres” w Dijon, zatwierdzona w 1740, zwinięta w 1793, została wznowiona w 1797. Wydaje „Mémoires”.—6)„A. des sciences, belles-lettres et arts” w Lyonie, zatwierdzona w 1700, zniesiona w 1793, od r. 1800 do 1806 istniała jako „Athénée”, następnie odzyskała nazwę A. Publikuje „Mémoires” i „Comptes rendus”.—7) „A. dee sciences, belles-lettres et arts” w Marsylii, powstała w 1726, zniesiona w 1793 i przywrócona w 1796 jako „Lycée”, w r. 1835 przybrała ponownie nazwę A. Ogłasza „Mémoires”.—8) „A. de Stanislas”, założona w r. 1750 w Nancy przez St. Leszczyńskiego, b. króla polskiego, pod nazwą „Société des sciences, lettres et arts”, istniała do r. 1793; wskrzeszona w r. 1802, nazywała s,-ę do r. 1814 „Société libre des sciences” etc. Obecnie jako A. ogłasza „Mémoires”.— 9) „A. du Gard” w Nîmes, zawiązała się w roku 1682; zniesiona w 1793, została wznowiona w 1801, a w 1814 przybrała obecną nazwę. Wydaje „Mémoires” i „Bulletins”.—10) „A. des sciences, belles-lettres et arts” w Rouen, zatwierdzona w 1744; zwinięta w 1793 i przywrócona w 1803, odzyskała pierwotną nazwę w 1815. Publikuje „Précis analytiques des travaux”.— 11) „A. des sciences, inscriptions et belles-lettres” w Tuluzie, istniała jako stowarzyszenie prywatne od r. 1640, nazwę Ak. pozyskała w r. 1694; zniesiona przez konwencyę, wskrzeszone w 1807, a w 1809 została zatwierdzona. Ogłasza „Mémoires” i „Annuaires”.—12) Niezależnie od niej, w tejże Tuluzie istnieje „A. des jeux floraux”, założona w r. 1323 przez 7 mieszczan, miłośników przebrzmiałej już wtedy poezyi prowansalskiej. Miała ona na celu wskrzesić poe-zyę trubadurów, przybrała nazwę „Kolegium wesołej umiejętności” (po prowansalsku „Consistori de la gaya sciensa”) i za najlepsze wiersze rozdawała nagrody w postaci złotego fiołka, srebrnej

dzikiej róży, lub srebrnego nogietka (stąd nazwa Akademia wydaje pismo czasowe p. t. „Pamiętni-A. igrzysk kwiatowych, po prow, „jocs floraló”). ki” („Mémoires de 1’acad. med.”), w których Stowarzyszenie to przetrwało przez całe wieki zamieszczane bywają najpoważniejsze rozprawy ze średnie; dało przykład do zawiązania podobnej wszystkich gałęzi nanki lekarskiej, instytucyi w Barcelonie, a w r. 1694 Ludwik XIV & Hiszpanii: 1) „Real A. espańola” w Madry-nadał nrn nazwę A. i uczynił instytucyą państwo- cie, założona w r. 1714, na wzór A. francuskiej, wą. Konwencya zniosła ją w r. 1793, ale w ro- dla doskonalenia jęz. kastylskiego. Początkowo ku 1806 powstała ponownie i dotychczas zacho- liczyła członków 8, później — 24. Zgodnie z za-wuje charakter instytucyi prowansalskiej.    daniem swojem opracowała Słownik (1726— 39,

Dr. Ł.

.    . i ,    • T , ,    ,    W Holandyi. A. nauk („Koninklijke A. van

prześladowanie szarlatamzmu. Instytucyą ta, za- weten8oha'”) w Amsterdamie, została utwo-łozona pizez Maréchal a i La Peyronie go, nosi a rzona w r j852t a właściwie przetworzona z In-najpizod nazwę „Société academique de chum- s^ytutu f Koninkl. nederlandsche institut van we-gie”; wspomniani założyciele byli pierwszymi.preze- teJnscb'” ktterkunde en schoone kunsten”), sami Akademii; dyrektorem pierwszym był Petit,    r

sekretarzem Morand, po nim Quesnay. W r. 1738

Akademia chirurgiczna w Paryżu, jako sto- w 6 tomach; ostatnie wyd. 1884), zasady orto-warzyszenie chirurgów francuskich, założona w ro- grafii („Ortografia”, wyd. IX w 1835; „Prontua-ku 1731, powstała na miejsce Towarzystwa chi- rj₀ de ortografia castellana”, wyd. IX w 1880). rurgicznego, zwanego „Collège de St. Come’ , Od r. 1777 rozdaje premia za utwory poetyckie, istniejącego od r. 1260 (na statutach prawie uni- 2) ,,Real A. de la historia” w Madrycie, zatwier-wersyteckich), którego członkowie, po większej czę- dzona w r> 1738 aia badania dziejów i starożyt-ści bez wykształcenia naukowego, wieczne prowa- ności narodowych, wydaje jako swój organ ,,Me-dzili spory z balwierzami i z wydziałem lekar- morias” i „Boletin”. 3) „Real A. de las cien-skim uniwersytetu, zaciętego wroga Towarzystwa, cias” w Madrycie, założona w r. 1847 i podzie-Zadaniem Akademii chirurgicznej było podniesie- łona na 3 sekcye (matematyczna, fizyczną i przy-nie wykształcenia chirurgów do stopnia członków rodniczą), została w r. 1858 uzupełniona przez wydziału uniwersyteckiego, uszlachetnienie poni- utworzenie. 4) „Real A. de las ciencias morales żanej w ogóle chirurgii (niby rodzaju cyrulictwa) y politicas”, która tworzy jakby czwartą sekcyę przez wykłady, wyznaczanie konkursów na dzieła poprzedniej. Publikuje „Memorias”. chirurgicznej treści, rozdawanie nagród zasługi

założonego w r. 1808 przez króla Ludwika Lo-„    л L    1 . i napartego. A. dzieli się na 2 sekcye, z których

przyłączono do Akademii szkołę praktyczną chi- j jecfna 0gejnraje matematykę i nauki przyrodnicze, rurgii, w której pierwszymi nauczycielami byli: Jdr -filologię, literaturę, historyę i filozofię' Chopart 1 Dessault założyciele nowszej szkoły 0bi* 8ek iic*%s’najwyźej ’    ₅₀ członków kra-

chirurgicznej. Świetne zrazu powodzenie Akade- jow b ; J20 zagranJio2JnyJcb, oraz po 10 korę-mii zaćmiło się_ niebawem intrygami, zawiścią, JspoideDtów w koloniach.' Prace swoje publikuje kłótniami członków a ustąpienie z niej głośnego / .,Rozprawach” („Verbandelingen“) i „Sprawo-chirurga, A. Louis go sprowadziło moralny upa- zdä^iac£„ ₍„Versiegen en mededeelingen“). Głodek instytucyi, która tez r. 1793, uchwałą rewo-    jej do(,iód sta®owi 2asiiek rz%do*y ^ iloścł

lucyi, wraz z wszystkimi wyższymi zakładami nau- ]8 80₀ zł. hol. rocznie, kowymi, zamkniętą została (ob. Akademia lekarska). Zasługi Akademii przedstawiają najle-    & Niemczech:

piej jej Pamiętniki, zwłaszcza z r. 1743 — 1774, a> Akademia nauk w Berlinie („Königliche w których pomieszczone są najlepsze ówczesne preussische A. der Wissenschaften“), postano-prace treści chirurgicznej.    Dr ł. wioną przez Fryderyka I w roku 1700, podług

Akademia lekarska w Paryżu, założona w ro- planu filozofa Leibnitza, zorganizowała się i rożku 1820, jako dalszy ciąg b. Towarzystwa lekar- poczęła swoją działalność, pod prezydencyą tegoż skiego i Akademii chirurgicznej (oh.), stanowi Leibnitza, dopiero w r. 1711, jako Towarzystwo najwyższą instytucyę naukową kraju w rzeczach naukowe („Societät der Wissen“.). Zaniedbywana, lekarskich, z właściwem zadaniem objaśniania nawet lekceważona przez Wilhelma I, miano A.. władz rządowych w sprawach hygieny publicznej, otrzymała dopiero od Fryderyka II i pod tą no-Akademia składa się z wybranych przez siebie wą nazwą zagaiła swoją działalność posiedzeniem 40 członków stałych, odznaczających się pracami 23 stycznia 1744 r„ a jej prezesem został wkrót-naukowemi, albo praktyczną na polu lekarskiem ce francuz Maupertuis. Zyskała ona teraz na działalnością; nadto przybiera Akademia do swe- znaczeniu, ale przybrała charakter przeważnie go grona jeszcze innych znakomitych lekarzy i chi- francuski i publikowała swoje prace w języku rurgów, w charakterze tytularnych i korespon- francuskim („Mémoires“). Dopiero w r„ 1788 za-dentów, z pomiędzy zasłużonych krajowców i cu- częła ogłaszać po niemiecku „Abhandlungen”.. dzoziemców. Dzieli się ta Akademia na 11 wy- Obecna jej organizacya została wprowadzona działów, mianomicie: anatomii z fizyologią, pato- w r. 1812. A. dzieli się na 2 klasy: fizyczno-logii lekarskiej i chirurgicznej, terapii, medycyny matematyczną (2 sekcye) i filozoficzno-historyczną operacyjnej, anatomii patologicznej, akuszeryi, hy- (2 sekcye); każda klasa ma 2-ch dożywotnich se-gieny publicznej, medycyny sądowej z policyą le- kretarzy, którzy naprzemian przez 3 miesiące karską, weterynaryi, fizyki z chemią i farmacyi. przewodniczą posiedzeniom i pobierają po 1,200

i medycynę, przyrodoznawstwo i nauki druga zaś — literaturę piękną, nauki moralne, polityczne, prawne, historyę i archeologię. Liczy 24 zwyczajnych i 36 nadzwyczajnych członków. Wydaje: „Memorias da łitteratura portugueza” i „Memorias economicas“. 2) Akad. historyczna {Real A. de historia portugueza w Lizbonie, zastała założona przez Jana У w r. 1720 dla badania dziejów narodowych; składa się z 50-ciu członków.

marek rocznoj pensyi; członkowie zwyczajni 600 marek. Oprócz posiedzeń zwyczajnych, które co tydzień odbywają i obie klasy z osobna i gremialnie, A. miewa 2 doroczne posiedzenia urocz ste: w rocznicę urodzin panującego króla i 24 stycznia, jako w rocznicę założenia swego; nadto corocznie, w rocznicę urodzin Leibnitza (6 lip-( ab W liczbie jej członków byli lub są: Bopp, Л. Grimm, Al. i Wilh. Humboldtowie, Savigny, Fchleiermacher, Boeck, Lackmann, Raumer, Ritter, Dove. Lepsius, Kiepert, Ranke, Helmholtz i wiele innych pierwszorzędnych znakomitości naukowych. Studya i rozprawy większe publikuje w „Abhandlungen”, mniejsze sprawozdania w „Sitzungsberichte” i „Monatsberichte”. Szerszych rozmiarów wydawnictwa jej są: „Corpus inscrip-tionum graecarum” (1828—59); „Corpus inscrip-tionum att carum“ (od r. 1873); „Corpus inscrip-tionum latinarum“ (od r. 1863); w r. 1874 objęła dalszy ciąg wydawnictwa Pertza: „Monumenta Germaniae historical (Porówn. Christian Bar-tholmess „H stoire philosophique de l’A. de Prusse“, Paryż 1852, 2 t.)

2)    Akademia nauk w Erfurcie („Königl. A. gemeinnütziger Wissenschaften“), założona w r. 1758, publikuje „Jahrbücher“.

3)    Akademia nauk w Monachium („Königl. bayrische A. der. Wissen.“), założona w r. 1759, przybrała początkowo kierunek przeważnie historyczny; cennym pomnikiem jej działalności z tych czasów są „Monumenta boica“, których wydawnictwo zostało ukończone później (1763—1845). A. rozszerzyła zakres działalności w r. 1809, po wyniesieniu Bawaryi do godności królestwa, a dzisiejszą organizacyę otrzymała w r. 1829. Dziel) się na 3 klasy: filozoficzno-filologiczną, historyczną i matematyczno-fizyczną. Organami jej są: „Abhandlungen“, „Sitzungsberichte“ i „Almanachy“.

4)    Ak.hadaczów przyrody („Kaiserl. Leopol-dinisch - Carolinische A. der Naturforscher“), powstała w r. 1652 pod nazwą „A. naturae curio-sorum“, jako instytucya prywatna; w r. 1677 uzyskała przywilej cesarza Leopolda I, rozszerzony następ ie przez Karola VI (stąd „Leopoldinisch-Carolinische“). Zreorganizowana wr. 1872, posiada nieograniczoną liczbę członków zwyczajnych i 50 honorowych, podzielonych na 9 sekcyj. Stałego ogniska nie ma; jest niem zawsze miejsce zamieszkania prezesa, którego członkowie, rozproszeni po całych Niemczech, obierają na lat 10; obecnie prezesem jest prof. Knoblauch w Halli. Ogłaszała: „Miscellanea“ (od r. 1705), później (od 1722) „Ephemerides“, „Acta“, „Nova acta“. Od r. 1859 organom jej jest „Leopoldina“. Porówn. Nees топ Esenbeck „Vergangenheit und Zukunft der к. Leopold.-Carol. A. der Naturforscher“, Breslau 1851.)

W Norwegii: A. w Chrystyanii i w Drontheim e noszą miano Towarzystw naukowych (ob.).

IN Portugalii:    1) Akademia nauk w Lizbo

nie {Real A. das sciencias), założona w r. 1779, zreorganizowana w 1851, rozpada się na 2 klasy z których jedna obejmuje: matematykę, fizykę.

KftCjUOftd}« Гояг»mchu. ’.»iłU,

StuSu u aim,

W Rosy i:

Akademia nauk w Petersburgu (Императорская Академш паут»), w dzisiejszym swoim składzie (od r. 1841) jest dalszym ciągiem dwóch samoistnych Akademij, Akademii nauk i Akademii ruskiej, z których każda miała własne zadanie i organizacyę. 1) „Akademia nauk” została postanowiona w r. 1724, przez Piotra W„ podług wskazówek filozofa Leibnitza. Uwzględniając niski podówczas stan oświaty w Rosyi, Piotr W. postanowił założyć w Petersburgu Akademię, która-by była nietylko instytucyą naukową, ale i nauczającą, utylitarną: miała ona poświęcać się badaniom naukowym w różnych gałęziach wiedzy i jednocześnie krzewić między krajowcami oświatę, oraz wszelkie możliwe jej zastosowania. Zadanie to okazuje się nietylko z brzmienia ukazu cesarskiego, ale i z ustawy akademickiej, opracowanej przez Blumentrosta, nadwornego lekarza Piotra, pierwszego prezesa Akademii. Dla wypełnienia tego zadania, członkowie Akademii mieli: tłómaczyć i publikować we własnej drukarni dzieła naukowe; zajmować katedry profesorskie w uniwersytecie, który zostanie założony, a adjunkci mieli być nauczycielami gimnazyum akademickiego, w któremby młodzież mogła się sposobić do wykładów uniwersyteckich. Śmierć Piotra sprawiła, że rozległe plany jego nie zostały urzeczywistnione w całości. Akademia została otwarta w r. 1726; przy niej znalazła się i drukarnia,pierwsza w Petersburgu, z której wychodziły książki tłoczone t. z. „graźdanką”, i gimnazyum akademickie; utworzenie zaś uniwersytetu poszło w dłuższą odwłokę. Nowo-powstała Akademia dzieliła się na 3 klasy: matematyczną, fizyczną i histo-ryczno-prawną. Członkami jej, dla braku wykształconych krajowców, byli wyłącznie cudzoziemcy, powołani z Niemiec i Erancyi, jak np. Bernoulli, Nicolle, Vulfinger i t. d. Na utrzymanie Akademii Piotr wyznaczył dochody celne z niektóiych miast nadbałtyckich, wynoszące 2,500 rubli rocznie, a prócz tego oddał jej swoję bibliotekę i znaczny zbiór dzieł sztuki. W r. 1835 do Akademii zaczęli dostawać się i ruscy (Tredjakow-skij), lubo ogólnie biorąc, Akademia przez czas długi, w części nawet dotychczas, meiła charakter cudzoziemski, nawet nieprzychylny krajowcom i na wakujące miejsca wybierała zazwyczaj cudzoziemców. Pomimo to, działalność Akademii była wielostronna i pożyteczna. W r. 1739 została zorganizowana komisya geograficzna, która wkrótce (1745) opracowała pierwszy naukowy atlas Rosyi. Baron Kurt', ówczesny prezes Aka-

demii, osiągnął to, że zdolniejsi wychowańcy gimnazyum, bywali wysyłani kosztem rządu za granicę na studya uniwersyteckie. Za panowania cesarzowej Elżbiety, dochody Akademii zostały podniesione do wysokości 60,000 rubli rocznie, a to pozwoliło jej rozszerzyć swoją działalność. Jakoż w drugiej połowie w. XVIII, Akademia organizowała wiele wypraw naukowych (Pallasa, Gme-lina, Stolbesga i innych) dla poznania kraju, zwłaszcza prowincyj wschodnich i Syberyi, pod względem geograficznym, historycznym, statystycznym, ekonomicznym i przyrodniczym. Tymczasem pod wpływem prezesa Akademii, księź. Daszkowej, żywioł ruski zaczął doznawać szerszego „Mémoires”. Zarządów cesarza MikołajaÎ.,zasoby A. zwiększyły się znacznie: roczny jej dochód został podniesiony do 206,100 rubli, a nadto jednorazowo otrzymała jeszcze 300,000 r. na urządzenie obserwatoryum astronom, w Pulkowie.

2) Akademia ruska (Императорская россШ-ская Академы), została założona przez cesarz. Katarzynę II. w r. 1783. Ponieważ Akademia nauk, jako z cudzoziemców przeważnie złożona, nie mogła być instytucyą do pielęgnowania języka ojczystego i literatury, przeto Akademia ruska, złożona z samych krajowców, utworzona została w tym celu, żeby oczyściła i zbogaciła język ojczysty w prozie, krasomówstwie i poezyi. fclkła-

te

l'pb •

mm

и и h m n i n i г

SÜ

Bi

Hü

te!;

3:

ai

rnrninimrn

ШИПП

■li

■i:

■i:

........J|;.

SBS

ęS

лрУ

^■Tli

- i:

■;g

..

SU

шит p

i ni ш i in i n 11 i i ГГиТГиТ*"»

Ifó    ■ !r*T

BsŁillitógfcSS Ç '

Uli

iii

пакжлг.«

iii

Fi?. 153. Akademia nauk w Petersburga.

zesem

zna-

uwzględnienia. Obok publikacyj łacińskich „(Co-mentarii“ 1726—46; „Novi comentarii“ 1747—76; „Acta” 177 7—82; „Nova acta” 1783—1802), ukazały się: „Продолжена древней российской библютеки“ (1770—1801); „ Академическы извксты“ (1779— 81); „Собескдникъ любителей рос. сслова“ ( 1783 — 84) i „ Новыя ежемесячны я сочинены“ (1786— 96), wydawnictwa, w których ogłaszali swoje prace i akademicy ruscy. W r. 1803, za prezesa Nowosilcowa, Akademia została zreorganizowana; zwolniono ją od dalszego nauczania w gimnazyum i nadano jej charakter bardziej naukowy; zorganizowano osobne komisye dla historyi, statystyki, ekonomii społecznej i języków wschodnich. Akademia wydawała: „Технологически! журнале” (1804 —15) i „Умозрительный изслкдованы“ (1808—19); po niemiecku „Archiv für asiatische Literaturen, Geschichte und Sprachkunde”, Klap-rotha (od r. 1810), a po francusku (od г. 1803)

dała się ona z 60 członków, a pierwszym jej pre-została inicyatorka instytucyi, księżna Daszkowa. Na członków Akademii powołani zostali wszyscy wybitniejsi naówczas pisarze: Dierźawin, Eon-Wizin, Kniaźnin, Chemnicer i inni. Akademia zabrała się gorliwie do swoich obowiązków i wprędce wydała „Словарь Ак. росс.” (1789 — 94), a w czas jakiś potem (1802) gramatykę jęz. ruskiego; nadto, mając do rozporządzenia czniejsze niż początkowo fundusze, ogłaszała przekłady klasyków greckich i rzymskich. Stałym jej organem były „Сочинены и переводы“ (1805 — 1823), w roku zaś 1815 zaczęła nadto wydawać „Извксты росс, Ак.“ W г. 1818 cesarz Aleksander Г. przyznał jej rocznie 60,000 rs. w tym celu, żeby publikowała słowniki i gramatyki różnych języków, dzieła dawnych pisarzy, przekłady poetów klasycznych i w ogóle to wszystko, co mogło korzystnie wpłynąć na podniesienie literatury.

Z zadania tego Akademia wywiązała się tylko częściowo, gdyż przez czas jakiś, pod wpływem prezesa Szyszkowa, grzęzła w bałamuctwach etymologicznych, które publikowała w „Извкстшхъ“ (1815—28). Dopiero późniejsze prace Akademii skierowały się na właściwszą drogę i posiadały donioślejszą wartość. Do ogłaszania ich służyły: Повременное издаше росс. Ак.“ (1829—31), „Крат-кш заметки” (1834—35) i „Труды росс. А к.”, w których ukazywały się rozprawy Jazykowa, sekretarza Akademii, i innych. W r. 1841 Akademia z całym swym majątkiem została wcielona do Akademii nauk i utworzyła w niej t. z. II A. wydział, składający się z 20 członków; reszta członków otrzymała tytuł honorowych, bez żadnych obowiązków. W skutek tego Akademia nauk rozszerzyła zakres swojej działalności, a żywioł narodowy zaczął w niej brać przewagę. H. wydział, prowadząc dalej obowiązki, odziedziczone po b. Akademii ruskiej, wydał w r. 1847 „Словарь

Опытъ

»?

церкевно-славянскаго и русскаго языка областнаго великорусская словаря” (1852) a oprócz tego od r. 1852 publikuje jako swój organ „ИзвЪстт II. отд'Ьлетя Импер. А. наукъ“ z 2 dodatkami: „Памятники и образцы народ-наго языка и словесности” i „Матершлы для сравнительная н объяснительная словаря рус. языка и другихъ славянскихъ нарЪчШ”. Cała zaś Akademia, której prezesem jest J. C. V7. W. Ks. Konstanty Konstantynowicz, a sekretarzem А. V esiełowskij, publikuje (od r. 1862) „Ученыя замЬтки”, a po francusku „Mémoires” i „Bulletins”.

W Rumunii: Akademia nauk w Bukareszcie (Ac. Romana) powstała w r. 1879 z towarzystwa naukowego (Societatea), utworzonego w r. 1867. Dzieli się na 3 sekeye: literacką, historyczną i przyrodniczą; każda sekeya ma po 12 członków zwyczajnych, którymi mogą być tylko rumu-nowie, mieszkający nawet po za granicami państwa; członkami zaś honorowymi i korespondentami mogą być i cudzoziemcy. A. rozwija energiczną działalność w kierunku narodowym: od niedawna (1885) zaczęła wydawać wielkich rozmiarów słownik („Dictionarul limbei istorice si po-porane a Românilor“), a do dziejów ojczystych „Documente privitoare la istoria Românilor“?

W Se bii: Akademia nauk i sztuk w Belgradzie, powstała w 1866 r. przez zreorganizowanie Towarzystwa naukowego, założonego w r. 1864. Dzieliło się ono na 4 sekeye, obejmujące: 1) nauki filozoficzne, filologiczne i literackie; 2) przyrodnicze i matematyczne; 3) historyczne i prawnopolityczne; 4) sztuki piękne. Na mocy uchwały skupczynyz r. 1866, Tow. przemianowane na A., liczy 25 członków zwyczajnych, między nimi zagranicznych może być tylko 5, oraz 50 korespondentów; honorowych nie posiada. A. dzieli się na 4 sekeye: przyrodniczą, filozoficzną, socyolo-giczną i sztuk pięknych. Król, jako protektor, mianuje prezesa na 3 lata; sekretarza ogólnego opłaca rząd; członkowie zwyczajni pobierają po

1,500 denarów rocznie.

W Szw^cyi: 1) Akademia nauk u Sztokhol mie (Konglika svenslca vetenskaps A.) miała swój zawiązek w prywatnera stowarzyszeniu 6 uczonych, w liczbie których był słynny botanik Lin-neusz i fizyk Triwald; uzyskało ono protekcyę Fryderyka IY i ten nadał mu tytuł Akad. w r. 1741. W stanie obecnym (po zreorganizowaniu w r. 1799) liczy 90 członków i rozpada się na 6 sekcyj: polityki i ekonomii rolniczej; handlu i przemysłu; fizyki i przyrodoznawstwa krajowego; fizyki i przyrodoznawstwa obcego; matematyki; historyi, filologii i literatury pięknej. Wydaje corocznie Rozprawy („Handlingar”, od r. 1741 do 1770, „Nya-Handlingar“ od 1770) oraz Przeglądy (Oefversigt i Arbsberättelsar) a prócz tego rozprawy agronomiczne p. t. „Actaoecono-mica“. Mowy prezesów tej A., pomieszczane na czele roczników, zawierających zbiory rozpraw („Handlingar“), nader są cennym materyałem dla poznania działalności naukowej tej A., jak w ogóle dla historyi nauk. Rozporządza znacznemi kapitałami, które przeważnie z zapisów prywatnych pochodzą, i obracg je na coroczne premia, rozdawane na uroczystemüposiedzeniukwietniowem. 2) Akad. historyczno - archeologiczna (Kongl. svenska vitterhets och anüquitets A.) zawiązała się w r. 1753 w Drotningholmie i dopiero w r. 1786 Gustaw III. przeniósł ją do Sztokholmu i zreorganizował na wzór francuskiej „A. des inscriptions.“ Organem jej są „Handlingar”, które wydaje stale od r. 1755. 3) Akad. szwedzka (Svenska A.) w Sztokholmie, założona w r. 1786 na wzór A. francuskiej, otrzymała to samo, co i ona przeznaczenie; liczy członków 18 i wydaje także swoje „Handlingar“ od samego początku istnienia.

W Turcy i: Endziimeni Danisz w Konstantynopolu, założona w r. 1851, dotychczas poważniejszej działalności nie rozwinęła.

We Włoszech liczba akademij, uprawiających wszystkie gałęzie wiedzy, lub tylko niektóre, jest bardzo wielka; znajdują się one prawie we wszystkich miastach, które w przeszłości były ■ jakiemkolwiek ogniskiem życia politycznego, a nawet w takich, które niem nigdy nie były. Bo też zawiązki tych akademij sięgają zwykle XVIII, XVII, a nawet XVI w., kiedy organizowanie towarzystw naukowych, z jakimś mniej lub więcej specyalnym programem, było zjawiskiem bardzo powszedniem. Zawiązywały się Óne najczęściej z inicyatywy miłośników jakiej umiejętności, mecenasów nauk albo literatury; niektóre rozprzę-gały się po śmierci swoich organizatorów, inne zdobywały trwalsze istnienie i przywileje instytu-cyj publicznych. W wielu znaczniejszych ogniskach ruchu umysłowego, jak np. we Florencyi, Rzymie, Medyolnnie, istniało współcześnie kilka niezależnych od siebie towarzystw, nieraz pokrewnego kierunku. W Bolonii np., w XVHI w., istniało różnych akademij 13. Z upływem czasu, niektóre z nieb łączyły się z sobą i wiele akademij dzisiejszych powstało w ten sposób. Do czynniejszych należą: 1) A. delle scienze w Bolonii, założona w r. 1829 przez pap. Piusa VII.

Można ją uważać za wznowioną Akad., która niedługo. W r. 1820 sekcye zostały zwinię.e, istniała tu do początków w. XIX, a której za- a on sam nazwany „I. del regno lombardo-venc-wiązkiem było stowarzyszenie, zorganizowane w r. to”. Podług reorganizacyi z r. 1838, składa się 1690 przez E. Manfredi’ego pod nazwą „Institu- z 44 członków zwyczajnych, 11 honorowych i 43 tum scientiarum ad artium”, albo „A. elegii In- korespondentów; odbywa rocznie 10 posiedzeń quieti”; oddawała się ona przeważnie studyom zwyczajnych i jedno uroczyste. Publikuje ,.Me-przyrod niczym, matematycznym i astronomicz- morie” i „Rendiconti”. 6) A. di scienze, lettere ed nym, a jej działalność wielce się ożywiła i roz- arti w Modenie, rozwinęła się z towarzystwa li-szerzyła od roku 1714, kiedy hr. Marsigli za- terackiego, zw. „Dissonanti”, w r. 1790; jednym pisał jej swoje zbiory i zaopatrzył w różne po- z najwybitniejszych jej członków był wtenczas Ti-moce naukowe, a papież Klemens XI uznał ją raboschi. Obecnie ogłasza „Memorie.“ 7) A. Erra. instytucyę publiczną. Obecna Akademia pu- colana w Neapolu, założona przez Tanucci’ego, dla blikuje wydawnictwa „Memorie“ i „Rendiconti.“ badania wykopalisk herkulańskich i pompe ja ń-2) A. etrusca w Cortonie (w Toskańskiem), zało- skich, wydawała „Antichitń di Ercolano“ (1787— żona w r. 1727 dla badania wykopalisk etruskich, 92).    8) A. di scienze, lettere ed arti w Padwie,

wydawała bardzo cenne „Saggi di dissertazioni” istniejąca od r. 1785, wydaje: „Atti,“ „Saggi“ i „Ilirom a, 1755—91); prezes Akad. nazywał się Lu- vista periodica dei lavori.“ 9) A. dell’ Arcadia cumone. 3) A. della Crasca we Florencyi, zorga- albo degli Arcadi, w Rzymie, zawiązała się w r. nizowała się ostatecznie w r. 1582, za sprawą 1656 pod opieką Krystyny, b. królowej szwedzkiej, poety Grazziniego. Wzięła ona sobie za zadanie ale po jej śmierci rozprzęgła się i dopiero w r. pracować nad czystością i poprawnością języka 1690 poeta Crescimbeni zorganizował ją ponow-włoskiego i jako taka stała się pierwowzorem nie w tym celu, żeby przeciwdziałać zepsutemu wszystkich późniejszych akademij z tą dążnością, smakowi w ówczesnej poezyi, zwanemu „mariniz-Jej słownik „Yocabulario degli accademici d. C.” mem”. Wprędce A. wpadła w inną ostateczność, (Wenec. 1612) cieszył się wielką powagą, lubo w banalną czułostkowość. Poezya stała się dla zarzucano mu, że zanadto wynosił dyalekt to- niej bezmyślną zabawką. Członkowie Akad., wy-skaóski nad inne. Słownik miał kilka wydań; łącznie poeci i literaci płci obojej, przybierali ostatnie jeszcze nieukończone (tom VI, do litery imiona klasyczno-pasterskie, liczyli czas na olim-

F. włącznie, wyszedł w roku 1889). Stawszy się piady, urządzali co 4 lata uroczystości poetyckie, w pewnym stopniu prawodawcą językowym, Akad. na których wybierali prezesów; na zwyczajne po-wywierała wpływ niemały i na literaturę, cho- siedzenia zgromadzali się 7 razy rocznie. Akad., ciąż wyroki jej nie zawsze odznaczały się trafno- pomimo błędnego kierunku, w jakim się rozwija-ścią i wywoływały żywe protesty. W roku 1783 ła, zyskała wielką powagę i w wielu ogniskach Akad. została połączona w jednę całość z dwie- ’ życia literackiego zorganizowała swoje filie: w Мота innemi („A. degli Apatisti” i „A. degli Umidi”) denie (t. zw. „I. Dissonanti“), w Reggio („Crosto-i pod nazwą „A. Fiorentina” otrzymała szerszy lia“), w Carpi („Gabelia“), w Bolonii (gdzie zlało zakres działania: jedna jej sekeya miała badać się z nią tow. literackie „Indivisi“), w Ferrarze, dzieje starożytne, oraz prawo i ekonomię; druga, Pizie i t. d. Z upływem czasu Akad. stała się pracować nad nowem, poprawionem i uzupełnio- instytucyą arystokratyczną: wstęp do niej pozy-nem, wydaniem słownika. W r. 1708 Napoleon skiwali tylko ludzie wysokiego stanowiska lub uro-podzielił ją na 3 sekcye, z których jedna (socie- dzenia. Obecnie A. zajmuje się więcej archeo-tà del cimento) obejmowała fizykę i matematykę, logią i topografią, niż literaturą piękną, a jej druga (società della crusca)—język włoski i lite- organem jest miesięcznik: „Giornale arcadico.” raturę, trzecia zaś (società del disegno) — sztu- 10) A. dei Lincei w Rzymie, zawiązała się w r. ki piękne i technologię. Sekeya pierwsza była 1610 dla badań przyrodniczych. Rozprzęgła się niejako przywróceniem dawniejszej A. del cimen- ona po śmierci swojego organizatora (ks. Fr. Cc-to (ob. Akademia, str. 343). Po upadku Na- si), a chociaż w r. 1745 została znów wskrzeszo-poleona A. d. Cr. w roku 1819 otrzymała no- na, wkrótce upadła ponownie. W r. 1801 wskrzc-wą, dzisiejszą organizacyę. Organem jej sąAtti. sił ją powtórnie fizyk Scarpellini (stąd A. Scar-4) A. Virgiliana w Mantui, rozwinęła się z to- pelliniana), ale papież Grzegorz XVI rozwiązał warzystwa literackiego , zawiązanego w roku ją znowu. Dopiero od r. 1847 istnieje nieprzer-1747 ; publikuje „Atti e memorie”. 5) Aka- wanie. Po wcieleniu Rzymu do państwa włos-dem. w Medyolanie, pod nazwą histituto Lom- kiego, Akad. została zreorganizowana (w 1875) bardo di scienze, lettere ed arti, wytworzyła się i podzielona na 2 sekcye: 1) dla nauk fizycznych, z „Istituto italiano”, założonego w r. 1802, za- matematycznych i przyrodniczych; 2) moralnych, miast dawniejszej A., która istniała tu od r. 1730 historycznych i filologicznych; pierwsza liczy 55 i z którą połączone było Towarzystwo patryotycz- członków zwyczajnych, druga — 45; nadto obie ne (Società patriotica) dla popierania rolnictwa mają członków korespondentów i zagranicznych, i przemysłu. „Inst, italiano“ dzielił się na 3 klasy W r. 1880 rząd zapewnił jej 100,000 lir rocz-(nauki przyrodnicze, moralne i literat, piękna), nego zasiłku, a w r. 1883 oddał pałac Corsini, miał 4 filie czyli sekcye: w Wenecyi, Bolonii, gdzie też obecnie się mieści. Publikuje „Atti“ Padwie i "Weronie, i od r. 1806 wydawał swoje i „Annuarii.“ 11) A. di scienze w Turynie została „Memorie”. Po upadku Napoleona I. utrzymał się zorganizowana w r. 1757 jako instytucyą pry-

watna przez kilku miłośników wiedzy (Saluzzo, Cigna, Lagrange i inni) i pozyskała dla siebie protektora w osobie ówczesnego następcy tronu Wiktora Amadeusza, a ten wyjednał dla niej tytuł „Societàreale.“ Wkrótce zyskała ona kilku wybitnych członków zagranicznych (Euler, Haller) i wydawała cenne „Miscellanea philosophico-mathematica” (1758—60), później „Mélanges de philosophie.” Wiktor Amadeusz, po wstąpieniu na tron, wyniósł ją do godności Akad. w 1783, i wyposażył w odpowiednie fundusze. A. zaczęła wtedy publikować w jęz. włoskim „Memorie“. Obecnie (od 1865) organem jej są „Atti”. 12) A. wWene-cyi pod nazwą Institute veneto di ścierne, lettere od arti, została założona w r. 1838 jednocześnie z wprowadzeniem nowej organizacyi do Instytutu medyolańskiego; publikuje „Atti” i „Memorie”. 13) A. d' agricoltura, arti e commercio w Weronie, powstała w końcu wieku XVIII dla podniesienia rolnictwa i handlu. Od roku 1807 wydaje stale „Memorie“.

Akademia Mickiewicza w Bolonii („Accad. Adamo Mickiewicz di storia e letteratura polacca e slava in Bologna“), założona w roku 1879 przez profesora Dominika Santagata, celem rozpowszechniania we Włoszech znajomości dziejów i piśmiennictwa naszego i słowiańskich w ogóle. Najpierwszymi stowarzyszonymi, pod przewodnictwem professora Santagaty, byli w kwietniu 1879 r. studenci naówczas bolońscy: Antoni Pa-cctti, Maryusz Rinaldini, Alfons Ghillini, Ludwik Pagani, Ceci i Daryusz Sarti. Dnia 8 czerwca t. r., w wielkiej sali „Liceo Musicale Rossini“, odbyło się pierwsze publiczne posiedzenie tej Akademii, w obec tłumnego zebrania inteligencyi włoskiej. Członków czynnych do 26 list. 1880. było 86. Otrzymawszy zatwierdzenie rządowe, ukonstytuowała się ostatecznie Akademia 14-go grudnia 1879 r. Dla osiągnięcia zamierzonego celu obmyśliła środki następujące: 1) Założenie w Bolonii księgarni polskiej i słowiańskiej. 2) Cotygodniowe zebrania członków czynnych, gdzie się czytają rozprawy i toczą dyskusye o dziejach i piśmiennictwie narodów słowiańskich. 3) Doroczne posiedzenia publiczne, ze spółudziałem człon-ków-korespondentów i inteligentnej publiczności; na nich przedstawiane są sprawozdania z czynności Akademii i odbywają się odczyty, przeznaczone dla ogółu, interesującego się sprawami słowiańszczyzny. 4) Zobowiązanie członków -korespondentów do zdawania sprawy z życia umysłowego narodów słowiańskich. 5) Wydawanie pu-blikacyj o czynnościach Akademii, drukowanie rozpraw i książek, których treścią jest cywiliza-cya słowiańska. Oprócz wspomnianych już kate-goryj członków, utworzono jeszcze inne, już to dla zyskania poparcia, już to dla zasilenia funduszów Akademii. Jest więc niewielka liczba członków honorowych; są członkowie dożywotni, którzy wnieśli do Akademii po 60 lirów; są członkowie trzyletni, którzy opłacili 9 lirów. Mieszkańcy Bolonii mają przywilej, że mogą opłacać swoją składkę w ratach rocznych po 3 liry; zamiejscowi zaś członkowie winni ją wnieść odrazu, dla oniknienia kosztów korespondencyi i zapobieżenia zaległościom. W pierwszym roku istnienia Akademia nie miała własnego lokalu i użytkowała z wielkiej auli archigimnazyum (starego gmachu uniwersyteckiego) ; archiwum zaś i biblioteka mieściły się w prywatnein mieszkaniu prof. Santagaty. Zawiązek biblioteki powstał z darów 40 dobroczyńców, którzy złożyli 113 dzieł w 172 tomach, 86 broszur i 8 sztychów lub fotografij. Według katalogu (kartkowego), zawierała ona wówczas następne działy: a) utwory w języku polskim, lub innych słowiańskich, razem 42; bj historya powszechna — 11; c) biografia i panegiryki — 12; d) podróże, opisy geograficzne, opisy zwyczajów ludowych — 13; e) polemika, mowy polityczne i opisy faktów pojedynczych — SO; f) dramata, poezye, powieści — 42; g) gramatyka i słowniki — 1. Zczasem biblio-teka wzrosła, lecz obecnego jej stanu dokładniej nie znamy. Najważuiejszem. zadaniem Akademii było założenie w uniwer. bolońskim katedry historyi, języków i literatur słowiańskich, inżynier Wiktor Zienkowicz, zamieszkały w Medyolanie, przyobiecał dawać na ten cel 1,000 lirów rocznie; opierając się na tern przyrzeczeniu, prof. Santa-gata wystąpił do rektora uniwersytetu b dońskiego, Magniego, z propozycyą, żeby się starał o wyjednanie u rządu dopełnienia tej sumy i otwarcia katedry. Minister oświecenia. Baccelli, przyrzekł, pod pewnemi warunkami, przedstawić w budżecie ostatecznym na r. 1882 do zatwierdzenia parlamentowi subsydyum 2,000 lirów dla docenta historyi i literatury słowiańskiej i polskiej. Ponieważ jednak p. Zienkowicz oświadczył, że tylko do końca życia swego zamierza dawać ©we 1,000 lirów minister oświecenia zaniechał tego przedstawienia w budżecie na rok 1882 i 1883. Wskutek tego Ferdynard Berti, który już dawniej myśl założenia katedry słowiańskiej w Bolonii podnosił, interpelował w lutym 1883 roku ministra oświecenia o tę sprawę, lecz od referenta komisyi parlamentarnej, Ferdynanda Martiniego, odebrał odpowiedź, iż wykłady z literatury słowiańskiej urządzać może Akademia Mickiewicza, dodając, że jeżeli pozwolą na to finanse, ministeryum uczyni zadość żądaniu, dawno już postawionemu przez zajmujących się literaturą, aby we wszystkich uniwersytetach była zaprowadzona katedra literatury nowożytnej porównawczej. Po takiem oświadczeniu, które minister zaaprobował, musiała Akademia sama zabrać się do uorganizowania odczytów, zanim one do uniwersytetu przejśćby mogły. Z jej inieyatywy, pani Mai wina Ogonowska, poprawiwszy katalog dzieł, dotyczących Słowiańszczyzny, jaki w r. 1882 Akademia z bibliotek miejscowych ułożyła, otworzyła w styczniu 1883 r. kurs języka polskiego i ruskiego, a w latach późniejszych kurs ten, wraz z odczytami z literatury słowiańskiej, prowadziła już w uniwersytecie. Prócz tego Akad. na publicznych posiedzeniach, co rok regularnie odbywanych, miała zawsze zapewnione odczyty, к!ч,-

(od 1841) oraz „Journal of conchology“. 5) (Jon-necticut A. of arts and sciences w Now. Hawanie, założona w r. 1799; od 1866 ogłasza „Transactions“. 6) Wisconsin A. of sciences, arts and letters w Madison, założona w 1870, wydaje „Transactions”. 7) A. of sciences w New-Yorku, przemianowana w r. 1870 z „Lyceum of natural history“, założonego w 1818 publikuje „Transactions“ (od 1881).    8) Peabody A. of sciences w Salem

re do obudzenia zamiłowania w literaturach słowiańskich wśród Włochów niemało przyczynić się mogły. Między innemi głośną, była mowa prof. Panzacchiego, którą co chwila uniesiona publiczność przerywała rzęsistemi oklaskami. Treść jej można w następnych zawrzeć słowach: „Przez długie wieki Italia była słońcem, które ogrzewało narody północy i dawało im życie duchowe. Obecnie poezya i sztuki plastyczne zajaśniały silnym, samodzielnym blaskiem na północy: i Italia, aby pokrzepić swą anemiezność, stamtąd potrzebuje zaczerpnąć sił nowych. Za szczęśliwe uważać się powinno młode pokolenie, że ma przed sobą świetne zadanie odrodzenia ducha swego własnego kraju, przez zbliżenie się, poznanie i przyswojenie sobie ideałów, które dotąd były obce dla Italii. Akademia Mickiewicza odda pod tym względem niesłychane usługi krajowi; uważać ją należy za instytucyę publicznej użyteczności.“ Wydawnictw, ogłoszonych przez Akademię, jest już dość znaczny szereg; składają się na nie głównie odczyty, na posiedzeniach publicznych miewane, prelekcye p. Mai winy Ogonowskiej, Begey’a i :n. Szczegółowsze wiadomości o początkach Akade mii Mickiewicza znaleźć można w „Tygodniku illustrowanym“ r. 1879, NN 180, 182; r. 1881, Nr 262; r. 1883, Nr 13.    r.ch.

b. A z y i i Ameryce.

(w stanie Massachusets), założona w 1867 przez filantropa J. Peabody (stąd jej nazwa); ogłasza „Proceedings“ i „Memoirs, wychodzące od r. 1869. 9) A. of. sciences w Saint-Louis, założona w. r. 1856, publikuje „Procedings“. 10) National A. of sciences w Washingtonie, powstała w r. 1863 przez zreorganizowanie istniejącej od 1840 „The national institution for the promotion of science and the useful arts“. Akad. dzieli się na 2 sek-cye: matematyczno-fizyczną i przyrodniczą; liczy około 100 członków i 2 razy do roku odbywa posiedzenia ogólne: jedno w Washingtonie, drugie w któremkolwiek innein mieście. Publikuje „Annales“ i „Reports“ (od 1863), oraz „Memoirs“ (od r. 1866). Prócz przytoczonych towarzystw naukowych, szerszego zakresu, i nazwę Akademij noszących, w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej istnieje jeszcze bardzo wiele innych towarzystw pod tą nazwą, z odrębnym, miejscowym charakterem i mających też znaczenie czysto lokal Akademie pozaeuropejskie sąbardzo nieliczne, ne. Ważniejsze z nich są: New Orleans A. of Scien-z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, gdzie zresztą ces, założona w r. 1853; Minnesota A. of Na-wiele z nich, podobnież jak w Anglii, nosi nazwę tural Sciences, założona w Minneapolis w 1873 r.; towrarzystw naukowych (ob.).    A. of Natural Sciences, założona w Rochester 1881,

Hf Chinach: Han-lin-yuen w Pekinie jest i t. d.    e. GrabowsM

najstarszą w świecie A. Członkami jej mogą być tyl- Bibliografia. Prócz dzieł przytoczonych koci, którzy po złożeniu egzaminu państwowego na przy oddzielnych artykułach, opisujących poszcze-stopień doktora, odbędą pomyślnie jeszcze jeden gólne Akad., jako towarzystwa uczonych, a odno-egzamin specyalny, w obecności samego cesarza; szących się przeważnie do ich historyi, przyta-przedmiotem tego egzaminu jest literatura. Z po- czarny niektóre z ważniejszych wydawnictw, za-między członków Akad., jako najwyższych urzę- wierające w sobie .materyały, niezbędne do po-dników państwowych, cesarz wybiera swoich mini- znania działalności naukowej współczesnych A., strów; innych rozsyła rząd jako komisarzów do lub też wskazówki bibliograficzne, ułatwiające słuchania egzaminów na niższe stopnie naukowe, trafienie do samych źródeł ich zasobów пайко-t. j. bakałarza i licencyata. Na zewnątrz repre- wych: Mémoires de l’Institut national des scien-zentuje A. prezes i wiceprezes.    ces et arts; sciences morales et politiques, 5 t.

W Meksyku: A. mexicana, założona w îoku in 4-o, zawierają prace czytane od r. V. do r. XII 1824 jako towarzystwo, od 1876 publikuje „Me- ery rewolucyjnej. Le TAverdy: Tableau général morias de la A. m.“    et méthodique de tousles ouvrages contenus dans

l/У Stanach Zjednoczonych:    1) American Аса- le recueil de Г Académie des inscriptions, Paryż

demie of arts and sciences w Bostonie, zało- 1791, 10 tom. in4-o.Linstrom. Sveriges Litteratur żona w r. 1780, publikuje regularnie „Memoirs" historica, Sztokholm, 1841, zawiera cenny prze-(od r. 1785) i Proceedings (od 1846).    2) Cali- gląd prac, odnoszących się do historyi A. sztokholm-

fornian A. of natural sciences w San Francisco ski ej, oraz historyę założenia (str. 12) A. upsal-powstała w r. 1853, posiada znaczną bibliotekę skiej (właściwie Societas regia litterarum et scien-l muzeum, dzięki ofiarności J. Licka. Ogłasza: tiarum). Co do tej ostatniej ob. także przedmowę „Procedings“ i „Memoirs“. 3) A. of natural seien- do V tomu „Nova Acta soc. regiae Upsaliensis“ ces w Devenport, założona staraniem dam miej- (1792). W zbiorze zaś „Collection académique“, scowych w 1867, posiada zasobne muzeum bota- wydawanym przez A. paryską, tom jeden (XI-y) niczne i etnologiczne. Wydaje „Proceedings“ od zawiera w starannem streszczeniu po francusku r. 1876.    4) A. of natural sciences w Filadelfii, całą zawartość 29 tomów pierwszej seryi pamię-

îstnieje od r. 1817 i posiada, oprócz bogatej bi- tników A. sztokholmskiej (Akademien-Handlingar). blioteki znakomite zbiory ptaków i mięczaków. T. Tastet. Histoire des quarante fauteuils de Publikuje „Journals“ (od załóż.) „Proceedings“ i ГА. française, Paryż. 1844—55 4 tomy. De Ro-

wana

s. s.

zière et Chatel: Table générale et méthodique des Mémoires de l’Académie des inscriptions et bel-es lettres, Paryż, 1856, in 4-o. И. И. Первые проФессоры Академш Наукъ и первые учен-ники ихъ. (Атеней 1858 № 14). A. Maury: Les Acad, d’autrefois. L’Ancienne A. des inscriptions et belles lettres—L’Ancienne A. des sciences, Paryż 1864. Очеркъ нсторш музеевъ Императорской Академш Наукам. С.-П. 1865. Zarys ten wydany staraniem samej Akademii Porów, także: Katalog dzieł ruskich, wydanych staraniem A. petersburskiej, ogłoszony w 1865 r. w Petersburgu, oraz Г. Пекарскш: Исторш Императорской Академш Наукъ въ Петербург!.. С. П. 1871. М. И. Сухомлиновы Исторш Россшской Академш . С.-П. 1874. Kermisfeesten von Antwerpen, Antwerpia, 1865, zawiera na str. 152—212: F. J. Yanden Branden: Geschiedenis der Aoademie van Antwerpen. Achmet d’Héricourt: Annuaire des sociétés savantes Paryż; 1865—66 2 tomy. Recueil de discours, rapports et pièces diverses lus dans les séances de l’Académie française, Paryż, 1803—70. 10 tomów in 4-0. Tableau général des matières contenues dans les publications de l’Académie des sciences, Petersburg. 1872. Académie royale de Belgique. Centième anniversaire de fondation (1772—1872), Bruksella, 1872, 2 tomy. Notices biographiques et bibliographiques concernant les membres et les correspondants ainsi que les associés résidants, Bruksella 1875. Stöhr: Akademisches Jahrbuch, Lipsk, 1876 i 1877. M. E. Maindron: Histoire des sciences; l’Académie des sciences, w „Revue scientifique“ z 28 maja i 4 czer. 1881 r. (Artykuł ten zawiera w końcu spis wyczerpujący wszystkich dzieł, jakie wydano o paryskiej Akademii nauk.) Müller: Die wissenschaftliche Vereine und Gesellschaften Deutschlands in 19. Jahrhundert. Bibliographie ihrer Veröffentlichungen seit ihrer Begründung, Berlin 1884. Mémoires de l’A. des sciences morales et politiqr.es de l’Institut de France, 14 tomów, wydania ofi-cyalnego, zawierającego zbiór wszystkich prac, czytanych w Akademii w ciągu lat od 1832 do 1885. Prócz tego ciekawego zbioru jest jeszcze kolosalne prywatne wydawnictwo, pod kierunkiem wszakże A., które zgrupowało wszystkie prace A. nauk moralnych i politycznych od r. 1842 do 1885, w 122 tomach in 8-o, zawierających każdy od 400 do 500 str. p. t. Séances et travaux de l’A. des sciences morales et politiques (Institut de France).— „Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie” (1873— 1888), Kraków, 1889, Jest to starannie opraco-księga pamiętnicza A. Wstęp do niej, przez prezesa Majera napisany, podaje historyę założenia A. Um. w Krakowie. Pierwsza jej część zawiera obraz działalności naukowej A. od jej założenia włącznie do wiosny 1888 r. doprowadzony i przedstawiony wydziałami; druga część— bibliografię wydawnictw A. z okresu piętnastoletniego jej istnienia (1361 rozpraw naukowych), skład A., majątek jej, uposażenie oraz fundacye, pod zarządem jej zostające.

Z nowszych dzieł, traktujących oddzielnie ważniejsze lub krytyczne chwile w rozwoju A. nauk i umiejętności, najważniejsze odnoszą się do ki-storyi A. francuskich, zwłaszcza z epok rewolu-cyjnych, a mianowicie: G. Grimaud de Caux: L’Académie des sciences pendant le siège de Paris, Paryż, 1871. Lucien Brunei: L’Académie française et les philosophes au XVIII. siècle. Paryż 1884. Jules Simon: Une académie sous le Directoire, Paryż, 1885.

Co do listy członków A. współczesnych, ob. art. „Académie” w „La grande Encyclopédie,” zawierający wyczerpująco przedstawione nominaeye wszystkich członków A. francuskich, od ich zawiązku aż do chwili obecnej, w odpowiednich artykułach, pióra F. Brunetière’a, Adhèmara Le-cler’a, oraz znanego monografisty A. francuskiej, Obviera Merson’a. Co do składu innych Akade-mij, zebrał i porównawczo przedstawił listę członków niektórych zagranicznych ważniejszych A., za przeciąg czasu od 1666, 1750 i 1833 do 1844 włącznie, w przytoczonem już na str. 31. dziele, Alph. de Candolle. Kompletna lista wszystkich członków „A. Um. w Krakowie,“ od czasu jej z łożenia, znajduje się w cytowanym już „Pamiętniku” 1889 r.

Akademicki. Wyraz ten, przymiotnikowo użyty, ma dwa znaczenia,: „konkretne” i „oderwane”. 1) I tak, przedewszystkiem oznacza on tó, co należy do Akademii lub pochodzi od niej, a więc: gmach akademicki, mundur akad., akta akad., dalej zarząd akad., senat akad., sąd akad., wykłady akad., posiedzenia akad., wreszcie stan akad., prawa akad., przywileje akad. i swobody akad. Wszystkie powyższe przedmioty, akademi-ckiemi zwane, właściwie wchodzą w zakres ustroju, zarządu i praw uniwersytetu, to też i wyraz akad., w znaczeniu powyższem, najczęściej równoznacznym jest z wyrazem uniwersytecki (ob.), mianowicie zaś tam, gdzie nazwę Akademii mię-szano z nazwą uniwersytetu, a czyniono to przeważnie w Niemczech i u nas, pojęcia odpowiednie przenosząc na te wyrazy. Gdy mnożące się w Europie zachodniej, od czasu epoki odrodzenia nauk i sztuk, towarzystwa naukowe, za przykładem florenckiej „Akademii Platońskiej,” nazwy Akademij stale przybierać poczęły (oh. Akademia str. 341), nazwę tę łączyć poczęto z uniwersytetami. Stało się to zaś pod wpływem wspólnego celu, jaki jednoczył towarzystwa naukowe i który przyświecał korporacyom uniwersyteckim, to jest —uprawiania najwyższego zakresu wiedzy ludzkiej, traktowania nauki z wyższego stanowiska. Zwłaszcza, gdy i członkowie powstających towarzystw najczęściej rekrutowali się pomiędzy profesorami uniwersytetów, z nazwą Akademia łączyć poczęto pojęcie ni etylko towarzystwa uczonych, ale zarazem i uczelni najwyższej, jaką był uniwersytet, a w końcu i korporacyi oddzielnej, jaką przedstawiał w wiekach średnich, a poniekąd i w nowszych czasach uniwersytet. Taknp. „prawa akad.” były to prawa wyjątkowe, oparte na autonomicznej jurysdykcyi, jakie przyznawano uni wer-

na ozna-

ma

mienme co

sytetom, jako odrębnym korporacyom; toż samo „przywileje akad.” Dalej „swoboda akad.” (die a. Freiheit) oznaczała i dotąd oznacza w Niemczech z jednej strony prawo nauczania w ogóle, z drugiej zaś niekrępowany do pewnego stopnia wybór przez ucznia przedmiotów wykładów, a przynajmniej wykładów tego lub innego profesora, a to w przeciwstawieniu do przymusu w słuchaniu wykładów w niższych szkołach (ob. Uniwersytet: organizacya, prawa, przywileje). Tak samo i wyraz „stan akademicki” oznaczał odrębny, uprzywilejowany pod pewnemi względami stan w społeczeństwie. W dawnych zwłaszcza czasach, stan ten wyjątkowe miał przywileje (ob. przy art. A. jako szkoły wyższe, a) A. ogólne—przywileje, jakie posiadały A. u nas dawniej). W Polsce szczególniej, gdy Akademia krakowska kilkowiekowem istnieniem swojem i silnie rozgałęzioną organizacją (kolonie i szkoły akad.), nazwę Akademików, nietylko odnośnie profesorów swoich, ale w ogóle i uczniów, utrwaliła, nazwa ta tak zrosła się z pojęciem korporacyi uniwersyteckiej, że wszystko w ogóle, co do korporacyi tej się odnosi,

, akademickiem” zwano. To też, idąc za tą ogólnie rozpowszechnioną nazwą, „Komisya Edukacyjna”, gdy opracowywała nowe „Ustawy dla Stanu Akademickiego”, '.nazwą tą „Stanu akad.” objęła wszystkich w ogóle profesorów, i uniwersyteckich i innych szkół rządowych, jako „ciało akademickie”; „naukami akademickiemi” zaś nazwała wszystkie nauki, w wyższym zakresie wykładane. Jakkolwiek więc zniosła nazwę Akademii dla najwyższej uczelni krajowej, mianując ją „Szkołą Główną“ (1783), nie mogła zmienić utartych nazw i przywiązanych do nich pojęć, z terminem „akad.“ związanych. To też i później stu-¹ entów uniwersytetów stale nazywano u nas w mowie potocznej Akademikami, a gmach uniwersytecki, czytelnię uniwersytecką, mundur uniwersytecki i t. d. zawsze gmachem, mundurem i t. d. akademickiemi. Prawda, że na utrwalenie tej nazwy wpływmło i to, że założona w Warszawie „Akademia medyko-chirurgiczna” przez czas pewien była jedyną u nas wyższą uczelnią, a więc nazwa Akademików uogólnioną znowu została na czas dłuższy i stosowaną nawet była i do uczniów⁷ b. „Szkoły sztuk pięknych”. Dziś, gdy dawna „Akademia krakowska” nazwę „Uniwersytetu jagiellońskiego” nosi, a nowa „Akad. umiejętności” w Krakowie nie jest uczelnią, ale najw⁷yższem towarzystwem uczonych, (ob. Akade-demia jako to w. ucz., w Austro-Węgrzech,) termin akademicki ma już swoje specyalne znaczenie, t. j. odnoszące się do Akad. umiejętności wy • łącznie; i odtąd używanie terminu tego czenie studentów uniwersytetu lub innych wyższych zakładów naukowych byłoby błędnem. 2) Prócz tego, konkretnego, wyraz „akadem.“ i oderwane znaczenie; oznacza zaś w ogóle to, co charakteryzowało dawną Akademię platońską a później wszystkie w ogóle wyższe systematyczne wykłady nauk, zarówno w czasach dawniejszych, jak i nowszych, a w tych ostatnich zarówno w epoce odrodzenia, jak i w epoce rozkwitu uniwersytetów nowożytnych. Ztąd ,,metoda akademicka“ wykładu oznaczała wykład, przeznaczony dla słuchaczy, dostatecznie do zrozumienia go przygotowanych, a więc wykład wyższy systematyczny, t. j. pewien systemat w nauczaniu, pewien porządek i trzymanie się przepisów stałych w wykładach i w ogóle we wszelkiego rodzaju odczytach i mowach. Stąd „wykład akademicki’' oznacza czysto naukowy wykład, teoretyczny, bez względu na stronę jego praktyczną i na przygotowanie do słuchania go słuchaczów. Z powodu przesady w trzymaniu się stałych norm w wygłaszaniu takich odczytów, a stąd ich monoton-ności, do terminu „mowa akademicka” przywiązują czasami znaczenie rzeczy naukowej, ale nudnej, wygłaszanej pedantycznie, a nawet—czczej frazeologii. To ostatnie znaczenie zawdzięcza „mowa akad.” mowom, miewanym przez nowomianowanych członków „Akademii francuskiej“, w której ci ostatni obowiązani są chwalić swoich poprzedników.— Większe jeszcze upowszechnienie, niż w naukach, termin „akademicki“ ma w zakresie sztuk pięknych. Podobnie jednak, jak odnośnie do nauk, tak i w tej ostatniej sferze, termin powyższy podwójne ma znaczenie: dodatnie i ujemne. W sztukach pięknych bowiem, po świetnym ich rozkwicie w epoce odrodzenia, gdy zbrakło następnie twórczego geniuszu wich rozwoju, zaczęto także grupować w pewno stałe przepisy i—wymagania piękna, a nawet i dla twórczości estetycznej zakreślać pewne stałe normy. W skutek tego przymiotnik, .akademicki“ podobnego nabrał znaczenia w zakresie sztuki, jak wyraz „klasyczny“ w sferze produkcyj literackich, a nawet artystycznych w ogóle. Podobnie jak w tym ostatnim zakresie, do pierwotnego znaczenia jego dołączył się w czasach późniejszych pewien odcień ironii, a to wskutek nadużyć, spowodowanych zbyt niewolniozem trzymaniem się stałych prawideł, wygoduych dla miernych umysłów, a krępujących polot samodzielności. Zdyskredytowanie t. zw. „kierunku akademickiego“ wynikło głównie pod działaniem prądu romantyzmu, który, podobnie jak w literaturze, ożywił i zakres sztuk plastycznych. I odtąd z terminem „akad.“ mimo-woli łączyć zaczęto pojęcie pedanteryi, suchości i sztywności. I tak „rodzaj akad.“, dawniej tak wysoko ceniony, zdyskredytowany przez schlebianie modnym kierunkom, panującym w danej chwili i do manieryzmu schodzący, dziś stracił już i teoretyczne znaczenie i praktyczne zastosowanie. We Francy i np. zastąpił go wyraz „le grand art“, którym rehabilitować chciano klasycyzm w sztuce. Dziś „le grand art“ oznacza więcej niż „rodzaj akad.“, a mianowicie oznacza on w sztukach plastycznych w ogóle, natchnioną i samodzielną pro-dukcyę co do kompozycyi, a wystudyowaną cudo wykonania. Pokrewne „z rodzajem akad.“ znaczenie ma i wyrażenie „styl akad.“ Oznacza on pewną cechę charakterystyczną utwo-ru, która zbliża go do charakteru utworów wiel kich mistrzów. Nie znaczy to jednak naśladowanie ich niewolnicze, ale naśladowanie spokoju

s. s.

s. s.

i powagi w kompozycyi, harmonii i sumienności w wykonaniu, które cechowały wVkich mistrzów sztuki. I wyrażenie „styl akad.“ dziś zastąpionem zostało we Francyi przez wyraz „le grand style“, który oznacza w ogóle pomysły głębsze, wyrażone w harmonijnie zespolonych częściach składowych kompozycyi—częściach, sumiennie wystu-dyowanych, ale niezbyt drobiazgowo traktowanych i niezbyt uplastycznionych. Usuwanie niepotrzebnych szczegółów, wprowadzenie pewnej prostoty i odpowiedniej harmonii w ich kombinowaniu, daje wyższy pogląd, a zarazem prawdziwszy obraz rzeczywistości, niż wierne odtwarzanie przypadkowo napiętrzonych drobiazgów, które często mniej mają w sobie charakterystyki, niż prawda uogólniona. Takie pojęcia charakteryzują i rodzą „kierunek akad.“ w sztukach plastycznych. W architekturze „styl akad.“ oznacza nacechowanie powierzchni i profilów budowy pewną myślą artystyczną, która tem samem wyróżnia ją od zwyczajnego budynku.    s- s-

Akademicki legion. Tak nazywały się oddziały wojenne, formowane zwykle ze studentów i wy-chowańców wyższych zakładów naukowych, w epokach rewolucyjnych. W Niemczech legiony takie istniały 1848 r„ obok straży obywatelskiej, prawie we wszystkich miastach, posiadających uni wersytety. Szczególniej odznaczył się taki legion w Wiedniu; sformował się on w marcu 1848 r. ze studentów uniwersytetu i politechniki, do których później przyłączyli się i artyści wiedeńscy. Legiony akademickie odznaczyły się i we Włoszech.

Akademickie gimnazyum. Pośrednie miejsce co do zakresu wykładów pomiędzy szkołami czyli gimnazyami i uniwersytetami, zajmowały do niedawna jeszcze t. z w. gimnazya i licea akademickie, z kierunkiem przewoźnie filologicznym, w których niektóre kursa wykładane były na sposób uniwersytecki. Gimnazya a. powstały przeważnie w Niemczech. W epoce reformacyi, szkoły z szerszym zakresem wykładów, niż w zwykłych „szkołach“ (Schola), otrzymały w Niemczech nazwę gimnazyów; takiemi były np. gimnazya: w Norymberdze, w Gotha i w miastach hanzeatyc-kich. Z gimnazyów tych powstały następnie „Gymnasia academica“. Wyższe te gimnazya, które miały najczęściej za zadanie zastąpić chwilowy brak uniwersytetu w danej miejscowości, jak np. Gim. ak. w Koburgu, Gdańsku, Altonie, a w czasach nowszych liceum odeskie, albo zamienione zostały na zwyczajne gimnazya, albo zupełnie skasowane (ostatnie z nich w Hamburgu 1883 roku), lub wreszcie przekształcone na wyższe jeszcze zakłady naukowe, t.j. uniwersytety. Itak np. uniwersytet Altdorfski powstał z gimnazyum akademickiego norymberskiego, uniwersytet w Erlangen z gim. a. bayreuckiego, uniw. w Helmstedt— z gim. a. gandersheimskiego, uniw. dor-packi—z gim. a. mitawskiego. Podobnież i obecny nowy uniwersytet w Odesie („ НовороссшскШ У ниверситстъ’’), właściwie powstał z dawnego liceum RicLc.ieu’go w Cd_sie, które chwilowo zadość czyniło potrzebom wyższych wykładów. Najwięcej gimnazyów takich istniało w państwie-austryackiem, a mianowicie najstarsze z nich w Pradze czeskiej (założone 1556 r.), w "Wiedniu i w Peszcie; gdzie też niektóre dotąd przetrwały (ob. Gimnazyum w Austryi).

Akademicy. Akademikami nazywali się w starożytności zwolennicy filozofii Platona, oraz filozofowie ze szkoły jego wyrośli, chociaż odmiennego w filozofii kierunku (ob. art Akademia platońska y. ateńska). A. także nazywają się członkowie Towarzystw naukowych, czyli Akad. nauk albo umiejętności (ob.), lub profesorowie i członkowie specyalnej Akad. sztuk pięknych, oraz uczniowie wyższych szkół specyalnych t. j. akademij, jak np. medycznej, wojennej i t. d. U nas, podczas rozkwitu Akademii krakowskiej, akademikami nazywano zarówno profesorów, jak i uczniów do niej należących, a więc i członków licznych jej szkół czyli kolegiów, w różnych miejscowościach zakładanych; później, gdy speoyalne Akademie zastępowały u nas uniwersytety, jak np. warszawska „A. medyko-chirurgiczna“, łub wileńska „A. medy-ko-chirurgiczna,“ nazwa „akademik“ utarła się w ogóle dla uczniów czyli słuchaczy wyższych szkół a więc i uniwersytetów, w znaczeniu studenta, i odtąd słuchaczy uniwersytetów w ogóle „akademikami“ zwano, chociaż to było błędnem. W Rosyi trzymają się ściśle nazwy „akademik“ dla członków towarzystwa naukowego t. j. „Akad. nauk“ lub profesorów i członków „Akad. sztuk pięknych.“ W tej ostatniej jest ona zarazem i stopniem naukowym, a mianowicie stopnia „Akademika“ i stopnia „Akademika-Profesora“ (ob. Ak. Sztuk Pięknych w Petersburgu). We Francyi, członkowie akad. (membres del’ a.), podpisując się, dodają do nazwiska swego: „De l’académie“.    s* &

Akademie (studya). W malarstwie i rzeźbiarstwie wyraz A. oznacza postać ludzką, naryso • waną, ^wymalowaną lub umodelowaną w gipsie, podług żywego, nagiego modelu. Taką „figurę akademicką“ zowią francuzi „Académie“, Niemcy— „Akademiestück“, a także „Akademie“; szkicowanie takiej figury nazywają francuzi „faire une académie.“ Nazwy powyższe stosują się przede-wszystkiem do studyów w Szkołach rysunkowych, lub Akademiach sztuk pięknych, przez uczniów robionych, a więc przedewszystkieui do rysunków z żywych modeli (po niemiecku „Akten“ zwanych) a także i z rzeźb starożytnych, albo z podobizn ich gipsowych, lub innych wzorów, za doskonałe uznanych, a wyobrażających postać ludzką w ogóle, lub jej części, jak głowę, tors, ręce, nogi. Zarówno rysunki takie lub modelowania gipsowe, jak i same modele, lub wzory odpowiednie, zowią się Akademiami lub „figurami akademickiemi“, We Włoszech i Francyi, Akademiami zowią także i sale rysunkowe, w których uczniowie Szkół sztuk pięknych uprawiają wyższy rysunek pod kierunkiem specyalnie do tego wyznaczonych profesorów. W Paryżu, gdzie sal takich dużo, nazw a dla nich A. najwięcej jest rozpowszechnioną. Cechą, odróżniającą takie studya akademickie, cz} li

£2

' nerMoi ed a Fow»z*abn» tluiir.

na

1888.)

s. s.

rysunek A. zwany, od innych studyów z żywych modeli lub gipsów, jest przeznaczenie czyli cel tych rysunków, a mianowicie wyłącznie i jedynie cel teoretyczny, pedagogiczny, t. j. przyswajanie sobie tajemnic natury przez kopiowanie jej wśród rozmaitych odmiennych warunków zewnętrznych, jak—położenie, otoczenie, a głównie światło, czyli przedewszystkiem samo kształcenie się artystyczne. Wzgląd ten odróżnia też A. od studyów podobnych, jakie robią wszyscy prawie artyści przy wykonywaniu donioślejszych prac swoich, a mianowicie od szkicowania z natury pojedyn-czych części składowych, złożyć się mających na całość danej kompozycyi.—Studyowanie żywych nagich modeli, jako środek do artystycznego wykształcenia, stosunkowo późno wprowadzonym został do szkół artystycznych. W wiekach średnich w ogóle zaniedbywano studyowanie ciała, a mnóstwo szkiców i rysunków tego rodzaju, jakie epoka odrodzenia przekazała nam w spuściznie, były to raczej studya cząstkowe do wykonywanych następnie, lub zamierzonych tylko kompozycyj, aniżeli studya same dla siebie. Dopiero w XVII w. natrafiamy na pierwsze ślady zastosowania tych studyów w zakresie sztuki, specyalnie w pe-dagogicznem znaczeniu. I tak studya wspólne z żywego modelu wykonywano w „Szkole boloń-skiej“ braci Garracci’ch (ob.), w tak zwanej „Ac-cademia degli Incamminati“ oraz w „Acc. degli desiderati“; zwyczaj ten istniał i we florenckiej „Akademii rysunkowej“ („Acc. deldisegno“) w pierwszej połowie XVII stulecia. (Porów. Cavallucci, „Notizie storiche intorno alla R. Acc. delle arti del disegno in Firenze“, Florencya, 1873). We Francyi pierwszy Le Brun (ob.), po powrocie z Włoch (1646), gdzie miał sposobność przekonania się naocznie o korzyściach ze studyów z żywego modelu wynikających, sposób ten kształcenia artystycznego rodakom swoim zalecał usilnie. Dziś szkicowanie i modelowanie z żywej natury jest jedną z ważniejszych części składowych każdego systematycznego kształcenia się artystów.

Nazwę „Akademij“ noszą także w niektórych krajach koncerty albo i posiedzenia (séances), urządzane przez stowarzyszenia lub instytucye muzyczne, oraz w ogóle i wszelkiego innego rodzaju posiedzenia z cechami artystycznemi, jak np. posiedzenia deklamatorów lub improwizatorów. Zwyczaj ten szczególniej rozpowszechniononym jest we Włoszech i we Francyi.    s- s-

Akademika (łac. Academica), taki tytuł nosi jedna z rozpraw filozoficznych Cycerona, w której ten retor klasyczny roztrząsa przyczyny, zniewalające wątpić o możliwości osiągnięcia prawdy. W pracy tej Cycero staje na stanowisku „nowszej akademii“ (ob.), chociaż powodom wątpienia, przez nią uzasadnianym, mniejszą przypisuje wagę, niż jej przedstawiciele greccy. Nazwę A. nosi także i traktat św. Augustyna, przeciwko filozofii akademików skierowany („Contra academicos“). A. w ogóle oznacza studya, odnoszące się do histo-ryi, lub krytyki „filozofii akademickiej“ albo „platońskiej“. W szerszeni jeszcze pojęciu, pud zwą A. rozumieć można wszelkie studya, lub poszukiwania z zakresu filozofii greckiej. I tak np. F. Diimmler nazwał Akademika swoje „Beiträge zur Literaturgeschichte der sokratischen Schulen“ („Archiv, für Gesch. der Philosophie“ t. II, Berlin,

s. s.

Akademos, bohater ateński, posiadacz miejscowości pięknie zagajonej pod Atenami, która od niego nazwę Akademii (ob.; otrzymała. Podług podania, miał A. zdradzić przed Dioskurami powierzoną mu tajemnicę, źe siostra ich, Helena, przez Tezeusza porwana, trzymaną jest w niewoli w fortecy w Aphidnie. Z tego względu A. na cześć Dioskurów zasłużył, a Lacedemończycy zawsze oszczędzali jego posiadłości, ile razy na At-tykę napadali.

Akadia, dawniejsza nazwa półwyspu w Ameryce północnej, który oddziela od stałego lądu rzeka św. Wawrzyńca. A. tworzyła część t. z w. Nowej Francyi (Nouvelle France), gdzie obecnie są angielskie osady: Nowa Szkocya, Nowy Brun-szwik i Dolna Kanada. W roku 1604 zjawili się tu pierwsi osadnicy francuscy, których liczba wzrastała ustawicznie i doszła do 20.000. Obfitujące w ryby pobrzeże stało się teatrem wojen angielsko-francuskich. Na mocy pokoju utrechc-kiego(1713), A. przeszła w posiadanie anglików. Lecz długo jeszcze łączyli się przeciw nim osadnicy francuscy z indyanami i dopiero wtedy panowanie anglików utrwalone zostało, gdy przesiedlono 18,000 akadyjczyków do dalszych posiadłości (1755) i gdy francuzi zrzekli się Kanady i wyspy Cape-Breton. Od A. wzięły nazwę Akad-skie góry (Acadian Mountains), obejmujące pła-skowzgórze pomiędzy rz. Hudsonem, rzeką św. Wawrzyńca i Atlantykiem. W ich skład wchodzą: Zielone góry (Green Mountains) w Vermont (szczyt Mansfield 1,859 m.) i Białe góry ( White-Mountains) w Nevhampshire (szczyt najwyższy Washington 1,917 m.).

Akafist, ob. Akathistos.

Akajutla (czyt. Akachufla) miejsce portowe nad Oceanem Spokojnym w San-Salvador, rze-czypospolitej środkowej Ameryki; główny rynek balsamu peruwiańskiego; 2,500 mców.

Akakia Roger był sekretarzem ambasady francuskiej w Polsce; brał udział w układach przedwstępnych do traktatu, zawartego w Oliwie 1660. Bayle podaje, że umarł w Polsce. F. Brunetière w „Grande Encyclopédie“ Lamirault’a nie mógł rozstrzygnąć wątpliwości, nagromadzonych około tego nazwiska. „Encyklopedya Orgelbranda” (większa) uważa je za pseudonym sławnego kaznodziei francuskiego Fléchier i przypisuje mu tiómaczenie francuskie dzieła Ant. M. Gracyana: „O życiu Jana Franc. Commendonie-go” (Paris 1689), które obfituje w ciekawe szczegóły o Polsce.

Akalefy czyli krążkopławy (Acalephae, Acra-spedae, Scj/phomedusae.) Grupa (rząd) zwie-rząd jamochłonnych (Coelenterata), obejmująca zwierzęta morskie, o ciele tarczowatem, w kształcie płaskiego krążka, parasola, lub dzwonka róż*

y)

VL

N 06» N

Fig. 154. Abar.tu*.

nej wielkości. Brzegi ciała (krążka), pozbawione błonki brzeżnej, są powycinane w klapy (8), a w wy cięciach mieszczą się ciałka brzeżne, będące przyrządami zmysłów (wzroku i słuchu) pokryte oddzielnemi blaszkami. Na dolnej powierzchni ciała znajduje się gęba, otoczona ramionami dość szerokiemi, wewnątrz pustemi, rynienkowatemi (niekiedy ramion nie ma). Z małym wyjątkiem, na brzegu ciała wyrastają czułki nitkowate, różnej długości, albo pełne, albo wydrążone przedłużeniem kanałów ciała. Jama wewnętrzna trawiąca łączy się u tych zwierząt z licznemi kanałami, rozgałęzionemi w ciele krążkowałem. U wielu, młodocianą formę stanowią polipy (Scyphistoma), zwierzęta o ciele woreczkowatem, gębie otoczonej czułkami, posiadające w jamie ciała podłużne niskie żeberka; polip w pewnym wieku dzieli się poprzecznie w szereg drobnych, płaskich tarczowatych odcinków, czyli meduz, z których wytwarzają się dorosłe akalefy. Krąż-kopławy karmią się różnemi, drobnemi zwierzętami morskiemi i tworzą grupę zwierząt dosyć obszerną, której ważniejszymi przedstawicielami są: Aurelia (Chełbia), Pelagia (Wlań), Cyanea, Crambessa, Rhizostoma v. Pilema (Rozkrza), Charybdea, Lucernaria i inne.

Akalkot, drobne lenne państewko w Dekka-nie, w prezydencyi Bombajskiej, 1,279 kim², 58,040 mców, z których 50,000 indusów, 7,600 muzułmanów, reszta parsów i innych. Główne zatrudnienie ludności rolnictwo, t. j. uprawa prosa (sorghum), ryżu, trzciny cukrowej, pszenicy, lnu, prócz tego fabrykacya tkanin, używanych na prostą odzież. Główne miasto tegoż nazwiska ma do 6,000 mców; posiada szpital i szkoły ludowe.

Akan-Burhlk, prawy dopływ Iszymu, biorący początek z jeziora Jakszy-Jangiz, blisko o sto kim. (95 w.) powyżej stanicy kozaczej Kokcze-towskiego prykazu; po przebiegu 130 kim. krętym biegiem, u twierdzy Petropawłowska łączy się z Iszymem. Porzecze tej rzeki obfituje w dobre pastwiska, żywiąc liczne stada koczujących kirgizów.

Akantus, liść ornamentacyjny, wzorowany na liściu rośliny ostrokrzewia, (Acantus mollis), służy do ozdoby kapiteli i piedestałów kolumn.

Ten rodzaj orna-mentacyi kapiteli przedstawia

ШЁШЯ

brzegami, wychodzący z zakończenia kolumny i odchylający się od powierzchni górną swą częścią, (ob. rysunek 154). Architektura odróżnia A. grecki i rzymski, a tego ostatniego jeszcze dwie odmiany. Kolumny „Wieży wiatrów” w Atenach przedstawiają kapitele, ozdobione A. greckim A. rzymski przedstawia się charakterystycznie na kapitelach kolumn Panteonu w Rzy

mie i świątyni Jowisza Statora tamże. Drugą odmianę Acantusa rzymskiego widzieć można w kapitelach budowli za cesarstwa w II wieku po Chr. Dobre renesansy, wzorując się na stylach rzymskich, wprowadziły również do orna-mentacyi kapiteli A., czyniąc zarówno w układzie, jak i ilości takowych, rozmaite odmiany i kom-binacyje.    E-D-

Akantyt (minerał), odmiana błyszczu czyli siarku srebra (Ag₂S), krystalizująca w układ rombowy, o kryształach piramidalnych, wydłużonych, nieraz zgiętych, a nawet śrubowo skręconych, często mieczowatych lub kolczastych, miękka i giętka; c. wł. 7,192 — 7,296; barwy szaro-oło-wianej ciemniejszej od barwy błyszczu srebrnego; o silnym blasku, nieprzezroczysta. Skład chemiczny taki sam, jak błyszczu srebra (wyborny przykład dwukształtności). Znajduje się na błyszczu srebra w Freibergu i Annabergu w Saksonii, w Joachimsthalu w Czechach i pod Wolfach w Badeńsldem.    • J-

Akapulco (wyin. Akapulko), łac. A qua pulchra

t. j. piękna woda, miasto portowe w meksyk, stanie Guerrero nad Oceanem Spokojnym, liczące 4,500 mców, po większej części mulatów i zam-bów. Ponieważ miasto leży w kotlinie, okolonej skałami granitowemi, klimat jest więc bardzo niezdrowy. Przystań może pomieścić 500 okrętów, a broni jej twierdza S. Diego. Jest to najbezpieczniejsza przystań całego świata. Ztąd wywozi się złoto, srebro i drzewo cedrowe; tu znajduje się jedyny na całem pobrzeżu meksykańskiein skład węgli. Handel A. zakwitł pod panowaniem hiszpanów, szczególniej od czasów Karola III, lecz całkowity niemal upadek jego spowodowało ogłoszenie niepodległości Meksyku, wojny domowe, trzęsienie ziemi z roku 1799 i 1837, oraz spustoszenia, poczynione przez cholerę. Handel podniósł się dopiero nieznacznie wtedy, gdy o-twartą została linia kolei panamskiej, ponieważ statki, krążące między San-Francisko i Panama zatrzymują się tu, dla zaopatrzenia się w świeży zapas wTęgla i wody.

Akar; twierdza w Kurdystanie, u podnóża góry tegoż nrzwiska (Akar-Dag) w pobliżu zwalisk Niniwy; 1,200 domów z 2,000 mców.

Akara, ob. Akar.

Akaroidowa żywica {Resina A^aroidis, Resina lutea Novi Belgii, żywica z Botanybay), żywica wypływająca z pnia drzew Xantorrhoea arborea, X. hastilis i innych gatunków tegoż rodzaju roślin australijskich. Przybywa w postaci bryłek różnej wielkości, żółto-brunatnych, podobnych do gumiguty lub ciemniejszych; jest połyskująca, nieprzezroczysta, kruszy się łatwo na proszek żółty, łatwo topliwy i palny. Ma woń benzoesową, smak aromatyczny, rozpuszcza się łatwo w alkoholu i eterze. Zawiera właściwą żywicę, kwas benzoesowy i nieco olejku eterycznego. Używa się w technice do wyrobu kwasu pikryno-wego, w medycynie przeciw dyzenteryi. Żywica ta, zarówno jak i macierzysta jej roślina, znana są od końca zeszłego stulecia.

Akarnania (Akarnańczycy), kraina na północy da jednak, to pomimo tych nieprawych zaborów Grecyi, w starożytności od Epiru oddzielona za- koryntyan, osady ich w A. znacznie się przyczy-loką Arubrakijską, na wschód od Etolii górą niły do kultury, a nawet względnego uspołecznienia Tyamos i rzeką Acheloos, od zachodu zaś obła- ludu, wyrywając go z pod wyłącznego wpływu na morzem Jońskiem. Środkowy punkt natural- etolczyków, uchodzących za najgorsze plemię hel-ny krainy tej stanowią, dostarczone przez wyle- leńskie, których zwyczajna nieuczciwość stanowi-wy Acheloosa, pokłady napływowe, które, jak ła wydatne przeciwieństwo z prawym i stałym świadczą i dziś jeszcze odkrywane zwaliska, sporo charakterem akarnańczyków (Polibiusz: TY, 30; dźwigać musiały osad ludzkich. ЛУ dzisiejszym IX, 40). Na widownię więc historyczną wystę-układzie administracyjnym król. greckiego, A. pują oni, jak powiedzieliśmy, mało co przed woj-łącznie z sąsiednią Etolią stanowią jednę no- ną peloponeską, a to wskutek zatargu o m. Ar-marchię, zawierającą blisko 140 m. kw. prze- gos amfilochijskie. Gród ten, położony nad po-strzeni, ludności przeszło 110,000 dusz, z miastem łudniowym brzegiem zatoki Ambrakijskiej, zaj-głównem Missolongi, portami: Epakto i Bonitca mowali częściowo Amfilochowie, plemię niegrec-(Lenant i Anaktorion). W starożytności, akar- kie, których naraz wypędzili stamtąd współmiesz-nanczycy, jako kresowi północni, stanowią ogni- kający osadnicy ambrakijscy i gród przejęli sa-wo przejściowe między Grecyą, a Barbaryą, czyli mi dla siebie. Tamci, mając za sobą wszystką światem niegreckim. Są to hellenowie z pocho- ludność sąsiednią, między inneini Ak., wzięli się dzenia, tem samem dopuszczeni do wszystkich z nimi za ręce i zażądali pomocy Aten. Pery-igrzysk wszechhelleńskich (Arystoteles: Frag, kies posłał tam wyprawę, pod wodzą Formiona, leri po4tejon\ tudzież drugi: Akarnanon politeja)-, który Argos zdobył i oddał na wspólną własność mimo to ściśle przecież łączyli się z Amfilocha- Amfilochom i Ak., a Ambrakiotów zamienił w ich mi i Arajami, obcymi Grekom. Pod względem niewolników. Data tego wypadku nie jest ści-obyczajów i kultury umysłowej, byli też pół-gre- śle określoną, ale przypada na rok mniej wię-kami pół-epirotami, jak Etolczycy i Lokrowie cej 432 przed Chr. Odtąd poczyna się sojusz Ozole. Nie tworzyli historyi w znaczeniu szła- z Atenami i osobiste ich przywiązanie do For-chetniejszeni: półdzicy, a lubo niepozbawieni ognisk miona (Tucyd. Ii, 9). Sojusz ten niebawem też centralnych, żyli rozproszeni po siołach, w razie wplątał ich w wojnę peloponeską. Było to w pią-napadu chroniąc się po wyżniach niedostępnych, tym roku tej wojny, a więc w 427 przed Chr., po trzęsawiskach, zawsze pod bronią, gotowi na- kiedy dla celów strategicznych, dzielny wódz ateń-padać i łupić (Tucyd. I, 6; III, 94). Aż do Y ski, Demostenes, wysłany został dla zrobienia w. przed Chr. ludność ta, jedna z najdawniej- dywersyi na brzegi Ak. Znalazł on tam naszych w agregacie helleńskim, dzieliła się na tychmiastową pomoc, lubo zniechęcił akarnań-mnóstwo gmin, plądrujących się wzajem, żyjących czyków odstąpieniem od zdobycia Leukasu, cze-nietyle z pracy, ile z łupiestwa: przez to, lubo go oni wielce pragnęli, dla pomszczenia się na wciąż uzbrojeni, równać się nie mogli pod wzglę- tej niemiłej im, a wrogiej Atenom osadzie kodem sztuki wojskowej z hoplitą greckim, uzbro- rynckiej, tak, że wodza nawet opuścili; gdy jednak jenia jego nawet nosić i używać nie umieli; byli powrócił zbity i zgnębiony z nieszczęśliwej wy-jednak odważni hartowni i procą straszni (Pol- prawy na Lokrydę, na pierwsze jego wezwanie lux: I, 150). Pomimo jednak takiego rozprzężenia pospieszyli z pomocą oblężonemu przez różnych i braku bezpieczeństwa, akarnańczycy mieli między sprzymierzonych nieprzyjaciół w Naupaktos, sobą pewien związek polityczny. Umocniony wzgó- i przez to ocalenie zmienili zupełnie losy dal-rek, Olpoi, ich Akropolis, tuż przy Argos amfi- szych jego działań. Z ich to współdziałaniem, lochowem, nad brzegiem zatoki Ambrakijskiej, i innych kilku sprzymierzonych, Demostenes, ja-przeznaczonym był na sąd, gdzie rozstrzygano ko naczelny wódz całej armii, odniósł świetne spory. Za zbliżeniem się wojny peloponeskiej zwycięstwo przy owem właśnie wzgórzu akarnań-umocowano Straton nad Acheloosem, Eniadę przy skiem, na sądy przeznaczonem, Olpoi, nad sprzy-ujściu tej rzeki (Tucyd: II, 81, 102; III, 105). mierzeńcami peloponeskimi. Na tem zwycięstwie Występują na jaw inne jeszcze miasta: Astakos, głównie zyskały Ateny; akarnańczycy zaś nietyl-Solion, Paleros, Alizia, Leukas, Fitija, Koronta, ko ogromnym obłowili się łupem, lecz tak dla Medeon, Limnaja, Tyrion, wszystkie nad m. Joń- siebie, jako i wiernych sobie od początku Am-skiem, lub w pobliżu. Eponimem tej krainy, a za- filochów wymusili na wrogich dotąd sąsiadach razem ludności, był mityczny Akarnan, syn Alk- Ambrakiotach, długotrwały pokój. (Podług Tu-meona (ob.). Lud przodków swych odnosił za- cydydesa, Grote „Hist. Grecyi’', tom IX, rozd. 1). tem do bohaterskiego rodu najsłynniejszych wróż- Baz jeszcze wychylili się Ak. w r. 390, podczas bitów, do Amfiaraosa. Mimo to liryk Alkman wojny korynckiej, w obronie sprawy ateńskiej (fragm.) mówi o nich tylko jako o pasterzach, przeciw Achajom, czynnie popieranym przez Agie-i w takim to stanie półcywilizacyi przebyli oni, zda się, zylaosa, wodza Sparty; lecz ten zabraniem ich aż do wojny peloponeskiej, gdzie słyszymy o nich trzód i niewolników, rozbiciem wreszcie zupełnem, po raz pierwszy, jako o sprzymierzeńcach Aten, tak ich nastraszył, że udali się w pokorę, przy-a zaciętych wrogach koryntyan, którzy z dawien rzekli nie przedsiębrać żadnych kroków nieprzyja-dawna zaglądali do ich ziemi, nęceni wyborną cielskich przeciw sprzymierzeńcom Sparty, i za-drogą wodną i podatnością osadniczą. Co praw- pisali się do ich liczby (Xenofon: „Hellenica”; IV,

K.K

К К.

к к.

W/A

6, 1. 14; IV, 7, 1). Odtąd, bezczynni, podzielają losyGrecyi, razem z nią przechodząc pod władztwo królów macedońskich, potem Rzymian, jako prowincya. Nie wycisnąwszy żadnych głębszych śladów na arenie historycznej, rozchodzą się jako społeczność polityczna, pozostawiwszy zaledwie kilka wspomnień i imię, dziś jeszcze dla tradycyi zachowane.

Akastos, syn Peliasa i Anaxybii, uczestnik obławy na dzika kalydońskiego i wyprawy Argonautów⁷. Ojciec jego zamordował był swego rodzonego brata, króla Jolkosu, za co syn tegoż Jazon, dowódca wyprawy Argonautów, za powrotem pragnął się zemścić. Dopomagała mu do tego żona, Medea, nam.ówiwszy córki Peliasa do zabicia ojca. Odkrywszy ten podstęp, Akastos ścigał Jazona i Medee, i zmusił ich do opuszczenia .Tolkosu, a ku uczczeniu pamięci ojca ustanowił słynne w starożytności igrzyska pogrzebne <przy ciele obnaźonem).

Akaszas (sanskr. akaęas) u indusów powietrze, światło, eter, jako piąty element.

Akatafazya (grec, a priv., kata — stosownie, wedle, fasis = mowa), zbyteczna nazwra niezdolności dokładnego wyrażania swoich myśli słowami (por. A faz y a).

Akatalektyczny wiersz, zowie się w metryce greckiej i rzymskiej wiersz doskonały, czyli wypełniający takt rytmu, tak, iż dla udokładnienia tegoż nie przybiera, ani odrzuca żadnej stopy, czyli sylaby, jak przeciwnie, czyni to wiersz zwany katalektyczny. Za przykład posłużyć może ■wiersz rytmu jarabowego o pięciu stopach, które przez rozdział uwydatniają się graficznie:

Na cie—bie tyl—ko li—czyć mo—gę sy—nu,

Ze mnie.—na sta—rość oj—cem ze—chesz być.

Pierwszy jest katalektyczny, gdyż pięć stóp jam-bowych uzupełnia półstopą nu, wychodzącą poza takt; drugi ściśle pięć stóp jambicznych zawiera.

Akathistos, А к a f i s t (grec.) dosłownie: niesie-dząc; tak zwano w dawnej katolicko-greckiej liturgii hymn na cześć Bogarodzicy, który śpiewano w postawie stojącej, w ciągu całej nocy, poprzedzającej niedzielę „Judica”. O sposobie wykonywania tego hymnu, równie jak i o rodzaju samej kompozycyi, nic pewnego nie wiemy. To tylko wiadomo, że była wykonywaną naprze-mian przez kapłana i chór wiernych; że była utrzymana w szerokiej formie muzycznej, i że w ciągu owej nocy wielokrotnie ją powtarzano. W czasie oblężenia Konstantynopola w 626 r. po Chr. przez Persów i Awarów (za panowania cesarza Herakliusza) zrozpaczeni mieszkańcy śpiewali A. podczas procesyi z obrazem Bogarodzicy, odniesione zaś następnie zwycięstwo nad nieprzyjacielem przypisywali potędze tej pieśni. Odtąd silnie wierzono wr jej silę nadprzyrodzoną. W kościele prawosławnym istnieje kilka rodzajów A. ułożonych na cześć Najświętszej Panny, św. Barbary, św. Mikołaja i kilku innych świętych.    A p,,i-

Akatolik, niekatolik, chrześcianin, który nie należy do kościoła rzymsko-katolickiego. W państwie austryackiem była to do roku 1851 wspólna nazwa urzędowa ewangelików obu wyznań i ur.ita-ryuszów (oprócz tycb, którzy wyznawali religie niechrześciańskie.)

Akatriel, Metatron i Sandalfon. Są to mistyczne nazwy trzech aniołów, którzy wedle kabały talmudowej, z modłów Izraela splatają wieniec i kładą go na skronie Jehowy, a ten za to obdarza swój wierny lud licznemi błogosławieństwy,

Akbar-Han, najstarszy syn emira Dost Mohammeda w Afganistanie, w r. 1841 zabił posła angielskiego Macnaghtena w Kabulu, gdy wojsko angielskie po zawarciu ugody znajdowało się w powiotnym marszu do Indyj. Un również w r. 1842 był sprawcą strasznej klęski, jaką poniosła armia angielska w wąwozie Kurd - К ab niskim, gdzie z 15,000 ocalało tylko 270 żołnierzy.

Akbar Wielki (Dżalal-ud-din-Muhammed Akbar) (* 1542 — *1* 1605), z rodu Tamerlana, syn Humajuna, odziedziczył państwa), złożone z Fe al-żabu i Afganistanu, w r. 1555, lecz z puwo .u

Jr

V»'.

Зян

mlw.

i/.J

wJm.

Fig. 155. Akbar Wielki (wedle wyobrażenia indyjskiego;.

małoletności, rządy w jego imieniu sprawował wódz Bairam-Han, z tytułem Han-Baba, z nieznośnym despotyzmem. W r. 1560 A. zręcznie wyzwolił się z pod uciążliwej opieki; Bairam-Han próbował oporu orężnego, lecz poniósł porażkę; otrzymał wprawdzie ułaskawienie za rokosz, lecz wkrótce został zamordowany w podróży do Mekki. Odtąd A. rozpoczął podboje. Zdobył najprzód Dżajpur, Dżodpur i i zytor, kraje przez Hindusów zamieszkałe. Zjednał ich solne

zniesieniem podatku giaurów, zwanego „dżazia”, zrównaniem ich z muzułmanami w obec prawa cywilnego i powierzaniem urzędów, nawet bardzo wysokich. Tak np. Hindus Todar Mail zarządzał skarbem; syn radży dżajpurskiego został namiestnikiem w Pendźabie. Następnie opanowywał posiadłości muzułmańskie: Malwę (1570 —

dzenia nadaje spręż}rnie. Jeżeli z tłokiem połączony jest rylec, który kreśli na odpowiedniej płytce linię krzywą w chwili strzału, przyrząd stanowi alccelerograf. Krzywa ta linia pozwala odczytać prawo ruchu, a tem samem przyspieszenie tłoka w każdej chwili. W ten sposób akcelerograf w jednem doświadczeniu daje możność ocenienia ciśnień, wywieranych przez gazy w którymkolwiek punkcie lufy; aby zaś tenże sam rezultat otrzymać przy pomocy akceloreome-tru, trzeba przeprowadzić cały szereg doświadczeń, zmieniając, za każdym razem, bieg tłoka. Por. H. Sébert: „De la mesure des pressions développées par les gaz de la poudre” (Paryż, 1877).

Akcent językowy czyli przycisk. Wyraz akcent, łacin. accentue {ad-cano—raccino) jest tłó-maczeniem greckiego prosódici, znaczącego przy-śpiew. Zgodnie też z tą nazwą akcent u greków był rzeczywiście „przyśpiewem”, i stanowił melo-dyę słowa, gdyż zasadzał się na podniesieniu tonu; wskutek tego był on rozmaity i pozostawał w ścisłym związku z długością i krótkością zgłosek wyrazu, czyli z ich iloczasem. W nowszych zaś językach akcent czyli przycisk, co do istoty swojej, polega przedewszystkiem na wzmocnieniu głosu przy wymawianiu jednej zgłoski w wyrazie, czyli na głośniejszem jej wymówieniu, w celu silniejszego uwydatnienia jej pomiędzy zgłoskami wyrazu. Pierwszy akcent, właściwy językom starożytnym, polegający na podniesieniu tonu, nazywa się akcentem muzykalnym, chromatycznym; drugi zaś, właściwy nowszym językom europejskim, nosi nazwę akc. doraźnego, ekspiracyjnego. Najczęściej oba one występują razem, jednakże jeden z nich zwykle przeważa. Zasady akcentowania, czyli wymawiania pewnych zgłosek z przyciskiem, w różnych językach są rozmaite. System akcentowania wyrazów w danym języku, czyli zbiór zasad, według których dany język wyrazy swoje akcentuje, nazywa się jego akcenłuacyą. Wogóle akcent jest albo ruchomy czyli niestały, rozmieszczony na różnych zgłoskach wyrazu, albo też umiejscowiony, czyli stały. W języku sanskryckim akcent muzykalny jest ruchomy i pada nie na pierwiastek, czyli rdzeń wyrazu, lecz na zgłoskę do niego przydaną, zmieniającą jego znaczenie, tj. na przyrostek, augment i t. p. Podobnie ruchomy jest akcent (przeważnie doraźny) w językach germańskich; panuje tu jednak zasada wprost przeciwna sanskryckiej, gdyż przycisk w wyrazach pojedynczych spoczywa na pierwiastku, jako na zgłosce, zawierającej główne znaczenie. W języku greckim zasada, akcentowania nie była stała we wszystkich narzeczach: doryckie akcentowało wyrazy na ostatniej zgłosce, eolskie zaś takiego akcentowania unikało. Akcent ruchomy w języku greckim pozostawał w zależności od iloczasu, czyli długoścr i krótkości zgłosek, głównie zaś od iloczasu zgłoski ostatniej. Tak np. wyraz, zakończony zgłoską długą, nie mógł mieć akcentu na 3-ej zgło-

72), Gudźarat (1573), Oryssę (1574), Bengale (1576), Kaszmir (1586), Sind (1591 — 2), Kandahar (1594 r.), a więc wszystkie kraje pomiędzy Himalają i górami Windya. Nawet po za terni górami, na wyżynie Dekanu, podbił Chandesz.

na-

Stolicę swoją przeniósł z Delhi do Agry, gdzie zbudował twierdzę z wysokiemi murami, z czerwonego piaskowca. O pięć mil (37 km.) od Agry założył miasto Fatehpur-Sikn i wspaniałe wzniósł tam gmachy, mając zamiar urządzić dla siebie rezydencyę. To obszerne i bogate państwo zwało się państwem Wielkiego-Mogoła. A. zyskał powszechną wdzięczność i miłość poddanych swoich, jakkolwiek byli oni różnej ludności, przeszłości i wiary. Okazując wielką cześć dla starożytnej literatury Hindusów, kazał tłómaczyć księgi san-skryckie na język perski. Zabraniał tylko okrutnych obrzędów bramińskich, jak np. palenia się żon na zwłokach męża. Będąc sam mahometaninem, praktykował względem innych religij zupełną tolerancyę. Sprowadził misyonarzy chrze-ściańskich z portugalskiego miasta Goa i jednego z synów, Murada, pozwolił nawracać. Zwątpił wet o prawdziwości islamu i z ulubionym ministrem swoim, Abulfazlem, rozmyślał o wprowadzeniu nowej wdary państwowej, której dawał miano „Boskiej”. Zakładał liczne szkoły, znosił nieprawne opłaty i niektóre podatki, naprawdał drogi, opiekował się handlem, ujednostajnił miary i wagi, urządził dobrą policyę. Tylko ostatnie lata panowania jego były zamącone intrygami familijnemi, a szczególnie syna niezdarnego, chociaż ukochanego, Selima. Ciało jego po śmierci złożonem zostało we wspaniałem mauzoleum w Sikandrze.

(Elphinstone: „History of India” 6 ed., 1874.

Elliot E.: „History of India” tom YI. Wheeler:

„Hist, of India”, Musulman rule 1876. vol. IV.)

Akbarabad, ob. Agra.

Akbarpur, nazwa dwóch miast we Wsch. In-dyach: jednowpłn. zach prezydencyiz 5,130 mców, drugie w dawnem król. Audhu z nieco większą, z przeważnie muzułmańską ludnością, leży nad rzeką Tons, przez którą prowadzi piękny most wzniesiony przez W. M.ogoła Akbara i nad że-lażną drogą z Allahabadu do Kalkuty.

Akcelerograf, ob. Akcelerometr.

Akcelerometr, przyrząd służący do mierzenia ciśnień, wywieranych w strzelbie przez gazy, powstałe ze spalenia prochu. Akcelereometr obmyślony został w roku 1873 przez Depreza, a następnie udoskonalony przez pułkownika Sé-berta. Składa się on z tłoka, który z jednej strony poddany jest działaniu gazów i przesuwa się w rurce, ściśle do jej ścian przystając; szybkość jego, w chwili zatrzymania, ocenia się ze zgię- see od końca, lecz tylko na jednej z dwóch ostat-cia, jakie za pośrednictwem odpowiedniego urzą- ] nich. Krótkość zaś tej ostatniej zgłoski pozwa

lała na umieszczenie akcentu na 3-ej zgłosce od ski i rumuński: zatrzymują one prawie zawsze końca. W greckim akcent czyli przycisk wyro- akcent na tychże zgłoskach, które akcentowane są bił się trojaki i mógł przypadać tylko na jednej w łacinie; np. włos. cittâ (z łacin, biernika cività-z trzech ostatnich zgłosek wyrazu. W piśmie tem), virtu (łac. virtu-tem), récitano (łac. récitant), rozmaity ten akcent wyraża się odpowiedniemi hiszp. amàr (z łac. amâ-re), esta (łac. stât), relój znakami nad samogłoską, a mianowicie: akcent (łac. horologium), prowans. razó, fr. raisón (z łac. wznoszący się ostry gr. oksela prosódia = łac. ratió-nem); podobnie: włos. prigióne, hisz. prisión, accentus acutus, wymagający podniesienia tonu prow, preisó, fr. prisón, powstały z łac. biernika przy wymawianiu samogłoski (np. anér, léôn, prehensiónem = prensiónem i t. p. Przesunięcie âristos); akc. zniżony lub słaby gr. bareïa pro- akcentu, nie odpowiadające łacińskiemu, zdarza sôdîa = acc. gravis, kładzie się zamiast ak. ostre- się wogóle rzadko w tych językach i zależy od go na ostatniej zgłosce wyrazu, po którym jesz- innych przyczyn.— Języki słowiańskie, pod cze w ciągu mowy    jeden lub więcej    wyrazów    względem    stałości akcentu, podzielić można na

następuje (np. anèr    âristos),    i akc.    przeciągły    2 grupy:    1-ą północno-zachodnią i 2-gą połud-

— , grec, perispoméne prosódia = acc. circum- niowo-wschodnią. Grupa 1-sza: jęz. czeski, łu-flexus, polegający na początkowem podniesieniu źyckie i polski mają przycisk umiejscowiony, sta-i następnem zniżeniu tonu przy wymawianiu sa- ły; grupa 2-ga: jęz. ruski, biało i małoruski, serbski, mogłoski (np. poió, pragma). Ak. przeciągły słowieński i bułgarski — akcent ruchomy, zmien-może spoczywać tylko na samogłosce długiej i to ny. Czesi i łużyczanie kładą przycisk na po-na jednej z dwóch końcowych    zgłosek.    Zależnie    czątkowej    zgłosce wyrazu. W jęz. czeskim przy-

od dwóch głównych    akcentów:    ostrego    i przecią-    cisk ten    nie jest zawsze jednakowy i pozostaje

na 3-ej od końca (np. w koscele, piszeme, celąt-ko, gadzena i t. p.) i w tych razach przycisk kaszubski podobny jest do czeskiego. Przycisk w mowie kaszubów jest dwojaki: ostry i przeciągły. Podobnie jak w polskim, zasada akcentowania przedostatniej zgłoski wyrazu panuje i w niektórych gwarach morawskich i w słowackich. Największą rozmaitością i niestałością akcentu odznacza się język ruski. Przycisk w wyrazach tego języka pada zwykle na jedną z trzech ostatnich zgłosek, często jednak na 4-tą od końca, .niekiedy i na 5-tą. Wyrazy z przyciskiem na 6-ej i 7-ej zgłosce od końca są już bardzo rzadkie. Oprócz swojej zmienności, akcent ruski posiada też w wielu razach wybitną siłę wydechu, równającą się sile akcentu niemieckiego. Ta niezwykła siła przycisku w wyrazach rosyjskich sprawia, że rosyanie zdolni są wyrazy swoje wymawiać bardzo szybko; wskutek czego słyszy się często wyraźnie wymawiane tylko zgłoski akcentowane. Przycisk w języku małoruskim nie ma określonych granic w wyrazie; każda zgłoska posiadać go może; ruchliwość akcentu małoruskiego nie mniejszą jest, aniżeli w języku ruskim, litewskim i staroindyjskim. W jęz. bułgarskim przycisk w znacznej liczbie wyrazów podobny jest do ruskiego; w wielu jednak razach zupełnie się od niego różni. Tak np. artykuł ta, bt, właściwy jęz. bułgarskiemu, po rzeczownikach jest zwykle akce:>

głego, oraz zależnie od miejsca, jakie w wyrazie w związku z iloczasem zgłosek, który w języku zajmuje zgłoska akcentowana, wyrazy otrzymują tym dotychczas się zachował. Przycisk w jęz. odpowiednie nazwy; i tak, wyraz z akc, ostrym polskim przypada na przedostatniej zgłosce; jest na ostatniej zgłosce nazywa się oxytonon (np. on doraźny czyli ekspiracyjny (wydechowy) i nie anér, patér), na przedostatniej — paroxytonon związany z iloczasem, od początku bowiem wieku (np. polis, méter), z ak. ostrym na 3-ej od koń- XVT-go nie rozróżniamy zgłosek długich i krót-ca—proparoxytonon (np. âristos); wyraz z akc. kich. Pod względem siły natężenia przycisk pol-przeciągłym na ostatniej nosi nazwę perispomenon ski jest słabszy, aniżeli np. akcent jęz. niemiec-(np. Periklés), na przedostatniej — properispome- kiego, lub ruskiego. W mowie kaszubskiej non (pragma, sóma). Każdy zaś wyraz, niemający główna zasada akcentowania jest ta sama co akcentu na zgłosce ostatniej, nazywa się barytonon. i w polskiej, najczęściej bowiem przycisk przy-Grecy w starożytności aż do czasów chrześciań- pada na zgłosce przedostatniej; obok tego jednak skich posiadali w swej mowie akcent istotnie mu- wiele wyrazów wymawiają kaszubi z przyciskiem zykalny; dopiero na początku ery chrzęść, wytworzył się i w greckim ak. doraźny, ekspiracyjny i ten utrzymał się w ciągu wieków średnich i pozostał w nowogreckim, gdzie trzy starodawne znaki akcentowe dotychczas w języku piśmiennym się używają. Nauka o akcentach greckich datuje od 3-go wieku przed Chr.; odkrycie akcentów i ich określenie przypisują Arystofaneso-wi z Bizancyum, gramatykowi i filologowi aleksandryjskiemu, żyjącemu ok. r. 264 przed Chr.

Akcentuacya łacińska, podobnie jak grecka, zależna jest od iloczasu zgłosek. Rolę zasadniczą odgrywa tutaj zgłoska przedostatnia wyrazu; jeżeli zgłoska ta jest długą, to na niej jednocześnie przypada i akcent, jeżeli zaś ona jest krótką, to akcent pada na trzecią od końca, np. âmator, léones, nómina, âdjuvat, homines i t. p.

Wyrazy dwuzgłoskowe mają akcent na przedostatniej; np. Roma, deus, pater i t. p. Akcent łaciński, przy długości i krótkości zgłosek tego języka, już w starożytności zbliżał się bardziej niż grecki do akcentu języków nowożytnych; w wiekach zaś średnich, po zatraceniu w łacinie ilo-czasu, podobnie jak i w greckim, zniknęła i śpiewność dawnego akcentu i stał się on akcentem doraźnym, ekspiracyjnym, podobnym do przycisku języków nowożytnych. Doraźny akcent ru-fiomy posiadają również języki romańskie: włoski, hiszpański, portugalski, prowansalski, francu-

razem.

towany (np. kost-ta, jesen-ta, boj-Ut, svet-'b't itp). Przycisk serbski (i chorwacki) zupełnie jest różny od ruskiego; zależny od długości i krótkości zgłoski akcentowanej, najwięcej może ze słowiańskich zachował dawną ruchliwość i śpiewność za-W serbskim istnieją 4 gatunki akcentu: dwa z nich właściwe są samogłoskom długim:

ak. podniesiony ' (np. glâva, tvôrac) i spuszczony "" (dan, meso), a dwa samogłoskom krótkim: akc. ostry " (np. brät, gloëdati) i akc. słaby ¹ (np. źena, zàranak). W języku słowieńskim, posiadającym również długość i krótkość samogłosek, akcent jest trojaki: ostry, przeciągły podniesiony i przeciągły spuszczony. Zgłoski długie mogą mieć akcent ostry lub przeciągły, a zgłoski krótkie tylko akcent ostry. Akcent ostry jednak rzadko się używa, dlatego, że słowieńcy prawie zawsze przeciągają zgłoskę akcentowaną: tylko zgłoski końcowe mogą mieć przycisk i wymawiać się krótko. Godna jednak uwagi, że najczęściej akcent słowiański przypada na przedostatniej zgłosce. Jak w językach słowiań. po-łudniow.-wschodnich, tak też i w języku litewskim akcent jest niestały, rozmieszczony na różnych zgłoskach wyrazu (przeważnie na 3-ch ostatnich, rzadko na 4-ej od końca). Tylko w językach słowiań. półn.-zachodnich, jak wzmiankowaliśmy wyżej, przycisk spoczywa stale na ozna.-czonych zgłoskach. Wogóle akcent stały, umiejscowiony przypada w różnych językach albo: 1) na zgłosce początkowej wyrazu, i ta zasada znajduje najszersze zastosowanie, jako to: w jęz. fińskim, estońskim, madziarskim, w łotewskim, iryjskim (staro-celtyc.) i w czeskim; 2) na zgłosce ostatniej, jak w jęz. francuskim, ormiańskim i w jęz. tureckim; albo 3) na zgłosce przedostatniej, jak w jęz. polskim, kimryjskim (dyal.-celtyc.) i w znacznej części w jęz. słowieńskim. Takie ujednostajnienie przycisku jest w różnych rodzinach językowych późniejszego początku. W dobie zaś wspólności językowej, w prajęzyku indo-europej-skim, przycisk był wolny, t. j. niezależny od liczby zgłosek, ani od ich iloczasu. — Badania nad akcentem językowym wielkiego są znaczenia dla historyi każdego języka i dla gramatyki porównawczej. Akcent bowiem był ważnym bardzo czynnikiem w rozwoju każdego języka, w przekształcaniu się zewnętrznem postaci jego wyrazów. Wiele też zjawisk i przeobrażeń językowych tylko przez zbadanie niewątpliwego wpływu akcentu wyjaśnić się daje. Dość tu zwrócić uwagę na fakt, że wymawianie jednej zgłoski wyrazu z wybitnym akcentem, czyli skupienie siły głosowej na jednej zgłosce, powodując jednocześnie słabsze wymawianie zgłoski następnej nieakcen-towanej, przyczyniało się tem samem do jej skracania, które w następstwie dochodziło często do zupełnego jej zaniku. Wiadomo np., że w jęz. francuskim akcent wyrazów przypada na ostatniej zgłosce; a tymczasem wiele z tych wyrazów powstało z łacińskich, które miały w łacinie akcent na 2-ej, a nawet na 3-ej zgłosce od końca; otóż wyrazy te zatrzymały go we francuskim na

tejże samej zgłosce, jedynie dlatego, że zgłoski następujące po akcencie doraźnym w wyr. łacińskim, wskutek niechybnego skrócenia, ulegając stopniowemu przekształceniu, zczasem przestał}' się wymawiać. W ten sposób z łacińskiego cń-lidus, następnie câldus, powstało francuskie chaud; z łac. coliocàre, colcare — franc, colcher, następnie coucher; z łac. pópulus — fr. peuple, z łac. lupus, prmceps — fr. loup, prince; z łacin, form biernika: félicitatem, civitâtem, auctoritń-tem, powstały fran. félicité, cité, autorité; z łac. amâmus, laudamus — fr. aimons, louons i t. d. Oprócz akcentu zgłoskowego w oddzielnym wyrazie, gdzie jedna z pośród zgłosek, skutkiem silniejszego wymówienia, bardziej się uwydatnia, jest jeszcze a.k cent zdaniowy, retoryczny, polegający na tem, że jeden z wyrazów zdania, wymawia się z większą siłą głosu, z mocniejszym niż inne przyciskiem. Za pomocą takiego przycisku którejkolwiek z części zdania (podmiotu, przydatni, orzeczenia, określenia i t. p.) ma się na celu w toku wypowiadanej myśli podniesienie jej znaczenia.— Akcentem nazywamy także znaki graficzne, używane w mowie pisanej bądźto nad samogłoskami, bądź nad spółgłoskami. Trzy znaki akcentu greckiego utrzymują się w języku francuskim: l’accent aigu (é) ak. ostry, l’accent grave (è) ak. ciężki 1. zniżony, i Vaccent circom-flexe albo périspomène (' następnie ~), ak. przeciągły. W innych językach trzy te znaki oraz wiele innych używane są do wyrażania pewnych odmian tych dźwięków, które wprost samemi literami łacińskiemi wyrazić się nie dadzą; tak np. w jęz. polskim znak ' nad samogłoskami â, é, 6 wyraża ich pochylenie, zbliżające je do o, i, u; w czeskim oznacza on długość samogłosek à, é, i ó, ń, y, podobnie jak i w madziarskim â, é, i, ó* w przeciwstawieniu do krótkich: a, e, i, o. Znak ostry ' nad spółgłoskami c, s, z, n .. w języku polskim oznacza ich wymawianie podniebienue: ć, ś, ź. ń... i t. p.—Przez nazwę akcent prow in су о-na ln у rozumiemy sumę charakterystycznych znamion i właściwości, któremi się odznacza mowa pewnej prowincyi lub pewnej okolicy danego kraju. W tem znaczeniu np. mówi się o akcencie litewskim w wymawianiupolskiem, o akcencie paryskim w mowie francuskiej i t. p. — Literatura: Ed. Sievers „Grundzüge der Phonetik”, 3-e wyd. Leipzig, 1885, st. 194 ins.; Brugmann „Grundriss der vergleichenden Grammatik d. indg. Spr.” I, 530 nst. Strasburg 1886; B, Brandt, „Na-certanije slavianskoj akcentologii”, S. Petersb.. 1880; Truhlar „0 prizvuku vubec, zvläst’ o ćes-kém,” Czas. ces. musea w Praze, 1872; L. Ma-sing, „Die Hauptformen der Serbisch-Chorwati-schen Accents”, S. Petersb. 1876; J. Hanusz.^ „Uber die Betonung der Substantiva im Klein-russichen”, Leipzig 1883 („Archiv für slavische Philologie”, VII) : w. in.    A- л- K-

Akcent muzyczny. Tak się nazywa w muzyce nacisk, jakim śpiewak, wirtuoz — słowem wykonawca koinpozy yi — odznacza dźwięki pojedyncze lub akordy, dla wyrażenia swego uczucia

Sposób akcentowania może być tylko odczuty, opisać się bowiem nieda dokładnie; często uźywa-się A. w postaci przyspieszenia lub zwolnienia tempa; nieraz znów ujawnia się przez proste jedynie wzmocnienie dźwięku. Dawniej dzielono A. na dwa rodzaje: A. gramatyczny i patetyczny; dzisiejsi teoretycy t T appert) rozróżniają jeszcze A. melodyjny i harmoniczny. Akcentowi gramatycznemu rytm przepisuje prawa, dla wszystkich bowiem rodzajów taktu istnieją prawa specyalne, które tak długo obowiązują wykonawcę, dopóki je jaki przygodny znak graficzny chwilowo nie zawiesi, lub zupełnie nie zniesie. Np. w takcie ³/₄ każda pierwsza nuta taktu posiada akcent naturalny; jeżeli zaś kompozytor pragnie uwydatnić (zaakcentować) inną nutę, wówczas osobnym znakiem graficznym wyróżnić ją musi, np. znakiem sf. (sforzando), dłuższe zaś frazesy: lukiem, synkopami i t. p. A. patetyczny wytwarza zwykle sam wykonawca, który, stosownie do swego uzdolnienia bądź też usposobienia chwilowego, dobrze czy mniej właściwie oddziela światła od cieni we frazesach muzycznych, zapomocą ekspresyi wokalnej bądź instrumentalnej. A. melodyjny polega na różnicy (kontraście) między wyższemi i niższemi tonami w danym frazesie muzycznym, i albo się łączy z A. gramatycznym, wspiera go i ożywia, albo też znosi zupełnie, a w utworach wokalnych częstokroć kaleczy pro-zodyę tekstu na rzecz pięknej melodyi lub większej jędrności i siły wyrażenia muzycznego. Akcentem harmonicznym zwie się łączenie pełnych akordów z akcentami gramatycznemi (rytmiczne-mi) i melodyjnemi, lub też użycie więcej charakterystycznych akordów w wyjątkowych okolicznościach, np. do wspierania ak. patetycznych. Teoretyk niemiecki, W. Tappert, wertując opery Glucka, zauważył, że takie np. wyrazy tekstu jak: horreur, malheur, douler, fureur, je me meurs, perfide, cruel, fatal, infernal i t. p., zawsze w partyturach Glucka występowały w towarzystwie akordu septyniowego zmniejszonego. Nawet brak wogóle akcentu melodyjnego jest także w swoim rodzaju akcentem muzycznym, skutecznie stosowanym w tym wypadku, jeśli kompozytor odmalować pragnie dźwiękami jakieś odgłosy tajemnicze, spokojną rezygnacyę swego bohatera, pokorne jego cierpienia, cichą melancholię, apatyę, ekstazę i t. p.    '    A Fo1-

Akcept, tak w handlowym języku nazywają weksel zaakceptowany. Weksel taki daje już prawo żądania zapłaty od wskazanego, zyskuje przeto wartość obiegową tern większą, im poważniejszą jest firma, która przyjęła zobowiązanie do uiszczenia tej zapłaty. Księgi handlowe każdego negocyanta, należycie prowadzone, powinny przedstawiać spis wszystkich podpisanych przez niego akceptów, jako obciążających jego kredyt.    F-J-

Akceptacya: W ogólności, w języku prawniczym zwie się przyjęcie jakiegoś rozporządzenia na korzyść naszą uczynionego, albo też czynności, dopełnionej przez tego, kto zostaje pod naszą

władzą (żony przez męża, nieletniego przez opiekuna); dalej przyjęcie przekazu uczynionego na nas, przez naszego wierzyciela, albo tego, kto przez samo wydanie przekazu, zobowiązuje się do zwrotu przekazanej sumy (ob. А к c e p t a-cya wekslowa); zezwolenie na wykonanie przez kogo innego pewnej czynności, dla nas korzystnej lub niekorzystnej ; uznanie wyroku sądowego za prawomocny i t. p. Akceptacya konieczną jest dla nadania wekslowi mocy obowiązującej względem wskazanego, a także dla odjęcia darującemu możności odwołania darowizny. "W tym razie jest ona niedopuszczalną po śmierci darującego. Wyraźna akceptacya wyroku sądowego nie jest wymaganą; prawo domniemywa się poprzestania na wyroku ze strony tego, kto w czasie właściwym środka prawnego obrony przeciwko niemu nie użył, a nie wymaga takowego wcale, gdy wyrok jest ostatecznym, to jest, gdy dalsze odwołanie się już od niego nie służy.    F J-

Akceptacya wekslowa. Każdy weksel ciągniony (ob.) powinien być przedstawiony osobie wskazanej do akceptacyi, czyli przyjęcia. Przyjęcie jest to akt, którym osoba na którą weksel ciągnione, przyjmuje zobowiązanie wypłacenia sumy. w nim wyrażonej. Podług artykułu 122-go kodeksu handlowego francuskiego, obowiązującego u nas, akceptacya wekslu ciągnionego wyraża się słowem „przyjmuję”. Wyraz ten, zgodnie z orzeczeniem sądów francuskich, powinien się koniecznie znajdować na samym wekslu i powinien być podpisanym, aby akceptacya miała skutki wekslowe. Ponieważ jednak kodeks francuski nie mieści w sobie zakazu, aby akceptacya nie była wyrażona na samym wekslu, jak to czyni art. 21 Ust. weksl. niem., więc jurisprudencya francuska przyjęła, jako zasadę, że akceptacya wyrażona w innej formie, jak naprzykład w liście lub innym dokumencie, stanowi inny rodzaj zobowiązania, a nie taki, jaki wypływa z kontraktu wekslowego. Przyjęcie (akceptacya) rodzi domniemanie o istnieniu funduszu, lecz przyjmujący zaciąga zobowiązanie bezwarunkowe tylko wTzględem indosan-tów, w stosunku zaś do wystawcy, może dowodzić, że fundusz, pomimo akceptacyi przez niego wekslu, nie był mu dostarczonym. ЛУ razie odmówienia akceptacyi, okazicielowi wekslu nie służy skarga przeciwko odmawiającemu, ponieważ dopiero przyjęcie stanowi zobowiązanie względem niego; lecz odmówienie akceptacyi, gdy osoba wskazana posiada fundusz wystawcy, daje temu ostatniemu prawo poszukiwania szkód i strat, z takiej odmowy dla niego wynikłych. Odmówienie przyjęcia uda-wadnia się aktem, który się nazywa protestem z powodu nieprzyjęcia (ob. Protest). s L-Akceptant jest to ten, który objawił akcepta-cyę; wyraz ten używa się zwykle na oznaczenie tego, kto zaakceptował weksel.

Akces (łac. accessus = przystęp, zbliżenie się), w lecznictwie nazywamy w ogólności wystąpienie jakichkolwiek przypadłości chorobowych, zwłaszcza niespodziewane; w szczególności oznacza się tym -wyrazem wystąpienie pewnej grupy objawów

53

E-.WlorełT* PowMaehn* łluftr.

F.

к. л.

na

na.

uczę-

nerwowych, powtarzających się od czasu do czasu, w pewnych oznaczonych lub nie określonych bliżej porach, np. w epilepsyi, histeryi, co po polsku zowiemy napadem.

Akces, wyraz, uformowany z łacińskiego acce-dere, w dawnym języku makaronicznym znaczył przystąpienie do czego, np. do konfederacyi, do jakiego aktu i t. p.

Akcesorya, tak zwały się w procesie dawnym, polskim i litewskim, spory stron względem pewnych formalności, którym uchybienie strony przez obrońców nawzajem sobie zarzucały, a sąd one dekretami wstępnemi, czyli akcesoryj nenii (sen-tentiae interlocutoriae) rozstrzygał. Były one tern samem, co w prawie rzymskiem i w procedurze francuskiej excepcye\ lecz i niektóre zarzuty, w samej sprawie przytoczone, zwały się akcesorium (exceptiones in specie). Do rzędu pierwszych należały zarzuty: l-o co do plenipotencyi. 2 o forum, 3-0 regestru, 4-o pozwu czyli aktora-tu; do drugich: l-o łączenie aktoratów, 2-o sub-dyst\ nkcya żałoby, 3-o eliminacya z pozwu słów obelżywych, lub osób niepotrzebnie do sądu powołanych, albo też nieżyjących, 4-o adcytacya czyli przypozwanie, 5-o poręka czyli kaucya,

б-o potwierdzenie, lub podniesienie aresztu. Jest dziełko pod tył. „Akcessoria” Słońskiego. Mowa też o nicli dość obszernie w dziele p. t. „Proees cywilny litewski” Korowickiego, wyd. w Wilnie 1826 r.

Akcesoryum znaczy to, co się przyłącza, przybywa do rzeczy, ob. Przybycie.

Akcessya, ob. Przybycie.

Akcessyt, ob. А с c e s i t.

Akcya w sztuce, ob. Aktor.

Akcyawprawnictwie, jest to zarazem prawo do dochodzenia pewnej należności lub jakiegoś prawa w sądzie, i skarga, przez którą wszczętem zostaje to dochodzenie. W picrwszem znaczeniu powiedzieć można: „służy mi akcya”, w drugiem: „wytoczyłem akcyę” w takim a takim przedmiocie. W prawodawstwie obowiązującem, każdemu, kto ma jakieś prawa cywilne, służy z mocy samej ustawy akcya w poszukiwaniu tego prawa. W daw-uem prawie rzymskiem przyznaną ona być musiała przedewszystkiem stronie poszukującej przez pretora, który w wyrazach, zwykle edyktem pre-torskim (ob.) oznaczonych, określał jej rodzaj i odsyłał jej rozpoznanie przed sędziego, którego jednocześnie wyznaczał. Podobne temu poniekąd znaczenie ma w prawodawstwie angielskiem tak nazwany writ, to jest pismo, wydawane w imieniu króla przez kanclerza stronie, zamierzającej dochodzić prawa swego przed sądami.

Akcya (fran. action, niem. Ache, ang. share), w obszernem znaczeniu jest stale oznaczoną jednostką udziałową, których ogół tworzy kapital pewnego przedsiębiorstwa; w ściślejszem znaczeniu, pod akcya rozumiemy dowód, wystawiony na udział podobny. Dowód taki może być imienny, albo na okaziciela (tę ostatnią formę wszakże nie wszystkie prawodawstwa państwowe dopuszczają, jak np. nie dopuszcza jej prawodawstwo angielskie, amerykańskie i ruskie). Akcye, jako przedstawiciele części majątku towarzystwa (ob. А к cyj-ne Towarzystwa), są papierami wartościowemi i jako takie bywają przedmiotem obrotów pieniężnych. Przeniesienie własności akcyj imiennych jest naturalnie kłopotliwsze, niżeli papierów okaziciela, przeniesienie to bowiem w księdze ce-syj'akcyj towarzystwa zapisanem być musi. Wartość nominalna akcyj pojedynczych, wedle rodzaju i znaczenia towarzystw, jest bardzo rozmaitą; niektóre prawodawstwa oznaczają minimum tejże wartości: niemieckie np. dla akcyj na okaziciel i wszelkich akcyj towarzystw asekuracyjnych—na 300 marek; dla akcyj imiennych, o ile nie są ase-kuracyjnemi — na 150 marek. W pewnych okolicznościach świadectwa tymczasowe na częściową, wpłatę, na nowo wypuszczane akcye, zwane także promesami na akcye, mogą stanowić, na równi z pełnowpłaconemi akcyami, przedmiot obrotów giełdowych. Czasami, szczególniej przy przedsiębiorstwach asekuracyjnych (ob. Asekuracyjne Towarzystwa), pełna wpłata kapitału na akcye terminowo nawet oznaczoną nie jest, lecz pozostaje poprostu częścią zobowiązań akcyonaryu-szów, jako dalsza gwarancya przedsiębiorstwa wszelki wypadek. Bywa też, że zakładane przedsiębiorstwo dla nadania większego nacisku ewentualnemu zapotrzebowaniu, wystawiać sobie każe przez akcyonaryuszów sola-weksle na niedopłaco-ną część imiennej wartości akcyj. W tych też wypadkach (przyczem zawsze chodzi tylko o akcye imienne), zdarza się. że przeniesienie na kogo* drugiego akcyi, związane jest z przyzwoleniem dyrekcyi towarzystwa. Najruchliwszy i najwygodniejszy przedmiot obrotów, ale najmniej też teo retycznie wartujący, stanowią akcye na okaziciela, które też bez owego przyzwolenia dziedziczo-nemi być mogą. Rynkiem zbytu dla akcyj jest giełda (ob. Giełda), a ich cena bieżąca oznacza się kursem giełdowym.

Akcyjność i akcyjne towarzystwa. /. Ekonomiczne znaczenie i stanowisko akcyjności. Mała. tylko liczba z wielkich przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych bieżącego stulecia byłaby przyszła do skutku i popchnęła naprzód rydwan cywilizacyi, gdyby prawodawstwa handlowe państw Europy i Ameryki, obok spółek z nieograniczoną odpowiedzialnością wspólników, nie były ustanowiły także spółek bezimiennych (sociétés anonymes), czyli towarzystw akcyjnych, których stnicy za najpotężniejsze nieraz przedsiębiorstwa odpowiadają tylko do wysokości udziału, na jaki w danem przedsiębiorstwie się podpisali. O ile państwa nie dostarczyły środków, nieodpowiedzialne tylko udziały w przedsiębiorstwie powo łać mogły do życia tę niezliczoną liczbę wielkich dzieł geniuszu ludzkiego, jakiemi wiek bieżący obdarzył świat cywilizowany. Przeważna część instytucyj kredytowych, a ogół prawie (aż do roku 1874, w którym rozpoczęła się tendencya do upaństwowienia dróg żelaznych) wielkich przedsiębiorstw transportowych, jak drogi żelazne, tunele, kanały i t. p., zawdzięcza istnienie swoje rozwojowi akcyjności. Umieszczanie kapitału w formie akcyj, wielce clla kapitalistów jest powabnem, pozwala im bowiem brać udział w nieograniczonych zyskach, przy ograniczonem ryzyku i bez wszelkiej osobistej odpowiedzialności; niemniej dostępność zostania uczestnikiem dla każdego, a mo-iność dowolnego wycofania się każdego czasu przez odstąpienie akcyi, pociąga drobniejszych kapitalistów do udziału w towarzystwach akcyjnych. Jakkolwiek wszakże zaprzeczyć nie można, że ta forma gromadzenia kapitału stworzyła wielkie dzieła we wszelakiej dziedzinie, trzeba przecież przyznać także, że nadużycie jej zagranicą, wywołało wiele wstrząśnień w organizmie społecznym i życiu ekonomicznem pojedynczych narodów. Ujemnemi bowiem stronami towarzystw akcyjnych jest przedewszystkiem okoliczność, że właściwym przedsiębiorcą jest tu ogół akcyona-ryuszów, osoba zaiste bardzo ociężała, nietylko z powodu swej zmiennej wieloliczebności, lecz więcej jeszcze z powodu, że zebrania ogólne nie-dość często zwoływane być mogą, aby na nich było można dokładnie obeznać się z interesem, a każde zwołanie poprzedzić musi wczesne o niem ogłoszenie, aby zorganizowana mniejszość nie zdołała niem zawładnąć. Złe to tern silniej na jaw wyssępu e, że zazwyczaj ogólne zebranie nawiedza mala tylko liczba i to forsownie przez dy-rekcyę, dla uzyskania zatwierdzenia rezultatów działalności z roku ubiegłego, zgromadzonych akcyonaryuszów. Dopóki dywidenda jest wysoką, dopóty akcyonaryusze pokładają bezwzględną ufność w dyrekcyi towarzystwa i zazwyczaj o sposób prowadzenia przedsiębiorstwa mało się troszczą. A ponieważ dyrektorzy za czynności swe (w którym tu punkcie, usiłowaniem nowszych prawo lawstw akcyjnych są pewne ścieśnienia), podobnie jak i ogół akcyonaryuszów, odpowiedzialni są do wysokości tylko swoich udziałów w przedsiębiorstwie, nietylko więc nepotyzm, ale nawet i gospodarstwo rabunkowe, chwilowo podwyższające dywidendę i kurs akcyj, mogą zarówno leżeć w osobistym interesie tak dyrektorów, jak i akcyonaryuszów, zwłaszcza gdy handel akcyami żywo jest rozwinięty. Wyrażano obawy także, że znaczny rozwój towarzystw akcyjnych popiera oligarchię pieniężną, już to przez pochłanianie wielu rękodzieł, uprawianych dotąd przez drobny stan średni, już też przez wzmocnienie w narodzie chęci ubiegania się za ażiotaźem (giełdo-wnictwem); (ob. Gieł da), a możliwie nawet przez szerzenie przekupstwa w sferach mężów stanu (jak to na wielką skalę miało miejsce w Anglii z wielką kompanią wschodnio-indyjską w wiekach ubiegłych). Ekonomicznie i społecznie zdrowy też tvlko naród, z pomocą bardzo dobrego prawodawstwa akcyjnego, zdolny jest uchronić się od wzmiankowanych niebezpieczeństw. Nieuzasadnio-nem też jest pojecie tych nowożytnych entuzya-stów, którzy wygłaszają, że w przyszłości towarzystwo akcyjne tak prześcignie i usunie wszelkie przedsiębiorstwa prywatne, jak teraz już pod wielu względami prowadzenie przemysłu na wielką skalę usunęło drobny przemysł. Do pewnych bowiem tylko rodzajów interesów nadaje się towarzystwo akcyjne i dla nich też jest najlepszą formą przedsiębiorstwa. Nie nadaje się ono tam przedewszystkiem, gdzie idzie o drobny kapitał, albo o małą liczbę akcyonaryuszów; tam również, gdzie przedsiębiorstwa urządzać się musi na prędko zmieniających się warunkach, gdzie zatem zadaniem jego jest uprzedzenie szybko zmieniających się potrzeb gospodarstwa społecznego. Natomiast nadaje się ono doskonale do takich interesów, gdzie więcej idzie o skuteczność kapitału, niżeli pracy; więcej o łatwy do skontrolowania, bardziej odpowiedzialny, stały, czyli zakładowy kapitał, niżeli o kapitał obrotowry-obiegający i gdzie też sposób prowadzenia interesu przystosować się daje do ściśle określonego regulaminu, to jest urządzić niejako na podobieństwo maszyny. Tu więc należą: budowa i eksploatacya dróg żelaznych, kanałów i t. p., żegluga, banki i ubezpieczenia, a z pomiędzy przedsiębiorstw przemysłowych te, którym wielkie domy handlowe odejmą kupiecką stronę interesu. Gdzie kapitał z konieczności jest tak wielkim, albo tak obszernie rozdzielonym, że i prywatny przedsiębiorca posługiwaćby się musiał urzędnikami, tam z pewnością akcyjne towarzystwo nie potrzebuje dać się wyprzedzić przedsiębiorstwa prywatnemu. Forma ta stowarzyszenia kapitałów nadaje się równie dobrze i do nowych gałęzi interesów, które wymagają uwię dénia na czas dłuższy większego kapitału, z poddaniem takowego niedające-mu się naprzód obliczyć ryzyku, jedynie w nadziei znacznych zysków w przyszłości. To też na polach’ doświadczalnych gospodarstwa społecznego, towarzystwo akcyjne oddaje dobre przysługi, uwalniając rządy państw od próbowania doświadczeń, które dokonywane byćby mogły tylko kosztem ogółu kontrybuentów.

IL Dzieje akcyjności. Pomijając rzymskie towarzystwa dzierżawy podatków, które niektórzy uważać chcą za najdawniejszych poprzedników towarzystw akcyjnych, lubo w tych najdawniejszych prywatnych stowarzyszeniach przedsiębiorców niewiele analogii do dzisiejszych towarzystw akcyjnych znajdujemy, pierwszymi zwiastunami późniejszych towarzystw akcyjnych były znane od XII w. germańskie stowarzyszenia górnicze, w których udziały w przedsiębiorstwie, zwane „kuksami” (ob. Gwarectwa górnicze), bardzo odpowiadają znaczeniu dzisiejszych akcyj. Bezpośrednie wzory wszakże dzisiejszych akcyj powstały we Włoszech przez wielkie zgromadzenia kapitału, które „Montes” albo bankami nazwano. „Montes” owe tworzyły często tamtejsze państwa, dla. zaciągnięcia od stowarzyszeń wierzycieli pożyczek przymusowych. Stowarzyszeniom tym nadawano prawo korporacyj i pewne prawa i przywileje. Udziały w bankach takich nosiły miano „ioca montis” i były poprostu sprzedawane, bez przyjmowania przez nabywcę jakiejkolwiek odpowiedzialności za działanie stowarzyszenia. Takim przywilejem okrywały je stosunki z państwami.

które „Montes” te do życia powołały. Najstar- także kilka uprzywilejowanych stowarzyszeń han-szem z tych włoskich stowarzyszeń zdaje się być dlowych, ale w ogóle akcyjność, aż do pierwsze? Bank St. Georgio w Genui, którego założenie ćwierci bieżącego wieku, stosunkowo mało się roz-pochodzi od pożyczki, danej państwu w r. 1148, wijała. Nowa gorączka założycielska wybuchła a który przetrwał aż do r. 1797. Po za Wło- w Anglii dopiero w r. 1824 i w połączeniu z prze-chami, od początku wieku XVII, najpotężniejsze sadnemi spekulacyami handlu towarowego, do-uprzywilejowane towarzystwa handlowe powstały prowadziła do przesilenia z roku 1825. Założone dla eksploatacyi handlu zamorskiego. Tak w roku wówczas i projektowane towarzystwa, zebrać mia-1602 holendersko-wschodnio-indyjska kompania ły kapitał przeszło 372 milionów funtów, rzeczy-i w kilkanaście lat potem, wedle jej wzoru, sfor- wiście wpłacono tylko 17,600,000 funtów. Później, mowana angielsko-wscbodnio indyjska kompania w powstałej budowie dróg żelaznych, otworzyła handlowa, której, blisko dwuwiekowej działalno- się gałęź przedsiębiorstwa, do której forma akcyj-ści, Anglia zawdzięcza dziś posiadanie Indyj nego towarzystwa przedewszystkiem się nadawa-Wschodnich. Wkrótce potem Francya także za- ła. Rozwój także przemysłu mechanicznego i z nim łożyła kilka podobnych zamorskich kompanij han- związane rozszerzeń e się górnictwa, powołanie dlowych, ale te korzystnemi rezultatami się nie do życia wielkich linij parowćowych, dalszy roz-cieszyły. Wielkiego znaczenia dla rozwoju akcyj- wój bankowości i asekuracyi, w ogóle cały nowo-ności było założenie w r. 1694 Banku Anglii, żytny wielkokapitałowy tryb prowadzenia intere-który, podobnie jak włoskie „Montes”, powstał sów handlowych i przemysłowych, -tak w Europie, tą drogą, że subskrybenci pożyczki państwowej jak w Ameryce, przyczynił się do nadania coraz (na 1,200,000 funt. sterl.) ukonstytuowani zostali większego znaczenia akcyjności. Nie obeszło się w korporacyę, której nadanem zostało prawo emi- wprawdzie bez zwrotów wstrzymujących, pod po-syi banknotów. Odpowiedni akt parlamentu wszak- stacią przesileń handlowo-przemysłowych. Cho-że nie nadaje akcyonaryuszom banku ograniczonej ciąż jeszcze w r. 1844 w x4nglii zakładanie to-odpowiedzialności, przepisuje przeciwnie, że bank warzystw akcyjnych z ograniczoną odpowiedzial-tylko do wysokości swego kapitału (rządowi wy- nością, wyraźnie zawisłem było od przyzwolenia pożyczonego) długi zaciągać może, po za tą gra- królewskiego, albo specyalnego aktu parlamentu/ nicą zaś akcyonaryusze osobiście są odpowiedział- to jednak w r. 1847, w znacznej mierze skut-ni, w stosunku do posiadanych akcyj. W dru- Idem przesadnych założycielstw dróg żelaznych, gim dziesiątku XVIII w., rozwinął się pierwszy i nastąpiła ciężka katastrofa. We Francyi najsil-szwindel akcyjności, a mianowicie jednocześnie niejsza gorączka założycielska towarzystw akcyj-we Francyi w związku z Compagnie d’Occident nych zapanowała, kiedy po utworzeniu drugiego i innemi matactwami Lawa (ob.) i w Anglii przez cesarstwa, Perey rowie (ob.) otrzymali koncesyę założenie południowo-morskiej kompanii, której na założenie osławionego „Crćdit-mohil er“ (ob. operacye wywołały ogólną gorączkę spekulacyjną. Banki), a ten rozpoczął swo-'ą zapła mającą, Przedmiotem tej gry giełdowej w Anglii były ale nie wychowawczą, działalność. Przesilenie' nietylko akcye wymienionej uprzywilejowanej kom- z r. 1857 położyło koniec temu ru howi. We panii, lecz dowody udziałowe, także i promesy Francyi, a w niektórych wypadkach i w Niem-licznych innych towarzystw, nie posiadających źa- czech, wówczas kiedy nie zdołano uzyskać kon-dnych praw korporacyjnych, które z pod solidar- cesyi rządowej na czyste towarzystwo akcyjne, nej odpowiedzialności usunąć się starały, wypu- dopomagano sobie przez zakładanie spółek ko-szczając akcye nie imienne, lecz na okaziciela, mandytowych na akcye (ob. Spółki). Niemcy Nadużycie to doprowadziło przecież do wydania i Austrya najgorszego nadużycia akcyjności do-tak z-wanego „Bubble-Actu” w dniu 11 czerwca żyły w r. 1871 — 73, po wojnie francuskiej. 1720 r. przez parlament, mocą którego zakłada- Rozmiar przez takową rozbudzonych założycielstw, nie prywatnych, Dieuprzywiiejowanych towarzystw objaśnia statystyk Engel (ob.)następującemi cy-akcyjnych, w ogóle zakazanem zostało. Prawo frami: w Prusach towarzystw akcyjnych założono to pozostało w swej mocy aż do roku 1825. przed r. 1801 tylko 5, z kapitałem 467,0(0 tala We Francyi, obok uprzywilejowanych kompanij, rów; od r. 1801—1825: 16 towarzystw z 11.454,265 w XVIII w. zakładano także prywatne towarzy- talarami kapitału; od r. 1826 — 1850: 102 towa-stwa akcyjne, w których ograniczoną odpowie- rzystwa z 212,665,085 talarami kapitału; od 1851 dzialność uczestników starano się przywrócić do wydania prawa z 11 czerwca 1870 r., 295 to-przez specyalne klauzury. Prawo wszakże z roku warzystw, z 801,585,105 talarami kapitału; od 1793 zażądało koncesyi państwa na zakładanie 11 czerwca 1870, do końca 1874 r., 857 towa-towarzystw akcyjnych i żądanie to, z krótką rzystw, z 1,429,925,925 talarami kapitału. Z tych przerwą, podniesione przez napoleoński .Code de ostatnich, z końcem r. 1874, już 77, gorączką commerce“, utrzymało się do r. 1867. W Niem- wojenną wywołanych, z więcej niż 147 miliouami czech, gdzie duch do przedsiębiorstw na wielką kapitału, znajdowało się w likwidacyi lub w kon-skalę pojawił się znacznie później, niż na zacho- kursie; 24 towarzystw dróg żelaznych, które dzie, za pierwsze towarzystwa akcyjne uważane liczają się do owych 857, same zapotrzebowały są: wiedeńsko-wschodnia kompania z roku 1719    587 milionów talarów kapitału. Rok 1872 sam

za-

i hamburska kompania asekuracyjna z r. 1765. jeden wywołał na światło^ dzienne w Prusach Pod Fryderykiem Wielkim w Prusach założono 500 towarzystw, z 543,095,542 talarami kapitału

Pomimo chwilowego przesilenia po wojnie francuskiej, akcyjność w Berlinie, skutkiem zniesienia obowiązku koncesyi rządowej dla nowych towarzystw prawem z r. 1870, tak się w ostatnich latach rozwinęła, że w jedenastoleciu 1872—83, założono tam nowych towarzystw akcyjnych 1411, z 2,738 milionami kapitału zakładowego. W tymże roku 1872, w Wiedniu przedsięwzięte założy-cielstwa przedstawiały kapitał 913a|₂ milionów florenów, przyczem innych jeszcze emisyj dokonano na 457 milionów. Wartość po kursie na berlińskiej giełdzie w dniu 31 grudnia 1871 roku handlowanych akcyj niemieckich i obcych, jakoteż obligacyj amerykańskich i austryac-kich, przedstawiała ogółem sumę 2,973,263,094 talarów, gdy tymczasem tegoż dnia 1875 r. już tylko 1,873,068,294 talarów. Ogromnej tej różnicy nie można wszakże uważać za rzeczywistą stratę w całej jej rozciągłości, po większej części dotyczy ona bowiem fikcyjnych tylko wartości. W Anglii po dopuszczeniu ograniczonej odpowiedzialności od r. 1856—68 w ogóle, zarejestrowano 7,056 towarzystw z nominalnym kapitałem 893 milionów funtów sterlingów, a z tych tylko 98 czyli 2% przyjęło nieograniczoną odpowiedzialność. Rzeczywiście założono tylko 5,800 towarzystw, a z tych z końcem roku 1868 istniało jeszcze tylko 2,918. , W r. 1883 istniało w Anglii towarzystw akcyjnych 8849 z 489 milionami funt. sterlin. kapitału. W Cesarstwie ruskiem i w Królestwie polskiem, akcyjność do tej pory osłonięta koniecznością uzyskania koncesyi na założenie towarzystwa, bardzo powoli, ale za to bardzo solidnie się rozwija i dotąd nie doprowadziła do żadnych przesileń, jakie w ostatnich kilkudziesięciu latach tyle strat przyniosły zagranicy. Towarzystw akcyjnych i udziałowych w r. 1886 (wedle „Encyklopedyi handlowej”) liczono w Rosyi europejskiej 954, na Kaukazie 23 i w Ro-syi azyatyckiej 11.* W Królestwie polskiem jednocześnie 69, ale z nich w roku 1889 tylko 30-tu akcye notowano na giełdzie warszawskiej; między innemi najdawniejszem jest bodaj towarzystwo drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, datujące od r. 1857. Na giełdzie warszawskiej w roku 1889 sprzedawano: 5 rodzajów akcyj kolejowych Królestwa, 3 banków, 1 asekuracyjne, 10 specyalnie cukrowniczych i 11 innego rodzaju fabrycznych i innych. Mało więc mamy dotąd towarzystw akcyjnych w Królestwie, ale wszystkie, poczciwie i sumiennie kierowane, znajdują się w stanie pomyślnym i nie grożą krajowi ża-dnemi przesileniami, jakie przechodziła tylokrotnie zagranica.

///. Ustrój akcyjnych towarzystw. Towarzystwami akcyjnemi nowsze prawodawstwa handlowe oznaczają stowarzyszenia, których wszyscy uczestnicy biorą udział tylko przez wpłaty na kapitał towarzystwa, bez odpowiadania osobiście za zobowiązania tegoż; jednocześnie, co do formy, stawiany jest tu jeszcze warunek, aby kapitał towarzystwa rozkładał się na „akcye,“ czyli udziały ściśle okre-6leme, Istotne też znamię towarzystwa akcyjnego upatrywać należy w tem, że przedstawia ono czyste stowarzyszenie kapitałów i opiera się na ograniczonym kredycie rzeczowym połączonych wkładek, nie zaś na nieograniczonym osobistym kredycie stowarzyszonych. Skutkiem tego nieistnienia zupełnego prawie osobistości uczestników, towarzystwo akcyjne zwą także spółką bezimienną (société anonyme). Wedle tego znamienia, do towarzystw akcyjnych zaliczyć jeszcze należy:

1) Spółki bezimienne o kapitale zmiennym, wedle prawa francuskiego; 2) te stowarzyszenia, których uczestnicy po za swoim akcyjnym udziałem, w pro-porcyi do tegoż, odpowiadają nadto na pewną oznaczoną summę (jakpewne współdzielcze stowarzyszenia (ob.) w niektórych krajach); 3) stowarzyszenia, których uczestnicy bez istnienia podziału na akcye, do pewnej minimalnej sumy odpowiadają za jego długi, jak angielskie: „Compagnies limited by guarantee“. Stowarzyszenia komandytowe na akcye natomiast, w których istnieją ograniczenie odpowiedzialni akcyonaryusze, obok jednego lub kilku stowarzyszonych, z pełną osobistą odpowiedzialnością, mają wedle swej istoty więcej pokrewieństwa ze spółkami komandytowe-mi (zob. Spółki), niżeli z towarzystwem akcyjnem. Podobnież dawniejszych angielskich „Joint-Stock-Coinpagnies“ z nieograniczoną odpowiedzialnością nie można uważać za towarzystwa akcyjne w dzi-siejszem znaczeniu, aczkolwiek posiadały one formę tych ostatnich. Innego rodzaju formami udzia-łowemi są „kuksy“ w przedsiębiorstwach górniczych. Założenie towarzystwa akcyjnego następuje przez ogłoszenie przez grono założycieli „prospektu” czyli „planu“ przedsiębiorstwa, i podpisanie się przez postronnych kapitalistów na akcye, pod skreśloną na zasadzie tegoż ustawą, czyli statutem towarzystwa. Jeżeli założyciele przekazują nowemu towarzystwu gotowy przedmiot przedsiębiorstwa, t. zw. apport—mogą w oznaczeniu tegoż przy odstąpieniu towarzystwu, osiągnąć mniejsze lub większe zyski, a to zarówno przez przecenienie samego przedmiotu, np. konstrukcyj doń należących, dóbr ziemskich, kopalni, fabryk i t. p., jak również przez ułudne przedstawienie ogromnych zysków, jakie w przyszłości towarzystwo przynosić będzie—skutkiem czego kurs akcyj tegoż, zaraz po ich pojawieniu się na giełdzie—przez nadmierny na nie popyt—wyszrubowany zostanie do takiej przesadniej wysokości, że nieraz za przekazany towarzystwu! majątek, odbierający w ak-cyach zapłatę założyciele, zanim jeszcze towarzystwo się ukonstytuuje, już korzystnem widzą akcye swoje zgłaszającym się odstąpić, i nadal wcale udziału w przedsiębiorstwie nie brać. W tem to oszukańczem założycielstwic, przeważnie miały źródło owe ciężkie przesilenia handlowe zagranicą, o których wyżej, jako o zwyrodnieniu i nadużyciu akcyjności wzmiankowaliśmy, a nowsze prawodawstwa akcyjne w tym punkcie najwięcej zawierają obostrzeń dla ochronienia podpisujących się na akcye od wyzysku założycieli. Pierwotny wkład na akcye dotyczeć może, albo ich pełnej wartości imiennej, albo w razie zbyteczno-

na

ści całego kapitału na rozpoczęcie przedsiębiorstwa, przy wysturczającem zabezpieczeniu, tylko że w przyszłości, w razie potrzeby, tenże do wysokości ceny imiennej akcyj dostaiczony będzie— pierwotny wkład wynosić może tylko pewną procentową, zazwyczaj 40o/?, wpłatę na akcye. W tym ostatnim wypadku, zamiast formalnych akcyj, towarzystwo wydaje akcyonaryuszom tak zwane „Świadectwa tymczasowe”, zwane także „promesami” (zob. powyż. wyraz A key a). Pierwsze ogólne zebranie akcyonaryuszów wybiera z pomiędzy siebie zarząd tegoż, o składzie którego w dalszym ciągu mówić będziemy i odtąd następuje normalny bieg przedsiębiorstwa — a kurs akcyj na giełdzie, czyli ich rzeczywista wartość, normuje się wedle faktycznie osiąganych zysków, które w postaci corocznej dywidendy akcyonaryuszom są wypłacane. Dywidendy nie należy pojmować jako procent od ulokowanego w danym papierze kapitału, lecz stanowi ona zysk przedsiębiorczy każdego akcyonaryusza. Stałe procenta właściwie dla akcyonaryuszów nie mogą być za-warunkowane, chyba na zasadzie gwarancyi państwowej dla przedsiębiorstwa. Jeżeli wszakże w ustawie obiecanem jest ninimalne oprocentowanie akcyj, ma to niej see w przypuszczeniu tylko, że rezultaty interesów towarzystwa będą zadawalające, albo że do zysków będzie mogła być doliczoną dopłata z funduszu rezerwowego. W takich przypadkach rozróżniamy „procent“, zwany zazwyczaj dywidendą, od przewyżki zysku na udział, super dywidendą przezywanej. Czasem, choć ustawa nie obiecuje podobnego minimalnego oprocentowania, już po upływie pierwszego półrocza i zrobieniu za takowe bilansu, towarzystwo wypłaca akcyonaryuszom tak zwaną „dywidendę na rachunek“, po której z końcem roku następuje wypłata reszty dywidendy, na udziały przypadającej. Wypłata tak jednej, jak drugiej, następuje przez doręczenie towarzystwu właściwego kuponu. Odcinki te, wraz z talonem, służącym do ich odnowienia, po odcięciu wszystkich, dłuższe termina, dołączają się do akcyj przy ich wypuszczaniu i wг miarę wypłaty osiągniętych zysków, odcinane są przez zarząd i jako dowody wypłaty zachowywane. Zresztą niecała suma osiągniętego zysku z interesów⁷ towarzystw a obracaną jest na dywidendę, część jej odkładają na fundusz rezerwowy, który zazwyczaj wedle ustawy wzrastać winien aż do pewnej oznaczonej wysokości, np. 25° ₀ kapitału zakładowego. Oprócz tego, ustawą przepisanego funduszu rezerwowego, przezorniejsze towarzystwa odkładają nadto część zysków, już to na fundusz amortyzacyjny, już też na specyalnąerezerwę, tak, ażeby w latach mniej pomyślnych, dla udzielenia akcyonaryuszom choćby minimalnej dywidendy i pokrycia niespodziewanych nadzwyczajnych strat, nie naruszać uzbieranego ustawowego funduszu rezerwowego. Po wydzieleniu z osiągniętych rocznych zysków, części przeznaczonej na rezerwy, zazwyczaj w stosunku do tychże zysków, wyznaczaną zostaje tantyema kierownikom instytucyi

i wówczas dopiero wyznacza się dywidenda, z wy. kle w oknie tej procentowej cyfrze na pojedyncze akcye—drobna zaś przewyżka, jaka pozostaje, przekazaną zostaje do rachunku zvskôw i strat roku następnego. Pomnożenie na razie uzbieranego i na akcye zakładowe („Stamm-actien”) podzielonego kapitału zakładowego—towarzystwu akcyjne, w razie pomyślnego prowadzenia interesów a zapotrzebowania większego kapitału, łatwo osiągają, już to przez wypuszczanie tak zwanych akcyj pierwszeństwa, już też obligów pierwszeństwa („prioritetów”). Pierwsze mają zazwyczaj równe prawa z akcyami zakładowemi do udziału w zyskach, nadto wszakże towarzystwo zapewnia im pierwszeństwo, do pewnej minimalnej wysokości dywidendy z czystego zysku, przed rozdziałem tegoż na ogół akcyj—trik, że choćby akcye zakładowe minimalnie nawet oprocentowane być nie mogły, akcye pierwszeństwa zawsze swoją minimalną dywidendę otrzymują; często także zastrzega się amortyzacya akcyj pierwszeństwa przez coroczne wylosowywan e. Częstszym sposobem pomnożenia kapitału instytucyj jest zaciągnięcie pożyczki za pomocą wypuszczi nia obligów pierwszeństwa. Te ostatnie żadnego wpływu, ani udziału w ogólnych interesach towarzystwa nie mają, lecz wprost mają przez nie zagwarantowany stały coroczny procent i stopniową amortyzacyę, po cenie imiennej, przez coroczne losowania—a obie te gwaraneye mają pierwszeństwo przed jakimkolwiek rozdziałem czystego zysku między akcyonaryuszów. Pomniejszenie kapitału zakładowego nastąpić może, albo przez bezpośrednią spłatę i wykup akcyj od akcyonaryuszów albo przez wykup tychże przez towarzystwo na giełdzie, po obniżonym kursie i natychmiastową ich amortyzacyę, albo wreszcie przez wypłaty częściowe na ogół akcyj—które to wypłaty odstępowane zostają na pojedynczych sztukach. W razie wszakże, jeżeli towarzystwo z góry zawiązuje się na pewną liczbę lat, jak to np. ma miejsce przy towarzystwach kolejowych, zazwyczaj z postanowieniem, że po upływie 90 lat droga przechodzi na własność rządu., który koncesyi udzielił, w takim razie nastąpić musi amortyzacya stopniowa, z góry uplanowana, która, podobnie jak minimalne oprocentowanie, przez państwo zagwarantowaną zostaje. Przez zwrot wartości wylosowanych akcyj, zazwyczaj wszakże stosunek spłaconych akcyonaryuszów do towarzystwa nie zostaje w pełni rozwiązanym, lecz w miejsce tychże akcyj, wydawane im zostają takzw. akcye pożytkowe („actions de jouissance”), których posiadacze zachowują wszelkie prawa innych akcyonaryuszów, lecz żadnej pretensyi do zwykłego oprocentowania niezamoityzowanych akcyj rościć nie mogą (jedynie tylko do superdywi-dendy), a przy rozwiązaniu towarzystwa i rozdziale reszty majątku tegoż, muszą podledz odliczeniu uprzednio już pobranej wartości akcyj. Rozwiązanie towarzystwa nastąpić może nawet przed upływem czasu, ustawą na jego istnienie zakreślonego, albo przez zlanie się z drugiem po dobnem, albo za postanowieniem ogólnego zebra

Dr. J. b.

nia akeyonaryuszów, albo przez popadnięcie w konkurs. Wówczas następuje realizacja aktywów, zapłata długów, jedneui słowem likwidacya towarzystwa. Organami z a rząd u to warzy s twa ak-cyjnego są: w pierwszym rzędzie ogólne zebranie akeyonaryuszów; ono wybiera władze wykonawcze zarządu, do jego też wyłącznie atrybucyj należy: decyzya o zmianach ustawy, powiększeniu albo redukoyi kapitału towarzystwa, zlaniu się z innem, albo likwidacyi i t. p. Zwoływanie ogólnego zebrania, prócz zwyczajnych tegoż posiedzeń, ustawą przepisanych, następować może przez wybrany zarząd towarzystwa, a także na żądanie pewnej, ustawą oznaczonej liczby akeyonaryuszów. Ogólne zebranie, do prowadzenia spraw bieżących towarzystwa, wybiera Dyrekcyę, (już to jednoosobową, w postaci jednego Dyrektora zarządzającego, w Anglii zwanego „manager”), już to kolegialną z trzech i Radę nadzorczą, (w pierwszym wypadku noszącą nazwę Dyrekcyi w ogóle) które to organa stale funkeyonują i prowadzą interesa towarzystwa i z tych składają sprawozdanie coroczne ogólnemu zebraniu i tegoż zatwierdzenie uzyskać są obowiązane.

//. Obowiązujące prawodawstwa o towarzystwach akcyjnych (z których najnowsze, a zatem i najdokładniejsze, jest niemieckie, z r. lo84), tern się głównie różnią, że w jednych państwach, jak np. w Rosyi, Królestwie polskiem, Szwecyi i kilku innych,utrzymany został dotąd system koncesyi rządowej na założenie towarzystwa akcyjnego; w innych, jak we Francyi, Niemczech, Anglii i Austryi, w miejsce koncesyi rządowej, zaprowadzoną została w o-statnich latach wolność zakładania towarzystw akcyjnych przez proste zarejestrowanie ich ustawy w sądzie handlowym, ale ustawy te stosować się muszą do pewnych normujących warunków, zastrzeżonych przez umyślnie w tych krajach w ciągu ostatnich lat wydane specyalne prawa o towarzystwach akcyjnych. W Królestwie polskiem dotąd zakładaniem towarzystw akcyjnych kieruje prawo o spółkach bezimiennych w Napoleońskim „Code de commerce” — we Francyi, w czasie drugiego Cesarstwa, a szczególniej od r. 1807, z gruntu zreformowane. W Rosyi prawo o towarzystwach akcyjnych z r. 1836, uzupełnione w X. tomie, Części I, „Свода Законовъ“, księga IV, roz. 141. Z najnowszej literatury o towarzystwach akcyjnych, na wzmiankę zasługują: W. Auerbach, „Das Actienwesen“ (Frankfurt 1873); Renaud, „Das Recht der Actiengesellschaften”, (Leipzig 2-te Aufl., 1875); Löwenfeld, „Das Recht der Actiengesellschaften, Kritik und Reformvorschläge” (Berlin 1879); „Franzos, und englische Handelsrecht etc. von Spaing” (1888). Co do te-oryi także: Roscher, „Nauka ekonomii handlu i przemysłu“ (polski przekład, 1889). Statystyczne wiadomości o towarzystwach akcyjnych podają: o niemieckich: Christians „Deutsche Börsenpapiere” (Berlin 1880) i „Jahrbuch der Berliner Börse” (corocznie); o austryackich: „Kompass-Finanzielles Jahrbuch fir Oesterreich-Ungarn” (corocznie); o francuskich: Courtois „Manuel des fonds publics et des sociétés par actions” (Paris-corocznie); o angielskich: „The Stock-Exchange. Yearbook and Diary“, (Londyn, corocznie).

Akcyakatura, A с c i a с c a t u r a (włos.), pincé lub étouffé (fran.), wyr. muz., oznaczające rodzaj forszlaku (ozdoby) używanego wyłącznie na instrumentach klawiszowych. Sposób użycia A. przypomina nieco tak zwane arpegio (ob.)

Akcydensowe linie. Rodzaj czcionek drukarskich, dających w odbiciu na papierze rysunek ozdobnej kreski, szlaka, koronki i t. p. Rzeczone linie, stanowiące obecnie nowość w drukarstwie, są wynalazkiem berlińskiego czcionkoleja-rza, H. Bertholda, który wyrabia je w kilkudziesięciu gatunkach, różniących się grubością, cieniem i rysunkiem. Kombinacye z tych linij dają doskonałe obwódki do okładek, adresów i w ogóle w wykwintnych robotach drukarskich rozległe mają zastosowanie. .Tako wyrobione z mosiądzu, zalecają się trwałością i przewyższają w tym względzie używane dotąd na ten sam cel czcionki z materyału drukarskiego. Linje te, podzielone na rozmaite, współmierne długości, za podstawę których służy jednostka miernicza w drukarstwie — punkt metryczny — umożliwiają składanie rozmaitych formatów ramek i narożników, jak to załączone ryciny przedstawiają.

Akcyum (gr. Aktejon), miasto i przylądek nad m. Jońskiem u zatoki Ambrakijskiej, na samym północnym krańcu Akarnanii (dziś Azio), miejscowość bez żadnego politycznego lub handlowego znaczenia, ale głośna stoczoną w d. 2 września r. 31 przed Ch. na jej wodach bitwą, która rozstrzygnęła losy Rzymu i świata, pozostające dotąd w ręku dwóch panów. Siostrzan Cezara, młody Oktawian, rządził światem zachodnim, Marek Antoniusz wschodnim, granicę stanowiły mniej więcej stare dzielnice greckie, z morzem Egejskiem. Zawieie kontrastów moralnych dzieliło tych ludzi, aby znosić się mogli, i musiało przyjść do wybuchu, którego żywioły przyczynowe wyjaśnia historya: jeden z nich musiał się usunąć. Kiedy struna nieporozumień wyciągnęła się do najwyższego stopnia, Oktawian postarał się, ażeby senat, za związek z królową Egiptu Kleopatrą, ogłosił Antoniusza wrogiem ojczyzny, i wystąpił czynnie. Antoniusz wówczas istotnie znajdował się przy boku królowej Egiptu i powtórzyła się odwieczna historya Śamsona z Dalilą. Nieopieszale wszakże oczekiwał przybycia przeciwnika Antoniusz. Z dzielnic, które-mi władał, ściągnął on, pod osobistem przywództwem podwładnych sobie królów, zastępy z Maury tanii, Cylicyi, Kappadoeyi, Paflagi nii. Koma-

к к.

stają się w jednem państwie za drugiem (poczynając od Niderlandów) formalnemi podatkami państwowemi, akcyza zaś rogatkowa miejska powoli znikać zaczyna, zwłaszcza w drugiej połowie bieżącego stulecia, tak, że obecnie do wyjątków już tylko należą wielkie miasta, które zachowały prawo poboru akcyzy na rogatkach, a naodwrót budżety państw w akcyzie, lub . też w jednolitych z nią podatkach, inaczej nazwanych, znajdują jedno z głównych źródeł pogodzenia rozchodów z dochodami. Za przedmioty do opłaty akcyzy dotychczas w różnych państwach brano: 1) mąkę, stąd podatek od miewa; 2) mięso — podatek od rzezi; 3) sól; 4) opał, t. j. wTęgle i drzewo; 5) światło—podatek od zapałek, oleju skalnego, nafty i świec; 6) mydło; 7) wino; 8) piwo i miód; 9) spirytus i różne wódki; 10) drożdże; 11) ty-tuń; i 12) cukier. Tu mówić będziemy o akcyzie tylko od tych przedmiotów, od których ta u nas obecnie się pobiera. Wiadomości histeryczne zaś

geny, Tracyi; nadesłali mu też posiłki władcy Pontu, Arabii, Judei, Likaonii i Galacyi; tietowie nareszcie wyruszyli dlań z pomocą. Wszystko to, razem z siłami egipskiemi, wynosiło 100,000 piechoty, 12 tysięcy jazdy i kilkaset statków, których liczbę różni historycy różnie oznaczają: C. Cantu, za Plutarchem, liczy ich aż 800, co jest mało prawdopodobnem; Dumy na 500; na 220 historycy niemieccy i Michelet. Oktawian miał piechoty tylko 80 tys., jazdy 12 tys., a okrętów 260. Na jego spotkanie Antoniusz z całą siłą, z której 140 okrętów dla niepodatności spalił, i główną częścią siły lądowej, wyciągnął do Akar-nanii i usadowił się pod A. Zwycięstwo jego zdawało się być niezawodnem. Ze strony przeciwnika siła lądowa, niższa liczebnie, niedoświad-czenie koryfeusza, zdolność wojskowa żadna; całą potęgę stanowił dzielny wódz i admirał A-gryppa: przewaga moralna leżała w tem jednak, że wojska Oktawiana były po większej części rzymskie, wprawne, dobrze uzbrojone, europejskie (zaciągi z Galii i Hiszpanii). Z drugiej strony za to był wódz mężny, biegły, niemający sobie równego. Ale ten wódz miał przeciwko sobie przeszkodę zgubną; była nią Kleopatra. Ona to wbrew przedstawieniom wojskowych z Candidiu-sem na czele, nakłoniła go do wydania bitwy morskiej, w której niższość jej floty egipskiej była dla samego wodza widoczną. Niedość na tem: ufając zwycięskiej gwiaździe na jego czole, zapragnęła sama towarzyszyć mu na okręcie, sądząc, że przypatrywać się będzie bitwie, jak zabawnemu widowisku; zakochany zgodził się i na to. W dniu 2 września wydano więc hasła bojowe na morzu. Oktawian przezornie trzymał się zdała od wszelkiego niebezpieczeństwa ; Antoniusz rzucił się jak lew; ale nic to nie pomogło. Rzymskie okręty, lekkie i posuwiste, biegle przez Agryppę kierowane, miały wielką przewagę nad wysoką i ciężką flotą egipską, nacierały żwawo i niespodzianie, umykały w porę. Nareszcie A-gryppa zręcznym manewrem zmusił Antoniusza do rozszerzenia zbitej floty, która ściśnieniem tylko się trzymała, i pchnął swe statki w środek. Zobaczywszy niebezpieczeństwo Kleopatra, strachem panicznym ogarniona, rzuciła się ze swą eskortą okrętową ku Peloponezowi. Wtedy stało się coś w dziejach rycerstwa niesłychanego. Nieustraszony Antoniusz, spostrzegłszy jej ucieczkę, podał tył, i niepamiętny losów bitwy, czci własnej, odpowiedzialności przed historyą, puścił się za uciekającą kochanką: nikt dotąd nie śmie odgadywać: dlaczego. Rezultatem tego czynu było po dzielnej obronie, poddanie się floty. Wojsko lądowe, przez cały tydzień pozbawione głowy, nie wiedziało co czynić. Jedni się oddawali Oktawianowi, drudzy dezercyi. Antoniusz z Kleopatrą ukazali się aż w Aleksandryi, gdzie też się odbyła ostatnia scena tego dziejowego dramatu, w którym kobieta tak wielką odegrała rolę. Uszczęśliwiony zwycięstwem Oktawian, na jego pamiątkę rozszerzył znajdującą się w A. świątynię Apollina i w niej złożył trofea bitwy. Naprze

ciw miejsca, gdzie się odbyła, zbudował osadę Nikopolis (gród zwycięstwa—dziś Preweza) i ustanowił igrzyska zw. Akcyjskiemi (ludi Actia-ni), co pięć lat odprawiane w Rzymie: (C. Cantu: „Hist, powsz.“ tom 4. Duruy: „Hist. Rzymian“, tom 3. Z poetów, do odczytania wielka tragedya Szekspira: „Antoniusz i Kleopatra”; tudzież Piotra Cossy „Cleopatra”, wspaniały i przejęty poe-zyą obraz dramatyczny, w którym i duch histo-ryi i szczegóły bitwy pod Akcyum, wiernie i malowniczo są odtworzone).

Akcyusz, ob. A cci us.

Akcyza. Karol Dufresne, Seigneur du Cange, stąd często nazywany poprostu Ducange, wyraz accis, accisse, wyprowadza od accidere = nakładać, ustanawiać; inni, jak Hüllmann i Mac-Cul-loch, od accidere — narzynać. Obecnie nazwa francuska Vaccise, niemiecka die Accise, angielska excis, ruska акцизъ i polska akcyza, oznacza podatek pośredni, pobierany już to przez państwo, już też przez miasto uprzywilejowane, od przedmiotów, wewnątrz państwa wyprodukowanych i spożytych. Z powodu tego ostatniego warunku, niektórzy wszelkie akcyzy nazywają podatkami spoźywczemi, albo konsumcyjnemi. Oba powyższe warunki co do wewnętrznej produkcyi i konsumcyi, są koniecznemi dla określenia akcyzy, gdyż w braku jednego z nich, nie ma akcyzy. I tak, jeżeli dany przedmiot, podlegający opłacie akcyzy, wyprodukujemy wewnątrz państwa, lecz go tu nie spożyjemy, a wywieziemy za granicę, wówczas akcyza nie pobiera się, lub pobrana—zwraca; od przedmiotów zaś, za granicą wyprodukowanych i sprowadzonych do nas dla spożycia, opłacamy nie akcyzę, lecz cło. Już w rzymskiem państwie spotykamy podatki kon-sumcyjne, odpowiadające dzisiejszej akcyzie. System ich wszakże rozwinął się dopiero w w. XII w miastach włoskich, na rzecz tychże miast. Pod nazwą akcyzy pojawiają się te podatki w XHI w. w Belgii, Hiszpanii i Anglii, a jako octroi (ob.) we Francyi. Od wieku XVII dochody akcyzowe, ze skromnych opłat rogatkowych miast głównych,

à odpowiednich dzisiejszej akcyzie podatkach i opł itach w dawnej Polsce, jak: młynowe, czopowe i t. p., podamy pod właściwą ich nazwą.

/. Akcyza od mięsa czyli rzezi. Pobór opłaty od rzezi na rzecz skarbu, uchylony u nas został z dniem 3 (15) września 1866 r., t. j. od daty wprowadzenia zatwierdzonej w d. 7 (19) czerwca 1866 r. ustawy o akcyzie od trunków. Obecnie pobiera się tylko, stosownie do postanowienia b. Pady administracyjnej Królestwa Polskiego z d. 3 (15) stycznia 1867 r. (Zbiór przepisów administracyjny wyd. Spraw wew., część V, t. III, str. 516) i b. Komitetu urządzającego z d. 29 października 1868 r. i z dnia 15 (27) maja 1870 r. (Post. Kom. urząd., pozycye 2332 i 3021) opłata na wyłączny dochód kas miejskich, a to w celu utrzymania w porządku rzeźni miejskich, urządzanych ze względów bygienicznych, aby nie rzezano po domach. Stopa tej opłaty od każdej sztuki wynosi:

czego od miewa stanowczo wzbroniono. W Au« stryi istnieją dwa tego rodzaju podatki: Schlacht-biehsteuer i Fleischsteuer; we Lwowie np. opłaca się: od sztuki bydła wyżej roku 6 złr. 9 cent.; od cielęcia 1 złr. 1.5 cent.; od nierogacizny 1 złr. 52.5 cent.; od drobiu większego 8 cent.

//. Akcyza od matbryałów oświetlających. Przedmiotem tego podatku są: świece, oleje mineralne i roślinne, tudzież zapałki. W Rosyi i Królestwie Polskiem podlegają opłacie podatku oleje oświetlające naftowe i zapałki. Od pierwszych opłaca się, począwszy od 15 stycznia s. st. 1888, akcyzę na zasadzie prawa z d. 21 grudnia 1887 r. Wspomniane oleje, pod względem opodatkowania, podzielone zostały na dwa działy: lżejsze i cięższe. Do I-go działu zaliczono wszystkie takie oleje naftowe, których ciężar właściwy (przy 15° Celsiusza, lub 12° Rèaumur'a) znajduje się w granicach pomiędzy 0,739 i 0,830 włącznie, a temperatura wybuchu ich par niższa od 45° C. (36 R.) Tu należą oleje pod nazwą: kerozyna (w codziennem użyciu zwana naftą), petroleum, fotoźen i inne. Od tego rodzaju produktów ustanowiono akcyzę po 40 kop. od puda, czyli po 1 kop. od funta. Do Ii-go działu odniesiono oleje, których ciężar właściwy przewyższa 0.830 do 0.885 włącznie, a wybuch par następuje przy temperaturze 45° C. (36 R.) i wyżej. Do olejów tych zaliczono pironaftę, oleje solarne i t. p. i od nich ustanowiono akcyzy po 30 kop. od puda. Wszystkie zaś oleje lżejsze od wyżej oznaczonych, jak etery, benzyna (0.696 — 0.714), tudzież cięższe, jak smary i produkta stałe, są wolne od opłaty akcyzy. Dochodu z tego źródła na 1890 r. wyliczono 9 milionów rs., z których na Królestwo Polskie wypada 597,800 rs. W innych państwach akcyza, lub cło od oczyszczonych olejów oświetlających, wynosi mianowicie: w Austro-Węgrzech około 80 kop. od puda, w Holandyi i Szwajca-ryi po 9 kop., w Szwecyi 21 kop., we Francyi Bicie tych zwierząt powinno się koniecznie od- 1 rs. 70 kop., w Rumunii 2 rs. 36 kop., a we bywać w rzeźniach, z uiszczeniem powyższej opła- Włoszech, stosownie do prawa z d. 24 kwietnia ty, w przeciwnym bowiem razie podlega się, na 1887 r., po 3 rs. 46 kop. od puda. Akcyza od rzecz zakładów dobroczynnych, karze, wyrówny- zapałek ustanowiona została na zasadzie praw wającej podwojonej opłacie i skonfiskowaniu za- z d. 4 stycznia 1888 r. i 9 maja 1889 r., pobór bitej sztuki, lub zapłaceniu jej wartości. Dochód zaś tej akcyzy uskutecznia się od 1 maja 1888 r. od rzezi, na zasadzie rozporządzenia b. Komisyi w następującej ilości, mianowicie: od paczki spraw wewnętrznych z d. 2 (14) lutego 1867 r., wierającej w sobie do 75 zapałek krajowych po (Nr 2000(618), wydzierżawia się za stałą, ryczał- V₂ kop., a od zagranicznych po 1 kop.; i od tową roczną sumę, mającą się wnosić do kasy paczki, w której znajduje się o<1 150 do 225 zamiejskiej, osobom prywatnym, którym, pod ża- pałek krajowych, po ³/₄ kop., a od zagranicznych dnym pozorem, niewolno za rzeź pobierać wyż- po 1V₂ kop. kredytowej. Opłata tej akcyzy usku-szych opłat nad ustanowione w taryfie. W Pru- tecznia się za pośrednictwem naklejania na paczki sach, na zasadzie ustawy z d. 30 maja 1820 r., odpowiedniej wartości, stosownie do liczby zapa-ustanowiono pobór tego podatku (Fleischaccise) łek, banderoli, których każda fabryka zapałek w większych miastach po 1 talarze od centnara obowiązana jest wybrać rocznie od skarbu nie mięsa, z wyjątkiem głowy, skóry, nóg, wnętrzno- mniej jak za 1,500 rs., jeżeli była już czynną ści i łoju kiszkowego, które podatkowi nie ule- przed ogłoszeniem prawa z d. 4 stycznia 1888 r. gały. Obecnie, stosownie do prawa z d. 23 maja jeżeli zaś założona została po tem ogłoszeniu, to 1873 r., podatek ten, począwszy od 1 stycznia nie mniej, jak za 3,000 rs. W przeciwnym bo-1875 r., na rzecz skarbu państwa już się nie po- wiem razie fabryka podlega zamknięciu. Obok biera. Pozostawiono tylko miastom możność usta- akcyzy, ustanowiono jednocześnie opłatę patento-nowienia opłat od rzezi na potrzeby miejscowe, wą: a) dla fabryk zapałek z ręcznemi warsztata-

W innych miastach

War sza

wie

II rzędu (gu bernialne i wszystkie mające 10,000 i więcej ludności)

III rzędu (powiatowe tudzież mające 6,000 do 10,000 ludności)

ły rzędu (pozostałe miasta)

od:

RUBLE

1)    wołu i kro

wy . .

2)    wieprza

lub świni .    .

3)    cielęcia

4)    barana, owcy, kozy .

to

30

20

10

Eacjklopedra Powszechna llustr

75

60

50

30

25

20

15

10

12

10

za-

cza

mi, po 50 rs.; b) dla fabryk wyrabiających zapałki przy pomocy koni, po 100 rs.; i c) dla fabryk z maszynami parowemi, po 150 rs. rocznie. Wszystkich fabryk zapałek w 1888 r. było czynnych 278, w tej liczbie w Królestwie Polskiem 11; wyprodukowały one ogółem 59,355 milionów sztuk zapałek (w Królestwie 2,317,664,000 sztuk). Produkcya ta dała skarbowi państwa akcyzy 2,678,011 rs. i opłat patentowych 31,357 rs. Samo zaś Królestwo Polskie dostarczyło akcyzy 89,457 rs. i za patenty 683 rs., razem 90,140 rs. "We Prancyi istnieje monopol zapałkowy, z którego skarb spodziewa się w 1890 r. otrzymać czystego dochodu 21.6 mil. fr. Do obliczania akcyzy od olejów oświetlających i zapałek, najwięcej jest używany przez tutejszych urzędników akcyzowych przewodnik, wydany po rusku przez Sokołowa p. t. „Акцизные уставы“, część III, wyd. VI, S. Petersburg 1888 r.

///. Akcyza od piwa i miodu. Dla opodatkowania piwa jest kilka systematów: 1) bawarski, będący w użyciu od r. 1542 w Bawaryi, a zasadzający się na opodatkowaniu słodu; 2) belgijski, obliczany stosownie do zawartości kadzi zacierowych; 3) francuski, podług zawartości kotłów do warzenia; 4) pruski, stosownie do ilości rzeczywistego zacieru; i 5) hanowerski, na zasadzie ilości i jakości gotowego produktu, która się oblicza, gdy piwo znajduje się na chłodniku. ЛУ Cesarstwie i u nas przyjęto systemat belgijski, z mniej-szemi tylko, niż w Belgii, formalnościami. Systemat ten opiera się na zasadniczem prawie z dnia 15 stycznia 1885 r., obecnie skodyfikowanem w odpowiednich artykułach ustawy o dochodzie od trunków („Уставь о питейномъ еборк“), wyd. 1887 r., tudzież na instrukcyi ministra skarbu z d. 25 lutego 1885 r. Treść tego prawa jest następująca: każdy browar, lub fabryka miodu, powinna być tak urządzona, żeby zawartość kadzi zacierowej wynosiła w browarach miejskich nie mniej jak 100 wiader, wiejskich—35; a w fabryce miodu, jeżeli urządzona jest oddzielnie od browaru, zawartość kotła była nie mniejszą od 10 wiader (art. 197 ust.) Wszystkie w ogóle browary i miodosytnie, przed rozpoczęciem w nich fabrykacyi, powinny być przez urzędnika akcyzowego obejrzane, opisane, naczynia wymierzone i ocechowane. Następnie posiadacz zakładu, pragnący rozpocząć wyrób piwa lub miodu, obowiązany jest przedewszystkiem złożyć nadzorcy dochodów akcyzowych, lub jego pomocnikowi, dekla-racyę i w niej oznaczyć: 1) czy w ciągu zadeklarowanego czasu będzie prowadził wyrób bez przerwy, a jeżeli fabrykaeya nie będzie codzienną, to w których mianowicie dniach miesiąca, w tymże zadeklarowanym okresie, przerwa będzie miała miejsce; 2) liczbę codziennych zacierów na piwo, które wykonywać zamierza; 3) godzinę, o której ma rozpoczynać i kończyć główniejsze roboty w browarze,, a właściwie w kadzi zacierowej; 4) naczynia, których będzie używał, z oznaczeniem numerów kadzi zacierowych i odpowiednich pomocniczych naczyń, tudzież kotłów; 5) ile, stosownie do zawartości kadzi i liczby zacierów, należy sio akcyzy. Wysokość tej akcyzy wylicza się: od piwa, stosownie do ilości wiader, mieszczących się w kadzi zacierowej i liczby zacierów (art. 256 ust. ), a od miodu — podług ilości wiader, mieszczących się w kotłach i liczby dni, podczas których zadeklarowano miód warzyć. Stopa zaś akcyzy wynosi: a) od porteru i wszelkiego gatunku piwa po 20 kop. za każde wiadro, mieszczące się w kadziach zacierowych, pomnożone przez liczbę zadeklarowanych zacierów; (na zasadzie ustawy z d. 7 (19) czerwca 1866 r., akcyza wynosiła 8 kop. od wiadra; następnie, prawem z d. 6 maja 1875 r., podniesiono ją do 12 kop., a na podstawie prawa z d. 15 maja 1879 r., pobiera się, począwszy od 1 lipca 1879 r., dzisiejsza stopa, to jest 20 kop. od wiadra); b) od miodu po 50 kop. za każde wiadro, mieszczące się w kotle do warzenia miodu, pomnożone przez ilość Jdni, w które zakład ma być czynnym. Wyliczona na tych zasadach za cały dany okres czasu fabrykacyi, na który złożoną została deklaracya, ilość akcyzy, powinna być wniesiona do kasy naprzód, przed rozpoczęciem wyrobu piwa lub miodu. Akcyza ta może być, wskutek prośby producenta i po złożeniu kaucyi w papierach procentowych, rozłożoną na raty, nie dłużej jednak, jak na rok i z warunkiem zupełnego opłacenia przed 1 września każdego roku. Na wypadek wstrzymania czynności w zakładzie, z przyczyn niezależnych od posiada-zakładu, dozwolonem jest wywarzanie przerwanej ilości zacierów, t. j. przyjmuje się zacier za zacier, a przy miodzie—dzień za dzień. Lecz ulga ta dozwolona jest tylko w takim razie, jeżeli o każdej przeszkodzie sporządzany był przez fabrykanta odpowiedni protokół i przedstawiony nadzorcy dochodów akcyzowych. Gdyby browar zgorzał, lub z innych nieprzewidzianych przyczyn istnieć przestał, i skutkiem tego zadeklarowana ilość zacierów nie mogła być wyfabrykowaną, to zapłacona naprzód akcyza zwraca się. Prócz akcyzy od fabrykacyi piwa i miodu, pobierają się opłaty patentowe, lecz o nich będzie później mowa, po akcyzie od spirytusu i wódek. Podług wykazów, sporządzonych za 1887 r. przez Departament dochodów niestałych ministeryum skarbu, w całem państwie ruskiem znajduje się browarów 1,365 i miodosytni 559, z tej liczby wypada na Królestwo Polskie browarów 307 i miodosytni samodzielnych 88. Z zakładów tych na 1890 rok preliminowano akcyzy w ogóle 4,900,000 rs., z których na Królestwo Polskie wypada 1,174,000 rs., mianowicie: na gub. "Warszawską 551,000 rs.; Kaliską 54,000 rs.; Kielecką 38,000 rs.; Łomżyńską 50,000 rs.; Lubelską 101,000 rs.; Petro-kowską 191,000 rs.; Płocką 55,000 rs.; Radomską 53,000 rs.; Siedlecką 45,000; Suwalską 36,000 rs. W istniejących u nas browarach wyrabiają się trzy gatunki piwa: 1) wyższe, jak porter, eksport, bok-bier, piwo wiedeńskie, waldschlösschen i t. p.;

2) bawarskie; i 3) proste, czyli podpiwek. Podług zrobionego przecięciowo z całego państwa rachunku. z jednego puda zacieranego słodu

za-

otrzymuje się średnio piwa w ogóle 4.9 wiadra; w szczególe zaś porteru 2.62 wiadra, bok-bieru 2.92, piwa czarnego 4.3, bawarskiego 4.49 i prostego 5.67 wiader. Akcyzy średnio wypada od wiadra piwa 16.7 kop., a od puda słodu 83.13 kop. Ponieważ wartość wiadra piwa, wychodzącego z browaru, przecięciowo obliczono na rs. 1 kop. 23, więc w stosunku do 16,7 kop. akcyzy, wysokość opodatkowania tej wartości w procentach wynosi 13.6°/₀. We Francyi wartość jednego hektolitra piwa obliczono na 32.2 franki, a ponieważ akcyzy i innych opłat od hektolitra pobiera się 4.8 fr. (do skarbu państwa pobiera się droit de fabrication”, które wynosi od hektolitra piwa mocnego 3 ³/₄ fr. i lekkiego Г|₄ fr.), więc obłożenie podatkiem w stosunku do wartości wynosi 13°|₀. W W. Brytanii galon piwa przecięciowo kosztuje 1.5 szylingów, gdy zaś akcyzy i opłat patentowych za galon wypada 0,14 szylingów, to obłożenie podatkiem w stosunku do wartości wynosi 9.3°[₀. W Niemczech wartość hektolitra piwa obliczono na 29 marek, a akcyzy od hektolitra pobiera się 1.5 marek, więc stosunek opodatkowania do wartości wynosi 5.2°/₀. W Austryi od hektolitra piwa pobiera się akcyzy 1.85 złr., a ponieważ ilość ta^a piwa sprzedaje się po 13 złr., więc opodatkowanie wynosi 14°/₀ wartości.

VI. Akcyza od spirytusu i wódek. Opodatkowanie spirytusu i wódek odbywa się dwojakim sposobem: a) za pomocą akcyzy, i b) opłat patentowych. Akcyza pobiera sie kilkoma sposobami, z których główniejsze obecnie są dwa :

1) podług zawartości kadzi fermentacyjnych, t. j. podług przybliżonej normalnej ilości spirytusu, mogącej się z oznaczonej objętości zacieru otrzymać; 2) podług rzeczywistej ilości otrzymanego spirytusu. Pierwszy sposób w przeważnej liczbie państw wychodzi już z użycia; utrzymuje się on tylko w gorzelniach tak zwanych rolniczo-gospo-darczych, t. j. prowadzących fabrykacyę spirytusu w celach, gospodarczych i na mniejszą skalę. Drugi sposób przyjęty jest w gorzelniach fabrycznych. Ustawa o akcyzie od trunków, zatwierdzona w d. 4 lipca 1861 r. dla Cesarstwa i w dniu 7 (19) czerwca 1866 r. dla Królestwa Polskiego, z licznemi uzupełnieniami, wydanemi różnemi czasy, nie rozdziela gorzelni na rolniczo-gospodar-skie i fabryczne. W ustawie tej wszystkie gorzelnie uważają się jako fabryczne. Dopiero obecnie, 23 maja 1890 r., dowiadujemy się z dzienników petersburskich, że projekt utworzenia gorzelni rolniczo - wiejskich został zaaprobowany przez radę państwa. Wszystkie przepisy, dotyczące opodatkowania spirytusu, różnych wódek, piwa i miodu, zostały skodyfikowane i wydane w 1887 r. p. t. „Уставь о питейпомъ сборк”. Główniejsze zasady tej ustawy i praw, dodatkowo w 1888 i 1889 latach wydanych, są następujące: każda gorzelnia powinna być odpowiednio urządzona, a przedewszystkiem zawartość każdej kadzi fermentacyjnej nie może być mniejszą od 90 wiader. Wyrób wódki może się odbywać (art.

118 U3t.) ze zboża, słodu, buraków, kartofli i cukrowych odpadków; inne produkta mogą być użyte do wyrobu wódki tylko wskutek specyalnego zezwolenia prezesa zarządu dochodów akcyzowych i z warunkiem, że dla produktów tych będą stosowane objętości i normy takie, jakie są ustanowione dla mąki żytniej. Na każdy pud użytych do fabrykacyi wódki produktów, wyznaczono (art. 125 ustawy) objętość w kadzi fermentacyjnej, mianowicie: na każdy pud mąki żytniej, suchego słodu i innych gatunków zboża, tudzież melasy, 6 wiader; sa pud kartofli lub buraków l³/₄ wiadra; na pud słodu zielonego 4 wiadra. Na tej zasadzie, czyli podług tego stosunku zawartości kadzi fermentacyjnych, oblicza się ilość użytych dziennie produktów na zacier w gorzelni. Posiadacz gorzelni, zamierzający wykonywać w niej wyrób wódki, obowiązany jest (art. 131 ustawy) wcześnie, a przynajmniej na tydzień przed termi-nem rozpoczęcia fabrykacyi, podać nadzorcy dochodów akcyzowych deklaracyę, w trzech egzemplarzach, na blankietach przepisanej formy. W de-klaracyi tej należy oznaczyć: a) na jaki okres czasu żądane jest pozwolenie i według tego wskazać dnie, w których ma się rozpoczynać i kończyć wyrób wódki; b) dnie świąteczne, w których gorzelnia czynną nie będzie; c) liczbę zamierzonych zacierów w ciągu całego okresu; d) ilość i rodzaj produktów- na każdy w szczególności zacier i w ogóle użyć się mających przez cały okres wyrobu wódki; e) liczbę zacierów na dobę; f) o której w przybliżeniu godzinie rozpoczynać się będzie zacier, jeżeli na dobę jeden tylko ma się wykonywać; g) jaki się przyjmuje termin do fer-mentacyi, t. j. 4-o lub 3-dniowy; h) podług jakiej normy wydajności zamierza wyrabiać wódkę, t. j. niższej lub wyższej; i) które numera kadzi fermentacyjnych będą w użyciu; i k) czas rozpoczęcia głównych robót, jak: ważenia produktów, sypania ich do kadzi zacierowej, gotowania kartofli, tudzież przenoszenia wyrobionego spirytusu z gorzelni do magazynu. Nadzorca, sprawdziwszy, że złożona deklaracya zgodna jest ze stanem rzeczy i przepisami, wydaje na jednym egzemplarzu poświadczenie, że fabryka może być prowadzoną. Bez otrzymania takiego świadectwa i wykupienia patentu, wyrób wódki nie może być rozpoczęty. Oprócz wyżej wyszczególnionych produktów, t. j. zboża, słodu, buraków, kartofli i melasy, prawo z d. 2 czerwca 1887 r., dozwala wyrób wódki na Kaukazie, w guberniach: Astrachańskiej, Besarabskiej, Tauryckiej, Jekateryno-sławskiej i Chersońskiej, tudzież w ziemi kozaków Dońskich, w Siemireczeńskim obwodzie i Tur-kestanie—z wina, owoców i rodzynków. Wyrób wódek z tych produktów odbywa się na zasadzie prawa z d. 2 czerwca 1887 r., instrukcyi zatwierdzonej przez ministra skarbu, z d. 6 lipca 1887 roku, tudzież okólników ministeryalnych z 9 lipca i 11 września 1887 r. (Nra: 2021 i 2033). Co się tyczy akcyzy, to ustawa i budżety rozróżniają tu cztery grupy przedmiotów, od których ta się pobiera, mianowicie: a) akcyza ze spirytusu i wod

Ilość stopni podług normy

niż

szej

wyż

szej

36

38

25 V..

24

10

12

norm

należy się procentów superaty podług normy

niższej

wyższej

tO i—¹

ki; b) akcyza od wyrobów gorzałczanych; c) akcyza od wódek, wyrabianych z winogron, owoców i od wódki, tak zwanej pejsachowej; i d) akcyza od drożdży. Postępując za tym podziałem, rozpatrzymy każdą z wymienionych akcyz oddzielnie.

a) Akcyza od wódki i spirytusu. Do obra-chowania przypadającej skarbowi akcyzy od wyrobionej w gorzelniach wódki i spirytusu, przyjmuje się za zasadę: 1) moc tych trunków i 2) wydajność z danej ilości produktów, która jest normalną i rzeczywistą. Moc t. j. ilość stopni spirytusu bezwodnego, albo alkoholu zawartego w wódce, oznacza się probierzem metalicznym z 9 gwichtaini (na wzór istniejącego w Anglii), który wskazuje, ile w danej ilości, np. w wiadrze, znajduje się stopni, czyli procentów, lub setnych części wiadra alkoholu. Dlatego za jednostkę do opłaty akcyzy przyjmuje się stopień, czyli V100 część wiadra spirytusu bezwodnego. W braku metalicznego, może być używany alkoholometr szklany Trallesa. Dla oznaczenia ilości i jakości, t. j. mocy spirytusu, w gorzelniach Cesarstwa i Królestwa, zaprowadzone są przyrządy pomysłu Stuppe, tudzież Siemens’a i S-ki, zwane pospolicie „Zegarami”. Pomimo takiego przyrządu, wykazującego rzeczywistą ilość i jakość wypalonego spirytusu, ustanowioną jest jeszcze normalna wydajność bezwodnego spirytusu, która oblicza się podług ilości i rodzaju produktów, użytych do fa-brykacyi. Takiej wydajności są dwie normy: niższa i wyższa. Otóż, stosownie do art. 216 ustawy, normalnie powinno się wyrobie bezwodnego spirytusu :

Z jednego puda mąki.

Żytniej, pszennej, jęczmiennej, owsianej, grochowej, gryczanej, prosianej, orkiszowej, a także suchego słodu i kukurydzy .    .    .

Z puda słodu zielonego . .    .

„ kartofli......

Z puda melasy ustanowiono jednę normę 25° Wyrób wódki z buraków i innych, nie wyszczególnionych tu produktów, może się odbywać bez wydajności, lecz pod ścisłą kontrolą urzędu akcyzowego. Stosownie do tych danych co do wydajności, spirytus podlega opłacie akcyzy, chociażby rzeczywista jego wydajność była mniejszą od ustanowionej normy. Jeżeli się zaś okaże superata, czyli wyższa wydajność spirytusu od normalnej, to od przewyższającej powyższe norii у ilości spirytusu wyznaczono (art. 219 ust.) na korzyść posiadacza gorzelni bez opłaty akcyzy spirytusu, mianowicie:

Przy obranym systemie fermentacyi 4° dobowym . .

3°

od pierwszego miliona stopni po 5e, a od pozostałej ilości nad pierwszy milion po 3°. Prze-wyżki nad te normy superaty, podlegają opłacie akcyzy. Należna skarbowi akcyza opłaca się do kasy w miarę sprzedaży spirytusu (art. 7 ustawy). Wolno jest jednak właścicielowi gorzelni przy sprzedaży spirytusu pobrać akcyzę i zatrzymać przy sobie, z warunkiem: 1) żeby rozmiar tej akcyzy nie przewyższał 600 rs., gdy zawartość kadzi zacierowych w jego gorzelni nie przewyższa 500 wiader; 1,200 rs., gdy zawartość kadzi nie przewyższa 1,000 wiader; 2,000 rs., gdy zawartość kadzi przewyższa 1,000 wiader i 2) żeby pierwszego następnego miesiąca wniesioną została w całości do kasy akcyza za spirytus, sprzedany w ciągu ubiegłego miesiąca. Od zniszczonej wódki przez siłę wyższą, nie z winy posiadacza gorzelni lub składu, nieopłacona akcyza umarza się (art. 235 ustawy), zapłacona zaś nie zwraca się (ukaz senatu z d. 20 marca 1885 r. N. 1844). Stopa akcyzy. Na zasadzie prawa z d. 5 (17) lipca 1844 r., od garnca okowity 78°, przy pro-dukcyi rocznej do 12,000 garncy, pobierało się akcyzy po 7l|₂ kop.; przy 12—30 tysięcy, po 15 kop.; a wyżej nad 30,000, po 30 kop. od garnca. Następnie prawem z d. 16 (28) października 1862 roku, ustanowiono, bez względu na ilość produk-cyi, jednostajnie po 34 kop. od garnca, czyli po 1 rs. od wiadra 78°. W cesarstwie od 1 stycznia 1863 r., t. j. od czasu wprowadzenia systemu akcyzowego, ustanowiono po 4 kop. od stopnia O/ioo wiadra) czyli po 4 rs. od wiadra spirytusu bezwodnego. Zaraz w następnym roku podniesiono ją do 5 kop. od stopnia. W Królestwie Pol-skiem od d. 3 (15) września 1866 r., t. j. od daty wprowadzenia do nas zatwierdzonej w d. 7 (19) czerwca 1866 r. ustawy o akcyzie od trunków, ustanowiono akcyzy po 2 V₂ kop. od stopnia, czyli po 2 rs. 50 kop. od wiadra. Następnie stopę tę podwyższono prawami: z d. 14 maja 1869 r. w Cesarstwie do 6 kop., a w Królestwie do 4 kop. od stopnia; 15 maja 1873 r. w Cesarstwie do 7 kop., w Królestwie 57₂ kop. od stopnia; 24 stycznia 1875 r. w Królestwie do 7 kop. od stopnia; 29 maja 1881 r. w Cesarstwie i Królestwie jednakowo po 8 kop.; 18 maja 1885 r. w Cesarstwie i Królestwie po 9 kop.; 21 grudnia 1887 r. po 9]|₄ kop. od stopnia, czyli po 9 rs. 25 kop. od wiadra (75 rs. 26 kop. od hektolitra) spirytusu bezwodnego. Ta ostatnia stopa pobiera się od 1 stycznia 1888 r. Ponieważ, podług wyrachowań komitetu technicznego, znajdującego się przy mi-nisteryum skarbu w Petersburgu, wartość mate-ryałów, użytych do wyprodukowania wiadra spi-

b) Akcyza od wyrobów gorzałezanych. Za wyroby gorzalezane poczytują się wódki słodkie, li-

rytusu i koszta produkcyi wynoszą razem 1 rs. 50 kop., czyli, że wiadro spirytusu bez akcyzy samego producenta kosztuje taką ilość, a łącznie z akcyzą 10 rs. 75 kop., to z tych danych wypływa, że akcyza przewyższa przeszło J6 razy wartość spirytusu i że wiadro tego płynu nie może hyć bez widocznej straty sprzedane konsumentowi taniej, niż po 10 rs. 75 kop. W innych główniejszych państwach stopa akcyzy od spirytusu wynosi, mianowicie: w W. Brytanii akcyza pobiera się po 10 szylingów od galona (4.54 litr.) 57° spirytusu („proof spirit“), zatem od hektolitra 100°, czyli bezwodnego spirytusu, licząc szylinga po 31 kop. metalicznych, wypada akcyzy 479.16 franków, 399,3 marek, 119,79 rubli metalicznych. Adolph Wagner („Finanzwissenschaft*-, Dritter Theil, „Specialle Steuerlehre,2 Helt str. 290, Leipzig 1887) w W. Brytanii, od hektolitra bezwodnego spirytusu, wylicza akcyzy 477 fr. 19 c., czyli 386,52 marki, a od wiadra (hektolitr — 8,136 wiader) 14 rs. 72 kop. metalicznych, czyli 58,88 fr. 49,06 marek. W Austro-Węgrzech, począwszy od 1 września 1888 r., stosownie do §znaczonej ilości, mianowicie: dla Au-stryi od 997,458 hl., Węgier 872,542 hl. i Bośnii 8,000 hl., razem od 1,878,000 hl. po 35 złr. od hektolitra; za tę zaś ilość spirytusu, która będzie wyprodukowaną nad wyszczególnione cyfry, po po 45 złr. od hl., czyli po 21 rs. 77 k. i 27 rs. 99 kop. metal., co czyni od wriadra w pierwszym razie 2 rs. 68 kop., a w drugim 3 rs. 44 kop. W Ameryce Północnej od hektolitra 37,56 dolarów, czyli po 47 rs. 70 kop. metal., co czyni od wiadra 5 rs. 86 kop. W Finlandyi po 1 marce 20 penni od kanny 50° spirytusu, czyli 2 rs. 82 kop. met. od wiadra spirytusu bezwodnego. We Francyi od 1873 r. po 156 fr. 25 c. za hektolitr (4 rs. 80 kop. met. od wiadra); od 1891 r. rada ministrów zaprojektowała pobierać po 225 fr. od hektolitra alkoholu. W związku trunkowo-akcyzowym niemieckim, na zasadzie prawa z d. 24 czerwca 1887 r., wprowadzonego w wykonanie od 1 października tegoż roku, akcyza pobiera się od ogólnej rocznej produkcyi spirytusu, stosownie do ludności danego okręgu. Jeżeli produkcya ta wynosi nie więcej, jak po 4¹), litra (0,36 wiadra) na głowę, to płaci się akcyzy po 0,50 marki od litra bezwodnego spirytusu, czyli 50 marek od hektolitra (1 rs. 89 kop. metal, od wiadra); od produkcyi zaś wyższej nad oznaczoną normę, po 0,70 marek od litra, czyli 70 m. od hektolitra (2 rs. 65 kop. metal, od -wiadra). W Hiszpanii od hektolitra spirytusu, bez względu na jego moc, na zasadzie prawa z 1889 r., opłaca się akcyzy 25 pezet (6 rs. 45 kop. metal.'). W roku 188⁸|g w Cesarstwie i Królestwie Polskiem gorzelni było czynnych ogółem 2145, które przerobiły 47,871,000 pud. produktów zbożowych, 77,909,000 pudów kartofli i 4,426,000 pudów melasy; spirytusu zaś bezwodnego wyprodukowano 32,786,308 wiader.

kiery, nalewki i t. p. trunki, wyprodukowane z wódki zwyczajnej lub spirytusu. Za takież wyroby uważają się wszelkiego rodzaju soki z owoców i jagód, zawierające w sobie spirytusu więcej niż 16 stopni na wiadro. Trunki takie powinny być wyrabiane w dystylarniach; w gorzelniach może być wyrób dozwolony tylko po ukończeniu właściwej kampanii i podług przepisów dla dystylarni. Oprócz akcyzy, opłaconej od spirytusu, użytego do fabrykacyi wyrobów gorzał-czanych, od wyrobów tych pobiera się dodatkowej akcyzy po 1 rs. od wiadra. Takiej dodatkowej akcyzy fabrykant jest obowiązany opłacić w ciągu kampanii nie mniej, jak 1 rs. od każdych 40° spirytusu, zużytego na fabrykacyę iwo-góle w ciągu roku powinien opłacić nie mniej, jak: w stolicach 4,000 rs., w miastach gubernial-nych 2,000 rs., w miastach powiatowych 1,000 rs. Na wniesioną do kasy akcyzę dodatkową wydaje się, stosownie do życzenia, albo kwit, albo stosowna ilość banderoli, które obowiązkowo powinny być naklejane na wszystkich wyrobach, zawierających w sobie mniej niż 40° na wiadro spirytusu, a z wyrobów⁷ wyższej mocy—te, które zawierają w sobie przymieszki, wpływające na dokładność oznaczeń alkoholometru. Ceny banderoli, wedle zawartości naczynia, od ^ kop. dochodzą do 1 rubla. Takiej dodatkowej akcyzy na rok 1890 r. preliminowano 1,186,000.

c)    Akcyza od wódek, wyrabianych z winogron i owoców, tudzież od wódki, tak zwanej pejsacho-wej. Akcyzę od wódek, wyrabianych z winogron i owoców, obecnie pobiera się na zasadzie prawa z d. 9 czerwca 1887 r. Stopa tej akcyzy w⁷ynosi: 1) Od spirytusu, wyrabianego z rodzynków bez pestek i innych suchych owoców, po 9’|₄ kop. od stopnia, czyli po 9 rs. 25 kop. od wiadra bezwodnego spirytusu. 2) Od spirytusu z produktów winogronowych, owoców niesuszonych i jagód, począwszy od 1 lipca 1890 r. po 6 kop. od stopnia. Akcyza od tak zwanej pejsachowej wódki, wyrabianej z melasy, szumowin miodowych i wody woskowej, oblicza się podług zawartego w tejże wódce bezwodnego spirytusu, i stopa jej wynosi tyle, co od zwyczajnej wódki, t. j. po 9V₄ kop. od stopnia (7₁₀₀ wiadra) bezwodnego spirytusu. Dochodu z tego źródła skarb państwa spodziewa się w 1890 r. osiągnąć 800,000.

d)    Akcyza od drożdży. Na zasadzie prawa z d. 3 czerwca 1886 r., obowiązującego od 1 września 1886 r., zaprowadzono w Rosyi i w Królestwie Polskiem akcyzę od drożdży prasowanych. Stosownie do tego prawa, wyrób wspomnianych drożdży dozwala się: a) w zakładach gorzelniczo-drożdżowych, t. j. takich, w których z reszty produktu, pozostałego po zebraniu drożdży, wyrabia się spirytus i b) w specyalnych fabrykach drożdży bez fabrykacyi spirytusu. Stopa akcyzy wynosi : od funta krajowych drożdży .10, a od zagranicznych 14 kop. Akcyza ta opłaca się za pośrednictwem naklejania na paczkach z drożdżami odpowiedniej ceny banderoli, t. j. na paczkach funtowych po 10, a na */₄ funtowych, po 2¹|a kop,

Banderoli tych fabrykant obowiązany jest rocznie klasy od 225—600 rubli. 6) Na gorzelnie, w któ-ykupić z kasy: dla zakładów gorzelniczo-droż- rych się wyrabia wódkę pejsachową wszędzie 25 rs dżowych za 4,500 rs., a dla specyalnych za 600    7) Na zakłady, w których wyrabia się lak, poli

rs. W 1888 r. było czynnych zakładów: gorzel- tura, perfumy, i płyn oświetlający, wszędzie 10 rs. niczo-drożdżowych 50, które wyprodukowały droź- B). Na zakłady do sprzedaży trunków: 1) Na dży 13,936,000 funtów, specyalnych 65 z roczną składy hurtowe: a) spirytusu i wódki, wedle kla-produkcyą 762,684 funt. i piwnych 3 z produk- sy miejscowości od 100—600 rs. b) piwa i miodu, cyą 43,944, razem zakładów 118, z roczną pro- tudzież wina ruskiego od 20—60 rs. 2) Na han-dukcyą 14,742,628 f., z czego na Królestwo Pol- die win: a) bez wypicia na miejscu od 35 -200rs. skie przypada zakładów 3, mianowicie: w gub. war- b) za prawo wypicia na miejscu dodatkowo od szawskiej 1 i petrokowskiej 2, które wyproduko- 45—275 rs. 3) Na handle, w których się-sprze-wały drożdży 1,551,209 funtów. Na 1890 r. akcy- daje wyłącznie wina ruskie od 5 - 25 rs. 4) Na zy od drożdży preliminowano ogółem 1,440,000 rs., zakłady traktyernicze, cukiernie, kawiarnie i t. p. w tej liczbie z gubernii warszawskiej 16,500 rs. od 35 -165 rs. 5) Na bawarye do sprzedaży pi-i petrokowskiej 135,000 rs.    wa i porteru od 10—30 rs. 6) Na bufety: a) przy

wre

Opłaty patentowe od sprzedaży i fa- teatrach i miejscach spacerowych, w miejscowo-brykacyi trunków. Aczkolwiek opłaty paten- ści ach klasy I-ej 35 rs., we wszystkich innych 20 rs. towe, a tern samem i od fabrykacyi i sprzedaży b) na parostatkach, w łazienkach i łaźniach 20 rs. trunków, zaliczaj ą się więcej do podatków przemysło- c) na stacyach dróg żelaznych: głównych (sto-wych, niż do akcyz, to jednak, z powodu, że opłaty te sownie do okólnika Ministra skarbu, z d. 11 kimają ścisły związek z akcyzą i że je dlatego tego 1888 r. N. 2078 zaliczono, począwszy od 1 obejmują wszystkie ustawy akcyzowe—zmuszeni je- stycznia 1882 r., do głównych stacyj na drodze steśmy ze względów praktycznych chociaż najpo- Warszawsko-Wiedeńskiej :Warszawę, Skierniewice, bieżniej wspomnieć tu o tych opłatach. We Frań- Petrokow, Częstochowę, Granicę i Sosnowice; War-cyi znane są one pod nazwą: „droit de fabrica- szawsko-Bydgoskiej: Aleksandrowo; Warszawsko-tion“, „droit de circulation”, „droit de détail”; Terespolskiej: Praga i Łuków; Iwangrodzko-Bą-w W. Brytanii „licenses”. Cesarstwo Buskie browskiej: Badom, Bzin i Kielce; Nadwiślań i Królestwo Polskie, pod względem stopy opłat skiej: Iwangrod, Lublin i Warszawę; Warszaw-patentowych, podzielone jest na trzy klasy. W Kró- sko-Petersburskiej: Warszawa, Praga i Wierz-lestwie, stosownie do ukazu Senatu z d. 8 maja bołowo), pozostałych 20 rs.; d) w resursach: wedle 1874 r., należą: do klasy I-ej Warszawa z Pragą; klasy miejscowości od 20—85 rs. 7) Na zakłady do klasy Ii-ej wszystkie miasta gubernialne, tu- niższego rzędu, jako to: szynki, karczmy i domy dzież miasto powiatowe Łódź; do klasy III-ej zajezdne w miejscowościach klasy I-ej 275 rs.; kla-wszystkie inne miejscowości. Opłaty patentowe sy Ii-ej 140 rs.; klasy III-ej 70; na karczmy zadziwią się na opłaty: od fabrykacyi, tudzież od miejskie, t. j. wiejskie — 30 rs. 8) Na czasowe handlu hurtowego i cząstkowego. Stopa tych bufety dla sprzedających piwo od 1—3 rs. za opłat jest następująca. A). Na zakłady wyrabia- każdy dzień sprzedaży i w żadnym jednaj razie jące trunki i drożdże: 1) Na gorzelnie po 6 kop. nie mniej jak 10, 5 i 3 rs. Prócz tego od akcy-od każdego wiadra zawartości czynnych gorzelni zowych patentów pobiera się: a) tylko w miastach: kadzi fermentacyjnych. 2) Na zakłady dla wyro- na zasadzie prawa z d. 21 kwietnia 1870 r. 50°jo bu drożdży prasowanych: a) na zakłady dla wy- od ceny patentów, na dochód kas miejskich; b) robu zbożowych drożdży prasowanych 10 rs. b) w miastach i we wsiach, stosownie do prawa z d. na zakłady dla wyrobu piwnych drożdży praso- 27 grudnia 1878 r. 10°/₀ na drogi i c) tylko wanych 18 rs. 3) Na browary w stolicach i w War- wsiach, na zasadzie prawa z d. 29 grudnia 1887 szawie: a) na browary, mające kadzie zacierowe r., 15°j₀ od ceny patentów na sądy gminne. Za zawartości 100 wiadrowej 150 rs. i następnie za patenty Skarb państwa ruskiego spodziewa się każde, nad 100, wiadro dodaje się po 1 rs. 50 w 1890 r. osiągnąć 17,857,000 rs., w tej liczbie kop.; b) na browary, mające kadzie zacierowe za- z Królestwa Polskiego 1.303,000 rs. W ogóle wartości mniejszej niż 100 wiader, za pierwsze akcyzy od trunków, drożdży, opłat patentowych 35 wiader 55 rs., a następnie za każde nad 35 i dochodów przypadkowych z tego źródła, na 1890 wiadro, dodaje się po 1 rs. 50 kop.; c) winnych rok, preliminowano 251,703,580, w tej liczbie miastach na browary, mające kadzie zacierowe za- z Królestwa Polskiego 16,636,500 rs. Bardzo do-wartości 100 wiadrowej 50 rs., a następnie za brym, używanym przez urzędników akcyzowych, każde nad 100 wiadro zawartości, dodaje się po przewodnikiem do akcyzy od wszelkich trunków 50 kop.; d) w innych miejscowościach na browa- i drożdży, tudzież patentów, jest dzieło, napisane ry, mające kadzie zacierowe, których zawartość i wydane po rusku w 1889 r. przez Sokołowa, jest mniejszą od 100 wiader, za pierwsze 35 wia- p. t. „Акцизные Уставы”, часть II; „Уставь der 20 rs., a następnie za każde nad 35 wiadro о Питейномъ Зборе”, wyd. 6, С.-Петербург!», zawartości, dodaje się po 50 kop. 4) Na miodo- V. Akcyza od wyrobów tytuniowych. Tytuń i wy-sytnie (wszędzie jednakowo), mające kotły zawar- roby z niego, opodatkowane są w państwach eu-tości od 10 do 25 wiader—10 rs.; od 25 do 35 ropejskich podług rozmaitych systemów: I) W W.

oder—20 rs., a następnie za każde 10 wiader Brytanii plantacya tytuniu jest wzbroniona. S ro-dodaie sie po 10 rs. 5) Na dvgtylarnie wedle wadza się tytuń tylko zagraniczny, od któr go

cc

a we

z za-

ustanowiono dosyć wysokie cła, mianowicie: od kilograma liści tytuniowych 10 fr. 55 cent., cygar 14 fr. 69 cent., papierosów i innych wyrobów 11 fr. 94 c. Fabrykacya wewnątrz państwa wyrobów tych stanowi wolny przemysł i nie podlega ze strony rządu żadnej kontroli. System taki opodatkowania nazywa się „angielskim”. II) „System monopoliczny”, przy którym fabrykacya wyrobów tytuniowych i ich sprzedaż znajduje się w rękach rządu. Takie monopole tytuniowe istnieją, pomiędzy innemi, we Francyi, Austro - Węgrzech, Włoszech, Grecyi i Rumunii.

III) . „System dzierżaw.“ Rząd oblicza przecięcio wy roczuy dochód od wyrobów tytuniowych i takowy odpowiedniemu konsoreyum, bankowi lub pojedynczej osobie, za oznaczoną sumę wydzierżawia. W Król. polskiem dochód z tytuniu i tabaki za rozmaitemi kontraktami pozostawał w dzierżawie od 1 sierpnia 1816 r. po tenże dzień 1860 r. Obecnie wydzierżawia się w Hiszpanii i Portugalii.

IV) . System wolnej produkcyi tytuniu, przy którym dozwolona jest plantacya, a podatek nakłada się albo stosownie do' ilości liści tytuniowych, jak w Niemczech i Belgii, lub na gotowe wyroby przed ich użyciem, jak w Rosyi i północnej Ameryce. Obecnie w Rosyi i Królestwie polskiem dochód z wyrobów tytuniowych pobiera się na zasadzie ustawy z d. 18 maja 1882 r.. uzupełnionej zdaniami Rady państwa, zatwierdzone-mi w d. 26 maja 1887 r. i 30 maja 1889 roku. Na zasadzie tych praw, plantacya tytuniu w Cesarstwie nie podlega żadnemu ograniczeniu. Ty-tuń liściowy krajowy i sprowadzany z zagranicy może być nabywany tylko przez składników lub fabrykantów, wyroby zaś tytuniowe powinny się dokonywać tylko w fabrykach. Sprowadzony do fabryki tytuń krajowy lub zagraniczny, po do-kładnem w obecności urzędnika akcyzowego zważeniu i oznaczeniu gatunku, zapisuje się na przychód i składa do magazynu, zostającego ciągle pod kluczem i pieczęciami dozoru akcyzowego i zarządzającego fabryką. Następnie ze składu tego wydaje się, przy kontrolerze, fabryce tytuń w odpowiednich ilościach dla dopełnienia wyrobów tytuniowych, za które uważają się: tabaka, tytuń krajowy lub kruszony, cygara, papierosy, pakito-sy, cygarety i t. p. Wyroby te dzielą się na gatunki, mianowicie: tytuń do palenia na trzy gatunki, cygara 3 gatunki, papierosy 2 gat., tabaka wyższego gatunku, tudzież tytuń i tabaka machorka. AVspomnione wyroby powinny być pomieszczone w ten sposób, że tytuń do palenia I-go gatunku ma być upakowany w pudełkach drewnianych, blaszanych, lub papierowych poi, V₈, V₄, i V₈ funta; II i Iii-go gatunku tylko w paczkach papierowych, przyczem II gatunek w ilościach po Vs? lU i *4 funta, a III gat. tylko po V₄ i *1* funta. Cygara I-go gatunku mają być ułożone w pudelkach drewnianych, blaszanych, lub papierowych po 100, 50, 25, 10, 5 i 2 sztuki. Papierosy, cygarety i pakitosy: I-go gatunku w pudełkach po 100, 25, 10 i 5 sztuk; Ii-go gatunku tylko w paczkach papierowych po 20, 10, 5 i 3 sztuki. Prócz tego tytuń 111 gai, cygara Il-gu i III gat. i papierosy II gat. w paczkach koloru bronzowego. Tabaka wyższego gatunku opako-wuje się po 1, */₂, ‘/₄ V₈ funta; machorka ty.ko po \ i V₈. Tak przygotowane, rozgatunkowa-ne i opakowane wyroby, przed wydaniem ich z fabryki na spożycie wewnątrz kraju, powinny być oklejone banderolami odpowiednich cen, stosownie do gatunku, wagi i ceny produktu. Ceny banderoli, które właściwie oznaczają stopę akcyzy od wyrobów tytuniowych, są następujące: od tytuniu wedle wagi paczki i gatunku po 27₄ do 90 kop., od tabaki od 6 do 48 kop., od cygar wedle ilości sztuk w paczce i gatunku od ³/₅ kop. do 100 kop., od papierosów podobnież od V₃ kop. do 20 kop. — wreszcie od tak zwanej machorki po 1 kop. V₈ funta. Jednocześnie ustawa, dozwo-lając stanowienia cen dowolnych dla wyższych gatunków wyrobu — dla niższych oznacza maximum ceny wedle banderoli—niższe w części europejskiej państwa, a wyższe w azyatyckiej. Takich banderoli fabrykant wyrobów tytuniowych obowiązany jest w ciągu roku wykupić z kasy dla fabryk, znajdujących się w Petersburgu, Moskwie Rydze, Odessie i we wszystkich miastach Królestwa Polskiego, nie mniej jak za 10,000 rs wszystkich innych miejscowościach nie mniej jak za 3,000 rs., w przeciwnym razie t. j. gdyby za wskazane sumy banderoli nie wykupiono, fabryka podlega zamknięciu. Wyroby tytuniowe, wywożone za granicę, nie podlegają obanderolowaniu, lecz za wywiezienie obanderolowanych akcyza nie zwraca się. Sprzedaż z fabryki wyrobów tytuniowych nie może być mniejszą od 20 funtów. Po za fabryką sprzedaż może się odbywać: a) kładów handlowych i b) przez roznoszenie po ulicach i placach. Zakłady te, stosownie do rodzaju handlu, dzielą sie na takie: 1) w których sprzedają się wyroby zagraniczne i krajowe; 2) tylko krajowe; roznosić zaś można tylko krajowe. Pierwszego rodzaju handle mogą otwierać tylko kupcy gildyjni, drugiego kramarze na mocy świadectwa na handel detaliczny (мклочный торга), roznosiciele zaś muszą mieć także odpowiednio świadectwo. Prócz tego sprzedaż wyrobów tytuniowych dozwolona jest we wszystkich zakładach dla cząstkowej sprzedaży trunków, w restauia-cyacb, cukierniach i klubach. Sprzedaż ta jednak musi się odbywać tylko całemi, obanderolo-wanemi paczkami, z wyjątkiem jedynie klubów, w których dozwoloną jest sprzedaż na sztuki. Tak fabryki tabaczne, jak i wszystkie wyżej wyszczególnione zakłady, dla sprzedaży wyrobów tytuniowych, obok świadectw handlowych, obowiązane są zaopatrzyć się w odpowiednie patenta lub marki. Ceny patentów tabacznych są następujące: I. Na fabryki tabaczne:, w stolicach, Rydze, Odesie i wszystkich miastach Król. Polskiego 300 rs., we wszystkich innych miejsco» wościach 150 rs., na fabryki tak zwane machorkowe: w pierwszych miejscowościach 200 rs.; w innych 100 rs. П. Dodatkowe opłaty patentowe zaprawo wyrobu produktów tytuniowych: 1) w ogólnych fabrykach: od każdego ręcznego przyrządu 5 rs., mechanicznego 10 rs., parowego, konnego lub gazowego 20 rs.; 2) w oddziałach cygarowych: od każdego miejsca po 50 kop.; 3) w fabrykach machorkowych: od każdej stępy lub kamienia 5 rs., za każdy przyrząd konny lub parowy 20 rs.

III. Na składy hurtowe t y tuniu liściowego: a) na sprzedaż zagranicznego i krajowego tytuniu w liściach,oprócz machorki, wedle klasy miejscowości 85--250 rs.; b) na sprzedaż krajowego tytuniu liściowego, oprócz machorki 50—170 rs.;

c) na sprzedaż wyłącznie machorki, 50—170 rs.; IY. Na zakłady, w których się sprzedają wyroby tytuniowe. a) na wyroby zagraniczne i krajowe 25—50 rs. b) na wyroby wyłącznie krajowe 5—15 rs. V. Na handel roznośny wyrobów krajowych w stolicach, Warszawie, Rydze, Odesie po 5 rs., w innych miejscowościach po 3 rs. VI. Na sprzedaż wyrobów tytuniowych krajo-wy ch, p r zy c z a s o w y c h bufetach dla sprzedaży piwa: w stolicach, Warszawie, Rydze i Odesie (prawo z d. 26 maja 1887 r.) po 5 rs., w innych miejscowościach po 3 rs. Prócz tego od ceny patentów tabacznych pobierają się dodatki w Cesarstwie na korzyść sum kwaterun kowych, a w Król. 10 proc. na fundusz specyal-ny drogowy (prawo z d. 27 grudnia 1878 r.), 15 proc. na fundusz specyalny kwaterunkowy; nie podlegają tej dodatkowej opłacie na kwaterunek tylko fabryki i składy hurtowe (prawo z d. 31 maja (12 czerwca) 1868 r.). Na 1890 r. preliminowano akcyzy 26,000,000 rs., opłat patentowych 1,900,000 rs., kar i dochodów przypadkowych 305,000 rs., ogółem 28,205,000 rs. W tej sumie z Król. Polskiego 1,245,000 rs. W Niemczech akcyza wynosi 36 marek od 100 kilogramów liści tytuniowych. Ogólnego dochodu z tego źródła w 188% otrzymano 49,311,092 m. W Belgii akcyzę pobiera się po 3 centimy od krzaka tytuniu, lecz zmniejsza się do 2% c., jeżeli waga suchego tytuniu, zebranego ze 100 krzaków, nieda 6 kilogr., a jeżeli ilość ta nie waży 5 kilogramów, to akcyzy pobiera się tylko po 2 cent. od krzaka. We Francyi istnieje monopol tytuniowy, który przy 19 fabrykach daje skarbowi dochodu rocznie 375,000,000 fr. Dystrybucje (débits simples) oddają się w drodze łaski ■wdowom po urzędnikach i oficerach. W Austryi mo nopol daje dochodu przeszło 48,000,000 zł. r., We Włoszech w 1886 r. otrzymano z monopolu na czysto 134,210,000 lirów. W Portugalii za 1887 r. ogólnie wpłynęło do skarbu 4,216,269 milreisów. W Hiszpanii oddano w 1888 r. dochód tabaczny w 12 letnią dzierżawę bankowi hiszpańskiemu za 90,000,000 pezet. Stany Zjednoczone północnej Ameryki dochód z wyrobów tytuniowych otrzymują zupełnie na tych samych zasadach, co Rosja; różnica zachodzi tylko co do slupy opodatkowania.

i/l. Akcyza od cukru. Opodatkowanie cukru obecnie prawie wyłącznie odbywa się dwoma sposobami, stosownie do Wâgi: a) materjaru, t.

j. buraków, mających się użyć do produkcyi i

b) gotowego produktu. Ten drugi system przyjęto w Cesar. Rosyjskiem i Król. Polskiem. Obowiązujące u nas „Czasowe przepisy o akcyzie od cukru” (Zbiór praw Ces. t. V, wyd. 1886 r.), tudzież Najwyżej zatwierdzone w d. 20 lutego 1889 r. zdanie Rady Państwa, zawierają w sobie następujące prawidła: Właściciel fabryki cukru, lub jego pełnomocnik, mający zamiar wyrabiać cukier, powinien przedewszystkiem podać przynajmniej na dwa tygodnie przed rozpoczęciem kampanii nadzorcy akcyzowemu deklaracyę, w której oznaczy: 1) czas rozpoczęcia czynności, 2) ilość mającego się otrzymywać codziennie cukru, 3) godziny, w których ma się ważyć gotowy cukier,

4) nazwisko zarządzającego fabryką i dwóch starszych po nim, którzy razem są obowiązani podpisywać korespondencye co do fabrykacyi cukru. Nadzorca po otrzymaniu takiej deklaracyi i przekonaniu się, że nie zachodzą żadne przeszkody, wydaje na prawo fabrykacyi patent, za który opłata wynosi po 5 rs. za każde 1,000 pudów zamierzonej codziennej produkcyi c ukru, pomnożonej przez 100. Tak np. jeżeli w deklaracyi oznaczę, że będę produkował 1,5 00pudów, to ilość tę mnożę przez 100 (w tem domniemaniu, że przez 100 dni będzie trwała kampania). Otrzymane z tego pomnożenia 150,000 pudów, dzielę przez 1000, a wypadły iloraz 150 mnożę przez 5, iloczyn ten, t. j. 750, da cenę w rublach patentu. Gdyby produkcya cukru po skończeniu kampanii okazała się większą od obliczonej w przybliżeniu, to za przewyżkę patent opłaca się dodatkowo. Nadpłata zaś nie zwraca się, chyba, gdyby przed ukończeniem kampanii spaliła się cukrownia. Akcyza pobiera się od każdego puda gotowego produktu. Stopa tej akcyzy, począwszy od 1 sierpnia 1889 r., wynosi po 1 rs. od puda. Podług tejże stopy podlegają opłacie akcyzy wszelkie inne, ostatecznie nie wykończone, produktu, prócz ostatn ej czarnej melasy, z zawartością nie więcej, jak 55 proc. cukru, za którą akcyza nie pobiera się. Przybliżony rachunek akcyzy za wyprodukowany cukier robi się w pierwszej połowie miesiąca kwietnia i wyrachowaną akcyzę opłaca się w trzech terminach t. j. przed 1 czerwca, 1 września i 1 grudnia. W pierwszym terminie powinno być zapłacone nie mniej jak '|₃ część należnej akcyzy; w drugim taka ilość, któraby łącznie z opłaconą w pierwszym terminie utworzyła % należnej z fabryki akcyzy, wykazanej ostatecznym rachunkiem; w trzecim terminie pozostała % część akcyzy. Za nieopłacenie w powyższych terminach akcyzy dolicza się kara po 2% miesięcznie. Patent na nową kampanię nie może być wydany do czasu zapłacenia ²/₃ części akcyzy, należnej za przeszłą kampanię. Za cukier, wywieziony po 1 sierpnia 1889 r. za granicę, akcyza, na zasadzie prawa z d. 31 października 1889 r., zwraca się po rs. 1 od puda. Podług danych, zebranych przez ministeryum Skarbu w 1888 r., na podatek od cukru złożyły

wodu różnicy przekonań, w czasie odszczepieńslwa Nestoriusza i Eustachiusza. Najbardziej zaznaczyła się sekta monofizytów (ob.), powstała w У w. Aleksandryi, odłączywszy się od swego biskupa, Piotra Monga.

się; akcyza 16,892,511 rs., opłaty patentowe 119,673 rs., kary 60,417 rs., zwrot wydanych premij za cukier wywieziony za granicę 2,374,114 rs. W 1890 r. skarb państwa spodziewa się otrzymać dochodu z cukru ogółem 20,185,000 rs., w tej sumie z Król. Polskiego 3,633,200 czyli około 45 kop. na jednego mieszkańca. W Austro-Węgrzech, prawem z d. 18 czerwca 1880 r., ustanowiono akcyzy po 10 złr. od 100 kilogramów gotowego cukru. We Francyi, stosownie do prawa z d. 25 lipca 1888 r., od 100 kilogramów rafinady pobiera się 40 franków akcyzy i prócz tego opłaty dodatkowej 50 proc. Za 1887 rok wpłynęło tam akcyzy od cukru 70,000,000 fran., z czego na jednę osobę wypada 4.45 fr. W Niemczech podatek pobiera się od fabrykacyi cukru i od wewnętrznej jego konsumcyi. W pierwszym razie wynosi 80 fenigów od 100 kilogramów buraków, w drugim 12 marek od 100 kilogramów gotowego produktu. W 188s/₉ roku otrzymano z pierwszego źródła 63,172,023 marek, a za potrąceniem z tego zwróconych za wywieziony za granicę cukier 58,940,058 marek i 4 proc. kosztów poboru, na czysto do skarbu wpłynęło 1,705,084 marek; z drugiego zaś właściwej akcyzy pobrano 36,429,822 marek. Przy obliczaniu akcyzy od wyrobów tytuniowych i od cukru posługują się u nas urzędnicy akcyzowi książką, wydaną po rosyjsku przez Sokołowa p. t. „Уставь объ акцизъ съ табаку, ВремЬнныя правила объ акцизк съ сахара”, wyd. w S. Petersb. 1888 r. Ź r ó d ł a- do artykułu tego cytowane w ciągu tekstu, a nadto „Statistik des Deutschen Reichs” i „ВЬстиикъ Финанеовъ” z lat ostatnich.

Akelowie, lud afrykański na zachodniem wybrzeżu, nad dolnym biegiem rz. Ogowe. Pomimo znacznej liczby i męstwa, uległ przemocy wy-szłych z wnętrza Afryki Fenów.

Aken (Acken), miasto w Saksonii pruskiej, okręgu magdeburskiego, na lewym brzegu -Laby (Elby), z 5576 mców (1885), którzy trudnią się żeglugą rzeczną, sukienniotwem i dobywaniem lignitu w okolicy. A.jestjednem z najdawniejszych miast w połudn. Niemczech, gdyż już w 450 r. było zburzone przez Hunnów.

Akenium, ob. Achenium.

S.D.

Akenside Marek (*1721—*fl770), poeta i lekarz angielski, syn rzeźnika z Newcastle nad Tynem, kształcił się początkowo na teologa w Edymburgu, później studyował medycynę w Lej-dzie. Po ukończeniu studyów, wrócił do Anglii i praktykował jako lekarz w Northampton i Hampstead, wreszcie w Londynie, gdzie został wprędce lekarzem nadwornym królowej. Z pomiędzy pism jego, dotyczących medycyny, miały wartość naukową rozprawy o naczyniach limfatycznych (1757) i o dysenteryi (1764). Jako poeta, A. zyskał wielki rozgłos poematem kontemplacyjno - dydaktycznym p. t. „The pleasures of the imagination”, napisanym jeszcze w czasach studenckich. Późniejsze jego poezye (np. Ody, 1745) nie odznaczały się już ani taką delikatnością uczucia, ani tak olśniewającym stylem. Zbiorowe ich wydanie wyszło ostatnio w Londynie w r. 1870. Po-Akcyzowe przekroczenia są naruszeniem przepi- równ. Bucke: „Life, writings and genius of A.” sów, obowiązujących przy wyrobie i sprzedaży (Londyn, 1832).

przedmiotów akcyzowej opłacie podlegających, u nas Akerblad Jan Dawid (* 1763—-j- 1819), a>-w szczególności trunków, tytoniu i cukru. Pod cheolog i oryentalista szwedzki, odznaczył się głó-względem proceduralnym ulegają one, stosownie wnie tein, że swojemi studyami nad pismem kur-do swego rodzaju i stopnia, dochodzeniu admi- siwem koptów i w ogóle nad językami staroży-nistracyjnemu lub sądowemu. Kary za akcyzowe tnego Egiptu, ułatwił w pewnej mierze Chain-przekroczenia są pieniężne, z zamianą na areszt pollionowi młodszemu odczytanie hieroglifów. Sam lub wieżę w razie niewypłacalności winnego, A. mylił się co do nich głównie w tern, że brał a także w pewnych wypadkach areszt lub wieża je za pismo fonetyczne. Prace A. w tej materyi niezależnie od kary pieniężnej. Z karą łączyć są: „Sur l’écriture cursive copte“ (w .Magasin en-się może konfiskata przedmiotu i odjęcie prawa cyclopédiqueu, 1801); „Sur l’inscr.ption égyptien-zajmowania się jego wyrobem, lub sprzedażą, ne de Rosette“ (tamże 1802), „Inscriptions Phoe-Przepisy akcyzowe ulegają częstym zmianom i uzu- nicae Oxoniensis nova interpretatio“ (1802) i kil-pełnieniom. (W tej materyi patrz: A. Okol- ka innych.

ski „Wykład prawa' administracyjn.” t. I, str. Akershus, inaczej Aggershus, twierdza w Nor-290. Warszawa, 1880).    J- M- K- wegii, nad cieśniną na połud. od Chrystyanii, głó-

Akczurino, wieś na Oką, w gub. kałuskiej, wne miasto powiatu tej nazwy, główna zbmjo-o wiorst 12 od miasta gubernialnego, przy któ- wnia i dom karny państwa. A., założony w XIII rej znajdują się dość obfite kopalnie węgla ka- w. za czasów unii Kalmarskiej, był siedzibą kró-miennego.    ,    lów. Kilkakrotnie oblegany, oparł się zawszi ;

Akefale (grec, ti priv„ lcefale — głowa), tak ostatni raz Karolowi XII w 1716 r. Powiat li-nazywają się potwory płodowe, przychodzące na czy 100,000 z górą mieszkańców na 537 2 kim. świat z pewnemi tylko szczątkami w miejscu gło- przestrzeni.

wy, czyli bezgło ve (ob. Płody).    Akesandros (A c e s and er), autor dzieła o „Cy-

Akofalici, pod tą nazwą (z greckiego—bezgło- * renie“, które, być może, mięsza się z traktatem wych) znane są w historyi kościelnej liczne sek- „Peri Libyes”, cytowanym przez Plutarcha Kilty, które odłączyły się od swych biskupów, z po- ' ka urywków z A. zebrał Miiller we „Fragm. h>

KncrtlepedY» Pow«e«hn» IIastr.

storicorum graec.“, Paryż, 1851 roku; t. IV, str. nigdy nie byłby skazywany na śmierć”—wyrzekł 285.    K-K- raz o sobie i innym tanaicie, Rabi Tarfonie.

ni eposłuszeństwo stłumić w zarodzie, główną zwrócili uwagę na wpływowych nauczycieli zakonu, gromadzących w około siebie liczne zastępy słuchaczów, pierwszą ofiarą okrucieństwa stał się A. Za rządów namiestnika rzymskiego w Judei, An-niusa Rufusa (za panowania cesarza Hadryana). skazany został na śmierć przez obdarcie ze skó • ry za pomocą zgtzebła. Wśród najokropniej -szych katuszy męczeńskich wszelako nie uległ i jak niesie podanie, ze słowy „Bóg jest jedyny” (modlitwa zaczynająca się od wyrazu „Szema” słuchaj, mieszcząca credo Judaizmu) wyzionął ducha. Bliższe szczegóły o życiu i działalności A. znaleźć można w monografii D-ra L. Philipp-„Rabi Akiba ben Joseph” (drukowanej w „Allgemeine Zeitung des Judenthuins* za r. 1851 str. 292—4 i 305—8), w dziele Derenbourga: „Essai sur l’histoire et la géographie de la Palestine”. Paris 1837, str. 424 i in.; Grütza: „Geschichte der Juden“, tom IY, str. 173 i in.; Hamburger: „Real Ecyklopaedie für Bibel und Talmud“, Strelitz 1883, część II; artykuł: „Akiba“, str. 32—43 i H. Nussbauma: „Historya żydów“, Warszawa 1889, tom III, str. 17, 41 i 51.

Akihi V. А к i v i, nazwa jednego z plemion, według Pliniusza, zaludniających Sarmacyę. Niektórzy badacze ruscy usiłują z tego wyprowadzać dawną nazwę Wałdajskiego pogórza, jako Okowskiego v. Wołkońskicgo lasu (Волковскш

A. Sz.

A. Sz

Akhissar (Biały zamek), u krajowców Kroją, Gdy po uśmierzeniu powstania Bar-Kocliby, Rzy-iniasto w tureckim wdajecie skodarskim, na sto- mianie, pragnąc w przyszłości wszelkie możliwe ku góry Sara-Saduk, na 604 m. nad poziomem morza położone i do 6000 mców albańskiego pochodzenia i po części katolików liczące. W 1832 r. zniesiony zamek był główną siedzibą znakomitego Skanderberga, który tu miał się urodzić.

Akhissar, miasto w tureckim wdajecie Ajdin, w Azyi Mniejszej, na półn.-wsch. od Smirny, 12000 mców, po większej części greków. Jest to starożytna Thyatira w Lidyi, wzmiankowana jako jeden z 7 miu kościołów w Objawieniu św. Jana (Apokalipsie); gruzy tej świątyni są daleko rozrzucone po okolicy, która wydaje doskonałą bawełnę i rośliny farbiarskie. Tu w 366 r. po Chr. cesarz Walens pokonał współzawodnika swego, Proko-piusza, a Sułtan Murad 1425 roku księcia Aj- sona: dinu.    A*Sz-

Ad. J.C

Akielewicz Mikołaj (* 1830—f 26 września

Akiha Rabi ben Józef. Jeden z najzdolniejszych tanaitów (nauczycieli zakonu mojźe-szowego), główny filar powstania, które pod wodzą Bar Kochby (Syna gwiazdy) wybuchło w Judei i przez trzy lata mężnie stawiało czoło przewadze legionów rzymskich (132—135 r. po nar. Chr.). W wykładach pisma świętego A. trzymał się zasady, że w Biblii nic niema zbytecznego, nic, coby tylko za ozdoby stylowe uważane być mogło, lecz każde słowTo tam ma głębsze znaczenie, mieści wskazówkę jakiegoś przepisu religijnego albo prawnego. Z tej zasady wychodząc, zebrał wszystkie wyrzeczenia poprzedników swoich w jednę całość systematyczną i we- дебри), dług przedmiotów rozbieranych* podzielił na osobne traktaty (Masechta). Zbiór ten nosi tytuł 1887), urodził się pod Maryampolem; w mieście „Miszna R. Akiby’’ dla odróżnienia od później- tern odbył szkołę czteroklasową, poczem kształ-szych pr&c tego rodzaju, mianowicie: „Miszny cił się sam, mieszkając w Warszawie, a potem Rabi Jehudy Hanassi” (189 r.) i „Miszny Maj- w Wilnie i zarabiając na życie pisaniem do cza-monidesa” (1168 r.). W chrześciańskich kołach sopism i nauczycielstwem prywatnem. Pisywał teologicznych Miszna R. Akiby znaną jest także do „Gazety Warszawskiej.“, „Teki Wileńskiej“ pod nazwą „Deuterosis”. Obok tej działalności i in. pism, pod pseudonimem „Chłopa z powiatu A. w zakresie systematyki naukowej, godne Maryampolskiego“.

uwagi są jego poglądy na świat i życie. Świa- Akim, kraina w Afrvce na Złotem Wybrzeżu, domość o godności swej i przeznaczeniu jest, we- w Gwinei Wyższej, podlegała niegdyś państwu * die niego, najwyźszem dobrem człowieka. Nakaz Aszanty, a wyzwolona przy pomocy Anglików, zo-miłości bliźniego mieni podstawowem prawem ca- stała wzięta pod ich protektorat, i dziś wcielona łego zakonu (Tory). Zaleca dobroczynność, wy- zupełnie do ich posiadłości. Kraj żyzny, lecz zakazuje umoralniający wpływ pracy, nauczając: bójczy dla zdrowia europejczyków. Mieszkańcy, „Podejmuj się wszelkiej pracy, choćby była naj- mniej barbarzyńscy od swych dawnych panów, mają niższą, a nie mów: ja jestem kapłanem, człowie- pojęcie o Najwyższej Istności Żyją w wieloźeń-kiem wielkim”. W małżeństwie widzi urzeczy- stwie, a liczba żon, które nietylko wiana nie wistnienie pierwiastku obyczajowości, wytępienie wnoszą, ale za drogą cenę się je kupuje, świadczy rozpusty i utrzymanie czystości. „Bóg, mówi, o zamożności głowy rodziny. Mają właściwe sowy bacz a tylko grzechy względem siebie popełnio- bie prawo dziedziczenia, według którego mienie ne, ale grzechów przeciwko bliźnim nie przeba- nie przechodzi z ojca na syna, lecz na synowca cza, o ile za skruchą nie idzie pojednanie się lub siostrzeńca.

z pokrzywdzonym”. W rozstrzyganiu kwestyj Akimow Iwan Akimowicz (* 1764 w Pe-z prawa cywilnego był surowym i dążącym do tersburgu— j* 1814 tamże), artysta-malarz. Stu-oboslrzeń. W sprawach kryminalnych natomiast dya odbywał w Akademii petersburskiej, gdzie był jednym z pierwszych, którzy przemawiali otrzymał najwyższe odznaczenie za swoje prace— przeciwko 1 arze śmierci. „Gdybyśmy byli w Syn- pierwszy medal złoty, i wskutek tego wydelego-hednoi ie \i aj wyższym sądzie) Jerozolimskim, nikt wanym został na dalsze studya do "Włoch,, a lnia

s. s.

X)r J.

Aud ».

nowicie na 4 lata do t. zw. „Accademia Clementina⁴ * w Bolonii. Po rocznym w niej pobycie, przekonawszy się o niskim stanie wykładów w rzeczonej akademii, A. udał się na dalsze studya do Rzymu i Elorencyi. Podczas pobytu swego we Włoszech, A. kopiował przeważnie znakomitsze obrazy Carracha i Dominiquina; tu także wykonał, znane i piękne dzieło „Minerwę i Prometeusza“, które wraz z drugim, ważniejszym jego utworem — „Herkulesem na stosie“, przechowuje się w Akademii peter. Po powrocie do kraju, A. mianowany został profesorem miejscowej Akademii, a następnie (1794) jej dyrektorem. Prace A. odznaczają się dobrym rysunkiem, ale mniej są udatne w kolorycie. Jakkolwiek A. nie był wybitnym malarzem, przyczynił się jednak, jako profesęr Akad. petersburskiej, do gruntownego wykształcenia w sztuce całego zastępu młodzieży, głównie w kierunku malarstwa historyczne -go.

Akineza, (grec, a priv., kinesis—rwói), wyraz lekarski, oznacza utratę zdolności wykonywania ruchu bądźto dowolnego, bądź też mimowolnego, w następstwie naruszenia odpowiedniego nerwu ruchowego (ob. Bezwład).

Akinfiewszczyna, nazwa religijnej sekty w Ro-syi, stanowiącej gałęź Mołokanów (ob.), nazwana od swego autora, Akinfija Piotrowicza Graczewa. Powstała w początku bieżącego stulecia w Samarze, gdzie też pozostało jeszcze wielu jej wyznawców.

Akita, stolica japońskiej prow. [Jgo, w północnej części Nipon, niedaleko ujścia rz. Toschi-ma, wpadającej do m. Japońskiego pod 39³)₄° sz. pn.; 38,000 mców.

Akiurgia, jest to wyraz, określający część sztuki chirurgicznej. Chirurgia, tak jak i medycy-cyna, może dzielić się pod względem pedagogicznym na 2 części: naukę o chorobach i wskazaniach leczniczych i naukę o sposobach zadosyć-uczynienia wskazaniom, czyli „sztukę chirurgiczną“. Owa sztuka chirurgiczna polega na zdolności wykonywania wszelkich „rękoczynów” leczni czych, t. j. na użyciu umiejętnem: 1) ręki własnej, 2) narzędzia, lub 3) przyrządu, który bez ciągłego użycia ręki działa (np. opatrunek, maszyna ortopedyczna, gipsowa nawiązka i t. d.). Nauka władania ręką nazywała się „Cheiristi-ca“ i dzieliła się na: a) „Akiurgią” o władaniu instrumentami (przeważnie ostremi); b) „Desrnur-gią“ o bandażowaniu i c) „Mechanurgią“ o stosowaniu siły ręki, lub siły przyrządów mechanicznych. Dziś akiurgię nazywamy w ogóle nauką chirurgii operacyjnej, czyli nauczaniem wykonawstwa chirurgicznego. Nauka ta wykładaną bywa teoretycznie, oraz praktycznie (na trupach). Poglądowe jej objaśnienie znajduje student na klinikach, gdzie widzieć może stosowanie teoretycznych zdoltyczy naukowych na chorych. Chirurgiom, czyli akiurgiem, zostaje lekarz dopiero wtedy, gdy pod okiem doświadczonego mistrza, dłuż-ezy czas popracuje, gdyż daleka droga dzieli jeszcze erudycję akademicką od maestryi dobrego operatora. Chirurg, tak jak inny artysta, artystą urodzić się musi: bez wrodzonego talentu nigdy granic mierności nie przekroczy—może się stać wybornym teoretykiem, anatomem, dyagno-stą, ale nie wykonawcą, czyli operatorem.

Akiwi, ob. Akibi.

Akjab, okręg w Birmami angielskiej na wybrzeżu Indochińskiem, odn. Bengalskiej, w prow Arakan, 14,330 kim. kw., 359,706 mieszkańców, między któremi 1,116 chrześcian, mahometan 99,548—reszta buddyści. Przecina go rz. Kola-dain, a niewielkie wyniosłości zapełniają wnętrze. Kraj należy do bardzo urodzajnych i dlatego ³/4 mieszkańców oddaje się rolnictwu, uprawiając ryż, herbatę, trzcinę cukrową, indygo, tytuń; produkty te, równie jak palma kokosowa, palma Areka i nasiona oleiste, stanowią przedmiot znacznego wywozu. Od r. 1826 należy A. do anglików, którzy stopniowo zajęli całe wybrzeże Birmańskiego państwa aż do 10° sz. pn. Pod ich zarządem wzrasta dobrobyt w całym kraju i zwabia licznych emigrantów z sąsiedniej Birmy właściwej, opuszczających ojczyznę przed srogością swego władcy, ibtolicą okręgu jest A. przy ujściu rz. Koladain do odn. Bengalskiej. Kwitnący port handlowy, szczególniej pod względem wywozu ryżu i nafty, tej ostatniej głównie z nadbrzeżu.'ch wysp Borongo i Raniri. Miasto posiada konsulat niemiecki, urząd celny, dwa kościoły, szpital, sąd, hotel i kilka młynów parowych dla mielenia, a właściwi« dla łuskania ryżu. 33,998 mców.

Akka, (Aka, Akra), w Biblii Akk o, za panowania greckiego Ptolemais, u francuz. Saint Jean d’ Acre, sławny niegdyś poit w Syryi, a i dziś główne miasto sandżaku, o 130 kim. na płn. z. od Jerozolimy, liczy 8000 mców, w znacznej części chrześcian, trudniących się handlem wywozowym (pszenica, kukurydza, sezam, oliwa) i żeglugą. Pomimo zamulenia, przystań jej dotąd uważa się za jednę z najważniejszych na wybrzeżu, a strategiczne położenie daje wielkie znaczenie twierdzy. Siedziba baszy i greckiego arcybiskupa. Z budowli zasługują na uwagę: pałac baszów, wspaniały meczet sułt. Dżezara, wzniesiony z materyału po dawnych budowlach greckich, dwa wielkie bazary, a zwłaszcza w całej Syryi słynne łaźnie. Akrę założyli Fenicyanie jako zależność Tyru, po upadku którego zajęła jrt-go miejsce. Za czasów perskich była stanowiskiem floty wojennej; stąd Kambizes w 526 i Artarkserkses III przedsiębrali swe wyprawy przeciw Egiptowi. Za czasów macedońskich przypadła w dziale Ptolemeuszom egipskim, skąd zmieniła swą nazwę. Do wielkiego handlowego znaczenia doszła w średnich wiekach, gdy znajdowała się w stosunkach ze wszystkiemi handlów orni miastami włoskiemi, co ją uczyniło celem zabiegów krzyżowców. W padłszy w ich ręce w 1104, zdobytą została przez Saladyna na krótko w 1187, gdyż już w 1191 odebrana napówrót zjelao-

na

2.Ö

przez

czonemi usiłowaniami francuzów i anglików (Ry-s/.ai (1 Lwie Serce), stała się główną oporą uszczu-]) onego król. Jerozolimskiego, sięgającego wybrzeżu od Joppy do Tyru, aź póki nie wpadła ostatecznie w 1291 r. w ręce Mameluków, którzy ją do szczętu zburzyli. Wznowiona w 1517, za panowania tureckiego wróciła do dawnego znaczenia, pod Akrą bowiem rozstrzygnęły się się losy wyprawy Napoleona, gdy pokilkakroć odparte szturmy przy pomocy Anglików w 1799 zmusi-y go wyrzec się dalszych planów i poprzestać a * armem. \y 13Л2 Ibrahim basza

Akkerman, miasto powiatowe gub. Besarabskie;, pizy dniestrzańskim limanie o piętnaście kim. od morza oddalone, liczące, prócz Rosyan, 41,178 mc 'w, z mieszaniny Rumunów, Greków, Bułgarów i Ź\r-dów złożonych (1885 r.) Posiada obwarowany port (drugorzędny), dla mniejszych statków z powodu płytkości limanu dostępny, którego główmy odbyt stanowi sól, otrzymywana z nadbrzeżnych słonych jezior, oddzielonych wąskiemi mierzejami (pere-sypy) od morza; w mniejszej ilości, dla zawad w spławie Dniestrem, pszenica. Od 1819 do 1850 r. wvnrawiono starł 24 mil. centnarów soli: obec

и Г"-:?

suk

: ш

-ver

Fig 156. AkK„.

F. J.

nazwa-

zawar-

em

A S.

Akry zagroził istnieniu tureckiego mocarstwa i jedynie odebranie jej w 1840 r. (4 listop.) przez bombardowanie połączonych flot angielskiej, au-stryackiej i tureckiej, powściągnęło dalszy wzrost potęgi arabskiej.

Akkad, nazwa krainy, której stolicą było Aga-de, później rozciągniona do całej północnej Babilonii, gdy południowa znaną była pod imieniem Sumiru. Tu miało powstać pismo klinowe, które później, wraz z kulturą i religijnemi pojęciami, rozeszło się po całem porzeczu Eufratu.

Akkaja (po tur. Biała Skała), góra w Krymie, na 360 m. wysoka, na wsch. od Symferopola, malowniczo wznosząca się nad doliną rzeki Bujuk-kara-su. Stąd strącano skazanych na śmierć złoczyńców za panowania chanów krymskich. Po przyłączeniu Krymu, murzowie Szyryńscy próbowali przez niejaki czas stawić opór władzy rosyjskiej, założywszy tu miejsce obrony; stąd u Rosyan miejscowość nosi nazwę góry Szyryńskiej.

Akkaparacya. Jest to skupywanie i usuwanie na czas pewien z obiegu handlowego zboża i innych przedmiotów żywności, w celu ich podrożenia i osiągnięcia stąd nadmiernych zysków. W Atenach skazywano tych, którzy się dopuszczali tego rodzaju działań, na konfiskatę dóbr i wygnanie. W czasie rewolucyi francuskiej wielu takich przypłaciło życiem osiągnięte lub zamierzone stąd zyski.

Ak-kent, miasto pograniczne chińskie, pomiędzy jeziorami Bałchasz i Issył-kuł-kuły. Stąd rozchodzą się drogi na północ do Sumipałatyńska, na raehód do Turkiestanu.

nic odbyt zmniejszył się nieco z powodu przerwania w i 851 r. odgradzających od morza mierzei i zalania morską wodą jezior. Akkerman zajmuje miejsce dawnej miletyńskiej osady, nej Tyras, od starożytnego miana Dniestru, która u Dako-latynów na Alba-Julia, u Bizantynów na Leukopolis, u Rumunów na Citate - Alba (u Kumanów — Akliba, Madziarów — Feherwar) przeszła, skąd też polska nazwa Białogrodu powstała. Białogród bowiem, od czasów Kazimierza W. wraz z nabytkiem Rusi Czerwonej, jako przynależność Polski uważany, służył za miejsce zbytu dla zboża, które aż do Cypru wyprawiano. W 10 lat po klęsce warneńskiej (1455 r.) i po upadku Carogrodu, Białogród przez Turków zagarnięty został i obecną nazwę Akjser-manu otrzymał. W 1770 r. zdobyty pod dowództwem Igelstroma przez Rosyan, w 5 lat później, mocą traktatu w Kuczur-Kajnardży tego, wrócił do Porty Ottomańskiej, nim pokoj w Bukareszcie (16 maja 1812) Białogród, jako Akkerman, wraz z całą Besarabią ostatecznie Rosyi ustąpionym został. Tu w r. 1826 dnia 25 września stanęła tak nazwana Konwencya akker-mańska (ob.) między Rosyą a Turcyą, potwierdzająca warunki traktatu Bukareskiego, a określająca dokładniej granice, tudzież obowiązki, przyjęte przez Portę względem Multan, Wołoszczyzny i Serbii; niewypełnienie ze strony Turcyi tych warunków, było jedną z główniejszych pobudek do wypowiedzenia wojny 14 Kwietnia 1828, która się zakończyła traktatem Adryanopolskim.

Akkermańska konwencya. Cesarz Mikołaj I,

к. j.

w mo-

pragnąc zapobiedz gwałceniu ze strony Turcy i warunków pokoju, zawartego w Bukareszcie, bez uciekania się do rozprawy orężnej, dał instrukcyę pełnomocnikom swoim: ks. Woroneowowi i Ri-baupierre’owi, aby nie poruszali kwestyi greków, walczących wtedy właśnie o sv/ą niepodległość. Zresztą na granicy Bessarabii był wystawiony korpus obserwacyjny, składający się z 80 tysięcy wojska. Konwencya ta, zawarta 25 wrześ. 1826 r., ubezpieczała prawa Mołdawii i Wołoszczyzny, przyznane w Bukareszcie; oddzielny „haty-szerif“ oznaczył sumę płacić się mających rocznych podatków i wszelkich ciężarów, a na Ito nadaną została Serbom wolność obierania książąt narodowych * wolność wyznania i t. d. Ruscy posłowie i konsu-lowie mogli występować z przedstawieniami do hospodarów Mołdawii i Wołoszczyzny, którzy obowiązani byli przyjmować te przedstawienia do uwzględnienia. Nieporozumienia co do granic w Turcyi azyatyckiej zostały załatwione i handel ruski na morzu Czerwonem nie mógł ulegać żadnym przeszkodom. Konwencya ta na bardzo krótko wstrzymała rozpoczęcie kroków nieprzyjacielskich.

Akkolada, ob. Accolada.

Ak-knl (jez. Białe), jezioro w stepach kirgiz-kich, w dziale Mniejszej Bordy, obecnie przemianowanym na obwód Turgajski. Połączone z kilku innemi i zasilane dopływem rzeki Ulk-Dźełannik, obfituje w ryby (karasie i liny), których połów ściąga tłumy kirgizów.

Ah-kurgan (Białe wzgórze), nazwa, nadawana przez Kirgizów zwaliskom na płd. wsch. od Kul-dży, w dolinie Tekes, na północnym stoku Tian-Szanu; według podania była to stolica jednego z chanów mongolskich. Zwaliska te, jak wiele inni ch, świadczą o dawnem zaludnieniu tej obecnie st sunkowo opustoszonej krainy.

Aklamacya w zgromadzeniach obradujących jest to przyjęcie pewnego wniosku, lub zgodzenie się na pewien wybór, jednogłośnie, lub tak przeważającą większością oświadczone, że głosowanie imienne przez kartki i t. p. okazuje się zbyte-cznem.

Aklimatyzacya (wyraz złożony z łac. ad, ac=do, z greckiego Mima—właśc. pochylenie od równika do biegunów, klimat, z łacińskiem zakończeniem atió). Wyrazem tym oznaczamy wr pospo-litem rozumieniu: przystosowanie się organizmu (ludzkiego, zwierzęcego lub roślinnego) do odmiennych warunków klimatycznych, z zachowaniem życia i zdrowia; odnosi się to zazwyczaj i głównie do przesiedlenia w kraje gorące, albo zimne, względnie do kraju, w którym dotychczas utrzymywało się życie danego ustroju. Ze stanowiska zaś hygienicznego, raczej fizyologicznego, aklimatyzacya, jest sprawą biotyczną, polegającą na pewnym szeregu zmian czynności organicznych, wywołanym odmiennemi warunkami zew-nętrznemi (mianowicie zbyt wysoką, lub niską temperaturą, wilgotnością i t. p.), przy pomocy którychto zmian, wyrównywają się stosunki ustroju, naruszone zmianą klimatu i człowiek (zwierzę, lub roślina) pozyskuje możność zachowania bytu, tak własnego, jak i gatunku swojego (rozmnażania się). Rzecz jasna, że sprawa ta odbywa się powoli, trwa długo (u człowieka parę luli kilka lat), niemniej, źe do przebycia owego szeregu zmian,.czyli do pokonania obcych dla organizmu wpływów atmosferycznych, potrzeba odpowiednich sił i warunków' materyalnych, w braku któ -ryck ustrój musi wrątleć, zanikać, wreszcie zginąć, a przynajmniej fizycznie i moralnie zmarnieć. Powtarzane przeto częstokroć w piśmie i słowie zdanie, źe człowiek na każdem miejscu kuli ziemskiej żyć może, potrzebuje pewnego zastizeżenia; o ile bowiem z jednej strony człowiek, obdarzony najdoskonalszą względnie organizacyą, wytrzymać zdoła w rzeczy samej najtęższe mrozy i najskwarniejsze upały przy odpowiednich warunkach i przez pewden przeciąg czasu, o tyle znowu z drugiej pewną jest również, źe wytrzymałość ta nie opiera się na własnościach jego fizycznych, lecz raczej na moralnych i umysłowych, na sile woli, przekonania, które czasowro przezwycięża najnie-przyjaźniejsze warunki bytu. Jeżeli więc pod aklimatyzacyą rozumieć będziemy własność za-stowania życia do pewnego, chociażby krańcowego klimatu, w takim razie aklimatyzacyi zaprzeczać niepodobna, lubo Avątpliwemi zawsze będą granice jej i stopień; jeżeli zaś pod wyrazem tym pojmować mamy zachowanie w nowym klimacie prawidłowej długowieczności, płodności i śmiertelności — co właściwie oznaczać musi aklimatyzacya — to zaaklimatyzować się obcy człowiek nigdy nie może, przynajmniej nigdy w strefach krańcowych (podzwrotnikowych i podbiegunowych, mając na myśli mieszkańca strefy umiarkowanej, zatem europejczyka, z wyjątkiem południowej Hiszpanii, Sycylii, i północnej Szwecyi, Norwegii i Rossyi, z których pierwsze zaliczają się już prawie do krajów klimatu gorącego, drugie do podbiegunowego. Główną, chociaż nie wyłączną przeszkodę żności przystosowania się do klimatu krańcowego, stanowi różnica temperatury powietrza atmosferycznego, albowiem ciepłota zewnętrzna wpływa na wytwarzanie i regulacyę ciepła ciała naszego, jednego z najistotniejszych czynników życiowych. Ponieważ, stosownie do niewzruszonej zasady biotycznej, życie ludzkie w prawidłowym stanie zdrowia utrzymać się może tylko przy jednostajnej na pewnym stopniu temperaturze wewnętrznej ciała (37°C.) i każde zniżenie, lub podwyższenie jej, łączy się z naruszeniem zdrowia, zatem względnie do zimnego lub gorącego powietrza atmosferycznego, musi stopień organicznego ciepła wzmagać się lub pomniejszać, inaczej mówiąc, ciało nasze musi wewnąt: z, w sobie, rozgrzewać się więcej lub ochładzać, a to w celu utrzymania temperatury ciała na wymaganym stopniu. Do pomnożenia wyrobu ciepła, służy obfitszy pokarm, ruch fizyczny i zachowanie ciepła organicznego przez odpowiednią odzież, mieszkanie i t. p.; do ochłodzenia ciała, czyli utraty ciepła, służy przedewszystkiem, obok szczuplejszego pokarmu i spoczynku, przewodnictwo ciepła, promieniowanie jego z powierzchni ciała

i parowanie skóry. W klimacie zimnym, występuje konieczność obfitego pokarmu, szczególnie mięsnego i tłustego, znacznej ilości napojów wyskokowych, przyczem wzmaga się sprawa oddychania i utlenienia. W pomyślnych warunkach zostający człowiek może więc potrzebom tym za-dosyć uczynić i zachować zdrowie. Inaczej wszakże ma się rzecz w krajach, daleko ku północy posuniętych, przy srogich i długotrwających mrozach, przez większą część roku słońca niemal pozbawionych, gdzie brak światła słonecznego, roślinności, komunikacyi ze światem i ludźmi, działa silnie na usposobienie psychiczne, a nawet, powoduje ogólne /wątlenie ciała, z pomniejszeniem odporności na wrogie czynniki zewnętrzne, wyczerpuje siły w walce o byt, przytępia zmysły i władze umysłowe, osłabia żywość, polot myśli i energię, w następstwie czego człowiek wcześnie starzeje się, więdnie, zachowując tylko wegeta-cyę żarłocznego zwierzęcia. Z chorób w tych

a co przy upałach podzwrotnikowych miejscu mieć nie może (tylko w nocy). Parowanie wody na skórze (transpiracyi, potu), najobfitsze źródło utraty ciepła, odbywa się żywo przy ciepłem a suchem powietrzu atmosferycznem, zmniejsza się zaś i tamuje niemal zupełnie przy ciągiem a wilgotnem powietrzu; ponieważ jednak w strefach gorących parowanie wody w ogólności jest bardzo silne, więc powietrze jest tam ciągle przesycone wilgotnością, zaczem idzie, że parowanie ciała jest możliwie małe, chociaż pot strumieniami oblewa ciało i wysusza wszystkie błony i organy. Przeciwnie znowu, w porze suchszej, wzmaga się niezmiernie parowanie skóry, przez co skóra przy obfitych potach staje się bardzo delikatną, wrażliwą na każde obniżenie temperatury, choćby o kilka stopni, co przy wielkiej zazwyczaj tam różnicy pomiędzy temperaturą dnia i nocy, staje się powodem licznych i ciężkich chorób. W następstwie upośledzenia czynności miarkowa

krajach panujących    najważniejsze są choroby    nia ciepła    (przez utratę ciepła    i pary wodnej)

zapalne, reumatyczne, ślepota, kurcze, tężec, cho- wyrabia się zazwyczaj u kolonistów bezkrwistość roby trawienia, skórne (Radesyge), skrofuły, su- t. zw. podzwrotnikowa, wskutek szybkiego rozkła-choty, tasiemiec; rzadko występują tu choroby epi- du krążków krwi; ciepłota ciała podwyższa się demiczne. W miejscowościach właściwie biegu- o jakieś ułamki stopnia, trawienie się psuje, po-nowych żadne życie organiczne utrzymać się nie wstaje skłonność do chorób jelitowych i zaraźli-rnoże, o tem więc mówić nie ma potrzeby. Spra- wycli: brak apetytu, zwatlenie ciała, upadek sit wa aklnn. odnosi się    w ogólności do przesieule    i odporności gnuśność    fizyczna i    umysłowa, nie

nia w kraje gorące,    podzwrotnikowe i nabieta    zwyczajna    wrażliwość nerwów.    Oto następstwa

w naszych czasach zwłaszcza szczególniejsze- działania klimatu gorącego, którym zazwyczaj go znaczenia, ile że    ludność europejska, a na-    podlegają    przybysze,    do czego    przyłączają się

wet słowiańska, tak gorąco do rodzinnej ziemi najczęściej choroby wątroby, malarya, dysenterya przywiązana, obecnie gromadami przenosi się i gorączka żółta (stale tam panujące), które naj-w zamorskie gorące kraje. Otóż w klimacie go- częściej bywają powodem śmierci. Wykazane tu rącym, przy wprost przeciwnych od klimatu zi- następstwa fizyologiczne są nieprzezwyciężoną przelanego warunkach, naraża się mieszkaniec stref szkodą dla aklimatyzacyi europejczyka w strefie umiarkowanych na większe jeszcze od tamtych gorącej, w ścisłem tego słowa znaczeniu. Poini-niebezpieczeństwa, ile że organizm ludzki łatwiej mo to wszystko, niepodobna zaprzeczyć, że są może, przy pomyślnych stosunkach, rozgrzać cia- przecież przykłady zupełnego przystosowania się ło swe, aniżeli je ochłodzić, czyli pozbyć się cie- do warunków klimatu podzwrotnikowego; są to pła wewnętrznego, ponieważ urządzenia organiz- jednak wyjątki, odnoszące się do osób pojedyn-mu, służące do miarkowania (regulacyi) ciepła, czych, szczególniejszą siłą odporności obdarzo-okazują się tu niedostatecznemi. Pod wpływem nych, pomijając rozumie się, ludność miejscową, nadmiernie wysokiej temperatury zewnętrznej, która przez wiekowe tam przebywanie drogą dzie-utrzymującej się w dodatku ciągle jednostajnie dziczności pozyskała własności zwalczania cięź-przez większą część roku i przechodzącej nierząd- kich warunków życiowych. Źródła osobliwej odko temperaturę krwi, musi wyrób ciepła organicz- porności, zatem zdolności przystosowania się do nego zmniejszyć się do możliwych granic (tj. prze- klimatu podzwrotnikowego, upatruje nauka i do-iniana materyi w ustroju, albo utrata ciepła zwięk- świadczenie: 1) w usposobieniu plemiennem, chro-szyć się nadzwyczajnie, dla utrzymania potrzebne- niącem od panujących tu chorób zaraźliwych go nam stopnia ciepła). Wyrób ciepła zumiej- i miejscowej bezkrwistości; szczęśliwą tę własność szamy przez uszczuplenie, ile możności, pokarmu posiadają niewątpliwie murzyni (z pewnością ograniczonego do potraw roślinnych, spoczynek odziedziczoną), w wysokim także stopniu, zdaje i t. p.; wszelako sama zmiana pożywienia nie wy- się, żydzi, lubo ci po większej części osiedlają się starcza, i głodzenie się nawet nie uchyli działa- np. w Afryce, po miastach, i mniej narażają się nia skwarnych promieni słońca na skórę; wypada na szkodliwości klimatm Z aryjskiego plemie-przeto koniecznie, żeby powiększyła się utrata nia najodporniejszymi są hiszpanie, maltańczycy ciepła przez promieniowanie, przewodzenie i pa- i portugalczycy, raz dlatego, że klimat ich oj-rowanie skóry — a ta właśnie zbawienna czyn- Czysty zbliża się do gorącego, powtóre prawdo-ność skóry spotyka w klimacie gorącym niezwal- podobnie z powodu, że praszczurowie ich łączyli czone przeszkody. Skóra pozbywa się, jak wia- się z fenicyanami i maurami, zatem potomkom domo, mnóstwa ciepła przez oddawanie go chlod- przekazali dziedzicznie pewną siłę odporną; 2t ire.szemu powietrzu, co u nas dz:eje się zawrze, w usposobieni'’ indywidualnej, wyrażaj ącem się

nia życia, lecz i do rozradzania się drogą płciową. Główny przeto warunek aklimatyzacyi polega na różnicy klimatu miejsca, z którego roślina lub zwierzę pochodzi, a miejsca, do którego zostają przeniesione. Tak roślina, jak i zwierzę, mogą być przesiedlone bardzo daleko od swego miejsca rodzinnego, nietylko z kraju do kraju, lecz nawet z jednej części świata do drugiej, nie potrzebując być aklimatyzowanemi; zdarza się to w tych razach, gdy zachodzi analogia pomiędzy klimatami takich oddalonych miejsc. Przeciwnie, uchronienia przesiedlającego się w kraje gorące, aklimatyzacya jest konieczną, gdy się przesiedla o ile to być może, od szkodliwości klimatu, i wy- roślinę lub zwierzę z jednego miejsca w drugie, robienia zdolności pokonywania odmiennych wa nawet dość blisko położone, lecz przedstawiające runków atmosferycznych, podajemy następując« znaczną różnicę pod względem temperatury, opa-przestrogi: przed wyjazdem już należy zaznajo- dów atmosferycznych, pór roku i t. d. Ponieważ mić się ze stosunkami przyszłego miejsca pobytu, w sposobie zachowywania się jestestw żyjących, przysposobić sobie siłę woli, moc przekonania w tych dwóch razach zachodzą wielkie różnice, o konieczności zwalczania przeszkód i przygoto- zgodzono się przeto przesiedlanie ich z miejsca waó ciało swe do zmiany trybu życia, przez szczu- na miejsce z klimatami analogicznemi nazywać płą żywność, uchylenie napojów wyskokowych naturalizacyą, przesiedlenie zaś z danego klimatu i lekką odzież; długą zazwyczaj podróż przerwać do klimatu odmiennego — aklimatyzacyą. Akli-w pewnem miejscu na kilka tygodni dla stopnio- matyzacya więc i naturalizacya nie są bynaj-wego nawykania do krajów gorących (np. w Sy- mniej prostemi synonimani, jak to wielu mniema cylii, Hiszpanii i Egipcie) i starać się przybyć i stąd to właśnie pochodzą pewne nieporozumie-na upatrzone miejsce zamieszkania w porze uaj- nia. Naturalizacyę roślin użytecznych w gospo-chłodniejszej, po ustaniu tam dysenteryi, cholery darstwie, praktykują zwykle rolnicy, dla przyswo-i t. p., t. j. w końcu pory deszczowej, przybyw- jenia bądź nowych odmian zbóż, cenniejszych od szy na miejsce, wybierać na mieszkanie miejsco- posiadanych, celem osiągnięcia z nich większych wość suchą, skalistą, wysoko położoną, zdała od ' korzyści, bądź innych roślin, dla powiększenia portu, wód stojących, bagien; dom powinien być I swoich środków. Żadnych trudności w tern nie zbudowanym z grubych kamieni (czasem na pa- napotykają. Jeśli bowiem świadomi są warunków lach) i zwróconym ku zachodowi lub północy, klimatycznych okolicy, z której nasiona otrzy-z dachem daleko wystającym od południa. Po- mali, i wiedzą dobrze, że one są zgodne z miej-źywienie ma być łatwo strawne, przeważnie ro- scowemi, mogą działać śmiało i stosując grunt ślinne, bez korzeni; unikać głodu, zarówno jak i uprawę odpowiednio, otrzymywać rezultaty po-przejedzenia, zimnej wody, wódki, likierów, moc- żądane. Jeśli zaś warunki są im nieznane, lub nego wina, surowych owoców, zwłaszcza melo- wątpliwe, muszą działać oględniej, przeprowadza-nów, ogórków; za napój używać wody gazowej, jąc siewy próbne na małą skalę, dla przekona-limonady, herbaty; ubranie ma być przestronne, nia się, czy dana roślina do ich klimatu {nadaje lekkie, bielizna bawełniana lub jedwabna, каре- się lub nie. by ją następnie dalej uprawiać lub lusz słomiany z szerokiemi skrzydłami; rano i wie- też zaniechać. Takie doświadczenia, odrazu nad czorem oblewać ciało chłodną wodą; pracować większą liczbą roślin użytecznych, prowadzą się lekko i tylko przed po’udniem i wieczorem, zwykle na specyalnych stacyach doświadczalnych, spoczywać w porze skwarnej , nie sypiać na wol- między innemi i u nas, w Sobieszynie. Zdarza nem powietrzu, zaś w czasie panującej choroby się często przy naturalizacyi zbóż, nadewszystko zaraźliwej opuszczać miejsce pobytu. Arcy - po odmian pszenicy ozimej, że i klimat doskonale żytecznym w ogóle jest wyjazd co roku w porze znoszą i plon dobry wydają, lecz cech właściwych skwarnej do chłodniejszego kraju, chociażby tej nie zatrzymują. Tak np., pszenica szklista wy-samej strefy, a co parę lat do krajów klimat: radża się w pszenicę białą, lub żółtą matową, umiarkowanego, lub do ojczyzny, jak to robi rząd Co taką zmianę powoduje, objaśnić nie trudno, angielski z wojskiem, w koloniach podzwrotni- wiedząc, że na charakter owocu rośliny wpływa kowych przebywającemu    Dr Ł- przeważnie temperatura powietrza, a w części za-

brakiem skłonności do chorób zaraźliwych, mianowicie brzusznych, co zdarza się nierzadko a mieszkańców strefy umiarkowanej; osoby szczu płe a silne i zdrowego układu ciała, nieskłonm do potów, odporniejsze są od otyłych, anemicznych i łatwo pocących się; 3) w osobliwej zdol ności osobniczej zastosowania się do rozmaitycl zmian klimatu, trybu życia i odmiennej żywności którą to zdolność nabyć także można przez wy trwałość, baczność, wstrzemięźliwość, naśladowa nie krajowców i dawniejszych osiedleńców. Dl:

Aklimatyzacya roślin. Wyraz aklimatyzacya. pewne i natężenie światła. Jeżeli więc w c/asie bardzo często dziś przez hodowców powtarzany, dojrzewania ziarna pszenicy, w danej miejscowo-ma znaczenie jasno i ściśle określone, lecz nierai, ści wypada stale temperatura niższa i przezro-inylnie przez nich bywa stosowany, i dlatego, za- czystość powietrza mniejsza od tej, przy jakiej mierzając mówić tu o aklimatyzacyi roślin, mu- dojrzewało ziarno, wzięte do siewu, to nowy plon simy poprzedzić pewnem tego wyrazu objaśnię- nie może być z nim identyczny. Ponieważ kie-niem. Aklimatyzacya jest to czynność, za porno- rowanie temperaturą przy hodowli roślin, piowa-cą której roślina lub też zwierzę, przesiedlone dzonej pod golem niebem, nie jest w nu cy czło-z klimatu rodzinnego do innego, odmiennego kii- wieka, przeto usiłowania je^o, aby przyswajane matu, stają się zdiolnemi nietylko do zachowa- * rośliny, drogą naturalizacyi, mogły zatrzymać

zdołało przyzwyczaić się do temperatur odmień nych, czyli zaaklimatyzować się.” Foczem • Darwin, na poparcie swego twierdzenia, przytacza kilka przykładów faktycznego udania się aklima-tyzacyi roślin. Bez względu na to, niektórzy uczeni powątpiewają, o możliwości akliniatyzacyi roślin, z wyłączeniem tylko jednoletnich, i nazywają akliinatyzacyę poprostu mrzonką, lub słodką chimerą hodowców. Możnaby przyznać im słuszność chyba jedynie w przypadkach stosowania aklimatyzacji do roślin już rozwiniętych, przeniesionych z klimatu cieplejszego w zimniejszy, które niewątpliwie zginęłyby od porażenia pierwszego mrozu, jak niemniej i do roślin rozmnażanych, wyłącznie drogą bezpłciową z sadzonek, kłączy, bulw i t. p., jako nie mogących podlegać żadnym zmianom. Lecz przy aklimatyza-cyi, przyzwyczajanie do nowych warunków życia roślin już rozwiniętych, lub rozmnażanych drogą bezpłciową, odgrywa rolę podrzędną (chociaż próby i w tym kierunku robione, jak to później zobaczymy, nie pozostały bez dodatnich rezultatów), gdyż do tego mamy sposób pewniejszy, oparty na zmienności roślin, przy ich rozmnażaniu się drogą płciową. Wiadomo jest, iż rośliny rozmnażające się z nasion, wydają osobniki nie-identyczne, tak, iż między niemi, przy ścisłem porównaniu, dają się dostrzegać pewne różnice, które niekiedy tak się wzmagają, iż trudno ich nie zauważyć z pierwszego wejrzenia. Takie widoczne różnice występują nietylko w barwie kwiatów i liści, wielkości osobników, w kształcie (do pewnego stopnia), lecz i w konsystencyi. Słowem, rośliny w potomstwie swem mogą się znacznie odmieniać, przez co charakterystyczniejszym z pomiędzy nich dajemy nazwy odmian. Otóż jeżeli siewy wydają przypadkowo osobniki ustroju silniejszego i odpowiedniejszego, takie osobniki, starannie od innych odłączone, mogą przez siewy następne wydawać odmiany nowe, u któ rych te cenne własności będą się wzmagać jeszcze bardziej; gatunek przez to będzie mógł być żanym jako zaaklimatyzowany, za pośrednictwem takich właśnie odmian, wytrzymalszych od pierwotnego typu na zmiany i obniżenie temperatury. Na stwierdzenie, że tym sposobem rzeczywiście można przystosować roślinę do nowego klimatu, przytoczymy ciekawy fakt z takiego przystosowania drzew pomarańczowych do klimatu włoskiego, z których owoce teraz role rocznic i do nas przychocłżą. Gallesio w dziele swem („Traité des Citrus” 1811, p. 359), powiada: „Drzewa pomarańczowe, wydające słodki owoc, we Włoszech były hodowane przez długie wieki, lecz zawsze cierpiały wskutek przymrozków, od których trzeba było ochraniać je sztucznie. Od silnych zaś mrozów, jakie wydarzyły się w r. 1709 i następnie w r. 1763, zginęła tak wielka liczba drzew, iż ich miejsce wypadło zastąpić nowemi, wypro-dokładne przystosowanie się do pewnego szcze- j wadzonemi z nasionwziętych, z pozostałych drzew gólnego klimatu. Wreszcie mamy dowody, że to pomarańczowych i ku wielkiemu zdziwieniu mie-przystosowanie się nie jest zbyt ograniczonem szkańców, te nowe drzewa z siewu, bez żadnego w ogóle, skoro wiele roślin pod opieką człowieka ! uszlachetnienia, wydały owoce również słodkie,

wszystkie pożądane przymioty, o ile one zależą od temperatury, muszą pozostać daremnemi. Ze w ogóle naturalizacya udaje się łatwo i pomyślnie, mamy dowody w przyswojonych tą drogą naszemu krajowi wielu bardzo cennych gatunkach i odmianach zbóż. Aklimatyzacya roślin przeciwnie, będąc zależną od warunków całkiem odmiennych, bo od różnicy klimatu, przedstawia trudności nierównie większe. Temu bowiem, kto się jej podejmuje, teorya wskazuje drogę postępowania zupełnie inną. Jakoż, w rzeczy samej, musi on doprowadzić roślinę do nawyknień całkiem nowych, przekształcić jej ustrój, dla poddania się warunkom, do których pierwotnie nie była stworzoną. Aklimatyzacya może być przedsiębraną w dwojakim celu: w interesie nauki, dla zaspokojenia wrodzonej człowiekowi ciekawości, albo też, tak samo jak naturalizacya, w widokach przyswojenia rośliny pożytecznej. Lecz prze-dewszystkiem zachodzi pytanie, czy daną jest człowiekowi władza przekształcania w ten sposób organizmu roślinnego według swojej woli, albo, innemi słowy, czy aklimatyzacya roślin jest możliwą, gdy się ją uważa w znaczeniu właściwem, nie zaś w znaczeniu naturalizacyi. Najdzielniejszy badacz przyrody, genialny twórca teoryi ewo-lucyi, Karol Darwin, w dziele „De l’origine des espèces”, (traduit en français par G. Boyer, 2-me edit., Paris 1866, p. 173), takie w tej kwestyi wypowiada zdanie: „Ponieważ jest rzeczą bardzo zwyczajną między gatunkami jednego i tegoż rodzaju— powiada on — że jedne z nich żyją w krajach bardzo gorących, podczas gdy drugie w bardzo zimnych, i jeżeli jest prawdą, jak ja temu wierzę, że wszystkie gatunki, jednego i tegoż samego rodzaju, są zmienionemi potomkami wspólnego protoplasty, przeto aklimatyzacya może dokonywać się pomyślnie w ciągu długiego szeregu generacyj. Trzeba jednak nadmienić, że każdy gatunek jest przystosowany do klimatu swojej ojczyzny; gatunki przeto stref polarnych, a nawet umiarkowanych, nie mogą znieść klimatu równikowego i odwrotnie. Jest również rzeczą pewną, że wiele roślin mięsistych nie może znieść klimatu wilgotnego. Stopień jednak przystosowania każdego gatunku do klimatu, w którym on żyje, często w pojęciu naszem bywa przesadzony. Stwierdza to przynajmniej okoliczność, że nie jesteśmy w stanie przewidzieć, czy dana roślina lub zwierze, świeżo importowane, będą lub nie będą mogły przyzwyczaić się do naszego klimatu i dla wielu roślin lub zwierząt, sprowadzonych z krajów cieplejszych, które obecnie cieszą się u nas pożądanem zdrowiem, przewidzieć tego nie mogliśmy. Nadto, mamy zupełne prawo przypuszczać, że gatunki roślin w stanie dzikim, w zajmowanej przez nie przestrzeni są ściśle ograniczone, o tyle, lub nawet więcej, przez współ-ubieganie się innych jestestw żyjących, co i przez

uwa-

nadto okazały się na wzrost silniejszemi i pło-dniejszemi, a na mrozy wytrzymalszemu Jakoż cd tego czasu poczuto i dalej hodować je tylko z nasion”. Z tego zaś rzeczony autor wnosi, iż we AVloszech dla przyswojenia pomarańczy, w ciągu lat sześćdziesięciu, w których tę odmianę zdołano wytworzyć, zrobiono więcej, aniżeli w ciągu wielu wieków, hodując pomarańczę dawniejszą i mnożąc ją przez szczepienie. Nie każdy atoli gatunek rośliny jest skłonny do tworzenia podobnych odmian, a przeto i podatnym do akli-matyzacyi. J edynie drogą doświadczenia nad każdą rośliną można się przekonać o jej zdolnościach pod tym względem. Z kolei wypada nam zastanowić się jeszcze i nad samemi powodami zmian w roślinach, o jakich dotąd mówiliśmy. Przyczyna wydarzających się zmian, w potomstwie roślin rozradzających się z nasion, daje się wyjaśnić w taki sposób. Każda roślina, dopóki utrzymuje się pod wpływem tych samych warunków, przy których kiedyś powstała, jej cały ustrój i związane z nim właściwości, przy rozradzaniu się, bądź drogą płciową z nasion, bądź bezpłciową— z sadzonek, odkładów, bulw i t. p., w potomkach, prawem dziedzictwa, utrzymuje się bez zmiany. Lecz jeśli w ciągu rozwoju rośliny wstąpi w grę nowy czynnik życiowy, wpływ jego może wywołać w niej znaczną zmianę. Takim właśnie czynnikiem dla rośliny może być obcy pyłek kwiatowy, użyty do jej zapłodnienia. Z nowszych badań wiadomo jest, że wielka część roślin posiada kwiaty tak zwane dichogamiczne, w których pręciki i słupki rozwijają się nie jednocześnie, skutkiem czego kwiaty nie zapładniają się własnym pyłkiem, lecz zapożyczonym z innego kwiatu, tegoż samego gatunku rośliny, lub też, co dość często się zdarza, z kwiatu innego pokrewnego gatunku, w czem zwykle dopomagają bezwiednie owady. Nadto doświadczenia pokazały, że i wielka liczba roślin o kwiatach homogamicznych, w których pręciki i słupki rozwijają się spółcześnie, bywa zapła-dniana pyłkiem z obcych kwiatów i że tylko mała liczba tych ostatnich roślin, o kwiatach dla przystępu owadów zamkniętych, zależną jest od własnego pyłku. Dlatego też, im bardziej jaki gatunek skłania się do dichogamii, tem łatwiej ulega naruszeniu odziedziczonego popędu rozwojowego i okazuje się skłonnym do tworzenia odmian. Odmiany jednego i tegoż samego gatunku, powstałe w danym klimacie, mogą się różnić między sobą pod wieloma względami i posiadać, między innemi, odmienne własności w znoszeniu różnych temperatur. Dowody tego mamy tak w odmianach zbóż, stanowiących już ustalone rasy, zdolne do rozradzania się drogą płciową z nasion, fak i w odmianach drzew owocowych, które przy rozmnażaniu się z nasion (z wyjątkiem niektórych, już ustalonych, w pewnych miejscowościach) zwykle wyradzają się i dla utrzymania nabytych własności, muszą być rozmnażane drogą bezpłciową. Niektóre naprzykład odmiany grusz francuskich wybornie znoszą i nasz, daleko surowszy klimat, gdy tymczasem inne są bardzo czułe na

ВncyklopсЛуд Pow«i*dittA UutU.

mrozy i przyswoić się u nas nie mogą. Dla powzięcia należytego wyobrażenia o temperaturze, w jakiej obca roślina, wprowadzona do kraju celem jej przyswojenia, utrzymać się może, a jakiej ona nie znosi, zachodzą pewne trudności. Termometr bowiem daje nam w tej mierze o własnościach rośliny pojęcie tylko przybliżone. Jakoż w rzeczy samej przy jednakowem obniżeniu się temperatury powietrza, wskazanej przez termometr, roślina może lub nie może zostać od mrozu porażoną, stosownie do tego, czy mróz zaskoczył ją w czasie suchym, czy też w porze wilgotnej. Roślina sucha nie ucierpi od mrozu, nawet dość silnego, gdy tymczasem wilgotna zginie od zimna nierównie mniejszego. Druga, nie mniej ważna okoliczność, wpływająca na wytrzymałość rośliny, zależy od stanu pogody. Wiadomo jest, że obłoki służą za rodzaj parawanu przeciwko promieniowaniu ciepła w przestwór, i że pod tym względem są one dla roślin istotnemi osłonami. Nasze płótna i maty ochronne wywierają wpływ dobroczynny na małą skalę, podczas gdy obłoki na skalę bardzo rozległą. Trzecim warunkiem atmosferycznym, znacznie zmniejszającym szkodliwy wpływ na rośliny z powodu obniżenia się temperatury, jest stan pogody, wypadający po przymrozku, czyli innemi słowy stan pogody przy odtajaniu. Jeśli odtajanie odbywa się zwolna w czasie pochmurnym lub dżdżystym, roślina ucierpi nierównie mniej, aniżeli wtedy, gdy to odtajanie nastąpi nagle, pod wpływem jasnego słońca. Dlatego to rośliny na wystawie północnej, odbierające tylko pewną część promieni słonecznych, zwykle bywają mniej dotknięte od mrozów, aniżeli rośliny wystawione całkiem na południe. Czwarty warunek wytrzymałości zależy od stanu wegetacyi, mniej lub więcej czynnego, w jakim się znajduje roślina, w czasie, gdy przez mróz zostanie dotkniętą. Jeżeli roślina znajduje się w peryodzie rozwoju i kwitnienia, zostanie daleko więcej od mrozu uszkodzoną, aniżeli wtedy, gdy ją mróz dojmie w stanie spoczynku. Zresztą nie wszystkie części ciała roślinnego w jednakowych znajdują się warunkach. U drzew bowiem i krzewów, pnie i starsze gałęzie, jako należycie zdrewniałe i przykryte grubą korą, mogą wcale nie ucierpieć, gdy tymczasem wierzchołkowe pędy, niedostatecznie zdrewniałe i odpowiadające roślinom zielnym, mogą być porażone śmiertelnie. W tym przypadku, tak drzewa, jak i krzewy, po przycięciu porażonych części, mogą dalej rosnąć i wydawać nowe pędy. Piąty wreszcie warunek zależy od stanu zdrowia rośliny gdy ją mróz zaskoczy. Jeśli naprzykład roślina była świeżo posadzona i mróz wypadł, gdy jeszcze nie zdołała zakorzenić się i przyjąć, może być o śmierć przyprawioną, podczas gdy inne rośliny, jej podobne, lecz dobrze już zakorzenione i silne, najmniejszej nie poniosą szkody. Roślina bowiem silna i zdrowa posiada siłę odporną na wpływy wrogich czynników, a takiej siły właśnie brakuje roślinom, których zdrowie zostało zakłócouem, lub wegetacya powstrzymaną. Niektóre rośliny trwałe.

iV>

pochodzące z klimatu cieplejszego, będąc bodowa- ra rośliny nie przekraczała granic,, o których nad ne z nasion w klimacie zimniejszym, zmieniają mieniliśmy. Dlatego to jedna i taż sama roślin* poniekąd swoją naturę, stają się bowiem roślina- może równie dobrze się rozwijać tak w kraju mi jednoletniemi. Tak się    zachowują    te miano-    w którym pora wegetacji jest krótka,    a tempe

wicie trwałe rośliny, które    w swojej    cieplejszej    ratura dość znaczna, jak i w kraju,    w któryn

ojczyźnie zakwitają i nasiona wydają już w pier- temperatura jest niższa, lecz w którym przeciwnit wszym roku swego życia. Za przykład w tym pora wegetacyi trwa przez czas daleko dłuższy względzie mogą posłużyć gatunki rącznika {Bici- Na tern właśnie polega przyczyna wielkiej łatwo nus communis, sanguineus,    viridis i inne), które    ści, z jaką niektóre rośliny jednoletnie,    dziko ro

w swojej ojczyźnie Indyach,    a także i    uprawiane    snące, przesiedlają się nietylko z kraju    do kraju

w Ameryce, Afryce i Europie południowej, są lecz z jednej części świata do drugiej, gdy dc roślinami trwałemi, drzewiastemi, gdy tymczasem nich umyślnie lub przypadkowo i bezwiednie prze u nas tylko zielonemi jednoletniemi. Rezeda, dzi- niesione zostaną. Do takich przybyszów z półno waczek {Mirabilis Jalapa) i nasturcya ogrodo- cnej Ameryki w naszym kraju i w całej zresztą wa, należą do tej samej kategoryi. Rośliny jedno- Europie, należą, między innemi, znane polne i ogro-letnie, których całkowity okres rozwoju od wy- dowe chwasty: przymiotno kanadyjskie {Erigeron kiełkowania nasienia, do wydania nowego nasię- canadense L.) i szarłat szorstki (Amarantlms nia, odbywa się w ciągu jednego lata, znajdują retroflexus Li). Czy w ustroju takiego przymiotu, się niejako w stanie wyjątkowym i do aklimaty- wędrującego swobodnie przy pomocy lekkich, w pu-zacyi w ogóle są najpodatniejszemi. Przyczynę szek opatrzonych nasion z południa na północ,, tego łatwo sobie wytłómaczyć. Jest rzeczą nie- lub z zachodu na wschód, zaszła jakabądź zmia-wątpliwą, że każda roślina, do swego całkowitego na, trudno powiedzieć. Co się zaś tyczy roślin je-rozwoju, wymaga pewnej ilości niezbędnego dla dnoletnich, oddawna uprawianych, a pochodzą-niej ciepła. Ta ilość niezbędnego dla rośliny cie- cych ze strefy gorącej, wiadomo jest, iż z nich pła, z pożądaną ścisłością dotąd nie mogła być potworzyły się liczne odmiany, z których jedne udeterminowaną, gdyż przy zmierzeniu pochłania- dojrzałe nasiona wydają wcześniej, drugie później, nego przez roślinę cieplika, zachodzą wielkie tru- Za pomocą więc takich odmian, prędzej dojrze-dności; poprzestano więc na oznaczeniu jej tylko wających, one mogą być uprawiane w klimatach w przybliżeniu. Zrazu sądzono, iż do tego celu odmiennych i posuwać się stopniowo z południa może wystarczyć zebranie sumy temperatur śre- na północ. Jakoż kukurydza naprzykład, której dnich, z dni po sobie idących przez cały czas pierwotną ojczyzną zdaje się być Meksyk, w mia-wegetacyi danej rośliny, czyli innemi słowy ilo- rę wytwarzania się z niej coraz wcześniejszych czyn tj, ze średniej temperatury / peryodu, przez odmian, przeszła do Stanów Zjednoczonych i po-liczbę jego dni j. Po zważeniu atoli okoliczności, sunęła się jeszcze dalej na północ aż do Kana-że temperatura jest tylko o tyle dla rośliny po- dy. Zresztą i w Europie, taż sama kukurydza, jak żyteczną, o ile się ona trzyma powyżej pewnej utrzymuje Alfons de Candolle („Géographie botani-granicy niższej i poniżej pewnej granicy wyższej, que” str. 337), w takim sam sposób, od końca zeszłe-przekonano się, iż przy obliczeniach należy brać go stulecia, posunęła się na północ o całe 30 mik pod uwagę tylko średnią temperatur pożytecznych, Nie wierzący w aklimatyzację, z roślin jedno-nie zaś średnią meterologiczną dla wszystkich letnich powszechnie uprawianych, przytaczają temperatur. Skutkiem zaś tego, dla wykluczenia zwykle fasolę, jako roślinę do niej niezdolną, temperatur najniższych—jedynych, które dają się Powodem tego, jak się zdaje, jest ta okoliczność, wziąść pod rachunek—odejmuje się od średniej że fasola, pochodząca z klimatu bardzo ciepłego, temperatury każdego dnia, średnią temperaturę z Indyj wschodnich, do rozpoczęcia swego roz-i dnia, w którym wegetacya rozpoczęła się, czyli woju wymaga najmniej 10° ciepła, według ter-dnia, w którym nasienie wypuściło kiełek. Suma mometru stu-stopniowego, że jest przez to bar-więc temperatur użytecznych, wyraża się poprą- dzo czułą na przymrozki i musi być u nas wy-wniejszym wzorem (t—i) j. Przy obliczeniu su- siewarą dość późno, w maju, gdy już dobre cierny temperatur, według wzoru pierwotnego t j, pło nastanie. Z zachowania się atoli niektórych wypadło naprzykład dla jęczmienia 1,700°, dia młodych osobników tej rośliny, gdy je przypad-pszenicy 2,200°, dla kukurydzy 2,500°, gdzie ka- kiem mróz zaskoczy, wynika jasny dowód, że żda z tych liczb jest średnią, z obserwacyj zro- i ona bynajmniej nie jest pozbawioną zdolności bionych w ośmiu miejscach, bardzo odmiennych, aklimatyzacyjnych. Między innemi K. Darwin Według wzoru zaś poprawniejszego {t—i) j, cy- z własnej obserwacyi nad fasolą, taki przytacza fry te wzrastają, tak, że dla pszenicy naprzykład fakt: (De la variation des animaux et des plan-zamiast 2,200°, wypada 2,400°. Ta ilość ciepła musi tes”, Acclimatation, 1868, p. 329) „W roku 1864 być dostarczoną roślinie w granicach tempera- po silnych przymrozkach w moim ogrodzie w Kent, tury dla niej właściwej, między najniższą i naj- w dwóch rzędach fasoli bukietowej (Fhaseolus wyższą, po za któremi ona utrzymać się nie mo- multiflorus), w których znajdowało się 300 mło-że. Co się zaś tyczy sposobu, w jaki ta ilość cie- dych roślin, wszystkie z wyjątkiem jednego tupią ma być przez roślinę przyjętą, to zdaje się zina poczerniały i zmarniały. W przyległym zaś być dla niej rzeczą obojętną, byleby przez cały rzędzie odmiany Fulmer nain•— zwyczajnej faso-czas, w którym ciepło jest odbierane, temperatu- i li (Phaseolus vulgaris), tylko jedna roślina ocala-

z na-

J. A.

ła. Jeszcze większy mróz wydarzył się w cztery dni później; z dwunastu osobników, które wytrwały przy pierwszym mrozie, tylko 3 przeżyły i nie miały nawet wierzchołków poczerniałych, chociaż nie były silniejszemi od reszty roślin. Widząc te trzy osobniki, wyłączone zpośród ich towarzyszy poczerniałych, zwiędłych i martwych, trudno mi było nie pogodzić się z myślą, że one musiały znacznie się różnić swoją budową i zdolnością opierania się wpływom mrozu”. Na ten fakt Darwin kładzie pewien nacisk i żałuje, że nikt dotąd, o ile nam wiadomo, zauważywszy takie odporniejsze osobniki fasoli, nie zaopiekował się niemi, nie postarał się wyhodować z • zabezpieczeniem od skrzyżowania się z innemi, nie zebrał nasion i nie prowadził dalej czystej hodowli przez czas bardzo długi, dla otrzymania rasy ustalonej, bardziej wytrzymałej. Taki bowiem sposób postępowania przy aklimatyzacyi roślin w ogólności, uważa on za najwłaściwszy. Prócz tego na dowód, że odmiany fasoli, teraz w Europie hodowane, można uważać za rośliny po części zaaklimatyzowane, K. Darwin przytacza fakt z doświadczeń ogrodników Hardy (ojca i syna), zrobionych w Anglii. Wysiane przez nich doskonałe nasiona fasoli, sprowadzone z innego kraju, wydały rośliny, które wprawdzie pięknie zakwitły, lecz wszystkie kwiaty okazały się płonne-mi i zmarniały, gdy tymczasem miejscowe odmiany fasoli wydały strąki bardzo obfite. Dotąd mówiliśmy głównie o zachowaniu się roślin, przesiedlanych z klimatu cieplejszego w zimniejszy, lecz i przesiedlane odwrotnie, z zimniejszego w cieplejszy, zachowują się mniej więcej tak samo. I nie może być inaczej. Jak bowiem dana roślina, po przejściu granicy najniższej temperatury, przy jakiej żyć może, ginie dla braku ciepła, tak i po przekroczeniu granicy najwyższej temperatury dla jego nadmiaru, zwłaszcza przy Suchern powietrzu, bardzo cierpieć musi. Jakoż posiadamy w tej mierze i faktyczne stwierdzenie. Pszenica, importowana z Francyi dolndyj zachód., wydała tylko puste kłosy, albo zawierające po dwa, lub trzy ziarna, gdy tymczasem odmiany miejscowe, rosnące obok, dały plon kolosalny. Groszek wonny (Lathi/rus odoratus) w ogrodzie botanicznym w Kalkucie (jak powiada dyrektor tegoż ogrodu, J. Scott), wyhodowany z nasion otrzymanych z Anglii, zmienił się do niepoznania: liście miał drobne, łodygę grubą i sztywną, kwitł słabo i nasion nie wydał wcale; wyhodowany sion nadesłanych z Francyi, kwitł nieco lepiej, lecz i u tego wszystkie kwiaty były płonne. Rośliny zaś wyprowadzone z nasion groszku wonnego, rosnącego w Darjeeling, w Indyach wyższych, a pochodzącego pierwotnie z Anglii, przeciwnie, mogą być z korzyścią hodowane i na płaszczyznach indyjskich, gdyż one kwitną i nasiona wydają obficie, łodygi zaś posiadają wątle i pnące się. Z tego zachowania się groszku po przejściu z Indyj wyższych do niższych, możnaby wnieść, że roślina, przechodząc z klimatu do klimatu sto-

pniowo, przez pewne etapy pośrednie, może do nowych warunków przystosować się przez samo przyzwyczajenie, że uzdolniwszy się do wydawania nasion w klimacie cieplejszym lub zimniejszym, może następnie wydawać takowe w klimar cie hardziej ciepłym, lub bardziej zimnym. Ten ostatni przypadek faktycznie częściej bywa stwierdzany. Z drugiej jednak strony, trudno jest nie przypuszczać, aby przy reprodukcyach drogą płciową, za pośrednictwem nasion, jak w tym razie w groszku, na takie uzdolnienie, prócz przyzwyczajenia, nie wpływał dobór naturalny. Zresztą znany jest wypadek, że i roślina hodowana nie z nasion, gdy przejdzie stopniowo przez takie stacye klimatyczne, może się utrzymać w klimacie odmiennym. Jakoż winny krzew, jak utrzymuje Labat („Gardener’s Chronicie” 1862, p. 235), będąc przeniesiony z Francyi do Iadyj zachodnich, utrzymuje się z wielką trudnością, gdy tymczasem wzięty z Madery, lub z wysp Kanaryjskich, rośnie jak najrozkoszniej. Ze wszystkich powyższych faktów pokazuje się, że chociaż na aklimatyzacyę roślin może mieć niejaki wpływ przyzwyczajenie, najskuteczniej atoli i głównie oddziaływa pojawienie się dobrowolne osobników przedstawiających pewną różnicę. Na zaopiekowaniu się przeto takiemi osobnikami silniejszemi i prowadzeniu ciągłem doboru, na nich opartego, dla otrzymania odmian pożądanych, polegać winna cała sztuka aklimatyzacyi, nietylko roślin, lecz i zwierząt. Słowem, przy aklimatyzacyi należy wytrwale naśladować naturę, która bezwątpienia nowe odmiany rasy i nowe gatunki przy takich dobrowolnych zmianach wytworzyła, za pomocą doboru naturalnego i w części także przyzwyczajenia.

Aklimatyzacja zwierząt. Przystosowanie się zwierząt, przeniesionych z innego klimatu, do nowych warunków bytu, tak, że mogą żyć i roz-radzać się, nazywa się aklimatyzacyą. Przez powolne i stopniowe przyzwyczajenie zwierząt do nowego klimatu oraz pożywienia, udaje się często przyswoić je do tego stopnia, że nietylko żyją, ale rozmnażają się i mogą się doskonalić. Akli-matyzacya zatem ma na celu powiększenie liczby gatunków jednego kraju, gatunkami przyswojone-mi z innych krajów, w których one żyją w stanie dzikim, lub domowym. Przesiedlenie zwierząt może się odbywać, albo z jednego kraju do innego, który pod względem klimatycznym i natury gleby mało się różni od poprzedniego; takie przesiedlenie odbywa się zwykle z powodzeniem i nosi nazwę „naturalizacyi”. Albo też przesiedlenie następuje z miejscowości, posiadającej zupełnie odmienne warunki klimatyczne, (a zatem różniącej się temperaturą, ilością opadów, zmianą pór roku i t. p.), odmienną glebę i roślinność, jak to bywa przy przenoszeniu zwierząt z jednej części świata do drugiej, szczególniej położonej na innej półkuli; wtedy to powstają znaczne trudności do pokonania, i będzie to aklimatyzacya właściwa-Nie wszystkie gatunki zwierząt posiadają zdoL ność do aklimatyzowania się, w jednakowym stopniu rozwiniętą, dlatego też, pomimo powolnego i stopniowego przyzwyczajania do nowego klimatu, nie mogą się ostatecznie przyswoić. Tu może posłużyć za przykład Melipona, bezżądłowa pszczoła meksykańska, przenoszona kilka razy bezskutecznie do Francyi —toż samo można powiedzieć o wielu gatunkach małp. Tylko zwierzęta domowe wyróżniają się pod tym względem, albowiem, podobnie jak człowiek, znoszą zwykle dobrze wpływy obcego cha siebie klimatu. W ogóle więcej wiadomo o aklimatyzacyi zwierząt wyższych, jako to ssących, ptaków, niektórych płazów i ryb, o aklimatyzacyi zaś niższych zwierząt (bezkręgowych) daleko mniej (o niektórych owadach i mięczakach). Przyswajanie zwierząt, czyli aklimatyzacya, zostaje w ścisłej zależności od wpływów klimatycznych i pożywienia (gleby), te też wpływy potrzeba mieć na uwadze, pragnąc, ażeby przyswajanie zwierząt doprowadziło do pomyślnych rezultatów. Przy przenoszeniu zwierząt z jednych okolic do drugich, mniej lub więcej odległych, ważne zachodzą zmiany w ustroju i sprawach odżywiania zwierząt przyswajanych, dokładne przeto zbadanie tych zmian i odpowiednie postępowanie z przesiedl anemi zwierzętami, należy do najpierwszych podstaw aklimatyzacyi racjonalnej. Z wpływów klimatycznych, najważniejszemi są: temperatura powietrza, jego wilgotność (ilość opadu, zachmurzanie) i ciśnienie atmosferyczne — nie bez wpływu na organizm pozostają także: siła i kierunek wiatrów, wiejących w danej okolicy. Niemniej ważnym czynnikiem, wpływającym na pomyślność aklimatyzacyi, jest jakość gleby, od niej bowiem zależą własności i natura pokarmów. Ponieważ warunki powyżej wspomniane, w danych miejscowościach kuli ziemskiej tem się więtej różnią, im miejsca są bardziej od siebie oddalone, dlatego też objawy wpływów klimatycznych o tyle silniej wyrażają się na przeniesionym organizmie zwierzęcym, o ile większa jest odległość miejsca, do którego ten został przeniesiony, w stosunku do miejsca, które stanowi naturalną jego ojczyznę. Niemałego również są znaczenia pewne, szczególne, miejscowe czynniki, które często sprawiają, że istnienie zwierząt, w miejscowościach nawet obok siebie położonych, może być odmienne, a tem samem i zwierzęta będą się znacznie różnić między sobą. Przesiedlając zwierzęta do klimatu różniącego się bardzo, z powodu położenia geograficznego kraju —od tego, jaki panuje w miejscu naturalnej ojczyzny zwierząt—dają się zauważyć pewne, ogólne zmiany w czynnościach (funkcyach) życiowych zwierząt przenoszonych , mianowicie zaś w oddychaniu i trawieniu. Zwierzęta, przeniesione ze stref cieplejszych do zimniejszych, podpadają głównie cierpieniom organów oddechowych— małpy, niektóre zwierzęta mięsożerne (jak wielkie koty) a nawret i niektóre ptaki, przeniesione z kiajów podzwrotnikowych do umiarkowanych, giną wkrótce wskutek choroby płucnej. Przeciwnie zaś zwierzęta, przeniesione z północy na południe, ulegają ciężkim chorobom organów trawienia i systemu nerwowego ; choroby te rozwijają się głównie wskutek podwyższonej temperatury, oraz szkodliwych miazmatów (zarazków, wydzielających się z miejsc błotnistych). Nadto u tych zwierząt rozwijają się choroby skóry, niekiedy cierpienia oczu i t. p. W ogóle jednak łatwiej udaje się aklimatyzacya zwierząt, z krajów południowych przeniesionych na północ, niż odwrotnie. Łatwiej bowiem zwierzęta przesiedlone do klimatu zimnego, zabezpieczyć przez sztuczne sposoby od wpływu zimna—tem więcej, że zwierzęta powolnie same zabezpieczają się od zimna, przez wytwarzanie pokładu tłuszczu, pod skórą nagromadzającego się, co stanowi ogólną własność zierząt, zamieszkujących kraje zimne, podbiegunowe. Przytem pokrycie ciała pomaga do ochrony, albowiem zwierzęta na zimę pokrywają się gęstszemi włosami. Przeciwnie zaś strefa gorąca obfituje w znaczną liczbę szkodliwych czynników, przed któremi niepodobna się zabezpieczyć; do takich należą: dokuczliwy żar krajów gorących, dalej bagna, które bywają źródłem zabijających mikrobów chorobotwórczych, działających na organizm tem silniej, im mniej do ich zniesienia jest przyzwyczajony. Przytem wzmocniona czynność skóry przez parów nie, osłabia organa trawienia. Wpływ klimatu objawia się także w ilości przyjmowanego pokarmu ; zwierzęta w ciepłym pasie potrzebują mniej pokarmu, z powo-wodu bowiem podniesionej temperatury, powietrze, jako więcej rozrzedzone, niż to samo w u-miarkowanym, zawiera mniej tlenu, przez co przy oddychaniu nie zużywa się tyle organizm, ile u zwierząt, żyjących w klimacie umiarkowanym, lub zimnym, gdzie powietrze stosunkowo więcej zawiera tlenu. Stan wilgotności powietrza (ilość opadów, zachmurzenia) również wywiera wpływ na zwierzęta, przesiedlone z jednego kraju do drugiego; szczególniej wypływ ten uwydatnia się na zwierzętach młodych. Przeniesienie z klimatu suchego do wilgotnego, wpływa na rozwój substan-cyj rogowych, które stają się większemi i szybciej rosną, dlatego też zwierzęta w klimacie wilgotnym posiadają bujniejszy porost włosów, które są grubsze. Odbił się ten wpływ na owrcach, które w suchym łagodnym klimacie (merynosy) posiadają wełnę delikatną, miękka ; przeniesione za-do klimatu wilgotnego, mają wełnę obfitszą, dłuższą, ale zarazem znacznie grubszą. Zwierzęta zaś przeniesione z miejscowości wilgotnych do suchych, tracą gęstszy porost skóry, włosy ich delikatnieją i stają się rzadszemi. Wpływ wilgotności powietrza nie ogranicza się jednak tylko do zmian powierzchownych; spostrzegać się również dają i zmiany w budowie wewnętrznej, sile i charakterze zwierzęcia. W miarę jak sierć (włosy) staje się dłuższa i grubsza, powiększa się rozrost tkanki łącznej w ciele, zwierzę staje się więcej ociężałe, mniej energiczne, co pochodzi z większej pracy, jaką mięśnie muszą wykonywać, poruszając grubsze i cięższe nogi. Natura gleby i rozmaitość roślin, na niej rosnących, a które do-

Akłma

Акте.

44ô

ku nad innym, doskonalenia sposobów przesiedlania zwierząt, zabezpieczania egzystencyi osobników sprowadzonych, umożliwienia rozmnażania się zwierząt przyswojonych i otoczenia ich opieką. J. Geoffroy-Saint-Hilaire jest pierwszym twórcą aklimatyzacyi racyonalnej we Francyi. W 1829 roku podał pierwsze prace o aklimatyzacyi i odtąd zajmował się nią z całym zapałem. W roku 1854 zorganizował towarzystwo aklimatyzacyjne w Paryżu, z fundacyi prywatnej; w 1859 r. ze współudziałem gorliwych członków towarz., stwarza w lasku Bulońskim ogród zoologiczno-aklimatyzacyjny, z tym celem, ażeby w nim gromadzić gatunki, świeżo sprowadzane, przyzwyczajać je do życia w nowych, odmiennych warunkach, badać zmiany, jakim ulegają, rozmnażać je i wyciągnąć z hodowli jak największe korzyści. Ogród ten zoolog.-aklimatyza-cyjny przyniósł owoce tak dla Francyi, jakoteż dla innych krajów Europy. (Saint Des-Ménard „L’acclimatation des animaux et des plantes”, „Revue scientifique” N. 13/1. 1890 r.). W podobnym celu powstały ogrody aklimatyzacyjne i zoologiczne w różnych krajach Europy, a nawet po za jej granicami. W Londynie, pierwszy ogród zoologiczny, założony 1828, dziś połączony z akli-matyzacyą, należy do najbogatszych w Europie. Istnieją jeszcze ogrody zoologiczne w Dublinie (1830); Berlinie (od 1844); Wrocławiu (od 1865 r.); Dreźnie (1861); Hamburgu (1863); Wiedniu (Schönbrunn 1781); Moskwie (1864): Warszawie (1884).

A. .1.

Aklina, linia aklmiczna, albo równik magnetyczny, linia łącząca na ziemi punkty, których nachylenie magnetyczne—0, gdzie zatem igiełka nachyleń zachowuje położenie poziome. A. ma przebieg dosyć zgodny z równikiem geograficznym, jednakże przecina go w dwu miejscach, a najwięcej oddala się od niego na 20°. Dokładnem oznaczeniem równika magnetycznego zajmował się głównie Duperrey w r. 1821—5 i rezultaty swych badań ogłosił w tomie 45 „Annales de chim. et phys.“ (ob. Magnetyzm ziemski, Izokliniczne linie).

Akłan, rzeka w Syberyi, dopływ Penzyny, wpadającej do morza Ochockiego. A. na 100 w. swrego przebiegu przepływa z początku bagniste lasy, następnie dobre pastwiska.

Akłaósk, osada nad rzeką Akłan, w okręgu Przymorskim, pod 64° 25’ pół. sz., o 30 wiorst od morza. A. b/ł założony w r. 1679; w r. 1783 został miastem powiatowym. Obecnie bez znaczenia.

starczają pokarmu zwierzętom, wywiera także dość wyraźny wpływ na zmianę pobytu przez zwierzęta, wskutek ich przesiedlenia. Rośliny, rosnące w suchym klimacie, na odpowiednich gruntach, są więcej pożywne, w stosunku do swej objętości; zwierzęta, które się niemi karmią, pozostają szczupłemi, organy trawienia nie powiększają się znacznie, waga ciała pozostaje niezbyt wielka przy odpowiedniej sile mięśni, zwierzęta takie są silniejsze w stosunku do swych rozmiarów i mogą oddawać znaczniejsze usługi. Z tych powodów, w górzystych i ciepłych okolicach, konie np. mają budowę zwięzłą i silną, są wytrwałe i zdolne do przenoszenia ciężarów na dość znaczną odległość. W klimacie wilgotnym, roślinność bujniejsza jest uboga w substancye pożywne, ma tkanki mniej zwięzłe, dlatego też zwierzęta., dla utrzymania swego życia, muszą spożywać wielką ilość paszy, przez co żołądek i kiszki rozpychają się, przybywa im na wadze ciała, tracą kształt, co razem wpływa niekorzystnie na użyteczność zwierzęcia. Wpływ paszyna zwierzęta roślinożerne, przesiedlane, jest nader widoczny; zwierzęta, przeprowadzone z lichych pastwisk na dobre, wkrótce nabywają silniejszej budowy, sierć ich staje się połyskującą i t. d. Przy aklimatyzacyi, ważną jeszcze rzeczą jest znajomość dokładna miejscowych zmian, związanych ze zmianą pór roku, ażeby unikać przesiedlenia zwierząt w porze panujących chorób. Aklimatyzacya odbywała się od najdawniejszych czasów zrazu przypadkowo i bez- i wiele innych, wiednie; człowiek przyswajał sobie zwierzęta dzikie, a następnie przy pierwszych wędrówkach przenosił je z kraju do kraju, z jednej siedziby do drugiej, z jednego klimatu do drugiego; tym sposobem przeprowadził aklimatyzacyę praktyczną. Drogą takiej aklimatyzacyi otrzymaliśmy prawie wszystkie ważniejsze zwierzęta domowe, z których 12 jest azyatyckich, 2 afrykańskie, 3 amerykańskie i 5 europejskich. Z Azyi pochodzą: koń, wół, osioł, Świnia, owca, koza, kura, bażant, paw, synogarlica, jedwabnik morwowy—z Afryki: perlica — z Ameryki: świnka morska, indyk —

Europa sama dała gołębia, kaczkę, gęś, królika, pszczołę, psa (?). W nowszych czasach przyswojone zostały. „Leporidy” (mieszańcy królika z zającem), przyswojone w Nowej Holandyi; „Łososie” w różnych rzekach, w których poprzednio nie mieszkały, np. w Renie i Wezerze; „Ostryga portugalska” ( Ostrea angulata) na brzegach Fran-cyi; „Aksolotl” ( Amblystoma mexicana, Cope) z Meksyku, przyswojony w akwaryach pokojowych, w całej prawie Europie i t. p. Dopiero w bieżą- i    Ak-moły, ob. Akmolińsk.

cem stuleciu rozpoczyna się aklimatyzacya racyo- i    Акте, (grec. a/mc=:wierzchołek), termin le-

nalna, naukowa. Pierwsze wzmianki o potrzebie j karski, oznaczający środkowy okres porządkowo takiej aklimatyzacyi znajdują się w dziełach ró- (typowo) przebiegającej choroby gorączkowej, źnych uczonych, między innemi w dziełach: Buf- W biegu gorączki rozróżnia patologia trzy okre-fon’a, Lacépéde’a, Bernardin Saint-Pierre i t. p. sy, mianowicie: ok. wzrostu, szczytu (periodus Właściwie jednak Izydor Geoffroy-Saint Hilaire akmeos) i upadku. Otóż акте, czyli szczytem podał myśl systematycznego i racyonalnego wy- choroby, nazywamy porę najwyższego natężenia najdywania zwierząt dla pewnego kraju, z innego t. j. wzmożenia się wszystkich przypadłości cho-kraju, zwierząt, które mogą mu przynieść korzy- robnych, w szczególności gorączkowych, poczem ści,— myśl korzystania z wyższości danego gatun- w pomyślnych wypadkach następuje przesileni >

Dr Ł.

°y

«horoby z wyzdrowieniem, albo dalsze pogorszenie jej, kończące się śmiercią, lub też przejście w chorobę długotrwałą (chroniczną).

Akmoczet, twierdza kokańska nad Syr-Daryą, zdobyta przez Russkich w 1853 r. i nazwana następnie Perowsk (ob.). Za czasów dawniejszych dzisiejszy Symferopol (ob.) tak się nazywał.

Akmolińsk, Ak-moły (Biały grobowiec), główne miasto obwodu tego nazwiska (область), nad r. lszymem, w pobliżu jej źródeł; targowisko z ko-ezowniczemi kirgizami, 5604 mców.

Akmoliński obwód. Jest to prostokątny obszar kraju, w tak zwanych środkowo-azyatyckich posiadłościach Rosyi, podlegający władzy stepowego jenerał-gubernatorstwa. Północną granicę okręgu stanowi mniej więcej 55-y, a południową 45 równoleżnik północny, wschodnią zaś i zachodnią oznaczają w przybliżeniu południki 74 i 66 dł. wd. Gr. Łańcuch wyniosłości, Ulatan, rozdziela cały prostokąt na dwie nierówne części: północną, większą, z której rzeki spływają do sy-systematu Irtyszu i południową—-mniejszą, należącą do wewnętrznego zlewiska niziny turańskiej; jest to zatem środkowa część tej wielkiej linii wododziału, która między Uralem i Ałtajem roz-łamuje północno-azyatycką nizinę na dwie, kierunkami rzek uwydatnione pochyłości: na północy-Sybirską i na południu—Turańską. Zresztą w układzie powierzchni ma przewagę płaszczyzna pustynna i piasczysta, licznemi jeziorami słonemi pokryta i wogóle mało urodzajna. Ten pustynny charakter kraju występuje szczególniej na południu, gdzie bezwodne i piaszczyste przestrzenie znane są pod nazwą Głodnego stepu (Bek-pak-dala). Klimat, w całem znaczeniu tego wyrazu lądowy, odznacza się wielkiem ubóstwem opadów atmosferycznych (niżej 20 centymetrów rocznie), zwłaszcza w południowej części, oraz gwałtownemi różnicami między temperaturą lata {35° ciepła) i zimy (35° zimna). Stąd rzeki są nieliczne i w wodę niezasobne. Największy z nich Irtysz dotyka się zaledwie A. o. na północo-wschodzie; dopływ jego, Iszym, stanowi zatem najważniejszą arteryę wodną kraju; stepowe rzeki giną najczęściej w słonych jeziorach, nie mając siły dostać się do celu. Tak np. Kara-Czu i Sary-Su nie dosięgają Syr-Daryi, lecz więzną w słonem bagnisku oaumał-Kul, podobnie, jak i te liczne strumienie, które ze środkowej wyży-źyny kierują się ku Irtyszowi i krótki swój żywot kończą w hojnie rozsianych jeziorach nadbrzeżnych. Mieszkańcy Kirgizi zajmują się przeważnie pasterstwem i prowadzą z zamiłowaniem hodowlę owiec, mniej zaś koni, bydła rogatego i wielbłądów; ważną atoli przeszkodą w rozwoju hodowli jest brak wody, w kraju, przez rok cały skąpo przez deszcze zraszanym; niekiedy też długotrwała posucha niszczy wszelki zapas wody w studniach i rzekach, skutkiem czego całe stada zwierząt domowych giną z pragnienia. Rolnictwo nie znajduje dla siebie przyjaznych warunków, ani w klimacie, ani w naturze gleby — i ogranicza się do niewielkićh przestrzeni nad

brzegami większych rzek; dla tych samych powodów i uprawa drzew owocowych niema znaczenia. Górnictwo słabo rozwinięte, choć środkowe wyniosłości zawierają w sobie węgiel kamienny, miedź, nieco złota i srebra. Więcej natomiast rozwinął się przemysł krajowy, zwłaszcza pod względem wyrobów wełnianych, skórzanych i glinianych, które nietylko zaspakajają miejscowe potrzeby, ale i sąsiednie zasilają krainy. Stolicą obwodu, a zarazem ijenerał-gubernatora stepowego jest Omsk nad Irtyszem, na granicy z gub. Tobolską; inne miasta: Petropawłowsk nad lszymem, na tejże samej granicy, oraz Atbassar i Akmołły wewnątrz kraju. Centralnym punktem handlu Ro-syan z Kirgizami jest Petropawłowsk, który znaczenie swe zawdzięcza nietylko spławnemu Iszy-mowi, ale i krzyżującym się tu drogom handlowym z Troicka do Omska i z Tobolska do At-basaru. Rozległość obwodu wynosi 9.903,₉ mil kwad., ludności 478,360 mców.    And- s-

Akne, (grec.—guzek), wyraz lekarski, oznaczający ograniczone zapalenie skóry, otaczającej gruczoł łojowy, wy stępujące pospolicie na twarzy, na nosie. Ob. Trądzik.

Ako (Acho czyli Achińcy), lud góralski na północn. stoku pogórza Kaukaskiego, należący do plemienia Czeczeńskiego, osiadłego nad rzeczułkami Sundźą i Arsą w dziesięciu gminach (aułach), wyznaje rei. muzułmańską. Od 1858 r. uznali zwierzchnictwo Rosyi.

Akomeci ob. Ako im e ci.

Akoimeci (nieśpiący), zwani także acoeten-ses, achimetenses, mnisi obrządku wschodniego, którzy bez przerwy, tak w dzień, jak i w no-odmawiali modlitwy i pacierze w ten sposób, iż dzielili się na trzy, lub więcej chórów, które się akuratnie zmieniały. Nabożeństwo to zaprowadzone zostało w pierwszych latach XV w. przez Aleksandra, opata klasztoru znajdującego się w pobliżu Eufratu, następnie przeszło do Konstantynopola, gdzie z klasztorów, zachowujących to nabożeństwo, najwięcej znanym był Studyum.

Akola, okrąg w indostańskiej prow. Barar, 6886 km. kw., 592,792 mców. Leży on w dorzeczu rz. Purna (lewy dopływ Tapti) na północnym stoku gór Balaghad, w żyznej i wyjątkowo dobrze zraszanej okolicy, czem nie wszystkie krainy wewnętrznego Dekanu poszczycić się mogą. Mieszkańcy zajmują się wyrobem grubszych tkanin bawełnianych, kobierców, oraz uprawą bawełny, owoców i jarzyn. Miasto gł. A. liczy 16,608 mców, w czem 200 europejczyków; otaczają je stare mury warowne z basztami. Ważne targi na bawełnę. Kolej żelazna do Bombaju i Nagpur.

Akolici. Stoików akolitami nazywali grecy. W kościele nazwę tę dawano klerykom, towarzyszącym biskupom, zostającym przy nich nieodstępnie i niosącym im posługi. Pierwsze wspomnienie o nich pozostawił papież Korneliusz, poda-iąc ich liczbę na 42-ch w Rzymie. Obecnie A. są

klerykami czterech pierwszych święceń i przygotowując się do otrzymania stopnia kapłańskiego, posługują przy ołtarzu.

promienie wychodzą z punktu bliższego P, po< załamaniu schodzą się dopiero w punkcie I, po za siatkówką, przedmiot zatem, w miejscu Pr przypadający, wyraźnie nie mógłby być widzianym-

Akologia (grec, akos = środek leczniczy, logos— nauka), dawniejsza nazwa nauki o środkach lekarskich w ogólności, dziś powszechnie zwanej Farmakologią (ob.). Inni nazywają Ak. naukę o narzędziach ostrych, używanych przy operacyach chirurgicznych (oh, A ki ur g i at.

Akolutus Jan, kaznodzieja protestancki XVII w. (*1628—fl689). Ogłosił „Kancyonał doskonały“ r. 1673 w Brzegu na Szlązku, uTehorn’a.

Akamat, ob. Achmed G- e d i к.

Akominatos. 1) Michał, inaczej od miejsca urodzenia (Chonä we Frygii) „Chômâtes” zwany (*1140, fl215), pisarz bizantyński, do r. 1205 metropolita ateński, odznaczał się gruntowną zna- _ jomością klasyków greckich, których studyował Doświadczenie wszakże uczy nas, że widzimy do-w Konstantynopolu pod kierunkiem słynnego eru- krze przedmioty bliższe i dalsze; wypływa więc dydy Jana Tzetzesa. Zostały po nim listy, mo- z    że oko posiadać musi własność akomo-

wy i utwory poetyckie. Ellissen w monografii dowania się, czyli przystosowywania do różnych ,,M. A. von Chonä“ (Gotting., 1846), przetłómaczył odległości. Przekonywają nas o tern proste spo-niektóre pisma jego. Wszystkie pisma jego ze- strzeżenia; gdy przez tkaninę dziurkowatą spo-brał ostatnio uczony grek Spirydyon Lanbros i wy- glądamy na książkę, to oka tkaniny wydają się dał w Atenach w 2 t.    (1879—80) 2)    Nicetas    nam zalane    i niewyraźne, jeżeli wzrok utrwalamy

(f po r. 1206), brat    poprzedniego,    sprawował    na głoski, i    nawzajem; jeżeli przed ramą okna

na

najwyższe urzędy w państwie za ostatnich Kom- trzymamy igłę, to przy dokładnem rozpatrywaniu^ nenów i był naocznym świadkiem różnych prze- jednego z tych przedmiotów, drugi wydaje się wrotów, jakim uległo Bizancyum na schyłku XII mglistym. Szczególniej przekonywającem jest do-i w początkach XIII w. Napisał obszerną hi- świadczenie Scheinera (1619 r.), polegające storyę bizantyńską (od r. 1118 do 1206) p. t. tern, że na drobny przedmiot spoglądamy przez „Chronikes diegeseos“, szczególniej ważną w koń* dwa otworki, przekłóte w karcie, a tak bliskie, cowych księgach, traktujących o zdobyciu Kon- ze odległość ich jest mniejsza, aniżeli średnica stantynopola przez krzyżowców w r. 1204. Dzie- źrenicy. Gdy przez otworki te widzimy wyraźnie, ło to wydał z przekładem łacińskim Wolfius (Ba- dajmy na to, główkę szpilki, to przedmiot po za nią zyl. 1557), i ostatnio Becker w „Corpus script, trzymany wydaje się zamącony, niekiedy podwój-hist. byzant.” (Bonn, 1835); na jęz. francuski ny, a toż samo ma miejsce, gdy przedmiot ten przełożył Cousin (Paryż, 1685); na włoski {san- przesuwamy ku oku przed szpilkę. Doświadczenie sovino, (Wenecya, 1562). Oprócz tego A., chociaż to uczy, że przy każdem nastrojeniu oka, pro-laik, był biegłym teologiem, ale jego dzieła teo- mienie tylko z oznaczonej odległości wychodzące logiczne—„Panoplia dogmatikć” i „Thesauros or- dokładnie się na siatkówce zbierają.—Kepler thodoxias”—tylko w urywkach były dotychczas (1604 r.) i Scheiner dla wyjaśnienia A. przyjmo-publikowane,    wali, źe przy widzeniu przedmiotów bliższych,.

Akomodacya, jestto zdolność oka nastrajania się, albo się soczewka bardziej skrzywia,, a tern sączyli przystosowywania do wyraźnego widzenia mem silniej łamie promienie, albo też siatkówka przedmiotów, znajdujących się w różnych odle- ku tyłowi się przesuwa, w obu zatem razach, głościach. Położenie obrazu, wytwarzanego przez promienie na niej jednoczyć się mogą. Z dwu, soczewkę (ob.), zależy od odległości przedmiotu; tych przypuszczeń słusznem okazało się tylko* im bardziej mianowicie zbliża się przedmiot ku pierwsze, jak to wyłożył jasno już Descartes, co soczewce, tern więcej się od niej obraz oddala. I wszakże dokładnie wykazały dopiero najnowsze-Taż sama zasada stosuje się i do oka, które badania Langenbecka, Cramera, a zwłaszcza Helm-w ogólności załamuje promienie podobnie, jak holtza. Według tych badań, A. polega głównie i soczewka zwyczajna;    ponieważ zaś    przedmioty    na tern, źe    przy widzeniu przedmiotów bliskich

wtedy tylko dokładnie    widzieć możemy, gdy wy-    skrzywia się nieco bardziej przednia powierzchnia,

raźne ich obrazy powstają na siatkówce, możnaby soczewki, wskutek tego załamuje silniej promienie, przeto sądzić, że oko należycie widzieć może tyl- a stąd ognisko ich, czyli punkt ich skupienia,, ko przedmioty, znajdujące się w pewnem, ozna- przesuwa się ku przodowi i przypada na siat-czonem oddaleniu. W normalnym swym stanie kówce. Potwierdzić to można, według metody oko usposobione jest do widzenia przedmiotów Purkiniego, rozpatrując trzy obrazki, powstające bardzo dalekich, co innemi słowy znaczy, że przez odbicie się promieni od różnych powierzch-w zwykłym stanie oka na siatkówce zbierają się ni oka. Powierzchnia mianowicie rogówki stano-promienie równoległe PP (fig. 157), t. j. przybywa- wi jedno zwierciadło wypukłe, powierzchnia prze-jące z odległości bardzo znacznych; gdy wjęo dnia soczewki drugie takie zwierciadło, powierz-

miot jest bliżej, tem naprężenie Ak. musi być większe. Odległość najbliższa przedmiotu, do jakiej go widzieć możemy, czyli nastawić oko, nazywa się punktem bliży— punctum proximum. Najdalszy punkt, jaki widzimy, nazywa się punktem dali {punctum remotum). Odległość między jednym a drugim nazywa się' przestrzenią akomodacyjną. Jeżeli naprężanie Ale. trwa zbyt długo, to może nastąpić jej wyczerpanie (astenopia uccom dativa), lub też jej skurcz (spasmus), przy którym tylko bliskie przedmioty oko jest w stanie widzieć. Bezwład {paresis et paralysis) występuje po chorobach wycieńczających, zaburzeniach nerwowych i reumatycznych. Por. Scheiner: ,. Оси-lus hoc est fundamentum optician” (1619); Helmholtz: ,. Physiologische Optik”, Sous: „Traité d'optique physiologique”.

chnia zaś jej tylna zwierciadło wklęsłe. Jeżeli więc przed okiem osoby badanej umieszczamy w ciemnym pokoju płomień świecy, dostrzegamy w nim trzy obrazy: po prawej stronie obraz wyraźny, (obraz urojony wytworzony przez rogówkę); obraz drugi, również nieodwrócony jak poprzedni, ale większy i mniej dokładny, (obraz urojony z odbicia promieni od przedniej powierzchni soczewki) i wreszcie obraz trzeci, odwrócony i znacznie od obu powyższych mniejszy (obraz rzeczywisty, wywołany przez powierzchnię tylną soczewki, która tu odgrywa rolę zwierciadła wklęsłego). Gdy wtedy osoba badana utrwali wzrok swój na przedmiot bliższy, aniżeli świeca, obraz pierwszy zmianie wcale nie ulega, ostatni zmienia się niewiele, drugi tylko widocznie się zmniejsza, staje się wyraźniejszym i przesmva ku środkowi źrenicy. Wypływa stąd, że promień krzywizny zwierciadła wypukłego, które obraz ten wydaje, ulega zmniejszeniu, czyli że powierzchnia przednia soczewki silniej się skrzywia. Według pomiarów Reicha, zmniejszenie promienia kuli, którego część stanowi ta powierzchnia, wynosi 4,5 mm, promień zaś tylnej powierzchni, soczewki skraca się o 0,5 do 1.6 mm. Przeobrażenie to soczewki objaśnia fig. 158, której część prawa przedstawia oko wr stanie akomodacyi, lewa w spoczynku; l jestto białkówka, h rogówka, f tęczówka, d soczewka. Mechanizm tego skrzywienia soczewki polega na

S K. i Dr. Ps.

t.

Fi?. 158-

Akompaniament (franc.), Accompagnamento (włos.), wyr. muz., oznaczający towarzyszenie, a raczej podtrzymywanie jednego, lub kilku głosów solowych, wokalnych, czy instrumentalnych, bądź też chóralnych, przez jeden lub kilka instrumentów', albo przez różne partye wokalne, lub nawet przez całą orkiestrę. A. jest bardzo ważnym czynnikiem dzieła sztuki, źle bowiem użyty — ujemnie, dobrze zaś—dodatnio wpływać może na wartość i powodzenie samej kompozycyi. Dobry więc A. domaga się od kompozytora jak największej uwagi, wykwintnego smaku artystycznego, gruntownego wykształcenia technicznego, stosownego użycia rytmiki i wyboru instrumentów, właściwego opracowania harmonicznego i kontra-punktycznego, a przedewszystkiem właściwego zastosowania do charakteru kompozycyi. A, przeładowany polifonią, zaciemnia rysunek melodyjny j drobnej, prostej piosenki, jak znów zbyt skromne J towarzyszenie patetycznym, treściwym i jędrnym ! frazesom głównych (solowych) partyj, wokalnych ! czy instrumentalnych—w niczem nie przyczynia się do ich rozjaśnienia, upiększenia i zaokrągle-działaniu mięśnia rzęskowego, czyli mięśnia Brü- nia, jak np. A. do wielu pięknych i melodyjnych ckego h {musculus eiliaris s, tensor choroideae\ aryj w operach włoskich (ob. A ccompa-Soczewka zamknięta jest w torebce, która przez gna to).    a. roi.

na

więzy aa, czyli blaszkę promienistą Zinna, łączy Akonityna. Nazwa A. nadaną została w r. się z ciałem rzęskowem cc, a przez nie z tęczów- 1833 r. przez Hepa substancyi krystalicznej, żaka. W stanie spoczynku oka znajdują się więzy wartej w korzeniach tojadu {Aconitum napeUus) aa w napięciu sprężystem i spłaszczają soczewkę, z rodziny jaskrowatych. Ciało to, któremu w ro-Jeżeli zaś mięsień Brückego ściąga się, pociąga ślinie towarzyszą inne substaneye, mniej lub wię-ciało rzęskowe ku przodowi, naprężenie więzów cej analogiczne, badane było przez kil..u chemi-aa słabnie, a soczewka, ulegając własnej sprę- ków, a zwłaszcza przez Grovesa, Hottota, Du-żystości, przyjmuje postać bardziej kulistą (ob. quesnela, Adlera, Wrighta. Skład A. wyraża się Brückego mięsień, Zinna blaszka promienista), wzorem C₆₆H₄₃N0₂₄. Skrystalizowana, topi się Słuszność takiego poglądu na Ak. potwierdza się przy 183"; słabo rozpuszczalna w wodzie zimnej, tem, że oczy, z których przy operacji katarakty rozpuszcza się łatwo ж alkoholu, eterze, benzynie, soczewka usunięta została, tracą prawne zupełnie chloroformie; smak ma lekko gorzki, połączony zdolność Ak. Malarz, obdarzony okiem normal- z pewnem, właściwem kłuciem. Płaszczyznę po-nem, rozpatrując góry dalekie, może wzrok prze- laryzacyi skręca na lewo. Własności alkaliczne nieść na bliski papier i zarysy ich na nim na- posiada słabe, łączy się jednak z kwasami, two-szkicować; oko zaś, pozbawione swej soczewki, rżąc sole, z których najważniejszą jest łatwo kry-a które przy pomocy odpowiedniej soczewki j stalizujący azotan. A. stanowi związek niezbyt szklanej widzieć może góry odległe, nie wyróżni trwały; kwasy rozcieńczone zabierają jej na. go-:    papierze końca ołówka, jeżeli do tego celu j rąco cząsteczkę wody,, alkalia zaś rozkładają ją

nie uzbroi się w soczewkę silniejszą. Im przed- ! na kwras benzoesowy i na nowT-ą zasadę, aknmne^

Własności fizyologiczne A. zbadane zostały w ostatnich czasach, zwłaszcza przez Laborde’a. Wywiera ona działanie silne i nagłe; ’/ю miligrama stanowi dozę trującą dla żaby, V₄ mg. skrystalizowanego azotanu akonityny zabija królika, l mg psa. Jestto trucizna układu nerwowego, działająca głównie na nerwy czuciowe, których działalność najpierw podnieca, a następnie przytłumia, aż do zupełnego zaniku; zmiany te powoduje przez wpływ swój na rdzeń kręgowy. (Ob. Laborde et Duquesnel: „Des aconits et de Vaconitine.“

ur. Ł

Akonitowy kwas, inaczej kwas skrzypowy, C₁₂H₆0₁₂, odkryty został przez Peschiera, w r. 1820, w soku tojadu (Aconitum napellus), gdzie występuje w postaci akonitanu wapna. Napotkano go również w niektórych skrzypach, w liściach miłka wiosennego {Adonis vernalis), w nierafino-wanym cukrze trzcinowym i w innych. Otrzymuje się też przez ogrzanie do 175° kwasu cytrynowego, który po ustąpieniu wody przechodzi w kwas akonitowy. Jest równoskładny z kwasami jabłkowym i fumarowym. Z roztworu swego w eterze krystalizuje w drobne igiełki, ugrupowane brodawkowato, rozpuszczalne w wodzie, alkoholu i eterze; w stanie zupełnie czystym topi się przy 187°. Jestto kwas trój zasadowy; sole jego potasowe pod działaniem prądu wywiązują przy biegunie dodatnim acetylen.

Akonityzm oznacza zatrucie spożyciem alkaloidu akonityny, albo liści, kwiatu, korzenia rozmaitych odmian rośliny, zwanej tojadem (Aconitum), z których najjadowitszą jest tojad niordo-wnik {Ac. Napellus); roślina ta hoduje się u nas dla pięknego niebieskiego kwiatu w ogrodach. Zatrucie objawia się zaognieniem, zapaleniem błony ustnej, uczuciem szczypania i porażenia języka, bólem przy połykaniu, obrzękiem migdał-ków, wymiotami, zwolnieniem tętna do 50—40 uderzeń na minutę, osłabieniem i odrętwieniem mięśni dowolnych, czasem drgawTkami, lub sztywnością członków przy zachowaniu przytomności umysłu, zamgleniem wzroku, obok rozszerzenia źrenicy. Statecznym objawem bywa gwałtowny ból w okolicy żołądka, częstokroć zatrzymanie stolca i moczu. Przypadłości zatrucia występują zazwyczaj szybko, zwłaszcza po użyciu alkaloidu lub nastoju (Tinctura a coniti) już w 30—40 minut; przy większej ilości użycia trucizny następuje szybko także śmierć (po2—5 godzinach). Rozróżnia się zatrucie tojadem od innych trucizn odurzających przez zwolnienie tętna i oddechu, rozszerzenie źrenicy, obok utrudnionego połykania i mówienia, przy zachowaniu przytomności umysłu. Pierwszym środkiem ratunkowym jest sprowadzenie obfitych wymiotów przez ciepłą wodę ipekaku-anhę i t. p., wypróżnienie żołądka pompką; odtrutkę stanowi jod i garbnik (tanina). Najpewniejszym odczynnikiem dla akonityny w dochodzeniu sądowo-lekarskiem jest zgęszczony kwas siarkowy, który rozpuszcza akonitynę przy zabarwieniu żółtem.

Akord (łac.), w teoryi muzycznej oznacza po-

łączenie z sobą trzech, czterech, lub więcej dźwięków różnorodnych. Prawidła łączenia i stosownego użycia akordów, podaje dział teoryi muzycznej, zwany „Harmonią”, główna wszakże zasada łączenia z sobą dźwięków, opiera się na prawach akustyki. Nad usystematyzowaniem nauki o akordach pracowało wielu muzyków, począwszy od XVI wieku. Największe w tym względzie zasługi położyli : J. B. Rameau, twórca teoryi o przewrotach akordów („Traité de l'harmonie”. Paryż 1720 r.), Tartini (1754), w ostatnich zaś czasach Petis (1844) i M. Hauptmann (.Die Natur der Harmonik”, Lipsk 1853 r.). Jeżeli do jakiegokolwiek tonu, np. c, dodamy tercyę (e) do tej zaś ostatniej jeszcze jednę tercyę (g), t. j. kwintę względem toniki, czyli tonu pierwszego, (c), zasadniczego, podstawowego, wówczas otrzymamy A. trzygłosowy, c-e-g, zwany „trójdźwię-kiem”. Przez dodanie do tego trój dźwięku jeszcze jednej tercyi (/г), t. j. septymy względem toniki, otrzymamy czterogłos, zwany akordem „se-ptymowym”. Jeżeli do tego ostatniego znów dodamy tercyę ([d), a więc nonę względnie do toniki c, wówczas wytworzymy pięciogłos, zwany akordem „nonowym”. Przez uzupełnienie tego ostatniego znowu tercyą (f), otrzymamy nowy, sze-ściogłosowy akord, „undecymowy”; nakoniec, jeśli do undecymowego dodamy jeszcze tercyę (a), wytworzy się siedmiodźwięk, zwany akordem „terc-decymowym”. Więcej tercyj dodawać nie można, w tym bowiem ostatnim akordzie mieszczą się wszystkie interwalle dyatoniczne, istniejące w gamie; każdy więc dźwięk, dodany do akordu tercdecymowego, byłby powtórzeniem już istniejącego (tylko że w innej oktawie) dźwięku. Mamy więc pięć głównych rodzajów akordów, które stanowią podstawę całego systematu dzisiejszej Harmonii:

mmmm

Wszystkie inne, częściej lub rzadziej używane, powstają albo przez przewroty wyżej wymienionych akordów, albo też przez alteracyę (ob.) któregokolwiek z interwailów, w skład ich wchodzących. Najważniejszemi i najczęściej używanemi akordami są: trójdźwięki, oraz akordy septymowe i nonowe. Trójdźwięków jest cztery odmiany: 1) Trójdźwięk dur v. major, na który składają się: tonika (ton zasadniczy), wielka tereya i czysta kwinta. Akord ten znajduje się w tonący ach majorowych, na 1, 4, 5-ym stopniu gamy; w minorowych zaś na 5 i 6-ym.    2) Trójdźwięk mino

rowy: tonika, mała tereya i czysta kwinta; w to-nacyach majorowych znajduje się na 2, 3, 6-ym; w minorowych zaś na 1 i 4-ym stopniu. 3) Trójdźwięk zmniejszony, składający się z toniki, małej tercyi i zmniejszonej kwinty, istnieje w tona-cyach majorowych tylko na 7-ym stopniu, w minorowych na 2 i 7-ym. 4) Trójdźwięk zwiększony, złożony z podstawy (toniki), wielkiej tercyi i zwiększonej kwinty (t. j. dwóch wielkich, po so

i и.уЧпгНта Pnw«z«ehna Illuitr.

bie następujących tercyj), jest wyłączną własnością tonacyj minorowych, w których występuje tylko na 3-im stopniu, np. trójdźwięk zwiększony c-e-gis w tonacyi A mól. Dwie pierwsze odmiany trójdźwięków nazywają się zwykle akordami „do-skonałemi”. Akordów septymowych istnieje 7 odmian: 1) Wielki septymowy majorowy, na który składa się trójdźwięk major i wielka tercya, np. c-e-g—h, f-a-c—e i t. d. W tonacyach dur znajduje się na 1 i 4-ym, w mol na 6-ym stopniu. 2) Mały septymowy majorowy, zwykle zwany „głównym septymowym”, lub (niewłaściwie) „septymo-wo-dominantowym“, np. g-h-d—f. W dur i mol istnieje on na 5-ym stopniu. 3) Wielki septymowy minorowy, np. a-c-e—gis, występujący tylko na 1-ym stopniu gamy mol. 4) Mały septymowy minorowy: d-f-a—c; w dur możliwy na 2, 3, 6-ym, w mol tylko na 4-ym stopniu. 5; A. septymowy zmniejszony, złożony z 3-ch małych tercyj: gis-h-d—f; h-d-f—as; cis-e-g—b i t. d.; należy wyłącznie do tonacyj minorowych, w których występuje na 7-ym stopniu. Po A. septymowym „głównym”, jest on najpopularniejszym z septymowych, najczęściej używanym i zwykle nadużywanym. 6) A. septymowy zwiększony (trójdźwięk zwiększony i wielka tercya), np. c-e-gis—h, g-h-dis—fis, f-a-cis—e i t. d. I ten, równie jak i poprzedni, stanowi jedną z właściwości tonacyj minorowych; tak np. akord c-e-gis — h, znajduie się tylko w A mól (na 3-cim stopniu); g-h-dis—fis, tylko w E mol; f-a-cis—e, tylko w D mól. 7) Mały septymowy; właściwie zwać się powinien: „wielki zmniejszony septymowy“; że jednak w tem orzeczeniu znajdują się pozornie dwie sprzeczności, przeto dawniejsza jego nazwa utrzymuje się dotąd bez zmiany. Składa się on z trójdźwięku zmniejszonego i wielkiej tercyi, np. h-d-f—a; e-g-b—d\ fis-a-c—e. W tonacyach dur spotykamy go na 7-ym, w mol na 2-im stopniu. Akordy non owe. Właściwie jest ich aż 10 odmian, zwykle jednak tylko dwa: wielki i mały uonowy, w po-wszechnem znajdują się użyciu; oba występują na 5-ym stopniu, zarówno w dur, jak i mol: g-h-d-f—a i g-h-d-f—as. Przewrotami akordów nazywamy umieszczenie w basie któregokolwiek z interwallów akordu, na miejsce tonu zasadniczego (toniki), który w takim razie otrzymuje inną (wyższą) pozycyę. Akordy doskonałe (trójdzwięki) dają dwa przewroty: pierwszy powstaje przez przeniesienie tercyi do basu, t. j. dźwięku najniższego w akordzie, drugi przez umieszczenie kwinty w basie. Przewrót pierwszy, np. w trójdźwięku c-e-g, da nam akord, znany pod nazwą „sekstowego“; z drugiego zaś przewrotu otrzymamy A. „kwmrtsekstowy“.

nych po nad basem (dającym czwarty dźwięk w tym akordzie), możemy przenieść do basu, np.

A. septym-

Trzewroty.

Z pierwszego przewrotu otrzymujemy akord kwintsekstowy“, z drugiego — „terckwartowy“; trzeciego „sekundowy“. Nazwy te są skrócone; dawniejsi teoretycy kazali wyliczać wszystkie in-terwalle, wchodzące w skład akordu, że zaś np. na akord sekundowy składa się sekunda, kwarta i seksta, surowi więc pedanci zwali ten akord „sekund - kwart - sekstowym“. Przewroty akordu nonowego specyalnej nazwy nie mają, równie jak akordy „undecymowe“ i „tercdecymowe*, w ogóle bardzo rzadko są używane. Do XVIII w. zwano akordem grupę instri mentów, jednakowego gatunku, na których wyk nywano daną kom-pozycyę; np. kilka fletów, puzonów, lub szałamai i t. d. Gdzie i kiedy nadano akordowi dzisiejsze jego znaczenie, o tem nic niewiadomo. Zdaje się, że ta nazwa przysługiwała dawniej jedynie trój dźwiękom; boć jeszcze w encyklopedyi Waltera z 1732 r., powiedziano wyraźnie: „Akord składa się z trzech dźwięków różnorodnych, brzmiących jednocześnie, mianowicie: z toniki, jej tercyi i kwinty.“

Akordometr, przyrząd służący do strojenia fortepianów i wszelkich instrumentów strunowych, oraz do próbowania czystości stroju w instrumentach dętych. A. wynaleziony został przez Romana Piotrowskiego w 1844 roku. („Opisanie składu i sposobów użycia Akordometru” etc., Warszawa, Glücksberg, Warszawa, 1845 r.)

Akorîa (grec, a priv., korennimi — nasycić się), oznacza formę patologiczną, objawiającą się utratą uczucia sytości==nienasyconość. (ob. Bulimia).

Akosmizm (Akosmismus), słowo greckiego pochodzenia, oznacza systemat filozoficzny, który, w przeciwstawieniu do ateizmu (ob.), twierdzącego o nieistnieniu Boga, głosi istnienie Boga, ale przeczy istnieniu świata.

Akot, miasto w indostańskiej prowincyi Ba-rar, u stóp gór Gawilgarh, na południowym ich stoku, jedno z ważniejszych w Dekanie pod względem handlu bawełną; 16,137 mców—wyrób dywanów.

A. Pol.

A. Pol.

so

№

§ i

fi ’ IJI

l-LU-l

H-t-H

ST Г

N O CD

O Qj

^ o

O

ćs* 3 g MIII £*    8

НШ    ”.S

rrm

-, i

>> O

CSJ N Jh O ■+=> tsi

+*£ “ В

i— g

o u

N

CO

Akowie (Tiki-Tiko), lud afrykański nad górnym biegiem r. Uelle osiadły, który w wybitny sposób fizycznemi cechami od okolicznych plemion się wyróżnia. Świadectwo Sohweinfurta, o niezwykle drobnym wzroście ludu tego, stwierdzonem zostało przez innych podróżników, jak: Long, Fel-kin, nakoniec Emin-basza. Jest to, w calem znaczeniu tego wyrazu, lud karłów, nie dochodzący 1,5 m. przeciętnej wysokości i stojący pod tym względem w jednym szeregu z małorosłemi ludami południowej Atryki, jak: Wat wy, Abongi, a zwłaszcza Hotentoci, lecz o wiele przewyższający umrsłowemi zdolnościami, któremi nawet r.nd

fiwemi panami murzyńskiemi, Mangbatami, góru- j upoważnia okaziciciela; że w chwili wystawienia je. Prócz jasno-żółtego, przechodzącego niekiedy j przekazu osoba wskazana, która ma wypłacić w czerwonawy kolor skóry, odznacza ich niepo- mę, przekazem objętą, jest już dłużnikiem wystaw-miernej wielkości, do tułowia głowa, na cienkiej cy, gdy przez akredytywę wystawca staje się szyi osadzona. Żyją z łowiectwa, używając na dłużnikiem takiej osoby. Przez wypłacenie sumy, ten cel łuku i dzidy, jak inne okoliczne ludy, przekazem objętej, stosunek najczęściej się koń-których język przyswoili, zatracając swój własny, czy, bo zobowiązanie zostało już wykonane. Ina-bo wszystko każe wnosić, iż do pierwotnych tu* czej rzecz się ma z akredytywą, ona bowiem jest bylców krainy należą.    podstawą stosunku, jaki się zawiązuje pomiędzy

su

Akr, z niem. Acker, dawna miara rolna, uży- wystawcą, okazicielem i osobą wskazaną, a głó-wana w Niemczech, Anglii i Francyi, w różnych wnie pomiędzy wystawcą, a dostarczycielem su-okolicach, różnej zresztą wielkości. Obecnie „acre” my, który ma prawo następnie żądać od wysta-czyli „acre of land”, używa się w Anglii i wy- wcy pokrycia wraz z prowizyą. Stosunek taki nosi 4,840 yardów kwadratowych = 40,467,838 jest bardzo zbliżony do ogólnego wekslowego, ze arów=0,722 morga nowopolskiego=0,37 dziesia- względu na następstwa. Celem akredytywy tyny. Trzydzieści akrów czyni 1 „yard of land”, jest dostarczenie wystawcy, lub za jego pośrednic-640 akrówr=l „mile of land”, która jest urzędową twem osobie trzeciej, kredytu do wysokości pewnej milą kwadratową w W. Brytanii.    sumy, lub bez określenia takowej, zależnie od

ną

Akrabim,dokładniejMaalatakrabim,znaczy uznania udzielającego kredytu, odnośnie zaś do wyżynę, wzgórze skorpionów. Jest to rząd skał, osoby trzeciej i odpowiednio do żądania wy-ciągnący się na południowym brzegu morza wystawcy. Akredytywa może być upoważnieniem Martwego, ku wschodowi zakończony łukiem do wypłaty okazicielowi pewnej sumy na rachu-otwartym i przedzielający w ten sposób głęboką, nek wystawcy, lub też do otwarcia kredytu bagnistą dolinę „El Gor”, od wyżej położonej rachunek okaziciela i wystawcy. Gdy mieści w so-Araby. Skały te tworzą południowo-wschodnią bie wszystkie cechy wekslu, gdy przy jej wysta-granicę Judei, a dawniej stanowiły granicę Emo- wieniu zachowane są formalności, wymagane przez rytów. Otrzymały one nazwę od licznych skór- prawo dla ważności tego rodzaju dokumentów, pionów, które i dziś jeszcze tam mają swe sie- to stosują się do akredytywy te samo przepisy dlisko. Pod względem historycznym, miejscowość kodeksu handl. (art. 110 i następne), co i do ta znaną jest dlatego, że tu Jehuda Machabejczyk wekslu ciągnionego. Najczęściej jednak w akre-pobił EdomejczyTków,    Ad-dytywie nie ma wyrażenia o otrzymaniu waluty,

Akragas, ob. A gry gen t.    co jest wymaganem koniecznie przez prawo do

St. L.

Akratotermy. Pod powyższem mianem rozu- ważności wekslu, lub nie odpowiada ona pod wzglę-miemy wody kąpielne, chemicznie „obojętne”, do- dem formy innym warunkom, przepisanym dla starczane od przyrody jako: Istnie, ciepłe lub go- weksli. Wówczas przepisy kodeksu handl. stoso-rące, a z tego powodu naturalnemi kąpielami wane już być nie mogą do stosunku, wynikłego nazywane, w Niemczech „"Wildbäder” zwane, z akredytywy, lecz należy stosować przepisy i za-’Wszystkie akratotermy, czyli wody cieplicze, są sady ogólne kodeksu cywilnego o zobowiązaniach bardzo czyste i przeźrocze; nie mają smaku, ani i o pełnomocnictwach, zapachu, a ciężar gatunkowy bardzo mały; cie- Akredytować: wyjednać komuś na podstawie płotę ich należałoby raczej przypisywać wielkiej kredytu własnego, otrzymywanie lub otrzymanie głębokości ich pochodzenia, a nie wulkanicznemu na raz jeden od negocyanta, z którym się zostaje powstaniu.    Dr. a. p. w stosunkach, pewnej oznaczonej, lub nawet nieo-

Akredytywa. Jest to rodzaj przekazu kupie- graniczonej sumy. Zwykle osobom, wyjeżdżają-ckiego (remise d’argent), mający jednak pewne cym zagranicę, bankier za pośrednictwem akre* właściwe sobie, a różniące się od zwykłych prze- dytywy (ob.) do swoich korespondentów, ułatwia kazów cechy. Akredytywa stała się w ostatnich w ten sposób otrzymywanie zaliczeń pieniężnych, czasach papierem obiegowym, dość często w sto- Kupcy zwykli także akredytować swego agenta, sunkach kupieckich u nas spotykanym, jakkol- upoważniając pewien dom handlowy do zaliczenia wiek ani z nazwy, ani pod względem formy, pra- mu pieniędzy do wysokości ceny towarów, jakie wodawstwu naszemu nie jest znaną. Została ona agent zakupić ma na rachunek swego mocodawcy, przeszczepioną na nasz grunt z Niemiec; jest W dyplomacyi wyraz akredytować używa się na używaną głównie przez bankierów tutejszych, oznaczenie zaopatrzenia ambasadora, ministra wzorujących się we wszystkich swych stosunkach pełnomocnego, lub innego agenta, w listy wierzy-handlowych i operacyach na przykładach niemie- telne do rządu obcego, poświadczające charakter ckich. Sama nazwa wskazuje, że akredytywa ma wysłannika, jako reprezentanta rządu, który mu za cel uwierzytelnienie danej osoby do otrzyma- daje zlecenie.    F*

nia w pewnem miejscu i czasie pieniędzy. Różni Akrell Karol-Fryderyk, (* 1779— *j* 1868). się od przekazu, który ma właściwie ten sam generał - porucznik szwedzki i słynny kartograf cel, lecz nie wytwarza takiego stosunku, jak akre- Wstąpił wcześnie do wojska; w roku 1813 miał dytywa. Wydanie przekazu każe się domniemy- udział w szturmie Lipska, w r. 1819 nadano mu wać, że wystawca posiada u osoby wskazanej (zwy- : szlachectwo, w latach 1831—56 był zarządzają-kle u bankiera) fundusz, do podniebienia którego ! cym nowoutworzonego wydziału topograficznego.

1854—62 urządzał w Szwecyi sieci telegraficzne, sowano i do dzieł filozoficznych, wyłuszczających Liczne mapy Szwecyi, wykonane przez niego, w formie systematycznego wykładu część najtru-odznaczają się nadzwyczaj starannem wykończę- dniejszą i najgłębszą zarazem danego systematu niem. A. był sam dobrym miedziorytnikiem, ró- filozoficznego („akrotuaÜkâ... vocabantur, in quibns wnieź jak jego ojciec. Jego traktat wojenny „Fö- philosophia remotior subtiliorque agitabantur” Gel-reläsningar i fortification”, napisany dla wycho- lius: Noctes Atticae, XX. 5.). Odnosiło się to wańców akademii wojennej w Karlsbergu (gdzie szczególniej do niektórych dzieł Arystotelesa, Wykładał w r. 1807—1827), wyszło w Sztokhoi- które, jak mniemano, przeznaczone były tylko dla mie w r. 1811 i zostało przełożone na kilka ję- wybranych, to jest dostatecznie przygotowanych syków europejskich.    do ich rozumienia, uczniów jego. I w tern osta-

Akl'ion z L okry dy, pytagorejczyk, wspomina- tniem znaczeniu termin akroamatyczny równo-йу przez Cycerona (Acrio).    znaczny był z terminem „ezoteryczny” (ob.), uźy-

ozna •

s. s.

A. Fol.

Akrisios, syn Abasa, króla Argos i Okalii, wanym także dla oznaczenia zasadniczej, najgłęb-miał bliźniaczego brata, Proitosa, z którym żył szej części pewnej filozofii, w przeciwstawieniu w ciągłej niezgodzie i kłótni, aż nareszcie po- do części jej przystępniejszej, „egzoterycznej” (ob.), dzielili się państwem: Proitos wziął Tyrynt, Akri- Ta sama różnica nazwy stosowaną była i do sios pozostał w Argos. Z żony, Eurydyki, miał czenia sposobu wykładania danego przedmiotu, a on córkę Danae, o której oświadczyła wyrocznia, takim sposobem w у kład a kroam atyczny ozna-że gdy urodzi syna, ten zabije swojego dziada, cza w ogóle wykład ściślej naukowy, w przeciw-Trzymał więc ją A. w miedzianej komnacie pod- stawieniu do wykładu popularnego, czyli—prze-ziemnej, z obawy, ażeby nie została matką. Ale znaczonego dla szerszego koła słuchaczów, to nie pcmogło—i tu rozchodzą się legendy. Je- Akroamatycsna muzyka (grec.), wyr. muzycz. dna, mniej popularna, utrzymuje, że drogę do tej oznaczające rodzaj kompozycyi lekkiej, melodyj-dziewicy znalazł jej stryj, Proitos. Druga, popu- nej, nie odznaczającej się jednak ani głębokością larniejsza, bo połączona z cudownością, twierdzi, treści, ani też bogactwem opracowania techni-że przebił się przez dach do jej kryjówki żako- cznego, a więc nie posiadającej wyższej wartości chany Zeus, w postaci złotego dżdżu, i następ- muzycznej. Do tego rodzaju należą: tańce zwy-stwem tej rosy boskiej był późniejszy głośny bo- czajne, jak np. marsze, polki, kadryle, galopady— hater, Perseusz. A., spostrzegłszy dziecię, zam- większa część przeróżnych „morceau de salon”, knął je wraz z matką w skrzyni i rzucił do mo- wyjątków z oper— zwłaszcza też z włoskich— rza. (Okoliczność tę poetycznie opisuje jeden i t. p. Typem takiej muzyki akroamatycznej, pra-z ułamków poety Simonidesa, z wieku V przed wdopodobnie na długie jeszcze lata, pozostanie Chr.). Skrzynia dopłynęła dr wyspy Serifos, gdzie przesławna „La prière d’une vierge” T. Bada-brat królewski, Diktys, zatrzymał ją i ocalił obo- rzewskiej.

zawie-

je. Perseusz, doszedłszy lat, wsławił się wielu Akrobata, (zn. dosłownie == wysoko chodzący, czynami świetnemi, i powrócił w strony rodzinne, wysoko pnący się). Wyraz greckiego pochodzę-A. lękał się z nim spotkać i umknął aż do Te- nia, miał ściśle określone znaczenie w zastosowa-salii, lecz udał się za nim wnuk, by go uspokoić, niu do sztuki gimnastycznej, a mianowicie: A. co mu się nareszcie udało. Przebywali razem oznaczał gimnastyków, uprawiających specyalnie w najlepszej komitywie, aż podczas igrzysk gi- ekwilibrystykę i taniec na linie. I w tej specyal-mnicznych, w których udział miał Perseusz, trą- ności rozróżniali grecy jeszcze gatunki oddzielne, cił on nieumyślnie Akrisiosa tarczą i śmierć je- a mianowicie: „właściwych akrobatów“, robiących go spowodował. Tym sposobem spełniło się sło- ćwiczenia wzdłuż pochyło, lub prostopadle wo wyroczni. (Pauzaniasz, П; 4, 16. Apollodor, szonych lin, i dotykających się ich wyłącznie Ib, 2.—Ferekydes, fragm). .    środkiem ciała, a kończyny puszczając swobodnie

za-

na-

Akroamatyczna metoda i wykład akroamaty- w przestrzeń; „schoenobatów”, t. j. wirujących czny. Termin ten oznacza w ogóle sposób nauczania, w około liny, horyzontalnie umieszczonej; wreszcie stosowany w wyższych szkołach, a głównie w uni- „orybatów” i „neurobatów”, uprawiających wszel-wersytetach,tojestmetodę,polegającą na syste- kiego rodzaju ewolucye na linach horyzontalnych ma tycz n ein wykładaniu nauki. Nazwa takiego i tańczących na nich przy odgłosie fletu. Rzy-wykładu pochodzi od słowa greckiego („alcroâmaj” mianie, którzy zarówno co do igrzysk, jak i „ słucham ”), oznaczającego słuchanie wykładu, baw swoich, często naśladowali Greków, nazy-w przeciwstawieniu do metody, polegającej na za- wali też i linoskoków' swoich (funambuli) z grecka dawaniu pytań słuchaczom i wyjaśnianiu zawilszych schoenobatae i neurobatae. Akrobatami bywali kwestyj przez naprowadzanie ich na trafne o dp o- zwykle tylko niewrolnicy. We Francyi, gdzie wiedzi, tojest metody dy al ogpwej,powszechnie zwa A. dotąd najbardziej jest rozpowszechnioną, „katechizmową” zwanej. Ze zaś metoda taka zastępowano ją dawniej inną, a mianowicie w wieku systematycznego wykładu, bez zadawania pytań, XYIII-ym weszły w zwyczaj nazwy sauteur i volti-niogła być stosowaną tylko do słuchaczów w ogóle geur\ później dla dokładniejszego odróżnienia spe-rozwiniętych, a nadto dostatecznie w danym cyalności A. nazywrano ich „danseurs de corde”. Dziś przedmiocie przygotowanych, aby rozumieć mistrza nazwę A. uogólniono i mianują akrobatami (acro-swego i nie potrzebować wyjaśnień, za pomocą py- bates), zarówmo ekwdlibrystów i tańczących na li-taó i odpowiedzi, więc nazwę akroamatyczny zasto- nie, jak w ogóle gimnastyków, klownów, i wszelkiego

Pokazuje charakterystyczne reakcye aldehydów, jakkolwiek nie wszystkie; łatwo ulega polimery-zacyi. Już tlen powietrza przeprowadza akr, w kwas akrylowy. (ob.)Wodór, w chwili wytwarzania się, zamienia akr. w alkohol allylowy. Praktycznego zastosowania niema.

rodzaju uprawiaczy zręczności i siły. Dołączone dwie figury przedstawiają skok nadzwyczajny, t. z w. przez włochów „salto mortale”, wykonywany zwykle przez akrobatów. Rysunki te ciekawe są ze względu jednej metody skakania ze znacznej wysokości, uprawianej zarówno w dalekiej staro żytności, jak i w nowszych czasach. Pierwszy rysunek (fig. 158) wzięty z malowidła ściennego, przechowywanego w muzeum etruskiem w Chiusi drugi (fig, 159) pochodzi z XYI w.

Akrokerauńskie góry ob, Akrocerauńskie góry Akrolit (z gr. akron— koniec, litos—kamień), oznacza nazwę posągu, którego korpus zrobiony jest z drzewa lub bronzu, pozostałe zaś części z kamienia. W rzeźbiarstwie ten rodzaj posągów stanowi przejście do epoki kamiennej. Najsławniejszy A. „Arcia” jest dziełem Fidyasza. Odnaleziony w r. 1766, w świątyni Izydy w Pompei, posąg kobiety jest A. posiadającym korpus ! z drzewa, głowę zaś i kończyny z marmuru.

! W ogóle w pierwszych rzeźbach greckich, w epo-; ce, gdy je robiono z drzewa, dla nadania wię-j kszego podobieństwa do natury, t. j. do ciała I ludzkiego, używano marmuru, przynajmniej do gło-j wy, rąk, nóg i w ogóle do części obnażonych posągu.

I W miarę rosnących bogactw świątyń starożytnych, zaczęto później używać do rzeźb drewnianych i przedstawiających bóstwa, zamiast marmuru—■

■ kości słoniowej na części obnażone ciała, a resztę j posągu obijano złotą blachą, na której misternie I cyzelowano fałdy szat. Posągi takie nosiły nazwę ¹ „Chryzelefantyny” (ob.).

; Akromegalia (grec, akron—kończyna, megas—

Fig:. 158. Akrobaei w starożytności.

Fis. 159. Ai-robaci w XVI iv.

Dr. Ł.

\ wielki); tern imieniem oznaczył p. Marie, opisaną przez siebie po raz pierwszy, szczególniejszą formę chorobną, w postaci patologicznego rozrostu kończyn górnych i dolnych. Choroba rozwija się nieznacznie u osób młodych, lub średniego wieku, przez stopniowe rozrastanie się rąk i nóg, przyczem one stają się grube, niezgrabne i nie-foremne; rozrost posuwa się powoli na stawy Akrocerauńskie albo Akrokerauńskie góry, ręczne i nożne, wreszcie na przedramiona i przed-zakończone przylądkiem tejże nazwy, obecnie Glos- udzia; wkrótce potem ulega rozrostowi twarz, nos, sa czyli Linguetto nazwanym, który starożytni usta, język. Przyczyny dziwnej tej choroby są (Strabon) uważali za granicę między Adryatyc- dotąd nieznane; zejście zazwyczaj śmiertelne. Dokiem a Jońskiem morzem; noszą dziś one nazwę chodzenie zwłok (wedle prof. Erb’a) wykazało: Czyka i Lungara i choć w najwyższych swych rozrost mózgu i wielu nerwów, mianowicie n. szczytach zaledwo przechodzą wysokość 6,000 sympatycznego, stałe powiększenie przysadki mó-stóp (Czykara 6,300'), przez swój dziki wygląd zgowej, zmiany w gruczole tarczykowym, rozrost i trudną przystępność nadają miejscowości ponu- grasicy, ry i pustynny charakter. Południowe ich rózga- Akromonogramatyczny wiersz, jest to sztuczny łęzienia, bardziej gościnne, napełniają część Al- utwór pseudo-poetyczny, w którym każdy wiersz banii, od dawnych czasów Epirem zwanej.    zaczyna się od tej litery, na którą był zakoń-

L. S. К

Akrodynia, ob. A ero dyni a.    czony wiersz poprzedzający. Zabawka ta była

Akrografia, ob. Trawienie klisz.    szczególniej w użyciu w w. XVI i XVII.

Akrokorynt, ob. Korynt.    Akron z Agrygentu, lekarz grecki, uczeń Em-

Akroleina. С₂И₃. COH. Aldehyd kwasu akry pedokla, który w piśmie swem (Peri trofes hygie-lowego. Bezbarwna ciecz, silnie załamująca świa- inon) podał bardzo trafne zasady dyetetyczne dla tło, o nadzwyczaj ostrym, drażniącym błony ślu- osób zdrowych.

zowe zapachu, lżejsza niż woda, w której się co- Akron ( Acroń), grek, piszący po łacinie, z II kolwiek rozpuszcza. Wrze przy 52,4° G. Łatwo wieku po Ckr., znany zaledwie z nazwiska i stąd, się zapala i płonie wtedy jasnym, świecącym pło- że pisał komentarze do Horacego, ale te zaginęły, mieniem. Tworzy się przy dystylacyi i niezupeł- Akronyktyczny nazywał się u starożytnych nem spaleniu tłuszczów, przy utlenieniu alkoholu wschód gwiazd stałych, mający miejsce wraz z za-allylowego; w laboratoryum otrzymuje się przez chodem słońca, albo też po nim. „Kosmicznym” ogrzewanie gliceryny ze środkami obezwodniają- zaś nazywał się wschód gwiazdy, gdy następuje cemi, najlepiej z kwaśnym siarczanem potasu, wraz ze wschodem słońca.

Akropolis (gr. akros i polis), górne miasto; sić zaczął. Podjętego przez Cymona dzieła dokom tak się powszechnie nazywało w Grecyi i połu- czył Perykles, któremu zawdzięczało A. wiele dniowej Italii miejsce obronne, twierdza, oddzie- jeszcze innych ozdób i dzieł sztuki. Około 430 r. łona od miasta mieszkalnego, zbudowana na wyniosłości niełatwo dostępnej, obronnej z natury i sztucznie wzmocnionej. Tam to przechowywały się skarby miejskie, wszelkie przedmioty drogocenne, własność publiczną stanowiące; tam naj-WSpanialzse wznoszono świątynie dla bóstw krajowych i gromadzono przedniejsze dzieła sztuki.

przed Chr., Mnesikles, na miejscu dawnego Pe-lazgikonu, zbudował świetne wejście do A., Pro-pyleje (ob.) zwane, około którego, z południowej strony, wzniesiono świątynię Kiki Apretos (ob.), obok zaś dawnej świątyni Pallady, świątynię dla bóstw ochronnych, Pallady i Pozejdona, zwaną, Erechtejon (ob.) Był to najświetniejszy okres rozwoju sztuki w Grecyi; A. wzbogacało się coraz to nowemi budowlami, jak: Klepsydrą, Chal-koteką, Scenoteką, świadczącemi zarówno o bogactwie, jak i zamiłowaniu piękna mieszkańców Aten, którzy A. za miejsce bogom i sztuce poświęcone uważać chcieli. Oprócz sławnego posą-

W®"

pilili »

. ЗЩрйР,/ u Рж&л ft

mi

Było to przytem ostateczne schronisko dla ludności, w razie napadu nieprzyjaciela na miasto, które nie mogło uważać się za zdobyte, dopóki trzymał się akropol (zamek, gród), ułatwiający obrońcom pomyślne wycieczki w dolinę, tem skuteczniejsze, że bez broni palnej, pociski i kusze z dołu mało mogły szkodzić twierdzy. Każde z głośnie,, j szych i większych miast greckich posiadało taki akropol, pod nazwą odmienną od samego miasta, ale szczegółowo pod tą nazwą słynie Akropol ateński, gdzie artyści, mianowicie z czasów Pery-klesa, nagromadzili owe, sławne po wszystkie wie- j ki późniejsze, cuda sztuk pięknych (ob.) Czasami miasto posiada dwa akropole: jest to wskazówką, że w tej miejscowości dawniejszemi czasy musiały leżeć dwa miasta, które koleją czasu stopniowo zlały się w jedno.    K- K-

|Д.'1

Akropolis Ateńskie, miejsce obronne, na północ od prawego brzegu r. Ilissus położone, dostępne tylko ze strony zachodniej. A. zajmuje płaskowzgórze, wyniesione na 115 m. po nad po- || ziom morza. Wzgórze, utworzone ze skały wapiennej, z nadzwyczaj stromemi spadkami, przedstawia rodzaj ściętego i wydłużonego od zachodu ku wschodowi stożka, na którym rozciąga się płaszczyzna 275 m. długa i 135 m. szeroka. Tak przez naturę samą obronną miejscowość, która    __

pierwotnie nazwę „Cekropii” (od Cekropsa) po- j siadać miała, mieszkańcy starej Hellady poświę- j ciii bogini Pallas-Athene, której Pizystrat świą- "    ^

tynię zbudował. Dla zabezpieczenia strony za-chodniej, zbudowano w odległej starożytności dziewięcio-bramowe mury, Pelazgikonem zwane, ślady których po dziś dzień zachowane zostały.

чщi

Fif. 160. Akropolis Ateńskie.

gu Pallas-Ateny, mieszczącego się w Partenonie, który był dziełem Fidyasza, place pomiędzy świątyniami i budowlami ozdobione były arcydziełami sztuki w rodzaju słupów pamiątkowych, posągów i tablic napisowych, któremi wieńczono pamięć ludzi sławnych nauką, walecznością i sztuką, zarówno mieszkańców Attyki, jak i całej Hellady. Po nad wszystkiemi budynkami A., wznosiła się kolosalna spiżowa statua bogini Ateny

A., z biegiem czasu murem otoczone, posiadało tylko jedno wejście wjazdowe, przez bramy Pe-lazgikonu, wejścia zaś tajemne, piesze (Agraulia i Erechteja), wynalezione przy rozkopach, dokonanych 1888 r., nie dają możności określenia czasu, kiedy mianowicie urządzone zostały. Trudno wnioskować o zabudowaniach A. przed czasem zburzenia takowego przez Persów, wykopaliska jednak 1884, 1885, a szczególniej 1888, dostarczyły wiele dowodów, że jeszcze przed najściem Persów, A., szczególniej w stronie północnej, bogatemi budowlami ozdobione było. Po wy-jarzmieniu się Greków z pod panowania Persów,

Cymon gorliwie pracował nad przywróceniem A. dawnej świetności. Wzniósł nowe mury obronne, które zniszczone zostały, a z gruzów zburzonego miasta usypał podwyższenie na A., w miejscu, gdzie wznosiła się dawniej świątynia Pallady,

\ nową świątynię, Partenonem zwaną (oh.), wzno-

Promackos zwanej, również dzieło Fidyasza. Poza murami A., na południowym skłonie skały, zbudowany był Odeon Peryklesa, przeznaczony początkowo na uroczystości muzyczne, a później na zgromadzenia ludowe i posiedzenia sądów; świątynia Dyonizosa przeznaczona była dla przedstawień scenicznych, skąd prowadziła droga Tripo-dos do Prytanejonu (pałac senatu) i do dolnej części miasta. Takim był wygląd A. w czasach rozkwitu sztuki greckiej, takim pozostawał przez długie jeszcze wieki, budząc podziw w następnych pokoleniach. Nietylko wojna peloponeska, ale i niewola macedońska i syryjska, nie wpłynęły na zmniejszenie świetności A., które nawet przez zaborców uszanowane zostało i przyozdobione no-wemi pomnikami, właściwemi pojęciom artystycznym nowych władców. Attal I, król Pergamu, przyozdobił A. szeregiem rzeźb, przedstawiających zwycięstwa mitologicznych tytanów, zaś An-tyoch IV, król syryjski, wznieść kazał w południowej stronie A. sławną statuę, ozdobioną głową Meduzy, zwaną Apotropion. Dotychczasowe użytkowanie świątyni i budowli, inne otrzymać musiało przeznaczenie, szanowano jednak sztukę, której dorównać nie umiano. Zabory rzymian nie wpłynęły również na upadek A., które i po Neronie, jakkolwiek ogołocone z wielu rzeźb i pomników, jaśniało jeszcze blaskiem i świetnością.

Sulla, niszcząc niezależność Hellady, znosząc potęgę morską Attyki przez zburzenie portu Pirej-skiego, zdobywając jednak Ateny, oszczędził A. Cezarowie rzymscy, ceniąc wysoki rozwój sztuki greckiej, obok nienaruszonych dawnych zabytków, wznosili nowe budowle, odpowiadające możności i estetycznemu pojęciu sztuki rzymskiej, lub też dawne pomniki w bogatszą przyoblekali szatę.

I tak, Agryppa zbudował świetną Pinakotekę; lubownik kunsztu, Adryan, przyozdobił Propyle-jon białym marmurem. Wzniesiono również przed Partenonem okrągłą świątynię dla Cezarów i zbudowano rynek, 40 kolumnami ozdobiony, pomiędzy Odeonem, a świątynią Dyonizosa. Ostatnie świetne czasy A. sięgają czasów Antonina. Powoli jednak następni cesarze rzymscy ogałacać zaczęli A. z arcydzieł sztuki, które w Rzymie -stosowniejsze znajdowały pomieszczenie, a czego nie dokonał rabunek, zczasem przeszło do Bi-zancyum. Już w III wieku po Chr., wzniesienie dwóch wieżyc przy wejściu do Propyleum, nie licujących z ogólnym charakterem innych budowli, świadczyć może, że liczyć się zaczęto więcej ze względami strategicznemi, niż ze sztuką. Szybko tracić zaczęło A. pierwotny swój wygląd. Zamiana dawnych świątyń pogańskich na kościoły chrześciańskie, przeznaczenie A. na siedlisko ar-cybiskupstwa łacińskiego (1208), przebudowanie południowego skrzydła Propyleum na wysoką strażnicę francuską, wzniesienie nowych gmachów i przeróbka starych (1350) na budowle, celom administracyjnym odpowiednie, zmieniły do nie-poznania dawne A., ostatecznej zaś zagłady tej świątyni sztuki dokonał Omar (1458), a w ślad ’*9. nim i Mohamed II, zamieniając wzgórze A.

na oszańcowaną cytadelę. To, co mogło być spo-żytkowanem z budowli, zamieniono na prochownie, koszary i magazyny, resztę pozostawiono czasowi i stopniowemu zniszczeniu. AVstęp do A., jako do twierdzy, został wzbroniony i odtąd, aż do r. 1674, nawet studya naukowe nad zabytkami przeszłości czynione być nie mogły. Ogromne zniszczenia dokonane zostały w czasie szturmu A. w 1687 r., kiedy Wenecyanie, po zdobyciu na Turkach Peloponezu, pociągnęli do Attyki. Na-jemnemi wojskami niemieckiemi dowodził feldmarszałek Otto y. Königsmark i on to, aby wypędzić załogę turecką, oszańcowaną w A. rozpoczął bombardowanie. Pod strzałami rozpadła się świątynia Nike Akropolis; w kilka dni później (28 września) bomba wpadła do prochowni i wysadziła w powietrze Partenon, który runął kupą gruzów. Po Königsmarku, pokojowym, lecz ohydnym niszczycielem resztek pamiątek akro-politańskich, był lord Elgin, poseł angielski w Konstantynopolu od r. 1799. Posiadając glejt sułtański, przez 15 lat plądrował po całej Gre-cyi, zabierając urny, kameje, kapitele, posągi, płaskorzeźby, fryzy i t. p. Gospodarował też i na A. Ludzie jego, zbrojni w drągi i kosztu-ry, gwałtem wyważali fryzy i kapitele z rozwalin Partenonu, a wandalizm ten poniszczył mnóstwo dzieł sztuki, które, pod ręką gburowatego najemnika, padając na grunt skalisty, w gruzy się rozbijały. Imię Elgina napiętnowała cała ówczesna europejska prasa, z łupów zaś, przez niego zrabowanych, tylko część sprzedaną została do „British Museum” za 35,000 funtów, reszta zatonęła, wraz z okrętem, w drodze do Anglii. W r. 1822 zbudowali Turcy na A. silną wieżę około Klepsydry, używając do budowy materyałów, nagromadzonych z rozwalonych gmachów. Powstanie greckie i oblężenie A. przez Turków, którzy Erech-teion armatniemi zburzyli strzałami, były ostat-niem zniszczeniem, jakiego dokonano na zabytkach dawnej przeszłości. Bok 1833, zarówno Ateny, jak i pamiątkowe A., powrócił grekom, to ostatnie jednak, oprócz szpetnych wieżyc i budowli fortyfikacyjnych, przedstawiało jedno tylko zwalisko gruzów, zawierających resztki pamiątek kultury perskiej, syryjskiej i świetnych czasów greckich i rzymskich, przykrytych rozwalinami nowoczesnych gmachów tureckich. Zbyt wiele jednak znajdowało się w pośród tych gruzów pamiątek cennych dla nauki i sztuki, aby je w zapomnieniu pozostawić. Rząd grecki, przystępując do rozkopów dawnego A. i konserwacyi ruin, powierzył główny kierunek nad tą pracą Ludwikowi Ross, znanemu filologowi i archeologowi niemieckiemu, który, niszcząc naleciałości późniejszych czasów, poszukiwania prowadził do r. 1843 i rezultaty tychże drukiem ogłosił. W r. 1873 zburzono niesmaczną wieżycę, „francuską” zwaną, a od r. 1883 rozpoczęto rozkopy na szerszą skalę, pod ścisłą kontrolą rządową, pomieszczając znalezione zabytki sztuki w Muzeum, speoyalniena ten cel zbudowanem na A., w południowo-wschodniej jego stronie. Dalsze prace w tym kierunku

prowadza się z większą lub mniejszą gorliwością przed Chr.), wszyscy, którzy się zhańbili ucieczką aż do obecnej chwili, dostarczając nauce nowych ; z placu, podlegali pozbawieniu praw obywatel-poglądów na starożytne A., a sztuce nowych ar- j stwa, znaleźli oni jednak rzeczników, domagają-cydzieł. Załączona tablica przedstawia widok j cych się ułaskawienia; oponował przeciwko takie -A. odtworzony wedle szkicu rekonstrukcyjnego mu odstępstwu od starodawnych zwyczajów A., architekta K. Weichardta.    .e Diehi. ale za to naraził się wielu wpływowym mężom

tiusa wyszło w Paryżu (1651) i "Wenecyi (1729).

Akropolites Konstanty, syn Jerzego i jego następca na stanowisku wielkiego logofeta, czyli pierwszego ministra. Był strącony z urzędu przez Michała Paleologa, który mu zarzucił obojętność dla kościoła, ale wrócił do łask za Andronika. Jako mąż stanu, nie odznaczył się niczem wy-bitnem. Grecy przezwali go „młodym Metafras-tosem ”, bo naśladując Simeona Metafrastosa, skreślił życie niektórych świętych. Napisał również kilka traktatów o pochodzeniu Ducha św., czyli o jednej ze spraw, rozdzielających obrządek grecki z łacińskim. Z ostatnich pism, pozostało dla potomnych kilka jedynie urywków i to nie szczególnie interesujących.

Akrostolion, ozdoba przedniej części łodzi, galery, statku lub okrętu, służy zarówno do upiększenia, jak i za godło statku wodnego. A. w najrozmaitszej przedstawia się formie, już to jako artystyczne zakończenie, misternie wykonane, lub też w postaci głów ludzkich i zwierzęcych, figur a nawet i grup. Starożytni w łodziach i gale- J rach wojennych używali A., mogących wzbudzić postrach w nieprzyjacielu, wskutek czego nietyl-ko forma A. odznaczać się musiała oryginalnością pomysłu, ale i rozmiary takowego były znaczne. Gondole weneckie, w charakterystycznem zakończeniu przedniej swej części, przedstawiają również pewną odmianę A., powszechnie do gondoli zastosowaną.    E-D-

Akrostichon. Strofa wierszowa, krótka, nie przechodząca kilku lub kilkunastu wierszy, charakteryzująca się tern, że pierwsze lub ostatnie głoski każdego wiersza, złożone w nieprzerwanym porządku od góry lub od dołu, stanowią jakiś wyraz całkowity, imię, nazwisko lub zdanie. Wynalazek ten odnosi się zapewne do epoki wierszopisów aleksandryjskich, którzy w braku natchnień poetycznych, wymyślili rozmaite poetyczne figle i łamigłówki.    K- K

Akrotatos, najstarszy z synów króla Sparty, Kleomenesa II, z rodu Eurystenidów. Po przegranej bitwie z Antypatrem pod Megalopolis (330

Akropolites Jerzy (* 1220 — -J- 1282), histo- i doznawał od nich później wiele przykrości. Zra-ryk bizantyński, wódz i mąż stanu na dworze ce- żony i zniecierpliwiony, opuścił nareszcie Spartę sarzów nicejskich, po odbudowaniu cesarstwa bi- bez wiedzy eforów, a poszedł za wezwaniem Agry-zantyńskiego posłował w roku 1274-ym na kon- genteńczyków, poszukujących pomocy i wodza prze-cylium lyońskiem i tu działał w duchu poje- ciwko tyranowi Syrakuz, Agatoklesowi (314). Bu-dnania kościoła wschodniego z zachodnim. Jego rza zaniosła go do Apollonii, którą oblegał Glau-„Chroniké suggraphé” (od r. 1204 do 1261) jest cyasz, król Illiryku. A. zmusił go do odwrotu. Za-bardzo ważnem źródłem historycznem, lubo grze- winąwszy następnie do Tarentu, wyjednał tu pomoc szy rozpraszaniem się na banalne drobiazgi i re- 20 statków wojennych i z tak przyjemną nowi-toryczną przesadą. Było ono użytkowane i skracane ną przybył do Agrygentu; tu jednak rozrzutno-przez późniejszych historyków bizantyńskich. Ory- ścią i kłótniami z wpływowym syrakuzańczykiem, ginął ze skróceniem wydał ostatnio Becker w „Cor- Sosistratesem, a nareszcie zamordowaniem jego, pus script, hist, byzant.” (Bonn 1836). Dawniejsze ściągnął na siebie powszechną niechęć. W nocy ich wydanie, z tłómaczeniem łacińskiem Alla- tajemnie wydostał się z portu, żeby wrócić do

ojczyzny. Umarł niedługo potem, jeszcze za życia ojca swego, pozostawiwszy syna, Arejosa I, który wstąpił na tron w r. 310 przed Chr.

ranem

Akrotatos, syn Arejosa, a wnuk poprzedniego, król Sparty (268 — 269), obronił miasto od Pyrrosa. Zginął w wojnie z Arystodemosem, ty-Megalopolitańskim (podług Plutarcha, lecz Pauzaniasz odnosi tę wojnę do A. dziada).

Akrotery (archit.), naszczytki. Słowo greek, pochodzenia (akroterion), oznaczało w ogóle części najbardziej wysunięte, skrajne, pewnego przedmiotu, np. dzioby okrętów, końce skrzydeł Bogini zwycięstwa (Nike)., Specyalnie termin ten używany był do oznaczania w architekturze na szczytków, czyli podstawek (ob. f. 161 a, c,) prostych., t.j. bez gzymsowań, umieszczanych na wierzchołku

•)

Ъ)

Tig. 161. Akrotery.

i na narożnikach szczytów, czyli frontonów greckich. Podstawki te, w dolnej swej płaszczyźnie skośnie ścięte, w miarę pochyłości dachu, u góry przedstawiały płaszczyznę horyzontalną, na której umieszczano pierwiastkowo przedmioty symboliczne, jak np. liry na jednej ze świątyń Apol-lona, albo gryfy, jak na świątyni Ateny lub Mi-nerwy (ob. fig. 161 b.) Później naszczytki stale-służyły za podstawę dla ozdób architektonicznych..

P5PÊ

AKROPOLIS W ATENACH

.i _

g®:

ВМЯВШАЯ

шщ

II

iaæ

I щш

и. --

.

-р:Гг^₇

MÈ

ши

p;

pi\

щ§

sa

J ■■

ilKe

EÂÏÏ!

Ядшдитддщ

" '-Ai.

iBi

• . . ; *r

::f ::

f-

~~

аш

-Ш

>Â

p

& 'V

ни

§gg§jô

la

OA

Zewnętrzny widok Akropolu (rekonstrukcya).

'=щ

--Aj

НТ-—

цц

ИЙ

ИМ

p^g

ЕВ

===

=1

--•'⁼ -•• • •

Sjjgi|

as.

®5Йв

ш.

===

щц

Ий

• •• .. - '

_1Я_

аза

'il

шш

-и

Вй

#»*

IM

■ШЦ

jX

В.ШШШЯ

ИШИ

vS-h

"А

И1

гЧщ*

ISS!

^вН^шЯиш^ЗиИй

Widok Akropolu (rekonstrukcya).

SB?

№.V>Ä;

Wielka Encykl. ilustr. T. I.

Do art. , Akropolis“.

V.1 - ■

t

!

gHN/^

Ш V

\

V.^

■

■

-

■

\ »

Ч*»А*2

о

‘

. •

. ;

-■

V

;

!

i

Г.’ 'л''-.

S. S.

A. Sz.

w postaci pewnej kombinacj i linii krzywych, lub liści, najczęściui palmy wachlarzowej, czasami umieszczano na nich posążki, lub inne jakie przedmioty symboliczne. Pauzaniasz opowiada, że na rogach świątyni Jowisza w Olimpii, umieszczone były wazony złote, a na jej szczycie Bogini zwycięstwa, także ze złota. Tamże, na wierzchołku frontonu jednej ze świątyń, miała być umieszczona tarcza i napisami. W Monachium dotąd przechowują fię akrotery, czyli naszczytki z frontonu świątyni egińskiej; środkowy przedstawia ornament z krzywizn, zakończony palmetą, a obok dwie statuetki; boczne akrotery dźwigają gryfy. Akrotery zwy-Yle wykonywano z marmuru, lub terrakoty malowanej. Największy ze znanych akroterów starożytnych, jest akroteryon pozostały z frontonu świątyni Hera w Olimpii, dwa i ćwierć metra długości, z ornamentem kolorowym z terrakoty. W rzymskiej architekturze, wzorującej się na greckiej, podobnie jak i w epoce odrodzenia, akrotery sta'e były w użyciu, ale już bez symbolicznego znaczenia, wyłącznie jako ozdoba architektoniczna, a pod nazwą tą rozumiano zarówno samą podstawę, czyli naszczytek, jak i ornament, na niej wzniesiony. Ornament ten przewoźnie brano ze świata roślinnego, najczęściej przedstawiał on palmetę. Witruwiusz podaje zasady estetyczne i przepisy architektoniczne dla ustosunkowania wymiarów A. Akrotery, jako ozdoby architektoniczne, charakteryzujące zakończenia budowli, mają swe zastosowanie i dziś jeszcze (po niemiecku zwane „Giebelzinnen”, po francusku „Acroteres”, po polsku „naszczytki”) i to zarówno przy budowli gmachów, jak i sarkofagów, oraz mebli stylowych. Niektórzy przypuszczają, że A. początkowo miały znaczenie czysto praktyczne, budowlane (Leon de Vesly). Miały one mianowicie pierwiastkowe służyć za wzmocnienie dachów, podobnie jak płyty kamienne, które w starodawnych świątyniach chroniły dachy od zerwania przez wiatry. Dołączone figury przedstawiają podobizny: fig. 161 a: „czołówki” (ob.) ze świątyni Diany w Ełeuzis; fig. 161 b: podobiznę akroterów, umieszczonych na narożnikach fiontonu świątyni Minerwy na wyspie Eginie, a przedstawiających gryfy symboliczne; fig. 161 c: podobizny akroterów ze świątyni Tezeusza w Atenach.—Porów. Witruwiusz (III. księga У 12.)— Quatremère de Quincy: „Dictonairo d’architecture”.—„Annales de la »Société centrale des architectes”. Paryż, 1875 (studyum o ornamentyka cli świątyń greckich Leonade Vesly)—Duron. „Handbuch der Architektur”. Darmsztat 1882. T. Zebrowski: „Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa,” Kraków 1883.

Akrotion oh. Akrotery.

Akrotyzm (Akrotismus), słowo greckiego pochodzenia, oznaczające w filozofii dążenie do najwyższego celu w dociekaniach filozoficznych, to jest do zbadania ostatnich przyczyn.

Akrylowy kwas (0„Н₃. CÓOH). Bezbarwna ciecz o ostrej woni, przypominającej nieco zapach kwasu octowego, krzepnie przy 7°, wrze przy 140°.

Miesza się w każdym stosunku z wodą. Otrzymuje się przez utlenienie akroleiny tlenkiem srebra i następne rozłożenie suchego akrylanu srebra za pomocą siarkowodoru. Traktowany środkami utleniającemi, kwas A. przechodzi w kwas mrówkowy i octowy, świeżo zaś wytwarzający się wodór przeprowadza go w kwas propionowy. Wszystkie sole A. k., z wyjątkiem srebrnej, są łatwo rozpuszczalne w wodzie.

Akryzyusz, ob. Akrisios.

ük aj, rzeka, bierze początek w większej Cze-czni, w gminie Jeskery; płynie mimo górskich aułówT Hevzel, Taj-Kiezu i wydostawszy się na płaszczyznę, zajętą przez koczowisko Kumyków, łączy się z rzeczką Jam an su, gdzie przecina ją droga, prowadząca z Kizlaru do Derbendu, za pomocą mostu znanego pod nazwą Mahometowe-go, poczem, nie dochodząc do morza, ginie w nadbrzeżnych piaskach Od czasu przyłączenia pc-rzecza tego do Rosyi, dolna część jego wyznaczoną została Kumykom, którzy tworzą gminę, liczącą 10,000 z górą głów, podzieloną na trzy okręgi: Aksaj Andory i Kosteki.

Aksaj, odnoga, albo raczej łacha rzeki Donu, oddzielająca się odeń poniżej słynnej ze swych winnic stanicy Melechowskiej, przepływająca pod stolicą kraju dońskich kozaków, Nowoczerkaskiem, i łącząca się z głównem korytem Donu poniżej Staroczerkaska, u stanicy tegoż nazwiska, znanej z rybołówstwa, Aksajskiej. Długość Aksaju 85 kim., lecz żeglowny na całym swym biegu tylko podczas wiosennego przyboru wody; latem zaś parostatki dochodzą zaledwo na 30 wiorst, t. j. od ujścia Donu do Nowoczerkaska.

Ak-sakał-barba, jezioro w stepie kirgiskim, na półn.-wschód od m. Aralskiego, między ziemiami wielkiej i małej Hordy, położone pod 48° szerok. półuoc., a 81° dług. wschód. Składa się ono właściwie z kilku jezior, połączonych cieśninami, i ma do 200 wiorst obwodu. Do niego wpada największa ze stepowych rzek, Turgaj. Woda słona, brzegi na ogromnych przestrzeniach porosłe trzciną; jezioro dosyć jest głębokie i obfituję w rybę. Humboldt twierdzi, że w tej strefie drobnych jezior, połączonych z sobą nakształt różańca, w której spotykamy Ubagan-Dengiż, grupę jezior Sary-kupa, Aksakałbarby i wiele pomniejszych, objawia się ciągle fenomen stopniowego wód wysychania, tak jak to już na jeziorze Arabkiem zauważono. Przyjmując więc opinię G en sa, przypuszcza, że jezioro Aralskie w odległej starożytności, z jeziorem Aksakał i innemi, mogło stanowić jeden wielki wodozbiór, łączący się z Oceanem północnym: albowiem posuwając się od jeziora Aralskiego, w kierunku północno-wschodnim, znajdujemy jakby nieprzerwany, pomiędzy wschodniemi stokami gór Uralskich, a za-chodniemi gór Kirgizkiego stepu średniej hordy, żłób około pięciu stopni geograficznych szerokości mający, który posuwając się dalej po za Omsk pomiędzy Irtysz i Ob przez step BaraЬniski, gdzie znów jeziora są nader liczne, dotyka bagnisk IU-siugańskich i Jugańskich i na północ po za Sur-

fi.-

gul, a na wschód miasteczka Berezowa, przez ziemie Berezowskich Ostiaków, łączy się z bagni-stemi brzegami Oceanu lodowatego. Stare właśnie traóycye przechowywane u Chińczyków, mówią o wielkiem jeziorze gorzkiem, które się miało niegdyś znajdować w środku Syberyi.

Aksakow, dawniej Oksakowy, rodzina stara szlachecka ruska, wywodząca swój ród od znakomitego warega, Simona, siostrzeńca króla Norwegii, Hakona Ciemnego, który przybył do Kijowa z dość liczną drużyną w r. 1027 i wybudował w obrębie Ławry irheczerskiej cerkiew Wniebowzięcia Najświętszej Panny i w niej po śmierci pochowany został. Syn jego, Jerzy, był bojarem W. Ks. Wsiewołoda Jarosławowicza, od potomków zaś jego pochodzą protoplaści książąt Wo-roncowów, Basmakowów i Weliaminowów. Jeden z tych ostatnich, pra-prawnuk Jan Teodorowicz, przezwany Oksakiem, stał się protoplastą Aksa-kowych.

Aksakow Sergiusz, syn Tymofieja (* 1 listopada 1791 — -f 12 maja 1859 r., n. s.), urodził się i wychował na wsi, lecz wcześnie został oddany do gimnazyum w Kazaniu i zaraz po otworzeniu tamże uniwersytetu, uzyskał prawo, przed ukończeniem kursu gimnazyalnego, rozpocząć w nim studya w r. 1804, czyli mając 14 lat życia. Naturalnie w tak młodym wieku, przy braku profesorów, nie mógł A. wiele się nauczyć na wykładach, jakkolwiek sam starał się nabywać potrzebne wiadomości. W pracy tej przeszkadzały mu bardzo dwie namiętności, którym nie mógł się oprzeć: polowanie i teatr. Jakkolwiek mało pozostawało czasu na czytanie, jednak Aksakow zdążył się wcześnie zapoznać z modną wówczas literaturą francuską pseudo-klasyczną i już w 16 roku życia zaczął drukować tłómaczenia i oryginalne w tymże stylu elu-kubracye, nie mające prawie żadnego znaczenia w literaturze. Stan ten trwał aż do r. 1834, w którym A., mieszkając już w Moskwie, jako cenzor, otrzymał wezwanie od jednego z redaktorów o natychmiastowe przysłanie jakiego artykułu. A., nie mając nic gotowego, napisał „By-ранъ”, t. j. opis zamieci śnieżnej na stepie. Utwór, wydany bezimiennie, ogromnie się spodobał. W tymże czasie Ą. zawiązał stosunki z Gogolem, który poznał się na ukrytym talencie opiso-wo-opowiadawczym A. i zaczął go namawiać, aby pisał w tym kierunku. Tym sposobem powstały trzy utwory, które uczyniły A. jednym z głośnych przedstawicieli literatury ruskiej: „Записки py-жейнаго охотника”, „Записки о уженш рыбы” i „Семейная хроника”. Pierwsze dwa utwory są poprostu podręcznikami dla myśliwych, ale podręcznikami, w których utylitarne przepisy łączą się z pełnemi wdzięku, życia i prawdy obrazami natury, malowanemi bez wszelkiej pretensyi, a jednak niezmiernie dosadnie. „Семейная хренина” odznacza się temi samemi zaletami, ale nie posiada wad poprzednich dwóch utworów, to jc*3t nudnych rad i przepisów, zajmujących tylko у-la epecyalistów. Są to właściwie dzieje rodziny

A., zawierające w sobie, ze zmianą nazwisk, wszystkie fakty, które miały istotnie miejsce, opracowane w wysokim stopniu artystycznie. Artyzm ten i tutaj jest zupełnie bezpretensjonalny, wypływający z natury autora, który opisuje wszystko tak, jak widział i pamięta. Szczególniej niektóre ustępy „Kroniki” posiadają wysoką wartość, dla wybornej obrazowości i niezmiernie dosadnej charakterystyki osób. Dzieła A. wy a zły zbiorowo w sześciu tomach, w roku 18^. Porówn. O. Miller: „PyccKie Писатели нослк Пушкина”.

Aksakow Konstanty, syn Sergiusza (* 1817 •j* 18(50), pisarz i publicysta ruski, dziecinne lata spędził w rodzinnej wsi Aksakowie (gub Oren-burskiej). W roku 1826, wraz z ojcem, osiadł w Moskwie, i tu prawie bez przerwy pozostawał aż do śmierci. W r. 1832 r. wstąpił do uniwersytetu moskiewskiego. AV r. 1835 ukończył uniwersytet ze stopniem kandydata i poświęcił się wyłącznie językoznawstwu i literaturze. W roku 1847 po obronie rozprawy „Ломоносовъ въ исто-рш русской словесности и русскаго языка” otrzymał stopień magistra, ale już przed wydaniem tej pracy drukował w czasopismach „Теле-скопъ” „Москва” i „Московски] наблюдатель“ (niekiedy pod pseudonimem К. Europidina), tłó-maczenia, przeważnie z Göthe’go i Szyller’a, a także artykuły oryginalne w kwestyach bieżących. Jego społeczne i literackie dążenia zarysowały się wyraźnie dopiero od r. 1846, t. j. od założenia przez koło słowianofilów dziennika „Московски Сборникъ”. W tomie I-yin, pod pseudonimem Im ręka, pomieścił artykuł o „Bistoryi Ro-syi“ Sołowjewa, po którym, w dość dużych odstępach, nastąpił ciąg dalszy, rozrzucony po różnych pismach, a zebrany w jednę całość, przeważnie z rękopisów, dopiero w zbiorze dzieł, przez jego brata Jana wydanych (Tom I, 1861). Wydawnictwo „Москов. Сборника” nat. I-m przerwane być musiało i wznowiło się dopiero w r. 1852. A. umieścił tam rozprawę „О древнемъ быть Славянъ вообще и рускихъ въ особенности”, w której dowodził, że zasadą najdawniejszych ustaw społecznych słowian nie były rody, lecz wiece. Tutaj wystąpił on przeciw utartym poglądom Kałaczewa, Sołowjewa i innych, jakoby słowianie naśladowali w tern niemców. Powołując się na bizantyńskie i inne świadectwa o słowianach wschodnich, stara się dowieść, że najdawniejszy ustrój rządów był demokratyczny i że rodzina, nie pogrążywszy się w rodach, nad którą miałaby wtedy nieograniczoną władzę starszyzna, zachowała swre znaczenie. Na poparcie tej tezy przytacza: „Sąd Lubuszy”, gdzie nie występują urządzenia rodowe, lecz rodzina i zgromadzenie ludowe ; dalej „ Kronikę Nestora ” i „Ruską prawdę” Jarosława. Następne studya Aksakowa, jak np. „Обь основныхъ началахъ русской исторШ” „О богатырях!, временъ Вла-димфа”, „О состоянш крестьинъ въ древней Pocciu” i wiele innych, są dahzym ciągiem przeprowadzenia jego poglądów. Wszystkie państwa europejskie powstałe wskutek podbojów i d!a-

tego fundamentalną zasadą ich bytu jest pr/e- \ Podczas wojny Krymskiej, A. dowodził jednym moc i niewola. Podług przekonań Aksakowa ’ oddziałem pospolitego ruszenia, a po jej ukoń-państwo ruskie w inny sposób powstało, gdyż czemu wrócił do Moskwy i nie rozstając się z my-rząd oparł się na jednomyślności ludu, a spójnią ślą wznowienia rozpoczętej działalności publicy-było wzajemne zaufanie. Przyczynę wszelkich stycznej, próbował dwukrotnie stworzyć dla niej klęsk społecznych upatrywał A. na zachodzie własny organ peryodyczny; ale usiłowania w tym i wierzył, że po epoce doświadczeń weźmie gó- kierunku nie doprowadziły na razie do pożąda-rę prawowita Ruś i Moskwa. A. zostawił po sobie nego celu. Dopiero w r. 1861, gdy po dłuższej dość obfity zasób wierszowanych utworów, pozbawio- niebytności w kraju, podczas której zwiedził po-nych najzupełniej poetycznego polotu i mających łudniową i zachodnią słowiańszczyznę, bawiąc koczy sto publicystyczny charakter. Dzieła A. wy- lej no w Dubrowniku, Zagrzebiu, Białogrodzie, szły staraniem i pod redakcyą jego brata: tom I. Pradze, Krakowie, Lwowie i Warszawie, wrócił w roku 1861; II w roku 1875; III w roku 1880. do Moskwy, udało mu się uzyskać pozwolenie na Te dwa ostatnie zawierają prace filologiczne. wydawanie tygodnika „День”. W nowem tem Aksakow Iwan, syn Sergiusza (* 1823 r.— piśmie A. po/ostał wierny dawnym przekonaniom *f* 1886), młodszy brat Konstantego, głośny i wpły- tylko czas jakiś; później zmienił je znacznie wo wy publicysta ruskk urodził się w Nadieżdinie i stał się wyłącznie rzecznikiem pierwiastków (gul). Ufimskiej), alo już w 4-ym roku życia zo- cywilizacyi rodzimej, na bizantynizmie wspartej,

stał przewieziony do Moskwy i tu pobierał początkowe wykształ-Ukończywszy wyższą szkołę nrawo-znawstwa w Peters-

ceme.

вЫ||1к.

burgu, był czas jakiś w Moskwie urzędnb kiem przy senacie, następnie pomocnikiem prezesa przy sądzie | kryminalnym w Kału- | dze, potem w Astra- ' chaniu, wreszcie, powróciwszy do Petersburga, został w 1848 r. urzędnikiem do szczególnych poleceń przy ministeryum spray/ wewnętrznych. Na tem stanowisku jeździł w charakterze urzędowym do Besa-rabii i gub. Jarosławskiej, a te podróże, podobnież jak dawniejsze urzędowanie w sądownictwie, nastręczyły mu wiele sposobności do poznania obyczajów i wyobrażeń ludu, stosunków biurokratycznych i urządzeń państwowych Wszystko to, uważane przez A. z właściwego jemu stanowiska, posłużyło mu za materyał do utrwalenia się w przekonaniach, które później, zostawszy publicystą, wygłaszał i propagował. Działalność publicystyczną rozpoczął A. wkrótce po opuszczeniu służby rządowej ( 852). Pierwszym jego organem był „МосковскШ сборникъ”, a do współpracowników należeli: Konstanty A., brat redaktora, Chomiakow, Czerkasskij, bracia Kirejewscy i inni. A. w tym czasie z miłością dla rzeczy ruskich łączył sympatye do wszystkich ludów słowiańskich. Wprawdzie czasopismo jego zabrnęło w takie trudności, że musiało być zaniechane, i A. usunął się od publicystyki, ale nie na zawsze. Tymczasem, z polecenia Towarzystwa geograficznego, udał się na Ukrainę, dla zbadania handlu maio-ruskiego; owocem tych studyów było dzieło: „Из-■елкдоваше о торговле на укр (инскихъ ярмар-дахъ” (wydane dopiero w r. 1859), za które otrzymał medal i połowę- nagrody Demidöwa, przyznaną mu przez petersburską Akademię nauk.

' -I

Fig. 162. Aksakow Iwan.

i uznawał ją za jedyną podstawę bytu słowiańszczyzny ; natomiast pierwiastkom cywilizacyi zachodnio-europejskiej wydał nieprzejednaną wojnę, nazywając ją przeżytą i dla narodów sło-! wiańskich szkodliwą. Zapatrując się z tego krań-I cowego stanowiska na wewnętrzną i zewnętrzną politykę Rosyi, nie pochwalał reform Piotra W., jako przeciwnych duchowi cywilizacyi ruskiej „samoistnej”. Te poglądy rozwijał A. najprzód w dalszym ciągu „Дня”, później w „Москвк”, nareszcie od r. 1880 w „Руси”, którą wydawał aż do śmierci. Ideje A., szczególniej w drugim okresie jego działalności, wywierały wpływ wielki na społeczeństwo rusjcie; hasło przeciwstawienia cywilizacyi zachodniej „samoistności” (самобытниче-ство) jemu w znacznej części zawdzięcza swoje istnienie i rozpowszechnienie w Rosyi Największym rozgłosem i wpływem cieszył się A. między r. 1875 i 1878, podczas popularnej w Rosyi wojny serbów z turkami, powstania bulgarów i wojny turecko - ruskiej. A. oburzał się bardzo na kongres berliński za zmodyfikowanie warunków pokoju w San-Stefano i przywrócenie rządów tureckich w Rumelii wschodniej; w r. zaś 1885, kiedy wskutek rewolucyi filipopolskiej taż Rumelia połączyła się z Bulgaryą, A. potępił surowo cały ten przewrót, a to dlatego, że został on dokonany bez udziału Rosyi.

Aksakow Aleksander, syn Mikołaja (*1832), brat stryjeczny Konstantego i Iwana Aksakowych, otrzymał wychowianie w liceum Aleksandrow-skiern w Petersburgu, które ukończył w r. 1851. Wstąpił do służby w ministeryum spraw wewnętrznych i wkrótce jako członek ekspedycyi dla zbierania wiadomości statystycznych i stu-dyćw nad sektami starowierców (raskolniki)y został -wysłany do gub. Niżegorodzkiej. W r 1055, jako wolny słuchacz, wstąpił do uniwersytetu moskiewskiego na fakultet medyczny, który opuścił, nie ukończywszy kursu, w r. 1858; wszedł znowu, do służby rządowej, kilkakrotnie ją porzucał i znowu się wracał, aż dopiero w r. 1878 ostatecznie wziął dymisyę. Od lat bardzo młodych A zaczął zajmować się kwestyami teologicznemi i filozoficznemu Liczba prac A. o spirytyzmie, me-

E. I).

diumizmie i praktycznem ich zastosowaniu, do kilkudziesięciu dochodzi.

Aksamit, tkanina, wyrabiana z jedwabiu, wełny, bawełny i lnu, w ten sposób połączonych, iż jedna tylko lub dwie z wymienionych materyj składają się na jednolitą całość. Charakterystyczną cechą A. jest miękkość w dotknięciu i włosi-Stość, czyli puszystość. Fabrykacya A. tem się wyróżnia od innych tkanin, iż przy pojedynczej osnowie posiada wątek podwójny, którego jedna nić wchodzi do składu tkaniny, tworzącej podstawę, czyli osnowę, druga zaś, z kilku włókien złożona, przewija się przez druty lub deseczki, nadając tkaninie po wykończeniu pewną puszystość czyli włosistość. Tak gatunek tkaniny będącej osnową, jak gatunek nici. tworzących wątek, sposób przewijania się wątka przez druty lub deseczki, a wreszcie rodzaj strzyżenia i ostatecznego wykończania tkaniny, wytwarzają rozliczne odmiany A., znane obecnie w handlu pod nazwą: A. liońskiego, manszestru, welwetu, utrechtu, pluszu, A. wytłaczanego, strzyżonego, niestrzy-żonego i innych. Sztuka wyrabiania A. pochodzi ze wschodu. Rzymianie sprowadzali A. do Europy z Indyj, znajomość zaś Wyrobu przyswoić sobie mieli pierwsi wenecyanie i genueńczycy, którzy, prowadząc obszerny handel ze wschodem, sekret wyrobu przejęli. O ile pierwszeństwo wyrobu A. w Europie należy się włochom, za śladem których poszli holendrzy i niemcy, o tyle udoskonalenie iabrykacyi i wprowadzenie różnych gatunków A., jest zasługą Francyi, a w szczególności fabryk liońskich. Oryginalny, tak zwany „prawdziwy” A., posiada osnowę i wątek jedwabne, ze względu zaś na rodzaj fabrykacyi, bywa: wytłaczany, przedstawiając na gładkiej osnowie pewne wzory, zwykle z liści lub kwiatów ułożone; strzyżony, w którym wątek tkaniny jest poprzecinany—i niestrzyżony. „Pół-aksainit” albo „welwet”, posiada osnowę wełnianą lub bawełnianą, Wątek zaś jedwabny, a ze względu na rodzaj fabrykacyi, naśladuje w gatunkach À. oryginalny. „Manszester”, z pozoru podobny jest dó A., różni się jednak od tegoż sposobem fabrykacyi i bywa wyrabiany z bawełny. :,Utrecht” posiajda osnowę ze lnu lub konopi, wątek zaś jest wełniany; ten rodzaj A. przeważnie używany jest ûa obicia mebli. „Plusz”, inaczej „felpą” zwany, w samej fabrykacyi tem się różni od A., iż wątek nie przewija się przez drńty, lecz ćieiikie deseczki, wskutek czego włosistość tego rodzaju tkaniny jest Większą. Że względu na materyał, do fabrykacyi pluszów użyty; takowe fnogą być jedWabüë, półjedwabne lub bawełniane. Ośtatnie-mi czasy wyrabiać zaczęto pluśze łamane, przedstawiające pewne przygniecenie w nieokreślonych kierunkach części- włosisfego Wątka. Obecnie fabrykacja A., zarówno jak i rożnych jego odmian, rozpowszechnioną jest w Europie, a niektóre gatunki wyrabiane są i u nas, w kraju. Użycie A. а .РоШе, sprowadzanego pierwiast kowe ze wschodu, fei^jpU czasów jagiellońskich. Służył A. jako ?nńtferyaP'dó: bogatych strojów płci obojga. Delie i futrzane, zwykle aksamitem ponsuwegu koloru kryte, w powszechnem były użyciu u zamożniejszej szlachty. Od czasów Bony rozpowszechnił się w użyciu A. czarnego koloru, którego metylko w czasie żałoby, ale i do zwykłych strojów włoskiego kroju używać zaczęto. Z rozwojem fabrykacyi A., i użycie takowego rozpowszechniać się zaczęło, jakkolwiek i po dziś dzień A., ze względu na cenę, należy do kosztownych materyałów ubrania.

Aksamitka, gól a w Karpatach spiskich, między Sromowcami w Galicyi i Haligowcami w Słowa-cyi. Na jej szczycie są szczątki zamku, który według ludowego podania, miał być w XV w. siedzibą przewódcy Husytów, Aksamita, w czasie jego walki z Janem Hunyadym. Wnętrze góry obfituje w liczne jaskinie, które w czasie częstych domowych wojen służyły za schronienie okolicznej ludności, niedawnemi zaś czasy ukrywali się tam zbójcy i opryszki. Obecnie góra i jej jaskinie stanowią cel wycieczek gości kąpielowych ze Szczawnicy, dla pięknego ze szczytu widoku i ciekawych wapiennych nacieków, pod nazwą „skamieniałego mleka“ znanych.

Aksamitka, Tagetes L. Rodzaj, należący do rodziny roślin złożonych ( Compositae), typ plemienia Tageteae, ma cechy następujące: okrywa kwiatowa (invohicrum) pojedyncza, czyli złożona tylko z jednego szeregu listeczków, zrosłych z sobą brzegami; jest ona rurkowata, żeberkowata, u góry rozdzielona na tyle ząbków, ile posiada żeber. Osadnik kwiatowy płaski lub nieco wypukły, nagi, gładki, kropkowany. Koszyczek kwiatowy w środku, zawiera kwiateczki rurkowate, odpięciu wcięciach, dwupłciowe, na brzegu zaś — języczkowate, żeńskie, o języczku szerokim, zaokrąglonym. Zalążnia podługowata, z szyjką nitkowatą, zakończoną znamieniem rozwidlonem, za-giętem. Niełupki polługowate, wąskie, spłaszczone, uwieńczone plewinkami od 3 do 6, albo szty-wnemi włoskami. Rodzaj ten składa się z roślin zielnych jednoletnich, mających liście naprze-mianległe, rozmaicie powycinane. Znanych jest około 30 gatunków, które po większej części rosną w Ameryce—w Meksyku. W ogrodach, jako rośliny kwiatowe ozdobne, hodują się powszechnie dwa następujące gatunki : 1) Aksamitka wzniesiona (Tagetes erecta L.). Ma łodygę pc-jedynczą, lub słabo rozgałęzioną, gładką, wewnątrz pustą, na 3 stopy wysoką, kwiaty (właściwie koszyki kwiatowej duże, żółto - pomarańczowe, często pełne. Odmiana karłowa, tylko na stopę wysoka, ma kwiaty jaśniejsze, i kwitnie od czerwca do jesieni, nieco wcześniej od formy typowej. 2) Aksamitka rozpostarta (Tagetes y>a-tula L.). Posiada łodygę bardzo' rozgałęzioną, na wszystkie strony rozpostartą na 20 cali wysoką,, ' kwiaty aksamitne —morderowm ’ z żółtym brzegiem. I ten gatunek przedstawia odmiany karłowe, bardzo niskie, silnie rozgałęzione: często używane do-kobierców kwiatowych, albo na obwńdki. Prócz tego, spotyka się niekiedy w Ogrodach jeszcze i trzeci gatunek; Aksamitka plamista ('Taget«»'

Akselbanty — Aksynii.

signata Barii) o kwiatach bardzo drobnych, któ- z pod wyniosłego szczytu Też-Achmet (3102™; rej niska odmiana ( T. signala pumila), także uży- w gub. Erywańskiej i w krotce potem przechowana na klombiki kwiatowe, albo obwódki. Aksa- dzi do gub. Jelizawetpolskiej, gdzie wzmocniona mitki w ogólności, mają, i swoją stronę ujemną, licznemi potokami górskiemi, a zwłaszcza z Szag-potarte bowiem w palcach, wydają woń silną, bar- Daght., przepływa < Koło 100 k™ i niedaleko Poiły dzo nieprzyjemną.    J-A (stacya kol. żel Tyflis-Baku) wpada do Kury.

Akselbanty, są to sznury splecione z pozłaca-    W    piaszczystem    dnie jej trafia    się złoty piasek,

nych lub posrebrzanych, a nawet i zwyczajnych ni-    Ak-su, osada    na zach. od Szemachy, u stóp

ci, zawieszone przez prawe ramię i zapinane na południowych stoków Kaukazu, przezwana obecnie piersiach. Pochodzenie cej żołnierskiej ozdoby „Nową Szemachą”, gdy dawna (Stara-Szemacha) jest niepewne. Powiadają, jakoby książę Alba, w 1859 r. przez gwałtowne trzęsienie ziemi zni-wódz hiszpański, zagniewany na jeden z pułków szczoną została, i władze rządowe tu na czas ja-flamandzkich za niedotrzymanie placu w bi- kiś przeniesione zostały. Ludność, z tatarów i or-twńe, zagroził, że jeżeli jeszcze coś podobnego mian złożona, trudni się jedwabnictwem. zdarzy się na przyszłość, to wszystkich bez ró-    Aksu, jeden z dopływów jez.    Eałchanu, który

żnicy urodzenia i stopni, skazywać będzie na ka-    uzupełnia liczbę    siedmiu rzek,    nadających na-

rę powroza. Plamandczycy odpowiedzieli, że dla zwę krainie siedmiorzecznego obwodu (Семирк-ułatwienia księciu tej kary, będą nosili na га- чей скал область). Wypływa z odrośli Dżungar-mieniu gotowy sznur z gwoździem, co też i uczy- skiego Ałatau.

nili. Zachowanie się jednak pułku odtąd było Aksu, ważne bardzo handlowe stanowisko na tak wzorowe, że sznur ten stał się zaszczytnem południowym stoku Tianszanu, w pobliżu najwyż-godłem i był odtąd udzielany jako znak wyróżnienia, szego jego szczytu Tengri-Chan, gdzie się krzy-Są i inne mniemania o początku akselbantów, ale żują drogi między Kuldżą i Kaszgarem, przez jeszcze mniej dorzeczne, jak np. że pochodzą one wąwóz Muz-art.

od sznurów, noszonych na ramieniu przez austry- Ak-Su, w zachodniej Syberyi, nad górskim ackich dragonów do wiązania siana i jeńców, i że potokiem tegoż nazwiska, 25 wiorst od słonego iglice od akselbantów służyły do oczyszczania za- jeziora Issyk-kul, 1787 metrów nad p. m. Są to pałów u broni ręcznej. Dziś A. są ozdobą od- cieplice siarczane, temper. 40° C. Jeden ze zdro-znaczającą, lubo mają i pewną użyteczność, a to, jów, Ałtyn-Arasan, wytryska z pionowej skały że mogą służyć do oparcia ręki i ułatwienia pi- w postaci ciepłego deszczu.    -nr. a.p.

sania na koniu rozkazów lub raportów, za po- Aksujsk, niegdyś pograniczny, obwarowany pomocą ołówka, wprawionego w iglice, któremi są sterunek nad rzeką Aksu. Obecnie, od czasu zakończone sznury. Do noszenia A. upoważnieni wzmożenia się kopalń, zaniknął, obecnie w wojsku ruskiem generałowie-adjutan- Aksynit (miner.) Minerał krystalizujący w sze-ci—złotych akselbantów; fłigel-adjutanci, wszyscy reg trój skośno osiowy. Kryształy jego przedsta-adjutanci tak biurowi, jak przyboczni (pełniący wiają zwykle bardzo ostre kąty dwuśeienne, przez służbę przy generałach) i cały korpus oficerów co brzegi kryształu są bardzo cienkie i zaostrzo-kwatermistrzostwa generalnego — srebrnych. Żan* ne, jak żelazo siekiery, skąd nazwa dana przez karmi połowi—ze zwyczajnych białych nici. Żan- Haüyego, od greckiego aksine (siekiera). (3. wł. darmi policyjni używają A. z nici ponśowych. 3,29—3,3. Tw. 6,5—7. Blask szklisty. Przezro-W Rosyi srebrne A. są także przynależytością czysty w masie, lub tylko na brzegach. Barwy munduru oficerów korpusu topografów. K- l>-    zwykle goździkowej, lub brunatno-fioletowej od

Akssraj, nazwa jednego ze strumieni, tworzą- manganu, czasami blado-zielonej wskutek domie-cych rzekę Amu Daryę, czyli Oksus, przepływają- szki chlorytu. Odznacza się bardzo wyraźną trój-cych przez górzystą krainę Kunduz. Jest on za- barwnością i elektrycznością biegunową, tern cie-siläny śniegami Hindukuszu i Koh-i-Baba.    kawą, że dwie osie elektryczne nie przecinają się

Akseraj (Biały zamek) zwaliska zamku, zali- w środku kryształu i nie są osiami krystalogrą-czanego niegdyś do siedmiu cudów świata, wznie- ficznemi. Pod dmuchawką topi się łatwro w cie-sionego przez ïamerlana, dla uczczenia miejsca mno-zieloną perłę, z roztopami daje odczyn na jego urodzenia, które leży obok dzisiejszego mia- żelazo i mangan. Kwasy nań nie działają, do-sta Kifab, w krainie Hissar, nad dopływem Amu piero stopiony i sproszkowany rozkłada się w kwa-Daryi, Kaszka. A. rychło ustąpił miejsca Samar- sie solnym, z wydzieleniem krzemionki galareto-kandzie późniejszej’ i ostatniej rezydencyi mon- watej. Skład jego chemiczny dosyć złożony; głó-golskiego zdobywcy.    A Sz    wnemi w nim składnikami są: krzemionka, kwas

Ak-seraj (A kser a i), starożytna Garsaura, al- borny, glinka, wapno i żelazo. Ścisły rozbiór bo Archelais, miasto w Małej Azyi, na wynio- aksynitu z Bourg d’Oisans, przez Kammelsberga słej wewnętrznej wyżynie, której dno stanowi roz- dokonany, dał: 43,46 krzemionki; 5,61 kwasu bor-ległe' słone, jezioro Tus Tscköllu (1358 km. kw., nego; 16,33 glinki; 2,80 tlenniku żelaza; 6,78 850™ ńad p. in:); A., malowniczo u stóp 2400™ tlenku żelaza; 2,62 tlenku manganu; 20,19 wa-wysokiego Hassan-Daghu położone, należy do wi- pna; 1.73 magnezyi; 0,11 potażu, a nadto 1,45 lajetu Konia (Iconium) sandżaku Nigde i liczy straty na wadze przy wypaleniu, pochodzącej od orześżło 10,000 m.    wody chemicznie związanej. ЛУгог więc jego bę-

Akîtafa, prb wy dopływ Kury, bierze początek dziè: H²R⁶(R²)³(Si0⁴)⁸;' w którym Я obejmuje

K. J.

Akszak (v. Axak) Jan, sędzia ziemski kijowski za panowania Zygmunta III. Z polecenia sejmu r. 1607, z wojewodą podolskim Pretficzem, hetmanem polnym St. Żółkiewskim i innymi dygnitarzami, zasiadał w komisyi, obowiązanej dopilnować budowy zamków kresowych. Z woli sejmów : 1611 i 1613 należał do rozgraniczenia województwa kijowskiego z w. ks. litewskiem i powiatem mozyrskim. Brał udział w wojnach: szwedzkiej i ruskiej. Wydawane przez niego wyroki w żadnym podobno sądzie wyższym uchylane nie były nigdy („Vol. leg.” II. 1600. III. 17,

207). Siarczyński „Obraz wieku pan. Zygmunta

w. s.

Dr A.P.

F. J

к. K.

też niewielką ilość K; R=8Ca, 2Fe, Mn, Mg; a 3(R²)=2(Al²)-}-(B²). Jest właściwością skał krystalicznych, zwykle występuje w kryształach pojedynczych, lub w grupy zrośniętych, niekiedy w skupieniach blaszkowatych lub zbity. Pierwotnie znaleziono go we Francyi, w Oisans w Del-finacie (depart. Izery), następnie w wielu miejscowościach w Pirenejach; w Anglii — w Korn-wallis; na Harcu—w Andreasbergu, Treseburgu i Heinrichsburgu; w górach Taunus—w Falken-steinie; w Saksonii — w Thum; w Striegau — na Szląsku; w Norwegii — w Kongsbergu; na Węgrzech—w Poloma pod Betler; w Szwajcaryi nad jeziorem Lukmanier w Scopi i na St. Gotardzie; w Rossyi — w Uralu, w kopalni Petropawłow-skiej, niedaleko Miaska, i w gubernii Ołoneckiej, w okolicach zakładów hutniczych Konczezar-skich.

LII”, I. 7).

Ak-szer (tur. Białemiasto), główne miasto sandżaku Azyi mniejszej, w wdajecie konijskm, o 100 kim. na półn. z. od Konije, u pół. stoku Sułtan-Dagu, przy drodze handlowej z Carogrodu do Syryi. Mców liczy 15—20,000, trudniących się tkactwem, wyrobem kobierców i t. p. A. uważają za starożytno miasto frygijskie „Titomelion” które prócz tego upamiętnione zostało zwycięstwem Fryderyka I Rudobrodego nad Seldżukami, d. 18 maja 1190 r. Tu także życie zakończył Bajazet I., jako jeniec Tamerlana w 1403 r. O 10 kim. na półn. leży solne jezioro Akszerskie.

Akszyńska twierdza, w okręgu zabajkalskim, na prawym brzegu rzeki Ononu, założoną została w r. 1756 i zaludniona przez kozaków i Mandżurów. Obecnie bez znaczenia. Okolica żyzna, j)rzedstawia wspaniałe okazy flory dauryjskiej; znajdują się tutaj źródła wody mineralnej.

Akszyński zdrój, we wschodniej Syberyi, w kraju Zabajkalskim, nad rzeką Urgi. Szczawa alkaliczna, obfita w kwas węglowy.

Akt w rozumieniu filozoficznem, jestto czynność, dokonana w przestrzeni i czasie, przez istotę wolą udarowaną—ostateczny rezultat i stanowczy objaw procesu woli. Tak mówić może o akcie stworzenia ten, kto uznaje, że on był pierwotną przyczyną wszechrzeczy; prawnik o akcie ostatniej woli, moralista o akcie miłosierdzia, fizyo-łog o akcie zapłodnienia i t. p.

Akt w dramacie, od łae. actus — ruch, poru-«zenio albo od actum = rzecz dokonana. .Testto ta część akcyi, która się kończy spuszczeniem zasłony. Aktów tych może być kilka, lecz i w jednym zawrzeć można skończoną i okrągłą całość. Dzisiaj nawet tak zwane „jednoaktówki” bardzo weszły w użycie, w upodobanie publiczności, i sporo icb jest w literaturze dramatycznej nader udatnych. We Francyi śliczne jednoaktówki tworzy Fr. Oppée; u nas Z. Mellerowej: „Fałszywe blaski”, „Straduję”; J. Kościelskiego: „Prelegent”, „Dzienniczek Ju-stysi”—to istne perły sceniczne. W dramacie starożytnym, lubo istniały pewne podziały (epei-sodion, stasimon), ale zasłona przy nich nie spadała; w nowoczesnym, dawniej, spadała wtedy tylko, gdy trzeba było zmienić dekoracyę—i to niezawsze. Zwyczaj stały opuszczania zasłony, datuje nie dawniej, jak od przeszłego wieku, lubo i dziś jeszcze, przy sztukach nie wymagających zmiany dekoracyi, taki np. „Théâtre français” zasłony nie opuszcza, lecz tylko orkiestra zakończenie aktu oznajmia krótką przegrywką. Podział na dwa i więcej aktów nie może być dowolnem i mecbanicznem rozpłataniem sztuki na części, ale części te stanowić powinny organiczne odłamy całości, jak w źywem ciele, oznaczać pewne etapy rozwoju akcyi, ou zawiązania, przechodząc pośrodku przez kulminacyjny punkt rozwoju, aż do rozwiązania, stosowme do tego, czy sztuka jest we trzech, czy wpięciu aktach. Akty parzyste mniej temu warunkowi odpowiadają; sztuki, mające więcej niż pięć aktów, nie są dobrze przez krytykę widziane. I rzeczywiście, biegły mistrz sceniczny zwykle sztukę rozkłada na 3 lub 5 aktów, a każdy z nich u niego nietylko stanowi pewną samą w sobie całostkę, ale kończy się jakąś sytuacyą, lub zapowiedzią, niecierpliwie zaciekawiającą do następnych: ostatni jest jakoby odpowiedzią na myśl zawiązującą akcyę.

Akt w prawnictwie: tat zowie się w ogólności pismo, stwierdzające wykonanie pewnej czynności, przyjęcie jednostronne, lub zawarcie jakiegoś zobowiązania — słowem to, co rzymianie nazywali instrumentum. Za akt w jurisprudencyi poczytuje się także i to, co zdziałanem zostało, quod actum est, choć niekoniecznie stwierdzonem jest na piśmie. W takiem znaczeniu, jak już dzisiaj rzeczą jest niesporną pomiędzy prawnikami, użytym został ten wyraz w przepisie art. 127ukod. cyw. że „odnowienie (zobowiązanie) nie domniemywa się; potrzeba, ażeby wola odnowienia wyraźnie wypływała z aktu”. Tego też rodzaju aktem jest tak nazwany akt dziedzica, to jest takie działanie osoby powołanej do spadku, du którego prawo przywiązuje domniemanie, że ta osoba chce bv6 dziedzicem, że pragnie osiągnąć korzyści i poddaje się zobowiązaniom, jakie przymiot dziedzica na spadkobiercę wkłada (ob. Przyjęcie spad-ku). Akta w znaczeniu instrumentów, mogą być publiczne, albo prywatne. Akt publiczny jest ten, w którego zdziałaniu lub uwiaro-godnieniu uczestniczyły władze, lub urzędnicy publiczni. Aktami publicznemi są traktaty, przywileje i dyplomaty, wchodzące z к an odarci ino-narchy, ogłoszenia w dziennikach praw i zbiorach rozporządzeń rządowych (w cesarstwie Ruskiem w „Senackich wiadomościach“ i w „Gońcu urzędowym”), korespondeneye władz rządowych, i wszelkie akty „administracyjnemi“ zwane, to jestdecy-zye i postanowienia władzy administracyjnej, oraz czynności zarządców przez rząd ustanowionych, dotyczące ich urzędowej działalności i t. p Dalej protokuły i wyroki sądowe, testamentu tajemne, wedle form przepisanych notaryuszowi przedstawione i aktem nadpisu opatrzone, testamentu własnoręczne, ogłoszone przez Prezesa Sądu okręgowego lub Sędziego pokoju i w zachowaniu wyznaczonego notaryusza złożone, akta notaryal-ne i w sposób przepisany prawem poświadczone, protokuły komorników (inaczej komisarzy) sądowych i t. p. Cechą wspólną aktów publicznych jest to, że wszystko, co w nich urzędnik w zakresie atrybucyi swojej poświadczył, zachowuje dopóty wiarę publiczną, dopóki fałsz poświadczenia tego w drodze sądowej wykazanym i wyrokiem sądu właściwego uznanym nie zostanie. Ta jednak moc dowodowa aktu publicznego nie rozciąga się bynajmniej po za granice rzeczonego poświadczenia. Tak —pismo, jako testament własnoręczny przez Prezesa Sądu okręgowego ogłoszone i w zachowaniu notaryusza pozostające, może być jednak zachwianem przez zarzut, iż nie pochodzi od tesiatora i poiledz sądowemu sprawdzeniu; protokuł komornika stwierdza stanowczo, że on takie a takie rzeczy zajął, takie a takie, i za taką cenę sprzedał, ale nie stanowi dowodu przy-znań lub zobowiązań, jakieby przy protokule zajęcia lub sprzedaży dłużnik uczynił i t. p. Dowodem stanowczym zobowiązania jest, pomiędzy stronami, które je zawarły, ich następcami i pra-vvo-nabywcami, akt urzędowy, inaczej akt no-taryalny, odpowiadający określeniom kodeksu cywilnego: to jest ten, który przyjęty został przez urzędników publicznych, mających prawo działania w miejscu, gdzie akt był sporządzony z uroczystościami przepisanemi. Jest on dowodem nawet i co do tego, co w akcie zamieszczono w sposobie przytoczenia, byleby przytoczenie miało bezpośredni związek z rozporządzeniem (Art. Id 20 к. с. w związku z art. 1317 s. pr. i 459 ust.) Takim A. jest podług obowiązującej ust. notar. akt, sporządzony przed notaryuszem przy kancelaryi hypotecznej Sądu okręgowego, a wedle objaśnienia Rządzącego Senatu, nawet przed notaryuszem przy ta-kiejże kancelaryi sędziego pokoju, byleby działał w obrębie tej gubernii, w której urzęduje. Uroczystościami, które przy akcie notaryamym niezbędnie zachowanemi być powinny, są: l-o ustalenie tożsamości stron zeznających, oraz ich zdolności do działań prawnych; 2-o sporządzenie aktu w obec dwóch świadków, mających stwierdzić rzeczywiste jego zdziałanie; 3-o spisanie umów, lub oświadczeń stron, z poświadczeniem notaryusza, że one istotnie i dobrowolnie żądały sporządzenia aktu i pojmują jego myśl i znaczenie;

4-0 odczytanie aktu stronom przez notaryusza, lub przez same strony wobec świadków; 5-o nod-pisanie akta przez te wszystkie osoby. Najwyższym dowodem tożsamości strony, oraz jej zdolności do działań prawnych, jest oświadczenie no-taryusza, że strona jest mu osobiście znaną; w braku tego, dowód stanowi poświadczenie dwóch znanych notaryuszowi i przez niego za zasługujących na wiarę uznanych świadków, którzy być mogą zarazem i świadkami aktowemi. Akt przyjętym być może nawet od osoby nieznanej notaryuszowi i której tożsamość nie jest stwierdzoną przez świadków, za wyszczególnieniem w nim tylko, jakie dowody lub wiadomości miane były na względzie co do tożsamości; taki jednakże akt jest ważnym dowodem pizeciwko stronie, która zobowiązanie zawrzeć miała, o tyle tylko, o ile ona przyznaje, że go zeznała, lub o ile przez sąd za pochodzący od niej uznanym będzie. Świadkowie aktowi mieć powinni przymioty wymagane i nie ulegać wyłączeniom, w prawie wskazanym. Osnowa umów lub oświadczeń stron wpisuje się do aktu, bądź to na podstawie projektu, przez nie same sporządzonego, bądź na podstawie objaśnień, przez nie notaryuszowi podanych. Jeżeli akt nie jest odczytany stronom wobec świadków, to strony powinny objawić świadkom, że go przeczytały same, o czeni wzmianka uczynioną być winna w akcie. Strona, która nie umie pisać, lub dla jakiejkolwiek przyczyny nie może się podpisać, może zlecić podpisanie aktu innej osobie, co stwierdza się przy podpisie świadków. Szczególne ostrożności przepisuje prawo w przypadkach, gdy w akcie uczestniczą: głuchy. nieumiejący pisać, niemy, lub głuchoniemy, a także w celu zapobieżenia sfałszowaniu aktu przez dodatki niepoświadczone i t. p. Akt nota-ryalny nie może być sporządzonym ani przez notaryusza, który sam, lub którego żona, krewny w linii prostej, krewny poboczny do czwartego, lub powinowaty do trzeciego stopnia, w zawarciu tego aktu ma interes, a także gdy stroną interesowaną jest osoba, zostająca pod opieką działającego notaryusza, gdy go przysposobiła, lub została przez niego przysposobioną. Akt nie może być sporządzonym wcale, jeśli sporządzanie takiego rodzaju dokumentów jest zabronionem przez prawo i nie może mieścić w sobie nic takiego, coby było przeciwnem prawom, ochraniającym porządek administracyi krajowej, moralność publiczną, albo cześć osób prywatnych. Za granicą sporządzone akta mają moc równą krajowym pod warunkiem poświadczenia ich autentyczności (legalizacyi ob.) i zgodności z prawami kraju, w którym zostały sporządzone, przez posła lub konsula ruskiego. Urzędowemi są także akta, poświadczone przez notaryusza, lub w przypadkach w prawie wskazanych przez sąd gminny. Prawo obowiązujące w kraju tutejszym zna sześć rodzajów poświadczeń: 1) zgodności kopii; 2) własnoręczności podpisu, 3) czasu przedstawienia dokumentów; 4) pozostawania osoby przy życiu;

5) przedstawienia jednej ze stron objaśnień strony drugiej i 6) zapisów, a raczej układów po-Wlnawezvoh. próśb o uznanie sprawy za zała.-

F. j.

Za-

twioną przez pojednanie i zapisów na sąd polubowny. Do wszystkich tego rodzaju poświadczeń stosuje się to, co powiedziano powyżej o mocy dowodowej aktów publicznych; źe one uwiarogod-niają to tylko, co przez notaryusza lub sąd gminny w granicach jego władzy poświadczonem zostało. Najważniejsze z pomiędzy nich poświadczenie podpisu stwierdza tylko, że ten, czyj podpis notaryusz na zasadzie własnego przeświadczenia o jego tożsamości lub potwierdzenia świadków, poświadczył, istotnie podpis w obec notaryusza położył albo przyznał; tamuje więc jedynie możność objawienia wątpliwości co do autentyczności aktu, ale nie możność dowodzenia, źe ten, kto w akcie zobowiązanie przyjął, nie był zdolnym do działań prawnych, lub jeżeli w piśmie tylko jakiś fakt poświadczono—zarzucenia, że fakt nie jest prawdziwym; poświadczeniu zaś czasu przedstawienia dokumentu, nawet zaprzeczeniu własnoręczności podpisu strony, która w nim dług przyznała, na przeszkodzie nie stoi. Z tych przyczyn i ze względu na odnośne przepisy prawa, czynność poświadczona skutku hypote-cznego sprawić, a takaż plenipotencya legitymacyi strony dziełającej do zeznania aktu w hypotece stwierdzić nie może. (ob. Hypoteczna czynność). Akt prywatny, w kodeksie Cywilnym pismem z podpisem prywatnym zwany, czerpie głównie moc swoją z podpisu strony, lub ston, które go wystawiły. Jeżeli ten podpis jest przyznany, lub przez sąd za pochodzący od strony, która go zaprzecza, poczytany, to akt nim opatrzony ma pomiędzy stronami, które w nim zobowiązania zawarły, ich następcami i prawonaby-cami,moc taka samą, jak akt urzędowy; w zbiegu jednak z takimże aktem, ostatniemu, wedle uznania sądu, może być przyznane pierwszeństwo; akt zaś prywatny może być przyjętym ж tej tylko mierze, w jakiej tamtemu nie jest on przeciwny. Kodeks cywilny, za warunek ważności A., obejmującego wsobie jednostronne przyrzeczenie zapłaty pewnej sumy, lub wydania rzeczy, mogącej być ocenioną na pieniądze, wymagał własnoręcznego napisania na akcie wyrazów dobry lub przyjęty, z wymienieniem sumy lub ilości rzeczy, a co do aktów, obejmujących w sobie zobowiązania dwustronne, wymagał, aby te sporządzone były w tylu egzemplarzach, ile jest stron mających oddzielny interes. Obowiązująca obecnie ustawa postępowania sądowego cywilnego nie obejmuje w sobie podobny cli temu wymagań; w swej mocy tylko zachowany jest przepis Kodeksu Cywilnego, na mocy którego tak nazwany własnoręczny testament (testament olographe) winien być napisany, datowany i podpisany własnoręcznie przez testatora, gdyż w razie przeciwnym jest nieważnym. Ponieważ, jak powiedziano, akt prywatny czerpie swą siłę w podpisie strony, która go wystawiła, a autentyczność takiego aktu dlatego zaprzeczoną być nie może, iż prawo domniemywa, że osnowa aktu była znaną temu. który go podpisał i że się on na zobowiązanie ж tymże akcie zawarte zgodził, tylko więc taki akt prywatny może być poczytany za ważny, pod któ

rym osoba, czytać umiejąca, nazwisko swoje w całości lub w sposób zwykle używany podpisała; podznaczenie początkowemi literami, a tom bardziej krzyżami lub kółkami, niekiedy przez włościan lub żydów robione niema żadnego znaczenia. Podpisy hebrajskie, pomimo że prawem z r. 1861 za nieważne poczytane zostały, wedle jurispru-dencyi Rządzącego Senatu, powbnny być przyjmowane za dobre, gdy tylko wytłumaczone zostaną przez właściwego tłómacza, jako uznane za takie przez Ust. post. Sąd. Cyw. Dodać tu jeszcze należy, iż akt notaryalny, nie uznany przez Sąd za posiadający moc aktu urzędowego, zachowuje moc aktu prywatnego i wreszcie, źe prawo pozostawia w ogólności woli strony interesowanej, czy akt w formie urzędowej lub prywmtnej rpo-rządzió zechce; wymaga jednak, pod nieważnością, sporządzenia notaryalnie A., dotyczących przeniesienia i ograniczenia prawa własności majątków nieruchomych, a więc już przez to samo wszystkich czynności hypotecznycb; nadto, jeżeli akty tego rodzaju dotyczą nieruchomości, nie urządzonej hy-potecznie, a sporządzone są po za obrębem właściwej kaacelaryi hypotecznej, wymaga jeszcze, ażeby akt potwierdzonym został przez właściwego Prezesa Sądu Okręgowego, lub Sędziego Pokoju. W formie urzędowej sporządzonemi być także winny pod nieważnością: akt umowy przedślubnej pomiędzy małżonkami, który nadto jeszcze objawionym być winien w akcie małżeństwa, akt darowizny nawet przedmiotów ruchomych i akt przyznania dziecka naturalnego przez ojca'lub matkę, gdy przyznanie uczynionem nie zostało w akcie małżeństwra.    F-J

Akt dodatkowy. Powróciwszy z wyspy Elby, gdzie, po swej abdykacyi r. 1814, z woli mocarstw sprzymierzonych osadzony został, Napoleon zapragnął zjednać sobie naród przez nadanie mu praw obszerniejszych od tych, jakie zapewniała pierwotna konstytucya cesarstwa. W tym celu ogłosił w formie dodatku do tej konstytucyi prawo, mocą którego władza prawodawcza sprawowaną być miała przez cesarza, łącznie z izbą parów dziedziczną, oraz izbą deputowanych wybieralną. Po klęsce pod Waterloo i restauracyi Bur-bonów, akt ten przez ogłoszoną przez króla Ludwika XVIII kartę konstytucyjną (ob.) zniesionym został.

Akt nawigacyjny, w celu zniszczenia handlu morskiego holendrów, a podniesienia marynarki angielskiej, postanowione zostało pod tą nazwą przez parlament d. 9 października 1651 r., pod protektoratem Obviera Krouwella, prawo zaprowadzające różne ograniczenia dla marynarek granicznych. Po dwmstoletniem blisko istnieniu, prawo to, jako przeciwne systematowi wmlnego handlu, zniesionem zostało przez akt parlamentu d. 26 czerwca 1849 r., wprowadzony w wykonanie d. 1 ^ tycznia 1850 r.

Akt uroczysty jest nazwą uroczystości szkolnej, przy zakończeniu roku szkolnego, kiedy się oddają uczniom nacrody, pochwały i świadectwa przejścia z jednej klasy do drugiej (cenzury). Na'

na

zwa ta przeszła niewątpliwie z dysput, praktykowanych w uniwersytetach średniowiecznych dla okazania stopnia wykształcenia, zamiast dzisiejszych egzaminów. Dysputy takie odbywały się albo regularnie co tydzień i wtedy nazywano je „aktami zwykłemi” (actus or dinar iï), albo też w pewnych tylko porach roku (z początku cztery razy, później dwa), kiedy studenci ubiegali się o stopnie naukowe: bakałarza, magistra, licen-cyata, lub doktora, a wówczas, ponieważ bywały połączone z liczniejszem zgromadzaniem się słuchaczów, oraz z ucztami, chodzeniem do łaźni Г t. p., nazywano je aktami bakalarskiemi, magi-strowskiemi itd., lub wogóle aktami promocyjnemi, uroczystemi (actus promotionis, festivales). Co się w uniwersytetach odbywało na większą skalę, to w szkołach na skromniejszą, przy końcu roku, kiedy dawano „promocyę”, który to wyraz również jest wzięty z terminologii uniwersyteckiej. Ponieważ po dzieci przybywali do szkół rodzice, zapraszano ich na akt zakończenia roku szkolnego, przystrajano izbę największą w zakładzie, urządzano dysputy pomiędzy najzdolniejszymi uczniami, przemawiał rektor szkoły lub jego zastępca dla zajęcia umysłu zebranych, a od w. XVIII odbywano doświadczenia fizyczne, które, jako nowość, ściągały gromadniej publiczność. Nie były te akty u;ęte w żadne przepisy; każda szkoła urozmaicała je według własnych pomysłów. U nas, pod koniec w. XVIII, Komisya edukacyjna (ob.) unormowała je, nazywając „popisami publiczne-ini“. W tym popisie, po odbyciu egzaminu całorocznego, odbywającym się w końcu lipca, uczestniczyć mieli ci tylko uczniowie, którzy „znaczniej się nad innych w jakiejkolwiek nauce z pożytkiem okazali”. W tym celu, prorektor lub prefekt, porozumiawszy się z profesorem nauki, w której jaki uczeń był bieglejszym, wybierał temat do opracowania przez tegoż ucznia rozprawy, jaką miał następnie czytać na popisie. Jeżeli który uczeń nie w jednej tylko nauce się odznaczył i chciał się podjąć popisu nie w jednym tylko rodzaju, nie tamowano mu wolności w tej mierze; lepsze nawet takiego ucznia w ciągu roku pisane ćwiczenia „ku zaleceniu jego” czytane być mogły. Czas popisów wyznaczał każdej klasie rektor lub prorektor, w porozumieniu z nauczycielami; popisy w wyższych klasach odprawiane były podług przedmiotów, a nie podług podziału uczniów klasy. Na popisach, członkowie ciała nauczycielskiego danej szkoły z obowiązku obecni być powinni. Nadto, rektor lub prorektor, sam lub przez innych, spraszał znaczniejszych gości duchownego i świeckiego stanu, „nie broniąc przystępu nikomu przystojnemu“ (ob. „Ustawy Ko-misyi Edukacyi narodowej dla stanu akademickiegorozdz. XVII). Popis publiczny trwał dni trzy najczęściej. Ustalił się też niebawem zwyczaj spraszania takich gości i rodziców uczniów za pośrednictwem drukowanych broszur, w których, prócz oznaczenia dni i godzin, przeznaczonych na popisy z rozmaitych przedmiotów, znajdowała się jakaś rozprawka historyczna, pedago-

giczna, lub wogóle naukowa, opracowana przez którego z naucz) cieli, wskutek czego broszurki te mają nieraz wartość niemałą, a były dowodem gorliwości i wiedzy profesorów danej szkoły. W początkowych 30 latach wieku naszego, szkoły współzawodniczyły ze sobą pod względem doboru tych rozpraw. Broszury owe miały zazwyczaj następne tytuły: 1) ,.Dowód rocznego postępku przez uczniów szkoły publicznej w roku szkolnym...”; 2) „Popis roczny” lub „publiczny” szkół takich a takich; 3) „Juventus c. r. gymnasii... e moribus et progressu in litteris censa exeunte anno..”; 4) „Materye na publiczny popis młodzi z nauk dawanych w szkole... przez ciąg szkolnego roku... wyłożonych”; 5) „Porządek pytań na popis roczny uczniom klasy... w szkołach wydziałowych...”; 6) „Program popisów rocznych uczniów szkoły...”; 7) .Treść nauk dawanych uczniom szkoły...”; 8) „Zbiór krótki nauk dawanych uczniom szkoły...”. Po r. 1830, w Królestwie Pol-skiem broszury takie wychodziły jeszcze mniej więcej do r. 1850, p. n. „Popis publiczny”, albo, co częściej bywało, p. n. „Akt uroczysty zakończenia rocznego biegu nauk”. Rzadko tu już spotykają się rozprawy; są natomiast, szczególniej w warszawskich, wyliczani uczniowie, kończący klasy. Od r. mniej więcej 1850 do I860, akty uroczyste w Warszawie odbywały się spoinie ze wszystkich szkół rządowych w pałacu Kazimie-rowskim, w wielkiej sali. zwanej potem aulą Szkoły Głównej. Prezydował tu zazwyczaj kurator okręgu naukowego, niekiedy nawet namiestnik. Po nabożeństwie, zagajał on posiedzenie; poczem wybrani uczniowie deklamowali wiersze w różnych językach i czytali własne rozprawy. Na prowincyi, rozprawę czytywał jeden z nauczycieli. Od r. 1861 uroczyste zebrania wszystkich gimnazyów w wielkiej sali w Warszawie ustały. Obecnie dyrektorowie gimnazyów, po krótkiej przemowie do uczniów, odczytują nazwiska naprzód tych, co dostają nagrody, następnie tych, co otrzymują pochwały, wreszcie tych, co tylko promocyę do wyższej klasy uzyskali. Nagrody i listy pochwalne wręcza albo sam dyrektor, albo też jeden z nauczycieli. W niektórych razach drukowane bywają programy aktu uroczystego: po nabożeństwie, występują chóry szkolne, śpiewające pieśni, przeplatane odczytywaniem wypracowań szkolnych przez uczniów najzdolniejszych, oraz deklamacyą poezyj; uroczystość kończy się odśpiewaniem hymnu: „Boże Cesarza chroń”. W uniwersytecie, akt uroczysty odbywa się po wakacyach, we wrześniu; czytane bywają sprawozdania o stanie naukowym uniwersytetu, oraz rozprawy z różnych dziedzin umiejętności, a zarówno sprawozdania te, jak i dysser-tacye, wychodzą następnie z druku p. n. „Годичный актъ.... (такого - то)... университета”; w uniwersytecie warszawskim „Годичные акты” wychodzą od roku 1872. W Galicyi, prócz wymienionych wyżej pod tir. 3 łacińskich zaproszeń, wychodziły niemieckie, p. n. „Einladung zu den Prüfungen”; a potem (od r. 1856): Klassi-fication der Schüler”. Po nowej tamże reorgani-

*•- derki OOedYtt. PAW«7«*ihnA IllIHfV.

zacyi szkół, wychodziły zrazu po polsku takie „klasyfikacye uczniów”; obecnie zaś podawane są, zwykle po wakacyach, „Sprawozdania dyrekcyi c. k. ginmazyum”, po większej części z jakąś rozprawą lub materyałami do historyi danej szkoły. Najlepszy spis wzmiankowanych tu broszur szkolnych podał dr. Władysław Wisłocki w artykule „Bibliografia pedagogiczna polska”, pomieszczonym w „Encyklopedyi wychowawczej”, Warszawa,

P. Ch.

Akta. Nazwę tę noszą zeszyty, zachowywane w archiwach sądów, władz, lub kancelaryach adwokatów, komisarzy sądowych i t. p., przybywa-jącemi dokumentami uzupełniane i służące do użytku w miarę potrzeby.

Akta Apostolskie, ob. Apostolskie dzie-

Akta ink wizy cyi, kalkulacyi i weryf.kacyi, ozna-

lv w statucie litewhkim dowody, dotyczące ba-

E. w.

t, II, r. 1882.

je.

czały

dania świadków, obrachunku pomiędzy stronami i sprawdzenia pretensyj wzajemnych. Czynności powyższe wykonywał sąd, lub wyznaczeni do tego urzędnicy, których opinia za podstawę do wyrokowania przyjmowaną była.

Akta sądowe, były to właściwie księgi, służące do zapisywani? tranzakcyj, oblat, roboracyj i. t. p. "W dawnem urządzeniu sądownictwa w Polsce były akta ziemskie, grodzkie, trybunalskie, kanclerskie, czyli metryki: koronna i litewsko, magdeburskie, czyli radzieckie. W sposobie prze-nośui mówiono i pisano „Akta” w znaczeniu urzędu, który miał w zachowaniu swojem księgi sądowe i przed którym odbywały się czynności. Tak w komparycyi wszystkich aktów, sporządzanych za dawnych czasów po łacinie, czytamy: „Przed aktami“ takiemi a takiemi „stając osobiście“ ten a ten zeznał i t. d.

Akta stanu cywilnego stanowią sposób kontroli i zabzpieczenia każdemu obywatelowi praw osobistych zasadniczych. Podstawą nabycia praw cywilnych jest stan, inaczej położenie osobiste i rodzinne w społeczeństwie, stanowiące cechę i wyłączną właściwość każdego osobnika. Stan, w ści-słem znaczeniu, obejmuje trzy najważniejsze momenty życia: narodzenie się, małżeństwo i śmierć; stąd też akta stanu cywilnego dzielą się na akta urodzenia, akta małżeństwa i akta zejścia. Ponieważ na nich, jako na wykazach osób i rodzin, opierają się wszelkie dalsze prawa cywilne, a mianowicie osobiste i majątkowe, rzeczą jest pierwszorzędnej wagi takie ich prowadzenie i kontrola, aby żadna niedokładność lub fałsz do ksiąg stanu cywilnego wniesionemi być nie mogły. Ważność i znaczenie aktów stanu cywilnego dopiero w ostatnich czasach należycie zrozumiane-mi zostały. W starożytności zastępowały je zupełnie obrządki religijne przy obchodach narodzin, ślubów i pogrzebów. Pierwsze zaczątki podtrzymywania tradycyi rodowej znajdujemy u hebrajczyków. Prawodawstwo rzymskie zawierało już przepis o dowodzie pełnoletności i obywatelstwa, jednakże dopiero chrześciaństwo zaprowadziło pewien stały porządek kontroli narodzin, małżeństw i zejść, przez ustanowienie trojakich ksiąg: liber vitae v. catechumenorum i diptycha mortuorum. Małżeństwa ogłaszano przez oświadczenia przed biskupem. Zaręczyny znane już były w 9 w. we Francyi, a na soborze I i-ym latera-neńskim w r. 1215 zostały usankcyonowane. Sobór trydencki nakaz ten ponowił i wprowadził księgi, metrykami zwane, które miały być utrzymywane przy kościołach i przeznaczone zostały dla zapisywania narodzin i ślubów. Wypadki śmierci, bez osobnego nakazu, notowane były przez proboszczów w sepulturach. Wyciągi z rzeczonych ksiąg byiy dowodami stanowczemi w wypadkach sporów sądowych. Takie też znaczenie nadane zostało w Polsce metrykom przed sądami duchownemi r. 1543 („Vol. Leg.” I, fol. 578). Konfederacya generalna koronna 1764 r. nakazała oblatcwanie metryk coroczniл w aktach grodzkich. Oprócz tego znane były metryki sekretne, pozostające pod opieką biskupa, do których zapisywano tak małżeństwa tajemne, pragnące uniknąć jawności dla nierówności stanów obojga współmałżonków, jakoteż dzieci z małżeństw takich zrodzone. Dopiero w końcu zeszłego wieku akta stanu cywilnego powierzone zostały urzędnikom świeckim, na mocy praw, wydanych we Francyi w 1792 r. i 28 pluviose’a VIII r. Obowiązki urzędników stanu cywilnego włożone zostały na merów. Przepis ten przeszedł następnie do kodeksu Napoleona. Przy wprowadzeniu tego ostatniego do Księstwa Warszawskiego, powierzono prowadzenie ksiąg stanu cywilnego duchownym, których obowiązki określił bliżej kodeks cywilny Królestwa Polskiego z r. 1825, wreszcie postanowienie rady administracyjnej włożyło obowiązek prowadzenia aktów stanu cywilnego dla wyznań niechrześciańskich na urzędników świeckich. Podług obowiązujących w obecnej chwili przepisów, w wyznaniach chrze-ściańskich, duchowni, zarządzający parafiami, są jednocześnie urzędnikami stanu cywilnego. Przepis ten dotyczy wyznania rzymsko-katolickiego, prawosławnego, obu ewangielickich, oraz sekty menonistów. Dla wyznań niechrześciańskich (żydów, mahometan), oraz sekt baptystów' i raskol-ników (odszczepieńców), księgi stanu cywilnego prowadzone są przez burmistrzów, wójtów gmin i komisarzów cyrkułowych wT m. Warszawie. Księgi prowadzą się w urzędach stanu cywilnego dla każdego z trzech rodzajów aktów osobno. Oprócz tego każdorocznie prowadzi się księga, podzielona na trzy części, z których każda przeznaczona jest na zapisywanie oddzielne urodzeń, małżeństw i zgonów; ta ostatnia składa się po upływie roku do archiwum hypotecznego sędziego pokoju. Każda z ksiąg przed jej użyciem zostaje oparagraiowaną i policzkowaną przez właściwego urzędnika. Księgi miejscowe zowią się unikatami; księgn, przeznaczona do archiwum hypotecznego—duplikatem. Każdy akt spisuje się w jednym egzemplarzu we właściwym unikacie, a w drugim—w przeznaczonym na to oddziale duplikatu. Corocznie księgi sprawdzane są przez miejsco-

к. w.

Dr. A. P.

Wm

.

ffi

il

тш

" .j

skie stepy, na pograniczu dzisiejszych obwodów (области): riiemireczeóskiego i Akmolińskiego, a od których wziął swą nazwę, dziś bezużyteczny, fort Aktawsk. Głęboko wrzynające się w pogórze to poprzeczne doliny obfitują w szczególnego kształtu skały, których, w tak zwanej Zbójeckiej dolinie, odznacza siig odkryta i odwzorowana przez angielśkiego podróżnika, Atkinsona, ńa 150 m. wysoka, Skdlna Brama (patrz rys.), two-Aktamar, albo Agtamar, klasztor Armeń- rżąca na trzech potężnych filarach wznieś n.ą ar-

wego sędziego pokoju i dopiero po takiem sprawdzeniu, duplikat odsyła się do archiwum hypo-tecznego. Akty stanu cywilnego winny być wpisywane niezwłocznie po dokonaniu właściwego obrządku religijnego, lub po zeznaniu stron. Akt zeznaje się w obecności dwóch świadków i winien obejmować rok, dzień i godzinę zeznania, imię, nazwisko, wiek, powołanie i zamieszkanie osób stawających. Akta stanu cywilnego uważają się za urzędowe. W przepisach szczegółowych co do aktów urodzenia, prawo rozporządza, aby nowonarodzone dziecię było okazane urzędnikowi stanu cywilnego w ciągu dni ośmiu. Zadyktować akt powinien ojciec, a gdyby ten nie żył, lub zachodziła z jego strony niemożność, doktór, chirurg, akuszerka, albo inne przy połogu obecne osoby. Ojciec dziecięcia nieprawego łoża wskazanym być może w ak~ie tylko wtedy, jeżeli jest obecny osobiście i dziecię za własne uznaje. Ojciec dziecięcia zrodzonego z cudzołóstwa, lub kazirodztwa, nigdy wymienionym być nie może. Uznanie późniejsze lub przysposobienie (adopta-cya) wTpisuje się aktem kolejnym, z adnotacyą na akcie urodzenia. Akta małżeństwa winny byc zeznane bezzwłocznie po dopełnieniu obrządku religijnego. Akta małżeństw zawartych zagranicą, winny być następnie wniesione do ksiąg właściwych w kraju. Co do aktów zejścia prawo nakazuje, aby urzędnik stanu cywilnego przekonał się osobiście o nastąpionej śmierci i tożsamości osoby zmarłego. Do aktu zejścia, nie mogą być wnoszone takie okoliczności jak śmierć z samobójstwa, wskutek pojedynku, w więzieniu, areszcie, lub na skutek wyroku sądowTego. Urzędnik stanu cywilnego wydaje pozwolenie na pogrzebanie zwłok zmarłego, co nie może nastąpić wcześniej, jak w 48 godzin po nastąpionej śmierci. W razie nieistnienia aktów stanu cywilnego lub ich zniszczenia, wolno dowodzić treści aktów in-nemi dowodami i badaniem świadków. Sprostowanie lub uzupełnienie aktu stanu cywilnego może nastąpić tylko za wyrokiem właściwego sądu (okręgowego).

Aktacza, solne jezioro w Krymie, w pobliżu Eupatoryi, 100 kim. rozległości, dostarczające blisko 3 mil. klg. soli; na wsch. wybrzeżu leży wioska Bujuk-Aktacza.

Aktag, czyli Ak-dag tBiała góra), górzysta płn. krawędź płask wzgórza irańskiego, ciągnąca się od wybrzeży ni. Kaspijskiego w płn.-wschodnim kierunku i ouu.k„u . a wie prowin-cye perskie: Gilan od Adżerbejdzanu; najwyższe szczyty dochodzą do 3,000 m. Na płd. stoku w Andag.-Maden znajdują się bogate kopalnie srebra, dostarczające 149,261 klg. kruszcu rocznie.

Ak-tagłl jestto łańcuch gór najdalej posuniętych ku zachodowi, a należących do wielkiego górnego. systematu Thińn-szau (gór niebieskich) środkowej Azyi. Łańcuch ten nazywamy także Asterach położony jest między rzekami Jaksartem czyli Sir-Daryą, a kohik czyli Serefszan, która ginie w jeziorze Kara-kul.

ski, wzniesiony na przylądku, wrzynającym się w jezioro Wan; siedziba patryarchy.

Aktanizowski liman ( А к t e n g i z—В i a ł e jezioro; tat.), zalew słodkiej wody (laguna), utworzony przez odnogi rz. Kubania, oddzielony od m. Azowsk. u zatoki Temriuckiej wąską mierzeją (25 kim. dług. i 7 szer.), na której zbudowane miasto Temriuk, z portem, bronionym przez redutę Suworowską. Utrzymują, że na tem miejscu leżało starożytne m. portowe Tyrambe. Na zach. krańcu limanu w 1794 r. założoną została koza-cza stanica Aktanizowska, licząca do 2,000 mców, trudniących się rybołówstwem.

Aktasz (tat. Biały kamień, po ros. „Ok-танское озеро“), solne jezioro w Krymie, na półn. od Teodozyi, u wybrzeży m. Azowskiego. Wiosenną porą ma 42 kim. obwodu, latem zaś znacznie się przez parowanie zmniejsza, co niezmiernie przysparza wydobywanie soli, której ilość dochodzi do 100 milionów klg.

Ak-Tasz, w Turkiestanie, cieplice chemicznie obojętne.

Ak-tau (tur. Białe-Góry), dzikie, znaczną część roku śniegiem pokryte, zachodnie odrośle średnio-azyatyckiego pasma, wkraczające w Kirgi-

>•••• 'T

jjH

I.

'■''..я

' щ||

M

(fei

..АщИ

/На

у ДГ

ШЁ

f?. Ггяп я ?Ьа!"я w AlMau.

ft

cl *

b:

C:

kadç, a której troiste, przez wywietrzenie i wy-mulenie powstałe wyloty, mają, do 30 m. szerokości. Brama ta w dziwny sposób przypomina postacią swą i wymiarami skałę na jednej z wysp Lofodzkich, morza Norweskiego (65° 50’ szer. płn.), zwaną Bramą Torghatten (kapelusz Tor-ga), przez L. von Buch’a i A. Vibe’go opisaną („Petersm. Mittheil.”, 1-ste Ergänz. Heft.) And.s.

Akte, starożytna grecka nazwa dwóch półwyspów: 1) w Peloponezie, dzisiejszy Argolidzki, między zatoką Eginacką (staroź. Sinus Saroni-cus) i Nauplijską, czyli Argolidzką; 2) dzisiejszy Hagion Oroś (Święta góra), wschodni górzysty cypel, wyrastający z półwyspu Chalcedoń-skiego (ob.).

Akteon, syn Arysteosa i córki Kadmosa, An-tonoi, przez centaura Chirona wykształcony na znakomitego myśliwca, a stąd wzbudzający (według Eurypidesa) zazdrość samej bogini lasów, Artemidy, która chełpiącego się młodzieńca przemienna w jelenia, tak, iż niepozr.any w tei po-f>(. 164. Atteo*.

etnci, przez własne psy rozszarpanym został. Dawniejsze legendy za przyczynę tej przemiany podają gniew Artemidy, pochodzący stąd, że ją młodzieniec kąpiącą się w krynicy podejrzał, to znowu, że umizgał się do Semeli. Z późniejszych, krytyczniej szych pisarzy, jeden tylko Pauzaniasz modyfikuje nadprzyrodzoność faktu. «Tako religijny, zatrzymuje on boginię i jej gniew z której-bądź z pomiędzy wzmiankowanych przyczyn, ale ta przemiana w jelenia nie może mu się w głowie pomieścić i woli on przypuścić (IX; 2, 3), że osy się wściekły, i bezprzytomne, rozszarpały pann w jesm nostaH liidziripi.

Aktinomykoza (grec, aktis nos—promień, туке— grzyb), nazwa choroby, pierwotnie u bydła, następnie także u ludzi wykazanej, polegającej na obecności grzybka promienistego (ob. Promi e n i c a).

Ak-tiube, (po kirgisku Biała góra) wOren-burskiej gubernii, na północ od Orenburga, jest najwyższą w łańcuchu Irendyk, wznosi się bowiem na 2170 stóp.

Aktor (z łac. agere — działać), artysta, uzupełniający autora dramatycznego w tem, iż utwór jego, odbity graficznie i przedstawiony do rozważania bezpośrednio umysłowi czytelnika, wprowadza on w działanie, nadając mu wszelkie pozory życia rzeczywistego, oddziaływając nietylko już na umysł, ale na słuch i wzrok, do czego potrzebuje odpowiedniego otoczenia, jako to: miejsca, stroju, charakterystyki, przyrządów, słowem wszystkich warunków, odzwierciadlających rzeczywistość. Ponieważ zaś nie jest to rzeczywistość istotna, tylko ją naśladująca, przeto i sztuka aktorska jest jedną ze sztuk naśladowniczych, zależnych. Ależ człowiek, jak to pierwszy zauważył Arystoteles, jest w ogólności z natury istotą naśladowniczą, nad ugruntowaniem czego tu rozwodzić się nie będziemy; przeto każdy człowiek usposobionym jest do tego, ażeby być poniekąd aktorem. Dzieci naśladują rodziców, starsze rodzeństwo; w zabawach naśladują księży, wojsko, wszystko, co uderzy wyobraźnię. Człowiek dojrzały nietylko umyślnie przedrzeźnia kogoś i imituje właściwość jego, ale nietendencyjnie nawet powtarzając pewne położenia, zajścia, wypadki, przybiera mimo-woli ton, giest osób, mających w nich udział: jest to aktorstwo instynktowe, naturalne; każdy z natury aktoruje, tak jak z natury śpiewa. Dzięki, też temu instynktowi, tak łatwo jest dzisiaj złożyć grupę grających teatr amatorski. Ażeby zagrać jakiś domowy duet, lub kwartet instrumentalny, potrzeba wybierać osoby przez całe lata fachowo się kształcące: do zagrania teatru me potrzeba żadnego ukształcenia, nieco rozgarnięcia i wskazówek, a teatr jest znośny, czasami nawet udatny. Ale jak najlepszy fizyczny mate-ryał wokalny wymaga pewnego stopnia podnio-słości psychicznej i specyalnego wyrabiania się, ażeby doszedł do wymaganej miary artystycznej, tak i ten popęd naśladowniczy wymaga szczególnego nastroju i ujęcia w karby estetyczne, ażeby wytworzył aktora-artystę. Dlatego też naśladownictwo to. jako kunszt teatralny, stopniowo się tylko wyrabiało, w miarę uszlachetniania kunsztu i rosnących wymagań publiczności, którym czyniąc zadość, zmierzało na te wyżyny sztuki, na których stanęło dzisiaj. A. ma trzy środki działania: deklamacyę, mimikę, giest. Przez dekla-macyę uwyraźnia i do duszy słuchacza przenosi myśli i uczucia w takiej formie psychicznej, w jaką autor ubrał je na papierze; mimiką komentuje plastycznie intencye autora, oraz znaczenie duchowe zwrotów, zawierających treść danego obra-/ч    friostpin oznacza wiek, fermera-

^fegSsiilÄs»

Jisr'

&ШШ

mm

M mi

Pig. 165. Aktor tragiczny rzymski (z Palazzo Gentili.)

ment, stopień kultury i inne znamiona, cechujące indywidualność osoby działającej. W połączeniu więc z ruchem, wywoływanym przez sytuacye, w jakich znajdują się osoby, trzy te środki, stanowiące tak zwaną akcyę sceniczną, składają się na całą działalność aktora. I tu zaraz okazuje się jego różnica i wyodrębnia się miejsce wśród innjch artystów. Każdy z nich działa umysłem, za pośrednictwem pewnego materyału, leżącego z zewnątrz, a na podstawie pewnego zmysłu pojedynczego. A. działa i pracuje także umysłem, ale na podstawie wszystkich pierwszorzędnych zmysłów człowieka, materyałem zaś jest mu własne ciało, skąd sztuka jego jest najplastyczniejszą ze wszystkich. A. to żywy obraz, posąg, ei-dooUm, żywe wcielenie: powagi, siły, wdzięku, grozy, śmieszności, stosownie do tematu autora. Ale też nowym tej konieczności wynikiem, są do powyższych zadań odpowiednie warunki cielesne: głosu, postawy. tizyognomii, siły ekspresyjnej—warunki, bez których i dobry skądinąd artysta jest raczej aktorem in potentia, niżeli in actu, ciało zaprzecza w nim temu, co ustanawia dusza. Takimi aktorami, o wybornych warunkach cielesnych, prócz talentu, z ostatnich czasów byli De-vrient i Dawison, tragicy; na naszej scenie, w odpowiednim zakresie, słynęli dawniej: Werowdd, Piasecki, Żuc/.kowska (Halpertowa), świeżo Modrzejewska i Żółkowski. Ale ponieważ takie wykwinty cielesne rzadko się zdarzają, wymagania należy u&kromuić; inaczej teatrby nie poszedł. A. władając powyższemi trzema środkami sztuki scenicznej, przy przyzwoitych warunkach fizycznych, posiada dopiero to, co czyni dobrego rzemieślnika: technicyzm. Jest on wtedy należycie uzbrojony i wytresowany, jak żołnierz, który, ażeby w zawodzie swoim być bohaterem, potrzebuje nadto żywiołu duchowego: odwagi i pomysłowości; jest on jak pisarz, który doskonale poznał gramatykę, stylistykę i estetykę języka, ale niewiadomo jeszcze, co przy tem wszystkiem napisze; będzie-li poetą, czy krasomówcą, tłómaczem, lub referentem. Ponieważ w aktorach, z równą sumiennością pracujących, widzimy uderzające różnice co do natury zadań i dzielności wykonania, to bez żadnych teoryj apriorystycznych przychodzimy do wniosku, że w orgańiżacyach tego rodzaju ów wspólny instynkt naśladowmiczy przychodzi do pewnej potęgi, wynoszącei się po nad powszechność, i staje się uzdolnieniem indywi-

dualnem. Nazywa się to powszechnie talentom, a w języku fizyologicznym jest to wyjątkowa w pewnym kierunku czułość ośrodków nerwowych, wyradzająca łatwość przystosowywania sobie i reprodukowania wrażeń, oraz zjawisk zewnętrznych, pochwyconych przez zmysły, lub jrzez wyobraźnię dostarczonych. Skoro pierwszy lepszy, nawet przy wielkim nakładzie pracy, nie jest zdolnym wytworzyć takiej reprodukcyi, uderzającej prawdą i artystyczną siłą, jaką wytwarza jednostka ad hoc uzdolniona, przeto aktor jest twórcą. Niezaprzeczenie: tylko w jakich granicach? W granicach bardzo skromnych: nie jest on twórcą idei, nie jest więc twórcą prawdziwym, jakim mianuje się ten tylko, kto stawia coś na miejscu niczego i znikąd pomocy nie potrzebuje. A. przychodzi do idei gotowej, bez niej nie znaczy nic, bez niej działacz cielesny może być tylko akro-batą, sportsmanem, tancerzem, klownem. Twórczość więc jego jest jedynie twórczością formy i dlatego wielka nazwa geniuszu, służąca wyłącznie rodzicielom idei, do zawodu A. nie przystaje. Niemniej jest ona twórczością, bo nie każdemu dano oblekać ideje w formy artystyczne. Środki, jakich w tym celu używa, to jest: deklamacya, mimika i giest, wykształcają się przez naukę i ćwiczenie, ku czemu służą instytucye, szkołą dramatyczną zwane; ale ktoby poprzestał na tem, spełniałby tylko zadanie rzemieślnika, zostałby, jak się mówi w języku teatralnym, rutynistą, w najlepszym razie użytecznością sceniczną. Aktor-ar-tysta rozszerza nabytki szkoły, siłą pomysłów własnych przebija sieć formułek i samodzielnie wnika w naturę danego charakteru, aby ją według wskazówek przez pierwowzór podanych odwzorować. Psycholog praktyczny, odgaduje on przez intuicyę, jakie formy plastyczne przystoją tym szczegółom, które obraz autora przedstawia tylko idealnie: dobór tych form, to jego twórczość; przeniesienie ich na osobę własną, to jego artystyczna działalność, która tem wyższą jest, im A. trafniej dopatruje cech zasadniczych charakteru i zdoła je uwydatnić, właściwe miejsce naznaczając podrzędnym. Jak dla każdego artysty jest rzeczą nieuniknioną, tak dla aktora bardzo korzystną, jeżeli czerpać może z natury: ale co do niego, warunki są nieco odmienne. Nasamprzód A. nie naturę ma przed sobą, jako pierwowzór, ale fantazyę, przedmiot już w duchu autora uogólniony i skrystalizowany, od którego odstąpić mu niewolno i w którym wszystko jest, a przynajmniej powinno być, wskazane, nic samowoli aktora nie pozostawione. Może go tylko uzupełniać szczegółami malowniczemi, które traf jedynie w naturze nastręczyć mu zdolny. Powtó-re, A., zwłaszcza bohaterski, otrzymuje pierwowzory, jakich wśród natury otaczającej napotkać prawie niepodobna: są to po większej części postacie historyczne, żyjące w innych niż współcześni warunkach bytu, albo też tak uogólnione, np. ,.Hamlet”, „Skąpiec”, że pojedyncze studyum podobne na nicby się aktorowi nie przydało. Pozostają mu więc jedynie wskazówki tekstu, które,.

ii

••'АчрИ

lSS

Vl

mm

FJ£. 166. Aktor komieznj r*Tir,sb1 (z ViHa'Albanii.

К. К..

z pomocą tylko intuicyi, zastępują mu studya z natury i zostawiają szerokie pole dla jego artystycznej twórczości. Pożądaną przeci ■ jest rzeczą, ażeby A., w zakresie przedmiotów współczesnych, z osnową komedyi społecznej związanych, studyował rozmaite, rozmaitych warstw, fizyogno-mie, temperamenty i obyczaje, takie bowiem studya ułatwiają dochodzenie, a więc i odwzorowywanie malowniczych stron przedmiotu, podnoszących realność przedstawienia, tam zwłaszcza, gdzie z pewnemi grupami społecznemi łączy się pewna odpowiednia charakterystyka lokalna. Zle czyni A., jeżeli spostrzeżenia czynione na żywych wzorach, żywcem przenosi do sztuki; ubliża jej, bo wtedy już przestaje być twórcą, a staje się prostym kopistą, płytkim przedrzeźniaczem. Jako artysta, ma on tę wspólność z autorem, że obaj z obseiwacyj realnych, im częstszych i dokładniejszych, tern lepiej, przetopionych w duchu własnym, przychodzą do poczucia idealnego, do pojmowania typowego, które następnie przez nich wyjawione, stanowi ich duchową własność, owoc ich twórczości. Na podstawie takich studyów objektywnych, A. nie zatraca swojej subiektywności, przez nią owszem staje się tern, czem jest, przez nią rzeźbi swój sposób pojmowania i wyrażania danych objawów właściwości ludzkich. Przez takie studya staje się on dostojnym współpracownikiem autora, organem sztuki. Zawód A. nie odrazu stanął takim, jakim jest dzisiaj, ale jak wszystko, ulegał rozwojowi, stosownie do warunków otoczenia. IK aj ważniejszy, determinujący go czynnik, stanowi kompozy-cya dramatu, której rodzaj pociąga za sobą i rodzaj gry aktorskiej.

Teatr powstał w Gre-cyi starożytnej, gdzie tak w tragedyi, jak w komedyi, przemaga 1 a • deklamacya, gdzie kobiety wcale nie przyjmowały udziału, a liczba aktorów na scenie była bardzo ograniczoną (nigdy .więcej osób razem na scenie nad trzy). Gra zatem, jak w Grecyi, tak w Rzymie, zasadzała się przeważnie na dyalogowaniu. Wytworzył się stąd pewien genre, rodzaj antyczny, ale bardzo prosty, który zaledwie nazwać można było sztuką. : Dworskie zabawy średniowieczne, la gaye science, misterya, dyalogi, podtrzymały zaledwie tradycye teatralne, ale nie przyszły do takiego skupienia, iżby mogły utworzyć metody T rzną całość. Początek teatrowi właściwemu dały Т/ nowszych wiekach przedstawienia ludowe we "Włoszech i Francyi. Było to budzenie się w masach samodzielnego instynktu sztuki dramatycznej na gruncie obserwacyj współczesnych, wprawdzie dość nisko jeszcze prowadzonych, ale pierwsze te próby samodzielności ustąpić musiały przed nakazanym i urządzonym z góry teatrem dworskim we Francyi za czasów Richelieu’go, który pogardzając kiełkującemi objawami saniohtności ludowej, udał się do wzorów grecko-rzymskich. Knm-pozycya pociągnęła za sobą i sztukę aktorską: deklamował autor, deklamował i aktor. Ale gdy za przykładem Francyi poszły i inne dwory, a teatr stał się potrzebą klas wyższych, po wszystkich większych miastach pociągnęło to za sobą organizacyę aktorską; z dorywczych przygotowań, granie na scenie stało się zawodem, stanem, podległym nietylko stałej administracyi, ale zarazem kontroli i krytyce literackiej, w czem najwięcej zasług położyła literatura niemiecka: i od tej też pory ustalił się ten nowy objaw życia umysłowego, który w braku lepszej, przybrał nazwę sztuki dramatycznej. Zmiana kompozycyi nieustannie wpływa odtąd na lnodyfikacye tej sztuki. Od czasów Corneille’a, Racine’a i Molier’a, teatr przeszedł przez rozmaite formy, do których musiał się zastosowywać aktor, gonić za Szylleremr Wiktorem Hugo, spojrzeć w oczy Szekspirowi. Powstała komedya rozmaitych gatunków, począwszy od Kotzebue’go i Scribe’a, utworzyła ona nowe komplikacye, z pośród których uwydatnił się i dramat społeczny, tak zwany mieszczański, coś pośredniego między tragedyą i komedyą; ostatniemi czasy wyroiła się farsa. Wszystko to rozszerzyła niezmiernie pole działania aktorskiego, tak, że dziś ilością i jakością wyrobiło sobie ono prawo obywatelstwa w pośród innych sztuk pięknych, we wszystkich społeczeństwach ucywilizowanych, a między innemi i u nas, poczynając od końca przeszłego wieku, mianowicie od teatru Wojciecha Bogusławskiego. O teoryi i historyi zawodu aktorskiego tyle jest. dzieł w literaturze zaerra-nicznej, a mianowicie niemieckiej do lat najbliższych, że nam wybierać ich niepodobna. Z najogólniejszych i najpoważniejszych wymieniamy1 Rötschera: ,,Die Kunst der dramatischen Darstellung”, Berlin 1841. IL nas miał prelekcyę Jan Chęciński p. t. „Aktor”, drukowaną następnie w „Gazecie Polskiej” z .r. 187.0, Nr 94, 95.

I Książka Wł. Bogusławskiego p. t. „Siły i środki naszej sceny”, Warszawa 1879 r., zawiera także w pierwszych rozdziałach ogólne uwagi, dotyczące sztuki aktorskiej. -.Л '

А к t o r s t w o, jako zawód, u nas równie jest młode, jak his torya dramatu,a pod względem ilości źródeł stoi jeszcze niżej. Przedstawienia żaków i grywane po klasztorach dyalogi, przechowały się częściowo i są poniekąd pomnikami tego działu literatury, nie pozostało jednak śladu,,kto jaką rolę wykonywał; zresztą nie można za aktora uważać tego,, co gwoli uroczystości przeoblekął się z księże; sukienki w kostyiim. Aktorstwo,;,przyszło z zagranicy, a widowiska łączyły się zwykle z jakaś; uroczystością i tak utwory księżnej Franciszku

Bliźniętach“,

wszą

Urszuli z Wiśni owi eckich Radziwiłiowej, grywane w Nieświeżu przed utrwaleniem sceny w Warszawie, odtwarzane były przez panny z fraucymeru księżnej, miejscowych dwoizan i rezydentów (Cho-mętowski: „Dzieje teatru”, 113). Jan Pobóg Fry-czyński, wydawca utworów Radziwiłłowej (1754), brał udział w tych widowiskach, jako wykonawca, również jednak za aktora uważany być nie może. Za Sasów śpiewali włosi, a grywali fran-cuzi i po widowiskach nierzadko odbywały się bale, zwykłe i maskowe. Według Estreichera, w r. 1760, na imieniny króla śpiewano „Semira-mis”. Autor nie podany, a już do owego czasu mamy opracowania muzyczne tego tematu: Sa-crati’ego (1648), Cesti’ego (1667), Strung'a (1683), Aldovrandini’ego (1701), Yiraldi’ego (1732), Cal-■dosa (1725). W roku 1762, w rocznicę korona-cyi, dano o 5-ej operę „Cyrus”—i tu nie wymieniony autor. Opracowań zaś mamy wiele: Ma-tioli’ego (1665), Conti’ego (1716), Aviostkego (1721), Duni’ego (1730). Widowiska, zakończane balami lub bez nich, trwają długo. W r. 1764 (26 listopada), Repnin w pałacu Ujazdowskim witał nowego króla operą, a 21 listopada t. r.. król wyprawił redutę dla całego miasta. Teatru nie było. W r. 1765 amatorskie widowiska u Ogińskiego i ks. Sułkowskiego zbliżają się już zwolna ku przedstawieniom teatralnym, które do listopada wypełniają wciąż jeszcze cudzoziemcy. Uroczystość imieninowa „trzech Elżbiet królewskich“ (Branickiej, Czartoryskiej i Lubomirskiej), wywołuje pierwsze publiczne widowisko w języku polskim, a wykonawców onego uważamy już za aktorów. W szczupłych źródłach historyi teatru, nie podano nazwisk tych pierwszych aktorów. Ani Bełcikowski w studyum o Bielawskim („Ze stu-dyów nad literaturą“, 218), ani Wójcicki w „Otwarciu teatru w Warszawie”, nazwisk nie podają. Jak istnieje mniemanie, iż nie Józef Bielawski jest autorem przerobionych z Moliera i na widowisko to wybranych „Natrętów⁴⁴, lecz że do tej pracy przyłożył ręki Czartoryski, tak i nie ma zupełnej pewności, która rola w czyich spoczęła rękach. Afisz dusłownie tak brzmiał: „Aktoro->ie J. К. M. komedyów polskich, będą reprezentowali 19 listopada „ Natrętów ”, komedyę w trzech aktach, z dwiema baletami. Początek będzie o godzinie 6-ej i będzie się płacić: 1 bilet do cyrkułu tynfów dziewięć, 1 Inlet do loży w parterze tynfów sześć, 1 bilet do trzeciego piętra szóstaków pięć. Bilety do południa będą prze-dawane w operalni.“ Widowisko rozpoczęło się muzyką (Wójcicki), poczem scena przedstawiła górę Parnasu; z niej powoli zeszła Thalia i przemową panegiryczną powitała króla. Kronika nie podaje nazwiska wykonawcy. Nie podaje jej i Bogusławski w życiorysie pierwszego aittora (Dzieła, V, 331), za którego należy uważać Karola Swie-Tzawskiego (* 1731 — -[-30 listopada 1806 r.). Jaką rolę Świerzawski grał w „Natrętach”, B. nie notuje, mówiąc jedynie, iż w r. 1764 już o nim ■wcdziano, a więc na rok przed otwarciem tea-

tru i że sztuka „prawdziwych ówczasowej społeczności oryginałów wystawiając kopie, podała Swierzawskiemu sposobność naśladowania onych” (334). Z rodzaju gry S., którą historyk nazywa „posuwistą i zamaszystą”, wnosić można, iż grał w „Natrętach” rolę Wietrznikowskiego, blagiera, gadułę, który wywodząc ród swój od czasów Warneńczyka, własnem sławieniem się chciał wmówić respekt dla siebie. Występował dalej Świerzaw-ski w Bohomolca: „Czarach”, „Panu Staruszkie-wiczu”, „Junaku”; Moliera: „Amfitryonie” (Merkury); Czartoryskiego: „Graczu”

„Pannie na wydaniu“. Do zawodu swego Swie-rzawski się nie sposobił; przybył z rodzinnego Poznania, uciekając przed karą sądową i dla jowialności swojej i daru udawania, wszedł w szeregi aktorskie. Mało inteligentny, intuicyjnie odgadywał charaktery, więcej stronę zewnętrzną uwzględniając, niż psychologiczną. .Repertuar był szczupły, iSwierzawski grał jednak wiele, ciesząc się faworem publiczności. Zastąpił go i przeszedł Hempiński (* 23 lipca 1749 r., również w Pozna ńsldem), dworzanin ks. Sułkowskiego, przez tegoż do zawodu aktorskiego sposobiony. Król teatru polskiego nie popierał, chętniej opery włoskiej słuchając, jakoż zapoczątkowany świetnie, ustąpił zagranicznym siłom. Przedsiębiorstwo łączne wiocha Tomatis’a nie wiodło się i dopiero oddanie przywileju widowisk ks. Sułkowskiemu (1774), wprowadza scenę na lepsze tory. Sułkowski sprowadza swoich aktorów z Rydzyna, uzupełnia nimi personel i mamy już znaczniejszą liczbę nazwisk. Przybywa Hempiński , Lazań-ski i Barbara Sierakowska (* 4 grudnia 1748 roku), a grono to zwiększają: Kazimierz Owsiń-ski (* 1752 — •{* 13 maja 1799 r.) i Sikorska, żona późniejsza Owsińskiego (7 1775). Zrzeczenie sie przywileju przez ks. Sułkowskiego (1776), objęcie przedsiębiorstwa przez kamerdynera królewskiego Ryxa i jego rządy nie wyrabiają sił aktorskich. Nie poprawiła się dola po objęciu spółki Ryxa i Curtza, później Bieestiego i doprowadza do rozdwojenia, które daje w roku 1781 Warszawie spółkę artystów, a do Lwowa zjeżdżają Truskolawscy (Tomasz i Agnieszka) i dają tu początek scenie polskiej. Lwów teatru nie posiadał. Grywano w „Collegium Nobilum“ u Pijarów i w seininaryum. W gronie kleryków, wyróżnił się talentem dramatycznym .Józef Czernecki, a później Stoczkiewicz (tłom. „Wiosnę“, Kleista). W prze-tłóinaczonej przez siebie sztuce „Lekkomyślność i dobre serce“ grał główną rolę (Pepłowski — „Teatr lwowski“, 7—8). Teatr niem. Göttersdorfa poprzedzał o lat cztery teatr polski (1776), do którego należeli obok Truskolawskich; Maruno-wska (siostra Truskolawskiej ), Pierożyńska Franciszka (* 1764—f 1816), Jasiński, Zakrzewski, (Estreicher: „Teatra“, III, 123) a gościła też pier-śpiewaczka polska Salomea Deszner (ur„ 1759—-J- 1800), znana już publiczności warszawskiej od r. 1777, gdzie w antrepryzie Ryxa zostawała. Z początku sposobiona do ról subretek

grywała w „Amancie, autorze i słudze“, „Kręto-lowiczu“, wnet jednak promowano ją do drugich amantek, a w „Nędzy uszczęśliwionej“ M. Ka-mińskiego, mając sobie przez przedsiębiercę Mont-brui-j, powierzoną rolę Kasi i odegrawszy ją z powodzeniem, odtąd role śpiewne obejmowała w „Bednarzu“, „Kowalu“ „ Dwóch strzelcach“, „Dwóch skąpcach“, „Zmyślonem szaleństwie“,

za

„Frascatance“, „Szkole zazdrosnych“, ,;Cyruliku Sewilskim“, „Synu marnotrawnym“, „Uczciwym winowajcy“ (Bogusław. „Dzieła“ VI— 381). Desznerówna występowała i w rolach bohaterskich, a na tern polu w Wilnie święciła tryumfy (1784 roku). Zmarła młodo. Aktoro-wie z Rydzyny, ks. Sułkowskiego i garstka z Nieświeża historycznie wcześniejsi są od Swie-żawskiego i Lemańskiego, ale bezwątpienia są to również tylko dworzanie możnych domów, przez rutynę nabytą bardziej w sztuce przedstawiania udoskonaleni, a zaś niemożna fachu aktorskiego datować od podobnych przedstawień. Objaśnienia do sztuk, które przy wydaniu dzieł Wojciecha Bogusławskiego (tomów 32), umieszczono, wskazują dokładniej, które role przez kogo były grywane, czas to jest dopiero, w którym wedle udoskonalenia i usposobienia rozdawano role. Publiczność teatralnem znawstwem się nie odznaczała, jedynie z operą obeznana, więc też i nie była tak czułą na nieodpowiednie braki. Wzory znakomitych i twórczych aktorów, były dla młodszych szkołą. Jak kto grał, niewiadomo, bo sprawozdania ograniczały się do ogólnikowych re-lacyj, później przeszły w sumaryczne zaznaczanie ile razy kto był wywoływany przez publiczność. Truskolawscy, Sierakowska, Stempiński, byli uznawani, Desznerówna budziła już zachwyty i jako piękna kobieta, a o Leduchowskiej już mówiono, jak o tej, co tradycyę gry stworzyła. Dopiero wpływ scen zagranicznych, zwolna wyratował aktorstwo i najsilniej odbił się też rodzaj gry francuskich teatrów. Historya aktorów zawarła się w pośród tych trzech scen : warszawskiej , lwowskiej i krakowskiej, wyjazdy bowiem na kontrakty do Dubna, pobyt aktorów w Lublinie, Łowiczu, Wilnie i Grodnie, są raczej wędrówką tych sił, które nie znajdując gruntu w Warszawie, rozpierzchały się ustawicznie po świecie. Najprędzej ustalił się teatr krakowski, bo tu, po udzieleniu prawa na przedstawienia Jackowi Kluszewskiemu (1780), wprawdzie przez lat kilka następnych bruździł teatr niemiecki, lecz już grywano stale raz na tydzień i z 16-go stycznia 1795 Estreicher posiada afisz komedyi w 3-ch aktach „Obrotny sługa nieroztropnego pana, czyli Krętolowicz”, a Kluszewski, który do 1830 entrepryzę posiadał, w 1821 doczekał się subwen-cyi 9,000 złp. Roczne przedsiębierstwo JanaMie-roszowskiego, odstąpione Juliuszowi Pfeiffrowi, dalej Chełcbowskiego (1840), Meciszewskiego (1843), Jana Mączyńskiego (1845 roku), Józefa Mączyń-skiego ( 1847 roku), powtórnie Chełcbowskiego (1853 roku), powtórnie Pfeiffra (1854 roku), Adama

Miłaszewskiego (1863- 3 SC5 roku), Adama feko-rupki (1865—1871 roku), Stanisława Koźmiana (1871—1885 roku) Jakóba Gliksona (od 1885 r.), dawały sposobność do wytworzenia sił niejednokrotnie pierwszorzędnych, które później, na inne sceny przeniesione, zyskały krakowskiej scenie opinię wychowawczyni. Stanisław Auguafc nie może być uważany za twórcę sceny polskiej, bo jej nie popierał, raczej na Czartoryskiego spaść powinien ten zaszczyt, on bowiem inspirował otwarcie sceny i Bielawskiemu niósł pomoc. Scena została na łasce Byxa, któremu nie zależało ani na repertuarze, ani na aktorach. W zbiorach nie publikowanych biblioteki teatru warsz. znajdujemy z d. 4 Sierpnia 1777 r. pokwitowanie B. Komorowskiego za 24 książek, stanowiących „Rejestr komedyj polskich“. Jestto pierwszy repertuar, a stanowią go: Pieniacz, Staruszka młoda, Przyjazd Pana, Filozofi zakochani, Nagroda cnoty, Tryumf Łaskawości, Małżeństwo z kalendarza, Pan Dobry, Staruszkiewicz, Czary, Pan poznany, Marnotrawca, Miłość stateczna, Mąż poprawny, Dumny, Bliźnięta, Junak, Teresa, Demokryt, Przeszkoda nieprzewidziana, Panna na wydaniu, Gracz, Natręty i Pijacy. Jak zaś szybko repertuar wzrastał, dowodem, iż w „Nowym Pamięt. warsz.“ (Tom I. 1801. Styczeń, str- 81), obok rozbioru „Alzyry“, znajduje się wiadomość, iż „re-pertoarium jest dosyć wielkie i wynosi przeszła tomów 40“. Właściwa działalność teatrów rozpoczyna się z chwilą wejścia na scenę Wojciecha Bogusławskiego (* 1760), istotnego sceny założyciela (debiutuje w 1778 w „Fałszywych niewier-nościach“). Pierwszy, który fachowo traktował przedmiot, aktor, autor i reżyser w jednej osobie, jest ojcem sceny warszawskiej i lwowskiej. Kilkoma nawrotami Bogusławski rządził sceną, aż w końcu r. 1814, ze znacznemi stratami ustąpił ^ob. Bogusławski) a miejsce jego zajął Ludwik Osiński, od którego w r. 1825 Kudlicz, Daniszewski i Karpiński przejęli przedsiębiorstwo, które dotrwało do r. 1831, a odtąd teatr prowadzony jest przez dyrekcyę rządową. Niedość długi pobyt Bogusławskiego we Lwowie, chwilowa împre-

D. Morawskiego i długie rządy J. N. Kamiń-skiego (do 1842), nie utrwaliły bytu sceny lwowskiej, dopiero zapis Stanisława hr. Skarbka (1843) zapewnił stały byt teatrowi lwowskiemu, który prowadził Pfeiffer (1848—1854), Chełcbow-ski (1857), Jan Nowakowski i Witalis Smochow-ski (1864), Adam Miłaszewski (1872), Spółka teatralna (kierownik Cetner -- reżyser St. Dobrzański), która ustąpiła miejsca tryumwirato-wi (Konarski, St. Dobrzański i Wolański) (1875) Jan Dobrzański (do 1882), Adam Miłaszewski (1883), Jan Dobrzański (1883—1887), Celina Do-arzańska (1887), Władysław Barącz (1888 — 1890) i Mieczysław Schmidt. Do Poznania aktorzy przyjeżdżali, stałego towarzystwa nie tworząc Dwóch pierwszych aktorów z poznańskiego pochodziło; urodził się tu ojciec sceny polskiej, Wojciech Bogusławski, wreszcie ks. Sułkowski

^35SS2S

fj

61

AKTYNIE.

\\J,i I -

’fy/' . ;

Ł",

fjËÆL

Sk

vm

</

■-

>a

fW-г -Ч$ём

JA

(*(*•!

4-

■ УЛ

V\

Ш4.

ppl

IL.

*•

'è

mm.

ШШ

; %

«jmJ

Mi»;

straw

àii?:

M* T

it/; з1.||

IK

r ,    SL

ill

V,

•.V.

*wg

, JP

ill

*лЩф

üé i

V4^

2

lV/

1ЧЙ

Vs

■И

wßbs&i >:k

;>»-

as ,.-

г- Лы

&ŚSI

'fr^i

V" -

k>:

vC4

>л

,• )

Жир

■y

.**

(F

‘ftFv-

a \VC*i

Iguy»'- V 4

*V f

t/'

s Y*

yyg

4\v JL/T®

ill

1. 1* Tealia eras sic о rnis. - 2. S agar ti a parasitica. - 3. Actinoloba dianthus. - 4. Sagartia viduata. - 5. Sagartia rosea.

6. ihmodes gemmacea. - 7. An.th.ea cereus.

<

■

.

<г

•V

-

I, biblioteka

I    -

и

A.V

■ ■

z -Rydzyny tam miał swój teatr. Mimo to, do r. ne warunki każdej ze scen, odmienne wytw; 1870 siałego teatru Poznań nie posiada. We- rzaly siły, a nierzadko gust publiczności oddzia-dług wszelkiego prawdopodobieństwa, Ryx, po- ływał na układ repertuaru i wyrobienie się sił. stępowaniem swojem rozpędzając aktorów na Pierwsi aktorowie nosili się w kostyumach swo-wszystkie strony świata, musiał się pośrednio przy- jej epoki, a przedstawiając bądź sztuki oryginal-czynić, że i o Poznań garstka takich rozbitków ne, bądź obce, na swojską modłę przykrawane, zaczepiła w r. 1784, a później Bogusławski go- sposobili się do odtwarzania typów bliskiego otocze-ścił tu z trupą. Grywa tu w r. 1810 i 1811 tru- nia, do chwytania obserwacyj zewnętrznych. Repa Kacpra Kamińskiego, w r. 1815 i 1816 J. pertuar klasyczny wprowadził ich w sferę uczuć Milewskiego; grali daJej kolejno: Ludwik Osiń- ogólnie ludzkich, a tem samem podniósł poziom ski (1821), .Skibiński (1823), towarzystwo kra- przedstawiania charakterów. Repertuar oryginal-kowskie (1822), jeszcze Osiński (18241, Skibiń- ny nie rozwijał się równocześnie z potrzebami ski, powtórnie (1826), Raszewski (1838), Łoziński produkcyi widowiskowej. Bogusławski, jako autor (1841), Chełohowski (1842), Zygmunt Anczyc „Krakowiaków i Górali” i J. N. Kamiński, kon-(184ój, Juliusz Pfeiffer (1844, 1847), Chełchow- tynuator tego rodzaju sielanek, uczuwali potrze-ski (1850, 1854), Miłosz Sztengiel (1870, 1871). bę dania publice widowisk swojskich, obok Pieiller przybywa tu w 1857, 1858—9, a od granicznego repertuaru. Pierwociny te święcą rze-1868 —1869 gości z towarzystwem Skorupka, telne tryumfy. Repertuar szedł żywo za śladem W r. 1878 (21 czerwca), w wybudowanym ze skła- zagranicy, już bowiem w r. 1786, w d. 26 grudek teatrze, rozpoczęto „Wąsami a peruką” Ko- dnia. „Aktorowie narodowi” J. K. M. dają „drugą rzeniowskiego widowiska. Przedstawienie było arna- reprezentacyę komedyi nowTej, z francuskiego prze-torskie. Uprzednio stale w Poznaniu gościła tru- tlómaczonej, w piąciu aktach, przeplataną pio-pa Sztengia i Lecha Nowakowskiego (1870— sneczkami i tańcami, prozą, p. t. „Dzień swywo-1871), dalej istniało przedsiębiorstwo Stanisława li, albo wesele Figara”. Zachowany z drugiego Dobrzańskiego (1871/2), gościła trupa krakowska przedstawienie, afisz, taki czyni komentarz: „Ko-St. Koźmiana (1872), przedsiębiorstwo Zygmunta medya ta JPana de Beaumarchais, znajomego Sarneckiego (1872/3) i Zygmunta Jaraczewskie- z tylu dzieł pierwszych i dowcipnych, między go (|873/4). W nowym gmachu rozpoczęła impre- dziełami drammatycznemi, zdawało się zrazu, że za Karola Doroszyńskiego i Władysława Teren- tylko dla samej Francyi będzie napisana. Wiele koczego (1875/6), później grał Karol Doroszyń- i anegdot, tam tylko znajomych, będąc po części ski (187718—1881), Łucyan Kościelecki (1881— pochopem żartu i zasadą intrygi w tej sztuce, 1882) i Aleksander Podwyszyński (1872 3), po- tem więcej wzmacniało ?to rozumienie. Mimo to czem, od r. 1883 do chwili obecnej, teatr poznań- wszystko, sztuka, już dotąd niemal na wszystkie ski prowadzony jest na rachunek spółki teatral- języki tłómaczona i wszędzie grana, dała pocliop nej, pod zarządem Franciszka Dobrowolskiego, i tutejszemu teatrowi do dania onej w naródo-Od r. 1875, z przerwami, teatr poznański gości wym języku dla prześwietnego publicum. Oczeki-lateni w Warszawie (W. Koryzna—„Scena wWieł- wana była tylko edycya dzieła taka, jaka jest kopolsce” 1888). Próby zawiązania sceny stałej zgodna z manuskryptem samego autora, wiele ai-czyniono w Lublinie, gdzie wybudowano gmach bowiem poprzednich edycyj sfałszowanych, nieo-(lö84), lecz dyrekcya Szymborskiego nie u trzy- kazywały go, jak tylko niedoskonałym i przez mała się—i w Łodzi, gdzie Łucyan Kościelecki połowę niemal co inszego, prócz myśli i wy-w r. 1888 otworzył „Małżeństwem Apfel” Zalew- razów autora mającym.” Spieszył się każdy przed-skiego sezon stałego teatru, z personelem, zebranym siębiorca z dostaniem nowości zagranicznych, z celniejszych sił prowincyonalnych. W r. 1890 a aktorzy, bez względu na rodzaj swego talentu, spółka kapitalistów powierzyła zarząd teatru łódź- podejmowali się każdej roli, aby jej odtworze-kiego Karolowi Kopczewskiemu. W r. 1829 po- niem dopomódz całości. Nie było tak ścisłego poczęli aktorzy grywać w teatrze Rozmaitości, działu fachów, jakie późniejsze wytworzyły szko-a w r. 1880 otwarto teatr Mały w Warszawie, ły, a chętka do szerokiej skali repertuaru, uwio-Po za obrębem trzech teatrów rządowych, zosta- dła i takiego jak Świerzawski potentata, bo chcąc jących pod zwierzchnim kierunkiem prezesa dy- sił swoich w tragicznej spróbować roli, w „Pi-rekcyi, przez rząd mianowanego, grywają w obrę- gmalionie“ doznał niepowodzenia (Bogusławski, bie Królestwa Polskiego trupy, organizowane se- Dzieła, V, 341). Aktorzy stale i długo nie prze-zonowo i przejeżdżają po miastach i miasteczkach, bywali na jednem miejscu, nie zawsze pod wia-Szczupłe zrazu grono aktorów warszawskich snem nazwiskiem występując i zaraz pierwsze rozsiedliło wędrówkami swemi w Krakowie, ЛУИ- przeciwności w przedsiębiorstwie Ryxa rozniosły nie i Lwowie teatra, a zczasem coraz nowe gru- ich po wielu miastach. Zwyczaje miejscowe zmie-py i towarzystwa tworząc, fach swój rozszerzyło, niały aktorów i kształciły umysły, potrzebujące Już w r. 1811 pomyślano o otworzeniu szkoły odświeżania wrażeń, utrudniały wszelako groma-dramatycznej w Warszawie. Jakoż w r. 1812, na dzenie kronikarskiego materyału, który ginął pierwszym popisie tej szkoły, nagrodzono Szymo- w gorączce tego wrażliwego życia. Każda scena na Włodka i Karolinę Brzeską, a dalej Bogusław- oddzielną spisywała historyę, w której wiele jest ski snuł cały szereg projektów, które miały zeza- kart wspólnych, bo jeżeli Warszawa, przez Prusem scenie nadać blask pierwszorzędny. Odmień- skolawskich najpierw, a przez Bogusławskiego

za-

eo

Kr eylilo.p,dy* Pnw'Y.prhn* tindf.

później, ilała innym dzielnicom pierwszych akto- Dalej od niego poszedł Władysław Bogusławski rów, to później niejednokrotnie^ a w ostatnich w swoich „Siłach i środkach sceny warszawskiej4 czasach często, zabierała wykształconych już ar- (Warsz. 1876), poddając nader drobiazgowej ana-tystów. Ta ustawiczna łączność nazwisk wyko- lizie talenta aktorów. Łozińskiego „Pogadanki nawców i przedsiębiorców, łączy poniekąd cały o teatrze lwowskim“, niewielka broszura Stau, gmach teatru, którego oddzielne osobistości wej- Dobrzańskiego (Lwów, 1875), broszury i recenzye tlą w poszczególne rubryki imienne. Stosunek z za- Stan. Koźmiana (Ekierowa, Rychter) wyczerpią, granicą przez repertuar, żłobił odmienne znaki książkową literaturę przedmiotu. Sprawozdania w usposobieniu aktorów, gdzie więc repertuar ten w pismach peryodycznych zamieszczane, rzadko był pod wpływem zagranicy, aktorzy nabierali dają szczegółowe rozbiory gry, więcej zatem do koniecznego do obcych typów zamiłowania. Naj- działu historyi literatury dramatycznej, niż tea-bogatsza w mieszkańców Warszawa zdobyła się tru, należą. Teatr lwowski znalazł swego dziej o-na teatr najlepszy; szedł za nią Lwów z doborem pisa w Stanisławie Pepłowskim (Lwów, 1889), któ-sił i Kraków z wzorową starannością, ale gdy ry za Estreicherem idąc i czerpiąc wiele z dru-gwiazdy przyświecały Lwowowi, ten zaćmiewał kowanych materyałów, wzbogacił książkę odkry-wówczas Warszawę, bo nie było na żadnej ze ciami archiwalnemi, a Poznań doczekał się pracy scen trwałego systemu, opartego na ensemblu, W. Koryzny (Fijałkowskiego) „Pamiętnik sceny lecz przeważała chęć do samoistnego wirtuozów- w Wielkopolsce“ (1888). Zbierał materyały do stwa, do opierania się nie na masach, lecz sceny lwowskiej M. Chrzanowski i te zostały w pora jednostkach. Gromadziły się materyały tea- siadaniu jego żony, Germanowej, aktorki we Lwo-tralne w archiwach miejskich, o ile dotyczyły wie; pisał Chomiński Michał pamiętniki, bedące przywilejów przedsiębiorstw i zezwoleń rządów; dziś w posiadaniu Y/ł. Bogusławskiego, i zbierał zbcraly się w aktach, gdy miały za powód ma- materyały rysunkowe, które ma córka jego, teryalną stronę, ale ginęły spisy sztuk i nazwisk. Studzińska w Warszawie. Julian Heppen ma l?¹. Bentkowski i M. H. Juszyński mieli ood rę- wiele materyałów do sceny warszawskiej. Utwo-ką szczupły materyał, dotyczący widowisk, i to rzone przy Wydziale krajowym w Galicyi korci-tylko ze strony tekstualnej; nie dalej poszedł tety artystyczne zbierają dokładne statystyki, W ójcicki w „Teatrach starożytnych” (Warszawa które utworzą zczasem poważne źródła, Nie-1841). Kraszewski dorzucił wiele materyałów do uporządkowana biblioteka teatru warsz. mieści historyi sceny, ale w całość zebrał tylko doty- dokumenty cenne, ale w braku katalogu nie moczące literatury. Chomętowski („Dzieje teatru do żna nic o ich rozmiarach sądzić. Dotyczą prze-г. 1750”) również opiera się tylko na tekstach ważnie czasów imprezy Curtza i Bicesti’ego. dyalogów i komedyach ks. Radziwiłłowej. W ro- Do niedawna prowadzono na scenie warszawskiej ku 1775 po niemiecku wyszedł: „Brief eines „dziennik prób“, w którym zapisywano szczegó-Gelehrtcn aus Wilno, an einen Schriftsteller in ły, mające poważne znaczenie; o ile wiadomo, Warschau”, (w 8-ce, str. 88). Autor opisuje stan i to źródło nie jest dziś kompletne. W obec nie-sceny polskiej w Warszawie. List ten znajduje uszanowania materyałów, każdy drobiazg naby-się w bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie (Nr wa poważniejszego znaczenia, a stąd materyały inw. 261). „Almanachy”, jak Schrama z r. 1805, skrzętnych zbieraczy mają doniosłość źródłowych i „Roczniki”, podają spisy osób, które w towarzy- pomocy. Wylicza Estreicher („Teatra“, I, 12 — stwie zostawały. Materyały teatralne zgromadził 40) wiele do literatury przedmiotu źródeł, a obok pierwszy Wojciech Bogusławski w „Dziejach tea- niego idą niespożytkowane dotąd akta dyrekcyi tru” i „Wiadomościach o życiu artystów“ (12), teatrów. Wzrost publiczności, pociągniętej ku wi-dając podstawę źródłowym badaniom; ale najwię- dowiskom i wzrost całego kultu teatralnego, zmie-< ej i najcenniejszych materyałów zebrał Karol nił też i stopę wynagrodzeń aktorskich. Z nie-Estreicher (ur. 1827), dyrektor biblioteki w Kra- wyzyskanego materyału rękopiśmiennego (Bibl. kowie. W dziele „Teatra w Polsce”, tomów 3, warsz. teatrów) czerpiemy wiadomość, że w lu-(1873, 1876, 1879), jak i oddzielnych monogra- j tym 1784 płaca gaży tak się przedstawiała: Hein-fiach(„Gwiazdy spadające“—Chomiński, Królików- piński dukatów 19; Swierząwski - 14; Mierzyński). zebrał mnóstwo materyału, który i stąd ma ski —13; oboje Truskolawscy—45; Desznerówna-pierwszorzędne znaczenie, że ułatwia dalsze po- 14; Gronowiczówna—14; Sierakowska—14. Cały szukiwania. Pod zarządem Estreichera zostają- etat w tem zestawieuiu wynosi w kosztach mie ca biblioteka mieści w dziale dramatycznym do sięcznycli: aktorowie 285 d.; tancerze—203, i na dwóch tysięcy pozycyj, obejmujących materyał wydatki 84,9; suma 572 duk. Dziś przeciętne gaże surowy do historyi sceny; nadto w rękopiśmie po- wynoszą 300—5,000 rs. rocznie i od przedstawie-siada autor „Teatrów“ przygotowane obfite źró- nia pobierane „feu“, czyli jednorazowe wynagrodze-dło do historyi sceny. Stroną fachową, czysto nie, od 50 kop. — 35 rs. Teatr krakowski płaci aktorską, zajmowano się mało, pisma bowiem od 25 — 200 złr miesięcznie, a lwowski docho-z mianem „teatralnych“ niewiele poświęcały miej- dzi do 300 złr. miesięcznie. W Poznaniu sięga sea na rozbiory gry, która zazwyczaj ocenianą pensya 400 m. miesięcznie. Koszta dzienne wy-była ogólnikowo. Książka Meciszewskiego: „Uwa- , nosiły w r. 1784, jak przekonywają raporta (rę-gi o teatrze krakowskim“ (Kraków, 1843), jest J kopisy bibl. teatrów warsz.), w dochodach ozy-łrndaj pierwszą próbą w kierunku tym uczynioną, stycli 44—7—4 dukaty, dziś zaś wystawienie jc-

dnej sztuki oblicza się na tysiące rubli. Aktor- czeniom władz szerzej po kraju i ^zmieszczonych, stwo wzmogło się, wydoskonaliło i wytworzyło hi- z jurysdykcyą terytoryalną mniej rozległą, jaką storyę, nader łączną z historyą literatury i z uspo- stanowią we Francy i i Itosyi sędziowie pokoju, sobieniem mas, teatr popierających i szczerze go a w kraju tutejszym tacyż sędziowie i sądy gmin-miiujących. W lekkiej formie krotochwili, lub ne (oh.). Za pomocą skargi petitoryjnej odzyskać łzawego dramatu, publiczność odnajduje radości może własność nieruchomości ten, kto z niej nie-i smutki duia.    lAcm prawnie wyzutym został. W tym celu okazać mu-

re zmierz

Aktorat, jest to akt ujawniający akcyę i pod- si tytuł nabycia (ob.), lub udowodnić, że przez dający ją pod zawyrokowanie sądu. W języku czas oznaczony w prawie, pod tytułem właścicie-polskmi to samo znaczenie ma wyraz „powódź- la nieruchomość posiadał (ob. przedawnienie na-two.” Ponieważ aktorat jest właściwie akcyą bywcze). Posesoryjne sprawy w nauce i prakty-w czynie, wypada tu jeszcze nadmienić, że w pra- ce francuzkiej zaliczają się do dwóch rodzajów, wie rzymskiem każda akcya miała osobną na- akcya o naruszenie wykonywanego przez pewien zwę. Ze względu na rodzaj i warunki zasądzenia przeciąg czasu jawnego, spokojnego i pod tytułem jakie z nich nastąpić mogło, były akcye, które właściciela posiadania gruntu {complainte) i ak-w razie sprawdzenia, ulegały wyrzeczeniu podług cya o przywrócenie posiadania temu, kto gwał-ścisłego prawa {stricti juris), akcye, w których townie z niego wyzutym został (réintegrandè). sędzia, nienaruszając prawa, oznaczał zasądzenie Oba te rodzaje akcj⁷j wiodą do pozostawie-wedle słuszności {a. bonae fidei) i akcye tak na- nia w posiadaniu, lub przywrócenia do posiada-zwane „arbitralne“ {a. arhitrariae), które ulegały nia tego, kto je przed naruszeniem wykonywał zasądzeniu dopiero wtedy, gdy pozwany nie speł- w warunkach przez prawo określonych i za usta-nił wydanego mu odpowiedniego nakazu. Były nawiające domniemanie własności poczytywanych, nadto pewnego rodzaju akcye, te mianowicie, któ- Obowiązująca u nas ustawa postępowania sądo-aly do podziału majątków spadkowych lub wego cywilnego, wyróżnia nadto sprawy o przy-wspólnych i rozgraniczenia рои iędzy majątkami wrócenie użytkowania ze służebności gruntowych, s isiedniemi {a. familiae erciscumae, a. communi naznaczając do wytoczenia ich przeciąg roczny,

U.rvidundo, a. finium regundorum), co do któ- gdy do wszczęcia spraw o przywrócenie naruszo-rych władza sędziego była o wiele większa od nego posiadania gruntów za dostateczne poczy-t j, jaka służy mu w państwach nowoczesnych, tuje czas sześciomiesięczny; rozróżnienie pod pn-Rzymski sędzia mógł w takich razach nietylko wagą poprzednio u nas obowiązującej francuskiej spemić czynność żądaną, ale nadto rozporządzić procedury nieznane, bo wszystkie tego rodzaju spra-przeniesienie własności dóbr, lub wierzytelności, wy za posesoryjne poczytywane były i dopiero po ustanowić prawa rzeczowe, jak użytkowanie przy- upływie roku posiadania, licząc od daty narusze-cliodów, służebności i t. p. Z rzymskich określeń ma, niedopuszczalnemi się stawały. Innego ro-przeszły d> piawodawstw nowszych główne jedy- dzaju akcye nie mają w prawodawstwach obo-nie, te mianowicie, które dotyczą rozróżnienia wiązujących nazw osobnych, lecz w praktyce od-akcyj na osobiste i rzeczowe. Osobistą akcyą jest różniane bywają ze względu na swój przedmiot, ta, na mocy której wierzyciel poszukiwać może Niektórym z pomiędzy nich zwykła jednak naród dłużnika wykonania zaciągniętego przez tegoż ka i praktyka nadawać nazwy z prawa rzvm-zobowiązania, np. zwrotu udzielonej mu pożycz- skiego przejęte, np. „akcya pauliańska“, ta. któ-ki; rzeczową ta, która służy przeciw⁷ każdemu po- ra służy wierzycielom o odjęcie skutków działa-siadaczowi rzeczy, zarówno temu, który dług za- niom dłużnika, obejście praw ich na celu umją-tiągnął, jak i temu, który tylko wraz z rzeczą cym (art. 1167); akcya quanti minoris, o wydanie p »ddaną mu (przez hypotękę, ob.) dług przejął, w całości sprzedanej przestrzeni gruntu, lub wy-. rawodawstwa te znają także akcyę mieszaną, to nagrodzenie za przestrzeń brakującą (a. 1320); jest tę, która wytoczoną być może przeciw oso- akcya redliibitoryjna, o unieważnienie kupna z po-bie łączącej w sobie przymioty zarówno osobiste- wodu wad ukrytych sprzedanego przedmiotu (art. go, jakoteż rzeczowego dłużnika. Proceduralna 1645 k. c.) i t. p. W przedmiocie służebności, różnica pomiędzy temi rodzajami akcyj polega na nauka przyjęła także rzymskie rozróżnienie akcyj tem, że dłużnika osobistego powołać można tylko konfesoryjnej, służącej temu, kto dochodzi słu-przed sąd zamieszkania (według zasady: actor se- żebności zapewmionej mu przez tyluł, я zaprze-ąuitur forum rei), rzeczowego, gdy akcya ma za czanej przez posiadacza poddanego jej gruntu przedmiot nieruchomość, lub wyrządzone w niej i negator уjnej, którą pragnie uchylić pretensyę szkody, tylko przed sąd miejsca, gdzie nierucho- właściciela sąsiedniego, ten, kto służebności na mość jest położoną, mieszaną, wedle w⁷yboru po- gruncie swoim zaprzecza. Nadmienić też należy, woda przed sąd bądź ten ostatni, bądź tamten, że akcyą publiczną zowiemy dochodzenie, które Znanym jest także w prawie rozdział akcyj rze- sąd, z urzędu, lub na domaganie się prokurato-czowwch na nieruchome i ruchome, posesoryjne ra, wytacza przeerwko temu, kto czynem prze-i petitoryjne. Nieruchome i petitoryjne sprawy stępnym naruszył prawo, akcyą zaś cywilną podlegają zawsze rozpoznaniu sądów zwyczajnych, szukiwanie przedsięwzięte łącznie z tem dociio-alias ogólnych; ruchome i posesoryjne poddawa- dzeniem przez tego, komu przestępca wyrządził ne bywają pospolicie na równi ze sprawami oso- szkodę, w celu odzyskania poniesionej straty. Usta-bistemi o przedmioty mniejszej wartości, wyrze- wa postępowania cyw. w związku z postanowienia

nacze

F. J.

F. J

F J.

CZnC.

czne

mi materyalnego prawa cywilnego, określa szczegółowo w każdym razie, kto i pod jakiemi warunkami, sam, lub przez zastępującą go z tytułu władzy nad nim sprawowanej osobę, oraz przy pomocy jakiego urzędowego i przez niego upoważnionego zastępcy, dmą akcyę wytoczyć może, w jakim czasie, lub w jakich mianowicie okolicznościach akcya ta staje się niedopuszczalną i w jakich jej rozpoznanie bądź do innego sądu odesłanem, bądź zawieszonem, bądź odroczonem być może. W literaturze polskiej materyę o ak-cyach podług prawa rzymskiego, znajdujemy obrobioną w sposób wyczerpujący w dziele d-ra Walentego Miklaszewskiego, pod tyt.: „Wykład postępowania cywilnego rzymskiego w zarysie historycznym“, a o rodzajach akcyj podług obowiązującego prawa, w dziele b. członka warszawskiego departementu rządzącego senatu, Władysława Nowakowskiego, pod tyt.: „Ustawa postępowania sądowego cywilnego z r. 1864“; wreszcie do zapoznania się z przepisami, dotycząceuii akcyj pod powagą obowiązującego dawniej w kraju tutejszym kodeksu postępowania sądowego cywilnego francuskiego i powzięcia wiad * mości o dziełach francuskich, obejmujących wykład tychże przepisów, posłużyć może dzieło b.

niego prokuratora warszawskich departamentów rządzącego senatu, Hipolita Chwaliboga, pod tyt.: „Wykład postępowania sądowego cywilnego.”

Aktuaryusz jest to sekretarz, protokulista, poświadczający zgodność ltopij z oryginałami aktów sporządzanych lub zachowywanych we władzy, przy której urzęduje i odpowiedzialny za wierność poświadczeń; obowiązany nadto utrzymywać księgi, protokoły i regestra w należytym porządku, przechowywać je i czuwać nad ich całością.

Aktył:ować. Wedle urządzeń dawnego prawa polskiego, akta albo wprost zapisywały się w utrzymywanych przez sądy grodzkie lub ziemskie księgach, albo też po sporządzeniu ich czy to w księgach innego grodu lub ziemi, czy nawet pozasą-downie, wnoszone były przez stronę interesowaną do ksiąg właściwych. Czynność ta, zwana obla-cyą (oblatio),zapewniała aktowi, ujawnionemu w ten sposób, pierwszeństwo przed innemi, czy to sporządzonemu,czy oblatowanemipóźniejw rzeczonych księgach, a tembardziej też nieoblatowanemi wcale, jej spełnienie zaś nazywało się aktykowaniem tran-znkcyi. Aktykować, było to więc wnosić oblig lub tranzakcyę do ksiąg, dla nadania jej właściwej mocy prawnej.

Aktyniczne promienie, toż samo, co promienie wywierające działanie chemiczne. Właściwie zre-s/.tą mówić należy tylko o aktynicznem działaniu promieni światła, a nie o promieniach aktyni-■ z..y cli, według nowszych bowiem badań każdy pioinień wywierać może pewne działanie chemi-Sądzoim dawniej, że tylko promienie fioletowe i pozaiiujetowe wpływ na reakcye chemi-wywierać mogą, w szczególności zatem działać na płytę fotograficzną. W ostatnich jednak i- asnch .Draper Abney, Vogel zdołali odfotogra-fować i czerwony koniec widma, a Abney uchwycił nawet w ciemności obraz fotograficzny kotła z wrzącą wodą, wysyłającego zatem tylko promienie ciemne, pozaczerwone, na które oko nasze jest nieczułe. Okazało się zresztą, że różne przetwory chemiczne nie zachowują się zgoła jednakowo względem różnych części widma. Vogel poznał, że można bromek srebra uczynić wrażliwym na światło wszelkiej barwy, jeżeli do związku tego dodamy substancyę, która, pochłaniając silnie promienie tego rodzaju, rozkład jego przyspiesza* Tak np. bromek srebra z dodatkiem zieleni anilinowej czuły jest na promienie czerwone, bar-wnilc ten bowiem silnie pochłania promienie czerwone widma. Aktyniczne zatem czyli chemiczne działanie przypada wszystkim promieniom, jakkolwiek najsilniej pod tym względem działają promienie fioletowe i pozafioletowe.—W szczególności działaniem aktynicznem nazwał Tyndall dostrzeżony przez niego wpływ, jaki promienie światła wywierają na pary pewnych związków organicznych. Jeżeli promienie światła słonecznego lub elektrycznego przepuszczamy przez rurę, z obu stron zamkniętą płytami szklanemi i wypełnioną powietrzem, zawierającem choćby bardzo małą ilość pary azotanu amylu (związku, mającego wzór C-.HuNOo), to po kilku sekundach w przejrzystej tej mieszaninie gazów występuje błyszczący obłok biały; obłok ten jest widocznie następstwem rozkładu chemicznego, -dokonanego pod wpływem światła, produkty zaś tego rozkładu skraplają się w ciecz i rozpraszają padające na. nie promienie światła. Reakcya ta zaleca się szczególną czułością, zachodzi już bowiem przy najdrobniejszych nawet ilościach pary, dodanych do powietrza. Promienie, które przez rurę tę przeszły, nie działają już na tęż samą parę, co dowodzi, że promienie, które działanie to wywarły, zostały pochłonięte i zużyte. Aktyniczne czyli chemiczne działanie promieni słonecznych ujawnia się wszakże , najpotężniej w objawach życiowych roślin (ob. Światło, Widmo, Chemiczne działanie światła).

Aktynie czyli U к w i a ł у (Actinidae), zwierzęta „jamocliłonne” ( Coelenterata), należące do korali, czyli polipów wieloczułkowych (Zoantliciria). Ciało mają grube, miękkie, słoiczkowate, o podstawie szerokiej, które może się kurczyć i wyciągać, oraz swobodnie poruszać. Zwykle osiadają na różnych przedmiotach morskich, przyczepiając się do nich swoją mięsistą podstawą. Na górnym końcu ciała znajduje się otwór ust, otoczony li-cznemi ramionami czyli czubkami, ustawionemi w okółek, które są kurczliwe, uzbrojone organami pokrzywowemi (parzącemi) i wewnątrz próżne. Otwór ust prowadzi do żołądka, który na dnie ma otwór, zamykany zwieraczem i prowadzący do jamy ciała. Pod żołądkiem, w jamie ciała, znajdują się błoniaste przegródki, promienisto na ścianach ciała rozłożone, nie dochodzące do jego środka, u góry przyrastające do żołądka. Jama ciała, tym sposobem, jest podzielona na komory, otwierające się poniżej żołądka do wspólnej jamy

A. S.

'li

Ca¹

bioukowej, a wzdłuż żołądka zamienione na kanały, które się przedłużają do wnętrza czułek (ramion). Powierzchnia ciała zewnętrzna jest już to gładka, już też fałdowana lub opatrzona po-dłużneini rowkami i żeberkami. Kolorów są bardzo rozmaitych i posiadają budowę ramion (czułek) dość różnorodną. Żyją wTe wszystkich prawie morzach i zwykle obsiadają gromadnie skały i inne przedmioty podwodne, do których przymocowują się podstawą ciała, odgrywającą rolę nogi; dowolnie mogą porzucać czasowe podpory i przenosić się z jednych na drugie. Ramiona, czyli czułki swoje, mogą wciągać do wnętrza i tym sposobem zamykać wejście do ciała, albo też rozkurczają i wydłużają swoje ramiona i wtedy przyjmują postać niby kwiatów różnokolorowych, o koronie wielopłatkowej. Żywią się Aktynie różne-mi, drobnemi zwierzętami morskiemi, które chwytają zapomocą swoich ramion. Liczne są rodzaje i gatunki ukwiałów; wszystkie są zwierzętami samotnie żyjącemi, pięknie zabarwionemi, prowadzą życie ciche, są jednak bardzo żarłoczne. Do Akfcynij należą następujące, ważniejsze formy: Actinia corallina IJkwiał koralowy. Ciało słoicz-kowate, czerwono - koralowej barwy, z licznemi czułkami czerwonemi, niebiesko obwiedzionemi. Mieszka w m. Śróclziemnem. Tealia crassicornis (patrz tabl.) — Tealia czyli „Grzybieńczyk grubo-ramienny”. Ciało brunatno-żółtawe lub czerwone, czułki (ramiona) grube, biało i czemvono prążkowane. Sagartia parasitica (p. tabl.)—„Sagarcya” j czyli „Pustelniczka pasorzytna”, zwana powuźnicą, ! osiada bowiem często na małżach lub skorupia- i kach, które ją przenoszą z miejsca na miejsce, j Ciało ma brunatne, słoiczkowate, z wyraźnemi że- j brami zewnętrznemu ,Czułki (ramiona) żółte, licz- i ne. Mieszka w m. Śródziemnem i Czerwonem. AVyrosle okazy dochodzą do 10 cm. wysokości i mają do 500 ramion. Sagartia viduata (p. tabl.)— i „Sagarcya” czyli „Pustelniczka wdówka”. Ciało wydłużone, szare lub czerwonawo-szare, z podłu- ! żnerni bialemi pręgami; czułki długie, zwieszające się. Sagartia rosea (p. tabl.)— Sagarcya” czyli i „Pustelniczka różyczka”. Ciało czerwone, czułki ; czerwone z białemi plamkami i paskami. Acti- 1 noloba dianthus (p. tabl.) —„Gwoździrznik wielo- ; czułkowy”. Zamieszkuje brzegi mórz europejskich; ciało ma walcowate, na 12—15 cm. wysokie, gładkie na powierzchni, koloru brunatnego, żółta- j wego lub białego. Brzeg górny ciała falisto klapo- ; wany i porosły licznemi, delikatuemi czułkami. ! Należy do najpiękniejszych i najpokaźniejszych aktynij. Bunodes gemmacea (p. tabl.)—„Bunodes” i czyli „Ukwiał brodawkowaty”, posiada białe kro- | dawki, ułożone szeregami na szarem tle. Anit tea cereas (p. tabl.) — „Antea” czyli „Ukwiał zielony”. Liczne czułki (niekiedy więcej niż 100) poruszają się i sięgają daleko w około ciała, są koloru zielonego lub żółtawo-zielonego, na końcu fioletowe, lub różowe.

Aktynolit owy łupek (geol.) jest grubo-łupko-waLein skupieniem omukich i długich igieł, lub o .»kici aktnmtu, z domieszka zwykle niewielkiej

ilości spatu polnego, lub kwarcu. Skała ta, podobnie jak łupek hornblendowy, odznacza się prawie zawsze wyraźnem uwarstwieniem. Znajduje się w Alpach sabaudzkich (Saussure), w Szko-cyi (Macculloch), w Stanach Zjednoczonych pół-nocno-amerykańskich (Hitchcock), w Alpach tyrolskich pod Klausen (Reuss), nakoniec w wielu pagórach na południowym stoku gór kruszcowych (Erzgebirge), w pobliżu Oberwiese.ithalu, między Stolzenhan i Hüttmansgrün (Naumann). K- J-

Aktynograf, ob. Aktynometrya. Aktynometr, oh. Aktynometrya.

Aktynometrya, mierzenie energii promienistej, w szczególności zaś energii promieni słonecznych. Energię tę oceniać możemy z trojakich jej objawów, a mianowicie z je) działalności świetlnej, cieplikowej i chemicznej (ob. AV id m o). AV znaczeniu ściślejszem „aktynometrami” nazywają się przyrządy, służące do oceny tej ostatniej tylko działalności fob. Aktynicznepromienie), często jednak obejmuje się tą nazwą i przyrządy, służące do mierzenia energii cieplikowej, gdy do oceny natężenia świetlnego promieni służą fotometry (ob.) Ocena energii promieni może być bądź tylko względna, gdy idzie o porównanie natężenia różnych promieni, bądź bezwzględna, gdy energię tę wyraża się ilością ciepłostek (oh.), jaką powierzchnia 1 centymetra kwadratowego otrzy-

|sg-

'3

im

ii

Щ1

i is l(j? Akn'uoiutitr Vioir.'a.

muje od słońca w ciągu jednej minuty. Pierwszym przyrządem, pozwalającym mierzyć bezwzględną energię promieni słonecznych, był pyr-heliometr (oh.) Pouilleta ( 1837 r.). Aktynometr Violle’a jestto ulepszony pyrheliometr. Składa się on z termometru, którego kulka, uczer-niona sadzą dla dokładniejszego pochłaniania promieni, umieszczona jest w środku powłoki kuli-

»tej o podwójnej ścianie. Rrzez kulę, w/.dłuż jednej stosował do pomiarów aktynometi \ e nycn z jej średnic, przechodzi rura, dopuszczająca pro- sność selenu (ob.), według której przewodnie« mienie na kulkę termometru; przez przestrzeń two jego elektryczne wzrasta pod wpływem zaś, pomiędzy obu ścianami, przepływa woda je- oświetlenia. Balfour Stewart i bracia Richard dnostajnej temperatury. Urządzenie to widoczne urządzili też aktynometry samopiszące. Akty-j est z dwu załączonych rycin, z których pierwsza nometry, oceniające działalność chemiczną pro-wskazuje zewnętrzną postać przyrządu, druga mieni, urządzone zostały przez Ed. Becquerela, jego przecięcie. Obserwa.cya prowmdzi się w ten Yogla, oraz Roscoego i Bunsena. Ten osta-sposób, że przyrząd, wystawiony na słońce, zasło- tni, ulepszony przez Horacego Darwin’a, pocięty jest najpierw ekranem; skoro termometr lega n*a tem, że promienie same działalność swą zachowuje już wysokość stateczną, ekran się od- wypisują na papierze fotograficznym, to jest posłania, temperatura wzrasta, a po upływie kwa- krytym chlorkiem srebra; papier owinięty jest na dransa, mniej więcej, gdy termometr znów do- walcu, obracającym się dokoła osi poziomej, wraz cho dzi do wysokości statecznej, zasłania go się z którą zarazem zwolna się przesuwna. Ponad znów ekranem. Podczas wystawienia termome- walcem utwierdzona jest płyta mosiężna, opatrzo-tru na słońce, notuje się ogrzewanie jego co mi- na otworem; na promienie zatem słoneczne wy-nuta, a następnie oziębianie się jego w cieniu stawiona jest zawsze drobna tylko część papieru

W).!

'Л

Fig. 16î-‘. Pr/f-'çcie aktynomctru.

również co minuta. Z danych tych ocenić można wzrost tempero tury, jakiby miał miejsce, gej-by termometr żadnej nie doznawał straty. Zn jąc zaś masę, która ogrzania tego doznała, obliczyć można ilość ciepła, jaką zyskała wr ciągu minuty przez działanie promieni słonecznych. Inne, mniej wdęccj na podobnych zasadach oparte A., urządzone zostały przez Franklanda, Sec-chiego, Hirna i innych. Frölich, Crown i inni zastosowali do tegoż celu stosy termoelektryczne (ob.). Aktynometr samopiszący, czyli aktynograf Orovy, sam notuje swe wskazania. Ogniwo termoelektryczne, złożone z paska żelaznego i argenta-nowmgo, nastawia się przy pomocy urządzenia zegarowego tak, aby promienie padały zawsze na punkt spojenia obu metali; prąd, w/zbudzony przez działanie promieni, wywołuje zboczenie igiełki połączonego ze stosem galwanometru, ruchy zaś igiełki rejestrują się sposobem fotograficznym, przesuwającym się pasku papieru, chemicznie przygotowanego. Szczególną czułością zaleca się rówmież na zasadach elektrycznych oparty bolo-omtr (ob.) Langleya. Morize (1884 roku) za-

pod otworem, gdy reszta pozostaje w ciemności, i stopniowo tylko, w miarę obrotu i przesuwania się walca, pod otwór podchodzi. Dokładność A. polega oczywiście na tem, aby papier użyty miał zawsze jednaki stopień czułości na światło; w takim razie, przy jednakowmm natężeniu promienio-} wania, ulega z;nvsze jednakowemu zczernieniu. j Jakkolwiek ocena chemicznej działalności promieniowania słonecznego w różnych porach dnia i roku, jakoteż w różnych okolicach ziemi, ze ! względu na wpływ, jaki wywiera na życie roślin-; ne i zwierzęce, bardzo jest wrnżną, obserwmcye aktyniczne nie są dotąd zbyt rozpowszechnione, a A. znajduje się w niewielu stosunkowo obser-watoryacli meteorologicznych. Nazwę aktynome-tru nadał też Pouillet przyrządowi, służącemu do oceny natężenia nocnego promieniowania ziemi; składał się on z termometru, umieszczonego po-( ziomo w⁷ walcu metalowym i ochronionego puchem j łabędzim od bocznego ogrzewania. Przyrząd umieszcza się na gruncie, podczas nocy pogodnej, a spadek jego porównywa z biegiem termometru, zawieszonego nieco nad powierzchnią ziemi. Tą drogą wyprowadził Pouillet wnioski swTe o tem peracurze przestrzeni wszechświatowej (ob. Cie-a- pło). Natężenie promieni padających na ziemię zależy w znacznej mierze od pochłaniania, jakiemu ulegają w atmosferze (ob. Atmosfera). Z danych, otrzymanych przez pomiary aktyno-metryczne, starano się ocenić też temperaturę słońca; liczby wszakże, wyprowadzone przez różnych badaczy, niesłychanie silnie różnią się między sobą (oh. Słońce).    s. к.

na

к. J

Aktynot, (Aktynolit, Strahlstein, Promienieć, Kamień promienisty; miner.) Odmiana amfibolu, najbliższa grammatytowb i tremolitowi, będąca zatem krzemianem magnezu i wapnia, z dodatkiem krzemianu tlenku żelaza, którym to dodatkiem różni się właśnie od dwóch powyższych odmian. Barwy zielonej, jaśniejszej lub ciemniejszej, występująca zwykle w długich, słupowmtych kryształach, lub w promienistych ich skupieniach (skąd nazwa). C. wl. 3,026—3,166. Znajduje się wśród łupków talkowych, chloryto-wych i w żyiach niektórych rud kruszcowych.

Aktywa, są to dobra, towary i wierzytelno.

F. J.

Akulinowszczyzna. sekta religijna w Rosyi, nazwana od założycielki Akuliny Iwanowny, żony Prokopa Łupkina, który podawał siebie za Chrystusa (Лже - Хриетосъ).

Akumetr, przyrząd służący do oceny bystrości słuchu. Najnowszym A., który ma dawać rezultaty dokładniejsze, aniżeli inne tego rodzaju przyrządy, jest A. elektryczny, czyli elektro-aku-metr Cheval’a (1СЭ0), będący zresztą tylko pewną odmianą sonometru (ob.) Uughesa. Przyrząd ten składa się z trzech cew otoczonych drutem; pierwsza, stała, jest cewą indukującą; dwie drucie, indukcyjne, da'A fię przesuwać wzdłuż

ści, składające tak nazwany stan czynny majątku kupca, negocyanta, właściciela nieruchomości i t. p. Długi na tym majątku ciążące stanowią iego stan bierny. Gdy suma passywów przewyższa ogół aktywów, kupiec, negocyant i t. p. jest w stanie niewypłacalności, która dopiero wskutek odpowiednich kroków prawnych pociąga za sobą skutki upadłości, lub bankructwa (ob.)

Akucza, nazwa obszerniejszej śród gór Dage-stańskich polany, gdzie się zbierało na narady (magal) pięć pokoleń lezgińskich (klanów), tworzących federacyę Dargo (dargilar); jedna z najbardziej zaludnionych miejscowości w Dagestanie.

Akukryptofon, narzędzie muzyczne, wynalezione w Londynie około 1822 r. przez Karola Wheatstone. Był to rodzaj pudła rezonansowego w formie liry starożytnej, ale bez strun, zawieszanego zwykle na sznurze, przymocowanym do sufitu. Przyrząd, zegarowy puszczał w ruch me-chanizmf tego —dziś już zupełnie zapomnianego instrumentu, który wówczas wykonywał sztuki orkiestrowe, dość nawet skomplikowane i co ważniejsza, z pewną ekspresyą. O ile można sądzić z wielce niedokładnych wzmianek, podawanych przez ówczesne gazety londyńskie, A. trzyma środek między zegarami grającemi, a dzisiejszym orkiestryonem.    a. poi.

Abilina Iwanowna. Pod tem imieniem znane są u starowierców Skopców trzy „matki boskie”. 1) A., która chodziła z pierwszym Chrystusem „bożych ludzi”, IwaneniTimofiejem Susłowym, przy końcu XVII stul.; była, jak mówią, nadzwyczaj piękną; urodzona we wsi Landach, w okolicach Niżnego Nowgorodu. 2) A., urodzona w gub. niżegorodz-kiej, żona innego pseudo - Chrystusa, Prokopa Łupkina, była „matką boską” od r. 1695, gdy Łupkin osiadł w Niżnym-Nowgorodzie i ogłosił się za „Chrystusa i proroka ludzi bożych”. W r. 1713 wydaliła się do Moskwy, a po śmierci Łupkina (1732) wstąpiła do klasztoru pod imieniem Anny. Tu przyłączyła się do innych sekciarek i w r. 1733 została skazana na plagi knutem i na zesłanie do Syberyi. 3) A. w gub. Orłowskiej. Skąd pochodziła, niewiadomo. Kondrat Iwanow Seliwanow, włościanin ze Stołbowa, na-leżący do sekty biczowników, założył sektę Skopców. Przeciągnął na swoją stronę A-ę, która uznała go za syna, co miało wpływ na innych biczowników. Co się z nią dalej stało, nie wiadomo.

skali, skąd otrzymywać można prądy indukcyjna rozmaitego natężenia. Układ ten cew umieszczony jest na podstawie, na której znajduje się komutator. Przyrząd obejmuje nadto kamerton, mikrofon, dzwonek i dwa telefony, dotykające uszu osoby badanej. Dla oceny bystrości każdego ucha wywołuje się szmery, lub tony muzyczne, które telefon doprowadza do ucha tem słabiej. im cewy indukcyjne są bardziej usunięte od ce wy głównej. Odległość cew, przy której działanie jest jeszcze dosyć silne, aby wywołać mogło w telefonie dźwięk wyraźny, daje miarę bystrości słuchu. Komutator pozwala zwracać dowoli prąd ku jednemu, lub drugiemu uchu. A. elektryczny nadawać się ma szczególniej dobrze do badania słuchu osób, które udają głuchotę, jak np. przy poborze wojskowym—nieszczere bowiem odpowiedzi łatwo się zdradzają.

Akumulacya: nagromadzenie materyałów, towarów, żywności, pieniędzy i wogóle przedmiotów zaoszczędzonych, inaczej kapitałów. Wedle Jana Bapstyst) Say‘a, akumulacya przedmiotów takich nie szkodzi konsumcyi; zmienia ona tylko kon-sumcyę nieprodukcyjną na konsumcyę reprodukcyjną.    A J-

Akumulatory (z łac. accumulare=gromadzić), przyrządy, przeznaczone do gromadzenia pewnego zasobu energii (ob.), któryby następnie mógł być użytym, stosownie do potrzeby, w jakimkolwiek czasie, lub w jakiemkolwiek miejscu. Głównie stosuje się nazwa ta do A. mechanicznych i A. elektrycznych.

/. Akumulatory mechaniczne. W znaczeniu ob-szerniejszem, A. mechanicznym jest każdy przyrząd, polegający na gromadzeniu energii mechanicznej. Ciężar, wzniesiony na pewną wysokość, daje najprostszy przykład A., przy spadku bowiem wykonywać może pracę użyteczną. Podobnież zachowuje się i sprężyna odkształcona, dążąc do odzyskania pierwotnej swej postaci. Przykłady zastosowania A. obu tych rodzajów przedstawiają nam zegary, przez naciąganie bowiem w górę wag, lub przez skręcanie sprężyny, ładujemy pewien zasób energii, która, oswobadzając się, wystarcza do utrzymywania w ruchu przyrządu zegarowego. A. sprężynowym jest także łuk, a dawne machiny wojenne, balisty, katapul-ty, polegały również na zastosowaniu sprężystości ciał stałych, która obecnie służy za źródło ener-, gii chyba tylko w przyrządach drobnych. Korzystniej w wielu razach daje się stosować energia gromadzona przez zagęszczanie gazów, a w szczególności powietrza; przykład takich A. gazowych przedstawiają wiatrówki (ob.), hsb na takiejźe zajadzie budowane potężne działa atmosferyczne Żalińskiego w Ameryce, podobnie jak wozy Mę-lcarskiego, poruszane również działaniem powietrza zgęszczonego, które w ogólności nieraz zastępować może prężność pary; takie machiny powietrzne znalazły mianowicie ważne zastosowanie przy przekopywaniu tunelów gór Cenis i św. Go-tarda, gdzie motory parowe, z powodu nieodłącznego od nich dymu, nie mogły być używane.

W szczególności wszakże nazwa A. stosuje się do A. hydraulicznych, czyli do przyrządów, działających za pośrednictwem wody, zostającej pod znaeznein ciśnieniem. Ciśnienie to wywartem być może za pośrednictwem samejźe wody, a każdy jej zbiornik, wysoko umieszczony, daje już przykład A. hydraulicznego. Aby wszakże woda, pod własnem swem ciśnieniem zostająca, posiadała znaczny zasób energii, musi też być wzniesioną na znaczną wysokość. Wiadomo rzeczywiście, że ciśnienie jednej atmosfery zastępuje słup wody wysoki na 10 metrów (ob. Aerostatyka), aby więc otrzymać ciśnienie 5 atmosfer, trzeba posiadać słup wody o znacznej wysokości, 50 m. Pierwsze A. hydrauliczne, zastosowane w Newcastle i w Liwerpoolu w r. 1846, posługiwały się wprost wodą, pochodzącą z sieci rur, zasilających te miasta; działały jednak chwiejnie i niedosyć silnie. Przy zaprowadzeniu tedy podobnych A. w Grimsby, umieszczono zbiornik na wieży, wysokiej na 67 m., dokąd woda dostarczaną była za pośrednictwem machiny parowej; urządzenie takie okazało się wszakże zbyt kosztownem, a woda dostarczała zaledwie ciśnienia siedmiu atmosfer niespełna. Dlatego też znakomity inżynier Armstrong, zamiast posługiwać się wysokim słupem wody, poddał wodę w zbiorniku ciśnieniu, wywieranemu przez obciążenie tłoka. Zasadę budowy takiego A. wskazuje fig. 169. W walcu żelaznym A, zamkniętym u dołu a otwartym u góry, posuwa się tłok A, poddany znacznemu obciążeniu przez nakładanie nań płyt żelaznych bbb.

Wodę doprowadzają pompy tłoczące przez rurę C, a za otwarciem klapy w przewodzie D woda przechodzi do machin, które ma wprawiać w ruch.

Gdy przy napełnianiu tłok dochodzi do najwyższego swego możliwego położenia, zamyka się klapa, która dopuszcza parę, wywierającą ciśnienie na pompę tłoczącą, działanie zatem pompy zostaje przerwanem; gdy tłok A. opada, klapa ot wiei a się również automatycznie, a dopływ wody do zbiornika B. zostaje przywróconym. Wymiary A. są bardzo różne, osiągnąć można za ich pomocą ciśnienie 50, 100, a nawet 150 atmosfer; najczęściej jednak nie przekracza się ci-śu-mia 50 atmosfer. W A. hydraulicznych, wskazanych na fig. 170, obciążenie tłoków zastąpione jest przez ciśnienie powietrza zgęszczonego. A. stanowi tu skrzynię powietrzną, jak w sikawkach ogniowych, składającą się z walca A, zakończonego z obu stron częściami półkulistemi, В i C.

Woda, dostarczana przez pompę tłoczącą, przybywa przez otwór S w części (7; powietrze więc, w zbiorniku tym zawarte, ulega znacznemu zgęsz-czeniu, a rozwijającą się stąd prężnością swoją wytłacza wodę do rury D, skoro zamykający ją kran zostaje otwartym. Gdy pompa nie dostarcza wody tyle, ile jej przez D wypływa, poziom wody w A obniża się, powietrze rozprzestrzenia się, a prężność jego słabnie. Pod silnem ciśnieniem, wynoszącem 20 — 50 atmosfer, woda poddania silnie powietrze i porywa je wraz ze sobą, a stąd ilość powietrza, zawarta w górnej części akumulatora, zwolna maleje. Dla wynagrm dzenia tej straty, znajduje się w rurze, doprowadzającej wodę do pompy, klapka, która się przy dopływie wody otwiera i dopuszcza małą ilość powietrza, dostającego się tym sposobem wraz z wodą do A. Rura szklarnia E, komunikująca z A., pozwala w każdej chwili rozpoznać wysokość wody w zbiorniku. Przy F znajduje się klapa bezpieczeństwa, obciążona ciężarem G, działającym na drążek L\ klapa ta otwiera się i przepuszcza wodę, skoro ciśnienie w A. przekracza oznaczoną granicę. Kran H otwiera się, gdy A. zupełne jest opróżniony. A. znajdują liczne zastosowania w wielu fabrykach; w dokach angielskich używane są przy ładowaniu towarów na okręty, przyspieszając znacznie tę robotę i zmniejszając jej koszta.

//. Akumulatory elektryczne, czyli stosy wtórne,

służą do gromadzenia elektryczności, albo raczej do przechowywania energii elektrycznej oddając ją, w razie potrzeby, do rozporządzenia. Zasada ich polega na tak zwanej polaryzacyi galwanicznej (ob.), która występuje w stosach galwanicznych, albo prościej jeszcze w woltametrze (ob.). Jeżeli mianowicie przez działanie prądu następuje w woltametrze rozkład wody, na płytce platynowej, połączonej z biegunem odjemnym, gromadzi się wodór; na płytce, połączonej a biegunem dodatnim - tlen, tworząc na płytkach tych jakby zagęszczone warstwy gazów. Jeżeli więc prąd pierwotny, to jest prąd, który rozkład spowodował, zostaje przerwanym, to płytka platynowa, która poprzednio stanowiła elektrod dodatni, pokryta jest ujemnym tlenem, a płytka, która stanowiła elektrod ujemny — dodatnim wodorem. Rozłożone więc te części składowe wody posiadają pewną prężność chemiczną, która się staje źródłem nowej siły elektro-wzbudzającej, wytwarzającej prąd nowy, wtórny, czyli polaryzacyjny, przeciwny pierwotnemu, biegunowość bowiem obu płyt uległa przemianie: płyta, poprzednio dodatnia, staje się teraz elektrodem ujemnym; płyta zaś, poprzednio ujemna — elektrodem dodatnim. Tym sposobem, wyłożywszy pewną energię elektryczną na rozkład chemiczny, możemy znów otrzymać prąd elektryczny, którym dowolnie rozporządzać możemy. Na tej zasadzie oparty jest stos gazowy (ob.) Grovego, ale dopiero Planté, w r. 1859, przez stosowne urządzenie elektrodów, nadał stosom takim znaczenie praktyczne, a to przez użycie ołowiu w miejsce platyny na elektrody. Aby płyty ołowiane, w niewielkiej przestrzeni przedstawiały powierzchnię jak największą, zwinął Planté obie te płyty spiralnie , oddzieliwszy jednę od drugiej taśmami kauczukowemi; fig. 171 w ten sposób nie stykają się z sobą i pozostają między sobą izolowane. Tak urządzone ogniwo wtórne (fig. 172), wprowadza się do naczynia, napełnionego wodą zakwaszoną kwasem siarczanym; aby zaś nie dopuścić połączenia elektrycznego obu płyt, naezvnie to winno być szklanne lub porcelanowe. Wtedy płyta jedna łąezy się z biegunem dodateim, draga—z odjemnym stosu g.tłwa-

Чч

.......|

>р iiili

i !/

< L.

Ili

Э ³

TZvffîl •x'v ' ' \4*

м!

; ii

JTr

P,

И®

1щЙШ

Fig. 169—170. Akumulatory hydrauliczne

Fig. 171 Płyty Pi ante go.

iii

SU

i|

Ą 1*

c'-

|B

I<

II

В |:1

Fig. 172. Ogniwo Plantego.

pi

;

ий!

Ha

............

л*з*

Fig:. 173. В at ery a Plantego,

•1

■ii

li Ü

[I ||

III i! Щ

JH, luf

щ=ь

=.

miii

щ-

Fig. 174. Akumulator Faure'a.

Fig. 176. Akumulator Faure-Sellon-Volckmara.

Wielka Encyklopedya ilustr.

61

S. K.

nioznego, prąd zatem elektryczny przebiega przez płyty ołowiane i przez ciecz, między niemi zawartą. Wskutek działania tego prądu następuje rozkład wody; tlen gromadzi się na płycie, połączonej z biegunem dodatnim, łączy się z ołowiem i pokrywa go stopniowo brunatną warstwą nadtlenku ołowiu, wodór zaś wydziela się na płycie ujemnej, która wszakże zachowuje powierzchnię metaliczną, wodór bowiem nie działa chemicznie na ołów. Gdy na płycie, pokrywającej się powłoką brunatną, zaczynają się ukazywać pęcherzyki gazowe, oznacza to, że przyrząd jest naładowany, i wtedy przerywamy prąd ładujący. W skutek takiego naładowania, między obu płytami akumulatora rozwija się prężność chemiczna, która dąży do wyrównania, skoro płyty ołowiane połączone zostają drutem, wytwarzając prąd, przeciwny pierwotnemu; przy tym przebiegu nadtlenek ołowiu ulega rozkładowi, a płyta, poprzednio nim pokryta, po ujściu tlenu, otrzymuje powierzchnię gąbczastą; płyta natomiast druga obecnie łączy się z tlenem i pokrywa brunatną powłoką nadtlenku. Gdy w ten sposób prężność, między obu płytami wytworzona, ulega wyrównaniu, A. po raz drugi łączy się z ogniwem galwanicznem; proces poprzedni powtarza się, płyta odtleniona przyjmuje nanowo tlen, druga zaś odtlenia się, przyczem jednak pozostaje gąbczasta jej powłoka ołowiana. Taką drogą, przez wielokrotnie powtarzane ładowauie i wyładowywanie, płyty pokrywają się coraz bardziej wzmagającą się powłoką gąbczastą, co im nadaje powierzchnię silnie dziurkowatą, a tem samem sposobną do przyjmowania znacznych ilości gazów. Tak sformowany A. jest przygotowany do praktycznego użytku, czyli, inneini słowy, przyjąć może silny ładunek elektryczny, albo raczej przechowmć znaczne napięcie elektryczne. Jeżeli połączymy znaczną ilość takich A., otrzymujemy bateryę wtórną (fig. 173), która, po naładowaniu, posiada nagromadzony znaczny zapas energii elektrycznej, da jącej się następnie w dowolny sposób zużytko-wywać. A. Planté’go uległ następnie licznym zmianom, mającym na celu podwyższenie jego działalności i nadanie mu postaci dogodniejszej. Tak poznał Pezzer, że A. przyjąć może maximum energii, czyli, innemi słowy, nagromadzić największy zasób elektryczności, gdy elektrod ujemny posiada powierzchnię dwa razy większą, aniżeli dodatni. Kabath nadał A. postać dogodniejszą, ważniejsze jednak ulepszenia wprowadził Faure; by uniknąć mianowicie mozolnego i długiego formowania A., pokrył on płyty ołowiane warstwą czerwonego tlennika ołowiu, czyli minii, którą dodatkiem rozcieńczonego kwasu siarczanego i pewnej ilości mączki urobił na gęste ciasto. Obie płyty mają jednakową wysokość, ta jednak, która ma służyć za płytę ujemną, ma długość znaczniejszą. Płyty tak przygotowane oddzielają się warstwą papieru pergaminowego lub flaneli, i po zwinięciu osadzają w naczyniu szklanem (fig. 171). Przy ładowaniu minia na elektrodzie dodatnim utlenia 3ię jeszcze więcej i przechodzi

w nadtlennik ołowiu; na elektrodzie ujemnym od-tlenia się, tworząc z początku niższy tlenek, a następnie ołów gąbczasty. Pomysł Faure’a, nakładania minii na płyty ołowiane, jest zasadą wszystkich prawie A., które dotąd budowano. Inne projekty, jak np. zastąpienia płyt ołowianych cynkiem lub platyną, nie okazały się pomyślne. Ulepszenia polegają głównie na zmianach formy i innych okolicznościach podrzędnych. Tak, w A. Faure-Sellon-Yolckmara, płyty ołowiane, grubości b₂ centymetra, powycinane są w formę krat, a otwory, o powierzchni 1 cm², wypełnione są minią, co zapewnia ściślejsze jej połączenie z ołowiem. Płyty ustawiają się pionowo w naczyniu, napełnionem rozcieńczonym kwasem siarczanym, naprze mian dodatuie i ujemne, pierwsze zaś i drugie łączą się oddzielnie między sobą, za pomocą wstęg metalicznych (fig. 175). Podobnąż postać mają i A. Storage Company w Londynie (1886), powłoka jednak dla obu elektrodów jest nieco odmienna, dla dodatnich mianowicie masa wyrabia się z minii i kwasu siarczanego, dla ujemnych — z glejty ołowianej i kwasu siarczanego. W A. Bernadosa, zamiast płyt, używają się falowate, pogięte taśmy ołowiane, a to dla ułatwienia wywiązującemu się wodorowi wydobywania się na powierzchnię ogniwa. Nieco odmienne urządzenie wprowadzili Farbaky i Schenek, Krzyżyk, Khotisky i inni. Względna wartość różnych A. zależy od kilku okoliczności; idzie tu o ich ciężar, trwałość, elektrojemność, natężenie prądu ładującego i wyładowywanego, o stratę energii elektrycznej, jaka przy ich użyciu zachodzi, czyli o współczynnik pożytecznej ich działalności. Ten ostatni w nowszych systemach wynosi około 90°jo. Siła elektrowzbudzająca, w początku wyładowywania, jest w A. różnych systemów mniej więcej jednaka i wynosi około 2j₂ wolt. Im większą jest elektrojemność A., tem przez czas dłuższy dostarczać on może prądu, co wszakże, oczywiście, zależy i od natężenia tego prądu. Według Hospitabera, A. Faure-Sellon-Yolckmara, ważący 140 kg. i złożony z 43 płyt, dawał prąd o natężeniu 120 amperów w ciągu 6-iu godzin. Jakkolwiek A. nie odpowiedziały dotąd nadziejom, jakie z początku budziły, znalazły już liczne zastosowania, mogą być bowiem ładowane na sta-cyi centralnej i do użycia dostawiane abonentom, którzy mogą je stosować do oświetlania lub innych celów. Nadają się np. do zasilania lamp elektrycznych na kolejach żelaznych i latarń sygnałowych na lokomotywach; maszyna dynumo-elektryczna na pociągu wprawianą być może w ruch wraz z kołami lokomotywy, gdyby jednak użytą była bezpośrednio do oświetlania, lampy gasłyby przy zatrzymywaniu pociągu, pośrednictwo zaś A. niedogodności tej zaradza. Bardzo ważnem zwłaszcza być może zastosowanie A. do obsługi motorów, poruszających koleje elektryczne, lub statki elektryczne. Przy usiłowaniach, prowadzonych nad kierowaniem balonów, posługiwa* so się również A.

Ak'131, główna wyspa z należących do Aleuc-

Dr. J.

kiego archipelagu, położona jes' pod 54° 16’ sz. pół. i 212° 6’ dł. wsch., p siada kilka jezior i nieco gór, słabo wulkanicznych; mieszkańców do 500.

Akupresura, metoda tamowania krwotoków tętniczych, dzisiaj nie mająca juz żadnej wartości praktycznej. (x4cks—igła, pression ciśnienie, ucisk). Rękoczyn ten, wynaleziony w 1860 roku przez Simpson’a z Edynburga, polega na uciśnię-ciu krwawiącej tętnicy za pomocą długiej igły. Punkt krwawiący powinien chirurg nacisnąć wskazicielem ręki lewej; ręką prawą wbija diugą igłę w skórę i w części pod nią leżące, z prawej strony uciskającego arteryę wskaziciela, tak, żeby koniec igły nieco z prawej i pod owym palcem w ranie się ukazał. Potem, naciskając na główkę igły, jak na ramię drąga, kieruje koniec jej tak, że ten przechodzi po nad uciskającym arteryę palcem, wbija się w ciało po lewej jego stronie i przez skórę na zewnątrz wychodzi. Igła tedy z jednej i z drugiej strony naczynia nanizała na się dwa wałki mięsa i wałkami temi ściska z boków naczynie krwionośne (tętnicę). Dzisiaj tamujemy krwotoki takie wyłącznie za pomocą związania tętnicy nicią, starannie odwietrzoną, jedwabną albo katgutową, nie troszcząc się o los samej nici, ani o wpływ jej na tkanki (gdyż im ona nic nie szkodzi, o ile jest idealnie czystą). Dawniej, gdy idealna czystość w chirurgii, czyli t. zw. aseptyka, nie była myślą przewodnią lekarza, obawiali się operatorzy owej nitki, do związania tętnicy używanej. Dlatego to Simpson proponował metodę, która użycie Jigatur, czyli owych nitek, wyrugować miała. Doraźne sklejenie rany miało być osiągnięte kosztem wbijania igieł, nieco od rany oddalonych. Ponieważ igły te, tak samo mało oczyszczane bywały, jak i owe ligatu-ry, więc nic dziwnego, że po kilkudziesto-godzinnym ich pobycie w tkankach, te ostatnie podlegały zapaleniu i ropieniu. Tylko, że ropienie nie odbywało się w samej ranie. Dziś chirurg, używający akupresury, usprawiedliwionym byłby chyba tylko w niektórych przypadkach niezwykłej kruchości ścian tętniczych, przy której inne sposoby zamknięcia naczynia krwionośnego okazałyby się niewykonalnemu W żadnym jednak razie nie można uważać akupresury za metodę hemostatycz-ną (krwotoki tamującą), o szerszej, ogólniejszej wartości praktycznej.

Akupunktura, metoda lecznicza, mająca obecnie znaczenie historycznego zabytku. Wyraz acupimctura znaczy po polsku „kłócie igłami”. W końcu wieku XVII, lekarze Ten-Ryne, Bidlov, Titsing i Kämpfer, zaprowadzili w Europie stary chiński i japoński sposób leczenia wszystkich chorób (ob. Panaceum) za pomocą wkłówania lub wbijania w ciało (a więc w miejsca chorobą zajęte) jednej lub wielu cieniutkich igiełek złotych, platynowych, srebrnych albo stalowych. W Japonii środek ten stosowany był specyalnie w celu leczenia endemicznie tam panujących boleści brzucha. Igły, o których wspominamy, bywały wpychane lub wbijane w ciało, za pomocą małego mł deczka i poz Mawiano na krót zy, lub dłuższy czas. Dla nauki osób, mających leczyć za pomocą akupunktury, budowali fantomy, ciało ludzkie naśladujące (z bronzu), zaopatrzone w szeregi dziurek w tych miejscach, w które, bez obawy uszkodzenia ważnych organów, wbić można igłę dość głęboko. Po wprowadzeniu metody tej do Europy, nie bardzo świat lekarski do niej się zapalił, nastąpiła nawet blisko 100-letnia pi zerwa, zanim ją sobie znowu przypomniano. Kilku sławnych lekarzy francuskich i angielskich mocno popierać ją zaczęło w pierwszych bieżącego stulecia dziesiątkach (Dujardin, Vicq-d-Azyr, Bretonneau, Churchill, Scott, Pelletan, Juliusz Cloquet, Béclard i inni). W rękach tych lekarzy akupunktura stać się miała środkiem uniwersalnym. Berlioz, a za nim Sanlandiére, połączyli akupunkturę z działaniem elektryczności i stąd powstała nowa metoda t. z. elektropunktury, która w ostatnich czasach dość szerokie znalazła zastosowanie. Z dzisiejszego stanowiska na te rzeczy patrząc, nie możemy akupunkturze najmniejszej przyznać wartości, nie możemy bowiem zaliczyć do tej metody takich zabiegów, jak np. niszczenie plam i guzów skóry (naczyniaków płaskich) za po-pomocą wbijania w nie igieł, do białości rozpalonych.

Akustyczny, odnoszący się do akustyki, jak np. przyrządy akustyczne. W szczególności termin ten używa się na oznaczenie sal, przeznaczonych na liczne zebrania i tak urządzonych, aby głos mówcy, śpiew lub dźwięki muzyki, rozchodziły się należycie i dochodziły dobrze do słuchaczy, umieszczonych w różnych punktach sali. Zadanie to przedstawia znaczne trudności i wogól-ności należycie rozwiązanem nie zostało. Szczególne zastosowanie znajduje tu parabola (ob.), linia krzywa, mająca tę własność, że promienie, -wybiegające z jej ogniska, po odbiciu rozchodzą się V kierunkach równoległych. Amfiteatry zatem, audytorya i t. p. sale, winnyby się jak najwięcej zbliżać do postaci paraboloidy, której ognisko zajmowałby mówca. Aby jednak obie gałęzie paraboli zbyt się nie oddalały między sobą i aby ugrupowanie osób pozostało bardziej ześrodkowa-nem, mogą one przechodzić w linie proste, równoległe, lub nawet pochylać się ku osi sali, gdy ma ona wymiary dosyć znaczne. Prawie wszystkie jednak nowsze amfiteatry posiadają postać półkołową. Przy takiej budowie naj korzystniej-szem byłoby umieszczanie mówcy w skrzywionej części sali; rzecz się ma wszakże przeciwnie, mówca zatem znajduje się w najrozleglejszem miejscu sali, gdy z miejsca najwęższego fale głosowe rozchodziłyby się najlepiej po przestrzeni zajętej przez słuchaczy. Słuchacze winni być dalej umieszczeni na pewnej pochyłości, gdyby się bowiem znajdowali na płaszczyźnie poziomej, nie widzieliby dobrze mówcy, a głos równieźby trudniej do nich dochodził. Doświadczenia nauczyły, że pochyłość winna iść według linii krzywej, a mianowicie znów według paraboli, a nie po linii

prostej. Jeżeli słuchacz ma nad sobą znaczną ilość powietrza, głos dochodzi go mniej wyraźnie, już dlatego, że wszystka ta masa powietrza zostaje wprawioną w drganie, podobnie jak i powietrze w dolnej części sali, energia zatem głosu mówcy rozprasza się bezużytecznie. Nadto zaś wytwarzać się mogą nowe fale, wydające rezonans, pogłos, lub odgłos, które silnie mącą rozlegający się głos mówcy. Dlatego też należy zmniejszać obszar powietrza nad słuchaczami, do czego wystarcza pochylenie sufitu. Aby zaś ściany nie odbijały głosu ku pewnym punktom szczególnym, winny one go rozpraszać na wszystkie strony jednostajnie, albo też go pochłaniać, nie należy im przeto nadawać powierzchni zbyt gładkiej, co się osiąga przez otoczenie ich kolumnami, przez ozdobienie rzeźbami, lub osłonięcie draperyami. W sali eliptycznej (ob. Elipsa) fale głosowe, rozbiegające się z jednego ogniska, po odbiciu się od ścian i sklepienia, zbiegają się w ognisku drugiem. Wyrazy zatem, szeptem wymawiane w jednem ognisku, mogą być wyraźnie słyszane w drugiem, chociaż w innych punktach sali słyszeć ich wcale nie można. Tego rodzaju salą akustyczną jest np. zakrystya w kośckde farnym w Lublinie (ob. Odgłos). Por. Przy-stański: „O akustyce sal orzeznaczonych na liczne zebrania” Warsz. 1861. Rhode: „Theorie der Schallverbreitung für Baukünstler” Berlin, 1800. T. Lâchez: „Acoustique et optique des salles de reunion”.

mu-

Akustyka, część fizyki, obejmująca naukę o głosie (ob.). Głos jest objawem ruchu drgającego ciał sprężystych; ruch taki powoduje w powietrzu otaczająceni naprzemian zagęszczania i rozrzedzenia, czyli fale, które ruch drgający do ucha naszego doprowadzają, a za pośrednictwem właściwego przyrządu nerwowego wywołują poczucie głosu. Przez próżnię głos rozchodzić się nie może, nie ma tam bowiem substancyi, któraby drganiom ulegać mogła; natomiast ciała stałe i ciekłe przeprowadzać mogą głos również dobrze, a nawet i lepiej, aniżeli gazy, jak to wykazują powszednie nawet spostrzeżenia. Dlatego podstawę teoretyczną akustyki stanowić musi teorya ruchu drgającego i fal, przez ruch taki powodowanych w środku otaczającym (oh. Drgania,, Falowy ruch). Różne głosy wywierają na ucho nasze rozmaite wrażenia, a na tej zasadzie podzielić je można na dwie kategorye, na szmery (szum, świst, huk, trzask, brzęk, szczęk itd.) i na dźwięki muzyczne czyli tony. Tony są objawem drgań prawidłowych ciała brzmiącego, czyli jego ruchów pe-ryodycznych; szmery zaś wywoływane są przez drgania niejednakie i niejednostajnie po sobie następujące, lub też mogą być mieszaniną różnych tonów między sobą niezgodnych, wywołujących napozór nieprawidłowe wstrząśnienie powietrza. Różne dźwięki, czyli tony, wyr żniają się między sobą trzema cechami: wysokością, siłą czyli natężeniem i dźwięcznością, niewłaściwie nazywaną też barwą, lub tembrem głosu (ob.). Wysokość tonu polega na częstości drgań, czyli na ilości

drgàii, dokonywanych przez dało drgające w cu gu sekundy: ton jest tem wyższy, im'drgania są częstsze. Liczba różnych tonów jest właściwie nieograniczoną, dwa bowiem dźwięki, różniące się choćby o jedno drgnięcie, stanowią już tony odrębne; praktycznie jednak, czyli ze względów zycznych, zachodzi tu znaczne ogranic zenie, ucho nasze bowiem rozróżniać jest w stanie dwa tony dopiero wtedy, gdy stosunek ilości ich drgań nie jest niższy od ⁸¹/₈₀. Tak np. ton, polegający na 800 drganiach na sekundę, zdoła ucho wyróżnić od tonu, dокопуwającego 810 drgań, ale nie odróżni go od tonu o 806 drganiach. Graniczny ten stosunek, który zresztą ulega pewnej zmienności wraz z czułością uszu, nazywa się komą. Różne dźwięki, brzmiąc wspólnie, spraw iają w uchu naszem wrażenie przyjemne, lub nieprzyjemne; wrażenie to nie zależy od bezwzględnej ilości drgań, ale od stosunków, między niemi zachodzących,czyli odicb interwalów" albo przestanków (ob.). Dwa tony sprawiają wrażenie harmonijne, gdy stosunki te wyrażają się w sposób prosty, jak 1 : 2 (ton i jego oktawa), 2 : 3 (ton i kwinta) i t. d. Według tego, tony dla potrzeb muzyki zebrane zostały w grupy (oktawy), obejmujące po siedm tonów; akustyka wykazuje stosunki, na których one pol< gają, i tłómaczy potrzebę uzupełnienia takiej skali tonów półtonami (ob. Gama). Drgania zbyt powolne, lub zbyt szybkie, nie sprawiają wrażenia głosu, jest więc granica niższa i wyższa słyszalności tonów (ob. Głos, Toni. Natężenie czyli siła głosu zależy od obszerności drgań i od pewnych względów ubocznych (ob. Głos, Tuba morska,Trabka akustyczna). Dźwięczność jest to cecha, któia wyróżnia teny jednakiej wysokości, a pochodzące z różnych źródeł, jak jeden i tenże sam ton zagrany na skrzypcach, fortepianie, lub fujarce; tłómaczy się ona tem, że ciało brzmiące nie wydaje w ogólności tonu pojedynczego, ale zbiór tonów, z których zasadniczy cechuje wysokość tonu, towarzyszące mu zaś nad-tony powodują różną jego dźwięczność (ob.). Akustyka tłómaczy dalej szczegółowo drganie strun (ob.), prętów (ob.), płyt (ob.), fujarek wargowych (ob.) i stroikowych (ob.) i zastosowanie ich do narzędzi muzycznych, jakoteż i powstawanie dźwięków z innych źródeł, jak np. tak zwane płomienie śpiewające (ob.). Ciało brzmiące poi udzać może do drgań głosowych inne ciała, w sąsiedztwie jego będące, co stanowi zjaw isko wsj ółdźwięczno-ści (ob.), a zastosowanie tej własności do wzmacniania słabych tonów nazywa się rozdźwięcz-nością czyli rezonansem. Jak każdy inny ruch drgający, fale głosowe ulegać mogą interferencyi czyli krzyżowaniu (ob.),przyczem nawzajem wzmacniać się lub osłabiać mogą; daje to początek dudnieniu, a w dalszym ciągu posłużyć .może do wyjaśnienia przyczyny zgodności tonów czyli konsonansu i niezgodności czy’i dv onansu (ob.). Rozchodzenie głosu dokonywa się wedle praw. którym podlega w ogólności rozprzestrzenianie się fal (ob. Falowy ruch); z tem wiążą się kwestye ^ręd-

cza

ra

mi za

kości głosu (ob.), odgłosu czyli echa (ob.), wpływu ruchu ciała brzmiącego na wysokość tonu (ob. Dopplera zasada). Zadaniem akustyki jest wreszcie rozpatrzenie głosowego .i słuchowego przyrządu człowieka, jako aparatów fizycznych (ob. Krtań, Głosowe struny, Ucho), oraz wyjaśnienie, jak głos za pośrednictwem organów jamy ust urabia się w mowTę (ob. Mowa, Samogłoski. Spółgłoski); przez to ostatnie zadanie akustyka daje ścisłe podstawy badaniom lingwistycznym. Hisiorya. Jak w ogólności praktyka poprzedza teoryę, a spostrzeżenia zebrane wr ciągu czasów, stopniowo jedynie pozwalają się ująć w związek naukowy, tak też muzyka znacznie starsza jest aniżeli akustyka; zastosowanie artystyczne tonów dawno już doszło do znacznego wyrobienia, zanim jeszcze fizyczne badanie ich istoty pierwsze zdołało stawić kroki. Tak mianowicie grecy pojmowali należycie różnice wysokości tonów pod względem muzycznym, nie umieli ich wszakże fizycznie okreśJić. Poniekąd jednak Pytagoras, dla którego podstawą filozoficznego na świat poglądu był porządek rzeczy, polegający na ich liczbie i mierze, zdołał ująć liczebnie przestanki muzyczne, do czego doszedł drogą empiryczną. Dostrzegł mianowicie, że otrzymać można oktawę, kwintę, tercyę tonu, jeżeli strunę, wydającą ton zasadniczy, przy niezmiennem napięciu, skrócimy do 1, Va, Ve pierwotnej jej długości, a stąd wniósł, że przestanek oktawy cechuje się stosunkiem 1 : 2, kwinty 2 : 3 i t. d. Miano też w starożytności pojęcie, że głos powstaje przez pewien ruch ciała brzmiącego i do ucha dochodzi przez odpowiedni ruch powietrza, jak to w szczególności wypowiada Arystoteles w traktacie o zmysłach, lubo rodzaju tego ruchu określić nie umie; wie on jednak, że „echo powstaje, gdy ściana stawia zawadę rozchodzeniu się głosu, k‘óry się od niej odbija, jakby piłka’'. Daleko lepsze są wyjaśnienia Witruwiusza , uczonego architekta z czasów Cezara i Augusta: „Zupełnie jak fale po wodzie, tak też i glos rozchodzi się kołami po powietrzu; na wodzie jednak koła te rozbiegają się tylko w szerokości i w kierunku poziomym, głos zaś w powietrzu posuwa się coraz dalej, nie-tylko na szerokość, ale i na głębokość”, istotnie naukowy początek bierze wszakże akustyka dopiero od Galileusza, który rezultaty swych badań na tern polu ogłosił w r. 1638; twórca nowoczesnej fizyki uzasadnia, że wysokość tonu zależy od liczby drgań, jakie ciało brzmiące w ciągu danego su dokonywa, i że liczba drgań oktawy jest 2 zy, kwinty ³/₂, kwarty ⁴/₃ razy większa, aniżeli to-~ sadniczego. Współcześnie Mersenne poznaje prawa drgania strun, ocenia bezwzględną ilość drgań tonów, oznacza szybkość głosu z doświadczeń, które następnie dokładniej przeprowadzili akademicy florenccy, afpóźniej paryscy. Teoretyczny zaś wzór na obliczenie szybkości głosu, na podstawie sprężystości i gęstości środka przeprowadzającego głos, podał Newton, kładąc tym sposobom matematyczne podstawy akustyki". Sauveur, na początku wieku ośmnastego, oznacza no-

wemi metodami liczby drgań, rozróżnia tony i nadtony, gdy Taylor drogą czysto matematyczną oblicza ilości drgań z długości, ciężaru i napięcia struny. W zupełnej ogólności ujęli to zadanie znakomici matematycy w czasie nieco późniejszym, jak d’Alembert, Euler, Daniel Bernoul» li, którzy umieli szczęśliwie pokonać trudności analityczne przy dochodzeniu postaci, jaką struna drgająca przyjmować może. Uporządkowanie i zebranie w całość rozrzuconych dotąd prac przypada już na początek bieżącego stulecia, a to dzięki Chladnienm. słusznie nazwanemu „ojcem akustyki”; w dziele swojem „Die Akustik” (1802) zwraca uwagę nietylko, jak to dotąd miało miejsce. na struny, ale i na wszelkie inne rodzaje ciał brzmiących, oznacza szybkość głosu w ciałach stałych i gazach, ocenia ilość drgań przez liczenie bezpośrednie. Szczególniej zaś zasłynęły doświadczenia jego nad drganiem płyt i nad powstawaniem figur, noszących jego nazwisko. Obok Chladniego, wymienić należy braci Weber, Wilhelma Edwarda i Ernesta Henryka, którzy poddali pięknemu badaniu doświadczalnemu fale roz-biegające się po wodzie i wykazali na nich wszelkie prawa ruchu falowego; matematyczną zaś teoryę drgań prowadzili dalej Poisson, Eresnel. Cauchy, Neuman, Rayleigh. Laplace wykazał przyczynę niezgodności między wzorami niatema-tycznemi a rezultatami doświadczeń co do szybkości głosu. Savart podał teoryę rozdźwięczno-ści czyli rezonansu, a do liczenia drgań użył koła zębatego, gdy Cagniard Latour do tegoż celu obmyślił przyrząd, który nazwał „syreną”. Szybkość głosu w wodzie oznaczyli dokładnie Colla-don i Sturm. Prawo dudnień wykazał Schei-bler, załamanie głosu Hajech. Doppler w r. 1842 wykazał wpływ ruchu ciała drgającego na wysokość tonu. Duhamel obmyślił przyrząd, za pomocą którego głos sam drgania swe kreśli; Scott do tegoż samego celu użył fonautografu; Lissa-jons podał metodę optycznego badania drgań. Istotną epokę w nauce stanowi wyjaśnienie dźwięczności tonów przez Helmkoltza 1863 r., zaczem poszło i wytłómaczenie powstawania samogłosek, których analizę pozwala przeprowadzić przyrząd Königa, polegający na drganiu płomieni. Podstawę matematyczną tego odkrycia dała dawniej wyłożona zasada Fouriera, tycząca się rozkładu drgań złożonych na pojedyncze drgania wahadłowe. Z najnowszych badań przytoczymy ciekawe doświadczenia nad drganiem płyt, błon i prętów ciekłych, przeprowadzone przez Meldego, Kii ud ta i innych. Wynalazki fonografu przez Edisona (1877), jakoteż fotofonu i radiofonii prze*. Grahama Bella i Taintera (1880), wyprowadziły znowu kwestye akustyczne na porządek dzienny, za powiadając może nowe pola badań. Literatura: Oprócz ogólnych traktatów fizyki, dzieła speeyal-nego o akustyce w języku polskim nie posiadamy. Z dzieł w innych jęz. wymienimy: Chladni .Die Akustik” (1802). Helmholtz „lieber Tonempfindungen”, Tyndall „Sound”, Melde „Akustik”, Bla-serna „Theorie du son” (1878\ Lord Rayleigh

S.K.

„Theory of Sound”. Bardzo popularnem jest dziełko Radau „Die Lehre vom Schall”.

Akusza, południowa odnoga rzeki Kury, wpadająca po przebiega wiorst 50, do zatoki Kuzyl-Agacz. Rybołówstwo prowadzi się głównie przy osadzie Akuszy, położonej o 15 wiorst od m. Salian.

Akuszer (z franc.). Jest to lekarz, zajmujący się specyalnie udzielaniem pomocy w wypadkach w zakres położnictwa wchodzących (ob. Akuszerya). Udzielać akuszeryjnejpomocy obowiązany jest każdy lekarz, na zasadzie tego, że położnictwo wchodzi w zakres jego wykształcenia lekarskiego. Ze względu jednak, że położnictwo jest obszerną gałęzią medycyny, wymagającą dłuższych studyów i operacyjnej wprawy, której lekarz podczas swej uniwersyteckiej nauki nie zawsze nabyć jest w możności, przeto prawo używania tytułu akuszera przysługiwaćby powinno tylko tym lekarzom, którzy, po nabyciu ogólnego wykształcenia lekarskiego, poświęcili się specy-alnym studyom położnictwa, przyjmowali udział w zajęciach zakładów położniczych i uzyskali specyalny tytuł akuszera od władzy edukacyjnej, po złożeniu odpowiedniego egzaminu, jak bywało dawniej.

Akuszerka, jest to kobieta, której na zasadzie odebranego w danym kierunku wykształcenia i odbytej praktyki w zakładzie położniczym, przysługuje prawo obsługiwania samodzielnie prawidłowo przebiegających porodów. W razie wydarzenia się jakiej nieprawidłowości podczas porodu, akuszerka obowiązana jest bezzwłocznie wzywać pomocy lekarskiej. Akuszerce, jako osobie, która nie odebrała lekarskiego wykształcenia, leczeniem chorób zajmować się nie wolno.

Akuszerya. Wyraz ten pochodzi od francuskiego accouchement, znaczącego poród i uzyskał sobie większe prawo obywatelstwa, aniżeli polski i dobry „położnictwo“. Przedmiotem akuszeryi są zjawiska prawidłowe i chorobliwe organizmu kobiety, wraz z leczeniem tych ostatnich, od chwili poczęcia, aż do mniej lub więcej długiego czasu po rozwiązaniu, odkąd, równie jak i przed poczęciem, organizm kobiety, z właściwemi jej płci fizyologicznemi i patologicznemi przejawami, wkracza w zakres ginekologii, t. i. nauki o chorobach kobiecych. Dwie te gałęzie medycyny splatają się tak często ze sobą, że w wielu razach ścisłe ich rozgraniczenie staje się niemoźebnem. Akuszerya jest bezwątpienia jedną z najstarszych nauk lekarskich, czego posiadamy dowody w najdawT-niejszych dokumentach historycznych. W Egipcie księgi święte „Ambro” i najstarsze indyjskie lekarskie dzieło „Ajur-Veda”, w dziale swym „Kau-marabhritya”, zajmują się tym przedmiotem. Z pism Hipokratesa widzimy, że wykonywano za jego czasów operacye, które i dziś w udoskonalonej formie istnieją. Posiadano też i narzędzia położnicze, jak np. machairon—rodzaj noża, histeron —rodzaj kleszczy i t. d. W starożytnym Rzymie stan lekarski nie był w wielkiem poważaniu. Cierpiała na tem i akuszerya. Państwo troszczyło się tylko o zmarłe w ciąży kobiety, u których, zgodnie z Lex regia, dokonywano cięcia cesarskiego. ЛУ czasach starożytnych w ogólności aku* szerya nie stanowi oddzielnej gałęzi wiedzy lekarskiej. Zajmują się nią przeważnie kobiety, nie posiadające żadnego wykształcenia, w wypadkach zaś wyjątkowych wzywani są na pomoc kapłani, lub lekarze zwyczajni. Średnie wieki nie przyniosły także dla akuszeryi prawie żadnej korzyści. Arabowie zasłużyli się tu o tyle, że w czasie duchowej ciemnoty uporządkowali przynajmniej, co dawniej w tym kierunku było zrobionem i przekazali to potomności. Zasady Koranu, wzbraniające dotykać się umarłych, a także życie haremowe, wzbraniające dostępu mężczyzny do łoża chorej niewiasty, stanowiły zaporę w rozwoju tej gałęzi wiedzy lekarskiej. Ciasne scholastyczne pojęcia spowodowały kompletny zastój w akuszeryi przez pierwsze trzy wieki drugiego tysiącolecia. W następnych dopiero wiekach stan ten się zmienia, a poprawa jest w związku z tem, że lekarze zaczęli się zajmować anatomią. Wielkie odkrycia anatomiczne z końca piętnastego i w ciągu 16-go wieku odbiły się korzystnie na medycynie, a więc i na akuszeryi. Myślący lekarze zerwali galenowskie pęta. a tacy ludzie, jak Vesal, Arancyusz, Fallo-piusz, von Carpi, przyczynili się do obalenia mylnych pojęć anatomicznych, jakie od czasów Hipo-kratesa w nauce istniały. Ważny też wpływ na rozwój położnictwa miało przemianowanie t. z. „College St. Come” w Paryżu, na szkołę chirurgiczną. Z tej szkoły wyszło wielu znakomitych chirurgów, którzy zajmowali się i akuszeryą, a gdy jednemu z tych chij urgo-akuszerów, niejakiemu Clement, udało się pomyślnie rozwiązać synową Ludwika XiY-go, odtąd weszło w zwyczaj powoływanie ich do dworu podczas porodu, co z biegiem czasu, wbrew złorzeczeniom akuszerek, rozprzestrzeniło się i na niższe sfery narodu. Powyższe okoliczności miały też wpływ i na to, że w przeciągu XVI i XVII stulecia akuszerya najwyżej stała we Francyi, a jako znakomitości ówczesne znani są: Paré, Guil-lemeau i Mariceau. Później do współzawodnictwa stanęła Anglia. W tym to kraju zostały wynalezione kleszcze porodowe, jeden z najpożyteczniejszych nabytków medycyny operacyjnej. Wynalazek długo pozostawał tajemnicą rodzinną, póki jej jeden z członków rodziny, niejaki Hugh Ckaniberlen, lekarzom holenderskim w roku 1690 nie odprzedał. Właściwą jednak zasługę zaznajomienia świata lekarskiego z użyciem kleszczy przypisać należy J. Palfyn’owi, profesorowi w Gandawie, który narzędzie to, w dzisiejszej prawie formie, przedstawił w r. 1721 Akademii lekarskiej w Paryżu. Jako reprezentanci ruchu naukowego w danym kierunku, zjawiają się we Fran-cyi Levret i Baudelocque. Co do Niemiec, to te pozostały w tyle za wyżej wzmiankowanemi narodami. Polepszenie stosunków daje się jednak u nich zauważyć w drugiej połowie XVIII wieku, co odpowiada założeniu specjalnych klinik,

Dr. Ku.....cz.

20.000.

к. j.

wybrzeżem. Mieszkańcy, trudniąc się rolnic! wem i handlem, pozbyli się wojennego animuszu, co ich pod władzę okrutnych Aszantów poddało, od których przez anglików w 1874 roku wyzwoleni zostali.

% początek bieżącego stulecia stawia już Niemcy na równi z poprzedniemi narodami i akuszerowie Naegele, Michaelis, cieszą się podówczas wielce uzasadnionym rozgłosem. Akuszerya należy dziś do najlepiej opracowanych gałęzi wiedzy lekarskiej i każda niemal cywilizowana narodowość mogłaby przedstawić całe szeregi ludzi, którzy mniej lub więcej zasłużyli się tej nauce, wymieniać zaś ich nazwisk w tym krótkim rysie historycznym niepodobna. Dla życzących sobie jednak dokładnie obznajmić się z historyą położnictwa, wskazać możemy dzieło E. С. I. v. Siebolda; najnowsze zaś dzieła, traktujące o samym przedmiocie, są: „Handbuch der Geburtshülfe”, praca zbiorowa, wydana w roku 1888, w Sztutgardzie, przez D-ra P. Müllera, a także podręczniki: Spiegclberga, Schrödera, Zweifel’a i Tarnier’a, uważanych za najwybitniejszych koryfeuszów nowoczesnej sztuki położniczej. Dla bibliografii ob. Dr. Zieleniewski „Przyczynek do historyi akusze-ryi w Polsce”, Warszawa 1858 r.

Akuszowie, nazwa jednego z plemion kaukaskich odnogi północnej. Są to górale, mieszka-jący w części północno-wschodniej Kaukazu, zwanej lezgijską albo dagestańską lob. str. 276 Enc.), pomiędzy rz. Koisu, górnym biegiem rz. Manas i źródłami Buam’u. Języki, któremi mówią Akuszowie, noszą nazwy: jęz. akuskiego (akusza), jęz. dargijskiego (dargo, we wschodniej części obwodu tereokiego nad. rz. Aksajem), lub jęz. hirkań-skiego. Akuszowie mieszkają na wysokich górach, przeważnie nad trzema rozgałęzieniami rzeki Manasa. Liczba ogólna tego rodu wynosi do

A. A. K.

Akutan, jedna z wysp Aleuckich, (z gromady Lisich) zasługuje na uwagę z powodu wulkanu, niekiedy wypuszczającego dym, oraz dla gorących źródeł. Z krateru wulkanu Aleuci wydobywają znaczne ilości siarki. Na Akutanie znajdują się szare lisy i inne wspólne wyspom Aleuckim zwierzęta, oprócz bobrów.

Akutne choroby, t. j. choroby szybko z gorączką przebiegające; ob. Choroby ostre.

Akwaforta, rycina odtłoczona z płyty metalowej, na której rysy zostały wykonane za pomocą kwasu azotowego.

Akwamaryn (miner.). Nazwę tę noszą niebieskie i niebieskawo-zielone odmiany berylu szlachetnego (ob. Beryl), przypominające kolorem swoim barwę wody morskiej (franc. Aigue mari ne, niem. Aquamarin, ang. Aquamarine). Odsyłając szczegółowy opis tej odmiany do wyrazu Beryl, zaznaczymy tu tylko, że najpiękniejsze kryształy akwamarynu pochodzą z Mur-zinki i Szajtanki, w okręgu Jekaterynburskim w Uralu, oraz z góry Adunczylon i z doliny Urulgi w okręgu Nerczyńskim, w Syberyi wschodniej. Szlifują się one i używają, jako drogi kamień.

Akwampu, kraina na Złotem wybrzeżu w Gwinei górnej. Oddzielona od morza krainą Adangbe, cieszy się zdrowym klimatem, co przy żyzności gleby, daje jej przewagę nad skwarno-wilgotnem

Akwapim, kraina afrykańska na Złotem Wybrzeżu w Gwinei górnej, po obu stronach rzeki Sekkum, od rz. A insu na zach., do Elan na wsch. Mieszkańcy, podobni ze sposobu życia i usposobień do sąsiadów swoich, Akwampu i Akim, jeszcze łatwiej poddają się wpływowi chrześc:lińskiej cywilizacyi. Stolica ich kraju nazywa się Akropong.

Akwarela. Nazwa ta pochodzi z języka włoskiego: aquarella; określa malowanie, czyli rozpuszczanie odpowiodnio do tego przyrządzony ch farb, wodą. Główną zasadą jest, że w tym rodzaju malowania nie mięsza się kolorów z farbą białą, jak to ma miejsce w malowaniu olejnem lub gwaszem, lecz siła koloru zdobywa się stosowną do potrzeby ilością wody i to miękkiej. Farby do tego są w tabliczkach różnej formy, a podstawą ich jest fabrykacya kolorów naturalnych, z dodaniem odpowiedniego kleju, np. gumy, a jak teraz bardzo używanych farb, zwanych miodowemi. Są one jednak mniej praktyczne, z przyczyny konieczności dłuższego czasu do wyschnięcia; w każdym razie dają one malowaniu więcej siły i prze-źroczystości. Akwarelą można malować na papierze (nb. klejowym), brystolu, na drzewie odpowiednio przyrządzonem, na kości, porcelanie, jasnych materyach jedwmbnych i t. p. W razie konieczności, można malować i na papierze nie-klejowym, lecz należy go odpowiednio przyrządzić, mianowicie należy go przeciągnąć lekko i równo żelatyną lub gumą, nie rozpoczynając malowania, aż po zupełnem wyschnięciu. Malowanie akwarelą dwojakiego jest rodzaju: najprzód szerokie, płaszczyznami, którego dawniej artyści używali do wykonywania szkiców i notatek z natury; drugi rodzaj jest za pomocą punktowania, najlepiej nadający się do miniatur i drobnych malowideł; pierwszy jednakże rodzaj, czyli malowanie płaszczyznami, do takiej dziś już doszedł doskonałości, szczególniej w Anglii, że siłą tonów i traktowania nie ustępuje w świetności malowidłom olejnym. Najznakomitszemi są w tym rodzaju prace, wykonywane przez malarzy angielskich, jak: Cattermoll, Constable, Lee, Stanfield. Landseer, Calcotti i inni, u nas zaś odznaczyli się w tym kierunku: znakomity Juliusz Kossak i Julian Fałat, w Krakowie J. Tondos, oraz Franciszek Tępa ze Lwowa. Papier do malowania akwarelą winien być, jak wyżej powiedziano, klejowy; w różnym rodzaju przysposabiają go w tym celu papiernie; jeżeli jest jednak do malowania przedmiot większych rozmiarów, należy go nakleić brzegami na rajzbret, zwilżywszy przedtem wodą,, aby się równo wyciągnął. Pędzli do akwareli używa się miękkich i elastycznych. Budowniczowie i technicy do swoich planów głównie posiłkują się akwarelą, lecz w tym kierunku sposób malowania i est odmienny, mianowicie za pomocą

cia istot wodnych na tonie przyrody, połączone bywa zwykle z wielkiemi trudnościami, to też akwarya pokojowe stanowią dosyć łatwy i doskonały środek poznania życia i obyczajów tworów wodnych. Urządzane w domach, gdzie są dzieci lub starsza młodzież, jakoteż w szkołach, stanowić one mogą dzielny środek pedagogiczny, przyzwyczajają bowiem młodzież do obserwacyi i budzą w niej zamiłowanie do żywej przyrody. Rozpatrzmy najprzód akwarya słodkowodne. Każde obszerne naczynie służyć może za zbiornik wody, w którym hodowane być mogą rośliny i zwierząta wodne. Dla dokładnej obserwacyi życia i obyczajów istot, zamieszkujących akwaryum, to ostatnie musi być urządzone w naczyniu szklanem lub napół szklanem. Na ten cel przeznaczyć można naczynia szklane, rozmaitego kształtu i różnej wielkości, zależnie od tego, do hodowli jakich zwierząt ma ono służyć. Proste i bardzo tanie są t. z. akwarya kielichowe, które można sobie zrobić z klosza szklanego, używanego do przykrywania masła lub sera, wstawiając go w podstawę drewnianą, otworem do góry. Rossmaessler, powaga w tym względzie, radzi urządzać akwarya kielichowe w szklanych balonach, używanych do kwasu siarczaneg >. lub do nafty; balony takie są, jak wiadomo, bardzo wielkie i stosunkowo tanie; balonom ze szkła bezbarwnego należy oddać pierwszeństwo. Balun taki należy przepiłować pośrodku, a otrzymane dwie połowy przedstawiać będą dwa naczynia do Akwananie (Àquarii, Eukratycy, Hydropara- akwaryów; najpraktyczniej jest użyć tylko poło-staci), stronnicy Tacyana, należący do sekty gno- wy górnej, ustawiając ją szerokim otworem do styków, powstałej w połowie 11-go wieku; tak da- góry, a szyjką na dół; tę ostatnią należy nastę-leko posuwali wstrzemięźliwość, iż nawet przy pnie zatkać korkiem i przez tenże przetknąć rur-inszy św. nie używali wina, lecz tylko wody przy ki szklane, służące do odprowadzania wody consekracyi.    x • z akwaryum. Praktyczniejsze od akwaryów kieli-

awowania, czyli stopniowego wzmacniania i rozprowadzania tonów. Praca akwarelowa podlega łatwemu zniszczeniu pod wpływem działania promieni słonecznych i wilgoci.    T- M-

Akwarelista, nazwa malarza, który oddaje się wyłącznie malowaniu akwarelą. W wieku XVTII-yin odznaczyli się w tym rodzaju we Fran-cyi Fragouard, Thonay, Moreau it. p. Za cesarstwa zaś, w pierwszych latach Restauracyi, liczba akwarelistów zwiększyła się, pomiędzy którymi sławniejszymi byli Redouté i Van Spaendonck. Stowarzyszenie akwarelistów założone zostało w Anglii r. 1804, w roku zaś 1824 wzniosło dla swoich prac gmach, pod nazwą Pall-Mall (Muzeum Akwarel). W tej epoce, jako akwareliści odznaczyli się: Pront, Dewint, Stephanoff, Cristal, Coplei, Fiding, Yright i inni. Akwareliści angielscy nie ograniczają się jedynie na wykonywaniu szkiców, miniatur lub scen rodzajowych, kres bowiem prac swoich, rozszerzyli, malując i sceny historyczne. Do tych ostatnich, jako najsławniejsi, należą: Cattermole, Oorbould, W. Hunt, Wehnert, E. H. Wehnert, Waaren, M. A. Haye, F. F. Lewis, E. Duncan, T. Richardson, Taylor, W. Callow i inni. Z naszych akwarelistów zjednali sobie uznanie w całym świecie artystycznym: Juliusz Kossak, J. Fałat, Tondos i Fr. Tępa, z dawniej szych zaś, t. j. w pierwszej połowie tego wieku Marszałkiewicz, który odznaczył się iako znakomity miniaturzysta na kości słoniowej.

za-

т. M.

Akwaryum. Akwaryami (od aqua — woda) na- chowyeh, są walcowate, ponieważ ścianki ich są zywamy większe lub mniejsze sztuczne zbiorniki prostopadłe do dna. Takie, mniej lub więcej sze-vrody słodkiej albo słonej, w których hoduje się rokie walce szklane na akwarya, dostać można lozmaite zwierzęta i rośliny wodne. Akwarya gotowe w większych składach szkła; im większą znacznych rozmiarów, noszące zwykle miano mają one średnicę, tem są praktyczniejsze; walce sztucznych basenów, służą po większej części do mające od stopy do trzech ćwierci łokcia średni-hodowli zwierząt, przynoszących jaki praktyczny cy, są najwygodniejsze. Jednakże i kielichowe pożytek człowiekowi, np. do sztucznej hodowii i walcowate akwarya przedstawiają pewne niedo-ryb, albo też urządzane bywają w ogrodach zoo- godności; najważniejszą jest ta, że wskutek krzy-iogicznych dla hodowli wyder, fok, żółwi i innych wizny ścian ich, wielkość i kształty naturalne wodnych lub na pół-wodnych zwierząt. W ogro- tworów, w akwaryum umieszczonych, wydają nam dach botanicznych hoduje się w sztucznych zbiór- się mniej lub więcej zmienionemi. Najpraktycz-Idkach różne rośliny wodne lub błotne, przy- niejsze i najodpowiedniejsze ze wszystkich są ozem urządza się zwykle okrągłe baseny, napeł- akwarya czworoboczne, t. j. w postaci oszklonych nia je się wodą, a rośliny trzyma się w przeno- skrzynek. Akwarya tego rodzaju powinny mieć śnych doniczkach. AYielkie, na otwartem powie- koniecznie większą szerokość niż wysokość, aby trzu urządzane baseny wodne, muruje się zwykle możliwie jak największa powierzchnia wody sty-z cegieł i pokrywa wewnątrz grubą warstwą nie- kała się z powietrzem. Najpraktyczniejsze akwa-przemakalncgo cementu. Pod słowem „akwaryum”, rya skrzynkowe są czworoboczne; wymiary mogą w scisłem znaczeniu tego wyrazu, pojmujemy być rozmaite, zależnie od tego, na jak wielką ska-sztuczne zbiorniki wód, urządzane w pokojach lę pragniemy akwaryum nawę urządzić. Zwykle, i służące bądź jako ozdoba, bądź też jako po- akwarya pokojowe nie powinny jednak przecho-mieszczenie dla drobnych zwierząt i roślin, przed- dzić następujących granic: dno ma mieć postać s awiającyc i mateiyał do spostrzeżeń i badań prostokąta, którego krótszy bok powinien mieć nauRowycłn 1 amenai też akwaryami zajmiemy 30—40 centymetrów, dłuższy zaś 50—80, wyso-ę izej nieco w tem mmiscu. Obserwowanie żv- kość naczynia 30—40 centymetrów. Akwaryum

s/

'f

/Р

- Ф1'ь

>

Tij

.

\*

i

:У

■

, ;.,{

■s

i-

... ■

*

AK WAR YUM MORSKIE.

âé

==~~=.i‘r........-==

И5ж

fers: =рщдщ

". _

Шш

vfi

==•

Г?Г- -

.. л

Sg.Fv-~--^Ś

gTgf" ..*

рдЩШ

^ЩгШО

mm

K- Дё£^дЦИИД

шЩш

ВшШЯ

-Ш

■~g»;

Ée

j.aJl

I

_sggj

ЙЭД

■; i

r-r~

&rf

[r^v:

i .л

©'ï

d__

\,

•m

щ»л

•'i'

■

2Й?

ll

ЙйР

>Л

г!

■■■

5М

j _"М*

è^.    --

-,

Ёйжу*

ГКЩШ

mim

v JÜ/;:

&Vir-^

-f CS

a. ,

К-ЩИ

Ийй

—Sgja

Ëk,

■.

щ§^ H

,)

||||j

fri

'w

~ 'M

;1АчШ

Шт

ЩШ:

Ш-л

.. . -

\V%s-.

tlili

•:

II

щт

Êmà.

as:

Ei

ВШ

ëÜ

!■;

®j

ЩЩЁЬ

. г.^

■' 'y.

У:\сж:-

■зг@?

'; '-F?

.... '^Jf

Ш1

......

\'-

ЖШЩж

шш

Ci

Ig

b,V

'/]

s*ä

fes

\'

.. .--^i ' /

:- ;--'ф...г

ДИВДЕ1

» -    '•' ‘ń

s. . '■    .-; »'•-•< v , v? !

•:

ШЦ

i'i

ffts

.... .

[Ziff -w

apŁ

'Ч

f /:

й)11

Рад

.

1. Gasterosteus spimichia ^Ciernik morski). 2. Cyprinodon carpio (liarpik zębaty). Î3. Antk® cercus (Zielona róża morska). 4. Grangou vulgaris (Garnella). 5. Actinoloba diauthus (Goździk morski). 6. Actinia effoeta. 7. Palae mon serratus. 8. riatycarcinus j agurus. 9. isterias rubens. 10. Hippocampus antiquorum (Konik morski). 11. Mytilus edulis (Omułka). 12. Serpula contortuplicata (lîurôwka). 13. Sagartia vidnata. 14. Fagmus Bernhaidus (P^Dik Bernard). 15. Echinus saxatilis (Jeż morski). 16. Carcinus maenas (Krab pospolity).

17. Tealis erassicornis.

)

V.

• Vt

'.V-

I . ‘

/

A -i" --.

vö-*

■ , ? -:

:

I*    if'

Vf-. «лу

h

,V

*

:

:■:■ .. V.

V

■V

,r

! -¹'

.a

a-

takie winno się skłaaać z czworąkątnej oprawy żelaznej, albo blaszanej, przylutowanej do dna z grubej blachy cynkowej, boczne zaś ścianki muszą być zrobione z grubego, lagrowego szkła. Części metalowe muszą być pobielone, lakierowane, albo też olejną farbą pokrywane, ,aby nie rdzewiały i nie zanieczyszczały wody. Ściany szklane należy umocować zupełnie pionowo, aby ze wszystkich ,stron wystawione były na jednakowe ciśnienie. Ścianki szklane przymocowują się do oprawy metalowej za pomocą kitu; jako taki, używany bywa gips, cement i t. d., kit szklarski nie nadaje się do tego wcale. Bardzo jest praktyczny t. zw. kit czarny, którego dostać można iv większych składach żelaza, oraz kit, złożony z glejty ołowianej i gliceryny, które należy zmieszać z sobą przed samem rozpoczęciem kitowania; niektórzy zalecają bardzo kit z mieszaniny minii z olejeni lnianym (pewną ilość minii rozciera się z przegotowanym olejem lnianym, którego dolewa się tyle, aż masa otrzymuje gęstość żywicy). Kit taki musi schnąć przez dwa do trzech tygodni (F. Brink). L. Wilke zaleca bardzo kit, złożony z trzech części zwykłego kitu, używanego przez szklarzy, jednej części najtańszego blej-wajsu, jednej części czerwonej minii, oraz niewielkiej jeszcze ilości pokostu. Jeśli akwaryum ma być ustawione przed oknem, najstosowniej wtedy urządzić je tak, aby tylko dwie ściany, równoległe do okna, były szklane, dwie zaś boczne blaszane lub łupkowe; akwarya takie są trwalsze niż zupełnie oszklone, oraz pod tym względem praktyczniejsze, że nie są zbyt jasno oświetlone, co bardzo jest dogcdne dla zamieszkujących je zwierząt, a przyzwyczajonych do połci( nia, panującego w głębi wód. Akwaryum powinno być koniecznie umieszczone w pokoju chłodnawym, najlepiej zwrócić je na północ; latem należy je koniecznie zabezpieczyć przed gorącemi promieniami południowego słońca za pomocą rolety lub białej bibułki na szybach okna; zimą nie należy go umieszczać w bliskości pieca i wogóle w pokoju mocno ogrzewanym; z drugiej zaś strony i zbyt wielkie zimno szkodzi mieszkańcom akwaryum, tak, że temperatura nie powinna nigdy być niższą nad 10° B. Wewnętrzne urządzenie akwaryum powinno być następujące. Na dno sypie się warstwę gruboziarnistego, starannie przedtem przepłukanego piasku rzecznego, na tę zaś nakłada się żwiru lub kamyków strumieniowych, również uprzednio oczyszczonych i przemytych; należy się koniecznie starać, aby piasek, jakoteż żwir, były zupełnie czyste; po przepłukaniu więc ich należy jeszcze kilkakrotnie odlewać wodę z akwaryum, tak, aby piasek i kamyki dobrze się wyszlamowały i aby nalana woda była zupełnie czysta. Ponieważ liczni mieszkańcy akwaryów lubią, zwłaszcza nocą, opuszczać żywioł wodny, bardzo więc jest pożytecznem urządzenie sztucznej wysepki, na którą zwierzęta mogłyby wychodzić. Najpraktyczniej i naj estetyczni ej jest urządzić wyspę w postaci skały, sterczącej ponad powierzchnię wody. Gatunek skały jest zupełnie

obojętny; można użyć do tego granitu, wapienia, piaskowca, żużlów i t. d. Najlepiej urządzić sztuczną skałę z jakiegobądź lekkiego stosunkowo materyału, np. z kawałków koksu, pumeksu, lub z tufu wapiennego. Skałę taką należy ociosać lub też zlepić z kilku kawałków w ten sposób, aby wytworzyć w niej wyloty, pieczary i rozmaite schronienia; oddzielne kawałki zlepia się za pomocą kitu, utworzonego ze sproszkowanego szelaku, rozpuszczonego w alkoholu i zmieszanego ze sproszkowanym pumeksem; masa ta prędko twardnieje. Z równym pożytkiem można użyć do tego zwyczajnego cementu portlandzkiego, zmieszanego z pewną ilością piasku. Wielką ozdobą akwaryum pokojowego jest fontanna, nie stanowi ona jednak nieodzownie potrzebnej części. Woda tryskająca do góry i rozbijająca się przy spadaniu na małe kropelki, nasyca się przez ten czas powietrzem, zachowując cenną dla życia świeżość. Fontanna pokojowa może być urządzoną w rozmaity sposób; najpraktyczniejszą wydaje nam się fontanna czyli wodotrysk Herona (oh.). Akwaryum słodkowodne napełnić można wodą rzeczną lub studzienną, byle tylko była klarowna i przeźroczysta. ЛУ wodzie rozpuszczona jest zawsze pewna ilość powietrza, które służy do oddychania istotom, zamieszkującym akwaryum. Zwierzęta, oraz rośliny wodne zabierają, wskutek procesu oddychania, tlen z powietrza, wydzielają zaś kwas węglany, czyli dwutlenek węgla; po pewnym czasie musiałoby więc zabraknąć w wodzie akwaryum tlenu, gdyby nie proces t. zw. przyswajania, czyli assymilacyi (ob.), właściwy zielonym częściom roślin, a polegający na rozkładzie dwutlenku węgla na tlen i węgiel, z których ostatni zużywa się na budowę ciała roślinnego, pierwszy zaś powraca znów do powietrza. Dlatego też jednym z najważniejszych warunków prosperowania akwaryum pokojowego jest hodowanie w niem roślin i zwierząt. W akwaiyum takiem można ca-łemi miesiącami wody wcale nie zmieniać. W obszerniej szycii akwaryach bardzo jest pożyteczne wprowadzanie od czasu do czasu do wody pęcherzyków świeżego powietrza, co za pomocą różnych metod daje się uskutecznić. Wogóle należy wodę zmieniać bardzo rzadko, a nawet zupełnie starać się tego unikać. Można to osiągnąć przez nadzwyczaj staranne i czyste utizymywanie akwaryum. Martwe części zwierząt i roślin, oraz wydzieliny zwierzęce, osadzające się w postaci mułu na dnie akwaryum, należy za pomocą rurki szklanej (pipetki) usuwać, zielone wodorosty, pojawiające się na szklanych ściankach naczynia, oraz na kamieniach, starannie oddalać, oczyszczając takie zarośnięte miejsca ostrą szczoteczką. Zaludnienie akwaryum pokojowego jest rzeczą stosunkowo bardzo łatwą; dosyć jest odbyć kil! ekskursyj do stawów i innych najbliższych zbiorowisk wód, aby bogate łupy zdobyć do akw ryum. Z roślin, zalecają się do hodowli w akw.i-гулск następujące: rzęsa wodna (Lenina ш,п>г L., trisulca L., polt/rrhiza L.). elodea kanadyjska, pływacz ( TJltricu!ar/a imh/uris). pokryty

cem

nasze

^herzykami, w które, jak w pułapki, chwytają się drobne raczki wodne, gąsienice owadów, a nawet drobne, tylko co z jaj wylęgnięte rybki; dalej, żabiściek (Hydrocliaris mor sus ranae L.), osoka {Ü tratw tes aloides L.), wywłócznik kłosowy ( My-nophyllum spicatum L.), prząstka pospolita (Hippuris vulgaris i.), rogatek podwodny ( Cera-tophylium demersum A.), strzałki wodne, babki wodne, ramienice (characeae) i t. d. Wszystkie powyższe rośliny można znaleźć w stawach i strumykach krajowych. U ogrodników warto też nabyć dla akwaryum pokojowego piękną i doskonale się rozwijającą roślinę wodną, zwaną nurzań-śrubowatym ( Valisneria spiralis). Co się tyczy zwierząt akwaryum słodkowodnego, wielki mamy wybór. Zwierzęta ożywiają akwaryum, nadają mu wiele bardzo uroku i czynią wysoce interesuj ąceni dla każdego miłośnika przyrody. Należy atoli umiejętnie dobierać zwierzęta do akwaryum; nie należy umieszczać obok siebie, w jednym niewielkim zbiorniku wody form, które się w/ajem pożerają, lub prześladują. Nieraz się zdarza, że wracamy z wycieczki z bogatym łupem zoologicznym i, uradowani, napełniamy akwaryum mnóstwem najróżnorodniejszych form życiowych. Ale radość nasza może być bardzo krótkotrwałą, gdyż po kilku dniach dno akwaryum zasłane będzie trupami ofiar nieubłaganej walki o byt, jaka stoczoną została pomiędzy mieszkańcami naszego akwaryum. Jeśli pragniemy obserwować tę walkę życiową, ale niedługo cieszyć się widokiem mieszkańców naszego akwaryum, w takim razie możemy zaludniać akwaryum naj-różnorodniejszemi istotami żyjącemi, bez wszelkiego wyboru. Gdy pragniemy atoli, aby akwaryum nasze było trwałe, by zamieszkujące je istoty dobrze się. trzymały i rozmnażały, należy koniecznie pamiętać o tern, by do akwaryum nie wpuszczać rozbójników (np. larw pływaków), zakłócających spokój i bezpieczeństwo innych jego mieszkańców, a nadewszystko form, wzajemnie się wytępiających. Ze zwierząt kręgowych, można hodować w akwaryum płazy i ryby. Z płazów, radzimy przedewszystkiem hodować traszki, czyli trytony; dwa gatunki tego rodzaju: traszka większa (Triton enstatus) i mniejsza (T. puncta tus), zamieszkują wody nasze, dając się łatwo dostrzegać na wiosnę w kałużach i rowach, gdzie je można łowić; są one bardzo żywe w akwaryach i upiększają je jaskrawemi swemi barwy, zwłaszcza grzebieniaste samce; w epoce rozmnażania się* wczesną wiosną, składają pojedyncze jaja na rośliny wodne, z których wylęgają się wkrótce larwy z pięknemi, piórkowatemi skrzelami. Dorosłe traszki sprawiają nieraz w akwaryach wielkie szkody, z powodu swej drapieżności. Z większych płazów ogoniastych, bywa jeszcze hodowanym w akwaryum t. z. aksolotl, zwierzę pochodzące z Meksyku, ale doskonale się trzymające i nawet rozmnażające się w akwaryach naszych. Aksolotl opatrzony jest skrzelami, lecz f śli stopniowo zmuszać go do oddychania sprę-

żystem powietrzem, traci skrzela i przeouraża się w formę, oddychającą wyłącznie płucami, czyli w t. z. amblystomę, jak to wykazała po raz pierwszy panna Marya Chauvin, uczennica słynnego zoologa niemieckiego, A. Weismana (ob.), hodując aksolotla przez długi czas w coraz płytszych akwaryach i tym sposobem stopniowo przyzwyczajając go do oddychania powietrzem atmosfery-stycznem. Aksolotla należy karmić w akwaryach glistami, wysuszonemi poczwarkami mrówek, a także małemi kawałkami surowego mięsa. Samica składa jajka na rośliny wodne, a po trzech mniej więcej tygodniach wylęgają się młode larwy, które należy karmić małemi owadkaini wodnemi, drobnemi skorupiakami, a wkrótce i kawałkami siekanego mięsa; hodowla młodych w akwaryum wymaga wogóle wiele bardzo starań. Co się tyczy żab, tak pospolitych w wodach naszych, to dorosłe osobniki nie nadają się do akwaryów pokojowych, albowiem najczęściej przesiadywać lubią na zewnątrz wody, w zaroślach nadbrzeżnych, powtóre, są strasznymi rozbójnikami w akwaryach i wytępiają wkrótce cały drobny dobytek tego ostatniego. Ale za to bardzo jest zajmujące i korzystne hodowanie w akwaryum pokojowem larw żabich, czyli t. z. kijanek. Żyjące u nas gatunki żab, jak zielona (R esculenta), wczesna (R. temporaria), bąkla {Bombinator igneus) [itd., składają skrzek swój, czyli ikrę, w wodach stojących, a wczesną wiosną możemy znaleźć w każdym nieomal rowie i w każdej kałuży łąkowej skrzek żabi, w postaci śluzowatych lub galaretowatych mas, na powierzchni wody pływających. Jeśli skrzek taki umieścimy w akwaryum, po krótkim już czasie wylęgną się z jajeczek młode larwy żabie, czyli kijanki, a obserwowanie stopniowych przeobrażeń tych larw jest bardzo zajmujące i pouczające, przyczem larwy te, jako istoty nadzwyczajnie ruchliwe, przyczyniają się bardzo do ożywienia i urozmaicenia akwaryum. Co się tyczy ryb, to w akwaryach pokojowych można tylko hodować naturalnie gatunki drobne. Liczne z pomiędzy tych ostatnich odznaczają się wielce interesującemi obyczajami, a obserwowanie ich w akwaryum pokojowem może nam dostarczyć bardzo wiele przyjemności. Szczególniej zalecają się do hodowli w akwaryum: różanka (Rnodeus amarus), ciernik (Gasterosteus aculea-tus), wielkopłetw {Polyacanthus viridiauratus), oraz rybka złota (Carassius auratus). Pierwsze dwa gatunki należą do krajowych, dlatego też łatwiej się o nie postarać, dwa ostatnie zaś można nabyć u handlujących zwierzętami. Różanka jest jedną z najpowabniejszych drobnych rybek naszych; szczególnie pięknie i jaskrawo ubarwionym jest samiec podczas okresu tarła, kiedy po bokach jego ciała zjawiają się złocisto-szmaragdo-we pręgi. W okresie tarła, na brzusznej stronie ciała u samicy wyrasta długa rurka, barwy ró-żowo-cielistej: za pomocą niej samica składa jajeczka do jamy skrzelowej małża (ob.), zwanego skójką (Anodonta); kto pragnie obserwować oie-kawy ten proces, powinien zatem kodować jednocześnie w akwaryum i różanki i skójki. Różanki żyją w akwaryach bardzo dobrze; kodowałem je po kilka lat. Ciernik, zwany też w pewnych okolicach katem, jest to również drobna rybka krajowa, którą łatwo poznać po trzech silnych, oddzielnie stojących kolcach, czyli cierniach na grzbiecie, oraz po kilku mniejszych kolcach na brzuchu; rybki te należy hodować w większych nieco akwaryach, gdzie mogą swobodnie się poruszać; w małych prędko giną, uderzając wciąż główkami o ścianki akwaryum i rozkrwawiając je sobie. W większych akwaryach nadzwyczajnie są interesujące, ze względu na zacięte walki, jakie pomiędzy sobą staczają, a które kończą się często śmiercią jednego z wojowników. Rybka ta zasługuje na hodowlę w akwaryum i z tego także względu, iż buduje sobie gniazdko; to ostatnie sporządza samiec z części roślinnych i on też bierze na siebie później rolę opiekuna i wychowawcy potomstwa. Wielkopłetwy {Polyacanthus), można gorąco polecić miłośnikom akwaryów. Rybki te nastręczają nam bowiem sposobność do robienia wielu nader zajmujących obserwacyj; na wiosnę obie płcie, hodowane w akwaryum, zaczynają wykonywać niezmiernie ciekawe ruchy; samiec wypręża swe płetwy, jaskrawo zaczyna błyszczeć i wykonywa najfantastyczniejsze ruchy naokoło samicy; gniazdko, utworzone z pęcherzyków powietrza, otoczonych warstewką piany ustnej i podobne do banieczek mydlanych, buduje samiec. Po złożeniu jaj przez samicę, samiec zaczyna się nad nią pastwić, wydziera jej oczy, odrywa płetwy i t. d., jak to obserwowali liczni właściciele akwaryów pokojowych. Złote rybki, czyli karasie złote, tak często hodowane w akwaryach, pochodzą pierwotine z Chin. Potrzebują » ne akwaryów większych rozmiarów i w takich hodują się bardzo dobrze. Żywić je należy po-czwarkami mrówek (t. z. jajami mrówczemi), Chlebem białym, owadami i kawałkami mięsa; nie trzeba im jednak dawać zbyt wiele pokarmu, albowiem dość łatwo się przejadają i giną; przy starannem obchodzeniu się z nimi, można je hodować w akwaryum w ciągu kilkunastu lat. Oprócz wyżej wymienionych ryb, można również hodować w akwaryach: krajowe karaski, karpiki, piskorze, płocie, uklejki i t. d. Fauna zwierząt bezkręgowych może być bogato reprezentowana w akwaryum pokojowem. Z owadów, zasługują przedewszystkiem na uwagę liczne gatunki chrząszczy wodnych, jako to: pływaki (Dytircidae), z których najpospolitszy jest pływak żółtobrzeżny (Dy-tiscus marginatus), dalej krętaki (Oyrinitlae), a zwłaszcza krę tak pływak (Gyrinus natator G z.), który błyszczy w wodzie jak perła i odbywa ruchy z szybkością błyskawicy, zataczając w wodzie tysiące kół i zygzaków, lub też krążąc na powierzchni wody. Pływaki są bardzo żarłoczne, dosyć zawiesić na nitce w akwaryum kawałek mięsa, aby w krótkim czasie zwabić całą wiecznie zgłodniałą rzeszę tych chrząszczy wodnych.

W akwaryum pływaki są wielkimi szkodnikami.

z powodu żarłoczności swojej; napadają na robaki, gąsienice, a nawet na małe rybki. Gąsienice pływaków, opatrzone wielkiemi, zakrzywionemi szczękami, są jeszcze drapieżniejsze, niż owady dojrzałe i należy je stanowczo usuwać z akwaryów, dla bezpieczeństwa innych mieszkańców tego ostatniego. Z innych rzędów owadów, przedstawiają wdzięczny materyał dla miłośników akwaryum: gąsienice owadów prostoskrzydłych, siatko-skrzydłych i dwuskrzydłych. Z pierwszych zasługują na uwagę gąsienice ważek (Ltbellulidae), mające silne i krępe ciało i opatrzone t. z. maską, t. j. szczególnie zmodyfikowaną wargą dolną, służącą do zdradzieckiego i podstępnego chwytania zdobyczy. Z owadów siatkoskrzydłych wymienimy nadzwyczajnie interesujące gąsienice chruścików (Phryganidae), budujące sobie gniazdka tó z kawałków drzewa, to z ziarenek piasku, to z listków roślin wodnych, to znów z muszelek maleńkich ślimaczków wodnych i t. d., stosownie do gatunku. Z owadów dwuskrzydłych, niemały przedstawiają interes dla właściciela akwaryum gąsienice i poczwarki komara i innych zbliżonych do niego owadów, np. ochotki. Z pluskwiaków wodnych trzyma się dobrze w akwaryum pluskolec (Natonecła glauca), owad o sklepistym grzbiecie i wiosłowatych nogach, płoszczyoa (Nepa cinerea), owad silnie spłaszczony, oraz topielnica {Ranatra linearis), o suchem, wałkowałem ciele. Owady te są wszystkie bardzo żarłoczne i drapieżne i dają nam pole do robienia zajmujących obserwacyj. Z pająków, zasługują na uwagę drobne, ponsowe i czerwone wodopojki (Hydra-chnidae), przedstawiające prawdziwą ozdobę małych akwaryów pokojowych, oraz znacznie większe czarniawej barwy topniki (Angyroneta aqva-tica), które, zanurzając się w wodzie, pokrywają się warstwą powietrza błyszczącego jak srebro, oraz budują sobie namiot z pajęczyny w postaci stożka, wypełnionego również kulą powietrza, błyszczącą jak srebro na dnie akwaryum. Niewyczerpane źródło przyjemności dostarczają miłośnikom akwaryów drobne skorupiaki wodne, jako to: ośliczki, czyli stonogi wodne (Asellus aqurtints), kiełże (Gammarus), maleńkie cyklopy (Cyclops), pchły wodne, czyli dalnidy (Duphnidne), cyPrysy i к fi* i t. fi. Bardzo jest również pożyteczne i pożądane hodowanie mięczaków wodnych, czyli ślimaków; nietylko urozmaicają one akwaryum, ale nadto ten przynoszą pożytek, iż przesuwając się po szklanych ściankach akwaryum, pożerają pokrywające je drobne wodorosty i przyczyniają się w ten sposób do oczyszczania akwaryów. Z gatunków krajowych radzimy hodować błotniarki (Lymnaeus), żyworodki (Paludina vi-ripara), zatoczki (Planorbis), a z małży, czyli mięczaków dwu skorupowych: skójki (Anodonta), drobne cyklady i t. d. Właściciel akwaryum ma możność obserwowania ciekawych ruchów mięczaków, jako to: wysuwania t. z. nogi, t. z. syfonów, pomagających do oddychania i t. p., a dalej: składania i rozwoju jaj, pogrążonych w galaretowatej powłoce, odżywiania się mięczak ó>v

roz*

i t. p. "Wreszcie z robaków: niektóre pijawki, byle nie zbyt żarłoczne (Aulostomum), drobne pierścienice wodne, a ze zwierząt jamochłonnych interesująca stułbia, czyli hydra, oraz gąbeczka słodkowodna (Spongilla), dopełniają bogatego inwentarza żywego słodkowodnego akwaryum pokojowego. Przejdźmy teraz do akwaryum morskiego. Rozpatrywanie zwierząt morskich w akwaryum jest tak zajmujące i pouczające, że w wielu miastach Europy pozakładano na wielką skalę sztuczne zbioiowklca wody morskiej, w których hoduje się najrozmaitsze formy. Najsłynniejsze i najbogatsze takie akwaryum istnieje w Berlinie, gdzie założenie i utrzymywanie tej instytucyi pochłonęło i dziś jeszcze pochłania ogromne sumy. Można atoli i na mniejszą daleko skalę urządzić w mieście śródlądowem, t. j. od morza odległem, akwaryum morskie, jak to też czynią w wielu miastach za granicą, zwłaszcza w szkołach i innych instytucyach naukowych, gdzie w akwaryach takich hoduje się zwierzęta, potrzebne bądź do ! adań, bądź też do demonstrowania uczniom i t. p. Jest to przesąd, jakoby urządzenie a lova-lyuni morskiego wmieście śródlądowem połączone było z nieprzezwyciężonemi prawie trudnościami. Przeciwnie, dosyć posiadać tylko nieco wytrwałości, aby pokonać wszelkie trudności. Na udoskonalenie urządzenia akwaryów morskich, sposobu przesyłania zwierząt i roślin w stanie żywym na znaczne nieraz odległości (z miejscowości, nad morzem położonych, do śródlądowych), sposobu przygotowywania sztucznej wody morskiej i t. d., potrzeba było długiego czasu, tak, że od niedawna dopiero zostało rzeczywiście ułatwionem zakładanie akwaryów morskich w miejscowościach, daleko od morza położonych. Każde większe, niezbyt głębokie naczynie szklane, nadaje się w ogólności do założenia akwaryum morskiego. Najpraktyczniejsze jest naczynie czworoboczne; dla skromnych wymagań, nadają się np. następujące wymiary: długość 50—60 cm., wysokość 30 cm., szerokość 30—40 cm. W większych akwaryach rozmiary naczyń winny być mniej więcej proporcyonalne do wyżej podanych. Oprawa naczynia powinna być żelazna, dno wylane cementem, trzy ściany boczne łupkowe lub cementowe, a czwarta (jedna z szerszych) szklana, przyczem do spajania użyć należy kitu miniowego i od strony -wody pokryć go, gdy wyschnie, warstwą szellaku (rozpuszczonego w ogrzanym mocnym alkoholu). Akwaryum takie umieszcza się przed widnem oknem, tak, aby ścianka szklana zwrócona była na pokój. W ten sposób, do akwaryum wpada światło przeważnie tylko z góry, co odpowiada warunkom naturalnym. Ponieważ niektóre zwierzęta, a zwłaszcza ukwiały, czyli aktynie, okazują swoje wspaniale, metaliczne, jaskrawe barwy tylko przy silnem oświetleniu z góry, można więc sobie urządzić ponad akwaryum reflektor, rzucający z góry silny pęk światła; wieczorem służyć może w tym celu lampa z reflektorem; akwaryum, w ten sposób oświetlone, cudowny sprawia elekt. W ogrodach zoolo-

gicznych, w zasobniejszych zakładach naukowych, i innych podobnych instytucyach, więlszemi porządzających środkami, akwarjmm morskie można urządzić na większą nieco skalę, w specyal-nie na ten cel przeznaczonej piwnicy. Piwnicę taką należy rozszerzyć, a mianowicie wysunąć ją naprzód na kilka stóp i w tej części umieścić w górze poziome lub pochyłe, grubo oszklone okno; pod tem oknem ustawić należy akwaryum, które w ten sposób otrzymywałoby światło wyłącznie z góry. Ponieważ tylko z jednej strony (a mianowicie przez szklaną ścianę naczynia) przyglądamy się wnętrzu akwaryum, należy więc dno tego ostatniego uczynić nie poziomem, lecz amfiteatralnie się wznoszącem, od ścianki szklanej ku trzem ściankom ciemnym; w taki sposób, spoglądając do wnętrza, dostrzeżemy odrazu wszystkie twory, do dna przymocowane. Na dnie tem dobrze umieścić żwir lub większe kamienie; pięknie też wyglądają sztuczne skały z odłamów granitu lub bazaltu, spojonych cementem, albo też szellakiem z proszkiem pumeksowym. Co się tyczy wody, to pojęcie, jakoby trudno ją było przyrządzać i często należało zmieniać, jest najzupełniej błędnem. Posiadamy obecnie bardzo dokładne przepisy, według których można sztucznie przyrządzić wodę morską. Oto przepis na wodę morską: na 50 litrów wody weź 1,325 g. soli kuchennej, 100 g. siarczanu magnezu, 30 g. siarczanu potasu, 150 g. chlorku magnezu. Każdą z tych soli rozpuść oddzielnie w pewnej ilości twardej wody studziennej, następnie wszystko razem zlej, wymieszaj i dolewaj tyle woay studziennej, aż objętość wyniesie 50 litrów. Mając hydrometr, próbujemy nim jeszcze zawartości soli i rozcieńczamy roztwór tak długo, dopóki hydrometr nie zanurzy się do odpowiedniego znaku (t. j. oznaczającego przeciętną gęstość naturalnej wody morskiej). Po przefiltrowaniu, umieszczamy taką wodę morską w naczyniu w chłodnem miejscu, zlekka ją z góry przykrywamy i kładziemy w nią kilka żywych wodorostów morskich, poprzyczepianycli do kamieni. Po kilku tygodniach, a niekiedy po dłuższym jeszcze czasie, wodorosty te wyprodukują obłoczki pływek, które zaczynają się rozwijać pod wpływem światła, wydzielając tlen. Wtedy to należy wodę nasycić powietrzem i można już w niej umieścić różne zwierzęta morskie. Nasycanie wody akwaryum morskiego świeżym wciąż prądem powietrza, czyli, jak powiadamy, przewietrzanie akwaryum, jest nieodzownym warunkiem bytu dla zamieszkujących je istot. Istnieją różne przyrządy, za pomocą których daje się uskutecznić to przewietrzanie. Nie możemy w tem miejscu wchodzić w bliższy ich opis, a odsyłamy czytelnika do źródeł, które podane są na końcu niniejszego artykułu. Napełniwszy raz naczynie naszego akwaryum wodą morską, możemy całemi latami lub nawet nigdy takowej nie zmieniać; woda akwaryum morskiego, podobnie jak wino, im dłużej stoi, tem bardziej zyskuje na zaletach, jeśli tylko bardzo starannie usuwać z niej będziemy wszelkie martwe i rozkładające się ciała organiczne, które mogłyby ją prędko zepsuć. Ponieważ w miarę parowania wody, sole się nie ulatniają, woda ta staje się coraz gęstszą, coraz bardziej skoncentrowaną, co mogłoby życiu mieszkańców akwaryum zaszkodzić. Dlatego też, w miarę parowania wody, należy dolewać do akwraryum czystej, studziennej wody, by w ten sposób straty wynagradzać i utrzymywać wodę w jednakowym wciąż stopniu koncentracyi. W akwaryum, które stoi w miejscu mało oświe-tlonem i pozbawione jest roślinności, nie ma potrzeby filtrowania wody; należy to jednak uskuteczniać co pewien czas, jeśli w akwaryum żyją wodorosty; te ostatnie bowiem, zwłaszcza przy silniejszem działaniu światła, produkują liczne pływki, kiełkujące i zanieczyszczające tak samą wodę, jakoteż ścianki akwaryum. Przefiltrowawszy starannie wypuszczoną kranem wodę, wlewamy ją napowrót do akwaryum. Zbyt silne światło zabójczo działa na mieszkańców akwaryum morskiego i dlatego, jeśli słońce silnie operuje, należy koniecznie usuwać działanie jego promieni, za pomocą grubych rolet. Zbyt niska i wysoka temperatura działa również bardzo niekorzystnie. Zimą temperatura nie powinna się obniżać więcej, niż do 7° C., a latem nie powinna nigdy sięgać wyżej 15° C. Z roślin, można hodować w akwaryum morskiem tylko zielone wodorosty; czerwone, fioletowe lub brunatne, pomimo piękności ich kształtów, nie mogą być w akwaryum trzymane, albowiem szybko ulegają gniciu i zanieczyszczają wodę. ЛУogóle jednak akwaryum morskie może się zupełnie obejść bez roślin, a niektórzy przyrodnicy uważają je nawet za szkodliwe; odpowiednie sztuczne przewietrzanie zastępuje w zupełności rolę roślin w sprawie równoważenia składu powietrza, niezbędnego dla zwierząt. Urządziwszy akwaryum, należy je zapełnić zwierzętami; te ostatnie łatwo sobie sprowadzić można z nad brzegu morza, lub też od właścicieli akwaryów morskich śródlądowych; często spotkać się można z firmami fabrykantów akwaryów, które podejmują się wysyłki żywych zwierząt (np. firma braci Sasse w Berlinie). Przesyłanie zwierząt nie jest trudne; odbywa się to w taki sposób, że blaszane skrzynki przypłaszczone wypełnia się gęsto wilgotnemi wodorostami, pomiędzy któremi umieszcza się zwierzęta i następnie skrzynkę się zamyka. Doskonale mogą być przesyłane w taki sposób ukwiały, czyli aktynie, gorzej mięczaki i skorupiaki; inne formy morskie trudno w ten sposób przewozić, zwłaszcza na większe nieco odległości, przyczem transportowanie zwierząt powinno się zawsze odbywać w porze chłodnej, gdyż ciepło zabija je stanowczo. Ukwiały (ob.) trzymają się w sztucznych zbiorowiskach wody morskiej bardzo dobrze i długo i stanowią prześliczną ich ozdobę. Miękkie ich, workowate ciało, opatrzone jest na górnym końcu otworem gębowym, dokoła którego osadzone są liczne nitkowate wyrostki, K. zw. ramiona, a że prócz tego ciało ioJi przecudnie bywa zabarwione, przedstawiają się zatem w postaci kwiatów. Jeśli różne gatunki ukwiałów, w rozmaity sposób ubarwione, przyczepione są obok siebie do dna akwaryum, sprawia to wrażenie najpiękniejszego dywana kwiatów. Na załączonej tu tablicy, przedstawiającej wnętrze akwaryum morskiego, znajdujemy najrozmaitsze gatunki ukwiałów: piękną, zieloną t. z. różę morską Anihea cerens (3), barwny goździk morski, czyli Actino-loba diantims (5), dalej Actinia effoeta (6), piękną sagarcyę, czyli Sagartia viduata (13) i wreszcie Tealia crassicornis (17). Oprócz tych, w akwaryum mogą żyć i liczne inne gatunki ukwiałów, przedstawiające w ogólności nadzwyczaj wdzięczny materyał do hodowli. W Anglii, bogate domy hodują często ukwiały w małych akwaryach pokojowych, pomiędzy kwiatami, a na tle zieloności, te klomby jaskrawych jakby kwiatów, prześlicznie odbijają. Wielkiej przyjemności dostarcza także obserwowanie obyczajów życia ukwiałów. Ze skorupiaków hodować można z pożytkiem różne gatunki krabów morskich (np. przedstawione na załączonej tu tablicy: Carcinus moe-nas 16 i Platy car cinus pa gurus 8); dalej różne gatunki pustelników, zamieszkujące opróżnione muszle rozmaitych mięczaków i przenoszące je wraz z własnem ciałem z miejsca na miejsce, np. przedstawiony na załączonej tu tablicy: pustelnik Bernard—Pagurus Bernhardus (14), oraz liczne inne, mniejsze gatunki skorupiaków, jako to: Crangon vulgaris (4), czyli t. z. garnele, Palae-mon serratus (7) i t. d. Mniej wdzięczny, ponieważ zazwyczaj nie tak trwały materyał, przedstawiają szkarłupnie : jeże morskie, gwiazdy, strzykwy, czyli liolatorye i t. d. Na załączonej tu tablicy widzimy jeża morskiego, z gatunku Echinus Sattilis {15), oraz czerwoną gwiazdę morską, Asterias ruhens (9). Z ryb morskich, a mianowicie z drobniejszych gatunkową można hodować w akwaryum: dziwacznych kształtów koniki morskie {Hippocampus), które na tablicy wyobrażone są po prawej stronie, u spodu (10); rybki te są interesujące z powodu nadzwyczaj żywych i energicznych swych ruchów. Dalej cierui-ki morskie ( Gasterosteus spinachis), przedstawione na tablicy u góry (1). Cierniki morskie, podobnie jak słodkowodne, budują sobie gniazdka z roślin morskich, spajanych za pomocą lepkiej cieczy, którą ze specyalnych wydzielają gruczuł-ków. Karpiki zębate, Cyprinadon carpio (2), a dalej Julis pavo — ryba pięknej, żywozielonej barwy, z czerwonemi plamami i niebieskiemi brzegami płetw i t. d. i t. d., mogą być również w akwaryach morskich hodowane. Literatura, dotycząca akwaryów słodkowodnych i morskich: Dr. W. Hess: „Das Süsswasseraquarium und seine Bewohner, ein Leitfaden für die Anlage und Pflege von Süsswasseraquarium”, Stuttgart 1886; dr. Langer: „Die Wunder des Meeresbodens im Zimmer”, Berlin, 1887; H. E. Hoffman: „Seewasser-Aquarien in Zimmer, bearbeitet von K. Russ”,

ra i

raz pierwszy

i oznacza jednę z czterech dzielnic Gallii za czasów rzymskiego podboju, położoną między Garonną, Pirenejami i Oceanem. Zamieszkiwały ją ludy pochodzenia Iberyjskiego jako to: Turoni, Piktoni, Liuiowiki, Petrokoni, Ruteni, Gabule i w in. Podbił ją Licyniusz Krasus, legat Cezara, w r. 57 przed Chr. Stanowiła prowincyę oddzielną za rzeczypospolitej, a za Augusta została powiększoną aż do Loary, do 5.000 mil kw. i podzieloną na trzy części: 1-ą, 2-gąi 3-ą A. Pierwsza miała za główne miasto Avaricum czyli Bi-turiges (Bourges), druga Burdigalią (Bordeaux) trzecia nareszcie, zwana Noven populonia t. j. dzie-więcioludowa—Elusę, dzisiejsze Euse, małe miasteczko w departamencie du Gers. Zajęta przez Akwila, miasto obwodowe Włoch połud., w pro- | Wallin, króla Wizygotów, była królestwem ze s!o-

Magdeburg, 1887, dawniejsze prace Rossmassle-Müllera. Nusbaum Józef: „Akwaryum pokojowe i jego cuda”, Wszechświat, t. Y, 1886; ten-ée: „Cuda dna morskiego w akwaryum pokojo-wem”, Wszechświat, t. Yll, 1888. Dr-J- N-m-Akwatynta, (z łacińskiego Aqua—woda i włoskiego tinta—barwa), jest to rodzaj sztychu, naśladującego rysunek, lawowany tuszem chińskim. Do wykonania akwatynty używanych jest kilka sposobów. Najwięcej upowszechniony, zasadza się na pokryciu płyty miedzianej lekkim werniksem, na którym lawuje się następnie, za pomocą pen-dzla, tuszem, w którego skład wchodzi oliwa, terpentyna czyszczona i odpowiednia ilość dobrego gatunku sadzy, czyli kopciu; tusz ten ma własność rozpuszczania powłoki werniksu, danego na płytę, który zdejmuje się za pomocą cienkiego jpłótna Części płyty, w ten sposób oczyszczone z werniksu, posypują się proszkiem kalafonii, następnie płyta poddaje się działaniu odpowiednie go gorąca, dalej zaś zlewa się płytę kwasem siarczonym, który przenika w miejsca posypane proszkiem kalafonii i wytrawia odpowiednie miejsca płyty. Manipulacya ta powtarza się razy kilka celem jak najsilniejszego zaakcentowania cieniów. Ryciny, wykonane w ten sposób, mają mniej więcej pozór sztychów czarnych. Cała jednak wartość tego rodzaju rycin zależy od artyzmu wykonawcy, wykonane bowiem z wprawą i umiejętnością, posiadają cechę oryginalnych utworów mistrza. Y/ynalazek ten przypisują Herkulesowi Zeghers (1660), inni Fr. Phil. Charpentier, paryskiemu sztycharzowi (1762), a inni znowu Janowi Chrzcicielowi Le Prince, któremu, chociażby rzeczywiście nie był wynalazcą tego sposobu, należy się jednakowoż zasługa jego wydoskonalenia. O wiele przed Le Prineem, malarz genewski, Ca-stiglione, wymyślił rodzaj sztychu, który bardzo jest podobnym do Akwatynty; naprawdę jednak niewiadomo na jakiej podstawie zasadzał się jego wynalazek. Podług zdania Bartscha, który jest powagą w tego rodzaju pracach, Castiglione pokrywał płytę cynkową, polerowaną, farbą olejną, następnie rylcem drewnianym, stosownie jak tego wymagały półtony i światła, zdejmował farbę, następnie z tak przygotowanych płyt, zwykłym sposobem, odbijał rysunki na papierze. Odbicia, wykonane tym sposobem, są unikatami, albowiem farba czarna, która stanowiła tu i farbę drukarską, jednocześnie z odbiciem egzemplarza przenosiła się na papier. Z egzemplarzami Castigliona, jako unikatami, jest to samo, co z niektóremi pracami rytowniczemi Rembrandta. Bogaty zbiór sztychów Biblioteki narodowej w Paryżu, posiada pięć sztychów genewskiego artysty, wykonanych w tak oryginalny sposób. Porów. Hubert Rost i Martini: ..Handbuch für Kunstliebhaber“ (9 tomów, Zurich 1796—1804 ; .Peintre graveur“ (21 tomów, Wiedeń 1802—21); tenże: .Anleitung zur Kupferstich-Kunde“ (2 tomy, Wiedeń 1821); Jou-bert: „Manuel d'amateurs d’estampes“ (3 tomy, Paryż 1821).    т- м

wincyi Abruzzo ulteriore (dawnego król. Obojga Sycylii), nad górnym biegiem rz. Aterno, o 720 m. nad poziom morza wzniesione. Pomimo położenia swego w górzystej okolicy, dla krzyżujących się dróg stanowi ważny punkt handlowy; stąd porządnie zabudowane, liczy 16,000 mieszkańców i jest siedzibą biskupa; nie dorównywa jednak dawnej świetności, gdyż w średnich wiekach posiadało 60,000 ludności i 99 kościołów.

Akwilea, inaczej A g 1 a r, za czasów rzymskich, dla położenia swego na pograniczu między napływową niziną i pogórzem Kafstu, stała się przedmurzem Rzeczypospolitej, a dla dogodnej przystani stanowiskiem floty i ogniskiem handlu, co miastu temu wielkie znaczenie i nazwę drugiego Rzymu zjednało. Z ugruntowaniem chrześciań-stwa, A. została siedzibą arcybiskupa, któremu godność patryarchy przysługiwała; tu też odbywały się liczne zjazdy duchowieństwa i sobory, (381, 558, 698 i 1184 r.) Najazdy barbarzyńców, a zwłaszcza Hunnów, zachwiały dobrobyt i znaczenie A., której ludność, uciekająca przed grozą, najedzców na wysepki przyległych lagun, miała dać początek przyszłemu wzrostowi Wenecyi. Chociaż po zburzeniu przez Attylę w 452 roku, A. dźwignęła się z gruzów, lecz już nie doszła nigdy do dawnego znaczenia. Najwięcej do tego przyczyniło się zamulenie stopniowe portu, który jeszcze w X wieku dla drobnych statków był przystępnym. Obecnie A. leży prawie na 15 kim. od morza i stanowi lichą mieścinę w prowincyi austry-ackiej Gorycyi, liczącą zaledwo półtora tys. m-ców, odwiedzaną jedynie przez turystów, pragnących oglądać szczątki dawnej świetności.    A- Sx-

Akwilon, u rzymian nazwa wiatru północnego i w ogólności wszelkich gwałtownych i zimnych wichrów (ob. Boreas z).

Akwino (starożytne Aquimim) niewielkie miasteczko prowincyi Caserta, w żyznej okolicy na porzeczu Garigliano (Terra di Lavoro), między Ponte - Corvo na zachodzie i sławną pustelnią Monte Cassino na wschód, pamiętne jako miejsce urodzenia rzymskiego satyryka Juwenala i św. Tomasza, ozdoby zakonu Dominikańskiego i powagi w dziedzinie filozofii scholastycznej (ob.)

Akwitania (Aquitania), nazwa ta pojawia się w komentarzach Juliusza Cezara

mu

nora

Henryka 1 ne, Anjou,

к. J.

Mi

nazwa

łicą, w Tolozie(Toulouse) otl419 aź do 507 r., kiedy Klodwig, odniósłszy zwycięstwo pod Youglć, przyłączył ją do swego państwa frankońskiego. Od r. 587 Baskowie zaczęli schodzić z gór Pyrenejskich i osiedlać się w części ¹ zachodniej, która otrzymuje nazwę Yasconia (Gaskonia, Gascogne). Król Dagobert w r. 628 utworzył z niej dzielnicę dla swego brata Hariberta (j*631), następnie została księstwem w posiadaniu Boggisa, drugiego syna Hariberta, i w jego rodzie utrzymała się aż do wystąpienia nowej dynastyi Karolingów. \Yai-far i Hunald nie chcieli jej uznać i staczali zacięte boje tak z Pipinem, jak z jego synami, aż Karol W. od r. 771 wcielił A. do monarchii i zaczął tu osiedlać swych franków. W roku 781 utworzył z niej królestwo dla syna, Ludwika Pobożnego. Ten znów, zostawszy cesarzem, oddał A. trzeciemu synowi swemu, Pipinowi, a później^ odebrawszy jego potomkom, nadał najmłodszemu, Karolowi Łysemu, co stało się powodem wojny domowej. Pod panowaniem niedołężnych Karlo-wingów, A. w r. 8/7 dostała się pod władzę hrabiego Poitiers i zaczęła się nazywać Gwijen-ną (Guienne). Ostatnim jej księciem był Wilhelm IX, którego jedyna córka, Eleonora, wyszła za mąż za Ludwika YH. króla francuskiego z do-Kapetów. Małżonkowie poróżnili się podczas drugiej krucyaty, nastąpił rozwód i Eleo-wkrótce wyszła po raz drugi za mąż, za itageneta hrabiego Maine, Tourai-następnie króla angielskiego. Stąd wywiązały się długie wojny pomiędzy Francyą i Anglią; dopiero po bitwie po Castillon w roku 1453, skutkiem której anglicy stanowczo Francyę opuścić musieli, A. weszła ostatecznie w skład państwa francuskiego i tworzy obecnie departamenty: Wyższej Garonny, Wyższych i Niższych Pyrenejów, Gers, Lot i Garonny, Landów, Żyron-dy, Dordonii, Lot i Aweyronu.    B-|,c

Akwitańskie piętro, (geol.). Nazwę tę nadał geolog Meyer rozmaitym pokładom trzeciorzędowym jednoczesnym, osadzonym w końcu okresu oligocenowego, zajmującym zatem górny poziom oligocenowy. Do takich należą we Francyi: dolne faluny w okolicach Bordeaux, górne pokłady piaskowca Fontainebleau i leżące na nich wapienie Beauce; w Anglii pokłady węgla brunatnego; w Szwajcaryi molassy czerwone (Rigi); w Niemczech: margle Osnabriicku, górne pokłady węgla brunatnego dolnego Renu i Westerwaldu, margle cyrenowe Moguncyi i południowej Bawaryi; w Austryi: pokłady morskie i przaśne węgla brunatnego Radoboju i Sotzki (Kroacya); we Włoszech- pokłady Bormidy i lignity Cadibonu. к. J-Akwitańskie zagłębie, (geol.). Nazwę tę nosi obecnie w nauce południowa część Francyi, mniej więcej od Nantes, Bordeaux i Bayonny na zachodzie, do Montpellier i Perpignan na wschodzie, którą na początku okresu trzeciorzędowego pokrywała olbrzymia cieśnina morska, łącząca Atlantyk przez południową Francyę i Pireneje, z ogromnem ówczesnem zagłębiem inorskiem, zaj-mującem dzisiejsze morze Śródziemne, Alpy, Apeniny, Karpaty, znaczną część półwyspu Bałkańskiego, Krym, Kaukaz, Azyę mniejszą, dolny Egipt, aź po Himalaje i Chiny.

Akwizgran, przejęta z łaciny nazwa miasta, (Agnisgranum), które Niemcy Aachen (Aach, Aaken), francuzi Aix-la-Chapelle, czesi Cach nazywają. Już sama ta wielorakość miana wskazuje na wielkie i rozgłośne znaczenie grodu, zyskane nietylko przez częsty i ulubiony pobyt Karola W., który tu dokonawszy żywota, został pogrzebany i nadał miejscu, jeżeli nie godność stałej stolicy, to przynajmniej miasta koronacyjnego cesarzy rzymskich, ąle przez dogodne położenie między holenderskimi i nadreńskiemi grodami, których drogi się tu krzyżują (Mastrych i Leo-dyum z jednej, a Kolonia i Düsseldorf z drugiej strony). Nakoniec przyrodzona zasobność krainy, przypadającej na pogranicze między żyzną od północy równiną i zrastającą się z nadreńskiem i andeńskiem pogórzami od południa wyżyną, z jej mineralnem bogactwem, nadały A. przeważne dotąd w Niemczech przemysłowe i handlowe stanowisko. A. obecnie jest obwodowem miastem nadreńskiej pruskiej prowincyi, liczy 85,551 (1881 ) mców, z których 79.000 jest katolickiego wyznania, i wraz z przyległem i zjednoczonem z niem stem Burtscheid (10,000 m.) uważa się za og sko główne sukiennictwa i różnorodnego metalicznego przemysłu (między innemi słynne fabryki igieł dają 500 mil. sztuk rocznego wyrobu). Niemało też do wziętości jego przyczyniają się A. cieplice (ob.), którym miasto swe powstanie i późniejszy wzrost zawdzięcza, a które i teraz rocznie od 8 do 20,000 gości sprowadzają. Tworzą one nader obfity strumień, wlewający się do rzeczułki, nad którą położony A. i której nazwę Warm y. Wurm (dopływ) nadają. Jakoż za czasów jeszcze rzymskich szukali w nich swego pokrzepienia z przyległych wojennych stanowisk (Tre-wiry, Kolonii) weterani rzymscy, skąd powstała pierwiastkowa nazwa osady—Agne Apollinis Grani (ob. Granus). Też same przeważnie powody, w połączeniu z pięknością nader urozmaiconej okolicy, nęciły królów frankońskich, którzy tu chętnie dla wypoczynku i łowów przebywali, jakkolwiek ludowe podania powstanie miasta z imieniem Karola W. wiążą. Rzeczywiście, czy to przez uwiecznienie swego pobytu wzniesieniem głównych budowli, czy przez nadanie mu wielkich przywilejów, stał się on twórcą wielkości grodu, który jako Urbs agnencis, wr rocznikach na przemiany—urbs regalis, regni sedes principalis, prima regum curia—figuruje. Najprzedniejszym zabytkiem Kar. W. jest główna świątynia miasta (Münster) o ośmiokątnej postaci i 15 m. w przecięciu i dwoma piętrowemi krużgankami okolona. Według zamiaru założyciela, miała ona dorównać wspaniałością budowlom rzymskim i od niej to francuska miasta pochodzi (Aix-la-Chapelle). Późniejsze przyczynki: chóru od zachodu i 2 wież od wsch., jakoteż przybudowanie wielu bocznych kaplic (1353 — 1413), początkowy plan powikłały, nie do tego jednak stopnia, by nie dała się

ocenić pierwotna jego prostota, urozmaicona por- Akwizgraiski kongres, pierwszy z szeregu firowemi i gramtowemi u ośmiu wylotów kołu- zjazdów monar zych, które miały umocnić święte mnami, które na czas jakiś do Paryża były przewę- przymierze z 1815 r., otwarły został 30 września drowały (1808 —1814). Gmach ten służył za 1818 r. Jeszcze 28 września nastąpiło w Akwiz-grobowiec W. cesarza, dotychczas napisem Car o- granie spotkanie trzech monarchów, ces. Ale-lo Magno ozdobiony, który w 1000 r. przez ksandra I, Franciszka Ii Fryderyka Wilhelma, Ottona III pierwszy raz nadwerężonym został, otoczonych najświetniejszym orszakiem dyploma-Znaleziono w podziemiu zwłoki W. cesarza, ubra- tycznym. Stawili się tu: ks. Metternich, hr. Nesseine w ornacie, w postawie siedzącej, na tronie, rode, Pozzo di Borgo, Capo d’Istria, Wilhelm z księgą otwartą ewangelii na kolanach i z mie- Humboldt; Anglię reprezentowali ks. Welling-czem i tarczą u stóp—i odtąd w starorzymskim ton, Canning i Castlereagh; Francyę burbońską, sarkofagu umieszczono, nim cesarz Fryderyk dobijającą się przywrócenia jej charakteru mo-Budobrody, w 1165, nie przeniósł ich do relikwia- carstwa pierwszorzędnego, ks. Richelieu, Ravne-rza, kolejno przyozdabianego i ostatecznie wykoń- val i Monnier. Głównym rezultatem kongiesu czonego aż w 1215 r., jako prawdziwe arcydzieło było przyśpieszone opróżnienie terytoryum fran-średniowiecznej sztuki złotniczej. Nie sam tylko cuskiego przez wojska okupacyjne (jeszcze 1818, za* lud czcił pamięć Karola W., obchodząc dzień je- miast 1820 r.), oraz przyłączenie Francyi do go śmierci 28 stycznia, jako doroczną uroczystość, przymierza. Protokół kongresowy podpisany był ale wędrówka do jego grobu i koronacya w tu- przez przedstawicieli pięciu zjednoczonych mo-tejszej świątyni uważaną była jako niezbędny wa- carstw 15 listopada 1818 r.

runek dla instalacyi no wo wybranych cesarzy, aż _ Akwizgrański traktat. 1) po śmierci Filipa do r. 1536, gdy rola ta przeszła stanowczo na IV hiszpańskiego (1665) Ludwik XIV, w cha-Frankfurt nad Menem. Wojny religijne i domo- rakterze zięcia zmarłego króla, wystąpił z żąda-we, pożary (między innemi jeden 1656 r., który niem ustąpienia mu Flandryi. W maju 1667 r. zniszczył do 4,0Uo domów), nakoniec najazd fran- rozpoczęto kroki wojenne; francuzi pod dowódz-cuski, podczas którego A. przyznano godność twem Turenniusza i Kondeusza wszędzie mieli głównego miasta departamentu Roer (1796— przewagę, czem zaniepokojona Holandya zawarła 1814), zniszczyły pokilkakrotnie dobrobyt miasta, z Anglią i Szwecyą przymierze potrójne, zwróco-lecz dzięki przyrodzonym zasobom rychło się ono ne przeciw Francyi. Pod takim naciskiem, zmu-dźwigało z upadku i dotąd przechowało zabytki szony był Ludwik przystąpić do układów poko-dawnego rozkwitu. Do takich należą, po wzmian- jowych. 2 maja 1668 r. podpisano w Akwizgra-kowanej już głównej świątyni, miejski ratusz, nie traktat ugodowy, mocą którego Francya za-wzniesiony w XIV w. na miejscu dawnego pałacu chowała niektóre tylko swe zdobycze w Nider-Karola W., na rozległym, ozdobionym fontanną landach hiszpańskich, 12 miast znaczniejszych z posągiem W. cesarza placu, w pięknym stylu jak Charleroi, Douai, Oudenarde i in. 2) zam-gotyckim, z dwiema bocznemi wieżami, z których knął krwawe i długotrwałe walki o sukcesyę jedna ma być przerobiona ze starorzymskiej {tur- austryacką. Zwycięstwa francuzów, odniesione ris Grani). Znajduje się w tym ratuszu ol- 1746 i 1748 pod dowództwem marszałka saskie-brzymia, na 51 rn. długości i 19 m. wysokości, go, zagarnięcie przez nich całej Flandryi, z dru-sala, ozdobiona malowidłami z dziejów Karola giej strony wycofanie się Prus i Bawaryi, powo-W. Ze stoku wyżyny, na której wzniesiony ra- dzenie Anglików na morzu (zwycięstwa admira-tusz, tryskają słynne cieplice, z których najgo- łów Warren’a i Hawke’go), powszechne wycień-rętsza (46° R.) zasila między innemi tak zwane czenie wreszcie,wszystkie różnorodne czynniki złoży-ces. łazienki (Kaiserbad), zbudowane na miejscu ły się na przyspieszenie wyczekiwanego przez Euro-starorzymskich łaźni. Prawdziwą ozdobą miasta pę od lat dziewięciu pokoju. 30 kwietnia 1748 jest gmach, wzniesiony w 1823 r. i na cześć żony r. zawarła Francya układ przedwstępny z Anglią następcy tronu, źródłem Elżbiety (Elisabethbrun- i Niderlandami; 23 października do ostatecznego nen) nazwany; obok wznosi się piękny    gmach    traktatu pojednawczego    przystąpiła również    Au-

w 1825 zbudowanego teatru. Z licznych    kościo-    strya. Francya wyszła    z próżnemi rękoma,    Au

łów zasługuje na uwagę o 1V₂ godziny drogi w płd.- strya ustąpiła Parmę i Placencyę ks. Filipowi zach. kierunku od miasta "odległy kościół św. hiszpańskiemu, oraz drobną posiadłość w medyo-Wojcieoha, gdzie się przechowuje    cząstka    re    łańskiem królowi sardyńskiemu. Osobnym ukła-

likwij tego św., przeniesiona przez    Ottona    III    dem przedłużyła Hiszpania anglikom tak przez

z jego pamiętnej wycieczki do Gniezna dla spot- nich cenione Assiento (ob.) na dalsze 4 lata, lecz kania się z Bolesławem Chrobrym. Dawne już 1750 r. wykupiła je za cenę 100 tys. f. st. obwarowania i opasujące miasto wały , zosta- W tym drugim traktacie uwydatniła się jaskra-ły zburzone i zamienione w piękne spacerowe    wo bezcelowość wielkiej    polityki owoczesnej,    gdy

bulwary; podmiejskie okolice odznaczają    się też    po 9 latach ciągłego    przelewu krwi wróciły

rzadką malowniczością. Pod tym względem pier- wszystkie strony^ wojujące do status quo. wsze miejsce trzyma wzgórze Lousberg (Louis- Akwizgrańskie cieplice, źródła ciepłe pod mia-berg), na 245 m. wzniesione, skąd otwiera się stem Akwizgranem, położone 173 metrów nad przepyszny widok na samo miasto i    rozległą,    gę i. p. m.; średnia roczną temper. 10,2e C., średnia

sto zaludnioną, północną równinę.    a    s.    temper, lala 16,8° C. Są to cieplice słone i siar-

Ad. J. C.

oraz koncertów religijnych, skomponowanych na jeden do czterech głosów. Wiele innych utworów A., którym znawcy wielką przypisują wartość muzyczną, znajduje się w wielu bibliotekach włoskich.

dała.

czano-słone; do pierwszych zaliczamy zdroje: Corneliusquelle z temperat. 45,4° C., Rosenquelle 47,5° C. i Quirimsquelle 49,7° C.; do drugich zdrój Kaiserquelle z temper. 55o C. Zakład kąpielowy urządzony wzorowo, szczególnie pod względem hydropatycznym. Zalecane bywają przeważnie w przyiniotnicy, a także w artrytyzmie, reumatyzmie, porażeniach i przewlekłych chorobach skórnych. Zakład otwarty przez rok cały; letni sezon trwa od 1 maja do 1 października. Hotele, wille i tak zwane „Badehäuser” liczne, wygodne i z komfortem urządzone. Koszt pobytu od 300 do 350 marek miesięcznie od osoby. Frekwencya do 18.000 osób. Porównaj: Bossen Dr O.: „Die heissen Schweffelkochsalzthermen Aachens”, Petersburg. „Medicin,” Wochenschr., 1883, Nr. 13.Beissel Dr J.: „Baineologische Studien mit Bezug auf die Aachener Thermalquellen”, 1888. Reumont Dr Alex.: „Die Thermen von Aachen, Vorkommen, Wirkung und Anwen-dungsart”, 1888.    nr a. p.

Akwizycya, znaczy nabycie majątku—nieruchomości, dóbr, kosztowności i t. p.

Akyanoblepsya, także Acyanoblepsya(zgr. à priv., /«/aweos=hłękitny, blepo—widzieć), termin okulistyczny, dla oznaczenia niemożności rozróżniania koloru błękitnego i uzupełniającego go żółtego.

Al (aluminium), w chemii symbol glinu (ob.).

Al, lub El. Jedno z określeń Boga w języku hebrajskim, używanych na oznaczenie wszechmocy Bożej i potęgi. W Piśmie świętem słowo to nieraz napotykanem też bywa, jako przymiotnik, wyrażający pełnię sił i okazałości. Tak np. arza d (cedry boże), harre el (góry boże) i t. p. W znaczeniu pospolitem mianem tem nazywane bywają zarówno bogi pogańskie, jak i Bóg prawdziwy. Dla odróżnienia, często dodawane są rozmaite przymiotniki. Gdy chodzi o bożków, mówi się al nocher (bóg obcy), lo-al (niebóg), al zor (cudzoziemski) i t. p. Boga prawdziwego oznacza się przez dodanie przednnka ha (ten) had, przez dodanie przyrostka zaimkowego „mój”, eli (mój Bóg), przez dodanie drugiego rzeczownika, np.: el dim (Bóg Bogów), el elohim (Bóg odwieczny). el szadaj (Bóg wszechmocny), el dajos (Bóg myśli) i t. p. Ze wszystkiego tego widoczne, że na dnie określenia el leży pojęcie majestatu Bożego, samego w sobie, w oderwaniu od stosunku Boga do świata.

Al, przedimek arabski, odpowiadający hebrajskiemu el\ spotykamy go np. w następnych wyrazach: al-koran, al-kadi (hiszp. alkad, nasze kady), al-kali i t. p.

Ala, Jan Baptysta (* w Monza 1580 — f 1612 r. w Medyolanie), słynny organista i kompozytor. Jest on jednym z najdawniejszych muzyków włoskich, którzy komponowali opery; dwie z nich: „Arinida abbandonata“ i „L’amante oc-culto“, były drukowane w Medyolanie 1625 r. Po śmierci A., zbyt wczesnej dla sztuki włoskiej, jvydano cztery tomy jego kompozycyj, mianowi-ue: zbiór dwugłosowych madrygałów i canzonet,

A. Pol.

Ala, nazwa dość powszechna w Azyi mongolskiej na oznaczenie łańcuchów górskich, lub gór pojedynczych. Ą. gniazdo górskie na wybrzeżu m. Czarnego w Azyi Mniejszej, do 2;500 m. wysokie (Ala-Dagh, Àla-Tau).

Ala-Ad-Din, najstarszy syn Osmana; po śmierci ojca zrzekł się dobrowolnie władzy na korzyść brata, Orkana (r. 1327). Brał czynny udział w organizacyi młodego państwa Otomańskiego. Uregulował kwestyę monetarną i wespół z bratem tworzył stałe wojsko. Jądrem tego wojska był oddział, złożony z młodych jeńców, chrześcian; wielki derwisz, Hadżi-Begtasz, dając temu oddziałowi swoje błogosławieństwo, nazwał nowych żołnierzy: „Yeni-Czeri” (nowa milicya). Nazwę tę późniejsi autorzy Zachodu zamienili na „Janczarów”.

Ala-Ad-Din 1. Jeden z potężnych seldżuc-kich sułtanów Rumu, rezydujących w Ikonium, w Azyi Mniejszej, w pierwszej połowie XIII w. On to pierwszy, jeszcze przed Otomanami, obrał półksiężyc za godło. A. zaznaczył się jako wyjątkowy dobroczyńca swoich poddanych. Pomimo ciągłych wojen z Dżengis-Hanem, miał jeszcze czas i sposobność wznoszenia po wszystkich swoich miastach zakładów dobroczynnych i pobożnych. Uczeni i artyści, uchodząc z dalekiego Wschodu przed zwycięskim pochodem Dźengis-Hana, znajdowali zawsze schronienie na dworze A., wnosili też za sobą do wszystkich jego ziem literaturę, nauki i sztuki z Persyii Turkestanu. Ala-Ad-Din I nadał około roku 1240 Ertogrulowi, naczelnikowi jednego ze szczepów turkomańskich i ojcu Osmana, późniejszego założyciela dynastyi Osmanlisów, koncesyę na terytoryum, ciągnące się wzdłuż granic Erygii i Bitynii. Tam też jest kolebka późniejszej potęgi Otomańskiej.

Ala-Ad-Din II (f ok. 1300 r.), ostatni z sel-dżuckich sułtanów, następca poprzedniego. On to zainstalował Osmana-beja, jako władcę, w miastach Kutahia, Belikesser, Aidin, Sinas, Sinope i Kastamuni. Fakt ten uważany jest przez niektórych uczonych, jako akt fundacyi państwa Otomańskiego. Dutemple w „Gr. Encycl. Fr.“

Alabama, rzeka w St. Zjednoczonych Ameryki północnej, biorąca początek na południowych stokach gór Allegańskich; po połączeniu się z równorzędną rzeką Tomigby, przybiera nazwę Mobile-River i pod miastem Mobile wpada do nadbrzeżnej laguny t. im., a następnie do odnogi Meksykańskiej. Długość jej biegu wynosi 1,040 kii., jest więc dłuższą od Wisły, dorzecze jej jednak (82,000 kil. kw.), oraz ilość wody, są znacznie mniejsze. A. spławną jest od ujścia aż do Montgomery, stolicy stanu, któremu nazwę swoją na-

And. S

Alabama, nazwa stanu w St. Zjednoczonych Ameryki północnej. A. graniczy na wschód ze

KMjkiopedf» PowitMhM Ueitl.

ne

piło 1868 r.

к. J.

sianem Georgii, od którego oddzieloną jest w części rzeką Chattahochee, na półn. ze stanem Tennesee, gdzie granica biegnie prosto po 35 równoleżniku, na zachód ze stanem Mississippi, gdzie znowu południk 88¹ (₃ zd. Gr. wykreśla granicę, od południa zaś ze stanem Floryda, i na niewielkiej przestrzeni z odnogą Meksykańską. Powierzchnia stanu wynosi 131,365 kil. kw. na północy jest ona górzysta, gdyż spadają na nią resztki gór Allegańskich, dosięgające 450 wysokości; pośrodku przedstawia płaszczyznę licznemi sfałdo-waną pagórkami, na południu zaś jest już absolutną niziną, niewiele ponad poziom morza wzniesioną. Grunt w ogóle urodzajny; nawet na wybrzeżu morskiem, gdzie liczne spotykają się ba-gniska obok piaszczystych wydm, jest miejscami ziemia nader żyzną. Olbrzymie lasy zajmują prze-■ zło 60°|n ogólnej przestrzeni; tworzy je dąb, cedr różowy, jodła, topola, wiąz, sosna (pinus australis), cyprys, kasztan, orzech wdoski, magnolia etc., dostarczając wybornego materyału użytkowego. Z pczcstałych 40° o zaledwie połowa znajduje się w stanie kultury. Głownem zatrudnieniem mieszkańców jest uprawa roli, gdyż 77°|₀ ludności z niej żyje. Ku północy, w miejscowościach wyższych, przemaga uprawa zbóż i traw, ku południowi system plantacyjny—tam ryż, kukurydza, pszenica, tu zaś bawełna, trzcina cukrowa, tytoń. Ogólna produkeya rolna dosięga 57 milionów dolarów, (w czem najpierwsze miejsce zajmuje bawełna) i jest na drodze ciągłego rozwoju. Hodowla zwierząt domowych, jako bezpośrednio związana z rolnictwem, ważne ma znaczenie dla bogactwa tej prowincyi. Co się tyczy skarbów mineralnych, to Â. obfituje w węgiel kamienny i żelazo-pierwszego wydobywa się rocznie do 800,000 tonn, drugiego do 100,000 tonn. Przemysł porównania z innemi Stanami nie wytrzyma, mimo to jednak jest tu przeszło 2,000 różnego rodzaju fabryk z 10,000 robotników i 13V₂ milionami dolarów rocznej produkcyi. Pierwsze miejsce pod tym względem zajmują młyny parowe i tartaki. Natomiast handel, dzięki licznym kolejom żelaznym (3300 kil.) i spławnym rzekom (3200 kil.), jest ożywionym, a portowe miasto Mobile, pod względem handlu bawełną, zajmuje po Nowym Orleanie drugie miejsce. Klimat na wybrzeżu nie jest zdrowym, z powodu przesyconej wilgocią ziemi, w której gnije mnóstwo części organicznych (febry); po ostrych nieraz zimach, sprowadzanych przez mroźne wiatry północne, następuje gorące ato, przyczyniając się przez to do wytworzenia n cznych różnic między temperaturą letnią i zimową. W głębi kraju warunki klimatyczne o wiele są pomyślniejsze. Na wybrzeżu roczny opad atmosferyczny dochodzi do 2 metrów. Wody stanu należą do dwóch systematów. Pierwszy z nich stanowi rzeka Tennessee, przerzynająca północ okt lico i wraz ze swemi dopływami uprowadzająca wody przez Ohio do Mississippi; drugi zaś skradają rzeki, wpadające wprost do odn. Meksykan-k: ej i mające jednostajny bieg z północy na południe; należą tu Tomigby, Alabama, Escam-

bia, Chattahochee (Apalachicola) i inne. Ludność wynosi (1880 r.) 1,262,344 głów, z których blisk<» połowa murzynów (602,000). Szkoły ludowe są dosyć uczęszczane: 111,889 dzieci białych i 75,661 murzyńskich; wyższe słabiej. Zarząd stanu znajduje się w ręku gubernatora, wybieranego przez lud, który wybiera także wyższych urzędników i wszystkich sędziów; władzę zaś prawodawczą stanowi senat, złożony z 33 członków, wybieranych na 4 lata, oraz sejm, złożony ze 100 członków, wybieranych na dwa łata. Na kongresie w Waszyngtonie reprezentowanym jest stan przez 6 deputatów. Stolicą kraju jest Montgomery nad Alabamą. History a. W r. 1540 wylądował tu po raz pierwszy Fernando da Soto, a nie znalazłszy ani złota, ani srebra, których szukał, opuścił kraj śpiesznie. Dopiero pod koniec XVII w. francuz, Yberville, przybił do brzegów, niedaleko dzisiejszego Mobile i starał się zawiązać dla Francy i stosunki z krajami nad Mississippi położone-mi. W rezultacie założono nawet w r. 1702 rodzaj warowni w imieniu króla francuskiego, lecz aż do początku 19-go stulecia kolonizacya nie zdołała uczynić tu wielkiego postępu. Alabama, przechodząc różne koleje polityczne, staje się samodzielnym stanem dopiero 1820 r., lecz w r. 1861, podczas wojny secesyjnej, przyłącza się do konfederacyi południowej, której zarząd centralny rezydował nawet z początku w jej stolicy, Montgomery. Ponowne przyjęcie do Unii nastą-

And. S.

Alabamowie, nazwa jednego z plemion południowych Ameryki północnej. Lud ten zamieszkiwał niegdyś okolice nad rzeką tegoż nazwiska, wpadającą do zatoki Meksykańskiej. Dziś nazwę tego ludu nosi jeden ze stanów południowych Ameryki północnej.

Alabamskie (Elebemskie) piętro, ''geol.), P iętrem alahamskiem, albo pokładami Jacksona. (Jackson bets) nazywają geologowie amerykańscy (Hilgard) środkowe ogniwo eocenowe, ciągnące się wąskim pasem, na 80 stóp grubym, przez Scott i Jackson, na granicy stanów Mississippi i Alabama, a złożone z gliny lignitowej, białych i błękitnych margli, morskiego pochodzenia, ze szczątkami Zeuglodon macrospondylas, oraz mno-giemi mięczakami morskiemi, jak Cardita plani-costa, Corbula bicarinatn i t. p.

Alabamy sprawa (the Alabama claims), słynny spór między Anglią a Stanami Zjed. A. P. o odszkodowanie wojenne, stanowiący epokę w dziejach nowszych stosunków międzynarodowych. Od początku amerykańskiej wojny secesyjnej, pod wpływem zadawnionej niechęci ku utraconej niegdyś bogatej kolonii, a teraz groźnej w handlu spółzawodniczce, sympatye angielskie były po stronie Stanów południowych, którym też pospieszono przyznać przywileje strony wojującej i w tym charakterze dostarczano obficie kontrabandy wojennej. Będąc w posiadaniu szczupłej nader flo-tyli wojennej, a nie mając na miejscu odpowiednich warsztatów, Stany połud. wysłały jeszcze 1861 r. ajentów do Liwerpolu, dla zakupienia

A.

i uzbrojenia okrętów korsarskich. Poseł amerykański w Londynie, Adams, już 18 lutego 1862 r. zwrócił uwagę rządu ang. na okręt „Oreto“, zbrojony w Liwerpolu dla St. połd.; 23 czerwca wniósł protest przeciw budowie w Birkenhead wielkiej kanonierki „Alabama“, również dla korsarstwa przeznaczonej. Zażalenia te pozostały bez skutku; wymienione okręty, a za niemi korsarze „Georgia“, „Shenandoah“ i inne, bez przeszkody wypłynęły z portów angielskich i przyjęły żywy udział w toczącej się wojnie, sprawiając dotkliwe szkody Stanom półn. Najwięcej dokazywała „Alabama⁴⁴, dowodzona przez kap. Semmes’a, aż dopiero w r. 1864 zatopioną została pod Cher-bourg’iem przez korwetę nieprzyjacielską. W sierpniu 1866 r., po pomyślnem zakończeniu wojny domowej, wystosowały Stany Zj. do rządu ang. wezwanie o zwrócenie strat, z winy tegoż rządu poniesionych. Na razie domagano się tylko wynagrodzenia strat, poniesionych prywatnie przez obywateli Stanów, które określano w przybliżeniu na 2,600,000 funtów. W Listopadzie 1868 r. stanął układ między posłem amer. Jones’em, a ministrem ang. spr. zagr., lordem Stanley’em, w celu obrania sądu polubownego dla rozstrzygnięcia sporu. Gdy wszakże ze strony ang. zwleka no ciągle pod błahemi pozorami z przystąpieniem do rzeczy, wystosował prezydent Grant w styczniu 1871 do lorda Granville’a ponowną, groźną już tym razem odezwę. Rząd ang. znalazł się w poważnym kłopocie: był właśnie pod przykrem wrażeniem wypowiedzenia przez Rosyę neutralności morza Czarnego i zajęty reorganizacją floty i armii, rozpoczętą pod wpływem niesłychanych klęsk Erancyi; wypadło tedy ustąpić; w lutym t. r. wysłano do Waszyngtonu komisyę, do której jednak w pośpiechu wybrano samych dyletantów arystokratycznych. Wynikiem obrad ko-misyi był traktat z d. 8 maja (ratyfikowany przez Stany 25 maja, przez Anglię 17 czerwca 1871 r.). Z mocy tego traktatu, rozstrzygnięcie sporu powierzone zostało sądowi polubownemu, mającemu zebrać się w Genewie, a do którego zaproszono Szwajcaryę Włochy, Brazylię. W art. 6 traktatu ustalono, w trzech punktach ogólnych, obowiązki mocarstwa neutralnego względem stron wojujących, w czem, zdaniem entuzyastów, mieści się postęp kardynalny w kodytikacyi prawa międzynarodowego. Sąd, w skład którego weszli zna-komici prawnicy Europy i Ameryki (hr. Sclopis ⁴ od Włoch; Staempfli — Szwajcaryi; lord-justice Cockburne — Anglii; Adams—Ameryki; hr. Ha-juba—Brazylii), rozpoczął czynności 17 grudnia, witany z żywą sympatyą przez ogół wykształcony świata całego, który przed niedawną chwilą był widzem krwawych zapasów franc.-niem. Wynoszono wysoko zasługi humanitarne Stanów, które w tym samym roku, miasto wojen, prowadziły równocześnie pięć pokojowych procesów międzynarodowych (z Meksykiem, Hiszpanią i in.) i zdawały się otwierać nową erę w prawie narodów. Tymczasem w styczniu 1872 r. ukazał się (stosownie do art. 3 traktatu) wykład urzędowy rosz-

czeń amerykańskich: „The case of the U. S. to belaid before the Trib. of Arbitr. to be convenet at Geneva“. Okazało się, że amerykanie, korzystając / nader ogólnikowego, a dla nich przychylnego brzmienia traktatu waszyngtońskiego, domagali się nietylko odszkodowania za straty bezpośrednie, lecz oraz pośrednie, wynikłe z powodu podwyższenia premii ubezpieczonej od okrętów handlowych i t. p., co stanowiło w przybliżeniu 20 mil. f., a nawet obliczali sobie straty najdalsze, jak koszta wojenne, z powodu przeciągnięcia wojny w następstwie pomocy ang., co już tworzyło sumy bajońskie. Zbytnio przecie liczono na słabość Anglii, a zwłaszcza na powolność będącego podówczas u steru Gladstone’a. W prasie i parlamencie ang. uderzono na trwogę i domagano się zerwania raczei traktatu (lord Russel w Izbie W.) i wojny, niżby miano zapłacić bez wojny kontrybucyę, równą francuskiej. Wystąpiło na jaw niepodobieństwo kardynalne zastosowania pojęć prawa cywilnego (gdzie odszkodowanie najrozleglejsze znajduje uzasadnienie) do międzynarodowego. Po ukazaniu się w lutym t. r. urzędowego głosu ang. „Case pres, on the part of the Government of H. Brit. M. to the Tribunal of Arb.”, zawrzała polemika polityczna i naukowa. Prasa i świat uczony francuski trzymały stronę Stanów, będąc za zastosowaniem najszer-szein zasad arbitrażu; w Niemczech przeważał pogląd angielski. (Por. Pradier-Fodéré: „La question de l’Alabamaetledroitdes gens” 1872; artykuł Ro-liu-lacquemyns’a w „Revue de dr. intern/⁴ t. IV. 127 i in.; Heinrich Geffcken : „Die Alabamafrage“ 1872 h Z drugiej strony w Ameryce podnosiły się głosy rozważniejsze, domagające się cofnięcia przesadnych żądań odszkodowania t. z. pośredniego. (W. Beach Lawrence: „The indirect claims of the U. S.” 1872). Gdy przeto sąd genewski odmówił sobie w tej mierze kompetcncyi, obydwie strony wyraziły zgodę. Po długich rozprawach, podczas których interesów amerykańskich bronili: Bancroft Davis i Beaman, angielskich lord Teuterden, zapadł 15 września 1872 r. wyrok (większością 4 głosów, przeciw jednemu angielskiemu), zasądzający Stanom od . Anglii odszkodowanie ogólne wraz z °j₀ w sumie 15¹¹, mil. doi., przyjęty natychmiast przez obadwa rządy. Oprócz pism wymienionych, por. Pierantoni: „Gli arbitrati internaz. e il trattato di Washington” 1872, oraz artykuł Bluntschliego w „Rev. de dr. int.” 1870, t. II. 432 — 48ß. Stronę taktyczną wyjaśnia ciekawy pamiętnik kap. Semmes’a „My adventures afloat”. Jak wielkie, ale kruche niestety, nadzieje budowano na pomyślnem rozwiązaniu sprawy A., okazuje się z zajmującej rozprawy

E. de Laveleye’a: „Des causes act. de guerre en Europe“. 1873.

Alabanda, miasto w starożytnej Karyi, nad rzeką Harpasus, które za czasów rzymskich bardzo ożywiony prowadziło handel. Alabanda była miejscem urodzenia mówców greckich jako to: Me-neklesa i Hieroklesa, tudzież retora Apoloniusza Molona.

Alabanda ▼. Albalant, herb polski. Na tar-

czy w polu czarnem lub ciemnem księżyc w nowiu, rogami skierowany do góry, a pod nim głowa końska; na hełmie trzy lub pięć piór strusich.

Ąlabandyn (min.) (Blenda manganowa, błyszcz manganowy). Rodzimy siarek manganu, MnS, składający się z 63,15 manganu i 36,85 siarki, rzadko bardzo w kryształach czworo - ściennych (spo- ę łowionych ) układu foremnego , 1 skombinowanych z sześcianem lub dwunastościanem rombowym; Щ zwykle zbity, w skupieniach ziar- / \ — nistych lub wkropiony. Łupli-wość sześcienna doskonała, od-    111 l™“s*r

łam nierówny, nieco kruchy. Tw.

3,5—4; c. wł. 3.9-4—1. Barwy czarnej, źelazietej, lub stalo-wo-szarej, ciemnej, z nalotem ciemno brunatnym. Rysa brudno zielona, blask półmetaliczny, zwykle matowy w skutek naleciałości. Głównie znajduje się w Kapniku, Nagyagu i Offenbanyi w' Siedmiogrodzie, rzadziej w Gersdorfie w Saksonii, w Alabanda w Karyi, u stóp Orizaby w Meksyku, wreszcie w Brazylii.

Alabaster (miner.). Nazwą tą, pochodzącą z arabskiej: ólub astar (odciski murów, czyli kamienie obrobione w murze), oznaczają przeważnie drobnoziarniste i zbite odmiany gipsu śnieżnej białości, występujące mianowicie u podnóża Alp szwajcarskich. Minerał ten jest tak miękki, że paznokciem się narzyna; mimo tego wszakże pięknie, prawie jak marmur, polerować się daje G. wł. 2,3. Barwa jego zwykła czysto - biała, przechodząca niekiedy w blado - różową od domieszki tlenniku źelaża; blask perłowy z matowym połyskiem. Odłam nierówny, czasem zadziorowy. Prześwieca w masie, lub tylko na brzegach, przez tarcie elektryzuje się dodatnio, a przez ogrzanie fosforyzuje. Chemicznie jest wodnym siarczanem wapnia: CS0₄+2H₂0, zawierającym 33°/₀ wapna, 46 kwasu siarczanego i 21 wody. Pod dmuchawką rozpryskuje się, wydziela wodę i stapia ostatecznie na brzegach w białą emalię. Najpiękniejsze jego odmiany występują w okolicach Yolterra pod Florencyą, Taormina w Sycylii, Riquevire w Alzacyi, na wyspie Gozzo obok Malty, w Lagny pod Paryżem i w wielu miejscowościach Anglii i gór Harzu. Używają go wyrób drobnych przedmiotów rzeźbiarskich, ozdób architektonicznych, urn, wazonów, skrzyneczek, daszków do lamp i t. p. bo z powodu swej miękkości i miałkości ziarna delikatnie obrabiać się daje. Najwyżej pod tym względem ceni się czy-sto-biały toskański, wybornie obrabiający się na tokarni. Szlifują go wilgotnym szlamowanym proszkiem pumeksu, mianowicie mniej śnieżne jego odmiany. Czysto-białe polerują się raczej mokrą słomą, papierem tak zwanym szklannym ożyli papierem, na którym naklejony jest miałki pył szklanny, oraz wapnem gaszonem z wodą

Ir

Ili

Fig. 17# HerT> Alabanda

cze-

ic j.

J.K.

mydlaną. Niekiedy alabaster sztucznie zabarwiają bądź na całej powierzchni, bądź wywołując w nim sztucznie smugi i żyłki, przy pomocy roztworów pewnych soli metalicznych, jak np. na żółto—siarczanem żelaza, na zielono - siarczanem miedzi, na inne barwy azotanem srebra, lub chlorkiem złota, a także używając do tego rozmaitych barwników roślinnych, jak gumiguty, kurkumy, smoczej krwi, korzenia alkauny, brazylii i t. p., w wyciągach wyskokowych.    KJ-

Alabaster (gr. alabastros), rodzaj małego fla-konika, używanego przez elegantki rzymskie do 1 przechowywania drogich wonności. Miał on kształt [    \ podłużnej gruszeczki, lub pączka róży; robiono go

J 1 onyxu, czasami ze złota. Podobne flakoniki, i rżnięte ze szkła różnokolorowego, dają się widzieć i dzisiaj, w ręku dam na balach, ale te są zazwyczaj płaskie, gdy rzymskie były bańkowa-te (Fortunatus Schackins „Myriotheca” I, 47). Opisany tam oryginalny A. pochodził od anty-kwaryusza rzymskiego, Piotra Ciacconi.    K K-

Alabathis, według Łasickiego De diis Sama-gitarum, miał być bóstwem, które wzywali szący len. Inne źródła i dzisiejsi Litwini nic o A. nie wiedzą. A. Mierzyński domyśla się, że nazwa powyższa powstała z dwóch wyrazów; patrz jego rozprawę: J. Łasicki w „Roczn. To w. Nauk. Krak.” XLT, 4G—48.

Alada (Allada), miasto w Dahomeju, o 50 km. od wybrzeża Niewolniczego, a o 100 km. od stolicy Abome, 86 m. nad poziomem morza, ważne ognisko handlu olejem palmowym, który stąd transportowany bywa do portu Wkydah nad odnogą Gwinejską.

Ala-dagh (a£a=wysoki, dagh— góra) nazwa wielu pasm górskich lub pojedynczych szczytów w Per-syi, Małej Azyi i w Turcyi europejskiej. 1). Rozległy i gałęzisty pień górski w Armenii (39Va0 sz. pn., 43V2⁰ dł. w Gr.), odrywający się na połu-dnio-zachód od Araratu i sterczący do wysokości 3,324 m. nad jez. ЛУап (1666 m. nad p. ni.).

Z tego to pnia bierze początek Eufrat wschodni, oraz liczne jego dopływy, które go w górnym biegu wzmacniają, a także 1 część dopływów jez. ЛУап. A. jest wulkanem czynnym dotąd—jego najwyższy szczyt Tandurek dymi ciągle, cała zaś okolica nawiedzaną jest od czasu do czasu trzęsieniem ziemi. 2). Jedno z pasm górskich w Per-syi, towarzyszących lewemu brzegowi górnego Atreku; dosięga ono do 3,300 m. i należy do sy- r na stematu tych wyniosłości, które w równoleżnikowym kierunku biegną od Elbursu, tj. od południowego brzegu m. Kaspijskiego, na wschód ku Hindukuszowi. 3). Pasmo Azyi Mniejszej na granicy dzisiejszego wilajetu Kastamuni (dawna Pa-flagonia) z wilajetem Angory, sięga 2,500 m. wysokości. 4). Pasmo w Azyi Mniejszej w dawnej Cylicyi, na granicy dzisiejszego wilajetu Adana z wilajetem Konia (staroż. Lykaonia). Jestto jedno z ogniw, spajających Taurus z An-titaurusem, dosięga 3,400 m, i słynie w hi-storyi z niewysokiej przełęczy (972 m.), znanej pod nazwą Cylicyjskiej bramy, mającej ważne

strategiczne znaczenie. Tędy dążył Aleksander "Wielki z Tyany (dziś Nigde) do Tarsu i nad rz. Uydnus (bitwa pod Issos), tędy także przechodzili Assyryjczycy i Turcy Seldżukowie na podbój Azyi mniejszej,    Aud- s-

Aladyn y. A1 a d d i n (właściwie: Ala-ud-din), jeden z bohaterów „Powieści tysiąca i jednej nocy”, syn ubogiego krawca, później sułtan, jest posiadaczem cudownej lampy, z której na zawołanie występował duch usłużny i dostarczał strojów, bogactw, pałaców i t. p. rzeczy.

Alagoas, nazwa prowincyi Brazylijskiej, utworzonej w roku wyzwolenia się od Portugalii ( 1822) z części obszaru prow. Pernambuko, z którą A. graniczy od płn., gdy od płd. dotyka do prow. Babia i Sergippe, mając z niemi wspólną jedyną, i to w części żeglowną, rzekę św. Franciszka. Prowincya ta bowiem, pomimo położenia swego u Atlantyku, pozbawioną jest dróg dogodnych i dostępnych portów. Wybrzeża jej płaskie, otoczone są płytkiemi, szerzącemi zarazę zalewami-lagunami, od których nazwę swą otrzymała (As-lagoas — u lagun). Na zach., ku wnętrzu, kraj się wznosi i przechodzi w górzysty, zapełniony odroślami Brazylijskiego pogórza, jak Serra-Ne-gro i Serra da Barriga, stanowiącemi gałęzie krawędziowego łańcucha Serra-Geral. Przy urodzajnej glebie i zdrowym klimacie, miejscówka ludność, oddana przeważnie rolnictwu, uprawia trzcinę cukrową, bawełnę, tytoń, mączne bulwy manioku i jamsu; leśne puszcze dostarczają wielką rozmaitość cennego drzewa, w liczbie którego sandałowe farbierskie miało nadać nazwę całemu krajowi Brazylii (braza = fr. brasier). A. mniej obfituje w skarby kopalniane, zasługuje wszakże na uwagę dostatek doskonałej rudy żelaznej, kamieniołomy budulcowe, gipsu i t. p., lecz brak środków komunikacyjnych czyni kraj zależnym od uposażonych w żelazne koleje sąsiednich pro-wincyj. Zaledwo ostatniemi czasy przystąpiono do budowy 114 kim. drogi z Piranhasu do Ja-toby, na rz. św. Franciszka, dla wyminięcia wodospadu Paulo-Alfonso na tej rzece. A. liczy do 400,000 mców (397,379 w⁷ 1886 r.), na 58,971 kim.² rozległości, co daje 6,71 na 1 kim.² ludności względnej. Głownem miastem jest Macejo, za • miast dotychczasowej stolicy tegoż nazwiska, A lago-as,która u laguny Manguaba położona i posiadająca lichą przystań, do 1879 r. była siedzibą rządcy prowincyi, lecz dla niezdrowego klimatu opuszczoną została, jakkolwiek dotąd liczy do 4,000 mców.    Ai Sz-

Alagon, lewy dopływ Tagu (Tajo), w hiszpańskiej prowincyi Estremadurze. Źródła jego leżą na wschodnim stoku pasma Sta de Pena de Francia, ujście niedaleko Alcantary, w bliskości granicy portugalskiej; długość biegu wynosi 150 kil.; z pobocznych dopływów najważniejsze: lewy Jer-te i prawy Arrago.

Alagös (Ałagiez), potężna massa górska w tak zwanym „małym Kaukazie“, stanowiąca po Araracie największą wyniosłość Armenii (4095 m.). Jest-to prawie samodzielnie wyrastający pień wyga-slego wulkanu, bez wyraźnej łączności z sąsiednie-mi. Otaczają go ze wszech stron doliny rzeczne a mianowicie: z północy i wschodu dolina Aba-ranu, z południa Araksu, z zachodu zaś Arpa-czaju. Nazwa turecka Ши — wysoki, gös = oko—brzmi w armeńskim języku Arakaz. And S-

Alagowicz Aleksander (* 1760—*{* 1837), biskup zagrzebski, wielki dobroczyńca i obrońca praw swego narodu. Wstąpiwszy do stanu duchownego, zakładał szkoły, domy dla sierot, budował kościoły, lub restaurował je, wydatkując na to częścią z sum kościelnych, częścią ze swej własnej kieszeni. Miasto Zagrzeb upiększył ogrodami. zakładanemi wedle najnowszego smaku. Założył także towarzystwo muzyczne i dał znaczną sumę pieniędzy na restauracyę gmachu sejmowego w Zagrzebiu. Po wydaleniu jezuitów z Po-żegi, kupił ich klasztor i zamienił na przytułek dla sierot, ofiarowawszy przytem wkładowego kapitału 60,000 złr., na utrzymanie 20 chłopców i 6 dziewcząt. Również niezmordowanie pracował w obronie praw królestwa trójjedynego (Chorwa-cyi, Sławonii i Dalmacyi). Pochodził ze słoweńskiej rodziny szlacheckiej, która podczas napadów tureckich przesiedliła się do źupanii presz-burskiej i nitrzańskiej; na Węgrzech. Urodził się w komitacie nitrzańskim; filozofię studyował w Nitrze, a teologię w Peszcie. Po przyjęciu święceń kapłańskich, spełniał obowiązki prefekta seminaryuni w Preszburgu; katedrę biskupią zajął po znakomitym Wrchowcu. Na rok przedtem był zaszczycony godnością wice-bana.

A la grecque, wyrażenie francuskie, znaczące: na sposób grecki, używanem jest właściwie tylko dla oznaczenia ornamentu z linii łamanej, pod kątem prostym, okalającej dany przedmiot, lub snującej się wzdłuż niego, lub wreszcie tworzącej zakończenie innego ornamentu. Motyw

Fis: 177. A la grecque.

ten datuje od bardzo dawnych czasów, stanowi on istotę tak zwanych „Ozdób Meandrowych” (ob.) starożytnego wschodu. W Grecyi motyw ten ornamentacyjny najszersze miał zastosowanie, i stąd zmordernizowana nazwa jego, wiążąca go ze sztuką grecką, dotąd jest w⁷ u-życiu. Najpowszechniej motyw ten używanym jest obecnie: w ozdobach architektonicznych i malarskich, na listwach ram do obrazów, w ozdabianiu mebli stylowych, jak w ogóle przedmiotów codziennego użytku, piętno sztuki noszących. Sze-

Alaja (staroż. Laërte), miasto na wybrzeżu Azyi Mniejszej, w dzisiejszym,wilajacie konijskim (Iconium), nad brzegiem m. Śródziemnego, mało wniczo położone u stóp Geik-daghu. Okolica żyzna wydaje wszelkiego rodzaju zboża i owoce południowe, zwłaszcza wino i oliwę.

Alajuela (wym. Alachuela), miasto w prow, tegoż nazwiska rzeczypospolitej Środkowej Ameryki Costa-Riea, na płn. zach. od stolicy Śan .Tose; wraz przyległemi przedmieściami liczy 12,575 mców, trudniących się uprawą trzciny cukrów’ej i ryżu, a także hodowlą bydła.

Alaknanda, jeden z dwóch strumieni tworzących rzekę Ganges, stąd uważany przez Indusów, za święty, a dla licznych świątyń bóstwa Wisznu, będących celem pobożnych pielgrzymek, nosi nazwę Wisznu-Ganga. Bierze początek z lodowców u stóp góry Badrinath, na wysokości 7,074 m. w okręgu Garwalskim; w odległośsi 214 kim. od swego źródła, u miasta Derprajagu, na wysok. 595 m., łączy z innym strumieniem Bhagirathi, poczem przybiera nazwę Gangesu.

Alaktaga v. A1 a g t a g a ( Alactaga jaculus. Brdt), zwierzę szczurowate ( Olises), do rodziny skoczko-watych (Dipodae) należące. Wyróżnia się pomiędzy wszystkiemi skoczkami tern, że ma tylne nogi pięcio-palcowe. Głowa zaokrąglona, oczy duże, wyraziste, uszy łyżeczkowate długości głowy; tylne nogi cztery razy dłuższe od przednich. Ciało pokryte włosami, z wierzchu szaro-żółtawemi, po bokoch uda jasno-żółtemi, od spodu białemi; długość ciała 18 cen., ogon znacznie dłuższy od ciała, bo 26 cen. dochodzący, giętki, i gęstą kitą zakończony. Przebywa w norach stepów południowej Rosyi i Azyi; mięso ma jadalne, i dlatego mieszkańcy stepów polują na niego. Długie nogi tylne usposabiają go do skoków i szybkiego biegu—ogon dopomaga mu do utrzymania .się w równowadze, gdy staje na tylnych łapkach. Zeruje w nocy, za dnia nie opuszcza nory, do której wejście zatyka. Żywi się roślinami stepowemi, nie

s. s.

And. S.

Ala-knl, jezioro w Turkiestanie, w obwodzie Semirjeczeńskim, na granicy z cesarstwem Ohiń-skiem. Składa się ono właściwie z dwóch jezior: wyższego (238 m. nad p. m.), zwanego A. albo także Aszi-kul i niższego (230 m.), które nosi nazwę: Sazyk-kul. Pomiędzy niemi rozciąga się błotnisty pas ziemi, który w czasie deszczów i przy-boru wody staje się łącznikiem między obydwoma jeziorami. Liczne wyspy pokrywają ich powierzchnię i stąd ma pochodzić nazwa A., co o-znacza: pstry; prawdopodobniej jednak, że nazwę tę zawdzięczają swemu położeniu iala—wysoki) pośród dość znacznych pasm górskich, które je otaczają, a z których spływają liczne rzeki, jak np. Urdźar, Tehurtu i Tentek. W ogóle zaś są to jeziora o charakterze stepowym, odpływu nie mają, należą więc do wewnętrznego zlewiska; powierzchnia większego wynosi około 1,700, mniejszego około 450 km. kw. Wysokość wody, a tern samem i głębokość, zdają się zmniejszać stop-

And. S.

mowo.

rokie zastosowanie ozdoba à la grecque znajduje także i w wyrobach tkackich: portyery, dywany, serwety i w ogóle wszelkie tkaniny często ozdo bę tę noszą, a dodać potrzeba, źe prostota w połączeniu z harmonią linij, jakie rysunek à la grecque znamionują, zawsze miłe na widzu sprawiają wrażenie. Jest to, rzec można, najwdzięczniejsza z prostych ozdób linijnych.

Alai, A1 a i-t a u, A1 a i-d a g h, wyniosły łańcuch gór na granicy Buchary i ruskiej prowincyi Berga ński ej. Korytem rzeki Kysyl-Ssu przedzielony jest na dwa równoległe pasma, z których północne nosi nazwę Alai-dahgu, południowe zaś łańcucha Trans-Alai. Pierwszy z nich przedstawia szczyty, do 6,000 m. dochodzące, oraz przełęcze bardzo wysokie i nader trudne do przejścia; kir-gizkie hordy jednak chętnie ich używają podczas napadów rozbójniczych na żyzne i bogate równiny Perganu : czują się oni w tych dzikich wąwozach bezpieczni przed pogonią. Południowy łańcuch,

Transalajski, pełen jest przepaścistych dolin i stanowi wyraźne północne ograniczenie wyżyny Pamiru. Cały systemat mało dotąd byi znany: rywalizacja jednak o wpływ w Azyi środkowej, między Wielką Brytanią i Rosyą, dała pochop do licznych wypraw naukowych, w te okolice przedsiębranych, między któremi wyprawa Oszanina, dokonana 1878 r., zbadała tę wschodnią część Buchary i jej prowmcyę Karategin, wraz z wyżyną alajską i częścią Pamiru. Muszkietów w 1880 roku badał lodowce Serafszanu (na zachodnim krańcu A.), przedtem zaś gromadził wiadomości o tej okolicy Fedczenko, lecz jego opisy nie zgadzają się z relacyami Oszanina.

Alais (wymaw. Ale), starożytne „Alesia Nova Mandubiorum”, obwodowe miasto depart. Gard, na lewym brzegu rz. Gasdonu i przy drodze żel.

Ceweńskiej, o 45 kim. na płn.-zach. od Nirnes,

22,514 mców. Dla obfitych kopalni żelaza, węgla, ołowiu i cynku, uważa się za ognisko przemysłu górniczego południowej Francyi, stąd też

posiada wyższą szkołę górniczą. Fabryki wyro- znosi zapasów zimowych, bów żelaznych i stalowych, przędzalnie bawełny i jedwabiu, nadają mu znaczenie przemysłowe.

W czasie wojen religijnych A. odgrywało ważną rolę, będąc obronną siedzibą hugonotów, nim w 1629 r. nie zostało zdobyte przez Richelieu’ego, który wszakże, zniósłszy polityczną niezależność hugonotów, pozostawił nietykalną swobodę religijną, potwierdzając 27 czerwca tegoż roku przywileje nantejskiego edyktu. A. od 1694 do 1801 było stolicą biskupią. Obwód A-ski w 11 powiatach (kantonach) i 100 gminach liczy 128,993 mców.

Alaj, wyraz turecki, oznaczający każdą publiczną i uroczystość. Zwłaszcza ostentacyjne bywają takie uroczystości religijne w czasie koronacyi sułtana, a także podczas bejrarnu, gdy bywają procesye i seraju do meczetu Aja-Sofii. Naczelnik takiej procesyi zowie się alaj bej, usługujący zaś noszą miano alaj-czausz. Słowo A. używane bywa także jako nazwa uroczystości wojskowych; wówczas dowódzca pułku zowie się alaj-bej, lub mi-ralaj, albo alaj-emin.

Dr. Ł.

E.G.

Alalia, (grec, a priv., Talia = mówienie), beł-kotliwość, wyraz lekarski, którym oznacza się jeden z początkowych objawów ciężkiej, długotrwałej choroby rdzenia przedłużonego (paralysis glosso-pharyngo-labialis), przyczem chory utrącą swobodę ruchu języka, przez co utrudnia się żucie pokarmu i mymawianie głosek, zrazu r, k, 1, następnie innych (b, p, f, m, w) przez porażenie warg, wskutek czego mowa chorego zamienia się na niewyraźne bełkotanie.

Alaman Łukasz (*1775 — *j*1855), mąż stanu i historyk meksykański, brał żywy udział w sprawach politycznych po obwołaniu rzeczypo-spolitej w Meksyku (1823), jako członek gabinetu i gorliwie się przykładał do podźwignięcia gospodarstwa, przemysłu i oświaty w swej ojczyźnie.

Zczasem ustawiczne rozruchy zraziły go do rze-czypospolitej i uczyniły gorliwym zwolennikiem dyktatorskich dążeń Santa Anny i gdy tenże w r. 1ö53 zagarnął w swoje ręce rządy, A. został ministrem spraw zagranicznych. Na tern stanowisku prowadził politykę reakcyjną, przemawiał za ograniczeniem wTolności druku i utworzeniem armii stałej. Niezależnie od zajęć politycznych, A. pisał wiele i oddawał się badaniom historycznym. Owocem tych badań były: „Diser-taciones sobre la historia mejicana” (Meks.

1844—49, 3 t.), następnie „Historia de Mijico”

(Meks. 1849—52, 5 tom), dotychczas najlepsze opracowanie dziejów meksykańskich.

Alamanni Luigi (* 1495 - f 1556), poeta włoski, urodził się we Florencyi i tu należał początkowo do stronników Medyceuszów; później wszakże (pod wpływem Machiavellego?) stał się republikaninem i przyłączył się do spisku przez ci w kardynałowi Julianowi, który rządził Floren-cyą w imieniu papieża Leona X. Ale spisek zo-stał odkryty, i A. ratował się ucieczką do We-necyi, a stamtąd, gdy Julian został papieżem (Klemensem VII), do Francyi. Po wygnaniu Medyceuszów (1527) A. dwukrotnie wracał do rodzinnego miasta, ale na krótko, gdyż naraził się ziomkom, doradzając im sojusz z Karolem V.

Osiadł tedy we Francyi i tu pozyskał takie zachowanie u Franciszka I, że w imieniu tego monarchy, po zawarciu pokoju w Crépy (1544), posłował do Karola V. Henryk II zaszczycał go także swojemi względami. Sławę i wybitne stanowisko w literaturze włoskiej zdobył A. poematem „La coltivazione” (Par. 1546), w którym na wzór Wirgiliusza Georgik, opiewa (w 6 księgach) różne rodzaje gospodarstwa wiejskiego; utwór ten, jakkolwiek mało poetyczny, uchodzi dotychczas we Włoszech za najlepszy w rodzaju dydaktyczno-opisowym, a prócz tego, zasługuje na uwagę, jako jedna z pierwszych próbek wprowadzenia do literatury włoskiej wiersza białego jedenasto - zgłoskowego (t. z. ver si seiotti).

Inne utwory A. są: poemat w 24 pieśniach „Gi-rone il Cortese”, przerobiony z romansu francuskiego „Gyron le Courtois”; „L. Avarchide”, opiewający w 24 pieśniach oblężenie m. Avari-cuin (Bourges), wzorem „Iliady“ tak niewolniczo, że król Artur jest kopią Agamemnona, a Lancelot— Achilesa; „Opere toscane“ (Lyon, 1532 — 33, 2 tomy), zbiór różnych pieśni lirycznych, między któremi wyróżniają się żywszem uczuciem patryotyczne; dramat „Flora“ i wreszcie „Epi-grammi toscani“. We wszystkich tych utworach A. jest w ogóle skrupulatnym, akademickim naśladowcą klasyków i tylko lekkością stylu i wer syfikacyi ratuje się od zupełnej pospolitości.

Alamania czyli A 11 e m a n i a, kraj należący da Alamanów (oh.), którego część północna stała się księstwem Szwabii.

Alamanowie, czyli A11 e m a n i, związek ludów germańskich: Kwadów, Hermundurów, Markoma-nów, Taifalów, Jazygów. Nazwa Alle mann mu znaczyć: zjednoczeni mężowie (universi, conjuncti viri, jak wykłada Asinius Quadratics). Będąc w bezpośredniem zetknięciu z granicą rzymską, Alamanowie zapuszczali ciągle zagony na ziemie cesarskie i, stosownie do wyniku wypraw, to wojowali, to byli w przymierzu z Rzymem. W r. 213 historya (Spartianus) wspomina o Alamanach po raz pierwszy pod tą datą, jako o ludzie licznym, słynnym ze zręczności jeźdźców. Karakalla bije A-w, buduje w ich ziemi fortyfikacye, przybiera tytuł „Alemannicus”. Aleksander Sewer dla poskromienia napadów germańskich zbiera wielką armię, przeprawia się za Ren, lecz kończy wyprawę na układach i datkach pieniężnych, a następca jego, cesarz Maksymin, przerzuca ich aż po za Ren i pustoszy cały ich kraj (222— 235). Około r. 259 A. rozsypują się wzdłuż rzeki Nekar, przebywają Czarny Las, biorą Aqua Aureliensis (księstwo Badeńskiei, obchodzą źródła Dunaju i kuszą się o zdobycie prowincyi Windelicyi, ale bije ich na głowę Postumius, który, aby zasłonić cesarstwo od dalszych ich napaści, sypie wzdłuż granic wały ochronne, opatrzone w głębokie rowy, które nazwano „murem djabelskim” (r. 257—260). W r. 268 A. przechodzą Alpy i znów są pobici przez cesarza Klaudyusza

II. Około r. 272, Aurelian wypędza ich z Windelicyi, a Probus z Reoyi, gdzie już byli zapuścili korzenie (w r. 276—282). W r. 285 powtórny ich pochód zatrzymuje jeszcze raz cesarz Dyo-klecyan, ale za Konstancyusza Bladego (Ghlorus), opanowują część Galii. Stamtąd wypiera ich Konstantyn, a w następstwie zawiera z Erochem, jednym z ich wodzów, sojusz i wraz z nim odbywa wyprawę do Wielkiej Brytanii. Tenże Eroch w r. 306 dopomógł synowi Konstantyna do zdobycia cesarskiej korony. Za panowania Juliana, A. zdobywają Argentoratum (Strasburg) i zajmują całą dolinę Wogezów, gdzie się poczynają osiedlać. Cesarz Julian stacza z nimi zaciętą walkę pod tern miastem w 357 r. Jeden z kilkunastu konungów alemańskicb, Wadomar, dostał się do niewoli i został wysłany do Hiszpanii. Drugi Suomar, stawiwszy się przed Julianem na klęczkach, żądał pokoju i przymierza; trzeci, król Hortari, znękany spustoszeniem chat i łanów zbożowych, zlupieniem bydła, zabieraniem ¹ ludzi w niewolę, upokorzył się. zło~vł dary, zobowiązał się dostarczyć podwód i drzewa do odbudowania zburzonych dawniej miast rzymskich. Żywność musiała być też dostarczaną legionom w razie przemarszu. Oes. Walentynian miał także z A. do czynienia. Pod wodzą Makriana i Witikaba, przeszli oni Ren i Wogezy i poczęli łupić doliny Saony, Sekwany i Marny. Wojska rzymskie, w połączeniu z Burgundami, i to po trzech dopiero walnych bitwach, zdołali odeprzeć ten najazd (360— 375). W r. 453 A. przyłączyli się do wielkiego pochodu Hunnów; w bitwie Katalaunickiej, stanowili prawe skrzydło Atylli. Fatalną dla nich była walka z Frankami; zostali bowiem pobici na głowę przez Hlodewiga, czyli Chlodowecha. Gdy król ich, niewiadomy z imienia, padł, zaczęli wołać do zwycięzcy: „Błagamy cię, nie wytępiaj naszego narodu: ocl dziś, należymy do ciebie!” Miejsce tej pamiętnej bitwy nie jest znane; podawane zwykle w historycznych dziełach miasto Tolbiacum, czyli Zülpich nad Renem, w pobliżu Kolonii, było miejscem innej, dawniejszej bitwy, w której król Sigebert został raniony. Tak wytłómaczył Sybel nie dobrze rozumianą dotychczas opowieść Grzegorza Turoneń-skiego (II, 37), z czem zgodzili się Waitz, Ass-mann i Dahn. Również zakwestyonowaną została data bitwy, rok 496, przez Fryderyka Vogel’a, który wystąpił z dowodzeniem, że Hlodwig zwyciężył Alamanów w pierwszej połowie 506 r. i tępił ich bez miłosierdzia, dopóki nie wystąpił w ich obronie Teodoryk \V. W każdym razie, od początku VI wieku, A. znajdują się pod panowaniem Franków. Część uciekła na południe i znalazła schronienie w Recyi, z łaski króla Ostrogotów, Teodoryka W-go, lecz i te plemiona po 40-u latach dostały się pod władzę Franków (króla Teodeberta) w 536 lub w 538 roku. Miewali jednak własnych hercogów, jak Lantfrid, syn Godofrida (około 700 r.) i znacznie zależność swoją osłabili w epoce „leniwych” Merowingów. Karol W. ujął ich silniejszą dłonią i posłał im swojego sendgrafa, który rządził nimi i wiódł icdi na wyprawy bawarskie. Za panowania Ludwika Pobożnego, A. stanęli po stronie jego syna, Ludwika Niemieckiego, i w r. 843 wcieleni zostali do jego posiadłości, na mocy traktatu, zawartego w Verdun. W r. 909, A. napadnięci przez Węgrów, złączyli się z Bawarami i najazd odparli, poczem, wodzowie ich: Erkangier i Bertold, wypowiedzieli wojnę Burkhardowi, margrabiemu Recyi, ale cesarz Konrad I kazał ici.» uwięzić i obu stracił (917). Burkhard wówczas przyłączył A. do Turgowii i zie-m swoich, położonych u stóp Alp "Wyższych i z tych prowii cyj utworzył księstwo Allemanię, czyli Szwabskie, które się wtedy rozciągało od Alp Retyckieh po obu brzegach Renu, aż do średniej części Nek-karu; granicę od Bawaryi stanowiła rzeka Lech, ale w XI w., skutkiem walki możnych rodów Zahnńgen i Staufen, rozdzieliło się. Posiadłość Staufów utrzymała nazwę Szwabii, znaną w hi-storyi ogólnej Niemiec. (Sybel: „Jahrbücher des V.

V. Alt. im Rheinlande” III, st. 31—42; Waitz:

! „D. Verfassungsgeschichte”, Kiel, 1882, Bd. 1 Ab. 1, st. 53 nast. 116; Assmànn: „Gos» hiclite des Mittelalters”, 2-te Aufl. 1875, 1. 65; Dahn: „Urgesch. d. germ. u. rum. Könige” II, III. Pfister w Enc. „Ersch. u. Gruber” t. III. Huschberg: „Gesch. der Allemanen u. Franken”, Sulzbach 1840; Vogel: .Chlodwigssieg über die A.” (Hist. Zeitschrift 1886).    t. k.

Alamańskie prawo, czyli tak zwane Prawo A. lam а полу, lex Alamannorum, w chronologicznym porządku powstania swego zajmuje po prawie Salickiem pierwsze miejsce i prawdopodobnie sięga już ostatnich lat wieku piątego. Jak pokazuje nazwisko ludu, którego było tworem, przysługiwało wielkiemu południowemu odłamowi szczepu germańskiego ( szwabskiemu ) i podgarniało pod siebie cale kroje wyższego Renu, części znaczne Szwajcaryi i Tyrolu. Były strony, w któ-rych jeszcze w ciągu wieku dwunastego na powagę jego powoływano się. Pomimo znacznej liczby rękopisów, w których się dochowało (dotąd znanych 60), historya powstania jego i stopnio wego rozwinięcia jest niedość stanowczo objaśniona. To tylko pewna, że pierwszy akt prawodawczy Alamanów, którego dość znaczne urywki ocalały, nosił nazwę Paktu (Pactus), co oznaczało normy prawne, za wsp lnem porozumieniem dwóch obradujących, równo uprawnionych stron, obmyślane i zgodnie za obowiązywać mające uznane. Kiedy pakt zastąpiony został przez prawo (Lex), uchwalone z inicyatywy panującego i jego sankcyą opatrzone, o tyle tylko jest pewnem, że ostateia jego redalrcya, którą posiadamy, jest dziełem nie wczcśniejszem, jak początkowych lat wieku ósmego, a mianowicie pamiątką zabiegów prawodawczych ostatniego alamańskiego narodowego księcia Landfrida, następnie na zgromadzeniu całego narodu poddaną sankcyi Hlotocliara IV, także ostatniego z rodu królów merowińskich. Komu należałoby przyznać pierwszą redakcyę prawa (czy nie Dagebertowi?), która wyprzedziła pracę Landfrida, jeszcze nie dało się wyjaśnić. Prawo alamańskie, w porównaniu do piawa salickicgo, o tyle stoi na wyższym stopniu rozwinięcia, że, prócz postanowień prywatno - karnych, objęło w sobie znaczną liczbę rozporządzeń, wkraczających w zakres stosunków publicznych. Pierwsze 22 ustępy poświęca wyłącznie zabezpieczeniu praw kościoła; dwadzieścia kilka następnych stoi na straży praw króla i księcia, porządków wojennych i sądowych, a reszta dopiero, dr ustępu 98 włącznie, reguluje różne stosunki familijne i stanowi kary na cały szereg przestępstw prywatnych, poprzednio nieprzewidzianych. Dotąd nie posiadamy oddzielnej monografii, któraby wyłącznie poświęconą była wykładowi całości zasad prawa alamańskiego. Ogólny pogląd na dzieje Alamanów i ich stare prawodawstwo, skreślili częściowo: Merkel:. „De re-publica Alamannorum”, 1849; Brunner: „Über das Alter der Lex Alamannorum”, 1885; Karol Lehmann: „Zur Textkritik des alamannischen Volksrechtes” (N. Archiv, X.). Samo prawo alamańskie w ostatnich czasach doczekało się już dwóch kry-

Alameda: 1) miasto W hiszpańskiej prowincyi Malaga, w obwodzie Archidońskim, liczy 4,000 z górą mieszk., trudniących się uprawą wina. 2) A., główne miasto hrabstwa tegoż nazwiska w stanie Kalifornii, na wschódniem wybrzeżu zatoki św. Franciszka, w którą się wrzyna przylądkiem, jeszcze 1853 r. gęstym porosłym lasem. Obecnie liczy 5,408 ludności, w czwartej części z Duńczyków i Niemców złożonej, trudniącej się przeważnie uprawą roślin olejnych, której olejne i mydlarskie przetwory znajdują odbyt w S. Francisco, połączonem koleją żelazną.

A la mesure (fran.), według taktu; wyr. muz., oznaczające—również jak i a tempo lub a battu-ta—ścisłe trzymanie się taktu z góry oznaczonego. Używa się go zwykle po przyspieszeniach lub opóźnieniach ruchu w utworze muzycznym, jako ostrzeżenie śpiewaka, czy wirtuoza, że dalszy ciąg tego utworu ma być odtąd wykonany w ruchu

A Pol

tycznych wydań; pierwsze przygotował i obszer-nemi notami wzbogacił Merkel, były profesor w Halli i wydał w roku 1863 w „Monumenta Germaniae Historica Legum“, tom III; drugie Karol Lehmann, obecnie profesor w Bostoku, i ogłosił w tomie V. nowego wydania tychże monumentów z r. 1888.    R-

(tempie) poprzednim.

•hlamis, miasto w sewilskiej prow., w Hiszpanii. znane z kopalni ołowiu, w połączeniu ze srebrem (jak niegdyś w Olkuszu). 2805 ra. (1878 r.).

Alamo, obszerna fortyhkacyja w Stanie Texas, 120 km. na południo-zachód od Austin City, stolicy stanu, była teatrem krwawych zapasów między wojskami meksykańskiemi a tcksańczykami, w 1835 i 1836 roku. Pierwotnie Meksykanie ustąpić musieli po porażce 11 grudnia 1835 roku, wkrótce jednak wojska ich, pod wodzą dyktatora, Santa Anna, podstąpiły pod warownię, i po rozpaczliwej obronie zdobyły ją szturmem, wyci-nając w pień załogę (5 marca 1836). Fakt ten obudził w Teksańczykach chęć zemsty i pod hasłem „ Pamiętaj o Alamo ” zgromadził ich wkrótce (21 kwietnia) nad brzegami rzeki S. Jacinto, gdzie odniósłszy walne zwycięstwo, wzięli wodzów nieprzyjacielskich do niewoli i ogłosili niezawisłość stanu od Meksyku.

Alamos, miasto w Meksyku, w południowej części prowincyi Sonora, stolica okręgu t. im. (27° sz. pn., 109 dł. ws. Gr.)

Alamut, twierdza w IYrsyi, w prowincyi Irak-Adżami. Od roku 1091 była siedliskiem naczelnika sekty Assasinów, Hassana. AV 1256 r. została zdobyta przez liana mongołów, Hulagu i zniszczona doszczętnie, przyczem spalono bibliotekę sekty.

Aland, A o 1 a n d (wym. 01 a n d), główna z wysp, od której otrzymał swą nazwę archipelag, z 300 przeszło wysp złożony (80 zamieszkałych), leżący u wejścia do zatoki Botnickiej Bałtyku. Liczą one razem 1,211, kim, z ludnością przeważnie szwedzką, do 19,000 dochodzącą, która się trudni rybołówstwem, żeglugą, łowiectwem w nieprzebranej ilości lęgnącego się »a brzegach skalistych mor-

Encyklopedii rowezeuhna iluttr.

sic'ego pt: etwa, po części rolnictwem (owies, żyto soczewica) i hodowlą bydła. Geognostyczny skład archipelagu, gruboziarnisty, czerwony granit z domieszką starych piaskowców, stanowi łączne ogniwo zprzyleglemi z obu stron, od Finlandyi i Skandynawii, wybrzeżami, od których oddziela się cie śninami; od pierwszej „Skiftecką”, od Szwecyi zaś „Alandżką” (Alandshaf). Jakkolwiek obie cieśniny zimową porą pokrywają się lodem, tworząc niekiedy stały między obu krajami pomost, lecz ostatnia, nazywana inaczej Południowym Kwarkenem (Süd-Quarken), jako 55 kim. szerokości, a 70— 250 mi-lim. głębokości mająca, daje łatwiejszy przystęp w czasie wiosennych roztopów przepływającym z morza lodom, jest więc nader niebezpieczną i w liczne latarnie morskie została uposażoną. Główna wyspa archipelagu, 385 kim. rózgi egłości, 12,000 mców licząca, w głębokie hordy wyszczerbiona, z rzęsistem otoczeniem drobnych skalistych wysepek, szerami zwanych (skär—nożyce), przedstawia niezmiernie ważne morskie stanowisko, z którego pragnąc skorzystać Kosya, po przyłączeniu Finlandyi wzniosła tu w 1835 r. morską warownię „Bomarsund“, która w czasie wojny wschodniej 1853—56, Krymską zwanej, przez połączone floty sprzymierzeńców, pod dowództwem Napier’a i Baraguay d’Hilliers, zburzoną została (!0-go sierpnia Jb55) i wznowienie jej traktatem paryskim zastrzeźonem zostało. Uprzednio jeszcze, w czasie wojen szwedzko - ruskich, w początku zeszłego w., okolica alandzkich wysp upamiętnioną została wielkiej wagi wypadkiem—zwycięstwem świeżo stworzonej floty ruskiej nad szwedzką, przy przylądku Hangöud (1717), nadto w następnym roku rozejmem, na wyspie Aland zawartym (1718). Alandzkie wyspy, od czasu przyłączenia Finlandyi, w 1809, przydzielone do A bo Bjor-neborskiej gubernii, służą obecnie za stanowisko drobnych statków nadbrzeżnej flotylli (гребная флотилш, Skärenflotille).    A-Sz'

Aland, lewy dopływ Łaby (Elby), do której uchodzi pod Sznakenbergiem, po przebiegu 60 kim. przez Starą Marchię, od pogranicza pruskiej Saksonii. A. staja się żeglownym od przybrania z lewej strony pod Ogterburgiem rz. Biese.

Alandzkie wyspy, ob. Aland.

Alandża, obwarowana skała w powiecie nahi-czewańskim, gubernii Tyfliskiej, położona o 30 kilom. na wschód od Nahiczewaniu. Miejscowość ta obronna należała doPersyi; w r. 1827 w czasie wojny Rosyi z Persyą, zajął ją oddział ruski pod dowództwem majora Kuszlańskiego. Wielką niedogodnością tej warowni jest zupełny brak wody, tak, że zbierają tu deszczówkę w studnie czyli cysterny w skale. Koszary, na szczycie skały pomieszczone, mogą pomieścić do 2000 wojska. Wedle niektórych źródeł, w miejscu tern miało być niegdyś miasto Alana, gdzie królowie armeńscy Tygranes i Artabaz ukrywali swe skarby.

Alanginm (Lctmlc Diet. I. 174). W y r z e c z к a Kodzaj typowy Alangieae, w rodzinie Combreta-ceae. Kwiaty obupłciowe i foremne, mają osadnik wklęsły na brzegach którego umieszczony

64

{%Ж

pi

Шш!

zaro-

A. Si. i T. K.

Alantoina, C₈H₆N₄Ofi,

związek azotowy, odkryty w r. 1800 przez Vauque-lina w płynie omocznej (allantois) krowy, z którego litr zy mu je się w stanie krystalicznym przez odparowanie go do czwartej części objętości; znajduje się też

kielich zrosłolistkowy, o 5-ciu zębach i korona o 5-ciu płatkach, w pęku brzegami zwartych, a następnie odwiniętych. Pręciki w liczbie 2-ch, 5 razy większej, od części kielicha i korony. Każdy z. nich składa się z nitki walcowatej lub spłaszczonej mniej więcej omszonej i z pylnika ważkiego, wydłużonego, otwierającego się z boków szparami podłużnemi. Zalążnia jednokomórkowa

mu/ iшш

fł\

тш

Fis- 178. Alangium deeapetalum T.amk 'kwiat i owoc).

o jednym zalążku, .osadzona na dnie osadnika; szyjka pojedyncza, od pręcików dłuższa, zakończona znamieniem główkowałem. Owoc: jagoda, uwieńczona trwałym kielichem, zawiera jedno po-długowate ziarno, które pod swemi cienkiemi powłokami obejmuje zżute bielmo, otaczające dek, z kiełkiem walcowatym, mięsistym i liście-niami zwiniętemi. Rodzaj ten składa się z drzew i krzewów bezbronnych lub ciernistych. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, całobrzegi trwałe. Kwiaty . białe wyrastają z kątów, zebrane w wiązki. Znanych jest około 10 gatunków, właściwych podró-wnikowej Azyi i Afryce. Owoce wszystkich jadalne, wytwornego smaku i przyjemnej woni według jednych, ckliwe i klejowate według Wight’a. Przytoczymy dwa gatunki A. hexapetalum i de-capełalum, Lamka, najwięcej używana w medycynie. Pierwszy posiada korzenie aromatyczne, bardzo cenione przez Malajczyków jako środek przeczyszczający; jest to Kara-Angolam, albo Ne-medn Indyan; drugiego korzenie mają własności podobne. Indyanie zowią je także Angolam, albo Angoli. Jest drzewem wiecznie zielonem, a drewno jego białe niezmiernie twarde.

Alanowie, lud sarmacki, często wspominany w czasach wielkiej wędrówki. Już w chińskich kronikach znajdujemy wzmiankę o nich, jako o ludzie, w Azyi mieszkającym; w Europie dopiero w I w. przed Cbr. z nimi się spotykamy. Mieszkają początkowo między Kaukazem, Wołgą i Donem. Następnie rozszerzają się daleko, bo widzimy ich jednocześnie u źródeł Wołgi i Dniepru, gdzie dzisiejsze pogórze wałdajskie otrzymało od nich nazwę Alańskich v. Alauóskich gór; 7 drugiej strony na południu, według świn-

dectw Plniisza i Amezjana Marcelina, hordy ich niepoło;ą Rzymian na Dunaju. Był to lud rosły, o jasnych -wło-mch, śmiały i doskonale władający bronią. Pędzili żywot koczowniczy. W I i II w. niepokoili A. granice rzymskie w Azyi Mniejszej; opierał się im prefekt Kapadocyi, Ana-nus i napisał specjalne dziełko o taktyce przeciw A. Późniejsi cesarze rzymscy: M. riurenusz, Ai reban i Tacyt, ciągle musieli z mmi wojować. AV 375 r., gdy wtargnęli do Europy Hunnowie, A., poląo~ywszy się z nimi, walczą przeciw Gotom, I otem znów łączą się z Gotami i Wandalami, dą do Dacyi, Pannonii, następu.e razem z Wandalami przez Ren, a w r. 457 wkraczają do Galii, gdzie cząstka ich została w okolicach Orleanu, reszta zaś poszła do Hiszpanii, pod królem swoim Ata-ksem. Przy podziale półwyspu między barbarzyńskie Indy, А-nom dostała się Luzytania. Ale w r. 4L8 ponieśli okropną porażkę od wizygockiego konunga Walii; Ataks poległ. Wtedy A. poduaii się pod władzę konunga Wandalów i razem z nimi w r. 429 piszli podbijać Afrykę, gdzie zcza-sem utracili s^e cechy plemienne. Ci zaś, którzy pozostali w Galii, bili się razem z rzymianami, przeciw Atylli, na polach katalaunickich 451    r.;

później byli pobici przez Childeryka, króla Franków, poczem wszelkie o nich wzmianki ustają. W czasach późniejszych występują jeszcze na wybrzeżu m. Kaspijskiego, pod nazwą Osów lub Jasów, w walkach z książętami ruskimi: bwiato-sławem, Jarosławem, Jaropełkiem. W połowie XIII w. Eatu-Han wyparł A. na Kaukaz, gdzie spotykają ich niektórzy podróżnicy jeszcze w XV st. Dzisi ‘jsi Oset.yńcy, zajmujący środkowe wąwozy gór kaukoskich, mają być potomkami owych Alanów. (Klapioth, Daim etc).

Alandus Jan, (*1561 — j* 1641), lwowianin, najprzód ksiądz świecki, następnie jezuita, profesor retoryki w Jarosławiu, Połocku, Rydze i Nieświeżu, wjchowawca dzieci Radziwiłła Sierotki. W latach: 1617 i 1630 wytłoczył w Wilnie kilka pism treści religijnej.

Alańskie gory, ob. Aland.

ALnson Edward, zdolny chirurg angielski w drugiej połowie XVIlI-go w., jest autorem t. zw. cięcia lejkowatego przy amputacyi kończyn. Głownem dziełem jego jest: „Practical observations upon amputation and the after treatment“, 1779;^ przek. francuski 1784, przek. niem. 1785.

Abut, herb polski. Tarcza w poprzek przepołowiona; dolna część lazurowa, na niej ryba głowacz (po niemiec. Alant); górna złota.

rłg. 17«. НегЪ liant.

vf moczu cieląt, a w niektórych, niebadanycn dotąd warunkach, w moczu człowieka. Liebig i Woch-ler otrzymali ją w r. 1836 przez utlenianie kwasu moczowego nad tlenkiem ołowiu; Gorup-Besa-nez wykazał, że tworzy się też pod działaniem ozonu na kwas moczowy. Otrzymuje się najłatwiej przez gotowanie kwasu moczowego z wodą i dodawanie tlenku ołowiu małemi ilościami, dopóki ten tlenek przeobraża się w biały proszek, który jest węglanem ołowiu. Ciecz, odcedzona i oswobodzona od ołowiu siarkowodorem, wydaje po odparowaniu kryształy. A. krystalizuje w gra-niastosłupy bezbarwne i połyskujące; rozpuszcza się w 30 częściach wody wrzącej, a w 160 zimnej. Rozpuszcza się również w alkoholu, ale jest nierozpuszczalna w eterze. Z niektóremi tlenkami metalicznemi wydaje związki krystaliczne.

piękną formą i znać w nich pewien dowcip. Najsławniejsze dzieła jego z tego zakresu są: „Antij claudiani, singulari festivate, lepore ac elegantia poetae, libri IX etc.“ (Bazylea, 1536; Wenecya 1582); „De planetu naturae ad Deuni“ oraz „Doctrinale altum, seu Liber parabolarum Ala-ni“ (Dewenter, 1492; London 1508; Wrocław 1663). Pierwsze z nich jest poematem alegorycznym, opiewającym zmowę wszystkich „cnót“ pomiędzy sobą przeciwko „występkom“, w celu uszczęśliwienia człowieka, a to przez wyrugowanie występków z padołu ziemskiego. Nazwa tego poematu „Anti-Claudianus“ jest parafrazą znanej satyry Claudiana na Bufinusa napisanej. Tak, jak w tej ostatniej, autor ukazuje na wszystkie niemal występki. jako na czynniki, z których uformował się charakter Bufinusa, tak znowu A. de L. przed-

Alanus ab (de) Ins ul is, właściwie Alain stawia spisek cnót przeciwko występkom dla u-de Lille, a także A. Insulensis, A. magnus de szczęśliwienia człowieka. Poemat ten naszpikowany Insulis zwany, (* pomiędzy 1114 i 1128 w Lii- erudycyą, co właśnie nadawało mu wartość u współ-le—j* 1202 w Cîteaux), teolog i polemista, filo- czesnych, jest zarazem zbiorem przeróżnych wia-zof i poeta, historyk i przyrodnik, dla wszech- domości z teologii, filozofii, matematyki, mitolo-stronnej wiedzy swojej przez współczesnych za- gii, a nawet opisów przedmiotów technicznych, szczycony tytułem „Doctor universalis”. Szcze- i pod tym względem „Anti-Claudianus“ jest ro-góły z życia A- mało są znane, wiadomości przez dzajem encyklopedyi, a nawet i tytuł odpowiedni historyków o nim podawane są niedokładne, nosi w dalszych swych wydaniach (,,Cyelopediae zwłaszcza, że i osobę jego często mieszają z in- Anti-Claudini seu de officio vifi boni, libri IX“; nytni Allain, współczesnymi mu, jak np. A , bi- Antwerpia, 1621). Poemat ten uchodził za arcy-skupem z Auxerre. I tak, podług jednych miał dzieło Alana, oraz w ogóle za dzieło klasyczne tm być kierownikiem szkól w Paryżu, gdzie na- w XłIL w., dlatego też znajdywał chętnych komen-uczał siedmiu sztuk wyzwolonych, prawa i dekre- tatorów, i rzeczywiście należy do znakomitszych taliów. Jemu przypisują też tłómaczenie taje- utworów literatury łacińskiej w średnich wiekach, mnie Trójcy świętej, za co sam, dręczony wy- Drugie z dzieł wymienionych, noszące także ty-rzutami sumienia, odpokutować zapragnął w opac- tuł „Enchiridion de rebus Naturae“, jest rodza-twie Cîteaux. Podług innych A. był zakonni- jem satyry na występki ludzkie, skierowanej szczekiem reguły Benedyktynów; obrany przeorem, kia- gótniej przeciwko zbytkowi. Trzecie —jest zbio-sztoru Kantorberyjskiego, zostać miał następnie rem sentenoyj filozoficznych i moralnych, które opatem wTewsburry, w hrabstwie Glocester, skąd były w swoim czasie bardzo rozpowszechnione powróciwszy do Francyi, zakończyć miał życie i cenione. Słabsze, niż utwory poetyczne, są ko-w Cîteaux. O ile niedokładne są wiadomości, mentarze A. do Pisma świętego oraz kazania; nie odnoszące się do życia A., o tyle znowu znane mają one wartości wewnętrznej, a i forma ich są dokładnie wszystkie niemal prace jego, które grzeszy zbytkiem postaci alegorycznych. Trak-przechowały się dotąd, choć nie wszystkie były taty polemiczne A. pod względem literackim drukowane. Tylko co do niektórych z nich nie- i rozumowania wyżej znacznie stoją. Poglądy ma zupełnej pewności: czy słusznie są mu przypi- swoje filozoficzne zawarł A. przeważnie w utwo-sywane; większość jednakże, niewątpliwie jego rach poetycznych, głównie w ,,Anti-Claudianusft jest dziełem. Prace te dotykają wszystkich przed- i w ,,De planetu Naturae“. Poglądy te nie są miotów, jakie w owe czasy zajmowały umysły; oryginalne, ale w niektórych twierdzeniach A. więc przedewszystkiern teologii, komentowania przebija pewien odcień swobody myśli, która, jak pism kościelnych, filozofii schelastycznej, etyki na owe czasy, znamionuje umysł bardzo postępo-chrześciańskiej , biografii (Życie św. Tomasza wy. Tak np. twierdzi on między innemi, że za z Cantorbéry) „Vita Thomae Cantuarensis” ed. pomocą samych zmysłów, rozum ludzki jest w Sta-Т. A. Giles, Londyn 1846); nauk przyrodni- nie odkryć wszelkie prawdy z zakresu świata przy-czych („De naturis quorumdam animalium”, rodzonego, pod warunkiem roztropnego postępo-także pod tyt. „De bestiarum,“ w zbiorze dzieł wania przy badaniach. Co do prawd religijnych, Hugona de Saint-Victor), a nawet podobno i al- rozum kierować się winien wyłącznie wiarą, cho-chemii („Dicta Alana de lapide philosophico” ciąż dozwala się uzasadniać je racjonalnie. Itak, pomieszczone w „Teatrum chemicum’’). Co do zdaniem A., prawdy powyższe dadzą się udowod-autorstwa A. tego ostatniego traktatu, nie ma nić metodą geometryczną, jako twierdzenia, lo-dowodów. Ze wszystkich jednak działów pra- gicznie jedne z drugich wynikające i ściśle jedno cy naukowej i literackiej, jakiej A. oddawał z drugiemi złączone. Metodę tę rozumowania, się z zapałem, poezye jego największą mają war- którąSpinoza rozwinął tak świetnie przy wysnuwaniu tość; wiersze, dobra łaciną pisane, odznaczają się swego sysfematu filozoficznego, A., na nierówni©

mniejszą wprawdzie skalę, zastosował zręcznie do ! zagłady, która groziła od czasu nieszczęsnej klę-traktatu swego „De arte seu articulis catholicae ski Mohackiei. A. ożeniony był z siostrą Miko-hdeiu (wydanego przez J. Masson’a w Paryżu łaja Zriny, bohatera Sygietu, i miał z nią syna 1612 r.) Znaczną część traktatów i studyów A. wy- Kacpra, również sławnego później wojownika, dał D. Ch. de Visch w Antwerpii' pod tyt: „Ala- Ala poule, ob. Pula.

ni magni de Insulis opera moralia, paroenitica    Alapur, miasto w półn. zacb. prow. Wschód,

et poleinica“ (1654, in fol.). .Doctrinale altum“ Indyi, w okręgu Budaunskim, otrzymało nazwę tłómac.onem było na język francuski i wydanem od ostatniego sułtana z dynasty! Saidskiej, Ala-w Paryżu dwukrotnie (1492 i 1530). Porów. D. ud-dina, który je w roku 1450 założył. Obecnie Cb. de Visch: „Biblioteca scriptorum ord. cirter- Jiczy do 6,000 mców, z których trzecia część mu-censis“ Douai, 1649; Kolonia, 1656. D. K. Ceil- zułmanów.

lier: „Histoire des auteurs sacrés et ecclésiasti-    Alarcon, de, Hernando, żeglarz hiszpański,

ques“ T. XIV.—„Histoire littéraire de la France;t w r. 1540 był wyprawiony z okrętami wojennemi T. XVI, 1824. A. Dupuis „Alain de Lille, étu- przez vice-krôla Xowej-Hiszpanii (Meksyku) na des de philosophie scolastique“ Lille, 1859. Mig- północ, aby towarzyszył lądowym wojskom, idą-ne: „Patrologie latine“ T. CCX.    s-s- cym dla zdobycia krain Ciboli i Quiviry. Wy-

str. 87.

Alanus vel Allen William (* 1532—^1594), płynąwszy z portu Navidad, doszedł do ujścia kardynał. Był najpierw profesorem w Oksfordzie, rzeki Colorado, a nie spotkawszy nigdzie wojska ale skulkiem prześladowania katolików, za El- lądowego, przepłynął jeszcze 85 mil rzeką, poczem żbiety, musiał uciec do Niderlandów i tam w mie- zostawiwszy na brzegu napis i list do wodza wyprażcie Douay, razem z Sandersem, Hardingiem, wy, Franciszka Coronado, znaleziony później przez Domiarem i Phillipsem , założył seminaryum niego, wrócił. Podróż ta przyniosła ważne dla ge-rzymsko - katolickie, które z powodów politycz- ografii korzyści, gdyż A. przekonał się, że zie-nyck przeniesionem zostało do Kheims i zasłynę- mia, leżąca na zachód ocł Meksyku, t. j. Kalifor-ło jako jedno z głównych ognisk propagandy ka- nia, nie jest wyspą, jak dotychczas mniemano, tuliekiej. A. należał do naj czynniej szych kiero- lecz łączy się z lądem półn. Ameryki, a mnie- . wmków jego. W przeciągu pięciu lat, od r. 1580, mana cieśnina, która, jak sądzono, oddzielała tę wysłał przeszło 1.00 misyonarzy do Anglii, któ- ziemię od lądu, jest odnogą, do której wpada rz. rzy tajemnie objeżdżali wsi i miasta, odprawiali Colorado. Później A. ułożył i wydał bardzo do-nabożeństwo i miewali kazania w domach kato- kładną mapę półwyspu i odnogi Kalifornijskiej, lików. Cbok tej religijnej działalności, kilku je- Alarcon (Don Juan Rui z dc Alarcon zuiiów usiłowało zorganizować przewrót państwo- y Mendo sa), znakomity komedyopisarz hiszpań-wy t.j. zdetronizow ać Elżbietę, a wprowadzić na tron ski, urodził się w Meksyku (data niewiadoma), więzioną wówczas Maryę. Stuart, lecz przebiegły gdzie ojciec jego czasowo mieszkał. Oddany tu minister Walsingham wytropił kilku emisaryu- na uniwersytet r. 1593, uzyskał stopień bakałarza szów⁷, a parlament srogą uchwałą wygnał wszyst- (badulicy'"), ar. J600 na uniwersytecie w Salaman-kich księży, wychowawców owego seminaryum ce otrzymał stopień bachiller en canones. Przy-i wszystkich jezuitów wt terminie 40— dniowym by wszy w r. 1601 do Sewilli, zajmował się tu ad-(1585j. Gdy w Polsce jezuici urządzili szkołę przy wokaturą i poezyą, porwany wielkim ruchem lite-swem kolegium Pułtuskiem i ściągnęli 400 ucz- rackim, jaki ogniskował się wTówczas w tem mie-niów z najprzedniejszej szlachty, kilku anglików ście. W r. 1608 powrócił do ojczyzny, gdzie na z pomienionego seminaryum pojechało tam na uniwersytecie w Meksyku otrzymał stopień licen-profesorów. A. znany jest także, jako autor kil- cyata praw (licencia do en ley es). W roku 1611 ku broszur polemicznych, w których broni kościo- przybył ostatecznie do Hiszpanii, a w dwa lata la rzymskiego i jako tłómacz Biblii, dotąd uży- później pierwsze swe komedye wystawił na sce-wanej w Anglii i w Stanach Zjednoczonych, nach madryckich. W r. 1626 mianowany refe-(Froude: „History of England from the fall of rentem do spraw indyjskich (.Relator del real Wolsey to the defeat of the Spanish Armada“, cansejo de las Indias) pozostał na tem stanowisku, London, t. XI. 1870, str. 50, następne i 539.— bardzo korzystnem, aż do śmierci, która nastą-i ierlmg: „Bathory et Possevino“, Paris, 1887, piła w 1639. Pierwsza serya komedyj A., wyda-

T- K- nych przez autora w Madrycie r. 1628, z dedy-Alap (górny i dolny), dwie wsie węgierskie kacyą księciu de Medina de las Torres, kancłe-w komitacie Fejer’skim, posiadające źródła wody rzowi Indyj i z apostrofą do ludu, zawiera 8 gorzkiej, zbliżonej pod względem składu chemicz- sztuk: „Los favores del mundo“ (Względy światłego do wrody mineralnej „Friedrichshaller Bit- ta), „La industria y la Suerte“ (Przemysł i los), terwasser“.    „Las paredes ayen” (I ściany słyszą), „El Se-

ernpe-

Alapicz Jan, wódz chorwacki w XVIw., po- mejante a si misnio“ (Podobny do siebie same-chodził ze starożytnego rodu szlacheckiego. Przez go), „La cueva de Salamanca“ (Piwnica w Sala-całe swe życie wojował z turkami. Najwainiej- mańce), „Mudarse par mejorarse“ (Zmiana na. szą bitwą jego było zwycięstwo nad Ferhadem lepsze), „Todo es ventura“ (Wszystko trafem), paszą, pod Rakowcem, w r. 1557; wówczas A. i „El desdichado en fingir“ (Nieszczęśliwy w ima-wył zastępcą bana. Skutkiem tej bitwy, resztki ginacyi). Drugi tom, wydany w Barcelonie w roku królestwa chorwackiego były ocalone od zupełnej 1634, zawiera komedye następujące: „Los

1880.

oraz

rancyą nem i.

ńos de un engańo“ (Zobowiązania wypadkowe), „El dueńo de las estrellas* (Pan gwiazd), „La amistad castigada“ (Przyjaźń ukarana), „La man-ganilla de Melilla“ (Intryga Melilli), „Ganar amigos“ (Jednać przyjaciół), „La verdad Sospe-chosa“ (Prawda podejrzana), „El Anticristo“ (Antychryst), „El tejedor de Segovia“ (Tkacz z Se-gow'ii); „Los'pechos privilegiados“ (Piersi uprzywilejowane), „La prueba de las promessas“ (Próba obietnic), „La cruełdad por el honor“ (Okrucieństwo dla honoru) te trzy ostatnie są dramatami — i „El examen de maridos“ (Egzamin mężów). Te 20 komedyj należą niewątpliwie do Aiarcona, gdyż w⁷ydane były jego staraniem; czy inne sztuki, przypisywane temu poecie, są jego pióra — niewiadumo. Współcześni zasług A. ocenić należycie nie umieli, gdyż zalety jego utworów nie były dla ogółu dość widoczne, owszem, raziły swoją wyjątkowością (extraheza). Przedstawiał on charaktery obyczajowe (caractères worałeś) ogólnie ludzkie, gdy wszyscy komedyopisa-rze 'współcześni odtwarzali tylko charaktery rycerskie, a raczej nawskroś hiszpańskie (caractères caùaUerescos). Treść u A. .była nadto po ważna dla tej większości, która do teatru dla rozrywki wmsołej przychodziła-, dowcipnisie jego (jjraciosos) nie byli już filozoficznymi bufonami, lecz sługami zaufania {Sirvienles de confianza), co się współczesnym nie podobało. Wreszcie kochankowie A., nie odznaczający się krasomów-stwem gorącem i kłótliwością, byli dla widzów Lope de Yegi zbyt zimni, a bohaterki grzeszyły prozaicznośeią i egoizmem. Nakoniec A. był stosunkowo najmniej płodny, wierszowanie miał raczej płynne, niż muzykalne, język więcej jasny, niż malowniczy. Wszystkie te wady dla współczesnych, czynią właśnie A. najbliższym komedyi nowożytnej. Przed nim komedya hiszpańska opierała się prawie wyłącznie na bajce zręcznie pomyślanej, na intrydze jaknajzawilszej, na stanowczej przewadze sytuacyi; A. pierwszy stworzył komedyą charakterów, a „Prawda podejrzana”, arcydzieło jego w tym rodzaju, zrodziła „Kłamcę” Kornela, który tą przeróbką sztuki hiszpańskiej rozbudził twórczość Moliera. Zbiór komedyj A. stanowi rodzaj traktatu filozofii praktycznej, odźwierciadlającej piękną duszę poety, który jest wszędzie wrogiem brudów moralnych, a rzecznikiem wszystkiego, co szlachetne. Podniosłość myśli i heroizm uczuć widnieje prawie we wszystkich dziełach Alarcona. Zbiorowego ich wydania dokonał Hartzenbusck w Madrycie (1852). Na język francuski przełożył prozą i wierszem A. Roger p. t. „Theatre d’Alarcon” Paris, 1865, (4 komedye w całości i z 11-u wyciągi obszerne). Wyjątki, w przekładzie na język polski podał J. Adolf Święcicki w studyum p. t. „Najznakomitsi Lomedyopisarze hiszpańscy ” t. 1, Warszawa

J. A. S

Alarcon, don Pedro Antonio, (* 1833 r., w miasteczku Guadix), jeden z wybitniejszych powieści opisarzó w hiszpańskich. Zrazu kształcił sie nr prawnika w Granadzie, potem bvł czas jakiś w seminaryum, wreszcie, nie czując po" о* łania do stanu duchownego, rzucił się do kar & ry publicystycznej. Mając lat 20, założył w Ka-dyksie pismo p. t. „Echo zachodu”, a zachęcony powodzeniem, uczuł potrzebę szerszej areny i w tym celu pośpieszył do Madrytu. Rzuciwszy się w zamęt walki rewolucyjnej, zaatakował gwałtownie dynastyę burbońską w dzienniku satyrycznym „Latigo” (Bicz), o barwie demokratycznej. Wkrótce potem wydaje pierwszy romans, wcale udatny, p. t. „El final de Norma“, a następnie tworzy cały szereg opowieści, krótkich, żywych, na wzór Trueby, w których z upodobaniem zamieszcza epizody z lat młodzieńczych, jak: „Por-que era rubia?” (Dlaczego była blondynką?) „El coro de Angeles” (Chór aniołów), „El amigo de la muerte” (Przyjaciel śmierci) i inne. Próbował także sił i na scenie, lecz zniechęcony surowy krytyką „ Dziecka cudownego”, dramatu w 3 aktach wierszem, zaniechał dalszej pracy w tym kierunku i pod wpływmm zapału wojennego, który ogarnął Hiszpanów z powodu wyprawy marokańskiej, odbył, jako prosty żołnierz, całą kampanię, zdobywszy w niej męstwem i rany i przyjaźń wodza naczelnego. Otrzymawszy w nagrodę wszystkie materyały, potrzebne do opisania tej wojny, wydał „Diario de un festigo de la guerra de Africa“ (Dziennik uczestnika wojny afrykańskiej), która to praca zdobyła rozgłos olbrzymi, a zasłużony. Aby odpocząć po trudach wojennych, w-yjechał do Włoch i wrażenia swoje z tej podróży, złożył w ciekawej książce „De Madrid a Naples“. Powróciwszy do kraju, wydał zbiór „Poo-zyj“, bardzo słabych, tom artykułów luźnych p. t. „Cosas que fueran“ (Z przeszłości) i dwa tomy nowel, w których znajduje się wybór z rzeczy oddzielnie drukowanych. Wciągnięty do polityki czynnej, dostał w r. 1865 mandat do Izby i bronił polityki jenerała O’Donnell’a. W czasie rewolucji r. 1868, trzymał się na uboczu, lecz od wystąpienia Alfonsa XII zjawia się na widowni politycznej, jako radca stanu, w dalszym ciągu jednak pisze powieści jak: „Alpnjarra“, „El Sombrero de los picos“ (Kapelusz trójgrania ty), „El escandalo“, a także w. i. pod ogólnym tytułem „Novelas cortas“ (Nowele krótkie). Od r. 1877 zajmuje krzesło w Akademii. A. posiada więcej fantazyi, niż głębokości filozoficznej; jest więcej poetą, niż obserwatorem i psychologiem; w rzeczach krótkich celuje żywością opowiadania, prawdą i humorem, w większych grzeszy nieprawdopodobieństwem charakterów i sytuacyj, nietole-pojęciami prawdziwie zakrystyj-

Ja A • S.

Alard, Delfin Jan (* 8 marca 1815 roku w Bayonnie—f 22 lutego 1888 r. Paryżu), znakomity skrzypek francuski. Już w dzieciństwie objawiał niepospolitą skłonność do muzyki, a zwłaszcza do gry skrzypcowej, co skłoniło rodziców A. do powierzenia go opiece nauczycieli muzyki. Młody skrzypek tak zdumiewające robił postępy, że już w dziesiątym roku życia występował publicznie. i to z wielkiem Dowodzeniem, W dwa

w swoim

A. Pol

Alaria, Grew. Alg. brit. 25 t. IV, wodorost z grupy Luminaricae, ma plechę liściastą, wy-płaszczoną, na krótkim trzonku, rozdzieloną na jednej i drugiej stronie środkowym nerwem, będącym przedłużeniem ogonka. Organa rozrodcze mieszczą się na małych, podługowatych, jajowatych blaszkach, wyrastających na bokach trzonka i składają się z otoczni (concepta-ula), zawierających czwórkowe zarodniki (tetrasporae) formy podługowatej i gruszkowatej. Znanych jest cztery czy pięć gatunków w morzach północnych obu-dwu światów. A. esculenta. Grew, bardzo obfita na brzegach Wielkiej Brytanii, jest wielce poszukiwaną przez mieszka ńców na pokarm.

W Szkocyi jest ona znaną pod nazwą „Badder-locks”, w Irlandyi pod mianem „Hen-W are” i t. p. Jadalnym jest tylko środkowy nerw, po oddzieleniu go od blaszki. Smak posiada nieco słodkawy.

Alarm. Wyraz ten, który należałoby zastąpić spolszczonym wyrazem „Larmo”, spotykanym już u Kochowskiego, ma podwójne znaczenie: pierw-szem z nich jest: znak—hasło, podawane wojsku na bębnie lub trąbce, wystrzałem działowym lub rakietą dla pośpiesznego chwytania za broń, w razie grożącego niespodzianego niebezpieczeństwa; w drugim razie oznaeza: zamieszanie, popłoch, trwogę w wojsku. Alarm może powstawać z przyczyn istotnego niebezpieczeństwa ze strony nieprzyjaciela wskutek niespodzianego napadu i wtenczas nazywa się rzeczywistym, albo z powodu przypadkowego zamieszania, wynikłego w samem wojsku i w takim razie zowie się fałszywym (fausse alarme), albo nareszcie może być wywołany za pomocą hasła alarmowego, przez komenderującego, dla przyuczenia żołnierzy do gi i krzyknął: „Turcy!” Podchwycili to czujniej * dowości bojowej i wtenczas może być nazwany ¹ śpiący, za nimi inni i cały batalion powstał

lata później wstąpił do konserwatoryum paryskiego, w którem kształcąc się pod kierunkiem Ha-beneck’a, dwukrotnie pierwszą zdobywał nagrodę. Harmonii i kompozycyi. uczył się u Fétisa. Po wystąpieniu z konserwatoryum, otrzymał pojadę solisty w słynnej orkiestrze tejże instytucyi, a zarazem szefa prywatnej kapeli królewskiej. Po śmierci Baillof a, wstąpił powtórpie do konserwatoryum (tym razem jednak' w charakterze profeso* ra gry na skrzypcach), i wraz z Franchomme’m, słynnym wiolonczelistą francuskim i serdecznym przyjacielem Chopina, urządzał głośne czasie wieczory, poświęcone muzyce pokojowej (kameralnej). W 1850 r. otrzymał legię honorową ; tytuł pierwszego solisty kapeli królewskiej. Krytyka podziwiała świetność gry A., brawurę wirtuozowską i wysoką umiejętność używania efektów dynamicznych. Jako kompozytor, niemałą również cieszył się sławą. Napisał wiele utworów na skrzypce, z których "wyborne duety i etu-dy największą posiadają wartość. W ogóle kom-pozycye A. są eleganckie i melodyjne, ale brak im głębokości i szerokości stylu. Napisał także szkołę na skrzypce, która w gronie młodych skrzypków dużą niegdyś cieszyła się popularnością.

J A.

zmyślonym albo udanym. ' Najniebezpieczniejszym dla wojska jest alarm rzeczywisty. Jeśli bowiem wódz zachowa przytomność umysłu, to oficerowie i żołnierze tracą zwykle głowę wobec niebezpieczeństwa, niewiadomego ani co do wielkości i ważności, ani co do kierunku, w jakim zagraża. Wiadomo, że strach przed niebezpieczeństwem nieznanem jest zwykle większy, aniżeli przed zna-nem i oczywistemu A trzeba dodać,- że alarmy najczęściej powstają w nocy. W takiem zamieszaniu, gdzie oficer woła na swego luzaka: „siodłaj mundur, da waj konia!”—a luzak zamiast munduru podaje buty, wojsko oszalałe nie poddaje się rozkazom, ani komendzie, a więc i użyte być nie może; a w tej właśnie chwili wróg może już być na karku i razy zadawać. Rzecz jasna, że skutkiem podobnego położenia może być tylko klęska. W dziejach dawnych mamy mnóstwo przykładów klęsk z powodu niespodzianych napadów i powstałego stąd alarmu, poczynając od napadu Łokietka na Krzyżaków pod Płowcami i kończąc na klęsce Turków w r. 1673, pod Chócimem. Już odd.vwna były przedsiębrane środki dla zapobieżenia alarmom; ale w wojsku najem.liczem, często niepłatnem, trudno było częstokroć u rzymać należyty porządek i karność, zachować czujność, niezbędną dla uniknienia niespodzianek. Dziś. dla zapobieżenia alarmom, każdy oddział wojska, działający niezależnie, zabezpiecza swój spokój podczas nocy najprzód strażą przednią, a potem całą siecią posterunków. ЛУ bliskości nieprzyjaciela, straż przednia staje na pozycyi i przeznacza pewną część swych żołnierzy do czuwania; ci zachowują zupełną gotowość bojową. Także pewn i część, chociaż na mniejszej stopie gotowości bojowej, znajduje się i pomiędzy siłami głównemi. Prócz tego, czy to na biwakach, czy też na kwaterach, wyznaczają się punkta zbioru na przypadek alarmu. W razie ukazania się nieprzyjaciela, posterunki, zatrzymując go wedle możności, ściągają się do straży przedniej i jej też śpiesznie przybiega w pomoc część dyżurująca sił głównych, a potem i cała siła; albo też straż przednia cofa się ku siłom głównym. W każdym razie, posterunki i straż przednia, powstrzymując nieprzyjaciela, dają możność zyskania na czasie i przyjścia do porządku przed potyczką. Pomimo jednak tych ostrożności i dziś jeszcze zdarzają się przykłady alarmów i to nawet wśród dnia białego, jak np. w 1870 r. 16 sierpnia pod ^ionville, gdzie niemiecka artylerya strzałami zbudziła obóz armii francuskiej; albo też pod Beaumont, gdy niemcy zeszli niespodzianie biwak francuski około południa. Przyczyną podobnych zjawisk bywa zawsze brak niezbędnej czujności, brak sprężystości w komendzie naczelnej, brak karności w wojsku, Alarmy fałszywe powstają z rozmaitych przyczyn; tak np. podczas ostatniej wojny rosyjsko-tureckiej, nocy następnej jio przeprawie przez Dunaj, w jednym z batalionów, żołnierz, pod wpływem sennych widzeń, zerwał się na no-

w przerażeniu. Już żołnierze zaczęli jeden drti- około 640 r. Najazd Kinnneryjczyków osłabił znacz-giemu przystawiać bagnety do piersi i ledwie ofi- | nie państwo A., a później Scytowie r. 626 ostateczny cerom udało się zażegnać burzę. Najniebezpiecz- l prawdopodobnie cios mu zadali, gdyż od tej pory nie niejsze są strzały, częstokroć przypadkowe, które mamy więcej wiadomości o tym narodzie; zape-łatwo przechodzą w strzelanie wzajemne między wne resztki jego wyparto w północno-zachodnim swymi. W ten sposób został zabity generał La- kierunku, do brzegów morza Czarnego, a pier-barpe w r. 1796, gdy wjeżdżał do obozu na cze- wotną siedzibę jego zajęli Ormianie. Lenormant: le szwadronu, przez jedną z brygad własnej dy- „Histoire ancienne d’Orient”; Паткановъ: „Ван-wizyi. Alarmy udane, lub zmyślone, były już zna- скш надписи” etc. w „Жури. Мии. Нар. ПроСв.” ne w bardzo dawnych czasach. Wiemy z Długo- 1881 t. 214; Sayce: „Journ. of t. Royal Asiatic sza, że je praktykował Jagiełło podczas marszu Society ”1882. „Napisy“ w wydaniach Layard’a, na Krzyżaków w r. 1410.    K-G<5, sl,i Ménant’a i British-Museum.

T. к

Aiarmiści. Tak nazywaj u ludzi, którzy przez Alary Juliusz Eugeniusz Abraham, rozgłaszanie fałszywych wieści, szerzą pomiędzy (* 1814 r. w Mantui), kompozytor muzyczny, ludnością trwogę i popłoch. Jeżeli tego rodzaju Kształcił się w konserwatorem medyolańskiem od wykroczenie nie ma politycznego, ani innego wy- 1827—1831 r., od 1833 r. żyje w Paryżu. Skom* stępnego celu, to podług art. 37 ustawy o karach ponowa! wiele romansów, aryj, duetów, kwaite-wymierzanych przez sędziów pokoju, winni ule- tów, jednę symfonię, opery: „Rosmunda“ 1840, gają karze do dni 15 aresztu, lub też pieniężnej, „Le. tre nozze“ 1850, „Sardanapal“ 1852, „La nie wyższej nad 50 rubli. Ta sama kara zagraża Beauté da diable“ 1861, „La voix humaine“ 1866, tym, którzyby wywołali trwogę publiczną przez „Locanda gratis“ 1867 i kilka innych. Z tem -niepotrzebne uderzenie na alarm, lub innym spo- wszystkiem, jako kompozytor, niema A. wielkiego sobem podobnym.    F-J znaczenia; tworzy łatwo i dość płynnie, ale opra-

Л. Fol.

Alarmiljacc przyrządy, ob. S y gn ały, Sy gna- cowanie tematyczne tych dzieł, oraz styl jego,

1 i z u j ą c e p r z y r z ą d y.    wiele jeszcze pozostawiają do życzenia.

Alaro, miasto na wyspie Majorce (Mallorca), Alaryk I (* między 370 i 375 r. na wyspie o 19 kim. od głównego na niej miasta Palmy. Pauke, przy ujściu Dunaju,—-j* 410 r.), konung Znane z łomów marmurowych, 5,325 mców (1878). West-Gotów, czyli Wizygotów; pochodził ze sta-

Abrodiowie, naród starożytny; Herodot (III, rożytnego rodu Balta (— śmiały, po angielsku: 94 i VII, 79) mieści ich obok Kolchidy, nad źró- bold). Od lat młodych służył w wojsku rzym-(iłami Eufratu i w okolicy jeziora "Wan, a dzi- skiem i w r. 394 walczył przeciwko uzurpatoro-siejsi uczeni uznali ich za mieszkańców państwa wi Eugeniuszowi w bitwie pod Akwileją. Po śmier-Urarti, najpotężniejszego z liczby państewek, ja- ci cesarza Teodozyusza, który uchodził za „przy-kie istniały u stóp gór Araratu. Nowe to światło jaciela Gotów”, ministrowie młodocianego na-trysnęło z napisów assyryjskich. Okazuje się, że stępcy jego, Arkadyusza, nie umieli utrzymać A. stanowili jądro ludności i czynnik główny cy- przyjaznego z barbarzyńcami stosunku. W tym wilizacyjny w późniejszej Armenii. Znani są już samym zapewne roku A. został obwołany konun-ukoło 1000 r. przed Obr. Plemię, zwane Biaina, giem przez wszystkie plemiona wizygockie i wy-mieszkające na wschodnim brzegu jeziora War, słał do Konstantynopola żądanie, aby mu dano z głównem . miastem Thospia (dzisiejszy ЛУап), rangę generała jazdy (magister equitum) z cał-przyswoiło sobie najpierw eywilizacyę assyryj ską kowitą płacą, a wojownikom jego, aby przyznano i pismo klinowe. Język ich był podobny do dzi- żołd wojsk sprzymierzeńczych. Odmówiono mu. sicjszego gruzińskiego; najwyższego boga zwa- Wtedy A. ruszył z całym swym ludem na Tranu Chaldi, obok niego czczono także słońce, cyę, zrabował ją aż pod mury stolicy, następnie księżyc i gwiazdy. Królowie nazywali się „kró- splądrował Macedonię, Tessalię, Attykę z Ate-lami ziemi Nairi” (tem mianem nazywali assy- nami, Korynt, Argos, Spartę, Tegeę (396—397). ryj czy cy całą Armenię). Pierwszym znaczniejszym Trzeba było wezwać na ratunek Stylikona (ob.) władzcą A. był Argistis I, współczesny Salma- z Italii. Ten wylądował z legionami zachodnio-nazarowi IV assyryjskiemu, około 780 r. przed rzymskimi pod m. Patry, zaszedł Wizygotom na Ghr. On i następcy jego dzielnie bronili niepo- tyły, otoczył ich wśród gór Foloe, w Arkadyi, biegłości kraju swego przed assyryj czy kami i na- fortyfikacjami i mógł głodem wymorzyć. Gdy je-wet zawojowali część południowej Armenii od clnak ministrowie byzantjjscy nie chcieli poddać Assyryi. Jednakże Tiglat-pal-Assar II r. 737 się pod jego zwierzchnictwo, pozwolił Go-wpadł do ich kraju, obiegł samą stolicę i ode- tom wymknąć się z matni i odpłynął do Italii, b ał zawojowane ziemie. Król Ursa (730—714) A. poszedł do Uliryku i otrzymał tę prowincyę p iczał drobne plemiona A. przyłączać do swego w posiadanie, wraz z pożądaną rangą od mini-p mśtwa, atoli te usiłowania jego rozbijały się strów Arkadyusza. Znalazłszy tu cztery rzymskie' o potęgę assyryjskiego Sargona. Następca Urny, fabryki broni, uzbrajał wojowników swoich, a w r. Argistis II (714 r.j, zdołał tak wyzyskać na swą 401 przedsięwziął wyprawę do Italii. Szedł tak korzyść położenie polityczne, że znacznie wzmo- szybko, że cesarz zachodnio-rzymski, Ronoryusz, cnił swe państwo i królowie assyryjscy zmuszeni nie zdążył dostać się z Mediolanu do Rzymu byli żyć z nim w przyjaźni. Z królów później- i postanowił uciekać do Galii. Ścigany wciąż prze^ s/.ych znani są Russhs, około 655 r. i Sârduri III barbarzyńców, schronił się do twierdzy Asta.

A. wydał wiele pożytecznych rozporządzeń; dla poddanych rzymskich kazał ułożyć specyalny kodeks praw, zwany Breviarum Alaricianum, który w Hiszpanii i Galii południowej obowiązywał do połowy VII w.

Szczęściem, przybiegł szybko z Recyi Stylikon i zabrał się niezwłocznie do sypania okopów. A., bojąc się powtórnego obsaczenia, cofnął się, stoczył bitwę niepomyślną pod Pollencyą i zawarł ugodę (402 r., na Wielkanoc). W roku następnym pokusił się jeszcze o Weronę, lecz Stylikon znowu przyszedł z odsieczą i zadał barba: rzyńcom dotkliwą porażkę. A. wrócił do Illiryku. Siedział spokojnie przez lat pięć. dopóki nie dowiedział się o zamordowaniu Stylikona. Wnet ukazał się w Italii, niby jako mściciel jego i zażądał grubej sumy, niby za oszczędzenie miasta Ezvmu podczas poprzedniej wyprawy. Nikt nie umiał powstrzymać groźnego konunga; otrzymał 5,000 funtów złota, 4,000 f. srebra, 3,000 sztuk szkarłatu, 3.000 f. pieprzu, a żądał jeszcze pro-wincyi Noryku i stałej daniny w zbożu. Hono-rvusz nie chciał zatwierdzić takich warunków, więc A. zamianował cesarzem Attala (ob.), lecz i iedługo i z nim się poróżnił. Zniecierpliwiony < porem i nie mogąc zdobyć silnie ufortyfikowa-wanej rezydencyi Honoryusza, Rawenny, posunął się naule pod Rzym. Przy pomocy niewolników, zdobył w nocy bramę i wtargnął do wiecznego miasta, które liczyło 1,482 pałaców i 44,171 domów, a ludności około 2 milionów. Jako chrze-śJanin, kazał oszczędzać groby Apostołów Piotra i Pawła, ale całą własność wydał na rabunek (w sierpniu, 410 r.). Gotowie zabawiali się 6 dni ł tdowaniem wszelkich bogactw na -wozy. A. chciał obalić cesarstwo rzymskie, żeby na gruzach jego wznieść królestwo goclde. Ruszył na południe, w zamiarze przeprawienia się do Sycylii, lecz pod Konsencyą (dziś Cosenza), umarł nagle, w parę tygodni po zrabowaniu rwiecznego miasta”. Gotowie, clicąc ukryć zwłoki przed zemstą rzymian, złożyli je na dnie rzeki Busen-to, odprowadziwszy wodę do innego koryta. Pozabijali następnie wszystkich niewolników, którzy do roboty użyci byli. ("Wietersheim: „Gesch. d. YÖ kerwanderung”, 2-te Auf!., besorgt v. Felix Daim, Leipzig 1880—1, 1, 250 sq. Dahn: „Urgeschichte der germanischen u. romanischen völker’’, 1888, I, 337—349. V. Eicken: „Der Kampf der Westgothen und Römer”, Leipzig,

T. K.

And. S

Alasan, staroź. Alazonios, • najważniejszy z lewych dopływów rz. Kur, wypływa z wyniosłego jarzma gór Kaukaskich, na południo-wschód od Kazbeku i po krótkim biegu śród urwistych skał wydostaje się pod Achmety na szerszą płaszczyznę, środkiem której płynie równolegle do rz. głównej, a okrążywszy wyźynowy step Scbirak, wpada, pod Dardokas do Kuru. Z lewej strony przyjmuje liczne dopływy górskie, z prawej zaś słabiej jest zasilany i dopiero przy samem ujściu otrzymuje długi dopływ Jora.

187'' )

A Sz.

Alaska (u krajowców Al as z к a), jeden z nielicznych i, względnie do obszaru lądu, jakby za-niklych półwyspów Ameryki półn. na oceanie Spokojnym, oddziela się od północnych jej wybrzeży w kierunku płd.-zachodnim na rozciągłość 600 kim. (80 mil). Nie wiążąc się ze stanowią-cemi przedłużenie Kcrdylierów Skalistemi górami orograficznie, których główna oś zmierza wprost na płn., ku oc. Lodowatemu, ściśle się jednak geognostycznie jednoczy z tą ich częścią, która zatrzymuje cechujące to pasmo wulkaniczne objawy, gdyż od ostatnich w nich nadbrzeżnych kraterów, w postaci potężnych stożków, Pięknej Pogody (Fair wether) i Sw. Eliasza, szereg wulkaniczny zwraca się przez Alaskę i będące dalszym jej ciągiem wyspy Aleuckie, ku wulkanicznym wzgórzom Kamczatki, przez co nadaje Alasce znaczenie ogniwa, spajającego wybrzeża oceanu Spokojnego, w jeden ognisty pierścień. Drugą właściwością Alaski jest klimatyczna jej rola: stanowi ona bowiem rodzaj granicznika, odgradzającego dwa przeciwne pod względem ciepłostanu prądy: gdv od płn. panuje wyłącznie wpływ wciskających się przez cieśninę Berynga strumieni zimnej wody, o południowe wybrzeża A. ocierają się zbl;]капе fale nadciągającego od Japonii Kuro-Siwa (prądu ciemnego), który w oc. Spokojnym odgrywa rolę atlantyckiego Golfstromu, łagodząc klimatyczne stosunki, przez co, gdy u wybrzeży morza Berynga, w osadzie św. Michała, w zatoce aAaryk II, syn Euryka, 8-my król Wizy- Nortońskiej, przeciętny ciepłostan dochodzi 1,5 gotów (484—507), panował nad całym półwy- niżej zera, na wyspie podnosi się on do 6°. Ma spem Pyrenejskim i nad południową Galią, do to donośne znaczenie dla fauny tych mórz, a co rz. Ligiery. Gdy Illodwig, król Franków, stał za tem idzie i dla przemysłowej gospodarki; za-się sąsiadem Wizygotów, zwyciężywszy Syagryu- warte między Ameryką i Azyą, a odgrodzone od sza, a ten ostatni, prokonsul rzymski, szukał schro- płd. Alaską i Aleuckienn wyspami, morze Be-npma na dworze wizygockim, wydał go A., nie rynga nosi też nazwę morza. Bobrowego, z po-śmiąc opierać się żądaniu zwycięzcy (486). Po tem, wodu wielkiej niegdyś obfitości wydr morskich z powodu innego zatargu, pojednał dwóch kró- i innych o puszystym włosie zwierząt morskich, lów krewny A a, Teodoryk W. (ob.); przyszło a zwłaszcza jest ono miejscem pobytu morskich nawet do skutku spotkanie, na wyspie rz. Ligie- ssaków, jak morsy, foki, lwy morskie i t. p., ry. Mimo to, w r. 507, król Franków rozpoczął wówczas, gdy mieszkańcy na płd. Alaski skaza-woji ę, korzystając z rozterki religijnej, jaka dzie- ni są na utrzymywanie się wyłącznie jedynie z ryli a pod'utą ludność rzymską katolicką od aryań- bołówstwa.

skioh "Wizygotów. Na polu Wogledeńskiem (Vou- Alaska (terytoryum). Pod tą nazwą, włączone glé) zaszła bitwa, w której A. poniósł porażkę ' zostały do Stanów Zjednoczonych Am. półn. po-poległ. W wewnętrznem urządzeniu państwa, siadłości dawnej rosyjsko-amerykańskie! spółW

nabyte w 1867 r. (ostatecznie objęte w posiadanie 24 pa/dziernika), za sumę 7,200,000 dolarów, czyli 11 milionów rubli. Kraina ta, na podstawie traktatu, zawartego z W. Brytanią w 1825 r. (28 lutego), rozciągała się od 54° 40’, do 71° 24’ ezer. półn., obejmując półn.-zach. kończynę z przy-ległemi wyspami lądu Ameryki półn., w głąb zaś posuwając się do demarkacyjnego między obu posiadłościami południka, przeprowadzonego przez górę św. Eliasza (236° dług. od Ferro), zkąd na nołudnie , trzymając się nadbrzeżnego pasma (góry Nowo-kornwalijskie) ogarniała poszarpane we fiordy wybrzeże, z towarzyszącemi mu o ta-kimże charakterze wyspami, aż do cieśniny (prze-pływu-street) Dixon’a, oddzielającego arch, królowej Karlotty. Na tej przestrzeni obszar wyro-«ił blisko Г/j mil. kim. (27,200 mil) rozległości.

r. od rządu ruskiego potwierdzenie, pod nazwij „rosyjsko-amerykańskiej”, w 1821 zaś posiadłości jej za część państwa uznane zostały. Lecz zła gospodarka, narażająca skarb na niedobory i straty, zmusiła rząd rosyjski wejść ze Stanami Zje-dnoczonemi w układy, które, ku zobopólnemu zadowoleniu, w 1867 r. przeprowadzone zostały. Odtąd wyzyskiwanie przyrodzonych bogactw ścisłe-mi przepisami uregulowano, a nowe źródła otwarte zostały. Dawni bowiem posiadacze poprzestawali na dwóch głównie artykułach wyzysku: na połowie tranodajnego zwierza, jak psy morskie, lwy m. (phoca jubata), konie m. czyli morsy i zwierząt, dostarczających kosztownych futer, jak wydra morska (enthidris marina), która niegdyś w takiej napotykała się mnogości, iż morzu Be-.ïynga nadano nazwę „bobrowego” (patrz poprz.

цц=

шт

Ий ....

••• :

:^ygjb

8@ЙЩЛ|(§

'

Ш-

шт

тат?;

5®й

J.V

чД

гам

:££Й

fite

Г. Л, Л

м/

,3ж

•V-J

»i

ii

-Æ3.

■я

Я1

-:Г

|р

!\

Ж?

S-N

*ШЁйШШвЗ&£:

; fl

St

’ф\

??

шт -

иря

Л г 1**. АЬтТт*.

licząo na -niej zaledwo 30.000 тос ów, z których liczba osiadłych europejskiego pochodzenia, białych, dochodzi do400 osób (392);inieszańców, błędnie tu kreolami nazywanych 1683, Aleutów, zamieszkujących wyspy tego nazwiska d~ 2,000, resztę stanowią Eskimosi i pokrewne im, mongolskiej rasy ludy (17,500), a ku południu od nich, czer-wonoskórzy indyanie, nad górnym biegiem rzeki Jukonu, 8,655 (według obrachowania Petrowa, 1880 r.). Jeszcze w pierwszej połowie XVIII w., poczęli ruscy przemysłowcy samopas korzystać z zyskownego połowu morskiego zwierza w morzu Berynga i prowadzić z lądową ludnością zamienny handel na futra, aż nakoniec w 1781 r. zawiązała się spółka, która przybrawszy do siebie inną, angielskiego początkowania, zyskała w 1799

eaejklonedya l’UTftzcchn» Jiutr.

art.), a która już obecnie silnie jest przetrzebioną, zaś tak zwana „krowa morska” (rhitina Stelle-ri) zgoła została wytępioną. Miejscem połowu są liczne rozsiane wyspy, towarzyszące Aleuckim (ob.), bądź od południa, jak Kadjak, bądź od zachodu, z których dwie tylko skrajne, przyległe Kamczatce, pod nazwą Komandorskich (m. Berynga i m. Miedziane), jedynie pozostały przy Rosyi. Sporadycznie leżące w m. Berynga: wyspy Prybylowa (św. Jerzego i św. Pawła), wysp:;, św. Macieja, w. św. Wawrzeńca, nakoniec w samej cieśninie wyspy Gwozdewa. Z równą nieo-ględnością prowadzony był wyzysk futrodajnego zwierza lądowego: niedźwiedzi, lisów w rozmaitych odmianach (czerwone, brunatne, błękitne, czarne), rysiów, bobrów i t. p. Dość przytoczyć.

65

A. Si.

4'

K. J.

Dr. А, y

Że tycli ostatnich w jednym 1852 r. zdobyto 13,30v skórek. Jakkolwiek rząd amerykański ucieka się do wydzierżawiania za roczną opłatą prawa wyłącznego handlu futrami (500,000 dok), lecz przestrzega, by ten wyzysk prowadzony był prawidłowo, z ograniczeniem polowania do pewnych pór roku i t. p. Prócz tego, zwrócił uwagę na inne źródła przyrodzonych bogactw, np. kopalnianych, otwierając, swoim zwyczajem, obszerne pole prywatnej inieyatywie. To też badanie pokrytego nieprzebytemu debrami wnętrza, robi postępy i prócz obfitych pokładów dwóch najważniejszych artykułów nowożytnego ruchu — żelaza i wręgla, odkryto obfite rudy szlachetnych kruszców: srebra i złota. Stąd przyszło, że gdy dawniejsze osady trzymały się przeważnie morskich wybrzeży, od dwudziestu lat, pomimo ciężkich warunków klimatycznych, posuwają się one w⁷ głąb wewnętrznych puszczy, przyczem wpadająca do Nortońskiej zatoki rz. Jukon, pomimo, że większą część roku, dla surowego śródlądowego klimatu, skutą bywa lodem, służy za dogodną łączną drogę, uchodząc pod nazwą ,.Mississipi Alaski”. Dawny administracyjny podział kraju na 6 obwo-dów (district) został zatrzymany. Głownem miejscem, siedzibą gubernatora i naczelnika siły zbrojnej, jest Sitchu, na wyspie tegoż nazwiska, dawniej Nowo-Archangielsk, 1,100 niców⁷ (pod 57°3’ szer. półn.). Ku południowi leżą lesiste, zdolne do uprawy rolnej wyspy: ks. Walii <8,600 kim.), Kewillagigeda, Kurejanów, w. Admiralicji, Czy-czagowa. Na większej wyspie Kadjak (8,950 kim.) dogodny port św. Pawła. Aleksander, obw⁷arowo-na miejscowość na półw. Kenajskini. Twierdza św. Michała i Unataklik przy ramionach rzeki Jukon. W górnym jej biegu obwarowana fakto-rya tegoż nazwiska: Jukon—1795 kim. od ujścia. Nuklukatyet, jeszcze dalej posunięte na rzece stanowisko, Na wyspach Aleuckich przystanie Jliołuk i Capitäns-harbour na w. Unałaczka i port Ozyczagów na w. Attu.

Alaskait (miner.), rzadki minerał, znajdujący się w żyle Alaska, na południo-wschodzie góry Sneffels, w Colorado. Jest złożonym siarkiem metalicznym, odmianą galenobizmutytu, czyli błyszczu ołowiano-bizmutowego, w którym część ołowiu zastąpiona jest przez srebro, miedź, a nawet cynk. Składa się, po odjęciu zmieszanego z nim spatu ciężkiego i pirytu miedzianego, z 12,02 ołowiu, 8,08 srebra, 3,0 miedzi, 0,26 cynku, 51,49 bizmutu, 15,72 siarki (90,57) i odpowiada wzorowi: (Pb₂Ag,Cu₂) S+Bi₂S;1, albo (Pb,Bi,, Ag₂Cu?)S Występuje w drobno-blaszkowych skupieniach, z małemi, wystającemi i cofającemi się brzegami płaszczyzn łupliwości; jest miękki, łatwo się kruszy; c. wł. 6878; ołowiano-szarej barwy, przechodzącej w białą, podobną do barwy błyszczu bizmutowego, z silnym blaskiem metalicznym.

Alassio, we Włoszech, nad morzem Sródziem-nem, pomiędzy Yentimiglią i Genuą. Urocze i ciche uzdrowisko klimatyczne, dawniej ulubione latem miejsce pobytu rodziny królewskiej włoskiej. Należy do działu suchych pomorskich klimatów, cechujących się zarazem wyższą ciepłotą. Pobyt nie drogi. Porównaj: Schneer: „Alassio und seine Umgebung” 1886.

Alastor, duch pomsty w mitologii greckiej, prześladujący nieustannie tych przedewszystkiem, którzy ręce swe krwią ludzką splamili. Takie prześladowanie przez A. nie ustaje dopóty, dopóki pomście całkowicie nie stanie się zadość; często więc trwra niezmiernie długo, dotykając całe pokolenia tej rodziny, której jeden z członków dopuścił się występku. W tern ogólnem pojęciu o A., któremu, tragicy greccy, a zwdaszcza Eschylos ważne przypisują znaczenie, mieści się kilka spe-cyalnych jego uosobień. Przedewszystkiem w A. widzieli starożytni ducha zamordowanej ofiary, następnie pojmowali wogóle ducha zemsty, dalej, różne istoty mściwe i wymierzające karę nazywano tern mianem, jak np. samego Zeusa lub Erynny, boginie zemsty. Obok tego ustaliło się pojęcie A. jako osobnych demonów, ścigających zbrodniarzy, a mieszkających w państwie pod-ziemnem. Często też pojmowano A. nie jako ducha zemsty, ale jako złego demona, prześladującego niewinnych ludzi. Wyraz A. był czasem używeny dla oznaczenia łotra, co częściej spotykamy w mówcach Demostenesa.

Alastor. 1) jeden z wodzów greckich pod Troją, syn Nestora i Chlorydy. 2) Jeden z synów Neleusa, syna Neptuna. 3) Nazwa jednego z czterech koni, ciągnących wóz Plutona.

Alaszer (Alaschehr), miasto w Azyi mniejszej na wschód od Smyrny, z którą łączy go długa na 180 kim. kolej żelazna. Leży w dosyć żyznej okolicy, w dorzeczu rz. Gedis (staroż. Her-mos), u stóp rozległego grzbietu Bosdagliu (star. Tmolos), w dawnej Lidyi i posiada wiele cieką wych zabytków z epoki dawnej Grecyi. Miasto wmgóle brudne i ubogie, liczy do 15,000 mieszkańców⁷, którzy (głównie Grecy) trudnią się han dlem zboża, tytoniu i bawełny. Starożytna nazwa A. — Philadelphia.    And- s*

A latere, wyrażenie łacińskie, odnoszące się do kardynałów, wysyłanych przez Papieża z władzą nadzwyczajną do obcych panujących i na kon-cylia.

Alaternns (T. Just. 595 i. 366). Rodzaj z rodziny szakłakowatych (Rhamnuceae), przez niektórych autorów dotąd przyjmowany za osobny, lecz przez większą część odnoszony do Szakłaku (Rhamnus), w charakterze sekcyi. Charakteryzuje się on, według De Candoll’a (Prodr. II, 23), kwiatami pięciopręcikowemi i pięciodzielnemi, owocem jagodowatym, trzyziarnowym, lub wskutek niedorastania, dwuziarnowym; znaczkiem ziarn nie wystającym i liśćmi trwalemi, skórzastemi i gład-kiemi. Nazwa ta stosuje się głównie do Rhamnus Maternus L., drzewka strefy śródzieinno-morskiej, wschodniej. W południowej Europie często bywa on hodowany w parkach i ogrodach, u nas zaś w zimnej szklarni, z powodu lśniących, trwałych liści. Kwiaty jego mieszano-płciowe, na osobnych roślinach, mają okwiat pojedynczy, o działkah krótkich w kwiatach męzkich odgięty, w żeń-

J. A.

czas i Ло |{,

niesioną przez Merkurego, zstępującą na ziemię”, jeden z piękniejszych jego utworów, nagrodzony w Salonie paryskim 1824 r. medalem I-ej klasy. Obraz ten zgorzał podczas pożaru zamku Saint-Cloud, 1871. Inne ważniejsze prace jego są: „Stany generalne paryskie za panowania Filipa Wa-lezyusza”, „Stany generalne paryskie za panowania Ludwika XlII-go”, oraz „Zgromadzenie Notablów w Rouen za Henryka IY-go”, (obrazy te znajdują się w muzeum Wersalskiem); plafon w Luwrze, wyobrażający chwilę, w której „Richelieu przedstawia i poleca królowi Pous-sin’a”; oraz kopuła w sali balowej senatu, przedstawiająca „Sprawiedliwość czuwającą nad światem”.

na

skicb zaś wzniesiony. Liście jego posiadają własności toniczne i ściągające, miazga zaś owoców (które właściwie są pestkowcami) własności przeczyszczające.

Alatri, starożytne Al atrium, miasto we'włoskiej prowincyi Frosinone, na południo-wschód od Rzymu i V/ bliskości drogi żelaznej, prowadzącej do Neapolu. Ma 13,700 mców i dobrze zachowane zabytki t. zw. „warowni cyklopowej”, sięgającej przedhistorycznych czasów Rzymu.

Alauńskie góry, dawna nazwa pogórza, które miało leżeć w północnej Sarmaeyi; gdy zaś, według starożytnych pisarzy, brały stąd początek główne rzeki Europy: Rubon (Dźwina), Borystenes (Dniepr) i Rha (Wołga), oczywiście nazwa ta odpowiada teraźniejszemu płaskowzgórzu Wałdajskie-mu. Nazwę tę wyprowadzają od sarmackiego ludu Alanów, który, zalegając ogromny obszar od Kaukazu do źródeł Wołgi, stał się głośnym w czasie wielkiej wędrówki ludów (oh. Alanowie).

Jakoż pogórze to odznaczano bez różnicy górami Alauńskiemi lub Alańskiemi. Wałdajskie pogórze, zajmujące obecnie kąt zetknięcia się czterech gubernij: Nowogrodzldej, Twerskiej, Smoleńskiej i Pskowskiej, nie odznacza się swą wysokością, gdyż najwyższe szczyty, iak Popowa góra,

Smloma i t. d., dochodzą zaledwie do 250 m. wyniesienia. Nie wieczne więc śniegi i lodowce zasilają nader liczne jeziora i moczary, dające początek największym rzekom wsch. Europy, lecz nieprzebyte niegdyś lasy, usprawiedliwiające nadawaną tego rodzaju wyżynom słowiańską nazwę debrom, debrze, a która odpowiada łacińskiej sil-va, idem. Wald (u ruskich latopisców Wałdajskie płaskowzgórze nosi nazwę: Wołchońskie debry, albo W. las). Pod mianem Alauńskich gór, ruscy geografowie łączą wododzielczą krawędź, odgraniczającą porzecze Wołgi od wodostoku oceanu Północnego, czyli tak zwane „Północne Uwały” (200 im), którą to nazwę Winc. Pol przyjął dla odznaczenia wogóle szeregu niskich a szerokich płaskowzgórzy, urozmaicających płaszczyznę wschodnio-europejskiej niziny.    A- Sz-

Alaux Jan Piotr (* 1783 j* 1858), najstarszy z uzdolnionej rodziny artystów francuskich.

Pracował jako malarz-dekorator przy teatrach francuskich Feydeau“, „Opéra” i „Gaîté ; znanym jest głównie z założonej w Paryżu 1827 r., pod nazwą „Xéorama'', ulepszonej dioramy własnego pomysłu, różniącej się od zwykłych dioram tern, że widz znajdował się w samem centrum optycznem obrazu. Wspaniałe obrazy do niej przeważnie sam malował. „Nćorama” ta w swo im czasie cieszyła się wielkiem powodzeniem, ale artysta, straciwszy na niej, wycofał się z przedsiębiorstwa.

Alaux Jan, zwany „le Romain” (* 1786—

-{* 1864), młodszy brat poprzedniego, znany malarz historyczny i religijny, bardzo produkcyjny, od r. 1846 do 1852 był dyrektorem Akademii francuskiej w Rzymie. W 1815 r., jeszcze pod-w Rzymie, zdobył nagrodę „Le prix za obraz, przedstawiający „Pandorę

Alaux Jan Paweł (* 1788 w Bordeaux, •j* 1858 tamże), brat najmłodszy poprzednich, ma-larz-pejzażysta i litograf. Wydał razem z architektem Lesueur’em „Vues choisies des monuments antiques de Rome”, w 15 tablicach in folio (1826—28). A. podpisywał się na obrazach swoich „Gentil”, dla odróżnienia ich od obrazów brata starszego tegoż imienia, Jana.

Alaux Juliusz Emil, literat i filozof współczesny (* 1828 r. w Lavaux, w depart. Tarn), studya odbył w liceum Karola W., t. zw. „Collège Royal” (1840—47). Rozpoczął zawód nauczycielski w Ajaccio, następnie był profesorem filozofii, kolejno w kilku liceach prowincyonalnyeh francuskich, prócz tego wykładał retorykę w Collège S-te Barbe w Paryżu (1864) i filozofię w Akademii w Neuchâtel (1871—76); obecnie wykłada filozofię w Algierze w „Ecole des lettres”. A. był przy tern współpracownikiem „Revue contemporaine” (1857—61), oraz przez pewien czas redaktorem gazety „Le Parlement”. Pierwsze większe prace A. były: „Essai sur l’Art dramatique“, wydane w Tuluzie w 1855 r. i „La Religion au 19-me siècle”—tamże 1857. Od tej daty rozpoczął A. bez przerwy prawie drukować prace swoje, zarówno filozoficznej, jak literackiej i społecznej treści, a nawet próby własnej poetyckiej twórczości. I tak: z dziedziny filozofii do ważniejszych prac jego zaliczyć można: „La Raison, essai sur l’avenir de philosophie“ (1860), w której wypowiada myśl, że filozofia jest nauką przyszłości, że prawdziwa filozofa wykwitnie dopiero z zupełnego zlania się metafizyki z religią. Istnienie tej ostatniej uważa A. za konieczne dla człowieka, ale wymaga dla niej reformy, reformy zaś tej dokonać ma filozofia. Od filozofii więc oczekuje A. pogodzenia rei Ig л z duchem i ustrojem społeczeństw nowożytnych — pojednania jej z rozumem i nauką. Zasadnicze te poglądy swoje filozofię i religię rozwinął A., w szeregu dzieł: „La Religion progressive, étude de philosophie sociale” (1868), „L’Analyse métaphysique. Méthode pour constituer la philosophie première” (1872) i wreszcie „De la Métaphysique considérée comme science” (1879). Ostatnie jest naj« ważniejszem ze wszystkich dzieł filozoficznych A., to też było ono wyróżnionem z pomiędzy inny' h na konkursie, przez „Akademię nauk moralnym*

politycznych” naznaczonym, na którym nagrodę 1822 został prezesem kortezów (t. zw. Exaltados), otrzymał prof. Liard (ob.) za dzieło: „La seien- głosując przeciw Ferdynandowi. W czasach re-ce positive et la métaphysique”. A., opierając dok- akcyi zemknął do Holandyi, a potem do Anglii, trynę swoją na „Implication mutuelle des exi- Po śmierci Ferdynanda, Marya Krystyna powo-stences et des idées”, oraz na „accord des eon- łała A. do ojczyzny i mianowała go posłem w Lon-traires”, schodzi się w tern dziele z systematem dynie, a wkrótce potem ministrem spraw zagra-filozoficznym Hegla. I nic w tem dziwnego, gdyż ja- nicznych; jednakże od tego ostatniego stanowiska ko uczeń i wielbiciel Cousin’a, A. był zarazem i zwo- A. się uchylił. Zmieniwszy zczasem znacznie swe lennikiem hegelializmu. To też powszechnie A. zali- polityczne przekonania, nie chciał żadną miarą czanym jest we Francyi do szkoły Cousin’a. Z in- po wybuchu rewolucyi w La Granja, w r. 1836, nych prac filozoficznej treści A. ważniejsze są: złożyć przysięgi na konstytucyę z r. 1812. Usu-„La philosophie de Monsieur Cousin” (Paryż, 1864, nąwszy się potem od spraw publicznych, urn. we w „Bibliothèque de phil. contemporaine“) oraz Francyi w Barèges.

„Histoire de la philosophie” (Paryż, 1882). Osta- Alaverdi,, starożytny klasztor i kościół pod tniemi czasy A. powrócił znowu do ulubionego wezwaniem Św. Jerzego, w pobliżu powiatowego tematu z filozofii religii i wydał „Le problème miasta gub. tyfliskiej Telawu, na Kaukazie, religieux au XIX siècle“ (Paryż, 1890). Z dzie- Wzniesionym on został dla uczczenia pamięci dżiny prac literackich A., oraz rozpraw treści po- Apostoła Gruzyi, Sw. Józefa Opata, który z 12 lityczno - społecznej, ważniejsze są⁻ nowella pod mnichami przybył z Syryi dla opowiadania wia-tyt. „Laurę” (1861), „Papę et roi“ (1861), „La ry chrześciańskiej i tu został pogrzebany. A. słu-République“ (1871), „Etudes esthétiques“ (1873), żyło niegdyś za siedzibę arcybiskupów kachetyń-„Instruction morale et civique” (1884), „La Lan- skich, lecz często ulegało zniszczeniu przez trzę-gue et la littérature française du XY-e au XVII-e sienią ziemi i najazdy Persów. Odnowiona w 1741 siècle“ (1885). Z pomiędzy poezyj A., w których r. świątynia, ciekawa pod względem architektowi ogóle przeważa rodzaj elegijny i kierunek ma- nicznym, ściąga tłumy pobożnych pielgrzymów rzycielski, ważniejsze są: „Visions d’amour“ (1858), zwłaszcza we wrześniu (20,000).    A-e*.

„Les Tendresses humaines“ (1867), oraz poemat Alayrac Mikołaj d’ (* 17 kwietnia 1753 r. ,.Un fils du siècle“ (1881).    s- s- w Mouret, pod Tuluzą—f 27 listopada 1809 r.

a na-

z ca-

Alava, jedna z trzech baskijskich prowincyj w Paryżu), słynny i popularny w swoim czasie w Hiszpanii, najbardziej na południe wysunięta, kompozytor oper i operetek. Ojciec jego, potomek największa (3,122 kil. kw.), ale najsłabiej żalu- starej szlachty francuskiej, starał się zapewnić dniona (około 100,000 mieszk ). Rzeki należą do synowi gruntownie wykształcenie umysłowe, systematu Ebro, góry do równoleżnikowego pasma stępnie skierować go na drogę karyery adwokac-Kantabrów wschodnich, które tu łączą się z Pi- kiej, sądził bowiem, że po tej krocząc drodze, renejami. W miejscu największego obniżenia się dojdzie do zaszczytów* i sławy. Na nieszczęście łańcucha przechodzi kolej z Madrytu do S. Se- jednak ambitnego potomka średniowiecznych ry-bastian, nad odnogą biskajską, z gałęzią do Bil- cerzy francuskich, młody Mikołaj chętnie poświę-bao. Klimat zdrowy i łagodny. Stoki górskie po- cał pandekta dla muzyki, której oddawał się krywają bujne lasy, zwłaszcza dębowe. Ludność łą namiętnością, a lubo czyniąc zadość żądaniu zajmuje się przeważnie rolnictwem; bardziej zaś ojca, został adwokatem, po pierwszym wszakże ku południowi, w dolinach rzecznych, kwitnie ho- debiucie na tom polu, oświadczył stanowczo, że dowla wina i drzew owocowych. Z pomiędzy zwie- ponieważ adwokatura budzi w nim wstręt, zrywa rząt domowych, wyróżnia się chów owiec, z zami- więc z nią na zawsze. Wówczas ojciec wyrobił łowaniem prowadzony. Kopalnie żelaza, ołowiu mu miejsce w lejb-gwardyi hr. d’Artois, sądząc, i miedzi są nieznaczne; przemysł słabo rozwinięty, że tym sposobem odciągnie go od muzyki. To po-Prócz kolei żelaznych, przerzynają Alavę liczne stanowienie bardziej przypadało do gustu młode-i dobrze utrzymane gościńce bite. Śtolicą prowin- go zapaleńca, z tego tylko jednak względu, że cyi jest Yittoria.    AHd- s- uwolniwszy się z pod nadzoru ojca, mógł w Pa-

Alava,donMiguelRicardo(*1771—*{-1843), ryżu w zupełności oddawać się muzyce. Rzeczy-generał i mąż stanu hiszpański. Najpierw wstą- wiście też ścisłą zawarł przyjaźń z Gretrym, słyn-pił do marynarki, ale wkróce przeszedł do wojska nym wówczas kompozytorem i za jego idąc radą, lądowego. Gdy Ferdynand VII abdykował, A. surową przeszedł szkołę teoryi pod kierunkiem stał po stronie Afrancesados (ob.), atoli w r. Langlé’go. Pierwsze utwory d’A. wydane zostały 1811 przyłączył się do stronnictwa narodowego pod pseudonymem, serdeczne jednak przyjęcie, i, jako komisarz królewski, służył pod Welling- jakiego doznały zarówno ze strony krytyki, jak tonem. Za obronę w r. 1813 miasta rodzinnego i ogółu, ośmieliły d’A. do wyjawienia swego przed nieprzyjacielem, mianowany był przez Wel- nazwiska, które wkrótce wielkim zajaśniało bla-lingtona generałem brygady. Jako zwolennik usta- skiem w gronie ówszesnych kompozytorów. Napi- * wy konstytucyjnej z r. 1812, był na krótko uwię- | sał około 60 oper i operetek, chciwie rozchwyty-ziony po restauracyi Ferdynanda VII, poczem za wanych przez wszystkie niemal sceny europejskie, rrctekcyą Wellingtona mianowany posłem w Ha- Nawet warszawska scena teatru narodowego, któ-:    . gdzie do 1819 r. pozostawał. W rewolucyi ra tak rzadko wtedy zdobyć się mogła na wysta-

90 r. trzymał stronę rewołucyonistów i w r. wienie nowej opery, nie szczędziła wydatków j de-

kroć «zło o wystawienie opery d'A., była bowiem pewną, że dobre na niej będzie robić interesy.

w posiadaniu hr. Montferratu, zaś w 1631 przeszła pod panowanie ks. Sabaudzkich. Obwód liczy 136,000 mców, w 77 gminach, na rozległ. 1,015 kim.

Pierwszą jego operą, a wystawioną w Warszawie, była „Wieża w Neystad” (1807), za nią poszły:

And. S.

„Dwa słiwa” (1808), „Dwaj Sabaudczykowie” Alba, bardzo starożytne m. w środkowych (1809), „Zamek na Czarnej górze” (1809). „Raul Włoszech, dawna stolica Marsów, niedaleko od z Crequi” (1810), „Gulistan” (1812), „Pukiel wło- iez. Celańskiego (Fucino), na wysokiej skale. Słu-sówv (1813), „Jedna godzina małżeństwa” (1.813), żyło za wiezienie znakomitym jeńcom rzymskim: „Kuluf” (18(3), „Gulnara” (1820) i „Skromni- Syfaxa. po drugiej wojnie punickiej, Perseusza, kr. sia” (1821). Żaden pono z kompozytorów cudzo- macedońskiego, po bitwie pod Pydną, który tu ziemskich nie dostąpił dotychczas tego zaszczytu, umarł 166 r. po Chr.—i Bitulta, kr. Arwernów, żeby tak znaczna liczba jego cper była wykony- Celtów, który zdradziecko ujęty, zdobił tryumf waną w Warszawie, jak to właśnie miało miej- Fabiusa Maxyma r. 121 prz. Chr. Przechowało się see z operami d’A. Musiało tedy jego imię wiel- tu mnóstwo dawnych zabytków; między innemi ką u nas cieszyć się sławą, a dzieła wziętością, zasługują na uwagę budowle, uchodzące pod na-skoro w jednym tylko 1813 r. nie wahano się zwą cyklopskich. Obecnie nosi nazwę: Massa wystawić aż trze di z rzędu jego oper. Z tego też d' Albe i liczy 4,504 mców. Prócz tego, nazwa ■względu, imię d’A. nie jest bez znaczenia dla hi- ta wchodziła w skład nazwisk wielu starożytnych storyi opery warszawskiej, a dzieła jego nie grodów, jak: Alba Bulgarie,a, albo Grabca, dziś przebrzmiały bez wpływu na kompozytorów na- „Białogród serbski”; A. Ecclesia, „Kościelec”, szych z początku bieżącego stulecia. Główną ce- „Hennersdorf⁻¹; A. maris, „Biał. chorwacki“ czyli cha talentu d’A. jest nadzwyczajna melodyjność „Stary Zadar“; A. Carolina v. Juli, „Białogród tematów, łatwo wpadających w ucho. Samo oprą- siedmiogrodzki“; A. Regia, „Biał. królewski“, cowanie kontrapunkty czne dość dużo pozostawia AlbadeTormes, miasto w prowincyi biszpań-do życzenia; poskidał wprawdzie gruntowne wy- skiej Leon, na południo-wschód od Salamanki, kształcenie muzykalne, tworząc jednak łatwo i po- malowniczo położone na wzgórzu, nad rzeką Tor-spiesznie, poprostu nie miał czasu na poprawne mes, lewym dopływem rz. Duero. Gniazdo prze-obrabianie swych dzieł. Najstaranniej opracowa- możnej rodziny książąt Alba, których wspaniały na kompozycyą d’A. była opera „Muzyk i poe- niegdyś zamek leży dziś w ruinie. Liczy do 3,000 ta”, przeznaczona na uroczystość koronacyi Na- mców, opasane murem, i słynie z pięknego mo-poleona I; z powodu jednak choroby śpiewaka stu przez Tonnes. Francuskie wojska, pod wodzą Martin’a, przedstawienie jej w dniu koronacyi nie Kellermanna, odniosły tu świetne zwycięstwo nad przyszło do skutku. Mówią, że wrażliwy kompo- hiszpnnami 28 listopada 1809 r. zytor tak gorąco wziął do serca tę sprawę, że Alba, obecnie folwark ordynacyi nieświeskiej piopadł w nieuleczalną chorobę, która go w dwa ks. Badziwiłłów, w pow. Słuckim, o wiorstę od lata później o śmierć przyprawiła. Zgodnie z źy- historycznego Nieświeża. Niegdyś ks. Mikołaj czeniem d’A„ pochowano go w pięknym parku Krzysztof Radziwiłł, zwany „Sierotką“, miał tu jego majątku Fontenay.    A- PoL ustronny gmach poważny dla rozmyślań i modli»

bie na cześć jego świetne polowanie. Następnie znany książę Karol Radziwiłł „Panie - kochanku“ podniósł najbardziej świetność Alby. W tej dobie znajdowała się tu, oprócz pałacyku, oranżerya. a w środku zwierzyńca obszerna, ośmioboczna murowana altana, w kształcie kościoła św. Zofii w Stambule, ozdobiona meczecikami, architektury i inwencyi samego księcia, z wysoką kopułą. Zwierzyniec był cały brzozowy, w nim pełno dzikiego zwierza. W środku przechodził szeroki kanał i ciągnęły się wiejskie drewniane domki, z gustem urządz-one, przeznaczone dla członków rodziny książęcej, ulubieńców, imienników i przyjaciół; przy każdem mieszkaniu był ogródek kwiatowy i warzywny, gołębnik i kilka sztuk pięknego bydła i drób’. Przyjaciele, zamieszkujący Albę, przezwali się „Albańczykami“ i nosili wyłącznie barwy radziwiłłowskie: kontusz paliowy, wyłogi i żupau niebieskie. Tu się odbywałv sławne po-

Alazonowie, w starożytności pokolenie naro- twy, noszący nazwę „Eremitorium“, a w r. 1758, du scytyjskiego, na obu brzegach Dniepru za- ks. Michał Kazimierz R , zniósłszy budowlę Sie-mieszkałe, opisane przez Herodota w IY księdze, rotki, założył na tem miejscu letni pałacyk wśród Stałe ich siedziby, obok Kallipidów, ludu scytyj- rozkosznego zwierzyńca, przezwany „Konsolacyą“ sko - greckiego, znajdować się musiały między i przeznaczony do zabawy. W rok później, gdy Dnieprem a Bohem, gdzie rzeki te najbardziej w Nieświeżu bawił królewicz Karol, dano w Alku sobie się zbliżają.

Alb, dwa prawe dopływy Renu w W. Ks,

Badeńskiem. 1) .Alb górny“ (poludnioviy), 57 kim., biorący początek w Czarnym Lesie i pod Albbruckiem uchodzący do Renu i 2) „A. dolny”

(północny), 76 kim., wypływa z Wirtembergii i przedarłszy się przez górzysty wąwóz pod Et-lingi ein, łączy się z Renem przy Karlsruhe.

Alba, obwodowe miasto w półn. Włoszech, prow. Kuneo, o 49 kim. od Turynu, na prawym brzegu Tanaro, siedziba biskupa, z pięknym kościołem św. Wawrzyńca z XV w., klasztorem franciszkanów, posiada seminaryum, gimnazyum, muzeum, szpitale, do 7,000 mców, trudniących się uprawą wina, jedwabiu, sera i bydła. Jest to starożytna Alba Pompeia, założona przez Scypio-na afryk., lecz nazwę otrzymała od Pomp. W., który ją swoimi weteranami osadził; miejsce uroczenia ces. Pertvnaksa. W średnich wiekach łrvła

nik“ w Atheneum Kraszę1 rokomla: „Wędrówki po each“.)

o -d

lowania, teatra, fajerwerki, majówki i orgie ks. Karola. Jest nawet wersya, prawie nieprawdopodobna, że kiedyś, latem, książę w przystępie wybujałego humoru, kazawszy posypać cukrem drogę z Nieświeża do Alby, przejechał się tam na saniach. Książę zwykł codzień odwiedzać Albę przed południem, w towarzystwie swych z kolei ulubienic: panny Przyj emskiej i panny Zuzanny

M., a w miesiącu maju miał zwykle tam stalą rezydeucyę, wśród nieustannych uciech. Podczas bytności kr. Stanisława Augusta w Nieświeżu r. 1785 na Albę przypadło połowę niemal legendowych festynów. Po śmierci ks. Karola, „albań-czycy“jego rozproszyli się i Alba osamotniała, zaś w 1812 uległy zniszczeniu: jej zwierzyniec, park i większość zabudowań. Dopiero podniósł z gruzów Albę obecny ordynat nieświeski, ks. Antoni Radziwiłł, ale pamiątek z przeszłości prawie już niema. Folwark ma obszaru 460 mórg; w pobliżu rękodzielnie sukna i baji. (Kotłubaj: „Galerya Nieświeska/j; Amb. Wejło: „Famięt-

.845, t.

niegdyś okoli-

; A. J.

Alba (z łać.), biała, długa szata płócienna, sięgająca aż do stóp, przepasywana w pasie, służąca w Kościele katolickim do ubioru liturgicznego pod ornat, w którym kapłan Mszę św. odprawia. Używają jej także dyakoni i subdyakoni. Przypomina ona czystość serca i niepokalane sumienie, z jakiemi słu:lzy Boga do ołtarza przystępować powinni. To też kapłan, wdziewając albę, mówi: „Ubiel mnie Panie i oczyść serce moje, abym we krwi Baranka ubielony, wiecznego wesela używać zasłużył“. Alba używaną bywa także w kościele anglikańskim, a niekiedy także i w lu-terańskim. Dawniej przywdziewali albę jedwabną cesarze niemieccy, w czasie uroczystości ko-ronacyi, i obecnie jeszcze znajduje się taka A. pomiędzy insygniami koronacyjneemi, w skarbcu cesarskim w Wiedniu.

Alba Fernando Alvarez de Toledo, (* 1508 - -{* ! 582), książę, wódz i mąż stanu hiszpański. W 2-m roku życia postradał ojca Gar-ciasa, który zgiuął 1510 r. w wyprawie afrykań skiej na Saracenów. Opieki podjął się stryj, Fernando, i dał mu dobre wykształcenie, a w 1524 r. posłał 16-tetniego pupila na wojnę francuską. A. uczestniczył wielkiej bitwie pod Pawią, walczył na Węgrzech przeciwko Turkom, w Tunisie, Algierze przeciw Chaireddynowi i Barbarossie i w Prowancyi, przy oblężeniu Marsylii. W 80-m roku został wodzem wojsk cesarskich Karola V-go. Odznaczył się szczególnie w czwartej wojnie z Francyą świetną obroną twierdzy Perpignan, oraz prowincyj Nawary i Katalonii (1542). Później, pod okiem samego cesarza, wiódł jego armię* przeciwko protestantom w wojnie szmalkaldz-kiej, najprzód w dorzeczu Dunaju (1546), gdzie poddały się miasta protestanckie: Ulm, Augsburg, Esslingen i t. d., a następnie nad Elbą (1547) pod Mühlberg, gdzie po krótkiej utarczce dostał się do niewoli elektor saski Jan Fryderyk.

Prezydując w sądzie wojennym, skazał go A. na śmierć; wyrok ten nie był wszakże wykonany, dzięki łasce Karola V. Drugiego naczelnika protestantów, landgrafa heskiego Filipa, aresztował, zaprosiwszy do swych pokojów na ucztę. Pałając nienawiścią do heretyków, chciał wyjąć z grobu kości Lutra i spalić je na stosie, lecz Karol V. odpowiedział: „Toczę wojnę z żywymi; zostawmy zmarłych w spokoju“. W nowej, piątej wojnie francuskiej, oblegał m. Metz, lecz napotkał dzielnego przeciwnika w wielkim Gwizyuszu (ob.) i zdobyć fortyfikacyj nie zdołał aż do późnej zimy (1552); mrozy i śniegi zmusiły go]do odwrotu. Zniechęcony tern niepowodzeniem, Karol V. postanowił abdykować, co też nastąpiło w r. 1555. Następca jego, król hiszpański Filip II, posłał A. na vice-króla do Neapolu i powierzył mu dowództwo w wojnie z papieżem Pawłem IV. A. zdobył kilka miast w Państwie Kościelnem i zagroził Rzymowi. Gwizyusz z korpusem francuskim przyszedł na pomoc papieżowi, lecz pierwej, nim zdążył . zmierzyć się z wkraczającym powtórnie A-ą. został odwołany. Wtedy Paweł IV zgłosił się o pokój. Alba z rozkazu króla nietylko r~uniechał działań wojennych, ale przybywszy do Rzymu, pokornie na klęczkach upraszał Głowę Kościoła o przebaczenie za spełnione krzywdy i szkody w państwie jego (1557 roku). Po zawartym z F.-ancyą pokoju w Chateau Cambrésis, jeździł do Paryża dla zastępowania króla przy zaślubinach Elżbiety, córki Henryka Ii-go (1559). Był jednym z dwóch najzaufańszych doradców Filipa II i reprezentował go w Bajonnie 1565 r., na zjeździe królowej Elżbiety z jej matką, Katarzyną Medicis; tu na długich naradach zachęcał, aby rząd francuski wytępił hugonotów. Tymczasem herezya rozszerzyła się w Niderlandach i z powodów tak politycznych, jakoteż religijnych, wybuchły zamieszki. Gdy łagodniejsze środki i u-stępstwa nie skutkowały, A. został tam posłany na miejsce Małgorzaty Parmeńskiej, z 12,000 wyborowego żołnierza. Ustanowił zaraz Radę Zaburzeń (Conseil des troubles, Consejo de las al-tercaciones), pod prozydencyą hiszpana Vargasa, skazywanego dwukrotnie we własnej ojczyźnie zbrodniarza i 11 członków. Ta rada miała sądzić buntowników i heretyków. Jakoż w ciągu trzech miesięcy 1567 r. skazała na śmierć 1,800 osób. W Brukseli i w innych miastach były usta^ wionę szafoty, szubienice, pale, a dzwony pogrzebowe jęczały codziennie. Kto umierał bez sakramentów, t. j. nie chciał się wyspowiadać po katolicku, temu oprócz życia zabierano majątek, nie płacąc nawet długów. Przed taką tyranią, wiele osób uciekało za granicę; dobra takich wychodźców ulegały także konfiskacie. Na ratunek Niderlandom pośpieszyli ks. Orańscy: najprzód bracia sta-tudera Holandyi i Zelandyi Wilhelma: Ludwik i Adolf z Nassau (ob.). Przeszli oni granicę w r. 1568 i pod klasztorem Heiligerîee we Fryzyi, odparli zwycięsko atak hiszpanów, lecz Adolf poległ. Zapobiegając podbudzającemu wrażeniu tej bitwy na ludność gnębioną, A. kazał stracić nu-

bocznie na placu lir. Egmonta (ob.) i admirała powiększone do 30,( 0 , a jednak przy oblężentł-Hoorna. Sekretarz Egmonta torturami zmuszony m. Haarlem poniosło dotkliwą porażkę; przybyo był wyjawić wszystkie fundusze jego, a żona osobiście A. i zmusił nareszcie mieszkańców du z 2-iem dzieci,skutkiem konfiskaty,umarłaby z gło- poddania się na kapitulacyę; kobiety i dzieci mia~ du, gdyby sam A. nie dawaił jej trochę pieniędzy ły być oszczędzone, ale z mężczyzn wszyscy fran na żywność. Ludwik Orański, pobity pod Jem- cuzi, wallonowie i anglicy, skazani na śmierć; mingen i straciwszy 7,000, musiał ustąpić za gra- niemców puszczono do ojczyzny nago, z miesz-nicę. W jesieni wkroczył AVilhelm z 30,000 czan 2,000 utojiiono, wiążąc parami, lub trójkami, zwerbowanego w protestanckich krajach wojska, „Teraz można użyć łaski“, rzekł A. Lecz była to lecz również został pobity kilkakrotnie i musiał ostatnia jego krwawa uciecha. We dwa tygo-ustąpić do Francy i. A. tryumfował: otrzymał od dnie potem zbuntowali się żołnierze z powodu Papieża święconą szpadę i bogato ozdobny каре- niewypłacenia żołdu. Pod Alkmaar nie chcieli lusz, zalecał Katarzynie Medicis swój system do iść do szturmu i oblężenia trzeba było zaniechać, załatwienia się z hugonotann, posiadał tyle zau- Miotany bezsilnym gniewem, A. pisze do Filipa fania u Filipa, że czynił niejedno bez szczegóło- II: „Radzą mi zniszczyć wszystko, czego nie zajmą wych rozkazów i od siebie dawał zalecenia am- załogi hiszpańskie. Takie też byłoby moje zdanie, basadorom królewskim, budował fortecę pięcio- chociażby kraj miał być zrujnowany na lat 8 lub kątną w Antwerpii i pewnym był, że ubezpieczy 10. Gdyby chodziło o prowineye podbite, nie wa-władzę nieograniczoną dla swego kióla na za- bałbym się, bez pytania W. Kr. Mości, zrobić to, wsze. Nie oglądając się na dawne zwyczaje i oby- coby mi się zdało poźyfecznem, lecz ponieważ czaję prowincyj, zażądał od zebranych umyślnie jestto dziedzictwo W. Kr. Mości, nie śmiem próbo-w tym celu Stanów Jeneralnych (1569), aby po- wać. Kazałem tylko spalić kilka wiosek; spalę zwoliły na pobór trzech nowych podatków: 1) set- jeszcze“. Tymczasem w Brukseli zbuntował się nego feninga czyli 1% od wszelkich kapitałów pułk neapolitański; żołnierze dobijają się do drzwi pieniężnych; 2) dziesiątego feninga czyli 10% od pałacu. A. leży w łóżku, niby chory na podagrę, od wszelkich nieruchomości, tak miejskich, jak ale w istocie ze wstydu; aż przyjechał Requescns i wiejskich i 3) dziesiątego feninga czyli 10% z pełnomocnictwem królewskiem do odebrania od ceny towarów przy кażdein przejściu z jednych władzy (1573). Wróciwszy do Hiszpanii, A. do-rąk do drugich (ob. A1 c a b a 1 a). Przeciwko takie- znał wielu upokorzeń: sekretarz jego, jednooki mu żądaniu objawił się opór jednomyślny nietyl- Albornos, zbogacony łupiestwem, został uwięzio-ko w Stanach, ale też w masie ludności. Udała ny; syn Fadrique de Toledo również trafił do się deputacya do Madrytu i król odroczył usta- więzienia za romans z damą dworską; sam A., po-.wę podatkową na dwa lata. Więc A. rządził po ciągany w tejże sprawie do śledztwa, otrzymał pawnemu, gnębiąc sądami i rozpuszczając szpie- rozkaz mieszkania wr m. Uzeda, bez prawa wyda-gów. Konfiskaty jednak stawały się coraz mniej lania się po za mury (1579). W takiej niełasce zyskownemi, gdy handel ustał, gdy wielkie firmy był pogrążony do czasu, kiedy Filip II zamierzył pobankrutowały i kraj cały zubożał. Na opia- wysłać armię do Portugalii, t. j. do wiosny 1580 canie Rady Zaburzeń, katów i szpiegów, na żołd roku. Wezwany niespodzianie 72-letni A. objął dla wojska, musiał król przysyłać pieniądze z Hi- dowództwTo nad 32 tysiącami żołnierza i ruszył szpanii. Raz, gdy okręty wiozące 200,000 duka- niezwłocznie do walki z pretendentem don Anto-tów, schroniły się do portów angielskich przed bu- nio. D. 16 lipca zdonył szturmem Setuval, a d. rzą, królowa Elżbieta kazała zabrać całą tę sum- 28 sierpnia wszedł bez oporu do Lizbony. W na-mę. Po upływie przeto lat dwóch, zaczął A. do- stępnym roku przybył Filip II, lecz po krótkim magać sią od stanów prowiucyonalaych rychłego pobycie w stolicy odjechał, zostawiwszy władzę urządzenia now^ych podatków. Prowincyę Utrecht vice-króiewską w rękach A., który jednak niedłu-za odmowę skarał pozbawieniem przywilejów i roz- go zachorował na febrę i umarł w pałacu króli wmterowaniem pułku lombardzkiego po domach lów Portugalii. (Gachard Louis: „Correspondance mieszczan. W Brukseli piekarze i rzeźnicy za- du duc d’Albe“, Bruxelles, 1850 i „Correspon-częli zamykać sklepy swoje, żeby nie płacić alka- dance de Philippe II, sur les affaires des Pays bali. A- kazał otrąbić że za to każdy kupiec bę- Bas”, Bruxelles, 1818 — 1859, 4 t.; Forneron: dzie powieszony na drzwiach swego zamkniętego „Hist. de Philippe II”, Paris, 1882, t. 4). sklepu. Już uwięziono 18-tu, gdy nadeszła wia- Albacete, pruwineya wt Hiszpanii, granicząca domość o nieprzewidzianym a zatrważającym wy- od połud. z prown Murcia, od wsch. z prow. Ali-padku: zajęciu miasta Briel przez ..żebraków mor- cante i Valencia, z pół. Cuenca, z zachodu Ciu-skich“ t. j. wychodźców, którzy znalazłszy schro- dad Real i Jaen. A. zajmuje wewnętrzną część nienie w Anglii, puszczali się na morze, aby po- dawmego królestwm Murcyi, a mianowicie: płaską lować na przepływające okręty hiszpańskie. Wzno- suchą i pustynną wyżynę na północy (częś£ pu-wiła się tym sposobem wojna w r. 1572. Hisz- styni la Mancha), oraz wryższą i wilgotniejszą klapanie wyparli Wilhelma i Ludwika, ale miasta inę na południu, gdzie wysuwają się wyniosłe broniły się zapamiętale. Nie skutkowały okru- grzbiety tego gniazda górskiego, z którego Gua-cieństwa: wieszanie za nogi, ścinanie, topienie jeń- i dalquivir bierze początek (góry Sierra de Alca-ców tysiącami. W Ziitphen, z 12,000 mców. zo- raz, S-a de Segura). Rzeki należą do systematu stało przy życiu zaledwo tysiąc. Wojsko było Scgury i Jucaru. Powierzchnia zajmuje 15,4616

And. S.

Arabes“, Paris 1877, I, 252 i 443.

Alba longa, stary gród etruski, w tej części Italii, która geograficznie zwała się u Rzymian Latium i skąd ród Latyński, jak mówi Wergi-liusz. Założona była, według podań rzymskich, pr/.ez syna Eneaszowego, Askaniusza, i przez jego dynastyę rządzona. Pewniejszem jest to, że stamtąd wydzieliła się emigracya, która dała początek Rzymowi; wszyscy przynajmniej historycy rzymscy, wprawdzie bez pozytywnego dowodu, lecz idąc za głosem tradycyi, Albę (długą) uważają za macierz Rzymu, z którym też pierwotnie stanowiła unię polityczną, aż wskutek zdrady miejscowego dyktatora, król Tullius Hostilius miasto zburzył ze szczętem, ludność do Rzymu przesiedlił, a krainę do swego władztwa wcielił. Miasto leżało na górze Albanus, nad jeziorem tegoż imienia, długiem przezwane od długo a wąsko, śród wąwozów, ciągnących się zabudowań. Po zburzeniu, bardzo późno zaczęło się odbudowywać środkami prywatnemi i niebawem, dzięki ślicznej a zdrowej miejscowości, okolicę okryły wytworne wilie, winnice, powstała nowa osada, I Rzym, 1869.

i toż to jest dzisiejsze urocze ,,Albano“. K- K-    . Ibani, można rodzina szlachecka w Rzymie.

klm. kw. Grunt, na wyżynie płaskiej mało urodzajny, w dolinach górskich żyźniejszy, ale niedbale uprawiany, dostarcza zboża, szairanu, wina, oliwy, trawy esparto i t. p. Hodowla owiec dosyć rozwinięta, przemysł zaś w ogóle bardzo słabo—jedynie garncarstwo i wyrób narzędzi ostrych zasługują na uwagę. Liczne źródła mineralne. Prowmcyę przerzyna kolej żelazna z Madrytu do Karta geny, z odnogą do Alicante, dzięki czemu handel dosyć jest ożywiony. Ludność obecna dochodzi do 225,000 głów, należy więc A. do pro-wincyj najsłabiej zaludnionych w Hiszpanii. Stolicą prowincyi jest A., 20,000 mców, wyrób towarów żelaznych (noże, sierpy, kosy)—jarmarki, handel bydłem i drzewem, walki byków.

Albach Józef Stanisław (*1795—-j-1853), franciszkanin, kaznodzieja niemiecki w Peszcie, zyskał taką sławę, że go nazywano Lacordair’em rakuskim. Kazania jego były tłómaczone na nie-któie obce języki.

Al-Balâdory (Abul-Abbas-Ahmed), zmarły r. 892. "Wychowany i wykształcony w Bagdadzie, dzięki wiedzy głębokiej, cieszył się szczególną przyjaźnią kalifa Motawakkila. Napisał historyę pierwszych podbojów mahometańskich („Kitab Fotuh al-Boldan“), wydaną przez de Goeje w Leyden r. 1866. Przedstawiona w niej historya Thulonidów, t. j. rządców Egiptu i Sy-ryi, którzy za kalifa Mowaffeka wydobyli się z pod jego władzy (r. 877), wyszła w przekładzie łacińskim p. t. „Abul Abbasi Ahmedis Thuloni-darum primi vita et res gestae”, (edidit Boorda Lugd. Batav. 1825). Historya Baladorego, tak pod względem treści, jak formy, jest dziełem wy-bornem. Autor, daleki od ówczesnej ciężkiej metody tradycyonistów, pisze rzecz swą jasno, ze smakiem i bez uczonej pedanteryi. (À. Kremer: ,,Culturgeschichte d. Or. unter d. Chalifen“, Wien

1877, II, 420; i Sedillot: ,,Histoire gener. des

j. a. ś.

Alban święty, pieiwszy męczennik za wiarę w Anglii. Miasto St. Albans, wzięło swą nazwę od klasztoru, wzniesionego dla uczczenia jego pamięci. Kościół obchodzi jego święto w d. 22 czerwca.

Albafteńczykowie (Albanenses), sekciarze XII w., w zasadach zbliżeni do Katarów (ob.), wzięli swą nazwę od miasta Albium v. Albi w Piemoncie, głównego swego siedliska. Przyznawali wieczność światu, dwa pierwiastki zły i dobry w przyrodzie, tudzież przechodzenie dusz. Podług ich zasad, Chrystus przyniósł ciało z Die-ba, więc nie był prawdziwym człowiekiem, nie cierpiał i nie zmartwychwstał. Kiedy ta sekta istnieć przestała—niewiadomo.

Albani, willa pod Rzymem, tuż za bramą miasta „porta Salara” położona. "Wzniósł ją 1760 r.„ podług planu architekta Carlo Marchione, Aleksander Albani, (ob.) kardynał, znany amator i zbieracz starożytności, serdeczny przyjaciel Win-ckelmanna (ob.). Willa ta składa się z trzech oddzielnych budynków, zwanych Casino, Billard i Café, okolonych ogrodem w guście włoskim, z tarasami, schodami, portykami i wielu posągami. Z tarasów nader piękny widok na góry Sa-bióskie; szczególniej wieczorem, przed zachodem słońca, ściąga licznych turystów. Willa ta sławną niegdyś była z bogatych zbiorów dzieł sztuki, nagromadzonych tu przez jej założyciela, pod umiejętnym kierunkiem Winekelmanna. Napoleon I kazał wywieźć do Paryża 294 rzeźb z tego zbioru, naturalnie najpiękniejszych. W r. 1815 były one restytuowane przez rząd francuski rodzinie Albanich, ale członkowie jej, a mianowicie Józef A., dla uniknięcia kosztów przewozu, rozprzedali je na miejscu, z wyjątkiem płaskorzeźby, przedstawiającej Antinousa (ob.). Największą część tych rzeźb zakupił król bawarski, są one po dziś dzień ozdobą Glyptoteki monachijskiej (ob.); pozostała część, nieliczna, zakupioną została dla Luwru paryskiego. W r. 1866 willa ta przeszła na własność rodziny Torlonia, która posiadając piękne muzeum „Longara”, do tego ostatniego przeniosła cenniejsze posągi i płaskorzeźby z willi A. Dziś więc willa Albani niema już tego znaczenia dla sztuki, jaką miała dawniej, chociaż dawne bogactwo jej i dziś uderza widza, bo zabrane z niej oryginały figurują tu jeszcze pod postacią modelów gipsowych, a liczba okazów (podług ostatniego katalogu, sporządzonego 1869 r.), dziś jeszcze wynosi 1,042 numerów. Nie są to wprawdzie pierwszorzędne dzieła, ale ważne w każdym razie dla historyi rzeźby rzymskiej z czasów cesarstwa. Casino posiada i galeryę obrazów. W środku jednej z alei ogrodu, okalającego willę, wznosi się olbrzymi biust Winekelmanna, dłuta E. Wolffa (ob.), postawiony tu kosztem Ludwika I, króla bawarskiego, i orów. Platner, Bunsen, Gerhard: „Beschreibung Roms”, 3 tomy. 1829—42, Morcelli, Fea, Visconti: „La Villa Albani ora Torlonia descritta”

s. s.

która, jak mewią, w r. 1464 emigrowała do Włoch z Albanii i później rozpadła się na dwie-gałęzie: Bergamską i Urbińską. Z rodu tego wyszło kilku uczonych, pięciu kardynałów i jeden papież.

Albani Jan Franciszek został w r. 1690 kardynałem, a w r. 1700 obrany papieżem, pod imieniem Klemensa XI (ob.).

Albani Hannibal (* 1682—-J-1751), był posłany przez Klemensa XI do Wiednia, jako nun-cyusz, w 1709 r., aby naprawił naprężony stosunek kuryi rzymskiej z cesarzem. W r. 1719 mianowany był szambelanem dworu papieskiego (ca-merlengo), atoli w r. 1747, zamierzając poświęcić się study om naukowym, osiadł w Urbino, gdzie zakończył życie. Pozostała po nim ogromna biblioteka oraz zbiór monet i dzieł sztuki, które potem przewieziono do zbiorów watykańskich. Z prac naukowych, pozostałych po nim, na szczególną uwagę zasługuje: „Monologium graecorum”, Urbino, 1727 i „Memorie sopra la città d’Urbi-no”, Roma, 1724.

Albani Aleksander,brat Hannibalami692— 7 1779), był nuneyuszem w Wiedniu; w r. 1721 został kardynałem, a później ministrem Maryi Teresy przy dworze papieskim. W późniejszych latach swego życia otrzymał posadę bibliotekarza w Watykanie i stał się zapalonym zbieraczem dzieł sztuki. Dopomagali mu: Winckelmann, Marini, Feo, Zoega, Mengs. Zbiory jego pomieszczone były w „Villa Albani”. (Ob. Albani, willa.)

Albani Jan Franciszek (* 1720—-JT809), w 27 roku życia otrzymał kapelusz kardynalski. Będąc nieprzejednanym wrogiem Francyi, musiał uciekać z Rzymu, gdy do niego w r. 1798 weszło wojsko francuskie, i dopiero za panowania Piusa IX-go powrócił.

Albani Józef (* 1750—f 1834), synowiec Jana, został w r. 1801 kardynałem. Był gorliwym stronnikiem Austryi, skutkiem czego Francuzi skonfiskowali mu cały majątek. Do r. 1814 mieszkał w Wiedniu; później papież Leon XII mianował go legatem w Bolonii, a Pius VIII sekretarzem państwa. Po kilku latach zrzekł się tej godności i wkrótce umarł w Peskarze. Rozmiłowany był w muzyce, a jak sam mawiał, należało mu było raczej zostać kompozytorem, niż kardynałem.

Albani Filip, brat poprzedniego (f 1852), był ostatnim potomkiem tego rodu. Dobra przeszły po części na Chigi’ch, a po części na rody Litta i Castelbacco.

Albani Maciej (* 1621 r. w Botzen, w Tyrolu— *j* 1673), znakomity lutnik XVII w., uczeń Jakóba Steinera. Skrzypce jego roboty wysoko były cenione przez znawców, odznaczały się bowiem czystością, miękkością, siłą i śpiewnością tonu. Kartki, umieszczone wewnątrz skrzypiec, nosiły napis: „Mathias Albanus fecit in Tyrol Bul-sani”. Po śmierci A., prowadził dalej fabrykę syn jego, również noszący imię Macieja, który się następnie przeniósł do Rzymu i tu umarł. Skrzypce, roboty tego ostatniego, nie dorówny-

F.o'vklonedra Pcw«Techn» Uustr.

wały wyrobom ojcoWSKim, mniej też od tamtych były cenione i poszukiwane.    A- Po1-

Albani Francesco, malarz włoski ze szkoły bolońskiej, (* 1578 w Bolonii — -j- tamże 1660). Początkowe vrykształcenie artystyczne odebrał od D. Calvaerta z Antwerpii, osiadłego w Bolonii, następnie wspólnie z Guido Benim, początkowo przyjacielem swoim, nim został jego rywalem w sztuce, kształcił się w Szkole Caraccich (ob.), wzorując się szczególniej na Ludwiku Caraccim, którego zasadami w malarstwie A. przejął się zupełnie. Można też uważać go za typowego ueania szkoły Caraccich w ogóle, co odbiło się na wszystkich większych i poważniejszych jego pracach, jak np. obrazach ołtarzowych, których, jak sam zeznaje, namalował 45. Brak w nich oryginalności, a nawet namaszczenia religijnego. Najważniejsze z nich: olbrzymi obraz, przedstawiający „Zwiastowanie” (1632), znajduje się w S. Bartolomeo w Bolonii; „Matka Boska z dzieciątkiem” w Madonna della Galliera tamże; oraz najwdzięczniejszy i najpiękniej ze wszystkich tej kategoryi obrazów malowany: „Spoczynek w ucieczce”. Ten ostatni obraz dlatego może tak znacznie lepszy od innych, że A. traktował tu najodpowiedniejszy dla swoich zdolności temat, najwdzięczniejsze dla swoich upodobań artystycznych pole—idyllę. (Drezno, Galerya N. 502; Paryż, Louvre N. 4). I rzeczywiście odrębność jego stanowi pewna sielanko-wość, jakby odbicie tradycyjnego wieku złotego, którą A. roztaczał na swoich mniejszych obrazach, mających za przedmiot świat mitologiczny. I w tem jest rzeczywiście oryginalnym. Nieznać w tym kierunku jego sztuki głębszego nastroju, ani akademickiego obmyślenia kompozycyi, ale widać, że tworzył z zamiłowaniem i z bezwiednem odczuciem tej błogości i spokoju, jaki wieje z tra-dycyi jutrzenki ludzkości. Lubował się też A. w poezyi sielankowej Owidyusza i Wergila, których odczytywał często, w tłómaczeniu przyjaciół swoich: Annibala Caro i Anguillara, oraz w poezyi współczesnych mu : Tassa i Guarini’ego. W poetach tych czerpał natchnienie do swoich idylli, a pomoc miał wielką, stałą, w żywych model? ch na Wenus i Galateę, amorki i aniołki, bo urodziwą i ujmującą miał żonę (Doralice Fiora-vanti) i jedenaścioro słynnych z piękności dzieci. Wystarczało je ugrupować odpowiednio i temat już był gotowy do idylli, którą umieszczał na tle krajobrazu, równie idylicznie pojętego, w wesołem słonecznem i pełnem nieopisanej błogości oświetleniu, w czem znowu pomagał mu pobyt w ulu-bionem jego ustroniu wiejskiem, w uroczem Mel-dola. To też jako najsilniej odczute i najodpowiedniejsze do usposobienia artysty, najwyżej stoją pod względem estetycznej swojej wartości właśnie temata amorków, które z całą prawdą i z natury wystudyowaną prostotą odtwarzał. Najpiękniejszym z nich: jest „Taniec amorków“, znajdujący się w Brera w Medyolanie, dokąd dostał się z bolońskiej Galeryi Sampieri. Ciałka tańczących amorków nader tu starannia modelowane, a same amorki ugrupowane umiejętnie, sprawiają

66

s. s.

wrażenie prawdziwych istot, pełnych życia i figlar-ności. Mniejsza reprodukcya tego obrazu znajduje się we Florencyi w Uffizyach (N. 1044). Inne ważniejsze z tej kategoryi obrazy są: „Ainorki tańczące“ w Galeryi Drezdeńskiej, „Nimfy, rozbrajające amorki“ w paryskim Luwrze. Większość tego rodzaju przedmiotów malował A. na miedzi, a oznaczają się one wielką starannością w rysunku i delikatnością pędzla. Zarzucić, mu można jednakże jednostajność tematu, typów, a nawet fizyognomji, na wszystkich obrazach uderzają te same modele. W końcu nawet wpadł w ma-nieryzm i sam siebie kopiował. Prócz tego, w rzeczach, wymagających większego wystudyowania i obmyślenia, gdzie samo naśladowanie, jakkolwiek udatne, otoczenia, nie mogło wystarczyć, chociaż i w nich A. dotyka ulubionych tematów, nie umiał A. wywiązać się ze swego zadania; to też nie stoją one na równi z mniejszemi jego pracami. Do takich mniej udatnych zaliczyć można: „Dyana i Akteon“ (Drezno, Monachium, Louvre), „Wenus i Adonis“ (Louvre). Z licznych uczniów, jakich A. pozostawił, na wzmiankę zasługują tylko: Carlo Cignani (ob.), i dwaj Mola, a z nich szczególniej Pier Francesco Mola, dzielny pejzażysta. Porów. A. Bolognini-Amorini „Vita del célébré pittore Albani“. Bolonia 1837. Jani-tschek Hubert: „Die Malerschule топ Bologna“. Leipzig, 1879.

Albania, grecka nazwa krainy azyatyckiej, topograficznie odpowiadającej dzisiejszemu Szyrwa-nowi i południowej części Dagestanu, przy morzu Kaspijskiem, pomiędzy górami Kaukaskiemi i rzeką Cyrus (Kurą), obecnie gub. Bakińska, Elizawetpolska i obwód Dagestański. Wiadomość o niej i o jej mieszkańcach mamy tylko w Stra-bonie, który dał dość szczegółowy opis granic. Kraina wielce urodzajna, ale mieszkańcy niechętnie zajmowali się rolą, przenosząc zajęcia łowieckie i pasterskie. O pochodzeniu plemiennem Albanów nie wiadomo nic: uchodzili spółcześnie za gałąź Scytów, ale to niczego nie dowodzi, bo pod tę nazwę starożytni podciągali wszystko na wschodnio-północnych przestrzeniach, czego ściślej i konkretniej określić nie umieli. Pierwszy raz spotkali się z nimi Pzymianie w wojnie z Mitry-datesem, królem Pontu, który liczny ich zastęp, między innymi, wyprowadził przeciw Pompejuszo-wi, lubo A. należała do Armenii. Bazem też z Armenią przyłączył tę krainę do państwa rzymskiego Trajan, ale chwilowo tylko, ponieważ następca jego, Hadryan, dobrowolnie cofnął granicę rzymską do rzeki Eufratu (117 r. po Chr.). Po podziale cesarstwa, władza nad krajem, po większej części pozorna tylko, przeszła do Bizan-cyum; wreszcie w X w. przez dzikich najeźdźców Turkomańskich kraj spustoszony, a mieszkańcy w tępieni zostali. Niektórzy etnografowie chcą vidzieô szczątki tego ludu w dzisiejszych Ose-tyńcach, zamieszkujących środkowe wąwozy kaukaskiego pasma.    K-K 1 A-Sz-

Alcania, u miejscowej ludności Arbenia lub Szkipeuia (Arberya, Szkiperya> u Turków Arna-utłuk, jest to nazwa dotąd jeszcze w skład państwa otomańskiego wchodzącej prowincyi, która zajmuje zachodni stok górskiego pasma, stanowiącego jakby kręgosłup Bałkańskiego półwyspu i który wiąże Alpejskie pogórze z ostatniemi kończynami europejskiego lądu. 1) Granice. Nazwa ta jest raczej geograficzną, niż urzędową; owszem ani administracyjna, ani etnograficzna granica nie zgadzają się z granicami fizycznemi, które w następujący sposób dadzą się przeprowadzić. Na północ biegiem odpływu jeziora Skodarskie-go (Skutari) rz. Bojany z Czarnogórzem, które, stromo spadając ku nadbrzeżnej albańskiej nizinie, po przejściu tej ostatniej w pogórze, wraz z niem zrastają się z ciemieniem Bałkańskiego półwyspu, stanowiącem najważniejszą na niem miejscowość: czy to pod względem orograficznym, jako krzyżne trzech głównych wypełniających półwysep pasem górskich kierunków, czy to pod względem hydrograficznym jako źródlisko i wododział drugorzędnych wprawdzie, ale rozchodzących się w rozmaite strony strumieni; czy to na-koniec pod względem etnograficznym i historycznym, gdzie się z sobą stykają i ścierają trzy narodowości: serbska i bułgarska z albańską, gdzie leży znakomite w dziejach półwyspu Kosowe Pole i gdzie obecnie (w postaci Nowobazar-skiego sandźaku) przeprowadzoną została miedza, rozgraniczająca niepodległe państewka serbskie Czarnogórze od Serbii, a łącząca posiadaną obecnie faktycznie przez Austryę Bośnię i Hercogo-winę z tak zwaną Starą Serbią, i dalej ku południu z Macedonią, gdzie do współzawodniczej walki przybywa jeszcze czwarty żywioł — grecki. Otóż wschodnie sąsiedztwo właściwej Albanii stanowią krainy: Stara Serbia, Macedonia i nakoniec Tes-salia, z któremi granica bieży w południowym kierunku, trzymając się naturalnego granicz-nika, górskiego pasma o rozmaitych miejscowych nazwach, z przemagającą wyłącznie ku południowi nazwą Pindu. Góry tej właśnie nazwy stanowią granicę z prowincyą Tesalią, od której węgła zwraca się na zachód ku zatoce Arta południowa granica z niepodległą Grecyą, granica niestała, bo częstym, w miarę politycznych zmian, spro-stowaniom podległa. Zachodnią nakoniec granicę stanowią Adryatyckie i Jońskie morza, których wybrzeża swojemi właściwościami nie mniej od wschodniego górskiego granicznika przyczyniły się do obecnego odosobnienia Albanii. Niskie w płn. części od stóp gwałtownie ku morzu spadającego Czarnogórza, naprzód posiadają dwie mogące być przystępnemi dla żeglugi rzeki: Bo-janę i Dryn (Drin), między któremi przystań Me-dua (u wenecyan San Giovanni di Medua) służy za port dla stolicy Albanii, Skodru. Dalej, aż do zatoki Awlońskiej, ciągnie się nadbrzeżna, na 8—10 godzin drogi wgłąb’ szeroka nizina, utworzona przez mnóstwo drobnych, powodujących powstawanie lagun, mokradeł i bagien, szerzących zarazę rzeczek. Trzy przylądki: Bodoni, Pali i Lagi urozmaicają tę smutną jednostajność, to też u drugiego z nich, na wyniosłym (180 metr.) cyplu, zdawna powstało, do dziś nietracące handlowego znaczenia miasto Dracz (star. Dyrra-chium wł. Durazzo). Dopiero od zatoki Awlońskiej, utworzonej przez wysokie na 2000 m. góry Chi-marskie czyli Czyka, dawne Akrocerauniskie, które, wrzynając się w morze przylądkiem Linguetta czyli Glossa, tworzą jedyną nadbrzeżną, przydzieloną do archipelagu Jońskiego wysepkę Sa-seno, brzeg staje się wysokim, mniej niezdrowym, uposażonym w liczne, oddawna powstałe, porty, «echy, któr₄e wybrzeżu prawdopodobnie od przyle-głych korcyran nazwę stałego lądu —Epirus zjednały, a która dotąd przetrwała i dla odróżnienia południowej części Albanii zwykle się używa. Wybrzeże to kończy się zatoką Arta, gdzie się stykają posiadłości tureckie z greckiemi; to też u płytkiego do niej wejścia znajduje się turecka warownia Preweza, w pobliżu zwalisk starożytnego Nikopolu, i grecka Akcyon, przypominająca dziejowy wypadek. 2) Nazwa, W tym obrębie Albania zajmuje krainę, która w starożytności źnana była pod nazwą Epiru i Illiryi. Gdy pierwsza dotąd się utrzymała dla oznaczenia południowej, płaskowzgórzowatej części, północna sięgała niegdyś aż do skrajnego węgła Adryaty-ku, t.j. przez kraje, obecnie zajęte przez Czarnogórze, Bośnię, Hercogowinę i Dalmacyę. Nazwa obecna nie da się zasadniczo wyjaśnić i usprawiedliwić, to tylko pewna, iż zaczęła ona wchodzić w użycie w drugiej połowie średnich wieków dla oznaczenia kraju między Draczem (Dyr-rachium) i jeziorem Ochrydzkiem, później rozszerzyła się na północną nizinę do Skodru i Ko-toru. Jeszcze w początku bieżącego stulecia okolice Bokki kotorskiej słynęły pod nazwą Albanii Rakuskiej. Żęta nazwa mogła powstać od barwy górotworów, wyłącznie wapiennych, dowodzi to, iż spotykamy się z nią nierównie wcześniej: tak np. dzisiejsze miasto połudn. Albanii, Elbasan, jest skażoną nazwą Albanopolis, grodu rzymskiego, wspominanego za Dyoklecyana w prowincyi Epirus vêtus. 3) Administracyjny podział, częstym zmianom podległy, obecnie rozkłada A. na cztery wilajety (wielkorządztwa): 1) Skoderski z dwoma sandżakami (powiaty): Skoderskim i Drackim;

2) Wil. Janiński (5 sandż. Janina, Preweza, Argyrokastro, Laskowik, Berat), 3) Monastyrski czyli Bitolski (4 sandż. Bitol czyli Monastyr, Go-ryca, Dibra (Debar) i Prizren. 4) Wil. Kosowski (4 sandż.: Uskubski czyli Skoplje, Pecz czyli Ipek, Prystyna, obecna siedziba wielkorządcy czyli wa-lego i Nowy-bazar, w drażniący sposób zadzierż-gnięty supeł na kongresie berlińskim, który zakończył ostatnią wschodnią wojnę. Ostatnie dwa wilajety wychodzą po za obręb właściwej Albanii, wkraczając w obszar krajów, którym przysługują historyczne nazwy: Starej Serbii i Macedonii. To też właściwszym i bardziej zgodnym z narodowo-ściowemi i religijnemi warunkami A. jest podział, którego się zwykle trzymają geografowie, na trzy części: północną czyli wyższą, choć wklucza się tu nadmorska nizina z ogniskiem Skodrem; średnią, stanowiącą przejście około Awlony i Elba-sanu, i południową, czyli Epir, ze stolicą Janiną.

4)    Orografia. Ogniwu, spajającemu płn. wschodnią górzystą część Albanii z głównem jądrem Bałkańskiego półwyspu nadają nazwę Albańskich Alp, dostatecznie usprawiedliwioną nietylko wapiennym składem i budową pasma, ale wysokością pojedyńczych szczytów (sięgających do 2,300 metrów), które jednakże, na równi z ogólną charakterystyką wschodnich Alp, pozbawione są śniegów i nie przyczyniają się do utworzenia lodowców. Najwyższa część przypada na wododziale między źródłami Limu i wąwozem, którym wydostaje sięr. Drynna nadmorską nizinę. Szczyty te są: Trajan, Prokleta, Brata, Baba i inne. Od tego przełomu główne pasmo odsuwa się od morza, wysyłając wszakże ku zachodowi liczne odrośle, stanowiące siedzibę sławnych Mirydytów i innych górskich pokoleń. Niektóre z tych przedgórzy sięgają bardzo znacznej wysokości: tak naprzykład Czyata - Salkot, u stóp którego leży Kroją, siedziba znakomitego Skanderbega, dochodzi do 1714 m., Dalkit nad Tyraną 1546 m., a nad Beratern wznosi się wspaniały Tomor do wys. 2413 m. Dalej główne pasmo, trzymając się stale południowego kierunku, tworzy wododział między rzekami Albanii i Epiru z jednej, a Macedonii i Tesalii z drugiej strony. Tu naprzód spotykamy potężną, tak zwaną „Szarą planinę“, starożytny „Skardus“ (Szar-Dag), z najwyższym szczytem na półwyspie Lubatrą, (3050), na wododziale Drynu od Wardaru, między Skopiem i Pri-zrenem. Dalsze nazwy tego pasma są: Grammos (1800 m.) i Pindos, ze szczytami, przekraczają-cemi wysokość 2500 m. (Smolika 2574). Epir, chociaż nie może się pochlubić równemi wyniosłościami, cały jednak tworzy bryłowate pogórze, przerzynane jedynie wąskiemi rzecznemi dolinami, a dla wapiennego swego składu, przepełnione podziemnemi, chłonącemi wodę jaskiniami, co spowodowało wytworzenie się pierwotnych mitów o Tartarze i jego podziemnych rzekach. Jakie górotwory, prócz mezozoicznych wapieni, wchodzą w skład geognostyczny albańskiego pogórza, dotąd mało zostało zbadanem. Napotykają się jednak liczne ślady górniczych robót z rzymskich czasów, zwłaszcza w półn. Albanii, a archiwa weneckie świadczą o kopalniach srebra w kraju Mirydytów już w XYI w.; nakoniec ludowe podania o zapadłych szybach każą wnosić, iż łono ziemi ukrywa kopalniane skarby, oczekujące na u-miejętne poszukiwania. Obecnie prywatna spółka w Zelenicy, na dolnej Wojucy, wydobywa płynny asfalt, a w okolicy Awlony otrzymuje się, w nieznacznej jednak ilości, siarka, gips, ałun i t. p.

5)    fflodopis. Przy takiej budowie powierzchni łatwo się domyślić, iż Albanii brakuje wód, spokojnie płynących i mogących służyć, za naturalne drogi. To też jedynie w północnej nizinie napotykamy na części rzek, przydatnjmh do żeglugi, a takiemi są: naprzód odpływ jeziora skodar-skiego i dolny bieg Dryna, powstającego z dwóch strumieni: Czarnego D„ przez który wylewa się jezioro Ochrydzkie, i Białego D., wytryskającego

II

mt

1Й

■5

jÆ

m

il

I!

Щ \

' } УчЛ

Ł - -    ¹

ipr_

Fig 181. Albańczyk.

za-

w pobliżu Peczu (Ipek). Po przebiciu się przez krawędź pogórza, rzeka staje się przystępną dla parostatków, a w 1859 oddzieliła od siebie ramię, które, przybrawszy wypływającą z Alp albańskich r. Kiri, wpada pod Skodrem do Bojany. Utworzona w taki sposób sieć wodna może być umiejętnie dla żeglugi wyzyskaną. Inne nadbrzeżne rzeki nie przedstawiają podobnych widoków, owszem, przez zmienność swego koryta i zamulenia ujść, utrudniają przystęp do brzegów i zakażają wyziewami powietrze. ïakiemi są: „Mat”,z dopływem idącym z kraju Miredytów,

Pandy; „Iszym“, przepływający przez m. Tyrana; „Arsen“, mający swe ujście na półn. od Draczu; „Szkumb“ (u Rzymian Genassus, w śred. wiekach Wragał, przepływający koło m.

Elbasanu; „Semen“, w górnym biegu Dewol nazywany,,u Rzymian „Apsus“. Źródła mają w Pindzie : Beratyt, przepływający koło miasta tego nazwiska, i najdłuższa r. w kraju,

Wojuca, czy Wowusa (star. Aous), od Medzo-wa. Z epirskich rzek:

„Kalamas“, przybierający podziemny odpływ jeziora Janińskiego, i „Mawropotamos”(star.

Acheron). Do zatoki Arty—„Arattus“, wytryska w pobliżu źródeł Wojucy. Z jezior, prócz wzmiankowanych: skoderskiego (373 kim. kw.), ochry-dzkiego (269) kim. i ja-nińskiego (110 kim.), zasługują jeszcze na uwagę: „Malik“ na górnym Dewolu, i połączone z nim podziemnym kanałem mało zba-dane je z. „Prespań-skie“ (200 kim. kwad.) na wsch. od Ochrydz kiego. Z nadbrzeżnych, o słodkiej wodzie lagun, największe między ujściem r. Szkumba i Semenu bagniste jez. „Terbuf“. 6) Klimat zależy od sąsiedztwa i wyniesienia nad morzem: w nizinach nadbrzeżnych skwarny i wilgotny, latem zwłasz cza rozszerzający malaryę; na głębiej w ląd chodzącej wyżynie, przybiera charakter kontynentalny, o gorącem lecie i ostrej zimie, lecz za to kraje te, odznaczają się wielką zdrowotnością. Ma to wpływ na tryb życia mieszkańców, którzy, «stosownie do pory roku, ze stanowiącemi jedyne ich bogactwo stadami domowego bydła, z miejsca na miejsce wędrują, spuszczając się ku zimie z wyżyn na nadmorskie bezpieczniejsze od zimnicy okolice. Flora również da się podzielić na dwie krainy: a) z nadśródziemnomorską roślinnością o stałej zieleni na wybrzeżu i b) ze wspólną środkowej Europie, w górzystej głębi. Pomorze cechują rośliny wawrzynowe (oliwne drzewo), mirtowe i t. p.; drzewa i krzewy dające delikatne owoce, jak figi, migdały, drzewa granatowe, pomarańczowe i cytrynowe, a od Draczu i Awlony występuje cechowa dla wybrzeży Śródziemnego m. palma (chamaerops humilis); wnętrze górzystego kraju, zwłaszcza ku północnemu wschodowi, pokryte nie-tkniętemi ręką ludzką lasami drzew liściastych; gdzie przemaga buk i dąb. Fauna. Obfitość, nie-przetrzebionych dla braku możności odbytu, lasów, sprzyja mnożeniu się dzikiego zwierza. Puszcze te przechowują raciczne lub drapieżne zwierzęta, jak, prócz niedźwiedzi i wilków, rysie i szakale; w Albańskich alpach i Szarej pianinie, żyją stada kozic. Myśliwstwo więc bywa ulubioną rozrywką szlachty, a u begów z okolic Dibry i Elbasanu dotychczas jest w użyciu sokolnictwo. Rzeki i jeziora obfitują w wyborne ryby. Przyroda kraju sprzyja raczej pasterstwu, niż rolnictwu, to też ostatnie zostaje w pewnem upośledzeniu i jedynie w nadmorskiej równinie uprawianą bywa przeważnie kukurydza; z innych ziemiopłodów tytoń, oliwa, jedwab, trochę bawełny. Główne bogactwo stanowi domowy dobytek, zwłaszcza owce i kozy; konie góralskie odznaczają się wspólnemi tej rasie przymiotami: siłą i wytrzymałością. Wełna więc i skóry stanowią główny artykuł handlu wywozowego.

7) Ludność. Wyłączne prawie zaludnienie kraju stanowią Albańczycy, u Turków Arnauci, którzy sami siebie nazywają Szkipetarami, mianem, ma-jącem oznaczać górala, chociaż G. Meyer wyprowadził je od wyrazu „szkip”, jednego pierwiastku z łac. capio, (escipio pojmuję), jako rozumiejący się wzajemnie. Dotąd utożsamiano Alb. z wypartymi do Epiru Pelazgami; nowsi badacze widzą w nich odłam licznego plemienia Illirów, które wraz z Trakami, a może Wenetami i Ligurami, zaliczają się do szczepuindo-europejskego. W każdym razie, na równi z Baskami w Pirenejach, Bretończykami i innymi Celtami na skrawkach półn.-zachodniej Europy, mogą obudzić żywy interes, jako szczątki odrębnej narodowości, która bez politycznej niepodległości, bez literacko wyrobionego języka, a nadewszystko przy niejednolitości religijnej, pomimo nader szczupłej liczby, przetrwała długie wieki i dotąd odznacza się pewną wytrzymałością. Teren rozsiedlenia Alb. da się zawrzeć w czworoboku, którego strona północna rozciąga się od Baru (Antivari), dziś posiadłości Czarnogórskiej, przez jezioro Skoderskie do Gusyni i Peczu (Ipek). Wschodnia linia graniczna prowadzi doliną Białego Drynu, przez Pryzren i krawędź Szarej Planiny, doliną Czarnego Drynu i jeziora Ochr/dzkiego do źródeł Dewolu. Na końcu południowy kres przejdzie przez Laskonik i Argyrokastro do przylądka

Lingwetty. Lecz prócz tego rozproszone osady słych czarno - obszytych spodni, krótkiej kurtki Alb. wybiegają, daleko po za ten obręb. Zwła- i szerokiego pasa, za którym tkwi cały arsenał uwagę zasługuje wysunięcie się Alb. palnej czy ostrej broni. Społeczny ustrój opiera osad ku półn.-wschodowi, nad górny Lim, ku się na zasadzie rodowej, a naczelnicy rodu (fiz) Noweinu-Bazarowi, w jądro starej Serbii z Ko- piastują tę godność dziedzicznie i noszą turecką sowem polem, datujące od chwili, kiedy wskutek nazwę „baryaktas” (chorąży), u Miredytów wo-karłowickiego traktatu Serbowie tłumnie kraj jewoda; do pomocy przydana bywa rada starszy-opuścili, zajmując wojenne pogranicze nad Sawą. zny (plekje); w ważnych sprawach bywa zwoły-Przed 1877 rokiem osady ich sięgały jeszcze da- wane ludowe zgromadzenie „kuwant” (conventus); lej, aż po za ЛУranię, do dopływu Morawy, Ma- spory majątkowe bywają rozstrzygane według ;surycy, gdzie się zetknęły granice Serbii, Buł- prawa zwyczajowego, którego kilka kodeksów garyi i Turcyi. Wyparci po ukończeniu wojny, istnieje. Pokolenia te, czyli rozszerzone rody, źy-szukają teraz często odwetu i to jest przy czy- ją nietylko w niezależności względem siebie, ale ną krwawych starć, mogących w końcu wywołać nawet względem rządu, który dla niezniechęcania groźne zawikłania. Innym jeszcze powodem daleko wojowniczego ludu pobłażliwie traktuje jego rozproszonych osad alb. były ziemie, któremi mowolę. Główne pokolenia Alb. są: Malisory aząd turecki obdzielał wysłużonych weteranów, (górale), zamieszkujący na półn. od Drynu, dzie-Takie osady, rozrzucone pojedynczo od wysp Ar- lą się na 20 gmin, a z tych znaczniejsze: Hoto-«chipelagu do ujścia Dunaju (np. Wułkaneszty wie u jeziora Skoderskiego, Klementi na pogra-koło Bołgradu w Besarabii) rychło traciły naro- niczu z Czarnogórzem, Szuveli, Kastrati i inni. >dową odrębność; zwłaszcza asymilujący wpływ Alpy alb. zamieszkują Pulaty, Kuczy, którzy, wywiera pożycie między Grekami. Tak np. cały zmieszawszy się z Czarnogórcami, zupełnie pra-lEpir jest już zgreczony, a liczba Alb., podawana wie zserbieli. Między Drynem a drogą górną przez Hahna, obecnie do 47,000 z 200,000 sto- od Skodru do Pryzrenu leży kraina Dukadżyn, pniała. Trzecim nakoniec powodem rozsiedleń Alb. o której mieszkańcach mówią, że nie każdy z nich był podbój turecki, przed którym znaczna liczba posiada koszulę, ale każdy ma rusznicę. Połu-.niedobitków schroniła się na półwysep Apeniński, dniowymi ich sąsiadami są katoliccy Miredyci Ta okoliczność nietylko nie wynarodowiła da- (od pozdrowienia mire elita—dobry dzień). Dalsi wnych osadników, ale przyczyniła się do obudzę- ku południu Matyanie są już muzułmanami, jak nia poczucia narodowej świadomości. Liczba tych również najsilniejsze pokolenie Dybry, liczące przesiedleńców w połud. Włoszech, w Kalabryi, 60,000 głów i dostarczające połowę tego żołnie-:zwłaszcza w prowincyi Bazilicata i Kapitanacie, rza.    A- Sz-

szcza na

sa-

wraz

dochodzi do 100,000. Pod względem lizycznym Albański j ęzyk i piśmiennictwo. Język Alb. nie przedstawiają wybitnego typu: nie wy- A. którym w Albanii mówi około dwóch milionów sokiego wzrostu, lecz sprężyści, o nieregularnych, ludzi, zwanych albańczykami, szkipetarami, ar-lecz wyrazistych rysach, częściej ciemni blondy- nautami , arbanasami , arwanitami , zajmuje ni, niż bruneci i o jasnych oczach, z małym za- w niej odrębne stanowisko. Głosownię jego zna-rostem twarzy, odznaczają się szczególną żywo- mionują następne cechy: 1) jak i inne języki eu-ścią usposobienia, pozwalającego z pogodnej we- ropejskie, tam gdzie aryjsko-azyatyckie języki ma-sołości raptownie przejść do gwałtownego gnie- ją a, wykazuje on e, np. „ńer“ = grec, anćr (czło-wu. Jak wszystkie na niskim szczeblu oświaty wiek); ,,viefc“=łacm. vêtus—(stary) i t. p.—2) •stojące ludy, praktykują względem obcych go- z językami północno-europejskiemi, odznacza się ścinność, ale mają niepohamowaną chętkę do on bezprzydechowością głośnych brzmień spółgło-grabieży i gwałtów. Wypróbowane męstwo czy- skowych, np. „bićr“=pols. biorę; ,,dićk“=litews. ni ich poszukiwanymi żołnierzami; po zniesie- degù (palę, pols. dziegieć) i t. p.— 3) zastępuje niu jańczarów, Alb. stanowią najlepszą część wo- on w pewnych razach aryjskie gardłowe syczą-jennych sił tureckich, a wielu z nich do najwyż- cemi i zbliża się tern do gromady litewsko-sło-szych godności doszło. Przy niskiej oświacie pa- wiańskiej, np. „dzempbi“ = ząb; „vieth“ = wiozę nują barbarzyńskie obyczaje, a tak zwana rodo- i t. p. Słowozbiór albański nawskroś przejęty wa zemsta może nawet w Korsyce tyle ofiar nie jest obcemi naleciałościami z języków: greckiego, zabiera; chociaż z drugiej strony, wspólnie z in- tureckiego i słowiańskich, lecz szczególnie i głó-nemi ludami Bałkańskiego półwyspu, zachowują wnie z łacińskiego i włoskiego; domieszka tych święcie pobratymstwo (zadruga). Na kobietach, ostatnich języków tak jest znaczna, i to nietylko które tu większej swobody, niż wogóle na wscho- w słowozbiorze, że twierdzić można, iż język A. dzie, używają, spoczywa ciężar całego domowego o mały włos nie powiększył sobą szeregu języków gospodarstwa; prócz tego, w razie niebezpieczeń- romańskich i nie stanął obok np. rumuńskiego, stwa, biorą udział w boju, dlatego też często Patrz o tern Miklosicha: „Albanische Forschun-bywają uzbrojone. Co do stroju, braknie Albań- gen“, w Sprawozdaniach akad. um. wiedeńskiej, czykom narodowego, gdyż nawet futrzana czapka, 1870 — 71, i G. Meyera: „Die lateinischen Ele-uważana za narodową ozdobę głowy, ustąpiła mente in Albanesischen“, w Grubera: „Grundriss miejsca fezowi. Na południu, w Epirze, przyjęli der romanischen Philologie“, I. od str. 804. fustanellę od Greków, północni zaś używają stro- O gramatyce A., w ogóle patrz: Dozon: „Manu-ju, wspólnego góralom, składającego się z obci- el de la langue chkipe ou albanaise“, Paryż,

j. к.

nem

bińskie.

na

And. S.

1878.—G. Meyer: „Albanesische Studien“, Wiedeń, 1883—84, 2 t. (tu się znajduje bibliografia rzeczy albańskich); jegoż „Kurzgefasste albane-sische Grammatik, mit Lesestücken und Glossar“, Lipsk, 1888.—Słownik Rossi’ego: „Yocabolario italiano-epirotico“ i „Epirotico-italiano“, Rzym, 1866 i 1875. Język A. dzieli się na dwie gwary: północną i południową; mówiących pierwszą nazywają gęgami, drugą toskami; różnią się od siebie tyle, co np. gwara północno-niemiecka od południowo - niemieckiej.—Piśmiennictwo A. jest w kolebce dopiero. Nawet jakie pismo do niego ma być użyte, dotąd się nie ustaliło: gegowie używają łacińskiego, toskowie greckiego, a niektórzy nawet tureckiego. Pierwsze druki A. spotykamy w propagandzie w Rzymie, w wieku XVII. W naszem stuleciu najpierw pisać >po A. zaczęto we włoskich osadach albańskich, (np. poeta Hieronim de Rada). Angielskie stowarzyszenie biblijne wydrukowało na Korfu przekład Now. Testamentu na język tosków, r. 1827. Konst. Kristoforidis, mieszkający w Carogrodzie, od r. 1868 ogłasza nowe przekłady z Pisma św. i książki szkolne. Rada wydaje (pismem łaciń-skiem) czasopismo „Fiamuri Arberit“, (chorągiew A.) we Włoszech i „Dituria“ (cywilizacya) w Ca-rogrodzie (od 1884). Rzeczy ludowe A. zbierali Hahn, Reinhold, Dozon, czech profesor Jarnik i albańczyk Mitkos.

Albano. 1) miasto we Włoszech na południo-wschód od Rzymu, nad jeziorem t. im. i u stóp wzgórz albańskich malowniczo położone, jest siedzibą Arcybiskupa, stacyą kolei żelaznej, łączącej Rzym z Neapolem, i liczy około 7,500 mieszk. Ta część Kampanii rzymskiej odznacza się łagodnym i zdrowym klimatem, stanowiła też w starożytności i w średnich wiekach ulubione miejsce letniego pobytu dla zamożniejszych Rzymian. Je-dnem z nich jest A. (starożytne Albanum), zbudowane na miejscu rozległej willi Domicyana, przy dawnej drodze Appijskiej ( Via Appia). Z epoki antycznej posiada ono niewiele stosunkowo zabytków: do takich należą leżące pod miastem grobowce Askaniusza i Pompejusza, oraz tak zwany pomnik Horacyuszów i Kuryacyuszów. Z willi Domicyana pozostałości są liczne, te nigdzie jednak nie dochowały się w takim stanie, iżby choć przybliżone pojęcie o pierwotnym jej układzie dać mogły; po większej części dawnych murów użyto za ściany do budowy nowoczesnych domów, kościołów, i tym sposobem zatarto cechę starożytną. W średnich wiekach stały tu wspaniałe wille: Barberinich, Orsinich i t. p. Dziś miejscowość ta, chwilowo podupadła, ożywiać się poczyna od czasu, gdy stolicę państwa włoskiego przeniesiono do Rzymu. 2) Jezioro przy powyż-szem mieście i u stóp wzgórz albańskich położone, 5 km. kw. powierzchni, a do 170 metrów głębokie, 293 m. nad p. m. Jestto jedno z najbardziej malowniczych jezior tej części Włoch; otaczają je brzegi dosyć wysokie, niekiedy b. strome, bujną zielonością pokryte; z pomiędzy winnic i gajów oliwnych lub kasztanowych przezierają liczne miasteczka i wille, jak n. p: Albano, Castel Gan-dolfo (dawna letnia rezydencya papieża), Marino. Na wschodnim brzegu jeziora leżała matka Rzymu, Albalonga. 3) Albańskie wzgórza, Monti Alba ni, albo inaczej Monti Laziali, tak nazwane od świątyni Jowisza (Templum Jovis La-tialis), na szczycie najwyższego wierzchołka zbudowanej. Jest to niezbyt obszerna i wysoka (955 m.) massa górska wulkanicznego pochodzenia, w której liczne bezodpływowe jeziora nie są niczem in-jak tylko kraterami, wypełnionemi wodą. Bogata wegetacya pokrywa jej stoki i przejawia się szczególniej w wybornych winnicach, wydających sławne wino albańskie. Z najwyższego szczytu Monte Cavo (Mons Albanus) rozciąga się wspaniały widok na całą Kampanią, na odległy o 3 mile Rzym i na daleką okolicę, aż po wzgórza Sa-

And. S.

Albans (Saint), miasto w hrabstwie Hertford,, północo-zachód od Londynu, w rolniczej części Anglii, i w dorzeczu Tamizy, 12,000 mców, trudniących się częścią handlem i przemysłem (wyrób koszyków), częścią rolnictwem. Powstanie swe zawdzięcza Offie, kr. Mersyi, który na pamiątką męczeńskiej śmierci S-go Albana (-{- 297), założył klasztor benedyktynów w końcu VIII stulecia. W kościele św. Michała pomnik słynnego filozofa Bakona z Werulamu (j- 1626). Niewielka rzeczka Ver oddziela Saint A. od starożytnego-Verulamu, znanego jeszcze w dziejach rzymskich. W wojnie dwóch róż, białej i czerwonej okolica S. A. wsławiła się dwiema bitwami—w pierwszej 1455 r. Ryszard ks. Yorku wziął Henryka VI do niewoli, w drugiej 1461 r., energiczna Małgorzata Andegaweńska pokonała wojska Ryszarda i wyjednała uwolnienie Henryka, który 1470 r. ponownie wstąpił na tron.

Albany, Alban, Albain, (wym. Olbeny it. d.),. gaelska nazwa Szkocyi (jak Albion), pochodząca według podań bajecznych od Albanusa, jednego z potomków Jafeta. Niejaki Crimthan Mor-Mae Fidbaigh miał być królem Albanu, Bretanii i G al-lii, w latach 366—378 po Chr., a syn jego Niall Mor miał zginąć nad brzegami rz. Ligiery w r. 405. Nic podobnego nie podaje nam historya rzeczywista. "W wiekach średnich, A. nazywa się hrabstwo Perth, t. j. kraina, leżąca pomiędzy Tay i Forth. W IX w. królestwem A. zwała się też Pictaira, czyli kraj piktów, złożony z 9-oiu. prowincyj; pierwszym królem był Donald,syn Konstantyna; w XI w. nazwa ta znika. Ślady tra-dycyi zachowały się u Szekspira w „Królu Learze“, którego najstarsza córka wyszła zamąż za księcia A. Taki tytuł książęcy aż do końca XIV w. przysługuje potomkom młodszej linii królew-sko-szkockiego domu w dwu gałęziach, z których pierwszą rozpoczyna 3-ci syn króla Roberta II (1339—1428), zwany także hrabią Fyfe i Men-teith, imieniem Robert; sprawował on władzę regencyjną w Szkocyi od r. 1389, za starszego brata swego Roberta III, obłąkanego; bronił Edynburga podczas wojny z królem angielskim Henrykiem IV; przyjął w roku 1402 samozwań—

And. S.

ca, który przybrał imię zamordowanego Ryszarda XI, co sprowadziło najazd anglików, pod dowództwem hrabiego Nortumbryi i syna jego, Percy Hotspur. Szkotowie ponieśli wtedy dwie klęski w bitwach: pod Nesbit Moor (12/VI) i Homildon-Hill (14/IX); w ostatniej dostali się do niewoli wódz szkocki, Douglas, i syn regenta, Murdoch : Stuart hr. Fyfe. Sam regent został uwięziony w zamku Homeldon, uciekł jednakże i po kilku miesiącach odzyskał władzę i posiłkował hrabiego Nortumbryi, w buncie przeciwko Henrykowi

IV. Po śmierci obłąkanego Roberta III (1406), regent ogłosił królem Szkocyi młodego Jakóba, .znajdującego się w niewoli angielskiej, w 1407 zawarł przymierze z Francyą, i gdy nowy król angielski, Henryk V. wznowił wojnę stuletnią, on, wkroczy wszy do Anglii, oblegał zamek Rokburg (1417), zresztą bez powodzenia. Wtedy złożył regencyą w ręce wyzwolonego (w 1413 r.) z nie-w⁷oli syna swego Murdocha, który był drugim ^księciem A. Ten posiłkował króla francuskiego, Karola VII, oddziałem wojska pod dowództwem Douglasa i Jana Stuarta, młodszego syna swego. Za udział w bitwie pod Bauge, Stuart otrzymał hrabstwo Aubigny-sur Nève (1422). Regent Murdoch wykupił z 18-letniej niewoli, ceną 40,000 funtów sterlingów, króla Jakóba I w r. 1423, lecz został z jego rozkazu aresztowany, oskarżony o zdradę stanu i ścięty razem z wielu krewnymi swoimi (25/V, 1425). Ta gałąź książąt A. wygasła w 1460 r. na Henryku Stuarcie. Gałąź i druga zaczyna się od Aleksandra Stuarta, syna , Jakóba II króla Szkocyi. Skompromitowany w spisku hrabiego Mar przeciwko Jakóbowi III, uciekł do Francyi; odepchnięty przez Ludwika NI, udał się do króla angielskiego Edwarda IV i ofiarował mu tytuł króla Szkocyi (1482); wkroczywszy razem z anglikami do kraju swego, uwięził Jakóba III w Edynburgu i zagarnął rządy; musiał wszakże uciekać powtórnie i zginął w Paryżu nieszczęśliwym przypadkiem na turniejach (1485). Czwartym księciem A. był Jan, syn poprzedniego (urn. 1536), regent za panowania Jakóba V od .1515 do 1516; wolał on przebywać we Francyi, ■w wojsku Ludwika XII, lub na dworze Frań cîszka I. Po wstąpieniu Stuartów na tron Anglii, tytuł księcia A. był nadawany wielu członkom rodziny królewskiej, jak np. księciu York, późniejszemu Jakóbowi II i 4-mu synowi Wikto-ryi, Leopoldowi Jerzemu Duncan (um. 1884), po którym przeszedł w spadku na syna jego Leopolda Karola Edwarda Jerzego Alberta, ur. d. 19/VII, 1884. —Skene: „Celtic Scotland, a history of ancient Alban“, Edinburgh, 1876— 1880, 3 t.—Inn Thomas: „A. critical essay on the ancient inhabitants of....Scotland“ (t. VIII zbioru „Historians of Scotland“), Edinburgh, 1885.— &oss: „Scottish history and literature to the period of the Reformation“, Glasgow, 1884.—Bou-gier: w Gr. „Encycl. Fr.“

Albany, stolica stanu Nowy York w Stanach Zjednoczonych, nad r. Hudson, przez którą rzucono wspaniały most 309 m. długi. Leżąc w ogni-sku kolei żelaznych i kanałów, oraz nad spław-nym Hudsonem, prowadzącym do N. Yorku, A. zdobyło sobie ważne znaczenie handlowe i wzrasta dosyć szybko. Ludność, która w 1865 nie dochodziła do 60,000 głów, wynosi dziś przeszło 100,000. Obszerny handel bydłem i drzewem, wielkie browary i warsztaty kolejowe, liczne insty-tucye finansowe i banki, uniwersytet z wydziałami: prawnym i medycznym, akademia nauk (Albany Institute), biblioteki, wzorowe więzienie i t. p. A. należy do najpiękniejszych miast Unii. W starszych dzielnicach ulice są wąskie i kręte, nowsze natomiast odznaczają się ulicami proste-mi i szerokiemi, między któremi najpiękniejsza State Street, najożywieńsza Broadway. Z 60 kościołów największy jest katolicki. Epoka założenia miasta sięga 1623 r. gdy holendrzy, korzystając z dogodnego tu położenia, zbudowali fort Orange, a następnie miasteczko przy nim Willemstad; anglicy jednak w 1644 zajęli je i dzisiejszą mu nazwę nadali.

Albany, miasto w Australii zachodniej (35° sz. pd. 117¹1₂° dł. wd. Gr.), ważna stacya dla okrętów, które się tu w węgiel kamienny zaopatrują.

Albany, wysepka na wybrzeżu prowincyi Queensland w Australii, słynna z połowu pereł.

Albany, dosyć znaczna rzeka w Kanadzie, wpadająca do południowej części odn. Hudsoń-skiej (James Bai). Płynie ona ze wschodu na zachód i zabiera wodę mnóstwa jezior. U jej ujścia leży fort t. im. dla obrony interesów handlowych (futra) przed napaścią dzikich.    And- s-

Albany, prowincya na południowschodzie kraju Przylądkowęgo, na południe od Wielkiej Rybiej rz. (Great Fish), ma 4747 kil. kw. powierzchni i 16500 mców (w tern 8500 białych, reszta bottentoci i negrzy). Znaczenie tej prowincyi wzrasta z każdym rokiem, skutkiem rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt domowych, a szczególniej owiec (wełna przylądkowa). Stolica Gra-hamstown.

Albany Ludwika Mary a, Karolina, (* 1753—f 1824), z domu księżniczka Stolberg-Gedern, w r. 1772 poślubiła t. zw. pretendenta, t. j. Karola Edwarda Stuarta i otrzymała tytuł hrabiny A. Nieszczęśliwa w pożyciu z mężem, pijakiem i brutalem, odpłacała wzajemnością miłość poety W. Alfierego (ob.), który ją poznał w r. 1777 we Florencyi i odtąd był stałym jej wielbicielem. Stosunek między kochankami, dopóki żył pretendent, był dość daleki i połączony z różnemi dla obojga przykrościami, tak iż A. musiał na czas jakiś usunąć się do klasztoru. Dopiero po śmierci Karola Edwarda (1788), nastąpiło między kochankami ściślejsze pożycie w Paryżu, następnie we Floreńcyi. Na schyłku jednak życia poety, A. przeniewierzyła się mu potajemnie i przeniosła swoje uczucia na iunego. Zwłoki jej spoczywają w kościele Santa Croce we Florencyi, obok zwłok jej wielbiciela, dla którego była zawsze źródłem natchnienia i bodźcem do pracy. Gruntowną monografię o A. napisał Reumont: „Die Gräfin von A. (Beri. 18601.

F J.

'"Vt:

V"

fa

m.

li o—

s. к.

Albarede Jose Luis, (* 1825 r.), wcześnie zwrócił na siebie uwagę dzidnenii i gruntownemi mowami w sprawach prasowych, w których bronił zasad wolnomyślnych. Pracował w dzienniku ,.E1 Contemporaneo“ i założył na wzór francuskiej „Revue des deux Mondes“ pismo peryody-czne pod tyt. „Revista di Espana“. Wybrany deputowanym w Sevilli, w r. 1862, mianowany został posłem w Hadze. Wróciwszy stamtąd do Madrytu, wspólnie z Primem popierał kandydaturę Amadeusza na tron hiszpański. Po pięciu latach, będąc pełnomocnym wysłannikiem do Lizbo-ny, przyłączył się do Sagasty i popierał opozycyę na korzyść Alfonsa XII, a po restauracyi jego, został prefektem Madrytu. Później, jako minister rolnictwa, robót publicznych i oświaty, przeprowadził szereg liberalnych reform i tem zyskał sobie u obywatelstwa wielkie uznanie. Za ministerstwa Posada-Herrery był prezesem Izby Obrachunkowej, ale za ministerstwa Oanovasa zrzekł się tego urzędu, chcąc zachować zupełną swych przekonań swobodę, i udał się do Paryża. Wkrótce po śmierci króla Alfonsa, wygłosił w madryckiem towarzystwie literackiem godny uwagi i rozpowszechniony w całej Hiszpanii odczyt o politycznych i moralnych obowiązkach obywateli względem państwa „El fomento de las artes“. Od 1866 jest Albareda posłem hiszpańskim w Paryżu.

Albarela, (ceramika), fr. „Albarelle, włos.

„AlLarello“, nazwa wazonu w kształcie cylindra, u podstawy i przy otworze zwężonego, ze ściana-mi najczęściej wklęsłe-mi ku środkowi (fig*

182). Najstarsze ze znanych naczyń tego

kształtu pochodzą z ____

Włoch i datują z XV 1Ш , ... W4 stul. Prócz figur i or- Щ [fZ. namentu różnego rodzą m| ^ ju, widać na nich napi- Lv; 2" fflLj $ sy lub znaki farmaceu- |fj ”    n lj

tyczne; i rzeczywiście I q naczynia te były wła« | ^ t ściwie słojami aptekar- fj skiemi. Prawdopodob- /XQ fi nie garncarze włoscy /ot ) wyrabiali je na wzói wschodnich naczyń te-go rodzaju; wazon v y<|gtS^jij|iiaBgS!8 arabskie i perskie do tąd podług formy tej są wyrabiane.

Alba^yacin, Sierra de A., pasmo górskie w tak zwanym wododziałowym systemacie Iberyjskim, który w całym swym łukowatym przebiegu, od Kantabrów na północy do S-a Newada na południu, rozgranicza rzeki Atlantyku od rzek m.

Śródziemnego. S-a de A. wraz z innemi pasmami okolicznemi tworzy rozległe gniazdo na granicy Walencyi, Nowej Kastylii i Aragonii, będące źródłowym krajem wielu rzek, z których jedne, jak Gwadalawiar i Hukar (Jucar) płyną wprost do m. Śródziemnego, inne, jak Tag z dopływami

Gwadiela i Galio—do Atlantyku, inne wreszcie-należą do dorzecza Ebro. Wysokość A. dosięga. 1800 m.    Aud- s-

Albattani, Muhammed ibn Dszabir ibm Sinan Abu Abdallah al Battani, przez tłomaczy łacińskich „Albategnius“ zwany, najznakomitszy astronom arabski (około 850—929), ur. w Battan w Mezopotamii, żył jako namiestnik kalifa w Antyochii. Jako wyborny obserwator, poprawił w niektórych punktach Ptolomeu-sza. Poznał, że punkty równocne posuwają się o 1° w ciągu lat 66 (właściwie 72), gdy Ptolemeusz przyjmował, że ma to miejsce dopiero-w ciągu lat stu; oznaczył dokładniej mimośród drogi słonecznej i odkrył, że punkt przyziemny tej drogi przesuwa się z biegiem czasu. Rozumiał już też podobno, że teorya PŁolomeusza nie' jest wystarczającą do wyjaśnienia zawiłego ruchu księżyca, nie skłoniło go to wszakże do zarzucenia układu Ptolomeusza. Czy zaś od opuszczenia nauki tego astronoma powstrzymała go cześć, jaką dlań żywił, czy też, pomimo wszelkiej bystrości ohserwacyi, umysł jego n⁷’e zdołał obrać wej i niezależnej drogi, rostrzygnąć tego niepodobna. Stosownie tedy do poglądu swego na uzdolnienie naukowe Arabów, oceniają go historycy astronomii niejednakowo. —Długość roku oznaczył A. na 365 dni, 5 godzin, 46 minut, 24 sekund, zatem o 2 min. 22 sek. za mało, ale i z tego błędu uniewinnia go Halley, twierdząc, że A., postąpiłby lepiej, gdyby i pod tym względem nie-ufał zbytecznie Ptolomeuszowi. Dzieła A. wydane zostały w r. 1537, w tłomaczeniu łacińskiem p. t. „De scientia stellarum; sławny Regiomontanus opatrzył wydanie to notami. Przy obliczeniach swych pierwszy w miejsce cięciw wprowadził użycie wstaw trygometrycznycli, stąd posiada ważne znaczenie i w dziejach matematyki. Po nim krótki rozkwit nauki w Bagdadzie zaczyna już słabnąć.

Albatros, (Diomedea L.). Albatrosy są to ptaki pływające (nntatores), zaliczane do rodziny „Petreli“ (Procellctridae)-, odznaczają się dziobem dłuższym od głowy, grubym, o szczycie oddzielonym rowkami od boków. Szczęka górna na-

. końcu haczysta, żuchwa, czyli szczęka dolna, w końcu ścieśniona i ucięta. Nozdrza rurkowate, boczne, wystające, przy początku rowka z przodu o-twarte. śkrzydła mają bardzo długie i ostre.

I a ogon krótki, zaokrąglony, nogi krótkie i silne.

' Gatunki Albatrosa zamieszkują morza pozaeuropejskie, karmią się rybami, które chwytają, rzucając się do wody z powietrza, i uciekają. Na burze nie zważają, żyją towarzysko, lęgną się na gołej ziemi. Do najważniejszych należy. ..Albatros wędrowny“ (Diomedea exulans. L.). Biały, na grzbiecie pięknie brunatno falowany, lotki i koniec ogona czarne, dziób żółty, nogi cieliste. Jest to ptak potężny, ale niezgrabny, długi na 116 cen., długość skrzydeł 70 cen., długość ogona 23 cen. Siąg?. czyli rozłożone skrzydła, 300— 350 cen. Zamieszkuje morza południowe, niekiedy, tylko pojedyń-cze okazy zalatują do Europy. Żywią się mię

gg?"

gfe

A. S.

т. к.

And. S

czakami, mianowicie głowonogiemi, niekiedy jedzą mięso wielorybie, oraz zbliżają się do okrętów i połykają chciwie wszelkie odpadki, wyrzucone w morze. Należy tutaj także D. chlororhynchus

C-v

Ш&

Fig. 183. Albatros.

L., mieszkający około przylądka Dobrej Nadziei, oraz D. brachyura Tem., morza Australii.

Albedo, z łac. białość, w fotometryi zdolność różnych ciał odbijania większej lub mniejszej ilości padających na nie promieni światła. Termin ten wprowadzony został przez Lamberta, który oznaczył a. wielu ciał, dokładniej jedi.ak badania te prowadził Zöllner. Według niego a. białego papieru wynosi 0,7, co znaczy, że papier biały odbija 0,7 części padających nań promieni; podobnież a. śniegu świeżo spadłego=0,783, piaskowca białego =' 0,237, wilgotnej ziemi ornej = 0,079. W astronomii szczególniej posiada pewne znaczenie znajomość zdolności odbijania różnych planet i ich księżyców, pozwala to bowiem wyprowadzać niejakie wnioski o naturze fcycznej tych ciał niebieskich. Według Zöllnera a. księżyca—0,1736, Merkurego — 0,11, Wenery = 0,62, Marsa — 0,2672, Jowisza — 0,6230, Saturna = 0,4981, Urana —0,6406, Neptuna —0,4648. Do oceny a. planet służą astrofotometry (ob.) Zöllnera i Pickeringa. (Por. Zöllner ,,Photometrische Untersuchungen“, 1865).

Albedyll, dawniej A lb a dyl lub Alvandyl, rodzina szwedzka, mieszkająca niegdyś w Inflantach, a w bieżącem stuleciu osiadła w Prusiech. Niektórzy jej członkowie służyli w wojsku prus-kiem, z nich Emil Henryk Ludwik A. (ur. 1824), piastowali godność adjutanta cesarza niemieckiego i był wice-marszałkiem; brał udział w wojnach z Danią, Austryą i Francyą, a od r. 1862, pozostaje przy ministerym wojny w wydziale po-ruczeń szczególnych.

Al-Bekri, (f 1094), arab hiszpański, autor kom-pilacyi p. t. „Drogi i okolice“, zawierającej wiadomości o słowianach, pomiędzy niemi relacyę żyda Ibrahima Ibn-Jakóba (ob.) o księciu polskim Mieszku I. Wyjątki z rzeczonego dzieła ogłosił A. Kunik i baron W. Rosen w dodatku do 32 tomu pamiętników C. Akademii nauk w Petersburgu p. t. Извкстш Ал-Бекри и другихъ ав-торовъ о Руси и Славянахъ (S-t. Peter. 1878).

Albemarle, zatoka nad Atlantykiem w St. Zjednoczonych, na wschodniem wybrzeżu Karoliny północnej. Od oceanu odgradza ją szereg wąskich a długich wysp piaszczystych, w głąb lądu zaś wrzyna się kilkoma fiordowatemi gałęziami, przyjmując kilka rzek, między któremi najważniejsza Ruannoke River. Za pomocą sztucznego kanału 70 kil. długiego, łączy się zatoka A. z sąsiednią Chesapeak.

Albemarle, największa wyspa z archipelagu Galapagos (żółwie), leżąca na samym równiku o 150 mil g., od zachodniego wybrzeża Ecuadoru, ma 4350 kil. kw. powierzchni i kilkudziesięciu mieszkańców.

Albemarle,— później Aumerle—pierwotna nazwa dzisiejszego miasta Aumale w Normandyi (ob. Aumale).

Albemarle, dawniej Aumerle, hrabiowski tytuł w Anglii, biorący swój początek od miasta tej nazwy w Normandyi. Pierwszym hrabią z A. był Edward Plantagenet, hrabia Rutland, tytuł ten był mu odjęty za sprzyjanie partyi Ryszarda Ii-go. W r. 1660 był hrabią z A. generał Monk, a po śmierci jego syna tytułem tym nie obdarzono nikogo. Dopiero Arnold Joost van Keppel (* 1696—*j* 1718) otrzymał go od Wilhelma III z prawem przelania na potomków, którzy go dotychczas używają, Z rodziny Arnolda Keppla szósty z kolei, hr. z A. Jerzy Tomasz, odznaczył się jako żołnierz (brał udział w bitwie pod Waterloo) i jako autor dwóch dzieł treści etnograficznej: „A journey across the Balcan” i „Narrative of a journey from India to Englad”. Prócz tego napisał autobiografię i „Memoirs of the Marquis Rockingham and his contemporaries”.

Albendorf wieś w hrabstwie Kłodzkiem (Glatz) na Szląsku Pruskim w pow. Neurode, o 6 kim. od stacyi kolei żel. Mittelsteine 1,705 mców, słynie z cudownego obrazu M. Boskiej, sprowadzającego do 80,000 pielgrzymów, przeważnie z Czech i Szląska. Liczne kapliczki i stacye męki Pańskiej, rozrzucone po okolicznych wzgórzach, otaczają piękny i starożytny kościół katolicki. Sława tego miejsca sięga jeszcze 1218 r. właściwie jednak dopiero na początku zeszłego stulecia rozgłos stał się powszechniejszym, gdy znaleziono ukryty w lipie obraz M. Boskiej.

Albenga, miasto na wybrzeżu liguryjskiem we Włoszech, na tak zwanej riviera di Ponente, przy ujściu rz. Aroscia do odn. Genueńskiej. Leży w prześlicznej i łagodnym klimatem obdarzonej okolicy, jest siedliskiem biskupa,—i liczy około 5000 mców, trudniących się przeważnie rybołówstwem i znanych, jako zawołani żeglarze. Kolej żelazna z Genui do Nizzy. W starożytności Albigaunum, Al-bium ingaunum, było miejscem urodzenia imperatora Prokulusa—i z tej doby posiada wiele za-

67

fcUcyklopłdT» Fownechn» Uuatr.

к. J.

rze-

Albères, tak się nazywa najbardziej wschodnia część łańcucha Pireuejskiego od przylądka Cerbère nad ra. Sródziemnem do francuskiej warowni Bellegarde na granicy z Hiszpanią, o szczytach stromych, poszarpanych, dziwacznego kształtu, lecz średniej tylko wysokości, gdyż najwynio-ślejszy wierzchołek Quatre Termes ma zaledwie 1,150 m. Cała długość gór A. nie przenosi 25 kim.    And. s.

Dytków budownictwa, między któremi odznacza się most o 10 łukach (Ponte Lungo). And- s-

Albeńskie piętro (geol.). Nazwą tą geologowie francuzcy oznaczają górne piętro ogniwa goltu (gault) formacyi kredowej, od depart. Aube (Alba) w północnej Francyi. Dolne jego pokłady składają się z zielonych glaukonitowych piasków, wierzchnie z ciemnych glin. Charakterystycznemi dla tego piętra skamieniałościami są: Inoceramus concentrions, I. sulcatus, Ammonites inflatus, A. interrupts, A. mamillaris, Hamites rotnndus, Turrilites Bergeri (w Alpach). Margie glaukoni-towe, leżące poniżej opoki kredowej w gub. lubelskiej, zaliczane przez Jurkiewicza do goltu, należą w istocie, na podstawie skamieniałości w nich znalezionych w ostatnich czasach przez Siemiradzkiego, do piętra albeńskiego

Alber Jan Nepomucen (* 1753—-j* 1830), pijar, początkowo nauczyciel gimnazyalny w Peszcie, później w Nitrze, ostatnio profesor uniwersytetu peszteńskiego, pisał dzieła fdozoficzne, teologiczne, historyczno - kościelne, lingwistyczne i przyrodnicze. Ważniejsze z nich są: „Cogda-L ones philosophicae de immediato corporum conta ctu” (1783); „Institutiones historiae eccle-.■nasticae“ (1783 wyd. II, 1725, 5 tomów), dzieło używane i w naszych seminaryach przy wykładzie dziejów kościoła; „Interpretatio Sacrae scrip-turae” (1800—1805, w 17 tomach) i inne.

Alberche, jeden z większych prawych dopływów Tagu (Tajo), bierze początek na północnym stoku pasma S-a de Gredos u stóp góry El Santo, w pobliżu źródeł rzeki Tonnes (dopływ Duero), i płynie w podłużnej dolinie ku wschodowi; pcczem, przerżnąwszy się między łańcuchem S-a Guadarrama a S-a de Gredos, zwraca się nagle ku pd. zd , i przebiegłszy ogółem 160 kil., wpada pod Talavera do Tagu. W średnim biegu przepływa okolicę lesistą.

Alberdi Juan (* 1814—f 1884 r.) prawniit i dyplomata argentyński. W roku 1844 usilnie pracował nad zwołaniem wszystkich stanów amerykańskich w celu uregulowania stosunków ogólnych na jednostajnych podstawach. Odmówiwszy później złożenia dyktatorowi Rozasowi przysięgi, bez której dopuszczonym być niemógł do praktyki adwokackiej, zmuszony został usunąć się do Montevideo, gdzie agitował gorliwie na korzyść partyi liberalnej, która nakoniec strąciła tyrana. Tu wydał główne swoje dzieło „Bases pare l’organisacion politica de la Confederacion argentina”. W r. 1855 wysłanym został do Waszyngtonu, Paryża, Londynu i Madrytu z misyą, iżby wyjednał u rządów tamtejszych uznanie czypospolitej argentyńskiej, co też sprawił. W służbie dyplomatycznej pozostał on do r: 1862. Odtąd usunął się od spraw publicznych, a poświęcił się pracom literackim, osiadłszy w Caen. Wybrany w roku 1879 posłem przez rodzinne swoje miasto Tucumane, powrócił do ojczyzny, rychło jednak pogorszony stan zdrowia zniewolił go do wyjazdu do Francyi, gdzie po dłuższej chorobie umarł. Z jego publicystycznych dzieł wymienić

jeszcze należy: „La Kepublica Argentina consi-derada, en 1880“ (Paryż w tymże r.). W młodości wsławił się także A. jako poeta, a później jako krytyk. Pisać zaczął w r. 1836 pod pseudonymem Figarillo, podając do czasopism południowo-amerykańskich szkice o obyczajach i zwyczajach swojej ojczyzny. R. 1843 wydał poemat „El Eden“ a w r. 1844 fantastyczny opis podróży wierszem pod tytuł. „El Tobias o la Carcola la Vela“. Pisał także wspomnienia z podróży p. t. .Veite dias in Genova“. A. należał do najznakomitszych mężów stanu i najbardziej wziętych pisarzy południowej Ameryki.    F J-

Alberdingh Thijm (wym. Tajm) Józef Albert (* 1820 w Amsterd,), współczesny poeta literat i estetyk holenderski, niegdyś kupiec, obecnie profesor akademii sztuk pięknych w Amsterdamie, jest głównym i najwybitniejszym przedstawicielem literatury katolickiej w protestanckiej Holandyi. Swoje religijne, literackie i estetyczne przekonania, mocno zabarwione romantyzmem, wypowiada śmiało i bezwzględnie w wydawanych przez siebie „Volksalmanak voor nederl. katolicken” (od roku 1852) i „Dietsche Warande“ (od r. 1855). Na arenę literacką wystąpił po raz pierwszy w roku 1844 i ocltąd wydał już znaczny poczet utworów poetyckich wierszem i prozą, jak np. „Viooltjens en grover gebloemte“; „De klok van Delft“; „Legenden en fantasien“; „Palet en harp“ i inne. Szczególniej celuje w drobnych powiastkach historycznych, które wydał pod zbiorowym tytułem „Verspreide verbalen in proza“ (Amster. 1879— 83). Jako romantyk, do mistycyzmu skłonny, ze szczególnem zamiłowaniem bada literaturę, sztukę i historyę średniowieczną, a wyniki swoich badań ogłasza w różnych studyach, drukowanych zwykle w „Dietsche Warande“. Z pomiędzy prac, samoistnie wydanych, zasługują na uwagę: „De la literature néerlanedaise à ses différantes époques” (1854) i „De heilige linie” (1858), obszerne studyum o sztuce kościelnej; nadto tłóma-czył niektóre utwory poezyi średniowiecznej i wydał cenny zbiór narodowych zabytków poetycz-kich od r. 1150 do 1655 (Amster. 1850—52). Uniwersytet w Louvain, uznając jego zasługi jako badacza przeszłości niderlandzkiej, nadał mu w r. 1887 stopień naukowy doktora. W r. 1888 A. zaczął wydawać dzieła Vondela (ob.), o którym już dawniej napisał obszerne studyum „Por-tretten van Joost van den Vondel” (Amster. 1876).

Albergati Capacelli Franciszek, margrabia (* 1728—f 1804) komedyopisarz włoski, stawiany był przez niektórych na równi z Goldonim,

do którego istotnie zbliżał się talentem, bo cho- niczo trzyma się norm prawa rzymskiego, zaciąż mu ustępował w sile komizmu, przewyższał nadto opiera się na poetach, mówcach i history-go darem obserwacyi. Komedye swoje A. wysta- kach, a zamało uwzględnia ducha nowych spo-wiał z początku w teatrze prywatnym, który dla łeczeństw i przez to nie wznosi się do nowożyt-własnej przyjemności wybudował w swej wili Zola nego pojmowania prawa narodów. Dlatego też pod Bolonią, i sam odgrywał w nich różne role jest on tylko „poprzednikiem” prawdziwego twór-z wielkiem powodzeniem, tak iż w gronie przyjaciół cy nowoczesnego prawa narodów,—Hugona Gro-pozyskał nazwę Garrika włoskiego. Do lepszych tiusa fob.). Podobnie jak współczesny mu Bodin, komedyj należą: „II saggio amico”, „Le convul- (ob.) głosi A. G. ideje tolerancyi i wolności, doma-sioni”, „11 ciarlator maldicente”. Zbiorowe wy- gając się swobody dla handlu morskiego. Porównaj: danie jego komedyj wyszło w Wenecyi (1783— Carl Baron Caltenborn von Stachau: „Kritik 85, 12 tomów). Oprócz tego napisał „Novelle des Völkerrechts nach dem jetzigen Standpun-inorali” (Bol. 1783) itłómaczył wiele ze współ- kte der Wissenschaft“ (Lipsk 1847. Bozdział czesnej literatury francuskiej, której był, zapalo- II § 4). nym wielbicielem, zwłaszcza Woltera. Zycie je- Albericus de porta Veneris, czyli Al be ryk go obfitowało w różne przykrości i przygody, z Reims, filozof scholastyczny i prawnik. Był których przyczyną były zawsze kobiety: z pierw- wychowańcem szkoły teologicznej w T aon. Współ-szą żoną się rozwiódł; drugą-—aktorkę — za- czesny Abelardowi, A.był jego przeciwnikiem w kwe-sztyletował w przystępie zazdrości i z tego powo- styi nominalizmu, i zasłynął jako utalentowany du musiał na czas jakiś uciec zagranicę; trze- | dyalektyk. W późniejszym czasie studyował w Boda— również aktorka—nie dała mu także szczę- I lonii pod kierunkiem Bulgarus’a (ob.) prawo rzym-ścia domowego i tylko przyjaciele osładzali mu skie, następnie sam został profesorem prawa, lata starości. Porównać: E. Masi „La vita, i tem- bardzo głośnym, a wykłady jego nader były uczęszczane. Sam jednakże nie zawsze stosował się w praktyce do teoryi, które z katedry głosił i bronił swoją dyalektyką. I tak głośnym swojego czasu był proces, którym A. windykował posag żony swojej, po jej śmierci, pomimo, że poprzednio bronił teoryi prawnej, na mocy której „Dos profectitia” wracać miała do ojca w razie śmierci bezdzietnej jego córki.

s. s.

pi, gli amici di Fr. Al.” (Boi. 1878).

Albergati Antoni, biskup włoski z Vigilia, był nuneyuszem w Polsce w r. 1620. Tegoż nazwiska Franciszek margrabia Capacelli, senator bonoński, został w r. 1767 szambelanem Stanisława Augusta, później generałem-adjutantem, w 1772 kawalerem orderu św. Stanisława. Inny tegoż nawiska, markiz Hugon Vezza, był również szambelanem Poniatowskiego 1773 i generałem-adjutantem (Bartoszewicz: „Enc. Org. I. 317)”.

Alberic V. Alberich oh. Al beryk.

Albericus Gent iii s (* 1551 w Anconie— j 1611 w Oksfordzie). Dla swoich przekonań protestanckich opuścił miejsce rodzinne i udał się do Anglii, gdzie został profesorem w uniwersytecie oksfordzkim. A. uważanym jest za poprzednika Hugona Grotiusa (ob.) w ugruntowaniu „Prawa narodów”, które A. stara się oprzeć na przyrodzonych prawach człowieka, czyli na prawie natury. Pozostawił trzy ważniejsze dzieła: „De le-gationibus libri très”. London, 1585; „De jure belli, libri très.” Lion, 1588; i „De justitia bellica” 1590. Drugie z nich zarówno w planie swoim, jak tytułach rozdziałów, a co ważniejsza i w niektórych poglądach, wiele ma podobieństwa do głośnego dzieła Hugona Grotiusa „De jure belli ас pads”. Sam zresztą Grotius nie przeczy, że posiłkował się tem dziełem Alberika G. O ile jednak przyznać należy Alberikowi G„ że jest pierwszym znaczącym pisarzem w materyi prawa narodów, o tyle znowu, pomimo nawet podobieństwa wspomnianego dzieła jego do grotiuszowego traktatu „O prawie wojny i pokoju“, nie można zbyt przeceniać doniosłości jego na polu nauki prawa międzynarodowego. A. G. pierwszy usiłował przedstawić w systematycznej całości mate-ryały, odnoszące się do prawa narodów, a nawet i dla praktycznego ich zastosowania cenne dał wskazówki; w pojmowaniu jednak tego prawa jest jeszcze chaotycznym, przytem zbyt niewól-

Alberoni Juliusz, (* w Placencyi (Piacenza) a jak niektórzy utrzymują w Fiorenzuoli w księstwie Parmy d. 31 maja 1664, —-j* w Rzymie 26 czerwca 1752). Kardynał, słynny minister króla hiszpańskiego, Filipa V. Karyerę swoją kościelną rozpoczął od młodszego dzwonnika przy katedrze; wzięty następnie w opiekę przez: ÜO. barnabitów, korzystał z przytułku i nauki klasztornej, iw roku 1702 dobił się stanowiska kapelana u hrabiego Roncoveri, biskupa z Bourg St-Donnin, który przy osobie księcia Vendôme, naczelnego wodza wojsk francuskich we Włoszech, był agentem dyplomatycznym księęia Parmy. Niebawem otrzymał kanonię i zajął miejsce Ronco-verego, a w roku 1706 książę Vendôme zabrał go z sobą do Francyi i przedstawił królowi, który wyznaczył mu pensyę. Towarzyszył A. księciu Vendôme w wyprawie niderlandzkiej i do Hiszpanii (r. 1709) w charakterze sekretarza. Po śmierci jego, zaszłej w r. 1712, wrócił do Wersalu, żeby zdać Ludwikowi XIV raport. Następnego roku odjechał napowrót za Pireneje, już jako samodzielny przedstawiciel księstwa parmeń-skiego. omierć królowej Gabryeli Sabaudzkiej (1714) stała się dla niego szczeblem do nowego wywyższenia: skojarzył małżeństwo Filipa V z Elżbietą Farnese, siostrzenicą ks. Parmy; w porozumieniu z nią, usunął księżniczkę Orsini i odtąd stał się osobistoścją najwięcej wpływową na dworze hiszpańskim. Za wysłanie eskadry hiszpańskiej na pomoc Wenecyi, zagrożonej przez turków, otrzymał kapelusz kardynalski wr. 1717.

Pod koniec tegoż roku, został grandem hiszpańskim, pierwszym ministrem i objął w posiadanie biskupstwo Malagi, oraz areybiskupstwo Sewilli.

rzeczpospolitą, San-Marino do posiadłości państwa papieskiego. J. К** (Rousset): „Histoire du Card. A, jusqu’à commencment de l’année 1719, traduite de l’espagnol. La Haye 1719” Bersa-ni ,.Storia del card. A. Piancenza 1872“.

Albers J. Krystyan (* 1795 — -j- 1857)od 1840 do 1849 był Dyrektorem szkoły weterynaryjnej w Berlinie, założonej w r. 1790, wykładał weterynaryę sądową i policyjną; ogłosił drukiem: „Geschichte der Thierarzneischule zu Berlin” 1841; „Monografie der Heliceen”; „Ueber die Mollusken Madeira’s.’*

Albers J. Abraham, lekarz w Bonn, który za rozprawę „De tracheitude infantum” 1816, otrzymał połowę z wyznaczonej przez Napoleona I nagrody (12,000 franków) za napisanie najlepszej pracy o krupie krtaniowym; drugą połowę przyznano L. Jurine za rozprawę .Memoire sur le croup” 1810; prócz tego pozostawił jeszcze Al. ryciny treści anatomo-porównaczej: „Icones ad illustrandam anatomen comparatam” 1818.

Albers Fryd. Herman (* 1805 —f 1867), lekarz: profesor anatomii patologicznej, farmakologii i patologii, następnie dyrektor zakładu obłąkanych w B< nn, autor pierwszego w Niemczech atlasu anatonio-patolopicznego. Ważniejsze dzie •

Wówczas powziął bardzo śmiały i omal nie zuchwały plan przywrócenia Hiszpanii na dawne stanowisko. Chciał obalić traktaty Utrechc-kie i odzyskać wszystkie kraje, utracone w roku 1713. Aby tego dopiąć, trzeba było stanąć do walki z Anglią, Francyą, a szczególnie z Austryą i Sabaudyą, które w swych rękach zabrane pro-wincye dzierżyły. Przeciwko Anglii A. liczył na Karola XII, Piotra Wielkiego i na pretendenta Jakóba (III) Stuarta; regentowi Francyi, Filipowi Orleańskiemu, przeciwstawił ks. Maine, a nawet miał nadzieję zdobyć regencyę we Francyi dla króla Filipa Y; przeciwko Austryi, uwikłanej w wojnę turecką, wystąpiła zbrojno Sardynia.

Pierwsze kroki przedsięwzięcia poszły szczęśliwie:

„Beobachtungen auf d. Gebiete der Pathologie u. d. pathol. Anatomie gesammelt” 1836 — 1840. „Handbuch der allgemeinen pathologie” 1842.

Albert imię, ob. Adalbert.

Albert z Akwizgranu (Aquensis), kronikarz z końca XI i pierwszej połowy XTl w., napisał obszerne dzieło p. t. .Historia Hierosolymitanae expeditionis”, obejmujące nietylko losy pierwszej krucyaty, ale i dzieje królestwa Jerozolimskiego aż do r. 1121. Materyał czerpał A. ze wszelkich źródeł piśmiennych i ustnych, stąd też jego praca nie we wszystkich szczegółach jest wiaro-godna. Wydał ją Mignę w „Patrologia latina” i „Académie des inscriptions” (tom CLXVD w „Historiens occidentaux des croisades” (tom 1Y). Porównaj. Kugler, „A. von Aachen” (Stut.

Dr. Ł

8 tysięcy hiszpanów wylądowało w Cagliari i cała wyspa Sardynia w trzy miesiące podbitą została (r. 1717). Następnego roku, hiszpańska flota wysadziła w Sycylii 30 tysięcy wojska, ale, zatrwożone planami A., wielkie mocarstwa: Fran-cya, Anglia, Hollandya i Austrya, pośpieszyły zawrzeć przymierze poczwórne (Quadruple Alliance) dla utrzymania postanowień traktatu Utrechc-kiego. Już 10 sierpnia 1718 r., admirał Byng ła jego: „Pathologie u. Therapie d. Kehlkopfs-zatopił 18 okrętów hiszpańskich, pod Melazzo; krankheiten” 1829. „Atlas der pathologischen 11 grudnia Karol XII padł cd kuli pod Frede- Anatomie für praktische Aerzte” 1832 — 1867. rikshall; spisek Cellamara, ambasadora hiszpańskiego w Paryżu, odkryto; 2 stycznia 1719 Francy a wypowiedziała wojnę Filipowi Y, a 16 czerwca Berwick zdobył Fontarabię, 11 zaś października nastąpiło poddanie się Urgelu. Wreszcie burza rozbiła flotę, na której czele Jakób III miał wylądować w Szkocyi. A. doznał na wszystkich punktach niepowodzenia i król poświęcił go dla przywrócenia pokoju. Dnia 5 grudnia r.

1719, jeden z sekretarzy stanu wręczył kardynałowi własnoręczne pismo królewskie, nakazujące mu opuszczenie dworu w przeciągu trzech dni, a Hiszpanii w przeciągu trzech tygodni.

Albert Wielki, ob. Albertus Magnus.

Albert Buxhöwden (f 1229), pierwszy biskup inflancki, wielce gorliwy krzewiciel chrześciaństwa nad Bałtykiem. Zostawszy w r. 1199 biskupem, a nie posiadając stałego miejsca pobytu w swej dyecezyi, założył Rygę w r. 1201 i obowiązki misyonarskie włożył na zakon cystersów. Dla obrony chrześcian nawróconych przed poganami utworzył zakon Kawalerów Mieczowych w r. 1202, wedle reguły cystersów. Głównym pomocnikiem A. w tej całej jego działalności był mnich Dietrich, zręczny dyplomata, który jeździł w różnych poselstwach do papieża i książąt rzeszy niemieckiej i był później opatem klasztoru w Dyn amin-dzie, a następnie biskupem estońskim. Z rozkazu papieża Honoryusza 1П, założył A. nowe biskupstwo w krajach łotewskich i w Semigalii, a ^n-

A. wyjechał z Madrytu i udał się do Sestri di Levante, na terytoryum Genui. 24 lutego 1720 roku papież, w skutek skargi trybunału inkwizycyi o konszachty z Turcyą, kazał go are- 1885).

. sztować, ale wielka rada Genui, po jednomiesięcz-nem więzieniu, wypuściła go na wolność. 7 kwietnia 1721 r. A. stawił się w Rzymie i brał udział w obiorze papieża Inocentego XIH-go. Papież ten w r. 1722 rozkazał wznowić jego proces, a sędziowie duchowni, uznawszy go winnym, „niektórych niewłaściwości“, skazali na cztery lata rekolekcyi w klasztorze; kara ta zredukowaną została do roku jednego, po czem nastąpiło zwolnienie z cenzury i zwrot kapelusza kardynalskiego dnia 12 stycznia 1724 roku. Benedykt XIII konsekrował go osobiście na biskupa Malagi.

W roku 1732 odbył A. podróż do Parmy, gdzie oboje księstwo przyjmowali go z wiel-kiern odznaczeniem. Ufundował w Parmie seini-naryum dla ubogich uczniów, a w roku 1738, oodczas swojej legacyi w Romanii, przyłączył

któ-

tom III.)

etm drugie na wyspie Ozylii (Oesel), zdobytej dopiero w r. 1227.    T- K-

Albert ze Stade, mnich benedyktyński, od r 1232—40 opat w Stade, kronikarz i poeta niemiecki, napisał „Annales stadenses“, kronikę, doprowadzoną do r. 1256 (wyd. w Pertza „Monu-menta Germaniae, t. XVI), i poemat łaciński o wojnie Trojańskiej pod tyt. „Troilus“ (wyd. Merzdorf, Lipsk, 1875).—Annales, pomimo że są kompilacyą, mają pewną wartość, gdyż kroniki, z których były czerpane, zaginęły.

Albert Saubeer lub Sauberer (-^ 1272), piąty biskup a pierwszy arcybiskup ryzki w Inflantach. Gdy po śmierci Alberta I-go powstały kłótnie między kapitułą ryzką i bremeńską przy wyborach następcy, arcybiskup Bremy mianownił A. biskupem, tymczasem kapituła ryzka obrała Mikołaja z Magdeburga; spór ten zakończony był na korzyść tej ostatniej, więc A. mianowany był arcybiskupem w Ulster i prymasem w Irlan-dyi. W r. 1245 brał udział w soborze liońskim, gdzie występował jako gorliwy obrońca stolicy apostolskiej. Zyskawszy tym sposobem zaufanie papieża Inocentego IV-go, otrzymał nominacyę na arcybiskupa Prus i Inflant, aczkolwiek bez dyecezyi. Dopiero po śmierci biskupa Mikołaja w r. 1253, kapituła ryzka obrała go swoim biskupem. Inocenty IV zatwierdził go w godności metropolity i legata papieskiego na wszystkie kraje północne. Za jego rządów Ryga podniosła się znacznie, zostawszy stolicą arcybiskupa. Z Kawalerami mieczowymi żył w ciągłej niezgodzie i czynnie występował w ich sporach z Litwą i Źmujdzią.    T- K-

Albert I i II (ob. Albrecht I iii).

Albert, biskup kujawski, z rodu Wieniawitów (*j* 5 grudnia 1283 r.). Około r. 1258 był dziekanem kapituły kujawskiej, w 1271 wybrany na koadjutora, w pięć lat potem sam zasiadł na katedrze biskupiej po Wolimirze i z wielkim, tak moralnym, jak i materyalnym dla kościoła pożytkiem, rządy swoje sprawTował. Pobożny, umiarkowany, skromnych i nieposzlakowanych obyczajów, wzorem był dla duchowieństwa rem się opiekował troskliwie, szczodrze zarazem opatrując ubogich. Miał skąd czerpać na swe miłosierne uczynki, znalazł bowiem szczerego przyjaciela i dobroczyńcę w Mestwmie, księciu pomorskim, który, nietylko że zatwierdził wszelkie nadania i przywileje, poczynione przez ojca swego kapitule kujawskiej na Pomorzu, ale i sam hojnie ją uposażył. Między wielu innemi donacyami, udarow^ał Mestwin biskupa portem bałtyckim, zwanym Mosty, z całą obszerną okolicą i pozwolił mu utrzymywać dwa okręty w porcie książęcym. Nie cieszył się wrszelakoż Albert spokojnem pobieraniem dochodów z Pomorza z powodu ciągłych sporów księcia z krzyżakami. Gdy znś Mestwin, dla okupienia sobie spokoju od Zakonu, na mocy ugody ostatecznej, zawartej w 1282 r., wiele mu ziem pomorskich oddał na własność, A. musiał zrzec się nazawsze pobieranych z nich przedtem dziesięcin, (Według Damalewicza i Bartoszewicza w Encyklopedyi Org., I, 320.)

Albert z Medyolanu, kanonik raweński, kapelan papieski, bullą Klemensa У, datowaną d. 19 czerwca 1309 r. w Awinionie, wyznaczony byl razem z Janem, arcybiskupem bremeńskim, jako legat do Polski dla rozsądzenia sprawy Władysława Łokietka z krzyżakami i w ogólności wszystkich zajść ii flanckich i polskich z Zakonem. (Bartoszewicz, Enc. Org., I, 322).

Albert, wójt krakowski, przeciwnik Władysława Łokietka. Zmówiwszy się z wójtami i rajcami miast małopolskich, opatem bożogrobców" miechowskich, Henrykiem, wreszcie z biskupem krakowskim, Janem Muskatą, w jesieni r. 1311 wszczął przeciwko Łokietkowi bunt, pragnąc wprowadzić na tron książęcy Bolesława opolskiego, zniemczonego potomka Władysława II. Łokietek, lubo na czas pewien ze stolicy ustąpił, przy pomocy przyjaciół uśmierzył najprzód ruchy miast prowincyonalnyeh, odzyskał wreszcie i Kraków. A. z Bolesławem opolskim umknął, pozostali zaś współdziałacze jego doświadczyli strasznej ze strony Łokietka zemsty. Nie umiejących wymówić poprawnie wyrazów: „soczewica, koło, miele młyn”, kazał książę włóczyć końmi po ulicach, ćwierto-wać, poszarpane ciała wystawiać na pastwę kruków. Posiadłości buntowników uległy konfiskacie i rozdane zostały w nagrodę tym, którzy dla sprawy książęcej położyli zasługi. Najdotkliwszą wszakże dla Krakowa karą były zmiany, zaprowadzone w dotychczasowym jego samorządzie przez zniesienie wmjtowstwa dziedzicznego i prawa wolnego wyboru rajców. Bunt A. sprowadził klęskę żywiołu niemieckiego w Polsce, a tryumf władzy książęcej. Współcześnie powstały rymy łacińskie, opiewające potęgę Alberta i losy jego po ucieczce z Krakowa. St. Kozłowski, na motywach buntu osnuł dramat p. t. „Albert, wójt krakowski” (1886). (Bobrzyński: „Bunt wójta krakowskiego, Alberta”, Bibl. Warsz. 1877 r..

w. s.

Albert herbu Jastrzębiec, arc. gnieźnieński, ob. Jastrzębiec Wojciech.

Albert kanclerz, ob. Olbracht.

Albert z Bolonii (zw. Albertus Magister), znakomity anatom i chirurg XIV w., nauczyciel głośnego w tymże wieku chirurga francuskiego, Guy de Choliac’a, uczeń anatoma Mondino; właściwe jego nazwisko było Alberto Zancari. Od r. 1224 wolno było z pozwmlenia cesarza Fryderyka II, lekarzom, raczej profesorom szkoły sa-lerneńskiej, następnie innych miast włoskich, wykonywać sekcye na zwłokach ludzkich, wobec wszystkich lekarzy i chirurgów; ponieważ jednak nauczycielom anatomii zabrakło nieraz trupa do wykładu lub dochodzeń naukowych (na co przeznaczane bywały zwłoki na śmierć skazanych), uciekano się przeto powszechnie do wykradania odgrzebanych w nocy trupów, za co, rozumie się, pociągano anatomów do odpowiedzialności sądowej. Proces taki wytoczono Albcr-

Dr. Ł.

р. Ch.

ser-

za-

towi wraz z czterema wspólnikami. Akta procesu tego przechowują, się dotąd w Bolonii.

Albert z Sierpca (Sierpcius), profesor akademii krakowskiej XVI w., gdzie wykładał od 1539 roku księgę astronomiczną Jana de Sa-cro-Bosco, a potem oddał się studyom klasycznym. W druku, znany jest jego zbiór uwag nad mowami Cycerona przeciw Werresowi: „An-uotationes in M. T. Ciceroni declamationem in C. Yerrem e J. Gorscii praelectionibus et alio-rum commentariis ab A. S. collectae”, Garvolini, 1575, 1585.

Albert starszy, (ob. Albrecht starszy). Albert Fryderyk (ob. Albrecht Fryderyk).

Albert Henryk, (* 28 czer. 1604 r. w Lo-benstein, w Saksonii,— -j- 6 czy teź 10 paźdz. 1651 r. w Królewcu), głośny kompozytor niemiecki i zarazem poeta. Kształcił się w uniwersytecie Lipskim, jako zaś muzyk, był uczniem słynnego w dziejach muzyki niemieckiej Henryka Schütz’a. Znaczna liczba nielodyj religijnych A. stała się własnością ludu, i do dziś dnia nie wychodzi z użycia, np. chorały: „Einen guten Kampf”, „Gott des Himmels”, „0 Christe”, „Unser Heil“ i t. d. Główne dzieło A. „Poetisch-musikalische Lustwäldlem“—zoiór pieśni religijnych i świeckich, wychodziło zeszytami w Królewcu (gdzie piastował korzystny urząd organisty katedralnego) w latach 1638—50. Na całe dzieło składa się 192 pieśni, w 8 zeszytach. Miało ono kilka wydań, główniejsze w 1657, 1676 i 1687 r.; oprócz tego w licznych ukazywało się przedrukach, (mimo przywileju, nadanego przez króla polskiego, oraz Kurfista brandeburgskiego, grożącego nieprawnym wydawcom konfiskatą, nakładem i karą 200 flor.), na co się autor w przedmowie do 7 poszytu gorzko uskarża. Bzecz dziwna, że pomimo bardzo częstych i licznych przedruków tego dzieła, należy ono już do nadzwyczajnych rzadkości bibliograficznych.    A-Fo1'

Albert Zacharyasz, czech rodem; życie jego mało jest znane, wiemy tylko, że pochodził z Wrocławia i tam był pisarzem przy syndyku miejskim, a potem sekretarzem przy kancelaryi ziemskiej. Pozostawił po sobie pamiętniki, w których opisuje dwie podróże swoje: pierwszą na dwór cesarski do Wiednia w r. 1626, drugą do Pragi, z poselstwem wrocławskiem, na uroczystość koronacyi Ferdynanda Iii-go. A. szczegółowo i barwnie kreśli swe przygody, przeplatając gęsto prowiadanie wielce trafnemi uwagami o politycznych wypadkach owych czasów. (Patrz: „Zacharias Albert’s Tagebuch aus dem Jahre 1627”, wydał dr. Julius Krebs, Wrocław, 1887.

Albert Francisze k-A ugus t-K а г о 1-E m a-nuel (* 26 sierpnia 1819—-j* 14 grudnia 1861 r.), młodszy syn księcia sasko-koburskiego Ernesta 1 (III), książę saski, książe-małżonek angielski. W r. 1836, będąc w odwiedzinach u ciotki swej, siostry ojca, owdowiałej księżny Kent, poznał tu, w pałacu kensyngtońskim, córkę jej, młodą księżniczkę Wiktoryę. Między będącem w jednym wieku kuzynowstwem zawiązał się odrazu deczny stosunek, który tutaj sposobem wyjątkowym wyprzedził racyę stanu i był dla niej wskazówką. Pośpieszono — zwłaszcza, odkąd w roku następnym Wiktorya wstąpiła natron angielski— nadać młodemu księciu polor brytański, poznać go bliżej z angielskiemi instytucyami, hi-storyą, językiem. Bok studyów przepędził ks. A. we wszechnicy w Bonn, gdzie z zamiłowaniem oddawał się naukom państwowym, oraz filologii klasycznej, nie zaniedbując zresztą studyów matematycznych, pod kierunkiem uczonego Quéte-let’a rozpoczętych. Powróciwszy z krótkiej podróży po Belgii, Francyi i Włoszech, został w 20-tym r. życia ogłoszony pełnoletnim i udał się ponownie do Anglii. 24 stycznia 1840 r. było mu nadane przez parlament obywatelstwo angielskie, a już 10 lutego t. r. odbył się ślub jego z królową Wiktoryą. Położenie ks. A. w nowej jego ojczyźnie, w pierwszych zwłaszcza latach, nader było drażliwe. Było to położenie najdokładniej niemal takie samo, w jakiem przed U/₂ wiekiem znajdował się Wilhelm orański, powołany do Anglii również w charakterze małżonka prawowitej dziedziczki tronu angielskiego, a swej kuzynki. Każdemu zaś anglikowi pamię-tnem było oświadczenie kategoryczne Wilhelma, że „nie życzy sobie czepiać się fartuszka najlepszej z kobiet”, którein właściwie zdobył dla siebie koronę. Obawiano się takiej decyzyi po księciu A., tembardziej, że wiadomem było powszechnie ślepe przywiązanie młodej królowej do męża. Umiał przecie książę postępowaniem niezmiernie rozważnem i taktownem usunąć podejrzenia—i owszem, pozyskać sympatyę nie poddanych swych, lecz współobywateli, sam się mianując „pierwszym poddanym jej kr. mości” i ściśle w tym duchu zawsze postępując. Zrzekłszy się wszelkicń, choćby zakulisowych, wpływów na politykę, przyczynił się do umocnienia w królowej wyrobionych w niej przez matkę i otoczenie wi-gowskie pojęć o obowiązkach monarchini konstytucyjnej. Bozległa i użyteczna działalność obywatelska ks. A., szczególnie w ulubionych przez niego sprawach oświaty publicznej i rolnictwa, nigdy nie przekroczyła granic inicyatywy prywatnej. W 1847 r. uniwersytet w Cambridge mianował go swym kanclerzem honorowym; w 1849 roku ks. A. podniósł w londyńskiem Towarzystwie sztuk i rzemiosł myśl urządzenia wystawy powszechnej, którą też w ciągu 2 lat niespełna umiał uskutecznić. W kwietniu 1850 r., ks. Wellington, starzec wówczas przeszło 80-letni, pragnąc złożyć uciążliwe dla siebie dowództwo naczelne nad armią, wyraził życzenie, aby stanowisko tak wpływowe oddano księciu A. Wszakże, mimo nalegań Wellingtona i dworu, ks. A., trzymając się nieugięcie raz obranej zasady, odmówił przyjęcia tak zaszczytnej godności; wywarło to w całym kraju wielkie, a nader przychylne dla księcia wrażenie. Głęboka religijność, szczero przywiązanie do protestantyzmu, uwydatnione przez księcia między innemi w przemowie publiez -nej (w czerwcu 1851 r.), z powodu jubileuszu stowai zyszenia propagandy ewangelicznej, zyskiwały księciu coraz większą popularność, nie przeszkadzając mu zresztą zostać równocześnie wielkim mistrzem masoneryi angielskiej. Jednakże, po dwóch już latach, wśród gorączkowych przygotowań do wojny krymskiej, zbudziła się dawna niechęć przeciw księciu przybyszowi. Oskarżano go o przeciwdziałanie wojnie. Podczas otwarcia parlamentu w styczniu 1854 r„ powitano księcia głoś-nem sykaniem, a natomiast posła tureckiego pizyjęto owacyjnie. Niepowodzenia, jakich doświadczono początkowo pod Sewastopolem, nie o-mieszkano kłaść na karb machinacyj królewskiego małżonka. D. 9 czerwca 1855 r. miał ks. A. na dorocznym bankiecie w Trinity Hall przemowę bardzo rozumną, w której wykazał, jak dalece powodzenie wyprawy wojennej zależnem jest od dobrej woli obywateli i zaufania do rządu. Przemowa ta doczekała się olbrzymiego rozg'osu; wyzyskał ją zręcznie rząd, istotnie zbyt krępowany w akcyi wojskowej i dyplomatycznej, lecz wyzyskano też ją ze strony nieprzyjaznej, w celu .‘•potwarzenia mówcy i jego zamysłów, jakoby antykonstytucyjnych. W maju 1857 roku, powtórzył ks. A. wystawę sztuk pięknych w Manchesterze; w tym samym czasie, w przemówieniu, otwierającem obrady nad oświatą ludową w Willis’s Room (22 czerwca 1857 r.), zwracał uwagę na ścisły związek tej sprawy z kwe-styą yarobkowania klas uboższych. 25 czerwca t. r., otrzymał od królowej tytuł księcia-małżon-ka (Prince Consort) i mianowany został zarazem regentem, na wypadek jej zejścia za małoletno-ści księcia Walii. W lipcu 1860 r„ otworzył ks. A. czwarty międzynarodowy kongres statystyczny w Londynie i przewodniczył jego îozprawom. Jednocześnie zajmował się nader czynnie przygotowaniem drugiej wystawy powszechnej w Londynie. W końcu listopada 1861 r. zapadł na febr i i po niewielu dniach zmarł w 41 roku życia. Dla królowej, która w marcu t. r. utraciła była matkę, był to cios nader dotkliwy. Boleści swej dała wyraz, jak to uważano przez pewien czas, przesadny, zrywając wszelkie stosunki towarzyskie, utrudniając nawet prawidłową czynność rządową; żałoby nie zdjęła po dziśdzień. Miała z ks. A. dziewięcioro dzieci: 5 córek i 4 synów (ob. Wik tor y a). Śmierć ks. A. wywołała zresztą żal powszechny. Kosztem znacznych składek irwiecz-niono jego pamięć we wszystkich większych miastach Anglii; w samym Londynie wzniesiono wspaniałe „Albert Memorial” i „Albert Hall of Arts and Sciences”. Piękniejszy pomnik wystawiła mu królowa wydanemi w r. i868 „Leaves from the journal of our life in the Highlands from 1848-to 1861”, gdzie w wyjątkach z dziennika swego odmalowała ze strony najsympatyczniejszej ks. A., jako ojca rodziny i obywatela. Liczne przemówienia ks. A., które cechuję szlachetność zarazem i trzeźwość myśli, nieco tylko zbyt ogólnikowej, a forma dosyć sucha, lecz zawsze wykwintna, zebrane były jeszcze za życia księcia A., p. t. „Adresses delivered on different pnblic ос* casions by H. R. H. Prince Albert”, Lond. 1857). W r. 1862 ukazał się z polecenia królowej dopełniony wybór tych przemówień, z dołączona charakterystyką zmarłego, przesadnie nieco wynoszącą jego zasługi, a dyktowaną przez królo-wę. („The principal speeches and adresses of H. R. H. the Prince Consort”, przekł. franc, w Par. 1863, z przedmową Guizota.) Najnowsze przyczynki do życiorysu stanowią: Sir Th. Martin „The life of H. R. H. the Prince Consort” (5. t. 1875—1880; przy wydaniu tego dzieła czynnie spółpracowała królowa), oraz „Aus dem politischen Briefwechsel des deutshen Kaisers mit dem Prinz-Gemahl von England 1854—1861.” (Gotha. 1881.)

Albert Józef, fotograf, (* 1825 w Monachium), kształcił się w szkole politechnicznej, a w r. 1850 urządził w Augsburgu zakład fotograficzny, który następnie przeniósł do Monachium. Zastosował fotografię do odtwarzania rysunków i miedziorytów, i wydał liczne zbiory, jak postacie kobiece Goethego, według rysunków Kaulhacha, zburzenie Jerozolimy według tegoż, odbicia fotografi-czue dzieł pinakoteki monachijskiej i t. d. Najwięcej znanym jest jako wynalazca nazwanej od niego „albertotypii“, (oh. fototypia).

Albert? a w eł (*1827—fl880) literat francuski, po ukończeniu Szkoły normalnej w Paryżu, był najprzód profesorem retoryki w Dijon, później w Paryżu, od r. zaś 1878 profesorem nowożytnej literatury i jęz. francuskiego w Kolegium francuski em. Wykłady jego odznaczały się oględną i bezstronną krytyką. Te same zalety posiadają jego dzieła, traktujące przeważnie o literaturze francuskiej, i z tego względu bardzo poczytne: „La littérature française des origines au XVII siècle“, (wyd. VIT, Paryż 1888): „La littérature fr. au XVII siècle“, (wyd. VII, 1886); „La litter, fr. au XVIII siècle“ (wyd. VI, 1885); „La littér. fr. au XIX siècle“ (2 tomy, wyd. IV, 1887), poświęcona wyłącznie ocenie romantyzmu. Jako uzupełnienie tego dzieła może być uważane „Poètes et poésie“ (wyd. II, 1884), szereg studyów o pojedynczych poetach w. XIX. Ogólniejszego charakteru są: „La poésie“ (wyd. VIII, 1889) i „La prose“ (wyd. VI, 1884), poświęcone ocenie wybitniejszych poetów i prozaików wszystkich czasów i narodów. Oprócz tego napisał dwa dzieła, nagrodzone przez akademię fran.: „St. Jean Cliry-sostóme“ (1858) i „Histoire de la littérature romaine“ (wyd. IV. 1885).

Albert Max (* 7 stycznia 1833 r. w Monachium), jeden z najsłynniejszych wirtuozów na cytrze. Był wychowańcem konserwatoryum Monachijskiego; od 1853 r. mieszka stale w Berlinie. Powiększył liczbę strun na cytrze i ułożył na ten instrument znaczną liczbę kompozycyj, przeważnie klasycznych.    A- Po1

Albert Mikołaj, współtłómacz i wykładacz Biblii Braci czeskich, zwanej „Krałicką“, wydanej w 6-ciu tomach in 4-o od 1579—1593 r.

AlbertEdward,(*9 listop. 1841), książę Wa-

lii, następca tronu angielskiego, syn najstarszy wszy publicznie w Berlinie i powszechny wzbu-królowej Wiktoryi i księcia Alberta. Pod bez- dził entuzyazm. W listopadzie tegoż roku, zo-pośrednim kierunkiem ojca, otrzymał od najmłod- stał mianowany nadwornym pianistą dworu Wei-szego wieku wszechstronne wykształcenie huma- marskiego. Podczas swej wędrówki artystycznej nitarne. Między 1857 a 1860 r., słuchał wykładów dwukrotnie zawadzał i o Warszawę, w której wy-uniwersyteckich w Edynburgu, Oksfordzie, Cam- stępował kilkakrotnie (1844 i 1888 roku) a za~ bridge. 1860 r. wysłany do Kanady, gdzie wszak- wsze z wielkiem powodzeniem. Grę tego genial-że dosyć chłodno był przyjmowany, zwiedził przy nego pianisty cechuje: wielkość tonu, siła olbrzy-tej sposobności Stany Zjednoczone A. P. W to- mia, wyborowa deklamacya, prostota frazowania warzystwie przyrodnika Owen’a odbył następnie melodyi, poezya, wprowadzenie kantyleny, szero-(1861—2) podróż dłuższą po Grecyi, Ziemi św., kość stylu, temperament, śmiałość i oryginal-Egipcie. Po powrocie do kraju, obdarzony przez nośó interpretacyi, oraz prawie bajeczna tech-królowę tytułem księcia Cornwall, zasiadł w r. nika. Z dotychczasowych kompozycyi dA. zna-1863 śród parów Izby W. W marcu tegoż r. ne są: suita na fortepjan (op. 1.), dwa koncerty poślubił księżniczkę Aleksandrynę duńską, córkę fortepianowe, dwie uwertury na orkiestrę do ,.Ma-Chrystyana IX. W grudniu 1871 r., równo lat ryi Magdaleny” Pr. Hebbel’a i do „Hyperiona“. dziesięć po zejściu niespodzianem ojca, zapadł na Hölderlin’a oraz kilka utworów salonowych, tę samą niemoc (febrę tyfoidalną), tak niebez- Albert Kazimierz, syn króla Augusta 111. piecznie, że na razie stracono nadzieję utrzyma- ob. Albert.

A. l'oi.

nia go przy życiu. W tym wypadku postąpił sobie na-    Albert, brat kr. Władysława IV, ob. Jan

lód nader lojalnie, żywy przyjmując udział w nie- Albert.

pokoju królowej - matki i witając demonstracyj-    Albert,    rzeka australska, wpadająca pod 17¹'.,⁰

nie wyzdrowienie ks. A. W 1875 r. ks. A. objął sz. pół. do    zatoki Carpentaria, ma początek na

wpływową i zaszczytną godność wielkiego mistrza wyżynie Mauning plain; w górnym i średnim bie-masoneryi angielskiej, piastowaną niegdyś przez gu nosi nazwę Gregory.

ojca. 1876 r. udał się z inicyatywy Dizraelego, Albert, jezioro nadbrzeżne, a właściwie laguna z wyraźną już misyą polityczną, do Indyj an- w południowej Australii (36° sz. pd. 119° dł. wd. gielskich; wspaniały ten objazd największej z przy- Gr.). Jest ono częścią większej laguny Aleksan-szłych jego posiadłości miał głównie na celu drina (v. Victoria), przyjmującej największą rze-przeciwdziałanie moralne wzmagającemu się na kę Australii: Murray.

Wschod/ie wpływowi Bosyi, a zarazem przygoto-    Albert,    prowincya w kraju Przylądkowym,

wał przyjęcie przez królowę tytułu cesarzowej in- ograniczona z północy rzeką Orańską, oparta na dyjskiej. Ks. A. w innem całkiem, niż ojciec, południu o zbocza gór Zour i Storm, a środkiem a o wiele dogodniejszem znajdując się położeniu przecięta 26° południkiem na zd. od Gr. Po-społecznem, nie potrafił przecie połączyć z niem wierzchnia jej wynosi 9930 kim. kw., a ludność rozwagi i oględności ojcowskiej. Z drugiej stro- przeszło 12000 gł. w tern 6200 białych. Najwa-ny, przez zamiłowanie w zbytku i sztukach pię- żniejszem zajęciem mieszkańców jest hodowla knyeli pod wszelką postacią, dał stronnictwu ra- owiec, dzięki wybornym pastwiskom. Stolica Bur-dykalnemu pobudkę do wielce dla siebie nieprzy- ghersdorp.

ckylnycli porównań z Jerzym IV. W grudniu    Alberta    prownncya w Kanadzie, między 49°

1888 roku wielkiego hałasu stał się powodem i 55° sz. pn.; graniczy na pd. ze St. Zjednoczo-spór księcia ze Stowarzyszeniem Artyleryj- nemi, na zd. z Kolumbią Brytańską, na pn. z Leskiem w Londynie, instytucyą tradycyjną, od rytoryum Athabasca, a na wd. z terytoryum Sas-lat 350 istniejącą, której był z wyboru dowódzcą katschewan i Assineboine. Powierzchnia wynosi naczelnym. Stając w obronie swych ulubieńców, około 260,000 kim. kw. Stoki gór Skalistych po-młodego ks. Portland i majora Burton’a, książę krywają olbrzymie lasy dziewicze, niższe nnej-samowolnio nakazał rozbroić Stowarzyszenie i broń scowości na wschodzie należą do typu preryj. do arsenału w Woolwich zabrać; lecz niebawem Grunt w ogóle urodzajny, na pd. wd. przeważnie zmuszony się widział ustąpić przed naciskaniem pod pastwiska zajęty, które tutejsi Cowboys (pa-opinii publicznej i ze stowarzyszenia się wycofać, sterze) rajem swoim nazywają. Dzierżawa past-W ostatnich czasach często bardzo przebywa na wisk, będąca własnością rządu, jest b. tania, lądzie stałym Europy, we Erancyi zwłaszcza i na co wpływa na szybki rozwój hodowli zwierząt do-Węgrzech. Z małżonką swą miał dwóch synów: mowych. Klimat na północy chłodniejszy, ku po-Alberta Wiktora (ur. 8 stycz. 1864) i Jerzego łudniowi łagodnieje i w ogóle należy do zdro-(ur. 3 czerw. 1865) i trzy córki.    T< K* wych. Góry obfitują w miedź, żelazo i węgiel ka-

Alßert, Eugeniusz d’, (* w Glasgowie 10 mienny, nafta znajduje się w obfitości, srebra kwiet. 1864 r.), znakomity pianista i kompozy- i złota niewiele. Prócz Indyan dzikich i mieszań-tor współczesny. Jego ojciec, muzyk, był francu- ców, których liczba nie jest znaną, mieszka tu zem z pochodzenia, matka zaś niemką. Już od do 10,000 białych. W południowej części prze-siódmego roku życia studyował naukę gry for- rzyna Albertę kolej żelazna, łącząca okolice tepianowej pod kierunkiem ojca, później był ucz- wschodnie Kanady, nad rz. ow. Wawrzyńca po* niem Ernesta Pauera, następnie zaś (1882 r.) łożone, z wybrzeżem Oc. Spokojnego. A. jest kra-Liszta. W styczniu 1883 r. wystąpił poraź pier- iną źródłową wielu znacznych rzek Ameryki pół-

Fig. 184. Alberti Leo.

ш\

'Л

1=

Щю'

nocnej. Tu biorą, początek obie rzeki Saskatshe-wan (północna i południowa), Athabasca, Fraser, Columbia, niektóre dopływy Missouri i wiele innych.    And- s-

Albertanus, albo Albertano di Brescia (1201— *j- 1250), podesta w Gawardzie, dostawszy się w r. 1240 do niewoli, napisał w więzieniu kilka traktatów moralnych, jak np. „De dilectione Dei et proximi“; ,,De formula vitae honestae,“ „De con-solatione philosophica“ i t. d„ w których często powołuje się na pisarzów klasycznych. Niektóre z tych traktatów już w w. XIII były tłóma-czone na jęz. włoski, jak np. „II fiore degli am-maestramenti“ (wydań, w Bolon. 1875).

Alberti Leo Battista, artysta uczony i pisarz włoski, z epoki odrodzenia (* 1404 w We-necyi—-j- 1472 w Bzy mie), jeden ze znakomitszych budowniczych swego czasu, a zarazem pierwszy we Włoszech encyklopedycznie, w teoryi sztuki i w praktyce zarazem, wykształcony artysta. Prócz budownictwa uprawiał malarstwo , dążąc w niem szczególniej do zbadania i uzasadnienia praw perspektywy. Dzieło jego „De pictura“, wydane w Bazylei 1540 r., często później przedrukowywanem bywało; dzieło zaś „Della statua“, dopiero w 1782 w Bolonii ukazało się w druku, a niebyło jeszcze jjrzestarzałem. Był przytem A. niepoślednim literatem (rozprawa jego „Del gover-no della fainiglia“, odznacza się nader piękną formą), i muzykiem, pisał dramata i komedye po łacinie („Philodoxios“) i po włosku. Znawca literatury klasycznej, był »zarazem A. i wielbicielem sztuki starożytnych. Znał także matematykę i mechanikę; jemu przypisują wynalazek pewnej „Camera obscura“. W ogóle A. jest naj-dowli jego najwyżej pod względem wartości artystycznej stoją: z budowli kościelnych, kościoł SaD Francesco w Bimini, a ze świeckich gmachów pałac Buccellai we Florencyi. W pierwszym nader ciekawa jest fasada, jako jedno z wcześniejszych

_

i

!=

ms

щн ,Л_'; А

Fig. 186. Kościół S. Marla Novella we Florencyi.

(1447)., zastosowań do jej upiększenia porządku pi-lastrów czyli półkolumn, przy dążeniu do wydobycia harmonii przez umiejętne ustosunkowanie części do całości, owej harmonii, czyli jak ją A. sam nazywa „tutta quell a musica“, której on nigdy z uwagi nie spuszczał. Ciekawe są także fasady ko-

ШЖ

HI

шжт

Fig 187, Grobowiec w kościele S Panerazlo we Florencji.

Fig. 185. Kościół S. Francesco w Kimini.

wybitniejszym z pośród art) stów włoskich „humanistą“, a dla swej wiedzy tak wszechstronnej, przez współczesnych „człowiekiem encyklopedycznym“ nazywany. Ze wszystkich jednak działów sztuki najświetniej reprezentuje on budownictwo, któremu też najwięcej się poświęcał, dążąc do odrodzenia tej sztuki we Włoszech, przez wprowadzenie do niej zasad architektury klasycznej, szczególniej rzymskiej (Witruwiusz), dobrze zrozumianej. To też wybitne zajął miejsce w dziejach włoskiego renesansu. Ze wszystkich licznych bu-

h&:jklop«dTï Po »«lechna Iluttr

ściołów S. Andrea w Mantui i S. Maria Novella we Florencyi, oraz w kształcie rotundy wzniesiona wieża i trybuna w kościele dell’Annunciata, tamże. I tak w kościele S. Andrea w Mantui, widzimy pierwszy przykład nadania kościołowi pozoru świątyni starożytnej; fasada jego uwieńczona jest frontonem, wspartym na pilastrach, obejmujących olbrzymią niszę środkową, oraz po bokach między dwiema kolumnami mniejsze nisze i okna cyr-klaste. Wewnątrz imponujące sklepienie kolebkowe, a po bokach nawy większe i mniejsze kaplice, służyć mogą za prototyp późniejszej archi-85

va.

tektury kościelnej. Kościoł S. M. Novella, wzniesiony 1470 r., przedstawia znowu ciekawe zastosowanie, poraź pierwszy, bocznych wolut w górnej części inkrustowanej fasady, którą A. z wielką umiejętnością rozwinął na motywie średniowiecznego charakteru dolnej jej części. Wogóle dążenie do zharmonizowania całej fasady kościoła stanowiło wybitną cechę wczesnego renesansu włoskiego. A. szczególniej zasady tej pilnował, chociaż nieraz spotykał wielkie trudności w wywiązywaniu się z zadania. Użycie przystawek czyli ścianek bocznych (quasi kontraforsów) w S. Maria Novella najlepiej usiłowanie to uwydatnia. Piękny portyk w tym kościele przedstawia także nowy motyw, z istoty renesansu wynikający: kasetony czyli zatłoki, zdobiące sklepienie łuku nad drzwiami, być może pierwsze w nowej sztuce. Do piękniejszych dzieł A. należy także grobowiec (1467), w pobliskim kościele S. Pancrazio. W pałacu Ruccellai (1460—66), jednym z wydatniejszych pomników architektury świeckiej, z epoki odrodzenia we Włoszech, który pozostał jako typowy

Г"

Fig. ISS. Palae Ruccellai we rioreucjl.

okaz w architekturze toskańskiej, widzimy nowy motyw, a mianowicie usiłowanie (być może pierwsze), połączenia w jednej fasadzie „rustica” z pi-lastrami, usiłowanie, które dopiero Bramante’mu (ob.), udało się urzeczywistnić w tak świetny sposób w Rzymie, po 1500 r„ przy budowie fasady „Cancellaria”. Z innych świeckich budowli A. odznacza się także pałac przy ulicy della Scala we Florencyi. A., w fachu swoim budowniczego, był przedewszystkiem uczonym badaczem, a lubo przytem utalentowany i pomysłowy w zakre-się sztuki, starał się zawsze kreacye swoje uzasadniać stałemi normami piękna. Wielbiciel czasów klasycznych, tam przedewszystkiem wzorów piękna szukał, uzasadnienie ich teoretyczne opierając na prawach harmonii linij i ustosunkowania ich do mas. Teoryę architektoniczną zawarł A. w cennem dziele: „De re aedificatoria”, wyda-nem poraź pierwszy we Florencyi 1485 r., następnie w Strasburgu 1541, a w tłómaczeniu włoskiem w Wenecyi 1546. Jego „Opere volga-ri” wydał A. Bonucci we Florencyi w 1843—9, w pięciu tomach. Mniejsze prace, odnoszące się do teoryi sztuki, wydał wraz z niemieckiem tłóma-czeniem Janitschek 1877 w Wiedniu, oraz Rud. Redtenbacher w „Kunst u. Künstler des Mittelalters u. der Neuzeit“ JLipsk, 1879). Ostatniein* czasy wydano także poraź pierwszy niektóre ie-go utwory: „Opera inedita et pauca separating impressa Hieronymo Mancini curante“. Floreneya,. 1890, in—8-0. O A. pisali: Vasari „Vite”, Niccoli-ni: „Elogio di A.u (Florencya 1844). V. Braghi-rolli (Archivio storico Ital. 1869 r.) — Onorata d’Albert duca di Luynes: „Gli A. di Firenze“ (2 tomy, Florencya 1869—1870).—Mancini: „Vita di L. B. A.“ (Florencya, 1882).—Renier: „L

B. A. e Agnolo Pandolfini“ (Ancona 1882). s-s-

Alberti Salomon, (* w Norymberdze 1540* roku—w Dreźnie 1600 r.), publikował: „Ora-tiones très, prima de cognitione herbarum tira-ni medicinae apprime necessaria”, in—8-o.

Alberti Michał, (* w Norymberdze 1682— ■{* 1757 r.), pierwotnie teolog, następnie, po ukończeniu studyów lekarskich, profesor medycyny w Halli,, który pierwszy po Bohn’ie z Lipska poświęcił się szczegółowo i bardzo gorliwie gałęzi medycyny sądowej, prace jego stanowią w Niemczech pod-podstawę rzeczonej nauki: „Systema jurisprudent tiae medicae, quo casus foreuses a jurisconsulte et medieis decidendi explicantur”, 1725 — 1746. Hall. 6 vol.—„ Comentatio in constitutionem cri-minąłem Carolinam medica”, et. 1739.

Alberti J., ogłosił: „Dell’ epidemiea morta-lita dc Gelsi, e della cura e coltivazione lora trattato”, Salo, 1773, in—4-o.

Alberti Antoni, botanik włoski, publikował: „Flora medica, ossia Catal. alfab. ragionato delle piante medic, descritto in Lingua italiana“, Medyolan 1817, 6 tom. in—8-o, (drugie wydanie wyszło w r. 1836) i „Del modo di conoscere i Fungi mangericci e distinguerli dai sospetti o velenosi“, Medyolan, 1829, in—4-o.

Alberti Luigi (* 1822), współczesny kome-dyopisarz włoski, bardzo ceniony z powodu dowcipnych dyalogów i znajomości techniki scenicznej. Pierwszą jego komedyą był: „II conte* e 1’ostiere (1845); z późniejszych zasługują na wzmiankę: „La mądre“, „Piedro o la gente nuo-“, ;,La donna per bene“, „La contessa di San-tafiore“ (1884). Oprócz komedyj pisze satyry, pieśni i artykuły różnej treści. W r. 1880 wydał „Grido“, zbiór poezyj i artykułów, wymierzonych przeciw kierunkowi naturalistycznemu w poezyi.

Alberti Eugeniusz (f 1878 w Vichy), historyk włoski, napisał kilka poważnych monografii: „Quadro strategio delle guerre d’ltalia del principe Eugenio di Savoia“; „Vita de Caterina de Medici“ (1838); „Assedio di Firenze (1840)” oraz liczne studya, drukowane w „Archivio storico ita-liano”. Nadto wydał „Relazioni degli ambascia-tori veneti al seaato durante il secolo XVI” (1839 - 63, 15 tomów), „Pisma Galileusza z ko mentarzami“, „Machiavellego” i inne. W r. 1831 założył w Turynie dziennik „Ricreazione” a w iv 1843 „Annuario storico universale” we Floren-cyi, przetłómaczył i z przypiekami wydał „Leo

к. j.

Albertina, tak się zowie biblioteka, wraz ;z cennemi zbiorami dzieł sztuki, mieszcząca się w pałacu arcyksięcia Alberta w Wiedniu, na Augustinerbastei. Nazwę powyższą zbiory te zawdzięczają założycielowi swemu, Albertowi Kazimierzowi (rb.), księciu Sasko-Cieszyńskiemu, synowi Augusta III, króla polskiego. Książę ten łożył znaczne sumy na gromadzenie dzieł sztuki, przeważnie zaś rysunków i szkiców własnoręcznych pierwszorędnych mistrzów (Dürera, Bafa-•ela, Bubensa) oraz miedziorytów. Zbiory te, po jego śmierci (1822), przeszły do arcyksięcia Karola, który powiększył je nowemi nabytkami, a po śmierci tego ostatniego, stały się własnością starszego syna jego, arcyksięcia Alberta Frydryka Budolfa. Zbiory sztuki pod nazwą „Albertina“, mieszczące się w pałacu tego ostatniego, są szczególniej bogate w szkice oryginalne pierwszorzędnych mistrzów, i pod tym względem należą do najznakomitszych w Europie; posiadają one 24000 foliów, rysunków i szkiców, z pomiędzy których Rafaela 150, Dürera 160, Bubensa 150 nume-iów. Pomiędzy szkicami Bafaela, nader ciekawe % studya piórkowe do madon jego, szczególniej

Geschichte der italienischen Staaten”. W roku 1848 walczył jako partyzant przeciw austryakom pod Janem Durando. Po zjednoczeniu Włoch stał się reakcyonistą i w skutek tego stracił wiele na sympatyk W ostatnich latach napisał „Probierca del umano destino” (1872) i rozpoczął wydawać „Altante storico comparato d’Italia”.

Albertia (paleont). Boślina iglasta zaginiona, żyjąca w okresie tworzenia się pstrego piaskowca, czyli najniższego ogniwa formacyi tryasowej, oznaczona i nazwana przez Schimpera. Występuje ona przeważnie w tak zwanym piaskowcu wogezkim, w postaci gałązek z listkami. Listki jej były skórzaste, twarde, jajowate lub clliptyczne, w krótki ogonek zwężone i w dwóch rzędach na gałązce osadzone. Szyszki jej składały się, według Schimpera, z licznych łusk pojedynczych, spiralnie i dachówkowato na sobie ułożonych, a za dojrzeniem prawdopodobnie opadających. Z powodu istnienia na każdej łusce jednego ziarna pojedynczego, spłaszczonego i skrzydlatego, rodzaj ten wypadałoby stawić obok dzisiejszego rodzaju Dammara, ze względu mianowicie na szerokie i wielonerwowe listki. Sposób wszakże przytwierdzenia tych listków, odmienny niż u dammar, przypomina raczej pewne arau-karye, mianowicie typu Ar. Bidwilli. W ogóle A. jest rośliną zaginionej flory, łączącą w sobie charaktery wielu dzisiejszych iglastych, którą trudno włączyć w jeden z rodzajów flory dzisiejszej. Stanowi ona bowiem w iztocie typ pośredni między araukaryami i dammarami, oraz między temi ostatniemi a Cunninghamiami, z żadną z nich wszakże nie identyczny. Wraz z Voltziq tworzyła obszerne lasy w okresie pstrego piaskowca, a cztery jej gatunki, z których najpospolitszym jest Alb. dliptica, znane są z tego piaskowca z Soultz-les-Bains, (depart, niższego Benu).

trzy szkice (Braun. N. 156, 157, 161) do „Madonna im Grünen“, zdobiącej galeryę belwederską w Wiedniu, oraz dwa śmiało naszkicowane projnkta Madonny z książką (Braun. N. 151, 153), których nigdy nie urzeczywistnił. Pomiędzy szkicami Durera jest tu „Portretcesarza Maksymiliana 1 t. zw. „Zielona męka“, „Zając“, oraz „Kwiaty“. Zbiór miedziorytów zawiera 200,000 foliów, najwięcej pomiędzy niemi dzieł dawniejszych mistrzów, jak np. Fini-guerry („Ukoronowanie Matki Boskiej“, „Niello“), Marka Antoniego Baimondi i w. in. Najpiękniejsze okazy z tego zbioru bywają systematycznie kolejno wystawiane w ramach oszklonych. Biblioteka w zbiorach Albertina liczy 40,000 tomów i jest szczególniej bogatą w ozdobne wydawnictwa; posiada przy tern kolekcyę map i planów. Cenniejsze zabytki ze zbiorów Albertiny były reprodukowane sposobem litograficznym i fotograficznym. Litografie wydał Förster w Wiedniu, w 38 zeszytach, każdy po 4 ryciny, w latach 1830—42. („LithographischenKopien von Originalhandzeichnungen berühmter alter Meister aus der Sammlung des Erzherzogs Karl“), fotografie zaś—Jägermeyer w latach 1863—66. („Albrecht-Galerie”) w Wiedniu i A. Braun w Dornach. s- s Albertinelli Mariotto, malarz włoski (*1474 roku we Florencyi—*{* tamże 1515), kształcił się razem z Fra Bartolommeo (ob.), pod kierunkiem Cosima Boselli’ego. Mniej zdolny od współucznia swego, A. uległ w zupełności wpływowi Fra Bar-tolommea, a zaprzyjaźniwszy się z nim serdecznie, stał się pod koniec życia (1509—1515), nietylko jego przyjacielem nierozłącznym, ale i stałym współpracownikiem. Pierwszy większych rozmiarów obraz A.,jest zarazem najgłówniejszą i najbardziej znaną jego pracą. Przedstawia on „Nawiedzenie Matki Boskiej“ (1503) pięknie pomyślane i w szlachetnym utrzymane stylu; znajduje się we Florencyi w Uffiziach. Prawie jednocześnie malował A. „Madonnę modlącą się” (w Pałacu Pitti’ch we Florencyi), która należy do piękniejszych jego obrazów. Do takich zaliczyć też można: „Ukrzyżowanie”, fresk ołtarzowy w Certosa; trzy obrazy ołtarzowe, przechowane w Akademii florenckiej, wszystkie z r. 1510, z których najlepszym jest „Zwiastowanie“; „Zwiastowanie“, będące w Pinakotece monachijskiej; „Madonna ze świętymi“, znajdująca się w paryskim Luwrze. Z prac, wspólnie z Fra Bartolommeo przez A. wykonanych, przechowuje się dotąd w Muzeum berlińskiem „Wniebowzięcie“.    s- p-

Albertini Hipolit Franciszek, (* 1662— *{*1738), kuzyn i uczeń słynnego anatoma Mal-pighi’ego, od r. 1699 profesor medycyny w Bolonii, znakomity praktyk, żarliwy obrońca skuteczności kory chinowej na zasadach jatromechani-cznej szkoły. Główną zasługą A., która zjednała mu zaszczytne stanowisko w liistoryi lecznictwa, stanowią liczne i bardzo staranne dochodzenia, zarówno zjawisk klinicznych w chorobach serca, jakoteż zmian anatomicznych w tym organie na zwłokach. Jakkolwiek Lancisi, wydanem w roku 1728 dziełem, położył podstawę do nauki o oho-

robach serca ze stanowiska anatomicznego, przy- z amatorstwa. Z tem wszystkiem, ’"ako śpiewak* znawaną mu powszechnie w historyi, niemniej pianista i kompozytor, wielkiej dobił się sławy. Byt przecież prace A., wyjaśniły całą sprawę daleko uczniem Biffi’ego i Lotti’ego. W charakterze dokładniej, mianowicie pod względem klinicznym, pazia towarzyszył on poselstwu weneckiemu do tak, że słusznie można uważać A. za właściwego Madrytu, gdzie cały dwór zentuzyazmował cza-twórcę ważnej tej gałęzi patologicznej. Praca A. rem swego słowiczego głosu. Mówią nawet, że tej treści napisaną była nawet o dwa lata wcze- słynny Farinelli zazdrościł mu tryumfu. Jako wir-śniej przed ogłoszeniem dzieła Lancisi’ego, z ró- tuoz i kompozytor również liczne zbierał po êmo* żnych powodów jednak wydrukowaną została do- cie laury. Napisał opery: „Endymione“, „Gala-piero w 10 lat po śmierci autora. A. opiera się tea“ i „Olimpiada“, które były grane w całych w swem dziele na licznych oględzinach pośmier- Włoszech z wielkiem powodzeniem. Najwięcej tnych i dokładnem badaniu chorych, za pomocą wszakże wsławił się A. wynalezieniem tak zwa-przyłożenia ręki do serca, dochodzenia tętna, od- nego „basu Albertyńskiego“: jest to rodzaj figu-dechu, ruchu żył i t. p., na zasadzie czego roz- racyj w basie, towarzyszącym melodyi, tworzonych różnią już A. pierwszy rozszerzenie lewego i pra- najczęściej z akordu rozłożonego, a więc rodzaj wego serca (Aneurysma), rozszerzenie aorty, wo- akompaniamentu bardzo prostego ; tak zwykle dę w osierdziu i zrost jego z sercem, polipy ser- akompaniują amatorowie na fortepianie, gitarze ca i t. p. Autor opisuje szczegółowo przyczyny lub arfie, stąd też taki bas zwą niektórzy „basem chorób serca (dziedziczność, syfilis, zakażenie rtę- arficznym“, (Harfenbass). Mozart, Clementi, Bee-ciowe), przebieg ich (bez wyraźnych objawów ze thoveniw. in. niekiedy, niektórzy kompozytorowi© strony samego organu) i rozbiera bardzo troskli- zaś „minorum gentium“, zwykle używali i do dziś wie i racyonalnie zasady leczenia, poczytując za dnia jeszcze używają,.Albertyńskiego basu“. A-Ppl-najważniejsze wskazanie: pomniejszenie ciśnienia Albertini Jan Baptyst. botanik niemiecki, krwi w sercu przy pomocy dyety i małych a czę- (*w Neuwied 1769 roku., j* 1831 w Bershelsdorf), stych upustów krwi; w innych znowu wypadkach wydał wspólnie z L. D. Schweinitzem ważne uznaje potrzebę wzmocnienia energii mięśnia ser- dzieło o grzybach, które dotąd jeszcze jest często cowego przez posilną dyetę i przetwory żelaza, cytowanem: „Conspectus Fungorum in Lusatiae Wielką skuteczność przypisuje A. specyficznej me- superioris agro Niskiensi crescentium; e method© todzie leczenia chorób serca, polegającej na dye- Persooniana“ (1 tom in—8-o, Lipsk 1805.) cie głodowej (przez 40 dni) i systematycznych Albertinus Egidiusz (*1560—j-1620), sekre-krwi puszczeniach, która to metoda używała przez tarz ks. bawarskiego Maksymiliana, pisał dzieła po-długi czas powszechnego uznania, pod nazwą me- pularno-moralne: „Narrenhatz“ (1616), „Hirn-tody „Valsalvy“. Główne dzieło jego nosi tytuł: schieifer“ (1618), „Lucifers und iChristi könig-„Animadversiones super quibusdam difficilis res- reich“ (1618), w swoim czasie chętnie czytane-pirationis vitiis a laesa cordis et praecordiorum przez katolików. Oprócz tego przerobił z hiszpań-structura pendentibus“, 1748, o czem Moragni skiego romans łotrowski Alemana Guzman de wspomina z wielkim szacunkiem, a na które Alfarache: „Landstörtzer Gusm. von Alf. 1615) w nowszych czasach zwrócił uwagę Romberg, wy- i w ten sposób dał impuls do uprawy tego ro-daniem: „Albertini opuscula“. 1828.    Dr-Ł- dzaju belletrystyki w literaturze niemieckiej.

J. A.

Albertini Joachim, włoch rodem (ur. około Albertis Ludwik Marya (* 1841), podróż-1752 r.), ostatni kapelmistrz dworu króla Stani- nik włoski; po ukończeniu nauk przyrodniczych sława Augusta Poniatowskiego i znakomity kom- w Sawonnie, wstąpił do wojska i walczył w r. pozytor muzyczny. Po ostatecznym rozbiorze kra- 1861 pod Garibaldim w Sycylii; potem podróżo-ju wrócił do Włoch. Z dzieł A. największego wał po Francyi, Belgii, Hollandyi i Anglii, a w r. dostąpiły uznania, opery: „Don Juan”, „Circe 1871 wziął udział w pierwszej wyprawie O. Bec-i Ulisses” wystawiona w Hamburgu z wielkiem carego do Nowej Gwinei, gdzie badał przeważ-powodzeniem w 1785 r., oraz „Virginia”, napi- nie okolicę góry Arfaku. Powróciwszy do Euro-sana dla Rzymu w 1786 r., gdzie bawił do roku py w końcu 1872 r., ogłosił opis swej podróży 1804, utrzymując się z pensyi, jaką mu wydzielił w jednem z czasopism angielskich, w Australii Stanisław Poniatowski (synowiec króla). W czasie wychodzączych, p. t. „A month among the sava-swej bytności w Warszawie, wystawił na scenie ges of Mount Arfak”. W r. 1S73 zwiedził wy-teatru narodowego dwie swoje opery, mianowicie: spy Sandwich, a w r. 1874 znowu N.-Gwineę, „Don Juana” w tłómaczeniu Bogusławskiego gdzie bawił do 1877 r, badając przeważnie pół-(1783) i „Kapelmajstra polskiego“ (oryginalna), nocne jej wybrzeże, wyspę Yule w odnodze Pa-skomponowaną do słów Dmuszewskiego (1812). puańskiej i doszedł nawet do wnętrza Gwinei Podług Fétisa i Mendla (Lexicon) A. wrócił do wzdłuż rzeki Fly, dotąd nieznanej wcale, oprócz Warszawy 1804 r., jako nauczyciel muzyki ks. małych części przy ujściu. W r. 1878 wrócił do Poniatowskiego, i tu umarł w kwietniu 1811, Włoch, gdzie towarzystwo geograficzne obdarzy-inając lat 60; podług zaś innych, umarł w Rzy- ło go złotym medalem. Rezultaty swych badaj uie 1812 r. Szczegóły życia A. nie są znane. A-Po1- podczas tej podróży, ogłosił w dziełach: „Espb*

Albertini Dominik, (* około 1705 r. w We- razione della Nuova Guinea” (wyszło w przeklnę aecyi,—f 1740 w Formio); właściwie był tylko dzie angielskim i francuskim), „Catalogo de-ii dyletantem, uprawiał bowiem muzykę jedynie ucceli del Fly”, „ Catalogo degli ucceli del soA

na-

meren-

г. и»®.

Yule” i „Note sugli ucceli del N. Guinea”; obok tego ogłosił kilka artykułów w tej samej mate-ryi w różnych czasopismach włoskich, a między niemi i w „Annali del Museo Civico” w Genui.

Albertoni Jan (Giovanni), rzeźbiarz włoski (* 1806 r. w Yarollo), kształcił się w swej sztuce w akademiach: medyolańskiej i turyńskiej; następnie jako stypendysta udał się do Rzymu, gdzie pracował pod kierunkiem Thorwaldsena.

Po 16 latach pobytu w Rzymie, powołanym został do Turynu, gdzie osiadłszy, głównie dla o-zdoby tego miasta pracował. Z dzieł jego ważniejsze są: „Nagrobek królowej Maryi Krystyny“; olbrzymia statua, przedstawiająca rolnictwo, przed fasadą pałacu Ćarignano (1864 r.); piękny posąg filozofa Wincentego Gioberti’ego (ob.), wystawiony 1859 r. na placu Ćarignano (płaskorzeźba bronzowa na marmurowym piedestale przedstawia religię. szlachetnie pojętą); posąg matematyka J. L. Lagrauge’a (ob.), pomiędzy placem Carlo Felice i Via Lagrange; posąg lekarza Aleksandra Riberi (ob.) prof-chirurga, w dziedzińcu gmachu uniwersyteckiego, i wiele rzeźb na cmentarzu miejscowym (Nuovo Camposanto).

Z tych ostatnich niektóre, jak np. „Uznanie z koroną“ na grobie Pinelli (N. 6), posiadają prawdziwie artystyczną wartość.    s- s-

Albertotypia, ob. Fototypia.

Albsrtrandi Jan, (*1731—fl808), wielostronny erudyt: historyk, numizmatyk, archeolog, mówca, katecheta, obdarzony nadzwyczajną pamięcią, jakiej przykłady głównie wśród włochów widzimy. Ojciec jego, z pochodzenia włoch, osiadłszy w Polsce, dał synowi wykształcenie miejscowe u jezuitów w Warszawie. Do zakonu tego wstąpił Jan młodo i już od 19-go roku życia był nauczycielem w Pułtusku, Nieświeżu i Wilnie.

Powołany następnie przez bisk. Józefa Załuskiego (ob.), dla uporządkowania wielkiej, przezeń zebranej, biblioteki, zrobił dokładny jej katalog.

W r. 1764, wezwany przez prymasa Władysława Łubieńskiego (ob.) na nauczyciela wnuka jego Feliksa (ob), odbył z nim podróż do Rzymu, gdzie bawił lat kilka. Wystąpiwszy za zezwoleniem zwierzchności z zakonu, zajmował się tu matematyką, astronomią, geografią, historyą turalną, dziejami, literaturą, bez szczególnego przywiązywania się do którejkolwiek z tych nauk, dopóki go numizmatyka prawie całkowicie nie pochłonęła. Zgromadził wówczas znaczny zbiór medalów greckich i rzymskich i opisał je szczegółowo. Łubieński darował potem zbiór ten Stanisławowi Augustowi, który mianował Alb-go swoim lektorem oraz bibliotekarzem i dozorcą swych zbiorów numizmatycznych i artystycznych.

Bardzo wielkie usługi oddał A. nauce dziejów przez odpisanie w 300 tomach dokumentów, odnoszących się do historyi polskiej, a znajdujących w bibliotekach zagranicznych: watykańskiej, sztokholmskiej i upsalskiej. Zasługi te zjednały mu na sejmie r. 1776 tytuł szlachecki z herbem własnym, a w 1789 wielki złoty medal iibus, następnie order św, Stanisława, w końcu zaś godność biskupa zenopolitańskiego. Był jednym z pierwotnych założycieli i pierwszym prezesem Towarzystwa Przyjaciół nauk w Warszawie (ob.) zapełniając jego „Roczniki” różnorodnemi pracami swemi. Nie był to umysł twórczy, ani też wielce bystry; odznaczał się natomiast wielką rozległością wiedzy książkowej, pracowitością i niezmordowaną chęcią znalezienia prawdy; chętnie udzielał światła swego innym i zachęcał ich do nauki. W dziełach, wydanych przez siebie, był zazwyczaj tłómaczem rozważnym i kompilatorem. Działalność swoją rozpoczął w 1768 od przeróbki dziełka, napisanego w języku francuskim przez Fryderyka Augusta Schmidta; wydał je p. n. „Dzieje królestwa polskiego, porządkiem lat opisane”. Następnie w tymże roku ogłosił przetłó-maczone i dopełnione dzieło Macquer’a p. t. „Dzieje rzeczypospolitej rzymskiej od założenia Rzymu aż do cesarzów” (2-e wydanie, poprawione w r. 1806 w Wars z.). Był potem przez lat parę wydawcą i redaktorem pierwszego naszego czasopisma literackiego, założonego w r. 1770 p. t. „Zabawy przyjemne i pożyteczne“, w którem wszyscy prawie pisarze Stanisławowskiej doby utwory swoje prozą i wierszem pomieszczali. Na posiedzeniach Tow. Przyj. Nauk, prócz mów obowiązkowych przy zagajeniu, czytywał rozprawy, z których jedna, o „Muzach”, wyszła 1801 po polsku i po łacinie, a inne w szeregu lat utworzyły duże trzytomowe dzieło, wydawane w książkowej formie od r. 1805 do 1808 p. t. „Zabytki starożytności rzymskich w pieniądzach, pospolicie medalami zwanych, z czasów rzeczypospolitej i szesnastu pierwszych cesarzów... postrzeżone i krótkim wykładem objaśnione”. Bardzo dużo prac, odnoszących się do dziejów ojczystych, zostawił w rękopis mie. Z nich ogłoszono drukiem następujące: „Panowanie Henryka Walezyusza i Stefana Batorego“ (2 tomy, Warszawa, 1823; wydawca: Żegota Onacewicz; 2-gie wydanie, staraniem A. Mułkowskiego, w Krakowie 1849; 3-ie wydanie tamże 1860; 4-te wydanie staraniem I. K. Turowskiego, tamże 1861); „Panowanie Kazimierza Jana Alberta i Aleksandra .Jagiellończyka“ (2 tomy, Warszawa 1826/7, wydawca: Żegota Onacewicz); „Dwadzieścia sześć lat panowania Władysława Jagiełły“ (z biografią autora, Wrocław, 1845, wydawca: E. Raczyński); „Relacye nuneyu-szów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690” (2 tomy, Berlin 1864, wydawca: Erazm Rykaczewski). Pierwszy życiorys, a zarazem pochwałę А-go napisał były jego uczeń, Feliks Łubieński; mieści się ona w Xlli-ym tomie „Roczników Tow. Przyjąć. Nauk Warsz“ (str. 1—17). Ocenę wartości pr&c historycznych А-go podał Julian Bartoszewicz w „Dzienniku Warszawskim“ r. 1854.

Albertrandi Antoni, syn mieszczanina warszawskiego, a brat uczonego biskupa, przyszedł na świat w Warszawie, w pierwszej połowie XVIII-go wieku po roku 1730, zmarł tamże w podeszłych leciech. Bawił długi czas zagranicą, gdzie się w sztuce malarskiej doskonalił. Po

nić do pozostania przy kościele i juzy szkółce-„Rzeczy twoje — powiada do niego— zastaniesz wszystkie w miejscu: są dwie linie, kałamarz z piórem, responsorye w kościele, Proverbia Salomon^ Katon caluteńkie, nieruszane, tylko trochę pyłem przypadły.” I Albertus został, bo istotnego animuszu żołnierskiego nie miał; podobały mu się tylko swawole i życie próżniacze. \7 krotochwilach, tu streszczonych, Al. zawsze występuje w komicznej, często karykaturalnie wykrzywionej postaci, będąc szyderczem uosobieniem żołnierzy niezgrabnych, tchórzliwych, jakich mieli, wedle komedyj, wysyłać plebani ubożsi na wojny w XVII wieku. O Albertusie pisał K. Wł. Wójcicki w „Starych gawędach i obrazach” (Warsz. 1840, tom III, 133—158); znajdują się tam i dwie ryciny: jedna przedstawia л\. wyjeżdżającego na wojnę, druga Al. wracającego; obie z drzeworytów XVI w. odtworzone. Ob. także żywo skreślony przez J. I. Kraszewskiego artykuł, p. n. „Albertus 1596—1625”, w „Po-Albertus, była to nazwa (niewiadomo skąd wiastkach i obrazkach historycznych” (Wilno, wzięta) księżego sługi, „klechy”, jak zazwyczaj 1843, str. 86—109). mówiono, uczącego w szkółce parafialnej, chodzącego co tydzień z kropidłem po wsi, dla święcenia domostw i dobytku. Figura ta stała się ulubioną postacią w starej komedyi polskiej, poczynając od r. 1590, kiedy się ukazała poraź pierwszy w druku „Wyprawa plebańska”, (przedrukowana potem 1649). Występuje on także w farsie p. n. „Albertus Rotmistrz” i „Albertus z wojny”

powrocie został malarzem nadwornym króla Stanisława Augusta i przez niego wyznaczony na nauczyciela malarstwa, napisał wiersz „O malarstwie w 5-iu pieśniach“ (w Warszawie u Uroiła 1790 roku, 8-vo), w którym mieści się i wykład osteologii, myologii i proporcyi ciała ludzkiego, tudzież różnych wyrazów twarzy, dla artystów służyć mający. Malował ze znajomością sztuki obrazy kościelne i portrety. Niektóre jego dzieła są: S. Karol Boromeusz, w ołtarzu bocznym u S-go Krzyża w Warszawie. Portret kr. Stanisława Augusta, kilka razy powtórzony (podług niego sztychował Jan Morstaller); Imperatorowa Katarzyna II, kopia niegdyś w galeryi króla Stan. Augusta; portret Jana Chrzciciela Albertrandiego jezuity, biskupa zenopolitańskiego, (brata malarza); portret księdza Stanisł., Hieronima Konarskiego, rektora konwiktu pijarów w Warszawie; Portret Antoniego Albertrandiego malował A. Graff; dawniej znajdował się w zbiorze króla Stan. Augusta.

т. M.

P. Chm.

Albertus Magnus (Albert Wielki), właściwie Albert von Bollstädt (* 1193 w Lauingen, w Szwabii,—f 1280 w Kolonii), słynny w wiekach średnich filozof, teolog i przyrodnik. A. W. pochodził z domu szlacheckiego i zamożnego. Studya odbywał w Paryżu, następnie w Padwie. W tem ostatniem mieście, prócz matematyki i medycyny, studyował przeważnie filozofię, a zwłaszcza Arystotelesa, skąd miano „filozofa” wtedy już otrzymał. W latach 1221—3 wystąpił do zakonu dominikanów i odtąd oddał się przeważnie teologii, dla której gruntowniej szego poznania udał się do Bolonii. Wkrótce też zasłynął z daru sło-wTa i wszechstronności wykształcenia, a chlubiąc się nim, zakon dominikanów wysyłał go kolejno (1229—1245) do Kolonii, Strasburga, Freiburga, Hildesheimu, Regensburga i Paryża, dla podtrzymania tam wykładów teologii, filozofii i t. z. przedmiotów „świeckich”. Szczególniej wykłady jego w Kolonii miały wielki rozgłos i ściągały licznych słuchaczów. Uczniem jego, między innymi, był i ś. Tomasz z Akwinu (ob.), który towarzyszył mu i w wycieczce do Paryża (1245), gdzie w klasztorze ś. Jakóba gromadzili się słu chacze ze wszystkich stanów dla słuchania „objaśnień” A. W. „Sentencyj” Piotra Lombarda (ob.). Po powrocie z Paryża, A. W. mianowany został przełożonym „szkoły wyższej” dominikańskiej, założonej w Kolonii (1245), następnie prowineya-łem sw~ego zakonu (1254), a wkrótce potem wezwany przez papieża Aleksandra IV-go do Ana-gni, wykładał tam teologię i zwalczał naukę Awerroesa (ob.), a nawet na żądanie papieża napisał traktat oddzielny „De unitate intellectus contra Averroistas” (1255). Po powrocie do Kolonii, zwolniony ze stanowiska prowineyała (1259), A. \V. mianowany został biskupem Regensbur-(1260). Po dwóch latach wzorowego i czynnego spełniania nowych swych obowiązków, A. W.

(1596, 1613, 1614, 1649, 1696, 1697, 1843). Widzimy w tych krotochwilnych satyrach kilka charakterystycznych epizodów, więc: plebana, narzekającego na nowe prawo, które nakazywało duchownym dostawiać żołnierza, i wyprawiającego swego klechę, Albertusa, dla uczynienia temu prawu zadość. Albertus dowodzi rotą żaków, ma chorągiew⁷, na której namalowana beczka i kufel.

Rumakowi jego już w Przemyślu ogon urżnięto; ponieważ nie mógł na nim „dwu mil za dwa dni ujechać”, dla ulżenia mu ciężaru, szedł Albertus obok, kopią się wspierając, lecz i to nie pomogło, bo gdy się w błocie przewrócił, już nie powstał, a Albertus tak był uzbrojeniem obciążony, że się nawet przeżegnać nie nUigł. Po stracie rumaka, Al. sprzedaje ryns*tunek koński i własną zbroję. W czasie utarezjk, wędrował sobie Al. gdzie „na kantoryą” i dopóty tam pozostawał, póki wojsko nie spoczęło na leżach; wówczas Al., porzuciwszy „kościelne nuty”, zjawiał się w obozie, żywił się i przysłuchiwał pilnie, co sobie żołnierze opowiadali, ażeby mieć potem materyę do przecłrwałek. Gdy mu się nadarzyło trafić na potulnych chłopów, wybierał od nich jaja, serki, kury; przed mocniejszym zmykał i chował się w mysią jamę. Nauczył się grać w kości, śpiewać rozpustne piosneczki, bo pobożnych, mianowicie „Bogarodzicy”, już dawno w woj-sku nie śpiewTywano. Pleban, zgorszony maksymami, wygłaszanemi przez Albertusa, i jego po- ga stępkami, gdy ujrzał przy nim zrabowane rzeczy, musiał użyć całej wymowy swojej, aby go skło- zapragnął ciszy i, zrezygnowawszy z nowego do-(Stojeństwa, zamknął się (12G2) т7 ulubionej celi zmu, przebijającego w pracach A. W., możnnhy klasztornej w Kolonii, dla oddania się wyłącznie | przypuścić, że zajmował się on także i magic,, pracom naukowym i wykładom. Tu spędził resz- chociaż podania w tej mierze i najrozmaitsze dzu -tę życia; parę razy jednak z Kolonii czynił wy- ła pod egidą imienia jego wydawane w średnico cieczki: to dla nauczania i wykładów po mia- wiekach, nie są jeszcze w tym względzie osta-etach bawarskich i frankońskich, to wreszcie dla tecznym dowodem. Sława imienia jego. przekształ-propagowania ósmej krucyaty w 1270 r. Do koń- cając samego autora w postać legendarną, służy-ca życia A. W. pracował umysłowo; już w 84 ła wielu autorom za wygodną reklamę i stąd za-roku życia napisał traktat „o przywiązaniu do słynął on jeszcze za życia i długi czas po śrnier-Boga”, zaniechać jednak musiał wykładów, gdyż ci słynął jako magik, a najdziwaczniejsze dzieła, pamięć już mu nie dopisywała. Umarł w 87 ro- zawierające przeróżne cudowne przepisy na wszel-ku życia (1280) w Kolonii, pochowany został kie w ogóle potęgowanie produkcyjności przyrody, w chórze swego klasztoru. Współcześni nazwali go a w szczególności płodności ludzkiej, dzieła tak roz-„Doctor universalis” i nadali mu zaszczytny przy- powszechnione we Francyi nawet za czasów Уoltai-domek „Magnus”. Uczeń jego, Ulrich Engelbert, re’a, p. t. „Le Grand Albert” i „Le Petit Albert”— pisząc pochwałę mistrza, powiada: „Albert był i dziś jeszcze odnajdują się tam pod strzechą wieśnia-w każdej gałęzi wiedzy ludzkiej tak boskim, że czą.—Na polu filozofii i teologii odznaczył się A. śmiało nazwać go można cudem swego czasu”, tern, iż pierwszy w szkole filozofii scholastycznej Na egzemplarzu „Summa philosophiae naturalis” • opracował systematyczny przegląd filozofii arysto-wydania krakowskiego, niegdyś w bibliotece pu- telesowej, oparty na komentarzach Arystotelików ławskiej przechowywanego, na odwrotnej stronie arabskich, wprawdzie nie z oryginałów pozna-karty tytułowej znajduje się wydrukowane: Epi- nych, ale z tłómaczeń łacińskich. Wogóle jemu thaphium venerabilis Alberti, którego początek tej przypisać należy mir, jakiego doznał Arystoteles treści: Fenix doctorum, pons expers philosopha- w studyach scholastyki średniowiecznej. Powaga rum. Princeps verborum, vas fundens doqma sa- i znana ortodoksya A. W. upoważniały innych crorurn. Hic jacet albertus predarus in orbe diser- scholastyków kościelnych do opierania swych stu-tus. Maior platone, vix inferior Salomone, etc. Tę dyów na Arystotelesie, na którego dotąd patrzo-sławę i to uznanie, za życia jeszcze okazywane no z niedowierzaniem. Cała serya pism filozoficz-mu, zawdzięczał Albert W. zarówno wymowie nych A. W. jest jakby jednym komentarzem, al-swojej i pięknemu wykładowi, jak i ogromnej bo raczej parafrazą filozofii Arystotelesa, nagina-erudycyi, będącej owocem niezmordowanej i nie- nej do teologii chrześciańskiej. Przy komentowa-ustannej pracy. Wszechstronność jego zdumiewa- niu jej, opiera się on głównie na Awicennie (ob.), ła współczesnych mu, chociaż, dodajmy, w owe wspomina też i Awerroesa (ob.), z którym pole-czasy łatwiejszą była do osiągnięcia, niżby to mizuje, a w odpieraniu twierdzenia o znikomości dziś np. kto uskutecznić zapragnął. Zresztą w tym świata posiłkuje się zdaniami Maimonidesa fob.), entuzyazmie dla A. W. wiele jest przesady, głó- Wogóle mało w nim samodzielności myśli, aikry-wnie ze względu, że jakkolwiek rzeczywiście ma- tycyzm słaby. Dlatego i tak sławiona erudycya teryał wiedzy, jakim umysł jego zawładnął, jest A. W., lubo znaczna, nie jest wszakże krytyczną: nader rozległy i wszechstronny, w owładnięciu zna on np. dobrze Arystotelesa, ale nie ocenia nim jednak nieznać umysłu bardzo wybitnego, znaczenia jego na tle ogólnej historyi filozofii ani też dość krytycznego. Sam zresztą A. W. nie greckiej, której nie zna i nie rozumie; i tak Pla-dążył do zbudowania czegoś nowego w zakresie tona i Speuzyppa uważa za stoików. Powodowany uprawianych przez siebie gałęzi wiedzy, pragnął tyl- ortodoksyą, A. W. żąda oświetlenia prawd rozu-ko posiąść wszystko, co dotąd uczeni w zakresach mu światłem wiary; z drugiej jednak strony tych zdobyli. Stąd i w przedstawieniu nauki Ary- twierdzi, że prawdy objawienia nie nadają się do stotelesa, który był głównem źródłem wszech- oceny rozumem, a tern samem spowodował on stronnej wiedzy Alberta, usiłuje on tak naukę tę nawyknienie umysłowe wśród swej szkoły do od-wykładać, jak ją sam mistrz w dziełach swoich dzielania dwóch zakresów wiedzy, to jest rozró-przedstawił, od uwag krytycznych wogóle wstrzy- żniania prawd wiary od prawd rozumu. I to już mując się i polemizując po większej części tylko było postępem w scholastyce średniowiecznej, cho-z jego komentatorami. W zakresie przyrodoznaw- ciąż postęp ten nie leżał w myśli samego A. W.; stwa, wiedza А. ЛУ. przewyższa wiedzę wszyst- rozróżnieniem tych zakresów wprawdzie wyłącza-kich współczesnych mu uczonych, ale i to dzięki ło się prawdy religijne z pod kryteryum filozofii, głównie znajomości Arystotelesa, mało jeszcze ale zato wszystko inne czyniło się zależnem wy-wówczas rozpowszechnionego. I ta wiedza jednak- łącznie od tej ostatniej, a więc przyznawano jej że nie jest usystematyzowaną naukowo, a brak bezwiednie samodzielność, której filozofia średnio-ściśle umiejętnej metody wc własnych jego po- wieczna tak potrzebowała, wobec podciągania jej szukiwaniach pozbawia te ostatnie znaczenia nau- stale dotąd pod kanon religii. A. W. bronił nie-kowego. To też wiedza przyrodnicza A. W. nie śmiertelności duszy ludzkiej i jej indywidualno-zdołała go uchronić od mistycyzmu, na polu prac ści; dowody swoje w tej sprawie zawarł w pole-jego teologicznych i filozoficznych (np. w „De mice z arystotelikami arabskimi, którzy, a głó-adhaerendo Deo” lub w „Komentarzach do „Pseu- wnie Awerroes, skłaniali się do rodzaju pantei-do-Dyonizyusza”). Z uwagi na ten odcień mistycy- stycznego pojmowania duszy ludzkiej. Na zlecenie papieża Aleksandra IY-go, A. W. napisał oddzielny traktat w obronie nierozdzielnej, indywidualnej duszy ludzkiej („De unitate intellectus contra Averroistas”), prócz tego, kwestyi istnienia duszy ludzkiej dotykał A. W. i w innych stu-dyach swoich filozoficznych („De natura et origi-nae animae’'). W etyce, A. W. rozróżnia samą naturę, czyli istotę sumienia, od pojęć etycznych, czyli przepisów rozumu; gdy pierwsze jest, zdaniem jego, wrodzonem (habitus natu-ralis est), drugie, t. j. zastosowanie władzy sumienia w oddzielnym przypadku, jako zależne od skali pojęć etycznych danego indywiduum, jest nabytem ([acquisitus).—Dzieła A. W. są nader liczne i treści najrozmaitszej. Zbiorowe wydanie ich sporządził Petrus Jammy i wydał je w 21 tomach in folio, w Lyonie, 1651 r. Wydanie to, przedrukowywane w latach późniejszych, wcale nie jest krytycznem; zawiera ono np. prace, błędnie Albertowi W. przypisywane, gdy znowm brak w niem niektórych, istotnie jego pióra będących.

Słynął też Albert “Wielki jako znakomity chemik, fizyk i matematyk. Z powodu biegłości swej w chemii i mechanice, uważanym on był przez współczesnych za czarnoksiężnika. Opowiadano o nim, że automat, przez niego zbudowany, otwierał na zawołanie drzwi i nawet z osobą wchodzącą prowadził rozmowę; rozbity wszakże został przez jednego z kolegów A., rozgniewanego za takie naśladownictwo postaci ludzkiej. Ile w bajce tej jest prawTdy, niewiadomo. Miał on też w zimie, w czasie uczty, wywołać drzewa, okryte liśćmi, kwiaty wonne i łąki, okryte trawą, co zapewne zresztą jest tylko przesadnym opisem wydanej przez niego uczty w oranżeryi. Część jego dzieł: „De virtutibus herbarum, de vegeta-bilibus, de agricultura, de rebus metallicis et mineralibus” i t. d., ważną jest dla dziejów chemii i historyi naturalnej, nie znajdujemy w nich wszakże żadnego odkrycia mechanicznego lub fizycznego, któreby usprawiedliwiało jego rozgłośną sławę. Nie był on zgoła samodzielnym badaczem i chlubi się nawet, że umiał tak przedstawić naukę starożytnych, by nie można było do-strzedz własnych jego poglądów. Przeobrażeuie metali uważa za rzecz możliwą, chociaż prawdopodobnie nie był alchemikiem praktycznym. Mówi o wynalazku kompasu i prochu strzelniczego, obu tych wynalazków jednak nie podaje za własne. W każdym razie, główna jego zasługa polega na tern, że pismami swemi i działalnością nauczycielską przyczynił się do pewnego rozpowszechnienia wiedzy przyrodniczej śród świata [chrze-ściańskiego.

Porów. Rudolphus Noviomagensis: „De vita Alberti Magni libri très” (Coloniae, 1499 roku); P. J. von Bianco: „Die alte Universität Köln.” I, (1855); Joachim Sighart: „Albertus Magnus. Sein Leben und seine Wissenschaft. Nach den Quellen dargestellt” (Regensburg, 1857); Joel: „Das Yerhältniss Alberts d. Gr. zu Moses Maimonides” (Wrocław, 1863); Haneberg: „Zur Erkenntnistlehre des Avicenna und Albertus Magnus” (Monachium, 1866); Octave d’Assailly: „Albert le Grand, l’ancienne monde devant le nouveau (Paryż, 1870); Bach: „Des Albertus Magnus Yerhältniss zu der Erkenntnisslehre der Griechen“ (Wiedeń, 1881).

Albertus Bohemus (f 1258), kanonik, później dziekan pasawski, rodem z Czech, jako stronnik papieży brał żywy udział w ich zatargach z Fryderykiem II i Konradem IY, i z tego powodu był prześladowany przez stronników cesarskich. A zostawił rodzaj pamiętników, spisanych przez jego sekretarza, w których na marginesach poczynił własnoręczne dopiski w języku czeskim. O ile pamiętniki, wydane w wyjątkach przez Hö-flera p. t. „Albert von Behaim” (Stuttg., 1847) mają wartość źródła historycznego, o tyle dopiski cenne są, jako jeden z najdawniejszych zabytków

N. K.

ma

s. s.

s. s.

Te 21 tomów dzieł A. W., nie dają przytem dokładnej miary jego płodności autorskiej: wiele dzieł jego przed tern już zaginęło, inne w rękopiśmie spoczywają dotąd po bibliotekach. Ze wspomnianego zbioru dzieł A. W., wydanego przez Jammy’ego, zawierają: część I do VI komentarze do Arystotelesa, część YII do XI pisma treści teologicznej i egzegetycznej, część XII kazania, część XIII komentarz do pism domniemanego Dyonizyusza Areopagity, część XIV do XVI objaśnienia do „Sentencyj” Piotra Lombarda, część XVII do XIX główne dzieła teologiczne A. W. (z których najważniejsze są: „Summa theologica”, „Suni-de creaturis”), część XX pisma liturgiczne, i część XXI „Philosophia pauperum”. Niektóre z dzieł A. W. bardzo były rozpowszechnione w Polsce, zwłaszcza jego „Summa philosophiae Naturalis”, które w akademii krakowskiej uży-wanem było jako podręcznik do wykładu fizyki i dlatego też parę wydań krakowskich miało, jak np. wydanie in 4-to (egzemplarz puławski, uszkodzony i stąd niewiadomej daty), oraz in 8-vo z r. 1587, Andrzeja Głogowczyka. Trzykrotnie także wydanem było w Krakowie ,,Alberti magni Philosophiae Naturalis Isagogae”: 1516 r. u Hallera, oraz 1541 i 1548 r. u Mateusza i Hieronima Scharffenbergerów.

Pod nazwiskiem Alberta Wielkiego rozpowszechniło się po całym świecie dzieło: „De secretis mulierum”, od r. 1481 bardzo często wydawane, które ostatecznie okazało się być pracą Henryka Saksończyka, ucznia A. W. W polskim przekładzie, p. t. „O sekretach białogłowskich, mocy ziół, kamieni y zwierząt osobliwych”, wyd. w Amsterdamie, w drukarni polskiej, pod znakiem Orła białego, 1695, 1698, 1714, 1741. „Albert nowy, czyli teraźniejszy, albo sekreta nowe, doświadczone i aprobowane, zebrane z wynalazków najpóźniejszych, etc., etc.”, 1799 w Wilnie, czeszczyzny. Zostały one ogłoszone w (Jzasopiś-1799 w Warszawie, 1799 w Krakowie, 1803 mie muzeum czeskiego (1879). w Warsz. (Autorem tego pisma jest Alletzpons Albertville, stolica obwodu (arrondisse-August, * 1703, *J- 1785).    Dr ł. ment), w departamencie Sabaudyi, niedaleko uj-

And. S.

1) Albertyńska Unia domu Habsburgów.

«Л.

Albrecht III cum trica

f 1395

Albrecht IV f 1404

Albrecht V, jako cesarz II, f 1439 /    —w—«ft

Władysław Pogrobowiec (Ladislaus Posthumus f 1457)

Auna za ks. Saskim

ścia rz. Arly do Izery, przeszło 6000 mców—360 m. nad poz. morza. Leży ono na gościńcu bitym, który, prowadzi z Chambéry przez przełęcz Małego S-go Bernarda w dolinę Aosty; w ostatnich czasach zbudowano w dolinie Izery kolej żelazną, która jest gałęzią kolei przez M-t Cenis, i dochodzi do samego A. Jako położona u zejścia się trzech dolin, ważne ma znaczenie strategiczne i dlatego bronione jest przez dwa forty. Znajdujące się na lewym brzegu Arly miasteczko Con-flans, dawniej samodzielno, stanowi od r. 1835 integralną część m. A. i jest niejako jego przedmieściem. W okolicy kopalnie ołowiu i srebra, łomy marmuru i łupka. Obwód A. liczy 36134 m. w 4-ch kantonach i 42 gminach.

Albertyn, wieś w powiecie Słonimskim guber-nii Grodzieńskiej, słynna fabrykami sukien, dywanów, płócien i wyrobów metalowych, nad stawem, utworzonym przez rzekę Issę, który też nazywają jeziorem Albertyńskiem. Własność Wład. Pusłowskiego. Mców około 2,000, większość prawosławnych.

Albertyńska linia: 1) domu Habsburgów pochodzi od Alberta (Albrechta) III (*1365—11395) który

Rudolf IV f 1395

po śmierci bezdzietnego brata Rudolfa IV podzielił się jego krajem z najmłodszym bratem Leopoldem III pobożnym i z tego podziału otrzymał arcyks. Austryę; wygasła zaś po mieczu na Władysławie Pogro! ,wcu (-{-1457), królu czeskimi węgierskim, którego siostra, Elżbieta, wydała liczne potomstwo, zasłużyła na tytuł „matki Jagiellonów”; za życia widziała trzech swoich synów na tronach: czeskim (Władysława) i polsko-litewskim (Jana Olbrachta i Aleksandra). (Genealogia podług Kronesa „Handbuch d. Gesch. Oesterreichs t. II 1877):

2) domu Saskiego (Wettinów) młodsza, ale znakomitsza od starszej Ernestyńskiej, powstała w r. 1485, kiedy ugodą lipską podzielili się posiadłościami dwaj synowie elektora Fryderyka. Albrecht wziął Miśnią i przyległe części Saksonii z miastami Dreznem i Lipskiem, z tytułem książęcym, gdy Ernest posiadał dzisiejszą prowincyą pruską z tytułem elektora i stolicą w Wirtenberdze (Wirten-berg), która z czasem zasłynęła jako ognisko działalności Lutra. Obie linie przyjęły reforma-cyą, lecz po wybuchu wojny Szmalkaldzkiej 1546 r. książę Maurycy Saski, otrzymawszy ponętne obietnice od cesarza Karola V, połączył swe wojsko z wojskami katolickiemu, wkroczył do posiadłości elektorskich i uczestniczył w potyczce pod Mühlberg, której następstwem było pojmanie elektora Jąna Fryderyka Wspaniałomyślnego. Ka-

Leopold III

Elżbieta kr. Po ska ż. Kazim. Jagieł, -j- 1504.

pitulacyą wittenberską z d. 19 maja 1547, reprezentant linii Ernestyńskiej zrzekł się tytułu elek-torskiego na rzecz Maurycego. Odtąd przoduje już stale linia A., nabywa coraz większego znaczenia w Europie i dochodzi do tytułu królew-

2) Albertyńska Unia domu Saskiego. Fryderyk II elekt, * 1428—f 1464

Ernest elekt. -J-1486

/ '■ "* —............ ■—*

Fryderyk Mądry -f 1525

л.

Albrecht ks f 1500

Jan Stały (d. Beständige) -f- 1532

<-A— —s

Jan Fryderyk, jeńcem 1547

Jerzy 1539 Henryk -j- 1541

n—mi—i----A-    _._

Maurycy elektorem 1547 —1553

August elek. f 1586

/s-*—s

Chrystyan -j- 1591

Jan Jerzy I + 1656

......

Jan Jerzy II -f 1680 Jan Jerzy III f 1691

j I    ------T~l~ ГПЩ    I II II IIHM—IIM'liriM ^

Jan Jerzy IV -j- 16 4 Fryderyk August I

(August II kr. pol.) -j- 1733

Chrystyan f 16ll

Fryderyk August II ■August III kr. polski) f 1763

Fryd, Chrystyan Ksawery f 1806 Karol ks. Kurl. f 1796 t 17o3

¹ •“““шт

Fryd. August III elek. od 1806 król Saski, od 1807 ks. warszaw. j- 1827

Marya Augusta Nepomucena * 1782

Maurycy

maréchal de Saxe

Fr. Aug. (Itutowsky)

Antoni kr. Saski f 1836

Maksymilian j- 1838

Fryd August kr. I 1854

Jan (Nepomucen Maria Józef) kr. od 1854.

69

E* ej’« loped ja Pow«*eehn* ilurtr.

T.K.

skiego najprzód W Polsce, gdy Fryderyk-August Mocny został obrany w r. 1697, a następnie i w Saksonii od r. 1806, gdy Fryderyk August III, otrzymał koronę od Napoleona I cesarza francuzów. Od czasu elekcyi w Polsce linia A. przyjęła wyznanie katolickie. Linija zaś Ernestyńska wytrwała w protestantyzmie (4 gałęzie książąt: 1) Sasko-Wejmarsko-Eisenach; 2) Sasko-Meinm-geńskich; 3) Sasko-Altenburgskich i 4) Sasko-Koburg-Gotaj skich).

Albertyński bas ob. Albertini Dominik.

Albertyńskie talary czyli A1 b e r t-t a 1 e r y, były bite v Niderlandach hiszpańskich na początku XVII w. za rządów arcyksięcia Alberta Habsburga (ob.) i żony jego, infantki Elżbiety; ważyły one 21 karatów, lub 28,079 gr. i kursowały po całej Europie, we Francyi w cenie 14 liwrów 11 soldów i 7 deniers, w Niemczech od 1659 rachowano je po 2 fl. 19⁴|₁₀ kraje. w. austr., w Polsce podług ewaluacyi podskarbiego w. koronnego z d. 29 kwietnia 1787 na stopę 83 7э złp. z grzywny kolońskiej po złp. 8 gr. 10, w Rosyi z ukazu r. 1810 dla Rygi i Libawy kurs ich był oznaczony w stosunku 100 tal. = 126 rubli/- co na stopę francuską wynosiło 5 fr. 4 cent. (L. A. w Gr. Enc. fr.. Wirt „Das Geld” Leipzig, Prag. 1884, str. 97; Korzon: „ Wewnętrz. dzieje Polski za St. Augusta” tom II, 1883, str. 191).

Albertyści. Nazwę A. nosili w wiekach średnich ś. Tomasz z Aquinu i uczniowie jego; nazwa ta pochodzi od Alberta wielkiego (ob.), którego uczniem i naśladowcą był zarówno ś. Tomasz z Aquinu, jak i cały zastęp jego szkoły.

Albertyt (min.). Nazwę tę nadano minerałowi podobnemu do asfaltu, występującemu pod Hilsborough w Albert-County w Nowym Brun-świku, a opisywanemu już przez Wetherilla pod nazwą melanasfaltu. Występuje on w okruchach i żyłach, wychodzących ze wspólnego, do wielkiej żyły podobnego pnia. sięgającego, jak już odbudowa wykazała, do 1000 stóp, w jednakowej wciąż grubości. Czarny proszek tego minerału topi się za ogrzaniem, wydziela wielką ilość palnego gazu, pozostawiając znaczną ilość lekkiego węgla. Według Wetherilla składa się z 86,037 węgla, 8,962 wodoru, 2,930 azotu, 1,971 tlenu i 0,1 popiołu. Hitchcock przypuszcza, że albertyt powstał z oleju skalnego, wlanego w rozpadlinę skalną, Peckham zaś sądzi, że bitumiczna ta nia-terya jest dystylatem. raczej z głębszych pokładów bitumicznych, osadzonym w szczelinach skalnych.    K-,T-

Albenie Erazm (* około 1500 — f 1556) gorliwy zwolennik Lutra, którego wykładów słuchał w Wittenbergu, głosił jego naukę w różnych prowincyach Niemiec, często zmieniając miejsce pobytu, ponieważ swoją szorstką bezwzględnością prozelity narażał się wszędzie na prześladowanie. Umarł jako generalny superintendent w Nowym Brandeburgu. A. walczył przeciw katolicyzmowi nietylko słowem, lecz i pismem, dosługując się zazwyczaj satyrą. Największą wzię-tość miały: 1) „Der Barfusser Mönche Eulens-

Spiegel und Alcoran“ (Witten. 1542), parodya dzieła „Liber Conformitatum“, w którem franciszkanin Albizzi (ob.) zestawiał św. Franciszka z Chrystusem; książka Alberusa, wydana z przedmową Lutra, została przełożoną na język łaciński (Frkf. 1542), francuski (Genewa, 1556) i holenderski (Harlem, 1614).    2) „Das Buch von der Tugend

und Weissheit“ (1550), zbiór bajek wierszowanych, częścią zapożyczonych z Ezopa, częścią oryginalnych, zredagowanych w duchu antikatolickim. Wiele pieśni kościelnych, które A. także układał, znajduje się dotychczas w użyciu w kościele luterańs-kim; wydał je ostatnio Stromberger (Halla, 1857).

Alberyk I (f 925) pochodził ze znakomitej rodziny lombardzkiej; przez Berengaryusza I-go, króla włoskiego, obdarzony tytułem margrabiego Camerino za udział w walce przeciw Gwidonowi ks. Spoleto. Poślubił Marozyę Młodszą, zw. „se-natorką rzymską“, namiętną i zuchwałą władczynię zamku św. Anioła, i tym sposobem dostąpił tytułu patrycyusza i udziału w rządach. W roku 916 połączył się z wojowniczym papieżem Janem X, dla odparcia saracenów, którzy zapędzili się aż pod bramy wiecznego miasta, i dopomógł do zwycięstwa, odniesionego nad rzeką Gariliano. Ten sam papież skazał go potem na wygnanie, a rzymianie zamordowali go w Orti, dokąd uciekł.

Alberyk II, (* 932 — f 954) syn Alberyka, margrabiego Camerino. Wygnawszy swego ojczyma, króla Hugona Burgundzkiego, a matkę, Marozyę Młodszą, wtrąciwszy do więzienia, nazywał się „księciem i senatorem wszystkich rzymian“. Posiadając zamek św. Anioła, rządził samowładnie; utrzymywał w zależności pięciu papieżów, którzy kolejno panowali za jego rządów. Syn A., Oktawian, pomimo młodego wieku (lat 18), został papieżem pod imieniem Jana XIII (ob.) Źródła znajdują się w „Monum. Hist. Germ.” Ss. У i VI; opracowania z tej epoki: Waitz „Deutsche Verfassungsgeschichte“ t. V; Giesebrecht „Gesch. d. Kaiserzeit“ t. I, mniej krytyczne, przepełnione skandalami, Petrucelli della Gattina „Histoire diplomatique des Conclaves“ Paris 1864.

Alberyk z Besanęonu, poeta z w. XI, pierwszy opracował w narzeczu prowansalsko-francus-kiem poemat o Aleksandrze W. Poemat ten, jak można wnioskować z ocalałego początku, posiadał wielkie zalety poetyckie; w każdym razie był on później przerabiany we Francyi i w Niemczech przez mnicha Lamprechta. Porównaj K. Bartsch A. v. B. w czasopiśmie „Germania” (tom II); Schmidt: „Uber das Alexanderlied des A. v. B.“ (Bonn. 1886).

Alberyk (A Iber i eus) po francusku Aubry (f około г. 1250) t. z. Monachus trium fontium, mnich zakonu cystersów Trois-Fontainee w Szampanii, kronikarz XIII w.; kronika jego zawiera dzieje od stworzenia świata do r. 1241 i należy do najobszerniejszych kronik średniowiecznych. A. czerpał materyał do niej ze źródeł dziś już całkiem nieznanych; przeto praca jego ma wyłączną wartość dla nas, tern większą, źe maini-tam wielce ważne wiadomości historyczne, lyte

cipii della società moderna”. „L’individuo e Гш-civilimento” (1866); „Dell’ufficio e delle attinen-ze dello stato coll’individuo nella soc. moderna” (1862); „Intorno al concetto della libertà”; „La nazionalità” i kilka innych dzieł. Obok tego pisywał wiele artykułów i study ów historycznej i socyologicznej treści do pism peryodycznych. Albiedinskij Piotr syn Pawła (* 1825 — 1883). Wychowany w korpusie paziów, odznaczył się walecznością na Kaukazie i w wojnie Krymskiej, w r. 1853 został fłigiel-adjutantem, w roku 1860, jako generał major był agentem wojskowym przy ambasadzie w Paryżu, a w r. 1865 po powrocie do Petersburga — szefem sztabu petersburskiego okręgu wojennego: na tem stanowisku okazał wiele zdolności, przy odbywających się wtedy reformach armii. W r. 1866 mianowany został generał-adjutantem i gubernatorem jeneralnym gubernij Nadbałtyckich, w r. 1874 przeniósł się na takież stanowisko do gubernii Północno Zachodnich, a w r. 1880, już jako generał jazdy i członek Rady państwa, został Gubernatorem generalnym w Warszawie i komendantem wojsk okręgu warszawskiego. Albiedinskij przynosił wszędzie dobrą wolę i życzliwe chęci, dopomagał do uporządkowania stosunków ziemiańskich, zapobiegał ruchom antysemickim, popierał przemysł i powstawanie pożytecznych instytucyj. Podwładna ludność płaciła mu zato wdzięcznem uznaniem. Albigensowie. Sekciarze XII w., w zasadach Albi (Alby, Al biga) stolica departamentu zbliżeni do Katarów. Ponieważ miasto Albi Tarn w południowej Francyi, na lewym brzegu w południowo zachodniej Francyi główną ich Tarnu, prawego dopływu Garonny. Miasto leży było siedzibą, nazywano ich powszechnie Albina wzgórzu 169 m. nad poziomem morza, liczy gensami. Nauka Al. opiera się na dualizmie, do 20,000 mców, nie należy do pięknych, ale zato Świat widomy, według nich, stworzył nie Bóg przemysł fabryczny, zwłaszcza wyrób grubszego światła, lecz duch ciemności. Od niego-to po-sukna, farb, lakierów znacznie jest rozwinięty, chodzi większa część ludzi. Jednakże istnieje jedna Handel dość ożywiony i ułatwiony przez koleje klasa wyższych ludzi, których dusze są aniołami żelazne i skanalizowaną rzekę, która od A. sta- upadłymi. Dla uwolnienia ich z pod władzy je się spławną. Rezydencya arcybiskupa, wspa- książęcia świata Bóg światła wysłał Chrystusa, niały kościoł archikatedralny w stylu gotyckim, anioła wiernego, który w ciele pozornem ukazał siedziba najwyższych władz departamentalnych, się na ziemi, aby ich nauczyć, jak mają osiągnąć lioeum etc. A. dało nazwę sekcie Albigensów, (ob.) zbawienie. Jedynemi drogami do zbawienia są: rozpowszechnionej w XI w. i srodze następnie częste posty, modlitwy i klęczenia, przez co się prześladowanej.    And-s-    dusza coraz więcej oczyszcza, oraz chrzest du-

rackie i genealogiczne. Stronę ujemną tej kroniki stanowi spora domieszka cudowności, jak to zresztą było we zwyczaju w wiekach średnich, i częste błędy chronologiczne. Poraź pierwszy wydał tę kronikę z rękopisu wolfenbiittelskiego Leibnitz w „Accessiones historicae“ Hannower, 1698 r.

Alberyk (Al ber i eus) de Rosate, znakomity prawnik włoski XIY wieku, pochodził z ubogiej rodziny rosackiej (Roxiata). W Padwie pozyskawszy stopień doktora, poświęcił się zawodowi adwokackiemu. W Bergamie służył książętom mediolańskim (Galeazzo i Luchino Visconti), porzucił jednak praktykę, ażeby módz się zająć wyłącznie swojem wielkiem dziełem egzegetycznćm p. t. „Lecturae“ o digestach i kodeksie, które mu zjednało wielką wziętość. Oprócz tego pozostawił „Opus statutorum“ (zbiór rozstrzygnięć co do niektórych, wątpliwości nastręczających, miejsc organizacyi miejskiej), dalej „Dictionarium juris civilis et canonici“ wreszcie komentarz do ,,Ko-medyi boskiej“ Dantego. We względzie naukowym dzieła jego prawnicze mniej są cenne, ale we względzie praktycznym są wielce pożyteczne i pełne szczegółów, czerpanych z historyi i ówczesnej praktyki prawniczej; przyczem jest jawnem wielkie oczytanie się w takich dziełach prawniczych, które nas niedoszły. Wydane zostały: „Vocabu-larium utrius juris“ w Wenecyi, 1564, i „De re-galis juris“ w Leydzie 1543 r.

F. J.

Albicini Cesare (* 1825 roku), prawnik chowy, uwalniający duszę całkiem i nazawsze i literat włoski. Nauki pobierał w Forli, dokto- od grzechu. Sekciarze ci nienawidzili małźeń-ryzował się w Bolonii. W roku 1859 należał do stwa, uważając je za ustawę, zaprowadzoną przez deputacyi, która wręczyła Wiktorowi Emanuelo- szatana, ale na swoich religijnych zebraniach do-wi ogłoszenie jego dyktatury; później pełnił puszczali się rozpusty, wychodząc z tej zasady, obowiązki ministra oświaty, a za dyktatury że zadowolenie zmysłowych popędów nie plami Fariniego, w państwie kościelnem, był aż do cza- duszy, która mimo tego może być zbawioną, su włączenia tego państwa do Włoch członkiem Przechwalali się nadto, że są prawdziwymi ucz-komisyi, mającej na celu asymilacyę praw kościel- niami Jezusa, że prawdziwy kościoł stanowi ich nych z sardyńskiemi. Był także tymczasowym mi- sekta, i że w ich tylko społeczeństwie można nistrem finansów. Obrany posłem z Forli na osiągnąć zbawienie. Kościoł katolicki, zdaniem ich, sejm narodowy, głosował z prawicą; w r. 1861 odpadł od Jezusa, a kto jego sakramenta przyj-został profesorem prawa państwowego w uniwer- muje, lub tylko obcuje z katolikami, staje się sytecie w Bolonii, w r. 1873 — prezesem rady człowiekiem nieczystym. Nie przestając sekcia-prowincyonalnej w Forli; w r. 1871 do 1874 — rze ci na szerzeniu tych antychrześciańskich za-rektorem wszechnicy bolońskiej, a od 1872 do sad, dopuszczali się jeszcze przeciw kościołowi 1874 syndykiem Bolonii. Napisał: „Del progre- katolickiemu wszelkich gwałtów, rabowali i ni-so nell’umanità e nella seienza” (1863); „I prin- szczyli świątynie, znieważali święte naczjnia, na-

padali na kapłanów, słowem postępowali okrutniej, niż Saraceni. Papież Innocenty III-ci, chcąc naukami sprowadzić Alb. z fałszywej drogi, posłał do nich legatów i powierzył tę sprawę zakonowi Cystersów, którzy, mając wzgląd na fanatyzm sekciarzy, obchodzili wszędzie w apostol-* skiem ubóstwie, starali się rozprawami i naukami przywieść ich do kościoła; lecz wszystkie te starania były bezowocne: sekciarze bowiem, zaufani w opiece potężnych swych protektorów, a szczególniej hr. Rajmunda VI z Tuluzy, i w sile swych zamków i miast, nietylko jawnie gardzili upomnieniami, ale nawet zamordowali legata papieskiego, Piotra Castelnau. Fakt ten był przyczyną zguby Alb. i ob. Albigensów wojna).

Ks. Wł. S.

Albigensów wojna (1209—1229). Już od połowy XII w., papieże przez wysłanników swoich starali się powstrzymywać lud od tych nowości, ale nadaremnie; nawet kazania św. Bernarda były przyjmowane z szyderstwem. Wreszcie Innocenty II i, postanowiwszy wyplenić herezyę, wysłał legata, Piotra de Castelnau, z poleceniem, aby zażądał skute cznej pomocy od wszystkich baronów, a szczególuie od Rajmunda VI, hrabiego Tuluzy, który był zwierzchnim panem rozległych posiadłości nad Garonną i Rodanem. Dał przy-tem groźną bullę, słyszał bowiem, że na zamkach Langwedocyi, przy zabawach i pieśniach wesołych, trubadurowie (śpiewacy-poeci) wyszydzają ułomności duchowieństwa, przez co ośmielają słuchaczy do lekceważenia powagi Kościoła. Legat, stanąwszy przed hrabią Tuluzy, wyrzucał mu, że udziela opieki heretykom, nazwał go tyranem i wyklął; wkrótce atoli został zamordowany przez jakiegoś rycerza (1207). Rajmund zapewniał, że to się stało bez jego woli i wiedzy, lecz Innocenty postanowił wymierzyć przykładną karę i kazał głosić po całej Francyi krucyatę dla wytępienia heretyków, nadając wojownikom takie same przywileje, jak za pielgrzymkę do Palestyny. I gromadzili się liczni wojownicy z północnej Francyi, podobno z górą 50,000, do Lyonu, gdzie rozdawał im krzyże czerwone Arnold, opat cystersów, mianowany legatem i wodzem wyprawy (1209). Król Filip August nie chciał iść osobiście, lecz posłał duży hufiec rycerstwa swojego. Przerażony Rajmund poddał się upokarzającej pokucie: dał się, wprowadzić do kościoła (Saint-Gilles, czyt. Sę-Zyl) z obnażonemi plecami i otrzymał przed ołtarzem chłostę rózgami, aż krzyczał z bólu i krew mu spływała strumieniami po grzbiecie. Klątwę zdjęto z niego, lecz krucyaty nie odwołano. Krzyżowcy wkroczyli do Langwedocyi. Oprócz legata i cystersów, postępujących na czele z krzyżami w ręku, wiódł ich hrabia Simon de Montfort (czytaj: Mąfor), silny, waleczny, doświadczony rycerz, lecz okrutny fanatyk. Działania wojenne zaczęły się od oblężenia pięknego miasta Beziers; Arnold kazał je zburzyć do szczętu i mieszkańców w pień wyciąć, a na uwagę, że tu mogą być dobrzy katolicy, odpowiedział: „Zabijajcie wszystkich; Bóg pozna swoich na tamtym świecie.” Sto zamków i dużo miast

pomniejszych (w tej liczbie Alby), doznało podo' bnego losu; Albigensów palono setkami na sto sach, Rajmund musiał towarzyszyć ze swojeni wojskiem, lecz po zdobyciu Karkassony, nie mogąc już swemu żalowi zapanować, opuścił krzyżowców i udał się ze skargą do papieża. Ten przyjął go łaskawie, lecz odesłał do miejscowego duchowieństwa. Synod (w Lavaur zebrany) uznał Rajmunda godnym klątwy i utraty posiadłości, a Szymon Montfort, wysławiany przez duchowieństwo jako „Judas Machabeusz”, umiał zapełniać ubytki w swych szeregach świeżymi przybyszami, walczył bez przerwy i w r. 1214 odniósł pod Muret (Miure) wielkie zwycięstwo nad hufcami tuluzańskiemi i królem aragońskim, Piotrem II-gim, który tu poległ w boju. Wtedy Rajmund z synem szukał schronienia w Anglii, a całe hrabstwo Tuluzy z przyległościami (Beziers, Car-cassone, Narbonne), dostało się Monforfowi, wedle uchwał synodu miejscowego (w Montpellier), a nawet i soboru laterańskiego (1215). Ale w parę lat później, ukazał się stary Rajmund z synem i wnet wybuchło powstanie. Szymon Montfort, przy oblężeniu zbuntowanego miasta Tuluzy, postradał życie (1218); najstarszy z synów jego, Amalaryk (Amaury), nie zdołał odzyskać zdobyczy ojca i po 6-letnick zapasach zrzekł się swych roszczeń na rzecz króla francuskiego, Ludwika VIII (1223—1226), który osobiście wyruszył nad Rodan i zdobył miasto Awinion. Wojna ciągnęła się jeszcze do roku 1229, kiedy Rajmund VII (syn zmarłego pod klątwą i pogrze-bionego w niepoświęconej ziemi Rajmunda VI) zrzekł się większej części swego dziedzictwa na rzecz króla i, przybywszy do Paryża, poddał się smaganiu rózgami, dla pojednania się z kościołem. Wydał nadto córkę swoją za królewskiego brata (Alfonsa, hr. Poitiers); ta objęła spadek, a po jej śmierci (1271) reszta bogatego hrabstwa 'juluzańskiego wcieloną została do posiadłości królewskich (domaine royal). Go do Albigensów, tych wytępił nie oręż krzyżowców, lecz trybunał św. Inkwizycyi, ustanowiony przez Grzegorza IX w r. 1229, najprzód w Awinionie.    T- K-

Albignae Maurycy, hr. de Castelnau (* 1775 •}■ 1824), służył w wojsku francuskiem; w 1792 r. emigrował i walczył w szeregach austryackich, lecz za konsulatu wrócił do Francyi. Napoleon I w r. 1806 kazał go zaliczyć do wojska Gendarmes d'ordonnance, a w 1807 mianował ad-jutantem przy królu Westfalskim. Na tem stanowisku Albignae dosłużył się wkrótce stopnia generała dywizyi, otrzymał posadę ministra i urząd koniuszego nadwornego, ale zniechęciwszy się intrygami dworu westfalskiego, wrócił do kraju i wstąpił poraź trzeci do wojska francuskiego. W 1812 r. odznaczył się jako szef sztabu generalnego pod główną komendą generała Guyon Saint-Cyr. Po upadku ^Napoleona przeszedł na stronę Burbonów i był zrazu generalnym sekretarzem w ministeryum wojny, a potem otrzymał dowództwo nad szkołą wojskową w Saint-Cyr i godność marszałka Francy!

J. A.

ona vTapnia

rnento” (1878).

• AlbigO. Taką nazwę Ehrhart nadał grzybom, żyjącym na liściach roślin i tw⁷orzącym na nich tak zwaną rosę mączną. Obecnie one składają rodzaj Erysiphe. (Obacz ten wyraz)

Al Dik Zygmunt. (Albie u s), lekarz i kapłan katolicki, ur. 1347 w⁷ Unczowle na Morawie, członek wydziału artystycznego (od 1382—141 i), następnie arcybiskup praski, której to godności pozbjł s.ę w⁷krotce dla probostwa na Wyszehra-dzie; jednocześnie był lekarzem przybocznym króla AVaciawa (od 1394—1419). Al., zagorzały zw⁷olennik słynnego filozofa i alchymisty Arnolda г Villa nuova, którego wrolnomyślne zasady przeprowadza wr swoich pismach obok własnych, głę hokich myśli i naukowych przekonań. Z dzieł jego, ogłoszonych drukiem, najważniejszemi są: Vetulariiis, s. Tractatulus de rtgimine hominis. Lips. 1484. (Rękopis przechowuje się w bibliotece Wrocławskiej i nosi napis: Yetidarius, de morbis eorundemque medicinis). Podawane tu prawidła dyetetyczne, oparte na doświadczeniu i nauce, tchną świeżością i pogodą umysłu: ruch i praca są jedyną ochroną zdrowia. Zadziwiać jednak prawdziwie może zasada w⁷ ustach arcybiskupa, „non est potus msi vinum, non est dims nisi саго, non est gaudium nisi midier1 c. Uznając w zupełności wartość chemii dla rozkładu minerałów, potępia przecież Al. stanowczo alchemię, wypowiada zresztą jeszcze zdanie, że działania chemiczne niszczą pierwotne własności lekarstw. Względniej ocenia astrologię, lubo w po-rzebie użycia krwi puszczenia, nie baczy na pra-w⁷a astrologiczne, które w⁷ówczas były jedynie obow ąz ;jące. Prócz tego, znane są jeszcze dzieła jego Médicinale 1483 i Regimen tempore pesti-lentiae, w owym czasie częstych i bardzo groźnych epidemij dzieło nader potrzebne. I)r- Ł Albin (miner). Miantm tem W e r n e r nazwał nieprzezroczystą, mlecznej barwy odmianę apo-tiiliiu (obacz Apofillit) czyli wodnego krzemianu wapnia z fluorkiem jiotasu, występującą w fono-licie z Aussig i Marienbergu w Czechach. Jest apofiliitem zmienionym częściowo w węglan

K. J.

Albin święty (-j- 549 r.), jako biskup d’Angers, 1 atron wielu kościołów, klasztorów i różnych miejscowości we Francyi.

Albin (j~ lU42 r.), rzymianin, według Długosza czwarty biskup płocki, zarządzający dyecezyą od r. 1025 przez lat 17. Wiarogodność tego faktu kwestyonują najnowrsze badania historyczne, założenie biskupstwa płockiego odnoszące do ostatniej ćwierci wieku XI (Kętrzyński: „Założenie i wyposażenie biskupstwa płockiego.“ Przew. nauk. i lit. z r. 1886).    w. s.

Albin Adryan, ob. Adryan Albin.

Albinagii jus (po fr. droit d’aubaine, niem. Heimfallsrecht), tak się zwało dawniej prawo, jakie przyznawały sobie państwa europejskie do przywłaszczania sobie pozostałości po zmarłych cudzoziemcach, bez względu na służące dziedzicom, czy to z mocy testamentów, czy z mocy ustaw ich krajów, prawa do spadku. Najpierwej zniosła je Prancya postanowieniem zgromadzenia nar. z r. 1790; w innych państwach przetrwało ono jeszcze do początku niniejszego wieku; znoszone zaś było stopniowo przez układy międzynarodowe. Na podstawie układów takich zniesic-nem ono zostało w Królestwie Polskiem na korzyść poddanych królestw obojga Sycylii i księstwa Parmy, Placencyi i Guastalli postanowieniem królewskiem z d. 25 Maja (6 Ozerwca) 1820 roku, a konwencją, zawartą d. 8^20 Lipca 1844 między Rosyą i Portugalją na korzyść poddanych tego ostatniego kraju (Dz. pr. kr. P. t. VII str. 36 i XXXVI str. 20). Do roku 1861 istniały natomiast tak nazwane opłaty wywozowe, inaczej detrakcyjne, od spadków, wyprowadzanych zagranicę, należących do cudzoziemców. Zostały one poznoszone kolejno postanowieniami królew-skiemi i rady administracyjnej królestwa Polskiego oraz konwTencyami, pozawieranemi z innemi państwami, poczynając od dnia 12 Czerwca 1810 do dnia 4 (161 Lipca 1861 r. wł. (ob. wyszczególnienie tych praw⁷ i konw'encyj w Skorowidzu do Dziennika pr. w⁷yd. Kapuścińskiego na str. 95 ». Obecnie cudzoziemcy, na równi z krajowcami, od spadków, odziedziczanych w kraju tutejszym, ponoszą tylko opłaty od majątków, przechodzących darnemi sposobami na mocy prawa z dnia 1 (13) Mam 1884 r. (ob.).

Aloini Józef (*1823), fizyolog i anatom włoski. Urodził się w Medyolanie, kształcił się w Paw⁷ii na lekarza, a otrzymawszy stopień doktora w Wiedniu, był asystentem prof. Brii-cka, poczem przyjął katedrę fizyologii w Krakowie, gdzie wykładał od r. 1857—1859. W tym roku y/rócił do ojczyzny i objął katedrę nauk przyrodzonych w liceum w Casal-Montferrate, a wkrótce petem katedrę fizyologii w uniwersytecie w Parmie, w końcu zaś w Neapolu w r. 1860. A. należy do najznakomitszych fizyologów włoskich tegoczesnyeh; wydał sporo dzieł naukowych, świadczących o wszechstronnej i głębokiej nauce autora. W ostatnich czasach poświęcił się badaniom nad okulistyką praktyczną i napisał kilka cennych dzieł w tej materyi. Z licznych prac А-go ważniejsze wyliczamy: „Guida allo studio della fisiologia normale e sperimentale” (Neapol 1870 drugie wydanie 1878), „Sulla trans-fusione del sangue” (1872), „Sulla secrezione dell’orina” (1874), „Sulla vitalità dei nervi dissec-cat rapidamente” (1875), „Conservazione delle forme elementari organiche pel rapido dissecca-

I)r. Ł.

Albini-Bisi (* 1856 w Medyolanie),żona rzeźbiarza Emila Bisi, współczesna powieściopisarka włoska, odznaczająca się wielkim darem spostrzegawczym; pisuje udatne powiastki i nowele. Do lepszych należą: „Nel vano d’una finestra”; „Le nozze d’ar-gento”; „L’amico di Camillo”; „Chiacchiere di una donna” i inne.

Albinizm (łac. albus = biały), czyli bielą* ctwo, wyrażenie lekarskie, służące do oznaczenia wrodzonego braku prawidłowego barwika wt skórze. Jeżeli cała powłoka ciała jest z uro

Dr. Ł.

A. Pol.

Albinos, filozof z Ii-go w. ery chrześciań-skiej, ze szkoły Nowoplatoników, współczesny Galenowi (ob.), którego wrykładów A. słuchał w Smyrnie (151—152). Z komentarzy A. do platanowych: Timeja i Fedona, pozostały tylko urywki. Jego „Wstęp do rozmów Platona” (wydany w Lip

Albinns Jerzy, doktor obojga prawa (f 1570), rodem z Wielkopolski, był najprzód kantorem katedralnym wileńskim, potem sufraganem i biskupem metońskim. Przyjaźnił się z Bonarami, myślał podobno o kościele narodowym i o zaprowadzeniu liturgii polskiej w obrzędach, stąd też miewał zatargi z kapitułą i źle był postawiony w Ilzymie. Wydał w Krakowie mowę Cycerona za poetą Aschiaszem, pisał wiersze po łacinie na pochwałę Stanisława Borka, kanonika krakowskiego, i wydał dziełko p. t. „Piae meditationes stichologiae” 1560 r. w Krakowie, (według J. Bar toszewicza z Enc. Org.).

Albimis Jan Jerzy (*1624—f 1679), pastor w Naumburgu, poeta niemiecki szkoły saskiej, oprócz różnych poezyj miernej wartości, układa/ pieśni kościelne; niektóre z nich dotychczas spotykają się w śpiewnikach protestanckich.

Albinus, nazwa niemieckiego, pierwotnie szlacheckiego rodu „Weissów”, przekształcona łacińską, po przesiedleniu się do Hollandyi; ki-storya medycyny zapisała czterech tego nazwiska zasłużonych lekarzy. Bernhard A. (* 1653 r. w Dessau — f 1721), kształcił się w Leydzai,

flTzenia pozbawioną owego barwika, nazywa się to bielactwem ogólnem, czyli właściwem; w razie niedostatku barwika w pewnych tylko miejscach, mówimy o bielactwie częściowem. które występuje w postaci białych, różnej wielkości plam, czasem symetrycznie ułożonych, najczęściej na głowie, brodzie, na grzbiecie rąk, częściej u murzynów aniżeli u plemion białych; plamy te przez całe życie nie ulegają żadnej zmianie i włosy na nich wyrastają białe. Albinizm ogólny widzimy na ludziach, zwanych z powodu białości albinosami, czyli bielakami. Brak zupełny barwika odbija się najwyraźniej na włosach, zazwyczaj miękkich i długich, i na oczach, których tęczówka bladoróżowa, a źrenica czerwona; forma ta bielactwa występuje zarówno u europejczyków, jakoteż u murzynów (w Bretanii, Owernii, u stóp Kaukazu, na wyspie Ceylon, w Afryce i Ameryce). Oprócz Al. wrodzonego, występują także czasem zupełnie takie same białe plamy w ciągu życia, co nazywają bielactwem nabytem, np. po niektórych chorobach (szczególnie u murzynów), może także po silnych wzruszeniach nerwowych; plamy te okrągłe, mlecznej białości, pojawiają się na twarzy, kończynach i częściach płciowych. Rozróżniają nadto pół-bielactwo (semi-albinismus), gdzie zabarwienie skóry zajmuje niejako środek pomiędzy kolorem czarnym i białym, co wydarza się tylko u murzynów. Wspomnieć nadto wypada, że oprócz braku barwika, wyróżniającego albinosów od wszystkich innych ludzi, zauważono u nich jeszcze inny niedostatek, mianowicie brak sił fizycznych i umysłowych, rodzaj niedołęstwa, zbliżonego do kretynizmu lub idyotyzmu; wada jednak ta może, ze zmianą warunków życia, krzyżowania się małżeństw i przy starannem psychicz-nem wychowaniu następnych pokoleń, zatrzeć się z czasem całkowicie. Al. oka polega na braku barwika w naczyniówce; bielący wszyscy mają wzrok krótki, oczy wogóle bardzo tkliwe na światło, skąd pochodzi częste uczucie olśnienia, kołowanie, czyli zawracanie oczyma (Nystagmus) i potrzeba użycia okularów niebieskich lub zadymionych. Przypuszczenie, że bielący stanowią oddzielne plemię, nie ma żadnej podstawy.

Albinoni Tomasz (* 1674 r, w Wenecyi — •jf tamże około 1745 r.), jeden z najlepszych śpiewaków i kompozytorów XVII i początku XVIII stulecia. Napisał około 42 oper, z których najwyżej ceniono „Zenobię” (1694), a zwłaszcza „Dydonę”, skomponowaną do słów Metastasio; oprócz tego: 43 sonaty, 36 koncertów, 6 symfonij, 14 kantat. Wszystkie te dzieła, mianowicie zaś „XII sonate da camera o Balletti a tre” (op. 3) i „VI sonate a Violino solo con basso continuo”, długo nie schodziły z programów ówczesnych koncertów.

sku 1756, przez Fischera), jest tylko mak] wag) wypisem z większego dzieła, .zatraconego. Wetęn ten jest próbą klasyfikacyi dyalogów platońskich podług ich treści i, jako taka, ciekawy.

Albinovanus, poeta łaciński i przyjaciel Owi-dyusza, któremu teź ofiarował jeden ze swoich wierszowanych listów. Kwintylian, oddając mu wielkie pochwały, zalicza go do epików. Napisał poemat o wielkich czynach Germanika, którego 24-wierszowy fragment, opiewający wyprawę tego wodza do oceanu Północnego, zachował Seneka starszy ( „Suasoria”, 1, 14). Przypisują mu również napisanie „Tezeidy” i epigramatów. Józef Scaliger utrzymuje, że A. stworzył trzy elegie, z powodu: choroby Mecenasa, jego śmierci, oraz śmierci Drususa, ku pocieszaniu Livii; ale co do tego punktu filologowie nie są z sobą w zgodzie.

Albinus Decius Clodius Septimius, cesarz rzymski (193—197 po Chr.). W Bitynii stłumił rokosz Awidiusza Kassiusza w r. 192, za czasów cesarza Kommodusa walczył zwycięsko przeciw barbarzyńcom na granicach Dacyi, a potem w Galii przeciw Fryzom. W r. 132 został wodzem wojsk w Brytanii, a w rok potem przez legiony okrzyknięty imperatorem. Połączywszy się z Septymiuszem Sewerem, który go uznał za współrządcę obok siebie, walczył przeciw Pesce-niusowi Nigrowi. Wkrótce, pokłóciwszy się z Sewerem, był przez niego pobity przy Trinurtiurq. (Trévoux pod Lyonem) i podczas ucieczki sam pozbawił siebie życia. (Julius Capitalinus w „Script, historiae Augustae”.)

Albimis Piotr, zwany też P. von Meissen (z Misnii), właściwie P. von Weisse (1534—1598), profesor poetyki w Wittenbergu i badacz dziejów saskich, opracował: „Meissnische Landchronica“ (Witt. 1580) i „Meissnische Bergchronica“ (Drezn, 1590).

na

1711.

A Pol

an-

Dr A. P.

37°

praktykował jakiś czas w mieście rodzinnem, był następnie profesorem we Frankfurcie n. U., później lekarzem wielkiego kurfürsta Fryderyka Wilhelma w Poczdamie, kanonikiem w Magdeburgu, wreszcie profesorem medycyny teoretycznej w Ley-dzie, gdzie odznaczył się świetnym wykładem aforyzmów Hipokratesa. Ogłosił drukiem: „De ortu et progressa medicinae”, 1697; „De inurementis et statu artis medicae saeculi XVII” Sygfryd Bernhard A., najstarszy syn poprzedniego (* 1697 — -j- 1770), najgłośniejszy z rodziny, uczeń Boerhave’go i Bau’a w Leydzie, du Verney’a i Winslow’a w Paryżu, od 1719 r. lektor, później profesor anatomii i chirurgii w Leydzie; od r. 1745 profesor fizyologii tamże. Pozostały po nim bogaty zbiór preparatów anatomicznych zakupił uniwersytet lejdejski. Sygfr. B. A. zasłużył się i wsławił po wszystkie czasy wydaniem rycin anatomicznych szkieletu i mięśni ludzkich (rysowanych i rytych przez J. Wrandelaer’a), którym, jak mówi Haeser, „rzadko który z późniejszych anatomów dorównał, a których żaden dotąd nie przewyższył”. Z licznych dzieł jego, na szczególne wspomnienie zasługują: „Icones ossium foetus humani; accedit osteogeniae brevis histo-iia”, 1737; w przedmowie podaje autor swoją metodę preparowania i zbierania wizerunków. „Tabulae sceleti et musculorum corporis humani”, Lug. 1747, przedruk w Londynie tegoż roku, przekład angielski 1752. „Tabulae ossium humano-îum”, 1753 (ciąg dalszy poprzedzającego). „Tabulae vasis chyliferi c. vena aryga etc.”. 1757. „Academ carum annotationum. libriVIII, 1754 -1768, z 37 miedziorytami. „Dissert, de sede et causa colons Acthiopum et cet. hominum”, 1737. Nadto wydał objaśnienie do tablic anatomicznych Eustacbi’ego, dzieła Vesal’a z miedziorytami i t. p. Fryderyk Bernhard A., brat po • przedniego, od r. 1745 profesor anatomii i chirurg i w Leydzie (*j*lr/78), autor bardzo rozpowszechnionego dzieła fizyologicznego „De natura hominis”, Lug. 1775, wysoko przez HallePa cenionego. Chrystyan Bern. A., najmłodszy brat poprzedzających, profesor medycyny w Utrechcie, pozostawił dzieło: „Specimen anatomicum, exhibens novam tenuium intestinorum descriptio-nem”, L. B. 1724.    ł

AlbimiS. Takie nosi miano drogocenny rękopis, znajdujący się w bibliotece uniwersytetu gan-dawskiego (nr. 171, in fol.), zawierający w sobie różne rozprawy o muzyce, a między innemi ważny traktat o instrumentach smyczkowych, używanych w XIV wieku. Przy opisach znajdują się nawet rysunki tych instrumentów. Ciekawym jest rysunek violi o 4-ch strunach, ze smyczkiem, mającej formę gitary. Cztery jej struny stroiły się: c, d, g, c, a więc cała skala violi rozciągała się w przestrzeni jednej tylko oktawy. Jako wynalazca tej ciekawej violi, jest wymieniony jakiś „Albinus”; stąd tytuł cennego rękopisu.

Albion. Tak się zwała, wedle kronikarza gielskiego, Geoffrey’a, Wielka Brytania, w tych jeszcze czasach, gdy wyspę tę zaludniało, jak nie-sie podanie, plemię olbrzymów z pokolenia Chama, aż do przyjścia Bruta, pierwszego króla brytów, który, w 66 r. po zburzeniu Troi, podbił miejscową ludność. Nazwa ta, mylnie wyprowadzana od białych gór kredowych (айм$—biały), pochodzi istotnie od celtyckiego słowa alb—wyżyna i mw=wyspa. Teraz jeszcze używa się wyraz ten w mowie potocznej, np. synowie Albionu.

Albion (Nowy), nieużywana dziś i na mapach geograficznych nieznajdująca się nazwa zachodniego wybrzeża Ameryki północnej, między 43° i 48° sz. pn., które obecnie należy w części pd. do stanu Oregon, a w części pn. do terryt. Washington. Nadał ją w 1579 r. angielski podróżnik, Franciszek Drake.

Albion, przyjaciel i zięć Wittekinda, wódz saksoński w walkach z Karolem W., przez którego zwyciężony, przyjął chrzest w Attigny we Frnn-cyi (785 r.). Dom Anhalt uważa go za swego protoplastę.

Albisbrnnn, w Szwajcaryi, (kanton Zürich), pierwszy tam zakład hydropatyczny, w r. 1839 powstały. Wyborne warunki klimatyczne i doskonałe balneotechniczne urządzenie zakładu, ściągają rok rocznie licznych pacyefitów. Miejscowość wyniesiona na 645 metrów nad p. m., przy kolei żelaznej Lucerna Zürich.

Albissola, miasteczko na wybrzeżu ligu-ryjskiem, o kilka kilometrów na wschód od S* • vony, miejsce urodzenia papieża Juliusza II.

Albistan (z arabskiego^ogród), miasto w Azyi mniejszej, w wdajecie Aleppo (38° sz. pn., dł. wd. Gr.), nad rz. Djihan (Dżihan, starożytne Pyramos), wpadającą do zat. Iskanderun. Okolica, licznemi zroszona rzekami, należy do najży-zniejszych w Anatolii. Mieszkańcy, w liczbie około 8,000, trudnią się przeważnie handlem zboża. W historyi A. pamiętny jest wielkiuin zwycięstwem, jakie sułtan Egiptu, Bibars I, odniósł 1277 r. nad turkami i mongołami.

Albit (miner.), trójskośnoosiowy, o kryształach bardzo podobnych do kryształów ortoklazu, zwykle tabliczkowatych, wskutek przewagi w nich pary płaszczyzn brachydyagonalnych, lub w pe-staci krótkich słupków, w kierunku osi głównej wydłużonych. Prawie stałą właściwością jego są zrostki, czyli kryształy bliźniacze, tak, że poje-dyńcze kryształy albitu należą do rzadkości, często zaś spotykają się i trojaki, a nawet kryształy polisyntetyczne, z licznych, bo do stu i więcej zrosłycli z sobą tabliczek, złożone. Łupliwość potrójna, a niekiedy poczwórna (Telartin). Płaszczyzna łupliwości podstawowej przedstawia prążki, czyli ponarzynanie bliźniacze (krawędzie zro^ słych kryształków). Albit występuje też w skupieniach ziarnistych, promienistych, blaszkowych, czerepowatych, oraz zbity. C. wł. 2г61—2X64— Tw. P~ 6,5. Bezbarwny, najpospoliciej barwy białej mlecznej (stąd nazwa albit), czasami zabai> wiony jasnemi odcieniami różowej, żółtej, zielonej lub brunatnej barwy (w Szwecyi). Blask szklisty, na płaszczyźnie podstawowej łupliwości perłowy. Przeświecanie w^ rozmaitym stopniu.

к. j.

F. J.

w r.

mones

za

Wzór chemiczny czystego albitu: Na²(AP)Si⁶Oie, z 65,68 krzemionki, 19,48 glinki, 11,84 sody. Jest to więc spat polny sodowy. Miewa zawsze prawie przy sobie niewielką ilość wapna, zwykle niżej 1%, rzadko tylko 1—2°A>; tak samo i potażu, a czasami ślady magnezyi i tlenku żelaza. Pod dmuchawką topi się z trudnością, barwiąc wyraźnie płomień na żółto; kwasy na niego nie działają. Albit, podobnie jak ortoklaz (spat polny potażowy), jest właściwością skał krystalicznych, rzadszym jest jednak bez porównania. Grupy kryształów jego spotykają się w szczelinach pro-toginu i dyorytu w Pyreneach, na Mont Blanc,

St. Gothardzie, w Alpach tyrolskich, duże zaś kryształy w granitach i syenitach Szwecyi, Norwegii i Finlandyi. Stanowi też część składową dyorytów, zielonych porfirów, a prawdopodobnie i niektórych granitów.

Albitte AntoniLudwik, (*jT712) fran. rewolu-cyonista, stronnik najskrajniejszych wyobrażeń, człowiek smutnej sławy dla swojej żądzy krwi, główny podżegacz do mordów z dnia 10 sierpnia 1792.

Gdy rewolucya wynikła, był on adwokatem w Dieppe; w r. 1791 wszedł jako członek do zgromadzenia prawodawczego (wydziału do spraw wojskowych), następnie był komisarzem w różnych okręgach wojskowych, gdzie się dopuszczał najbe-zecniejszych gwałtów. Był przy oblężeniu Tu-łonu i, wraz z Collo d’Hesboi, oraz Fouché, przy zniszczeniu Lyonu. Napoleon, który poznał energicznego męża pod Tulonem, podniósł go do godności adjutanta i inspektora rewij (Inspecteur aux revues). A. umarł nędzną śmiercią w r. 1812, wczasie odwrotu z Bosyi.

Albizzi, rodzina włoska, pochodząca z Arezzo, znana w dziejach rzeczypospolitej florenckiej w XIV i XV st., gdy stała po stronie Gwelfów, a walczyła z Medyceuszami. Z niej pochodzili:

1)    A. Piotr triumvir w latach 1372 — 1378; razem ze Strpzzi’m i Castiglionchi’m zabity przez Gibelinów. Śmierci jego pomścił się bratanek:

2)    A. Tomasz (*1347—f 1417), który rządził rzeczpospolitą od roku 1382 do śmierci. Czasy jego rządów były najświetniejsze dla Florencyi, gdyż miasta sąsiednie ulegały jej władzy, a król Neapolu i ks. Medyolanu zmuszeni byli życz nią w stosunkach przyjaznych. Sam A. był mecenasem sztuk i nauki. 3) A. В i n a 1 d o, syn Tomasza, otrzymał władzę nad rzeczpospolitą

1429, ale w r. 1434, po powrocie wygnanych przez niego stronników Medyceuszów, był strącony i wygnany. 4) A. Bartłomiej (*1401), pisarz kościelny, mnich zakonu franciszkanów. (Ob. niżej.) 5) A. Antoni (* 1547—j- 1626), najpierw ksiądz katolicki, nauczyciel retoryki córki cesarza Franciszka I-go; po śmierci kardynała Andrzeja, arcyksięcia austryackiego, u którego w służbie zostawał, przeszedł na protestantyzm.

Napisał: „Principura christianor. stemmata“, „Serin Mathaeum” „De principiis religionis christ.” i „Exercitationes theologicae”. 6) A. Franciszek(*1593—^1684 r.) najpierw adwokat, a następnie ksiądz i nuneyusz w Neapolu, audytor w Hiszpanii, legat w Niemczech, a końcu kardynał. Odznaczył się jako teolog w walce z jansenizmem. Ważniejsze dzieła jego są: „De inconstantia in jure admittenda vel non”, „De jurisdictione, quam habent cardinales in ecclesiis suor. titulor.” i inne.

Albizzi Bartłomiej inaczej Albicius albo Bartholomeus Pisanus (-j* 1401) franciszkanin, autor dzieła „Liber confirmatum vitae D. N. Jesu Christi” w którem, jak sam tytuł wskazuje, starał się dowieść, z nieoględną naiwnością, że ś. Franciszek ilością i doniosłością cudów dorównywał Chrystusowi, a pod niektóremi względami przewyższał go nawet. Dzieło to w okresie reformacyi dało protestantom obfity materyał do szykan i parodyi. Wyszło ono z druku w Medy-olanie (1510).

Albo Józef, rabin hiszpański, uczeń Hasdaï Crescasa, zamieszkały w Monreal. В. 1412 — 1413, reprezentował żydów na zjeździe (colloquium) w Tortozii, dokąd papież Benedykt XIII wezwał był żydów aragońskich, aby odparli zarzuty, jakie czyni ich religii i literaturze żyd ochrzczony, Jozue Lorqui, nazwany po przyjęciu chrystya-nizmu Hieronimem de Santa-Fé. Przesiedlił się później do Zorii, gdzie 1428 r. napisał traktat filozoficzno-religijny, znany u hebrajczyków pod nazwą Ikkarim (zasady). Jeden z rozdziałów tego traktatu, wymierzony przeciwko chrystyani-zmowi, zbijanym był przez teologów chrześcijańskich.

Alboin, król longobardów 561 — 573 i założyciel ich państwa we Włoszech; wstąpił na tron po ojcu Odoinie. Longobardowie osiedleni byli wówczas w Panonii; na wschód mieścili się gepi-dowie w Dacyi (Siedmiogrodzie) i częste z lon-gobardami staczali boje. Zapalony zemstą śmierć swojego brata,Torysmunda, A. zawarł przymierze z awarami przeciw gepidom, pobił ich, wytępił prawie do szczętu, a zabiwszy własnoręcznie ich króla, Kunimunda, córkę jego, piękną Bozamundę, przemocą pojął za żonę. Gdy wkrótce potem, Narses wypadł z łask cesarzowej Zofii, miał, według podania, posłać owoce A., namawiając, aby wtargnął do Italii, która takie płody wydaje. Ponieważ lud longobardów nie był dość liczny do takiej wyprawy, przeto A. rozesłał wezwania wojenne do innych ludów Germanii; jakoż przybywali z różnych stron wojownicy, a najwięcej, bo 20,000, saksonów. Za wojskiem poszły wszystkie kobiety i dzieci; była to zupełna emigracya narodu. Boku 568, A. przeszedł przez Alpy Weneckie i rozpoczął podboje od Friulu; r. 569 zajął większą część doliny Padu, r. 570 dostała się w moc jego Etrurya (Toskana). Pawia poddała się dopiero w r. 572, po bardzo trudnem oblężeniu, i stała się stolicą. Całe terytoryum podzielono na trzydzieści sześć księstw, z których każde otrzymało swogo herzoga. Grecy utrzymali tylko Bawennę, z 6-iu miastami na wybrzeżu adryatyckiem, czyli tak zwany egzarchat, m. Bzym i południową Italię. W r. 573, w Weronie A. zamordował giermek, nasłany przez jego

zna-

:a. poi.

na

,.Bh-

„n°-

własną żonę, Rozamundę, która przypomniała sobie obowiązek zemsty rodowej, gdy dotknęła ustami czary, zrobionej z czaszki jej ojca, Kunimunda.

Albokarbonowe światło. Dla podwyższenia jasności światła gazowego, można gaz przed spaleniem przeprowadzić przez ciekłe i łatwo lotne węglowodory, jak przez benzynę lub naftę; tą drogą gaz staje się bogatszym w cząstki węgla i daje płomień silniej świecący. Szczególniejgzaś do takiego nawęglania, czyli karburacyi, zastosowano naftalinę, a światło w ten sposób otrzymywane nazwano albokarbonowem. Gaz, przybywający do palnika, przechodzi poprzednio przez naczynie kuliste, napełnione naftaliną, umieszczone nieco ponad płomieniem i przezeń ogrzewane. Gaz przejmuje się parami naftaliny i wydaje płowień biały i silnie świecący; jeżeli wszakże naftalina zbyt się obficie ulatnia, płomień łatwo słabnie. Dla tego do światła a. służą lampy, w których urządzenia automatyczne regulują ogrzewanie się naczynia z naftaliną, czyli karburatora. Można nawet otrzymać gaz świecący, jeżeli przeprowadzi się zwykłe powietrze atmosferyczne przez podobne ciecze nawęglające, co nazwano gazem powietrznym. Światło jest silniejszem, jeżeli zamiast powietrza przeprowadza się tlen przez ciekłe węglowodory; światło to węglotlenowe (karboksyge-nowe) wszakże jest zbyt drogie i wymaga urządzeń zawiłych, dlatego też Ipraktycznego znaczenia nie otrzymało.

Alboni Marietta, późniejsza hrab. Pepoli (* 1824 r. w Cesana we Włoszech) jedna z najsłynniejszych śpiewaczek współczesnych. Kształciła się w Bolonii pod kierunkiem znakomitej nauczycielki śpiewu, Bertolotti. Poraź pierwszy wystąpiła w Medyolańskim teatrze „La Scala”, w roli Orsina w operze Donizettiego „Lukrezia”. Śpiewała w Petersburgu, Londynie, Peszcie, Wiedniu, Paryżu i w wielu innych miastach Europy i Ameryki, a wszędzie z nadzwyczajnem powodzeniem. Do najlepszych jej ról należały: Fides w „Proroku”, pazia w „Hugonotach” (dla niej to Meyerbeer dopisał rondo w 2 akcie Hugonotów), Arzacesaw „Semiramidzie”, „Kopciuszka”, „Dziewicy jeziora” i w w. in. Miała A. głos altowy, dźwięczny, silny, giętki, rozciągający się od dolnego f aż do c trzykreślnego; nadto technikę komicie wyrobioną, lekką koloraturę, uczucie i temperament.

Albordż, wyraz arabski al i bordé = góra, w kosmologii perskiej najwyższa géra na święcie, formy ostrokręgowej, ojciec gór wszystkich, które od niego pochodzą; łączy on ziemię, z której rósł w ciągu 800 lat, z niebem, sięga aż do krainy wiecznego światła i jest przybytkiem Or-muzda, którego tron znajduje się na szczycie tej góry. Z jej wierzchołka wypływa źródło, rozgałęziające się na tysiące promieni, które zwilżają i użyźniają ziemię; również z jej szczytu występuje słońce, księżyc i gwiazdy. Za pomocą mostu Czy-nevad, pod którym znajduje się piekło, łączy się A. z rajem. Ponieważ góra ta jest siedliskiem wszelkiego dobra, przeto i Zoroaster otrzymał niej swoją naukę (Awestę). W ogólnem pojęciu A. oznacza nazwę różnych gór, z których najznaczniejszą jest Elburs na Kaukazie.

Albornoz Gil (Aegidus) Alvarez Cari По (* 1300—-f 1367) kardynał hiszpański, urodził się w Cuenza w Nowej Kastylii; kształcił się w Tuluzie. Alfons XI, król kastylski, uczynił go swym jałmużnikiem, potem archidyakonem w Calatrava, a w końcu arcybiskupem w Toledo. A. wielce się zasłużył królowi podczas wojen z maurami, a nawet w bitwie przy Taryfie roku 1340 ocalił mu życie. Ale za panowania Piotra Okrutnego, następcy Alfonsa, zmuszony był emigrować z Hiszpanii i uciekł na dwór papieski w Awinionie, gdzie otrzymał od papieża Klemensa VI kapelusz kardynalski. Później udał się do Włoch i tam odpadłe prowincye papieskie napowrót do państwa kościelnego przyłączył i wielkim swym wpływem w Rzymie, po śmierci Cola di Rienzi, przyczynił się znacznie do bezpiecznego powrotu papieża Urbana V z Awinionu do Rzymu. A. pozostawił po sobie pracę historyczną p. t. „Historia de bello administrate in Italia per annos XV” (w Bolonii 1623 r.). Znany jest także jako założyciel kolegium św. Klemensa w Bolonii. Sporządzony przez niego zbiór praw p. t. „Aegidianae constitutiones” posłużył za podstawę do urządzeń przy odbudowaniu państwa kościelnego.

Albow Michał (* 1851 r. w Petersburgu) współczesny powieściopisarz ruski, zaczął tworzyć jeszcze w szkołach, skutkiem czego zaniedbywał się w naukach tak, iż kurs gimnazyalny ukończył dopiero w 1873 r. Studya uniwersyteckie odbył w Petersburgu, na wydziale prawnym. A. powieściami swojemi, w których okazuje się zwolennikiem Dostojewskiego, zasila czasopisma: „Пе-тербургскш листокъ“, ,.Дкло“, „Слово“, стпикъ Европы“ i inne. Osobno wydał: bècth и разснаэы“ (Petersb. 1884); „Рыбьи стоны“ szkice życia petersburskiego; „На точкЬ“ (Petersburg 1888 г.), zbiór drobnych powieści i szkiców.

Albrecht Niedźwiedź (*1100—f 1170) protoplasta domu Askańskiego w Marchii Brandebur-skiej, syn hrabiego Ottona Bogatego i Ejliki, córki księcia saskiego, Magnusa. Po śmierci ojca w r. 1123 objął jego włości, a w r. 1126 w bitwie pod Kühnem, walcząc w wojsku cesarza Lotaryusza, dostał się do niewoli księcia czeskiego, Sobiesława. W r. 1J 33 otrzymał za zasługi, położone podczas pierwszej wyprawy na Rzym, od tegoż cesarza Marchię północną z m. Stendal w lenne władanie. A. usiłował rozszerzyć tę posiadłość kosztem sąsiednich lutyków i hawolan. Cesarz Konrad III nadał mu księstwo Saskie, co pociągnęło za sobą walkę z welfami, w której A. utracił nawet i dziedziczne swe posiadłości i musiał pokojem w r. 1142 zrzec się wszelkich pretensyj do Saksonii. Gdy umarł vc r. 1150 Przybysław, (ob.) książę hawolan, A., wedle umowy, poprzednio z nim zawartej, objął w posiadanie część Marchii środkowej; w tym sa-

70

H»ułklop»4,» Poirtzfti'hni iliiłtn.

ma

mym roku otrzymał od Konrada Iii-go Marchię brandeburgską, jako dziedziczne księstwo niemieckie. W r. 1158 stłumił powstanie hawolan i przedsięwziął w tej ziemi energiczną czynność germanizacyjną, przeważnie przez sprowadzanie osadników niemieckich. Zakładał miasta: Kolonię Nadszprewską (Köln an der Spree) późniejszy Berlin, Aken i inne; odnawiał biskupstwa i przemocą nawracał Słowian na chrześciaństwo, a zakonom Braci szpitalnych i Templaryuszom nadawał rozległe włości. W цг. 1164 wojował z obotrytami, jako sprzymierzeniec Henryka Lwa. Pozostawił po sobie dwie córki i siedmiu synów, z których Otton otrzymał po ojcu marchię bran-deburską. (G. Droysen: „Geschichte der preussi-schen Politik. Berlin 1855 t. I. Die Gründung.” Bogusłaiuski Wilhelm: „Historya Słowian Nadel-biańskich“, tomy I i II 188. 1890).

Albrecht Wyrodny. (Degener) (* około 1240— •f-1314), margrabia Miśnii (Meissen) i landgraf Turyngii, syn Henryka Światłego i Konstancy i rakuskiej, rządy objął w Turyngii około 1265 r. Wygnawszy swą żonę, M ałgorzatę, córkę cesarza Fryderyka II, w r. 1270 pojął w małżeństwo Kunegundę z Eisenbergu, która powiła mu syna Diezmana. Wtedy A. zapragnął wydziedziczyć starszego syna Fryderyka. Wynikła rozterka familijna, z czego skorzystał Adolf, cesarz niemiecki (ob): zabrał Miśnię i połączony z nią Oster-land, a prócz tego kupił od A. prawo sukcesyi w Turyngii. Później, gdy A. pogodził się z synem i chciał odzyskać utracone prawa, napotkał opór ze strony następcy Adolfa, Albrechta I-go, który wystąpił przeciw synom jego; jednakże podjęta wyprawa w tym celu nie przyniosła spodziewanych korzyści. A. na krótko przed śmiercią, która nastąpiła w Erfurcie, przelał swą władzę całkowicie na synów.    T- K-

Albrecht I, król niemiecki z rodu habsburskiego, syn Rudolfa I i Gertrudy hrabiny na Hohenbergu; (* około 1250 r.). W r. 1282 otrzymał Austryę, Styryę i Krainę, jako lenno państwowe, a w następnym roku oddał mu ojciec te kraje w dziedziczne posiadanie. Rudolf chciał mu także zapewnić następstwo na tronie niemieckim, lecz elektorowie, wcale sobie nie życząc tego, aby królestwo elekcyjne zamieniło się na dziedziczne, i obawiając się także potężnego władcy, wybrali na króla Adolfa hr. nassau-skiego (ob.) A. stłumił w swem sercu niechęć ku rywalowi i uznał go królem. Ponieważ jednak Adolf w ciągu 6-cio letnich rządów swoich chciał się uwolnić od wpływu elektorów, opierał się na drobnych dynastyach niemieckich, zagarniał na rzecz państwa opróżnione lenna, i wcale się nie troszczył o dotrzymanie zaprzysiężonych przyrzeczeń; więc zebrani w Moguncyi elektorowie ogłosili akt detronizacyi Adolfa i wybrali na króla A-а, który, pod pozorem własnej obrony, wyruszył na czele wojska do Alzacyi i spotkał swego przeciwnika pod Hasenbiihel, niedaleko Göllheim, gdzie Adolf został zwyciężony i zabity (2 czer. 1297). Wkrótce jednak przekonali się elektorowie, że władca, dzierżący tak wielką potęgę rodową, o wiele jest niebezpieczniejszym, aniżeli Adolf. A. nie taił się z tem wcale, że chciałby potomkom swoim zapewnić następstwo w Niemczech, i w tym właśnie celu zawiązał przyjazne stosunki z Filipem Pięknym, królem francuskim. Ta samodzielność polityki A. zaniepokoiła elektorów,, a papież Bonifacy VIII także z obawą spoglądał na przyjaźń jego z królem francuskim, wrogiem kościoła. Czterej elektorowie nadreńscy utworzyli związek, którego celem było obalenie rządów A.; król jednak pokonał ich, otrzymawszy pomoc od miast reńskich, które uwolnił od ceł, przez tych książąt samowolnie nałożonych. Papież, przekonawszy się, że związek A-а z Filipem nie miał trwałej podstawy, pojednał się z nim, a nawet zyskał przyrzeczenie, że A. zrzeknie się wszelkich pretensyj do panowania we Włoszech, chciał mieć bowiem wolne ręce do urzeczywistnienia zamiarów swoich w Niemczech. Potrzebował on zresztą pomocy papieskiej przeciw Wacławowi II kr. czeskiemu, który zagarnął węgierską i polską koronę (1300), na co A. nie mógł obojętnie spoglądać. Papież popierał w Polsce Łokietka, w Węgrzech Karola Roberta andegaweńskiego, a Wacław uwikłał się w wojnę z Albrechtem (1304), która jednak żadnej królowi niemieckiemu nie przyniosła korzyści. Dopiero po śmierci Wacława II (1305), syn i następca tegoż, Wacław III, zawarł z A. pokój, zrzekłszy się Węgier i krajów wellińskich, danych ojcu jego w zastaw (1305). Zdawało się A., że nadeszła pora do rozszerzenia swych posiadłości rodowych. Nie udała mu się dawniej wyprawa do Hollandyi po bezdzietnej śmierci Jana. hr. tego kraju, postanowił więc zagarnąć Turyngię, nabytą w drodze kupna przez Adolfa nassauskiego od landgrafa Albrechta, nienawidzącego synów swoich, Fryderyka i Diezmana. W bitwie pod Lucca, z książętami stoczonej, zostało wojsko A. pobite (1307). W tym samym roku umarł syn A-а, Rudolf, osadzony na tronie czeskim po zamordowaniu Wacława III (1306), a stronnictwo nieprzychylne A-owi wybrało na króla czeskiego Henryka, hr, Karyntyi. Tylole-letnie więc usiłowania A. w niwecz się obróciły; nie tracił jednak nadziei, że pokona wszelkie trudności i dopnie zamierzonego celu; ale w chwili, gdy się do stanowczej gotował walki z swoimi przeciwnikami, został zamordowany przez bratanka swego, Jana (Parricida), któremu nie chciał zwrócić ojcowizny (1|V 1308). Z postacią A-a łączy podanie utworzenie związku szwajcarskiego. Historyk Tschudi był pierwszym, który wplątał w opowiadanie to tyrańskie czyny A-a. Nowsza krytyka nie wyrzekła w tej spornej kwe-styi ostatniego słowa, uznała jednak jako rzecz pewną, iż stosunki prawnopaństwowe między trze-kantonami a posiadłościami Habsburgów nie były takiemi, jak je podanie przedstawia.—Kopp : „König Albrecht u. seine Zeit.“ (Gesch. d. eidgenössischen Bünde Bd. III. Abi. II. Berlin 1862); Huber: „Die Teilsage“ (Zeitsehr. f. allg.

Gesch. Kultur-Litteratur'u. Kunstgeschichte“ 1885. j sułtan Murad II do Siedmiogrodu, poczem zdo-Bd. II str. 502—515),    Dr- A1- s- był Semedryę. Albrecht wyruszył na czele 24,000

Albrecht II, król niemiecki (V jako ks. austr). armii nad Dunaj, ale z powodu braku żywności, syn Albrechta IV i Joanny ks. bawarskiej. (*10 chorób i dezercyi w wojsku, powrócił chory do Lan-wrz. 1397—*{-27 paź. 1438). Utraciwszy ojca, do- gendorfu, gdzie 27 paździer. życie zakończył, został się pod opiekę stryjów, którzy intrygami starali stawiwszy wdowę, która w kilka miesięcy po jego się uzyskać jaknajwiększy wpływ na rządy w kra- śmierci porodziła syna, Władysława Pogrobowca. j-ach austr., i uciskali ludność podatkami. Zosta- Pochowany został w Białogrodzie. (Kurz: „Oester-wszy 1411 r. pełnoletnim, pozbył się A. opieku- reich unter К. Albrecht II.“ Wiedeń 1835 2 t. nów i uspokoił swe księstwa, będące widownią Prochaska Ant: „Polska a Czechy w czasach hu-krwawych najazdów. Nienawiść ku Husytom syckich, aż do odwołania Korybuta z Czech“ w Czechach skojarzyła go ścisłym węzłem z cesa- (Rozpr i Sprawozd. Wydz. hist. akad. umiejęt. rzem Zygmuntem, którego córkę Elżbietę pojął w Krak. tom VIIVIII). Sokołowski Aug: „Elek-za żonę, (19 kwiet. 1422). W nagrodę za usługi, cya czeska po śmierci Zygmunta Luksembur-wyświadczone cesarzowi w tych wojnach, nadał czyka“ (tamże tom V).    Dr.Ai.s.

mu

mu Zygmunt margrabstwo morawskie (1423). Od- — Albrecht starszy, syn margrabiego Branden-tąd kraje jego dziedziczne oraz Morawia były burskiego Fryderyka i Zofii Jagiellonnki, córki widownią strasznych spustoszeń, ciągle przez Hu- króla Kazimierza a siostry Zygmunta Stare-sytów ponawianych. Dopiero klęska, poniesiona go (*1490 —*{T568). Obrany wielkim mistrzem przez elekt, brand. Fryderyka pod Taus (1431) krzyżackim po śmierci Fryderyka, księcia saskie-zakończyła tę długoletnią i krwawą wojnę. Usi- go 1510 r. chciał uchylić się od złożenia hołdu łowaniom soboru bazylejskiego, cesarza Zygmun- królowi polskiemu, czem dał powód do wojny, ta i Albrechta udało się uspokoić Husytów, któ- która niezmierne klęski sprowadziła na Prusy, rzy, po zaprzysiężeniu artykułów iglawskich, uzna- a skończyła się 1521 r. czteroletnim rozejmem. li Zygmunta królem czeskim (1436). Starania W tym czasie Albrecht zapoznał się z Osian-Zygmunta o wyjednanie u stanów węgierskich i cze- drem, który nakłonił go ku nowościom religijnym, skich dla Albrechta następwstwa w tych kraj ach nie- wkrótce zaś potem z Lutrem, który poradził mu zupełnie się powiodły, gdyż stany postanowiły bro- wziąć żonę, a Prusy sekularyzować. Rada ta nić zasady wolnej elekcyi. Dopiero po śmierci podobała się Albrechtowi, zagaił więc nowe ro-Zygmunta (1437) uznali Węgrzy A. królem, je- kowania z Zygmuntem, skutkiem których dnia dnak pod warunkiem, że bez zezwolenia sejmu 2 kwietnia 1525 przybył do Krakowa, gdzie d. węgierskiego nie przyjmie korony niemieckiej; po- 8 tegoż miesiąca stanął pokój, mocą którego Al-czem został wraz z żoną swoją koronowany brecht zrzekł się urzędu wielkiego mistrza, objął w Białogrodzie (1 stycz. 1438). W sejmie czeskim władzę książęcą nad Prusami, jako lennik króla uzyskał on wprawdzie wszystkie głosy katolików po'skiego, i dnia 10 kwietnia hołd publiczny i kalikstynów, ale mniejszość stanów, zwana stron- złożył. Dnia 9 maja tegoż roku odbył wjazd do nictwem narodowem, nie chciała uznać swym kró- Królewca, wyznał jawnie zasady Lutra i zniósł lem zaciętego wroga husytyzmu, nie władającego zakon krzyżacki, w roku zaś 1526 ożenił się nawet ojczystym ich językiem. Powołali oni na z Dorotą, królewną duńską. W ciągu całego tron 13 letniego Kazimierza Jagiellończyka, brata swego panowania Albrecht dokładał wszelkich króla Władysława, a sejm, w nowym Korczynie starań, aby naprawić klęski, jakie z jego winy zebrany, oświadczył się, mimo oporu Zbigniewa Prusy poniosły, z drugiej zaś strony z żarliwo-Oleśnickiego i ks. mazowieckich, za popieraniem ścią niezmierną szerzył w nich protestantyzm, wybranego przez Czechów, ks. polskiego. Albrecht, i w tym celu założył w swojej stolicy gimnazyum ukoronowawszy się w Pradze 29 lip. 1438, wyruszył luterskie, które się wkrótce zamieniło w uniwer-przeciw polakom i czechom w sile 30,000 ludzi, sytet. Po śmierci pierwszej żony, wszedł w po-zapędził ich pod Tabor, gdzie przez 5 tygodni wtórny związek małżeński z Anną Maryą, księ-w oszańcowanym oblegał ich obozie. Za pośre- żniczką brunświcką, i z niej dopiero doczekał się dnictwem papieża, Eugeniusza IV, i soboru ba- potomstwa. (Obszerniej o Albrechcie w artyku-zylejskiego, zawarte zostało w Namysłowie zawie- le „Krzyżacy”).

na

szenie broni między A., a Polską; poczem opu- Albrecht Fryderyk, syn poprzedniego, (*1552 ścił A. Czechy, zostawiwszy kraj ten w najwięk- r., od r. 1567) po ojcu książę pruski w lenności szym zamęcie. 18 mar. 1338 wybrali go elekto- polskiej. (Ob. Prusy książęce), rowie, po poprzedniem zerwaniu sejmu węgier- Albrecht VII (* 13 paź. 1559—-J- 1621) arcy-skiego, na króla niemieckiego, przed wyborem książę austr., syn cesarza Maksymiliana II i Ma-jednak ogłosili uroczyście neutralność narodu ryi, córki Karola V-go. Wychowywał się niemieckiego wsporze papieża z soborem bazy- dworze Filipa Ii-go; w 18 roku życia został lejskim i uznali dekrety, przez ten sobór wydane, kardynałem, później arcybiskupem w Toledo i pry-Takie postępowanie oligarchii elektorskiej ubli- masem w Hiszpanii. Po zajęciu Portugalii przez żało powadze królewskiej, ale zanadto był A. ks. Albę, mianował Filip A. wicekrólem tego kra-słaby, aby mógł ją podnieść wobec ciągłych trosk ju, a w r. 1595 otrzymał on godność namiestni-o Czechy, Węgry, a przedewszystkiem wobec ka w Niederlandach. Pobłażliwością i łagodno-wojny, grożącej od Turcyi. W r. 1438 wpadł ścią w postępowaniu zjednał stdńe A. miłość

■ Zu

3 Cl,

as a

wło-

poddanych a tem samem mógł skuteczniej, aniżeli jego p przednicy, walczyć z Maurycym nas- j sausko-orańskim, popieranym przez Francyę i Anglię. Po zawarciu pokoju w Venders r. 1593 odstąpił Filip Niederlandy córce swej, Izabeli, z któ* rą ożenił się A., złożywszy za zezwoleniem pa-pieskiem godność kardynała (1599). Wr wojnie ze stanami północnemi, która wkrótce potem wybuchła, wsławił się A. zdobyciem Ostendy, przez trzy lata obleganei (1604); a w r. 1606 zawarł z Maurycym 12 letnie zawieszenie broni. Niedługo jednak mógł się A. poświęcać pracom pokojowym, aby ukoić rany, zadane jego państwu przez tyloletnie wojny. W r. 1621 nowe zawrzały boje i w tym samym roku umarł A. (13 lip. 1621). (Ch. D.: „Hist. d’Albert et Isabella“ Liège 1847.)    Dr A1-s-

Albrecht Fryderyk Eudolf, (* 3 sierp. 1817 w Wiedniu), arcyksiąże austryacki, książę na Cieszynie, syn arcyksięcia Karola, bohatera z pod Aspern, i Henryki, hr. Nassau-Weilburg. Od dzieciństwa prawie poświęcał się z zapałem zawodowa wojskowemu, a krocząc ze stopnia na stopień, mianowany został wr. 1840 brygadyerem w Gracu, 1843 feldmarszałkiem porucznikiem i adlatusem komenderującego na Morawii i Szlą-sku, i 1845 komenderującym wyższej i niższej Austryi i Salcburga. Na tem stanowisku zaskoczyła go rewolucya z r. 1848. Młoda krew żołnierska, silne poczucie dynastyczne i konserwatywne zasady polityczne nie mogły go pogodzić z demokratycznym prądem, jaki zawiał od zachodu i ogarnął wszystkie kraje austryackie; dlatego też ustąpił z zajmowanego stanowiska 14 mar. 1848 r. i udał się na wojenne pole do Włoch, gdzie pod dowództwem Radecky’ego, na czele swej dywizyi, dzielnie się sprawiał pod S-ta Lucia 6 maja

1848,    Mortara 21 mar. 1849 i Nowara 23 mar.

1849.    Za waleczność, w tej kampanii okazaną, ozdobiony został najwyższą oznaką wojskową, krzyżem komandorskim orderu Maryi Teresy. W r. 1849 mianował go cesarz komendantem związkowej twierdzy Moguncyi, 1850 komenderującym Czecb, 1851 generalnym gubernatorem Węgier, gdzie, po stłumieniu rewo^cyi, centralistyczne zapędy rządu austr. srogo się dawały we znaki ludności, pragnącej swobód politycznych. W r. 1859 wysłany został do Berlina, celem wybadania opinii dworu berlińskiego przy zbliżającej się wojnie włoskiej. Przekonawszy się o nie-przycbylnem usposobieniu Prus ku Austryi, powrócił do Wiednia, a cesarz przeznaczył go na komendanta armii związkowej i austr., które miały operować nad Renem, gdyby związek niemiecki wziął udział w wojnie. Klęska pod Solferi-no (ob) odrodziła Austryę, dawny system centralistyczny nie mógł się dłużej w niej utrzymać; ludy, podległe berłu austr., a szczególniej węgrzy, coraz głośniej zaczęły upominać się o konstytucyę. Arcyks. A. złożył godność gubernatora Węgier (19 kwiet. 1860) w ręce jenerała Benedeka, poczerni mianowany został prezydentem rady marszałkowskiej, a od r. 1863 piastuje go-ość marszałka polnego. Zwycięstwo,

pod Custozzą (24 czerw. 1866) nad a: ską w kilkanaście dni po klęsce Benedeka pod Sadową, (3 lipca) rozsławiło imię arcyksięcia, a cesarz mianował go naczelnym wodzem całej armii austryackiej, w przekonaniu, że A. naprawi błędy strategiczne, popełnione przez Benedeka. Albrecht wezwał 13 lip. Benedeka, aby się szczątkami swej armii nad Dunajem z nim połączył, ale pokój praski 23 sier. zakończy! tę wojnę. Od 10 lip. 1866 piastuje A. godność naczelnego dowódcy, a od 20 wrześ. t. r. generalnego inspektora wojsk austryackich, i na tem stanowisku położył wielkie zasługi około reorganizacyi armii. Z prac jego literackich zasługuje na uwagę: „Wie soll Oesterreich Heer organisiert sein.“ 1868. „Betrachtungen über den militärischen Geist“ 1868. „Die Verantwortung im Kriege”. 1869.

Albrecht z Halberstadtu, poeta niemiecki z początków w. XIII, przetłómaczył Przemiany Owi-dyusza. Przekład ten przechował się tylko w urywkach, w całości zaś znany jest jedynie w przeróbce Wicrama (z w. XVI), (Porówn. Bartsch A. von H. und Ovid im Mittelalter. Quo-dlinb. 1861).

Albrecht z Kemenaten, poeta niemiecki : w. XIII, opracował poemat „Goldemar“ na tle podań narodowych o Dietrichu z Bernu. Niektórzy krytycy przypisują mu jeszcze trzy poematy: „Virginal“, „Sigenot “ i „Ecke“.

Albrecht z Scharfenberga, poeta niemiecki z drugiej połowy w. XIII, napisał poemat „Titu-rel“, który w wiekach średnich cieszył się wielką poczytnością i jeszcze w początkach w. XIX uchodził za utwór Wolframa z Eschenbachu. Pochodziło to stąd, że i Wolfram pracował nad Titurelem, ale zostawił tylko urywki. Obecnie dla odróżnienia poemat Albrechta (wydany w r. 1842 przez Hahna) nazywa się zwykle „Titurel młodszy”, Wolframa zaś „starszy”. Pod względem wartości poetyckiej młodszy nie może iść w porównanie ze starszym, jakkolwiek jeszcze romantycy niemieccy na początku bieżącego wieku cenili go bardzo.

Albrecht z Eybe (*1420—-fl475), pisarz mo-ralizator niemiecki, jeden z celniejszych prozaików XV w. napisał: „Das Buch von der Ehe“ (1472) i „Spiegel der Sitten“ (druk. w 1511). Dzieła swoje chętnie przeplatał powiastkami i dykteryjkami, które w znacznej części zapożyczył z nowelistyki włoskiej, np. z Bokacyusaa. Oprócz tego przetłómaczył na jęz. niemiecki , Menechmów“ i „Bachantki“ Plauta, oraz „Philogenię“, komedyę Ugolina z Parmy.

Albrecht „Meister,” piszący się masztalerzem cesarza Fryderyka, także cesarza Ferdynanda, autor najbardziej rozpowszechnionego po Niemczech dzieła treści weterynaryjnej p. t. „Meister Albrecht, smidt, Kayser Ferdinands Stallmeister, eyn gut arsteyde book”, 1505. Urywek dzieła tego przechowuje się w rękopisie w bibliotece uniwersyteckiej wrocławskiej, z napisem: „Meister Albert, Kaiser Friedrichs Furyt

wera

und Marsteller, Buch von den Krankheiten der Bosse*.

Albrecht Jan Wawrzyniec, zwykle Magister-Albrecht zwany, (* 8 stycznia 1732 r. w Görmar, w Turyngii,—j* około 1773 w Mühlhausen) kompozytor, poeta i pisarz muzyczny. Z jego kompozycyj najbardziej była rozpowszechniona „Kantata” (1758 r.), z dzieł zaś teoretycznych: „Beiträge zur Historie der Musik”.    A- Po1-

Albrecht Wilhelm Edward, (* 1800— -f- 1876 r.), uczony prawnik, niegdyś profesor w Gettyndze. Uczęszczał do szkoły w swo-jem rodzinnem mieście, skąd w r. 1818 przeniósł się na studya akademickie, naprzód do Królewna, potem do Berlina, a wreszcie do Getyngi. Z upodobania i właściwego uzdolnienia poświęcał się umiejętnościom prawnym i filozoficznym, wspierany w tern i zachęcany przez znamienitych nauczycieli. Jako wzory przyświecali mu: Savigny i Eichhorn. Jego zamiłowanie rzeczy ojczystych czerpało obfity pokarm z wykładów Eichhorna, a studyom odpowiednim poświęcał on się zawsze przed inneini. W r. 1822 rozpoczą-w.<zy swoje odczyty o prawie niemieckiem, jako privatdocent, zarobił sobie na uznanie, a w r. 1827 został profesorem nadzwyczajnym. Zakres jego wykładów akademickich rozszerzył się przez to znacznie, objął on zarazem prawo niemieckie państwowe, prawo handlowe, prawo cywilne i historyą prawa niemieckiego. Z tego czasu pochodzi jedna z najznakomitszych prac Al. „Ge-(ob) jako podstawa dawnego niemieckiego prawa rzeczowego” (wyd: w Królewcu r. 1828) która, wraz z dziełem Savigny’ego „O prawie posiadania,” wielkiego naukowego dostąpiła znaczenia. Zmieniła ona poprzednio w obiegu będące poglądy i przyniosła dowód, że zboczenia rzeczowego prawa niemieckiego od rzymskiego okazują się właściwościami organicznemi, jakie się wykształciły pod wpływem prawnych pojęć narodowych. W r. 1829 otrzymał A. godność prefesora zwyczajnego w Królewcu, a w r 1830, po przeniesieniu Eiehhorna do Berlina, zajął stanowisko, opuszczone przez tego znakomitego profesora i jego miejsce w sądzie uniwersyteckim (Spruchcollegium), przyczem w Królewcu jeszcze otrzymał rangę radcy nadwornego. Nauczając cdtąd i skarbiąc sobie najwyższe uznanie słuchaczy, żył oddany naukom, daleki od udziału w wypadkach, które od r. 1830 konstytucyi hanowerskiej inny kształt nadały. Po śmierci Wilhelma IV wstąpił na tron hanowerski książę Ernest August Kumberlandzki, a jego pierwszym rządowym aktem było zniesienie konstytucyi (z r. 1833), którą poprzednik jego nadał był i zapewnił krajowi jaknajuroczyściej. Wtedy-to skromny prawnik wystąpił śmiało i otwarcie przeciwko niewłaściwości takiego jednostronnego uchylenia konstytucyi krajowej i przyjął udział w protestacyi, którą wraz z nim przeciw królewskiej samowoli, w obronie najświętszych praw kraju, wniosło sześciu innych profesorów uniwersytetu, wszystkich mężów wysoko postawionych w opinii publicznej i w państwie umiejętności wsławionych. Wraz z nimi został A. rozkazem gabinetowym z dnia 14 grudnia 1837 posady swej pozbawionym i zmuszonym do opuszczenia Getyngi. Później znalazł przytułek w Lipsku i wykładał tam niemieckie prawo prywatne, a przytem miewał odczyty o historyi prawa niemieckiego i o prawie kościelnem. Gdy usunięcie jego z katedry profesorskiej w Getyndze stało się jawnem, otrzymał on liczne, świadczące o naj-wyższem uznaniu, adresa, od ludzi podobnego sposobu myślenia ze wszystkich stron Niemiec. Zarazem fakultet filozoficzny w Królewcu, jedno-głośnem postanowieniem z dnia 26 grudnia 1837 r., nadał mu godność doktorską: honoris et tes-tandae observantiae sincerae causa. A. rozwinął także, lubo w niewielkim zakresie, działalność publiczną. W marcu 1848 r. wybrany przez kuryę 15 połączonych regencyj, jako mąż zaufania, pracował z Dalmanem, acz bezskutecznie, nad projektem nowej konstytucyi związkowej Niemiec; później wybrany został na posła do zgromadzenia narodowego, z którego jednak wystąpił już w sierpniu 1848 r. dla zajęcia się napowrót swojemi akademicznemi pracami w Lipsku. W r. 1868 mianowany tajnym radcą, w r. 1869 członkiem dożywotnim pierwszej Izby w Prusach; lecz tylko w sesyi zr. 1869/70 miał udział. Umarł w r. 1876 w Lipsku i zapisał majątek swój tamtejszemu uniwersytetowi, który znaczną część otrzymanych tak funduszów przeznaczył, pod nazwą Albrechts Stiftung, na popieranie prac naukowych docentów lipskich i ułatwianie habi-litacyj utalentowanym młodym uczonym. A. łączył w sobie z bogatem umysłowem uposażeniem, szlachetny, niepokalany charakter, zacny sposób myślenia i otwartość, niezmordowaną pilność i wytrwałość; odznaczały go przytem: niezłomna odwaga, pochopność do podejmowania uczciwej walki, poszanowanie podań ojczystych, nienawiść przewrotów gwałtownych i surowe poczucie prawa, nie wyłączające bynajmniej przywiązania do prawowitej władzy i wierności dla monarchy. F- J

Albrechtowcy, sekta religijna, żyjąca w ścisłych stosunkach z Metodystami, a rozpowszechniona przeważnie w Stanach Zjednoczonych i po-trosze w Szwajcaryii Wirtembergu. Wedle ostatnich wykazów posiada, nie licząc dzieci i mniej gorliwych wyznawców, około 100,000 członków, którzy są podzieleni na 19 okręgów czyli konferen-cyj. Sektę tę założył w r. 1800 Jakób Albrecht (*1759 w Pensylwanii — *{-1808), wyłącznie dla niemców; atoli z czasem przystąpiło do niej wielu członków amerykańskich. Ogólna jej nazwa jest: Evangelical of North America.

Albrechtsberger Jan Grzegorz (* 3 lutego 1736 r. w Klosternenburgu pod Wiedniem—*j* w Wiedniu 7 marca 1809 r.), jeden z najsławniejszych teoretyków muzycznych zeszłego stulecia, oraz utalentowany i płodny kompozytor. Już w siódmym roku życia był słynnym dyszkancistą w stałych chórach, jakie miasto jego rodzinne posiadało. Proboszcz mieisoowy. Leoi»<>1/1 Pittner.

polubiwszy wiele obiecującego malca, wtajemniczał go w prawidła teoryi generał - basu (sam bowiem dobrym był muzykiem) i pilnie się nim opiekował. Dla uzupełnienia studyów, wstąpił A. do gimnazyum opactwa Bened}rktynów w Melk; po ukończeniu kursu nauk, otrzymał tamże miejsce organisty. W czasie wolnym od zajęć obowiązkowych, pilnie studyował dzieła Fuxa, Cal-dary, Pergolese'go, Händla, Bacha i wielu in.; tym sposobem coraz obszerniejszą zdobywał wiedzę. Z Melk przeniósł się A. w charakterze organisty do Raab, stąd zaś do Mariataferl, na-koniec do Wiednia, gdzie pod kierunkiem organisty dworu cesarskiego, Manna, kształcił się dalej w teoryi muzycznej. W roku 1772, został mianowany kapelmistrzem przy kościele św. Stefana. Odtąd właściwie zaczyna się słynna działalność A., na polu pedagogii muzycznej. Jego kompozycye noszą cechę wielkiej prostoty, wzniosłości, czystości stylu i nadzwyczaj szczegółowego opracowania tematycznego; wogóle jednak przebija się w nich więcej nauka, aniżeli natchnienie. A posiadał on olbrzymią wiedzę teoretyczną i niesłychaną łatwość w obrabianiu tematów. Kiedy ktoś podziwiał jego fugi, odrzekł mu naiwnie: „żadną to moją niejest zasługą, że dobre piszę fugi, gdyż ani jedna taka myśl nie przyjdzie mi do głowy, żeby się nie dała użyć w podwójnym kontrapunkcie”. Płodność kompozytorska A. była nadzwyczajną, napisał bowiem: 43 mszy, 43 graduały, 34 ofertorya, 5 nieszporów, 4 litanie, 4 psalmy, 4 Te deum, 57 motetów i hymnów, 6 oratoryów, 17 kwartetów smyczkowych, 9 kwintetów, 2 sekstety, 6 koncertów na różne instrumenty, 4 symfonie, mnóstwo pieśni, preludyj, fug, duetów i drobnych utworów. Z dzieł teoretycznych: „Szkołę generał - basu”, „O kadencyach zwodniczych” („Inganni”), „Nauka kompozycyi”, „Krótkie reguły czystego stylu”, „Sposób używania interwalów zwiększonych i zmniejszonych”, „Szkołę na fortepian” i w. in. Wszystkie te prace zebrał, powiększył, usystematyzował i wydał uczeń jego, J. Seyfried, w 3 tomach, p. t. „J. G. Albrechtsbergers sämtliche Schriften über Generalbass, Harmonie-Lehre und Tonsetzkunst, zum Selbstunterrichte”; Wiedeń. Jest to jedno z najlepszych dzieł teoretycnnych, wybornie i jasno napisane. Dział zwłaszcza kontrapunktu, imitacyi, kanonu i fugi znakomicie jest traktowany. W ca-łem dziele znajduje się 952 objaśnień, wzorów i przykładów w nutach muzycznych. A. wykształcił całe setki dobrych muzyków. Nad wszystkimi jego uczniami góruje wielki Beethoven; poza tym tytanem sztuki, zasługują na wzmiankę: Ey-bler, Gänsbacher, J. N. Hummel, słynny pianista Seyfried, Schnejder i J. Weigl, znakomity kompozytor oper.    A,Po1-

Albreda, pierwotnie faktorya francuska, przy uściu Gambii na zachodnim brzegu północnej Afryki; podlegał jej cały nadbrzeżny pas ziemi od Gambii do przyl. Zielonego i zatoki Jof. Ponieważ jednak posiadłość ta robiła silną konku-rencyą angielskiemu Bathurstowi, przeto anglicy

nabyli ją w r. 1857 w zamian za zrzeczenie się wyłączności handlu w Portendic. A. jest ważnym i ufortyfikowanym portem handlowym, który wywozi skóry, kość słoniową, orzechy kola, wosk, i t. p.    And- *•

Albret (PagusLeporetanus), dziś nieistniejące księstewko w teraźniejszych departamentach Landes, Gers, Gironde, Lot-et-Garonne we Francyi, ze stolicą Albret (Labrit). Od niego wzięła swoje nazwisko znana rodzina d’Albret, której protoplastą był Amanieu I. Po nim władali Amanieu II (-j- 1060). Amanieu IH(f 1100), Bernard I 1140, Amanieu IV 1174 i t. d. Przez związki małżeńskie otrzymali ci magnaci królestwo Nawarry, Bearn i Foix, księstwa d’Alençon i Berry i hrabstwa d’Armagnac i Rodez. Z wybitniejszych członków tej rodziny są: d’Albret Karol, hrabia Dreux, konetabl Francji, poległ w bitwie pod Azin-court w 1415 r. Do największej świetności doszedł ten dom za rządów Allana Wielkiego (Allain le Grand) (* 1440 — *{* 1522); d’Albret Joanna (* 1528—-J- 1572), królowa Nawarry, córka Henryka I i Małgorzaty, siostry Franciszka I., wyszła zamąź za Antoniego Bourbon, ks. Vendôme 1548 r. i została matką Henryka II króla Navarry, późniejszego Henryka IV, króla francuskiego w 1553. Przyjęła kalwinizm w r. 1556, rozpowszechniła go w swem państewku i odegrała wybitną rolę w pierwszych wojnach religijnych we Francyi. Zmarła w Paryżu, dokąd przybyła na słynne wesele syna swego z Małgorzatą Valois, córką Katarzyny Medicis. Powiadano, że była otruta perfumowanemi rękawiczkami, lecz historycy dzisiejsi na podstawie sekcyi twierdzą, źe powodem śmierci były suchoty. (A. Luchaire: „Notice sur les origines de la maison d’A.u 1873, Pau. „Aallain le Grand“ 1877, Paris; De Ruble: „Ant. de Burbon et Jeanne d’A.“ 1881 Paris, 2. vol).

Albrun przełęcz w Alpach Lepontyjskich na granicy Włoch z szwajcarskim kantonem Wallis; łączy ona dolinę górnego Rodanu z doliną górnej Toce (Formazza) w taki sposób, źe droga, wychodząca z Grengiols nad Rodanem, skręca w dolinę Binnen, dosięga w najwyższem miejscu 2,41 Om. na samej granicy, i odtąd opuszcza się stromo, dążąc do Pommât we Włoszech. Komunikacya wozowa jest bardzo utrudniona; dlatego też najlepiej przebywać drogę na mułach lub pieszo. And-s

Albucasis ob. Ab ulk asem.

Alblich, tak się nazywa część Jury szwabskiej i Wirtembergu na lewym brzegu Dunaju, ograniczona dwiema liniami kolei żelaznej Aaleu-Brenz na wschodzie i Göppingen-Ulm na zachodzie. Jak cała Jura tak i A. opada łagodnie ku Dunajowi, stromo ku Nekarze; najwyższe wzniesienie dochodzi do 730 m.    Ana. s.

Albufeda ob. Abulfeda.

Albufera, laguna czyli zatoka morza Śródziemnego o 16 kim od Walencyi w Hiszpanii. Obwodu ma kilm. 44, nadzwyczaj rybna, a stąd wielce intratna. Nadana została przez Napoleona marszałkowi Suchet, wraz z tytułem księcia d’A.>

659

w nagrodę zwycięstwa, odniesionego tu nad generałem hiszpańskim Blake, w dniu 9 stycznia 1812. Po wypędzeniu francuzów posiadłość ta dostała się Wellingtonowi. Obecnie należy do dóbr koronnych.    A M. J

Albula, tak nazywa się najwynioślejsza część Alp Betyckich, przylegająca bezpośrednio do doliny górnego Innu (Engadyńskiej górnej) od przejścia Julijskiego na południu, do przejścia Fliie-la na północy. Cała ta grupa składa się z kilku szczytów, których wysokość przenosi 3,000 m., jak Piz d’Err (3,395 m.); Piz Kesch (3,422 m.), Piz Vadred (3,224 m.); między dwoma pierwszemi wiedzie przejście A. z doliny górnego Innu do doliny Benu. Droga bita (zbudowana 1864 r) wychodzi z Campovasto nad Innem, wznosi się wkrótce do 2,313 m. i odtąd wkracza w syste-mat Benu, do którego wiedzie kręta dolina rzeki Albula. Wartki ten i zasobny w wodę potok bierze początek o \ kil. od przejścia A., wzmocniony przez znaczne strumienie, jakie przechodzą dolmą Davos z północy i doliną Ober Halbstein z południa, wpada pod Sils do tylnego Benu, przebiegłszy ogółem 32 kil.

Albulae Tibustinae. Pomiędzy Bzymem a Tivoli, znajduje się niewielkie jezioro, zwane Lago öospasovo, zawierające w sobie wodę mineralną, nazywającą się: Acqua abula solfurea, albo Acqua Tiburtma. Z jeziora tego, kanałem, umyślnie na to urządzonym, a ćwierć mili długim, spływa woda do rzeki Teverone czyli Aniena, nad niem zaś znajdują się ruiny starożytnej budowli, w której się zawierały kąpiele, zwane „Terme d’Ag-ryppa“. Pierwszym założycielem tych kąpieli, których skuteczność w rozmaitych chorobach starożytni pisarze wielce wychwalają, miał być cesarz August, uzdrowiony temi wodami, za poradą swego lekarza, Antoniusa Musy.

Album, po gr. leukoma. Przestrzeń pokryta białym gipsem na zewnętrznych ścianach budynków po miastach rzymskich, na której spisywano rozmaite ogłoszenia, odpowiadające dzisiejszym inseratom pism peryodycznych. Stąd nazwa ta rozciągnęła się do wielkiej tablicy białej, noszącej jakiś napis, jakoto: edykt pretora lub edyla, listę senatorów, i t. p. Nazwa ta przeszła w tem ostatniem znaczeniu i do czasów nowszych i przyjęto ją w uniwersytetach, gdzie istniały i dotąd istnieją księgi, czyli albumy, mieszczące nazwiska profesorów i studentów. Dalej mamy albumy osób zwiedzających pewne instytucye i zakłady. Bozszerzając się, nazwa ta służy dziś powszechnie książkom, zawierającym piśmienne pamiątki osób bliższych, rysunki, podobizny, zastępujące dawniej używaną nazwę stambuchów.

Altum Janum, tak zwano za czasów Jana Kazimierza Białącerkiew.

Albumazar, ob. Abumazar.

Albumen, bielmo, w nasieniu roślin, oznacza

And. S.

J. A.

roślinka czerpie soki dla swego pierwiastkowego rozwoju. Bielmo istnieje nie u wszystkich i ośliń. Jeśli bielma brak, wtedy same liścienie zarodku zastępują go w funkcyi rezerwoaru pokarmowego. Jakoż w nasionach bielmowych liścienie zarodku zwykle są szczupłe, listkowate (np. u rącznika), gdy tymczasem u bezbielmowych one są grube, wypełnione materyą pożywną (np. u fasoli, grochu, migdału i t. p.).. Bielmo bywa bardzo rożnem pod względem swej natury, konsystencyi, objętości, formy i swego położenia, odnośnie do zarodka, i dostarcza dobrych charakterów do rozróżniania nasion. 1) Co do objętości: Bielmo jest często daleko większem od zarodka, jak np. u pszenicy, żyta, jęczmienia i t. p., albo w równej objętości, jak u jesionu, albo nakoniec zredukowano do cienkich warstewek, które zdają się tworzyć błonę nasienia, jak u Hibiscus. 2) Co do natury: Bielmo może być mączystem, olei-stem lub rogowem. Nazywa się ono mączystem, gdy w swojej tkance zawiera wielką ilość mączki, jak u pszenicy, kukurydzy, gryki i t. p.; mianuje się oleistem, gdy w tkance swej,wogóle miękkiej, zawiera dużą ilość oleju, jak to można widzieć u rącznika (Bicinus); zowie się rogowem, gdy jest twardem jak róg, np. u bluszczu lub kawy. 3) Co do formy i położenia względem zarodku: Bielmo najczęściej otacza zarodek ze wszech stron, jak to ma miejsce u Baldaszkowych roślin, u Butenki (Thalictrum), Trzmieliny i t. p. Niekiedy jednak ono zajmuje tylko jedną stronę nasienia, a zarodek drugą, tak iż z sobą się stykają tylko z jednej strony. Taki przypadek zachodzi u roślin Turzycowatych, gdzie bielmo zajmuje stronę górną nasienia, a malutki zarodek dolną, i u Traw, u których zarodek jest umieszczony na boku przy podstawie ziarna. Nakoniec u Dziwaczka, kąkolu zbożowego, bielmo jest całkiem otoczone przez zarodek mający kształt obrączki. 4) Co do budowTy: Najczęściej bielmo przedstawia masę jednostajną; lecz u niektórych Marzanowatych bywa ono złożone z małych luźnych gruzełków i dlatego zowie się gruzełkowem. U Anony i Bluszczu na powierzchni bielma daje się widzieć wielka Jlość szpar, wysłanych powłokami nasiennemi, tak iż na każdym przekroju substancya bielma, zwykle biała, przedstawia w miejscach szpar linie brunatne, powstałe z fałdów tych powłok. Takie szparowate bielmo niektórzy botanicy zowią zźutem (albumen ruminatum).

Albumin ob. Białko.

K. K.

Albuminimetr {albumen—białko, i grec, we-iron—miara) jest narzędziem (przez Esbach’a podanem) do wymierzania zawierającej się w moczu ilości białka, przedstawiającem cylinder szklany u dołu ślepy. Wydzielony i do badania przeznaczony mocz mięsza się z oznaczonym roztworem kwasu pikry nowego i cytrynowego, w ilości ciało, od zarodku zupełnie niezależne, a przezna- wskazywanej przez podziałkę, na cylindrze umie-czone dla dostarczenia niezbędnego przy wscho- szczonę; po upływie 24 godzin odczytuje się ilość dzeniu nasienia pokarmu. Czyli innemi słowy: strąconego z moczu białka, bielmo jest to rezerwoar, z którego rodząca się Albuminoidy ob. Białkowato ciała.

And. S.

Albuminurya (z iaoi. albumen = białko, grec liron — mocz) oznacza wydzielanie się z moczem białka, którego prawidłowo w nim być nie powinno. Pojawia się ta przypadłość w chorobach nerek, puchlinach, czasowo w tyfusie, konwuilsyach i t. p. i bywa zawsze niepomyślnym znakiem (ob. Białkomocz).

Albunaa, nimfa, prorokini w mytologii rzymskiej, mieszkająca w pobliżu Ty buru i tam boz-ką część otrzymująca. Do jej poświęconego gaju przychodzono nocą, aby w śnie miewać widzenia różne, na co znaczny wpływ wywierały silne opary z siarki i straszliwy łoskot znajdującego się w pobliżu wodospadu. Później uważano A. za jedną z sybil, której mężem był Mefitis. Imię A. jest bezwątpienia w związku z białawą barwą źródeł siarczanych, znanych z własności leczniczych pod nazwą: „Aqua albula”.

Albuquerque 1) miasto warowne na wyniosłem wzgórzu w hiszpańskiej prowincyi Estreina-durze, niedaleko granicy portugalskiej, na połowie drogi między Tagiem i G wadianą, oraz między leźącemi nad temiź rzekami pogranicznemi twierdzami Badajoz i Alcantara, stąd ważne ma znaczenie strategiczne. 8,000 mców. A. jest gniazdem rodziny t. im. (ob.).    2) miasto w Sta

nach Zjednoczonych na terrytoryuin Nowego Meksyku nad rzeką Rio del Norte. Położone w okolicy dosyć urodzajnej i obfitującej w węgiel kamienny i żelazo, a nadto za pomocą kolei żelaznej połączone z San Francisco nad oc. Spokojnym i z St. Luis nad Mississ;pi (Atlantic Pacific Reilway), posiada A. piękną przyszłość przed eobą, wznosi się szybko i liczy dziś przeszło 5,000 mców. Przed otwarciem kolei żelaznej było ważną stacyądla karawan, które ze stanów nadatlan-tyckich udawały się w podróż do południowej Kalifornii.

Albuquerque d’ Alfonso (wym. Albiukerk), (* 1453    -j- 1515), nazwany Wielkim, sławny wi-

co-król portugalski w Indyach Wschodnich, był synem Gronęala de Albuquerque, pana na Yilla-rarda, i pochodził z królewskiego rodu od Dyo-nizego (Diniz). Wychowany na dworze królów: Alfonsa V, ..Afrykańskiego” i Jana II, przezwanego „Księciem doskonałym”, przy którym pełnił obowiązki wielkiego koniuszego, A. otrzymał wykształcenie nadzwyczaj staranne; w r. 1503 odbył pierwszą wyprawę do Indyj Wschodnich i we 3 lata potem wrócił do Portugalii, nie odznaczywszy się niczem. W r. 1506, Tristan da Cun-ha wysłany został na czele 16 okrętów i 1,300 ludzi, dla wzmocnienia władzy portugalskiej w Afryce i Azyi. Podczas tej wyprawy odkryto właśnie trzy wyspy, którym Cunha nadał swoje imię, i zajęto Sokotorę. Tristan da Cunha, dokonawszy te • go czynu, popłynął do Portugalii, zostawiwszy A. na czele swojej floty, z poleceniem prowadzenia dalej rozpoczętego dzieła. A. rzucił odrazu po-źądliwem okiem na wielce bogate, handlowe miasto Ormuz. To też 20 sierpnia 1507 r. wypłynął z Sokotory na czele 470 żołnierzy, pobił rządzącego Ormuzem wezyra Atara, lecz nie zdołał zbudować na jego terytoryum fortecy, ani utrzymać blokady miasta, ponieważ opuścili go potajemnie podwładni dowódcy. Zmuszony dać za wygraną, A. popłynął do Indyj w r. 1508. Tu wi-ce-królem był Fr. ‘Almeida (ob.), który toczył zaciętą walkę z flotami: egipską i gudżeracką. Po bitwie pod Din (1509), wynikł spór pomiędzy nim i A-m. Król Emanuel W przyznał słuszność ostatniemu i oddał mu dowództwo naczelne. Wtedy A. mógł samodzielnie wykonywać rozległe swoje pomysły. Gdy w jesieni r. 1509 przybyła z Portugalii nowa flota, składająca się z 17 okrętów i 3,000 ludzi, pod wodzą Ferdynanda Cutinho (wym. Kutińjo), A. przyłączył do niej 13 statków i wyruszył na zdobycie Kalikutu. Ale niedoświadczony w sztuce wojennej indyjskiej, Cutinho spowodował porażkę i poległ; sam A. był raniony i bez czucia zaniesiony na pokład (2 stycz. 1510 r.). Rychło jednak, bo w końcu tegoż miesiąca, przedsięwziął drugą wyprawę z 20 okrętami i 1,600 ludźmi. Niespodzianie uderzył na m. Goa, którego wyborna pozycya na wybrzeżu malabarskiem mogła być doskonałym punktem strategicznym, a nadto dawała łatwość nadzoru nad radżami indyjskimi. Z powodu zmiany panującego, mieszkańcy znajdowali się w popłochu, więc bez walki poddali się w 1510 r.,—nie na długo, bo Goę wnet odebrał wojowniczy szach Bidżapuru. Dopiero 22 listopada, A. przybywszy powtórnie z Kananor na czele 1,500 ludzi, szturmem zuchwałym warownię, bronioną przez 2,000-ną załogę, zdobył. Goa stała się stolicą portugalskiej Azyi. Stąd to A. pokierował dalszą akcyę na Malakkę. Już w r. 1508, w skutek rozkazu króla Emanuela, udał się tam, po zwiedzeniu Madagaskaru i Sumatry, Diego Lopez de Sequeira;. ale, pomimo traktatu, zawartego między miejscowym władcą a faktoryą portugalską, omało nie został zamordowany, musiał więc z Malakki uchodzić. Był to doskonały pretekst do zbrojnego wystąpienia. Malakka była w owej epoce najgłówniejszym punktem handlowym dalekiego Wschodu: zjeżdżali się tam kupcy z Indyj, Birmami, Sumatry, Borneo, a nawet z Chin; a w obrocie handlowym szły przedewszystkiem artykuły kolonialne, drzewo sandałowe, kamfora i t. d. Miasto liczyło 25,000 domów. Po dwóch szturmach: 24 lipca i 10 sierpnia 1511 r., Ą. zdobył malajską i gudżeracką dzielnicę, pozostawiając nietykalne-mi domy jawańczyków, siamczyków, chińczyków i hindusów, ponieważ ci przedtem kapitulowali. Zdobycz była bogata: królewska, czyli piąta część, wynosiła 200,000 dukatów. A. zabrał się natychmiast do odbudowania ruin i z gruzów postawił potężną fortecę, której mury miały po 15 stóp szerokości. Kazał też bić pieniądze pod stemplem portugalskim, na znak nowego panowania. Kupcy obcokrajowcy, otrzymawszy od niego zapewnienie bezpieczeństwa, zjechali się gromadnie do nowej fortecy i poprzysięgli posłuszeństwo królowi Emanuelowi. Wzięcie Malakki odbiło się ogromnem echem po całym dalekim Wschodzie. Królowie Jawy, Sumatry, Pegu i Siamu, przysłali szczęśli-

dier w Gr. Encycl. Er.

Albuquerque d’ Alfons, (f 1580 w Lizbonie). Syn naturalny poprzedniego. W chwili zgonu liczył 80 lat. Z początku nosił imię Braz’a, ale na żądanie króla Emanuela, został Alfonsem. Brąz służył w marynarce i był inspektorem finansów za Jana III. Podczas zarazy, która panowała w Lizbonie w roku 1569, oddał miastu wielkie usługi. Wydał pamiętniki ojca pod tyt. „Com-mentarios de Alfonso Dalboquerque capitano gérai e governador da India, colligidos... das pro-prias cartas que elle escrenia ao muyto poderoso Rey do Manuel, o primeyro deste nome...“ Lizbona, por Joa de Barreira, 1557, in-fol. Drugie wydanie wydrukował tenże sam nakładca r. 1576. Te same komentarze opublikowane zostały poraź trzeci w Lizbonie r. 1774, 4 tomy in—8-o. Meusel i Graesse cytują jedno ich tłómaczenie francuskie: Paryż. J. Marnef, 1579 roku, in-fol. ale istnienie tego wydania nie jest dostatecznie stwierdzonem. (Cordier: w „Gr. Encycl. fr.“).

Albuquerque Maciej, (f 1646) hr. z Alle-gretty, generał portugalski, walczył w Brazylii przeciw holendrom w r. 1628; ważną grał rolę podczas oderwania się Portugalii od Hiszpanii i przy osadzeniu na tronie rodziny Braganza, czego dokonał przez zwycięstwo nad hiszpanami przy Campo Mayor r. 1644.

Albuquerque Antoni Maria Seabra d’ (1820), współczesny historyk portugalski, biblio-

Albuquerque d’Alfons

wcmu zdobywcy ambasadorów z prezentami i zapewnieniem przyjaźni. Wysłał A. w tymże 1511 r. trzy okręty ze 120 ludźmi, pod dowództwem Antonia d’Abreu, który odkrył i zajął wyspy, produkujące kwiat i gałki drzewa muszkatelowego. Drugi kapitan, Serrao, dostał się na wyspy Mo-luckie. Podżegane przez muzułmanów zaburzenia były karcone szybko i surowo. Po takich tryumfach, A. powziął plan opanowania morza Czerwonego, żeby zahamować stosunki arabów z In-dyami. W liście, datowanym z Lizbony d. 6-go czerwca 1513 .r. do papieża, .król Emanuel, wyliczywszy wszystkie powyższe czyny, kreśli dalsze cele i widoki w wyrazach następujących: „Można więc mieć nadzieję, że łaska Boga towarzyszyć będzie Albuquerque’owi w jego zamiarach na Czer-wonem morzu i że zamknie on tę drogę muzułmanom. Z księdzem Janem (ob.) zawrze traktat, i podnosząc do góry chorągiew krzyża, zada cios mahometańskiemu światu.” („Col. of State Papers, Col. ser. East. Indies”, 1513—1516, pp. 1—2). Tymczasem muzułmanie rozpoczęli kroki zaczepne. Obiegłszy Goa, wyspę zdobyli, gubernatora zabili, a 70 portugalczyków przeszło na islam. Samo miasto znajdowało się w ostateczności. Na szczęście, kilka oddziałów portugalskich, wracających z Ormuzu, Kalikutu i przybyłych z Lizbony, przyszło mu w pomoc. A., na wieść o tern wszystldem, pozostawił w Malacce 300 ludzi i ruszył natychmiast na punkt zagrożony, oswobodził miasto i wypędził ponownie muzułmanów z wyspy (r. 1512). Nareszcie w r. 1513 A. na czele 20 okrętów wypłynął na morze Czerwone i obiegł Aden, a miał podobno zamiar dojść aż do Mekki. Ale arabowie stawili opór zacięty i wyprawa nie powiodła się. (W Antwerpii znajduje się wydanie z r. 1513, przedstawiające to -oblężenie: składa się na nie 9 wielkich plansz in folio, 38 cent. szerokości i 28 długości, z 9 wierszami tekstu). Lepsze powodzenie posłużyło A. w odnodze Perskiej. W r. 1514, m. Ormuz, którego stosunki handlowe sięgały do Aleppo z jednej strony i do Chorazanu z drugiej, poddało się; władca tameczny przystał na zajęcie dawnych i pobudowanie nowych fortów, oraz na założenie faktoryi portugalskiej. A. stanął u szczytu sławy i zadania. Na dworze jednak królewskim zaczęły mu szkodzić intrygi. Emanuel posłuchał zdradliwych rad i, odwołując z Indyj A., posłał na jego miejsce osobistego jego wroga, Lopeza Soarez. Dla A. był to cios śmiertelny. „Boże! Boże! — zawołał — kiedyż mnie przestaną męczyć! Poddając się wyrokowi króla, narażę się ludziom; jeżeli tych zadowolnię, będę nieposłuszny mojemu królowi! Ach! biedny starcze, trzeba już pójść do Boga!” Czując śmierć nadchodzącą, napisał do króla Emanuela list pokorny, w którym polecał jego łasce syna swojego. ЛУ r. 1884 list ten został ogłoszony drukiem w „Cartas de A. •dAlbuquerque”, str. 380—381. Pierwsze jego tłómaczenie francuskie pojawiło się w „Nouvelle Biographie génér.”, tom I-y. Umarł w zatoce Hoa wielki mąż, główny twórca państwa kolo-

KneyklonedT» Pcwłzechna lluati.

— Albuquerque Autom.

nialnego Portugalczyków. Można mu tylko zrobić jeden zarzut: oto, był zbyt okrutny. Podczas np. drugiej wojny z Ormuzem, jak opowiada jeden z jego dziejopisów, Osorio, kazał wszystkim jeńcom poobcinać uszy, nosy i ręce, a niektórym rozpiłowywał i nogi. Myśl jego była ciągle tyłka zajęta wielkością ojczyzny. Dla niej nosił się nawet nieraz z planami, omal nie fantastycznemi. Tak np. w r. 1508, wysłał do Abisynii, rządzonej wówczas, podczas małoletności króla Dawida, przez Heleniusza, ambasadorów z listami i kawałkiem drzewa Krzyża św., aby go skłonić do odwrócenia źródeł Nilu, przez co wody rzeki poszłyby wprost do morza Czerwonego, a konkurujący z handlem portugalskim Egipt, a zwłaszcza jego port suezki, zostałby zrujnowany. Krok ten nie pozostał bez korzyści: król abisyński bowiem wyprawił w r. 1514 na dwór portugalski wysłannika, w osobie armeńczyka Mateusza, z zapewnieniem przyjaźni. A. nie był żonaty, pozostawił tylko naturalnego syna (ob.), który wydał pamiętniki swojego ojca. W r. 1884 królewska akademia w Lizbonie ogłosiła drukiem 1-y tom listów („Cartas”) A., w tomie dziesiątym „Zbioru Monumentów niewydanych, do historyi zdobyczy Portugalczyków w Afryce i Ameryce” („Histoire de Portugal comprisee en 20 livres dont les 12 premiers sont traduits du latin de Gérosme Osorio, les 8 suivants prins de Lope de Castagnede 1581 de l’imp. franç. Estienne. De Barros Asia.. Segunda decada.” Lisbona, 1553). Peschel; ,,Hi-storya wielkich odkryć geograficznych w ХУ i XVI w.”, tłom. z mein., Lwów, 1878. H. Cor-

71

A. Pol.

M T.

And. S.

A. 2) la Real, miasto w hiszpańskiej prowincyi Andaluzyi nad rz. Barbate, na zachodnim stoku gór Granady, w malowniczej okolicy u stóp wysokiej 1,091 m. Punta del Aljibe, słynie z wybornego wina, uprawy jarzyn i hodowli owocowych drzew południa.

Alcala don Parafan de Ribera (um. 1571 roku), vice-król Neapolu od roku 1558, odznaczał się wielką sprawiedliwością i ludzkością w sprawowaniu rządów. Gdy papież i Filip Ii pragnęli urządzić tu inkwizycyą, A. oparł się stanowczo i tak umiał wystawić niebezpieczne skutki z podrażnienia ludności, że sam król oświadczeniem z r. 1565 uwolnił nazawsze królestwo» neapolitańskie od tego strasznego trybunału. A.. dzielnie odpierał flotylle tureckie od wybrzeży, stłumił bandytyzm, zbudował kilka trwałych mostów i urządził kilka traktów.

Alcala y Herrera Alonso de, poeta portugalski hiszpańskiego pochodzenia, żył w pierwszej połowie w. XVII. Napisał „Jardin de divinas-

tekarz przy uniwersytecie w Ooimbrze, ogłosił kilka poważnych rozpraw z dziedziny heraldyki i od roku 1879 redaguje czasopismo heraldyczne: „Bra-sos portuguezes“. Obecnie wydaje: „Historia das Ordens mihtares portuguezas“ i „Historia da ordern de Malta“.

Albutius Tituä. Epikurejczyk rzymski, przez Cycerona wspominany, jako „perfectus Epicure-ms”. (Cic. Brut. 35, 131. Tusc. V. Fin. L).

Albuzio lub A 1 b u z z i (z łacin. Albutius) Jan Joachim, słynny lutnista z XVI w., urodzony w Medyolanie. Jego kompozycye na lutnię, znajdują się w zbiorze p. t. „Intabolatura de Liuto de diversi autori” etc. Medyolan, I. A. Castiano 1536, i w „Hortus Musarum etc., Lovanii, ap.

Phalesium bibliopolam juratum”, 1552 r.

Albuzzi-Todeschini, Teresa, (* 26 grud. 1723 w Medyolanie — -f 30 czerw. 1760 r. w Pradze); słynna kontralcistka; czas jakiś była primadon-ną opery Drezdeńskiej. Podczas zamieszek, jakie w tem mieście wznieciła wojna siedmioletnia,

A—T. zawarła kontrakt w zamiarze udania się do Warszawy; w Pradze jednak śmierć ją zaskoczyła.    A. Pol.

Alby Franciszek Antoni Ernest, (* 1 czer. 1809 w Marsylii—j-24 czerw. 1868 w Paryżu).

Literat franc.; nauki ukończył w paryskiem liceum Louis le Grand; należał do grupy Saint-simoni-stów i rozpowszechniał żarliwie zasady nowej doktryny na południu Francyi. Po rozbiciu się sekty, A. otrzymał posadę sekretarza przy wydziale manuskryptów w bibliotece królewskiej

1    poświęcił się literaturze. Pisywał pod własnem jmieniem i pod pseudonimem „A. de France“.

Zasługują na wyróżnienie następujące jego powieści historyczne: „Les prisonniers d’Abdel-Kader“ (1837 m—8); „Catherine de Navarre (1838,

2    vol. in-8); „Les Brodeuses de la reine (1843,

2 vol. in—8); „La Captivité du trompette Escof-fier (1848, 2 vol. in—8); „Les Vêpres marocaines ou les derniers prisonniers d’Abdel-Kader (1853,

2 vol. in—8); „Les Camisards” (1857, in 18). Napisał także w stylu Heinego fantazyę humorystyczną p. t. „L’Olympe à Paris ou les Dieux en habit noir (1867, in 18). A. był kilkakrotnie wybierany na członka komitetu Stowarzyszenia literackiego, a r. 1846 otrzymał order Legii honorowej.

Alcabala lub alcavala, słowo, pochodzące z arabskiego, oznaczające ocenę, taksowanie.

W Hiszpanii oznacza A. podatek od własności ruchomej lub nieruchowej, pobierany przy sprzedaży, zamianie, przy wszelkiem przejściu mienia, albo przedmiotu, z rąk do rąk. Z początku był to podatek chwilowy, przeznaczony na koszta wojenne podczas zdobycia Algezirasu i wojny z mau-rami, potem był już stale pobierany. Za Izabelli był jedynym podatkiem stałym i powszechnym i wynosił z początku 2%, potem z czasem 15% od wartości, lnb umówionej ceny. Opłacał go fabrykant lub rzemieślnik, wydając towar kupcowi hurtownemu, potem płacił hurtownik, oddając towar kupcowi detalicznemu, a nareszcie ten ostatni, sprzedając konsumentowi. Tym sposobem towar dźwigał na sobie ciężar 30°/₀ lub. 45% sweji wartości, zanim doszedł od procudenta do rąk konsumenta. Nie dziw, że A. była jedną z głównych przyczyn upadku przemysłu w Kastylii i wybuchu wojny w Niderlandach, gdy spróbował nakazać jej pobór sławny Alba (ob.). W koloniach amerykańskich została wprowadzona bez oporu za Filipa II w r. 1558. Po wielokrotnych usiłowaniach bądź zmniejszenia, bądź całkowitego zniesienia A -, udało się znieść ją dopiero w r. 1808 za rządów francuskich; wprawdzie w r. 1814 znowu została wskrzeszoną, ale niebawem ustąpiła miejsca bezpowrotnie nowemu systemowi podatkowemu. Philippson „Heinrich IV und Philipp III” t. II, 1870, Berlin; Scherer „Geschichte des Welt-handels” Leipzig, 1853, 2 t.; Haebler „Die wirtschaftliche Blüte Spaniens” Berlin, 1888. T- Ł

Alcaçar Qui vir ob. Kasr e 1 K e b i r.

Alcad (alkad), słowo, pochodzące z arabska al-kacU, oznacza w Hiszpanii naczelnika pro-wincyi, lub prezydenta miasta. W głównych miastach, gdzie jest ludności więcej niż 6,000, alca-dów mianuje sam król; w mniejszych zaś wybierają ich same gminy. Alcad jest jednocześnie prezesem rady prowincyonalnej i zależy bezpośrednio od rządu państwowego. Obok władzy administracyjnej, do alcadów należy także, aczkolwiek w pewnym tylko zakresie, i władza sądownicza.

Alcalà l)de Henares, miasto w hiszpańskiej prowincyi Nowej Kastylii nad rz. Henares (stąd nazwa, dla odróżnienia od wielu miast t. im.), o 5-mil na północo-wschód od Madrytu; miejsce urodzenia Cervantesa(1547), liczy dziś zaledwie 12,505 mców i jest cieniem dawnej swej wielkości, gdy mając sławny niegdyś, a w 1836 r. zamknięty uniwersytet, ożywiony handel i przemysł, mieściło w swych murach przeszło 60,000 ludności. Kolej żelazna z Madrytu do Saragossy, oraz bliskość stolicy nadaje miastu niejakie znaczenie.

flore? lusitanas, espanholas e latinas” (Lizb. 1654). nazywać. Członkowie jego dzielili się na: ducho-W literaturze hiszpańkiej A. zajmuje także miej- wnych, rycerzy i braciszków. Suknię nosili bia-ace dość wybitne, jako nowelista; jest on autorem łą,, jak cystersi, a z bronią nie rozstawali się ni-pięciu nowt.-i, wydanych pod zbiorowym tytułem gdy. W walkach z maurami zdobyli sobie nie-„Yarios efek/S de amor” (Lizb. 1641) i napisa- tylko sławę, ale i ogromne skarby. Po skończe-nych w ten sposób, iż w każdej z nich brakuje niu wojen maurytańskich, znaczenie tego zr konu zupełnie którejkolwiek samogłoski. Podobne za- i powaga poczęły upadać, zwłaszcza podczas we-bawki pisarskie były wtenczas modne w litera- wnętrznych rozterek w państwie; a w r. 1494 ostat-turze hiszpańskiej i A. znalazł naśladowców. ni, 38 z kolei, wielki mistrz, Jan de Zuniga, zmu-Alcamo, miasto w Sycylii, wprowincyi Trapa- szony był rozkazem papieża złożyć swą władzę ni, o kilka kilometrów od obszernej półkolistej w ręce Ferdynanda Katolika, i godność ta od te-zatoki Castellamare, leży prawie na przecięciu go czasu pozostała przy koronie hiszpańskiej. 13 południka wschodniego (Gir.) z 38 równoleż- Ponieważ ostatnie państewko maurytańskie, Gra-nikiem północnym, w okolicy nadzwyczaj uro- nada, znajdowało się wtedy już w mocy chrzęścili z ajn ej i malowniczej, liczy 23,280 mców i jest jan, więc pozostała zakonowi walka z turkami miejscem urodzenia najstarszego poety sycylij- i heretykami, jako nieprzyjaciółmi kościoła. Pa-skiego, Ciullo d’A. W bliskości często zwiedza- pież Paweł III w r. 1540 rozluźnił nieco dotych-ne ruiny starożytnej Segesty.    czasowe śluby, pozwalając żenić się rycerzom za-

Alcamo Ciullo d’ jeden z najdawniejszych konu, ale tylko raz w życiu; a Grzegorz ХШ poetów włoskich, po którym pozostała tenzona pozwolił im sporządzać testamenty. Aż do roku (t. z. contraste) między kochankiem i jego damą. 1808, gdy król Józef zabrał na skarb jego ma-Pochodzenie, stanowisko poety, a nawet natura jątki, posiadał on 53 miasta z okolicznemi wsia-jego utworu pozostaje dotychczas kwestyą sporną, mi. Po restauracyi r. 1814 wrócono z tego tyl-w której zabierało gło3 wielu poważnych bada- ko małą cząstkę zakonowi, ale podczas rewolucyi czów. Jedno tylko nie ulega już wątpliwości: 1835 r. zabrano mu i te resztki i wówczas osta-A. żył za czasć.7 Fryderyka II, t. j. w I poło- tecznie odjęto mu cechę duchowną, zaś nazwa wie w. XIII. Imię Ciullo jest prawdopodobnie i znaki stały się orderem wojskowym, który był skróceniem z Yincenciullo (zdrobn. od Yincenzo). po razy kilka znoszony i odnawiany. Ostatniej Porów. D’Ancona „II contrasto di C. dA.” (Bo- jego reformy dokonał Alfons ХП w r. 1875. logna 1874).    Alcantara-Chaves don Pedro Carlos de

Alcan Michał (* 1811—f 1877), technolog (* w Lizbonie 1829), współczesny poeta i literat francuski i mąż stanu, od r. 1545 profesor tech- portugalski, oprócz wielu artykułów treści literac-nologii w szkole sztuk i rzemiosł w Paryżu, kiej i społecznej, oraz pieśni lirycznych, napisał wprowadził ważne ulepszenia w tkactwie i napi- znaczną ilość dramatów (np. „Garibaldi”, „Culpa sał kilka dzieł bardzo cennych, miedzy innemi: o perdoa”), oraz komedyj („Poeta casado” „Yisinha „Essai syr l’industrie des matières textiles“ (1847); Marguerita ”) i drobniejszych utworów scenicznych. „Traité complet de la fillature du coton“ (1865—    Alcazar ob. Alkazar.

1875); „Traité du travail de la laine cardée et Aicàzar 1) de San Juan Miasto w hisz-de draperie“ (1866); „Traité sur le travail des pańskiej prowincyi N. Kastylii w departamencie laines peignées“ (1873).    Ciudad Real liczy przeszło 9,000 m., stąd roz-

Alcaniz, zamożne niegdyś i ludne, dziś nieco chodzą się drogi żelazne do Sewilli, Madrytu i Ali-podupadłe miasto nad Gwadelupą (prawy dopływ cante. Jest to ruchliwe i przemysłowe miastecz-Ebro) w hiszpańskiej prowincyi Arragonii, dep. ko, posiada fabryki mydła, prochu strzelniczego, Terruel, 100 kim. na południo-wschód od Zara- czekolady i t. p.; w okolicy kopalnie żelaza, gossy; wywóz ałunu, oliwy i miodu, 7,168 mców. 2) A. do Sal, właściwie Alcaęer do Sal, mia-Alcantara, zakon rycerski w Hiszpanii. (La sto w portugalskiej prow. Estremadurze na po-Cabaleria de A., militia s. Jacobi de A.) Obok łudnio-wschód od Lizbony, niedaleko od ujścia zakonu Calatrava i św. Jakóba z Composteli naj- rz. Sado do odnogi Setubalskiej, warzelnie soli, młodszy z trzech zakonów rycerskich w Hiszpa- (stąd nazwa) wyrób plecionek z trawy esparto, ni, założony w r. 1156 przez braci Suarez i Go- 3,000 mców. Historya wojen z maurami często mez Fernandez de Barrientos dla obrony pogra- o niem wspomina.    And- s-

nicznego zamku San Julian de Pereyro przed Alcazar Baltazar de (* 1540 — *J* 1606), maurami, zwał się pierwotnie zakonem św. Ju- poeta hiszpański, chwalony przez Cervantesa, od-liana. Zakon ten, potwierdzony przez papieża znaczył się swojemi epigramatami, w których Aleksandra III w r. 1177, rządził się według re- szczęśliwie naśladował Marcyalisa, i pieśniami li-guły św. Benedykta, z mniejszą atoli surowością, rycznemi w tonie żartobliwym. A. posiadał wie-Znakiem jego był czerwony pas. Pierwszym zwierz- le werwy, wdzięku, subtelnego dowcipu i niezwy-chnikiem jego został sam Gomez, który zwał się kły dar pokonywania najkapryśniejszych wyma-najpierw opatem, a potem wielkim mistrzem. Gdy gań rymotwórstwa. Utwory jego wyszły w „Bi-król Alfons IX zdobył w r. 1213 Alcantarę, od- blioteca de autores espan.” (tom 32 i 42, Mada! ją zakonowi Calatrawa, a mistrz Martinez dryt, 1854—5) i ostatnio p. t. „Poesias“ (Sevilla, Fernandez darował tę twierdzę zakonowi Ą., któ- 1878) z życiorysem A., opracowanym na podsta-rv od togo dopiero czasu począł się tem mianem wie najnowszych odkryć biograficznych.

Alcazar Andrzej, lekarz hiszp ński, urodzony j metalicznego, wyrobu szkła, emalii lub lekarstw,-■w Guadalajara, na początku XV w., profesor * który stał się podstawą następnego rozwoju al-w Samalance, zajmował się przeważnie chirurgią, chemii, a dalej i chemii właściwej, która w tern stuleciu pięknie rozwinęła się w Hisz- Historya alchemiijest ciemną. W ystępuje panii; niektórzy lekarze opracowywali dzieła swe ona jakby nagle, dopiero w okresie upadku cesarstwa już w języku hiszpańskim. Prace A., odnoszące rzymskiego, i rozwija się przez ciąg wieków śre-eię do leczenia ran głowy i użycia trepanu, sta- dnich, zawsze osłonięta tajemniczością i symbola-nowią ważne pomniki historyczne. Do ważniej- mi, często prześladowana. Uczeni i filozofowie szych dzieł jego zaliczają się. „Libri sex, in qui- mieszają się w niej z mistykami i szarlatanami,, bus multa antiquorum et recentiorum subobseura a niekiedy z oszustami i fałszerzami. W osta-loca, hactenus non declarata, interpretantur”. Sa- tnich czasach odnalezienie i odczytanie wielu rę-lam. 1575. „De vulneribus capitis”. 1582. Dr Ł- kopisów rozjaśniło znacznie pierwotne dzieje a„ Alces ob. Hagenowa    które tu kreślimy głównie według Berthelot’a.

Alcesta, (Alkestis) córka Peliasza ob. A dm e- Co się tyczy źródeł, to jedne z nich są misty-ton.    czne, związane z pojęciami religijnemi, panujące-

ycz«ę, oparte na świadec-roniffąrzy greckich, rzym-"■‘Wabèkich; a wreszcie do-

Alceste, planetoida (124)., odkryta przez Pe- mi na wschodzie w pierwszych wiekach ery chrze-tersa w 1872 r. Największa jej odległość od ściańskiej, inne histor, słońca wynosi 2,84, najmniejsza 2,42 (odl. ziemia twach historyków i/k 1); czas obiegu dokoła słońca 4,27 lat.    skich, byzantyńskjćn I

Alceusz ob. Alkaj os.    kumenty, pisane prz^z/pierwszych alchemików,

z u-

Alchemia, nazwa oznaczająca dawną chemię, papyrusy, znajdujące 'się w Lejdzie, i rękopisy a zwłaszcza rzekomą sztukę przeobrażania metali greckie w różnych bibliotekach.—Mistyczny kie-w złoto i srebro. Jedna z najdawniejszych ksiąg runek a. zdradza już /wyraźnie najdawniejszy greckich o chemii metali obejmuje: „chryzopeę“ z autentycznych alchemikpwj Zosimos z Panopolis, czyli sztukę robienia złota, „argyropeę“ czyli w trzecim wieku po/Chr, który w dziele swem sztukę robienia srebra, mówi o zamianie rtęci na Imut (t. j. poświęcqnen/ bogu egipskiemu Imho-ciało stałe, o stopach, o szkłach zabarwionych tep), tak mówi o p6czą'tkacli chemii:,,Pisma świę-i emaliach, o barwieniu tkanin na purpurowo, te podają, że ist/ieje pewien rodzaj demonów, Taką była zatem treść alchemii, która miała nie- mających stosunki z Niewiastami. Hermes mówił tylko zbogacić swych adeptów, ucząc ich fabry- o nich w księga^ swych o przyrodzie. Dawne kacyi złota i srebra , ale zarazem uchronić i święte pisma mówią, że niektórzy aniołowie, też od chorób przez wynalazek lekarstwa po- uwiedzeni miłością dla'/kobiet, zeszli na ziemię wszechnego (panaceum), a wreszcie zapewnić im i zapoznali je z dziełami przyrody; a z tego po-szczęście doskonałe, utożsamiając ich z duszą wodu zostali wypędzenri nieba i skazani na wie-świata i z duchem powszechnym. Przymieszka ta czne wygnanie. stosunku tego powstał ród ol-mistycyzmu sama już zdradza wschodnie pocho- hrzymów. Książka, w której nauczali swej sztuki,, dzenie a., w przejściu zaś przez świat arabski nazywa się „cheineu“, a stąd i sztukę samą na-zyskała przedimek (al), istotną bowiem jej nazwą zwano „chemeja“. Wiąże się to niewątpliwie jest „chemia”; początek wszakże tego wyrazu stępem(V rozdziału Genezy: „A synowie boży,

obecnie trudno wytłómaczyć. Niektórzy łączą go widząc,córki ludzkie......są piękne,”"obrali żony

7 nazwą Egiptu „Chemi”, jakoby ziemią Chama, swe między niemi“. Stąd powstał ród olbrzymów, który był ojcem Mestrema czyli Mecrema, zało- który miał pochodzić od Enocha. Biblijny ten źyciela Egiptu; według Zosimosa, pisarza z П lub Enoch również odgrywa ważną rolę w podaniach. IST stulecia, chemia jest to sztuka pierwszego che- alchemicznych, a „Książka Enocha“, napisana mika Chemesa,—ale Zosimos czerpał ze źródeł zapewne na krótko przed erą chrześciańską, mó-żydowskich, które mogły nazwisko Chemesa łatwo wi także o aniołach grzesznych, którzy nauczyli wyprowadzić od Chama. Wyprowadzano też nazwę ludzi Sztuk i nauk tajemniczych. Tertulian, pi-chemii z greckiego cheuo, topić. G. Hoffmann sarz kościelny z II i III wieku, obejmuje współ-jednak uważa za rzecz najprawdopodobniejszą, ną klątwą magię i astronomię, zarówno jak zna-źe nazwa chemii ma etymologię egipską, nie ozna- jomość własności roślin, lekarstw i trucizn, wraz cza wszakże „zatrudnienia egipcyan”, ale pocho- ze sztuką metali i Tarbläfstwem tkanin. I władz«' dzi od wyrazu „chemi”, co miało po egipsku świeckie prześladowały równieźTmagów, matema-oznaczać barwę czarną; chemia zatem mogła być tyków (t. j. astrologów) i zwolenników innych na-nauką o „przygotowywaniu czerni“, to jest czar- uk tajemnych, a od najdawniejszych czasów ci, nej zasady, do przeobrażania metali służącej, co co zajmowali się wydobywaniem i obrabianiem znów wiąże się ze spekulacyami o czarnem ciele metali, uważani byli za czarowników i magów, podziemnego Ozyrysa. Alchemicy bowiem często Przeobrażanie bowiem materyj stanowiło jakby cytują dawne bóstwa egipskie, Ozyrysa i Izydę, zamach na wszechmoc bogów. Znajomość przy-a, według powszechnego ich podania, nauka ich rody nadaje w samej rzeczy człowiekowi siłę,, miała być założoną przez Hermesa, skąd też po- którą stosować może zarówno do czynów dobrych sala na/.wa nauki hermetycznej. Zapewne więc i złych; z roślin wydobywać może lekarstwa i tru-posiadano w Egipcie zasób bardzo dawnych wia- cizny, metale i ich stopy stosować może do za-domości praktycznych, tyczących się przemysłu dań przemysłu, albo używać do fałszowania nv>~

styczne między metalami, a planetami. Neoplato-nicy Y wieku, podobnie jak alchemicy, przypisują, ołów Saturnowi, electrum (stop złota i srebra a następnie cynę) Jowiszowi, żelazo Marsowi, złoto Słońcu, miedź Wenerze, cynę a następnie rtęć Merkuremu, srebro Księżycowi. Jaje filozoficzne jest zarówno egipskim jak i chaldejskim symbolem nauki świętej i stworzenia świata zarazem. Obok pojęć astrologicznych występują idee, wiążące się z rozradzaniem roślin i zwierząt: „Złoto rodzi złoto, jak zboże wydaje zboże, a człowiek człowieka” mówią adepci. Nadzieje, jakie budzą badania alchemiczne, nie ograniczają się tu do robienia złota, ale obejmują i sztukę leczenia chorób; stąd u arabów, spadkobierców kultury chaldejskiej, pojęcia o eliksirze długiego żywota i o lekarstwie powszechnem. Związek alchemii z podaniami żydowskiemi widoczny jest zarówno w papyrusach lejdejskich, jak i w rękopisach greckich; wspominane są tu traktaty magiczne i dzieła chemiczne, przypisywane Mojżeszowi, a pochodzące z epoki aleksandryjskiej. Zo-simos podaje, że święta sztuka egip-\    cyan za pośrednictwem żydów dostała

pety. Dlatego to umysły mistyczne wiedzę przyrodniczą uważały zawsze za bezbożną, psuje bowiem ładzi i wiedzie ich do rywalizacyi z bogami. Stąd alchemia, zrodzona w czasach mistycyzmu pierwszych wieków chrześciaństwa, od początku uległa potępieniu. Według kodeksu Teodozyusza, książki, zajmujące się temi naukami, miały być palone w oczach biskupów. Autorowie ich również mieli ginąć na stosie, a prawa te utrzymywały się aż do XYI wieku. Pod osłoną mistyczną alchemii pochodzenie jej egipskie jest niewątpliwe, jak to potwierdzają w szczególności papyrusy, znajdujące się w Leodyum. Źródła egipskie wiążą się nieprzerwaną tradycyą z Hermesem Trismegistos, wynalazcą sztuk i nauk u egipcyan; wykryć się w nich daje zarówno pamięć dawnego przemysłu górniczego, którego

mo-

ШЖ.

ЛЬ*

Sfvite

ЖаяЖГ

Fl?. 189.

Symbol alchemiczny.

!J    się światu pozostałemu. Napotykamy

^    yj    u dawnych pisarzy tę mieszaninę baśni

hebrajskich i wschodnich, jaka cechu-‘Sfv    je trzy pierwsze stulecia ery ckrze-

nopol zachowywali sobie królowie, jak i tajemniczość, jaką wiadomości swoje osłaniali kapłani. Zagadkowe wyrażanie się było jakby obowiązkiem reigijnym, „bogowie bowiem zazdrośni są tego, co ludzie piszą“. Stąd to ciągły symbolizm i przenośnie, dziś niepodobne do odeyfrowania, choćby miały nawet pierwotnie jakieś znaczenie naukowe, które tłómaczyło się zapewne ustnym wykładem. "Według kronikarzy byzantyńskich, Dyoklecyan, stłumiwszy powstanie egipcyan, nakazał spalenie dzieł, traktujących o wyrobie złota i srebra, aby zwyciężonych pozbawić bogactw, któreby w nich budziły ochotę do dalszych powstań. Obok egipskich źródeł alchemii, napotykamy wszakże i chaldejskie. W Babilonii bowiem posiadano również pewną umiejętność wyrobu szkła i metali, farbowania tkanin i hartowania żelaza (stal damasceńska i indyjska), czego dowody znajdujemy w szczątkach sztuki asyryjskiej; wiadomości te techniczne posiadała zresztą także ludność Eeni-cyi i Syryi, a drogą tradycyi dochowały się one aż do arabów i persów nowożytnych. Dlatego też alchemicy odwołują się, obok proroków egipskich, i do proroków perskich. W Babilonii też zapewne zrodziło się sławne pokrewieństwo mi-

wa-

CD

Fi? ISO. УгоЬогоз.

ściańskiej, skąd także bardzo silny jest wpływ pojęć gnostycznych, co między fnneini wskazuje wąż, czyli smok, gryzący swój ogon (uroboros), symbol dzieła, nie mającego początku ani końca (fig. 190). Inny symbol alchemiczny wskazany jest na fig. 189. Najdawniejsze rękopisy alchemiczne, obecnie znane, są to papyrusy egipskie biblioteki w Leodyum, a znalezione w grobowcu w Tebach. Są to zbiory wiadomości z magii, astrologii, alchemii, traktaty o stopach metalicznych, o purpurze, o własnościach ziół; napotykamy tu już idee gnostyczne i odwoływanie się do pism żydowskich i do Mojżesza. Treść tych papyrusów jest zresztą takaż sama, jak i rękopisów greckich, znajdujących się w różnych bibliotekach, a które są odpisami autorów z wieku III do X. AVszystkie te pisma mają układ jednakowy i obejmują: l-o wiadomości ogólne: gi i miary rzymskie i egipskie, miesiące egipskie, znaki alchemiczne, spis alchemików, wykaz miejsc, gdzie się wyrabia kamień filozoficzny; 2-0 traktaty teoretyczne, a mianowicie traktaty pseudo-Demokrytesa i jego komentatorów, księgi hermetyczne, przypisywane Hermesowi, Izydzie i Aga* todemonowi, księgi Zosimosa z Panopolis, wreszcie dzieło późniejsze— mnicha Kosmasa; 3-o poematy alchemiczne, z których najdawniejsze pochodzą z czasów Teodozyusza; 4-o traktaty technologiczne, tyczące się stopów, fabrykacyi szkieł zabarwionych, hartowania żelaza i bronzu, topie-

nia złota i transmutacyi. Spis dawnych alchemi- i sztuczny, który, według opisu Witruwiusza, wy-ków, według powyższych ręko isów, obejmuje nie- rabiano z piasku, sody opiłek miedzianych, ze-jako trzy grupy. Do jednej ależą osoby misty-^^szklonycE^w ’"ogniu. M fek "w podobnyż sposób czne lub boskie, jak Hermes, który był patronem oznaczał rozmaite substancje zielone, jak szma-nauk i sztuk w starym Egipcie. Grupa druga ragd, jaspis zielony', emalię zieloną, szkło zielono obejmuje nazwiska monarchów, którzy mieli zaj- zabarwione" i t. d. Rozróżniano więc rówmezTma-mować sie chemią, jak Sofę (Cheops), Kleopatra, fek prawdziwy, szmaragd lub malachit, i mafek Aleksander, Herakliusz; odwoływanie się do ta- sztuczny, ü. j emaîië T szkła zielone.'" Barwa Zie-kich autorów, miało podnieść powagę nauki. Tu lona^ grobowców i sarkofagów utworzona jest też należą dawniejsi filozofowie, których nazwi- z proszku substancyi zeszklonej o zasadzie mięskami osłaniali się pierwsi alchemicy, jak Platon, dzianej. Wyrabiano, ją, przeprowadzając wodę Arystoteles, Demokryt. Ten ostatni zwłaszcza przez kopalnie i poddając ją suszeniu czyli ula-odegrywa ważną rolę w dziejach pierwotnej al- tnianiu przez czerwiec i lipiec. Pojmujemy obec-chemii. Przypisywane mu wszakże dzieło: „Phy- nie, że operacya ta polegała na powolnem utle-sica et Mystica”, nie przez niego niewątpliwie nianiu siarków metalicznych. Nazwa szmaragdu napisanem zostało i jest zbiorem ustępów różnego stosowaną byłajrrzez greków, jak mafek, do wszel-pochodzenia; zdaje się, że w początkach ery chrze- kiej śubstancyT zielonej^ obejmowała więc nietylko ściańskiej istniała w Egipcie szkoła demokrytań- beryl, który 'Znajduje się w naturze często w wiel-ska, której adepci pisali różne dzieła o przyro- kick masach, ale także granit zielony i jaspis dzie, przypisywane później samemu Demokryte- zielony. Słynne płyty szmaragdowe, cenione nie-sowi, twórcy teoryi atomistycznej. Trzecią wre- słychanie wysoko w wiekach średnich, były to szcie grupę alchemików stanowią rzeczywiste oso- sztuczne substancye zeszklone, jak np. sławny by historyczne od III aż do VII wieku po Chr. talerz szmaragdowy, sprowadzony przez krzyża-" Z autorów tych, których posiadamy pisma auten- '"kow z Palestyny i znajdujący się w żakrystyi ka-tyczne, najdawniejszy jest Zosimos z Panopolis, tedry w Genui, który miał być przywieziony Sa-o którym wszyscy alchemicy wyrażają się ze czcią lomonowi przez królową Sabę, i na którym Chry-największą. Według Snidasa, miał on pozostawić stus spożywać miał z uczniami baranka paschal-28 ksiąg o alchemii. Po nim wybitniejsi alche- nego. Sądzono długo, że jest to szmaragd rzeczy-micy byli: Synezyusz, obrany w r. 401 biskupem wisty, ale, gdy w r. 1809 sprowadzony został do Ptolemaidy, jakkolwiek nie uznawał dogmatów, Paryża, stwierdzono, że jest to tylko szkło zabar-sprzecznych z filozofią; współczesny mu Olimpio- -wionę, i wrócił w r. 18lä do Genui^^gdzie dotąd dorus, autor traktatu „O sztuce boskiej i świę- się przechowuje. Szczegóły te wykazują znów, że tej“, oraz Stefanus, lekarz i astrolog z czasów He- jedną nazwę stosowano do substancyj bardzo ró-rakliusza, na którym kończy się szereg alchemi- źnych, zestawionych z metalami; jedne są natu-ków egipsko - greckich, a alchemia około VIII raine, lub mogą być otrzymane w kopalniach stulecia przenosi się do Syryjczyków i arabów, drogą powolnych przeobrażeń, inne — sztuczne. Zanim jednak do nich przejdziemy, rozpatrzymy, Pojmujemy, jakie stąd wynikało pomieszanie po-jaką była znajomość metali u egipcyan, na jęć i jak budziła się nadzieja, że coraz dokładniej podstawie bowiem ich przemysłu metalurgicznego będzie można sztucznie odtwarzać minerały i me-rozwijała się a. w wiekach średnich. Według Le- tale. Szomt tłómaczy Lepsius przez miedź lub psiusa, egipcyanie rozróżniali w napisach swoich bronz, Champollion przez żelazo. Zamieszanie to ośm najcenniejszych minerałów: złoto=znub.; sre- między żelazem a bronzem datuje się od bardzo da-bro — hat; asem czyli electrum, stop złota wna: tak np. łaciński aes, spiż, odpowiada san-i srebra; chesteb=minerał niebieski, jak lapis skryckiemu ayas, znaczącemu żelazo. Egipcya-lazuli; mafek = minerał zielony, jak szmaragd; nie przez szomt rozumieli i miedź, i jej stopy, szomt— spiż, bronz lub miedź; men, żelazo (we- które łatwiej niż sam metal otrzymują się przy dług Lepsiusa), wreszcie takt—ołów. Co do zło- traktowaniu metalurgicznem minerałów. W muta, rozróżniali egipcyanie złoto czyste i skalne, zeach napotykamy dawne zwierciadła z bronzu, t. j. nieoczyszczone, oraz niektóre stopy. Srebro t. j. ze stopu miedzi i cyny, zamki, klucze, noże otrzymywano także w różnym stopniu czystości i oręźe również bronzowe. Liczne stopy, jakie i oznaczano jego próbę. Electrum, po egipsku otrzymywać można z miedzi, a których własuo-asem, był to stop złota i srebra, otrzymywany ści, jak twardość i barwa, łatwo zmieniać się bezpośrednio przez traktowanie minerałów, zawie- mogą, szczególniej nasuwać mogły pomysły o prze-rających oba te metale; mógł wszakże być otrzy- obrażeniu miedzi w złoto. Stąd przepisy alche-mywany również przez stopienie obu tych części miczne o fabrykacyi bronzu barwy złota. 2дЗа-ekładowjmh w odpowiednim stosunku, był to więc wało się metalurgom ówczesnym, że trzeba tylko zarazem metal naturalny i sztuczny, co łatwo na- o jeden krok postąpić, jedną operacyę przepro-sunąć mogło myśl o sztucznym wyrobie także zło- wadzić, zmienić jedną lub dwie własności, aby ta i srebra. Chesteb czyli chesbet oznaczał osiągnąć zupełną transmutacyę i sztuczny wyrób wszelki minerał niebieski, naturalńyTub sztuczny, złota i srebra. Men, zwany później tehset, tłó-jak lapis-iaznli. emalie niebieskie o zasacjLzierko- maczy Lepsius przez żelazo, chociaż co do tego bałtów ej lub miedzianej, siarczan miedzi i t. d. pozostaje niepewność, żelazo bowiem w grobow-Rozróżniano błękit prawdziwy czyli naturalny, each egipskich jest rzadkie i pochodzenia wzglę-

aule nowszego. Wiadomo rzeczywiście, źe otrzymywanie żelaza i jego przeróbka są daleko trudniejsze, aniżeli innych metali. Taht, czyli ołów, kończy spis metali znanych egipcya-nom, a pod tą nazwą rozumieć także należy nietylko sam metal, ale i niektóre jego stopy. Według alchemików greckich, ołów byf źródłem innych metali: miedzi, cyny i żelaza, a to za pośrednictwem pewnej substancyi, zwanej przez autorów magnezyą. Ołów służył także do wyrobu srebra. Pojęcie to wydawać się musiało zupełnie naturalnem pierwotnym metalurgom, którzy przez kupelacyę wydobywali srebro z ołowiu sre-bronośnego. Cyna nie występuje w spisie Lep-siusa, chociaż wchodzi w skład bronzu; zapewne nie umiano jej otrzymywać w stanie odosobnionym. Grecy jednak już ją znali, a według przepisów papyrusów lejdejskich była to jedna z zasadniczych substancyj do fabrykacyi czyli trans-mutacyi srebra. U Homera Kassiteros, jak się zdaje, oznaczał stop srebra i ołowiu, potem tęź samą nazwę stosowano do cyny. Tak samo po hebrajsku bedil oznacza już to cynę, już ołów, lub raczej pewne jego stopy. Blask cyny, oporność względem wody i powietrza, jej własności pośrednie niejako między ołowiem a srebrem, wszystko to tłómaczy, dlaczego alchemicy tak często przyjmowali cynę za punkt wyjścia w swych metodach transmutacyi. Rtęć, która miała tak ważne znaczenie u alchemików, była również nieznana w starożytnym Egipcie. Znali ją już jednak grecy za czasów wojny pelopońskiej. Płynność jej, ruchliwość, jej działanie na metale, jej własności trujące, streszcza Pliniusz krótko: liquor aeternus, venenum rerum omnium, ciecz wieczna, trucizna wszech rzeczy. Pierwotną jej nazwą jest żywe srebro, czyli srebro płynne. Tak więc egipcyanie łączyli w jedną grupę metale istotne, ich stopy i niektóre minerały barwne lub połyskujące, naturalne i sztuczne. Wyrób szkła, emalii, stopów, bardzo był rozwinięty w Egipcie i Asyryi, jak świadczą dawne podania i znalezione szczątki pomników. Zestawienie metali i ceïïn?ClT"kaimëiii polegało zafazern"^ńa praktykach technicznych i własnościach tych ciał, wszystkie Joówiem posiadają w ogólności połysk, barwę, nie ulegają zepsuciu. W starożytności nie miano pojęcia o rodzajach należycie określonych, o ciałach obdarzonych własnościami niezmiennemi, jakie się cechuje naukę dzisiejszą i datuje zresztą od niedawnych dopiero czasów. Stąd to jedna i taż sama nazwa ma różne znaczenia i stosuje się do rozmaitych substancyj. Gdy zaś umiano naśladować mniej lub więcej dokładnie różne ciała, jak uczyły doświadczenia z ciałami szklistemi i stopami, rozciągano pojęcie tej moźebności do wszelkich ciał. Naśladownictwo dalej drogich kamieni przez emalje i szkła przedstawia stopnie bardzo różne; tak samo stopy mają własności zmienne i zbliżają się mniej lub więcej do metali istotnych. Za tern poszło pojęcie metali niedoskonałych i sztucznych, posiadających barwę, twardość i niektóre inne własności metali naturalnych i doskonałych, chociaż nie dostępujących do nich zupełnie. Znano bronz barwy złota, trzeba było tylko pewnego uzupełnienia, by otrzymać istotne złoto, złoto naturalne. Wyobrażano sobie, źe można podwoić stosunek złota, lub srebra (diplosis), przez łączenie z innym metalem, w rozumieniu, że złoto i srebro są to także stopy czyli aliaże, źe zatem własności ich można także stopniować, jak innych stopów. Podobne zmiany w praktyce metalurgicznej mogą poniekąd rzeczywiście zachodzić, a to przez hartowanie lub dodatek pewnych substancyj w małych ilościach, jak to wskazuje wyrób bronzów i stali. Tak pojmował to i Bakon: „Obserwując wszystkie własności złota, poznajemy, źe jest żółte, bardzo ciężkie, klepalne i ciągliwe w takim stopniu i t. d.... a ktoby znał formuły i metody, niezbędne do otrzymywania do woli barwy żółtej, znacznego ciężaru właściwego, ciągliwości i t, d., ktoby znał dalej sposoby osiągania tych własności w różnych stopniach, dostrzeże sposoby i będzie mógł przedsięwziąć środki odpowiednie, aby własności te skupić w danem ciele, skąd wypłynie transmutacya tego ciała w złoto“. Rzeczą wydaje się w każdym razie osobliwą i trudną do pojęcia, jak mogła być razem zebrana taka mieszanina przepisów rzetelnych i pozytywnych, tyczących się wyrobu stopów i szkieł, i metod urojonych transmutacyi metali. Jedne i drugie podawane są obok siebie, z jednaką naiwnością, bez żadnych dodatków szarlatańskich. Jeżeli oszuści wyzyskiwali tę wiarę, jest rzeczą niemniej pewną, że wiara ta była szczerą u przeważnej części adeptów. Niemniej jest zagadkowem, jak mogło przez czas tak długi znajdować wiarę doświadczenie przeobrażenia metali, które się nigdy nie powiodło. Wytłómaczyć to można zapewne tą tylko drogą, że umysł ludzki uporczywie trzyma się przesądów, które schlebiają jego nadziejom potęgi i bogactwa. Urojenia magii i astrologii, łączone zawsze z alchemią, nie mniej chimeryczne, utrzymywały się również długo, a dziś jeszcze widzimy w Europie magnetyzerów i spirytystów. Do powodzenia zresztą alchemii przyczyniały się i powody bardziej filozoficzne; uczeni bowiem, którzy ją uprawiali w czasach aleksandryjskich, pragnęli wytworzyć z niej naukę rzetelną, snując poglągy teoretyczne na podstawie doktryn mędrców greckich.

Teorye alchemiczne.Podstawąpojęćalchemicznych była nauka Empedoklesa o czterech żywiołach czyli elementach, które odpowiadają pozorom i ogólnym stanom materyi. Ziemia jest symbolem i podporą stanu stałego i suchości, woda— ciekłości i zimna, powietrze — lotności i stanu gazowego, a ogień, subtelniejszy jeszcze, odpowiada zarazem pojęciu płynu eterycznego, który jest podporą symboliczną światła i ciepła, oraz pojęciom o ruchu najdrobniejszych cząstek ciała. Żywioły te przeto dla Empedoklesa i jego następców są pierwiastkami wszech rzeczy. Alchemicy oznaczali ogół tych czterech żywiołów jednym wyrazem tetrasomia, stanowiącą jakby materyę

•ciał; ciała zaś dzielili na kategorye, stosownie do barwy i jest zawarta we wszystkich ciałach. Potęgo, który żywioł w nich przeważa. Z ogniem jęcie takie powstało zapewne siąd, że metale sto-wiążą się metale* z powietrzem ptaki, z wodą pione przedstawiają podobieństwo do rtęci* wspól-ryby, z ziemią rośliny i t. p. Obcą jest natomiast ne więc te cechy przypisano substancyi właści-alchemikom teorya atomistyczna Demokryta, Leu- wej, t. j. rtęci filozofów* w której przedewszyst-cypa i Epikura. Nauka o czterech żywiołach uzu- kiem, mówiono, przebywa płynność metaliczna, pełniała się pojęciem materyi pierwotnej Platona, Wszystkie więc ciała natury utworzone są, wektora miała być podstawą wspólną wszelkich sub- dług adeptów greckich, z jednej materyi zasa-utancyj różnych, nie posiadając formy, którą otrzy- dniczej. Aby otrzymać ciało oznaczone, dajmy mywała z zewnąrz. Porównywano ją do cieczy bez- na to złoto, dobierać trzeba ciała analogiczne wonnych, które otrzymują zapach od substancyj do- i rugować z nich własności, które je wyodrębnia-danych: tak i materya pierwotna otrzymuje formy ją, tak, aby je sprowadzić do materyi pierwotnej, od czterech elementów, z których Bóg składa która jest rtęcią filozofów. Rtęć ta otrzymaną świat. Składa go z ognia, bez którego nie może być może z rtęci zwykłej, jeżeli z niej usuniemy istnieć nic, co jest widzialnem; z ziemi, bez której najpierw jej płynność, t. j. permą wodę, pierwia-niemanic trwałego idotykalnego; z wody i powietrza, stek płynny i ruchliwy, który nie pozwala jej które łączą ogień z ziemią. Żywioły te posiadają osiągnąć doskonałości; tak samo odjąć jej trzeba

jggp

El

Ml

ШЩ

Ш

jej lotność, to jest pewne powietrze, w niej zawarte; a wreszcie oddzielić trzeba od niej i pewną ziemię, pewien pierwiastek ziemski, który 1У przeszkadza doskonałemu jej rozcień-~    czeniu. Tak samo postępowano z

sgi

r,.

4: ‘

ri

". : ■■

ДДт|

Si

« Kiem w

y:

r*.'

■i

ÎH!

Fig. 191. Pracownia alchemik . w średnich wiekach.

postać geometryczną, która dozwala im łączyć się między sobą jedynie w pewnych stosunkach oznaczonych. Ciałka ognia są najdrobniejsze, najruchliwsze, najlżejsze; ciałka powietrza własności te w mniejszym, a wody w jeszcze mniejszym posiadają stopniu. Według Platona, woda przez zagęszczenie staje się kamieniem i ziemią, a przez dzielenie wiatrem i powietrzem, powietrze zapalone staje się ogniem, przez zagęszczenie zamienia się w mgłę, a potem spływa w wodę. Cztery żywioły wytwarzają się przeto peryodycznie. Też same idee powtarzają alchemicy, uczniowie szkoły neoplatońsldej; pierwotną wszakże materyę Platona identyfikują z rtęcią czyli merkuryuszem filozofów. Rtęć, mówią oni, przybiera wszelkie formy, bieli wszystko, przyciąga duszę wszystkich rzeczy, zmienia wszystkie

ołowiem, z cyną, starając się pozbawić każdy metal indywidualnych jego własności. Ołowiowi trzeba było odjąć jego topliwość, cynie właściwy trzask, jaki wydaje, a który budził uwagę alchemików; rtęć odejmuje cynie jej krzyk, mówi Stefa-nus. Skoroby w ten sposób przygotowaną była materya pierwotna wszelkich metali, czyli rtęć filozofów, trze-baby już było tylko zabarwić ją siarką i arszenikiem; pod teini zaś ostatniemi nazwami rozumiano zarazem siarki metaliczne, różne ciała palne i kwintesencye, które filozofowie otrzymywać z nich mieli. W takiem znaczeniu, za czasów arabskich, metale uważano za ciała zło-₍ żonę z rtęci i siarki. Barwniki złota i srebra miały mieć w isRmKTTZeczy skład jednakowy; stanowiły one kamień filozoficzny, czyli pro-"~szek pToj eTFc y j n y. Wszystkie metale na złoto zamieniać miała tynktura czerwona, lew czerwony, czyli magisterium wielkie; tynktura ta miała być zarazem lekarstwem powszech-nem. Do zamiany metali nieszlachetnych na srebro starczyć miała tynktura biała, lew biały, czyli magisterium białe. Tak się przedstawia teorya alchemików wskróś symbolów i zawiłości,—teorya, w części wysnuta z doświadczeń praktycznych, w części ze spekulacyj filozoficznych. Materya wyróżnia się tu od swych własności, a te ostatnie pojmowano jako istoty odrębne, które można dodawać lub usuwać. Są to pojęcia różne zgoła od obecnych naszych wiadomości, niemniej wszakże stanowią pewną całość logiczną, która długo była podstawą teoryj naukowych, przeszedłszy za pośrednictwem arabów do późniejszych filozofów hermetycznych. Pierwszym z alchemików

arabskich był Geber (Al-Dżabar), z końca zmarły 1636 r., ogłosił kilka dzieł, przeważnie VIII wieku; prypisują mu przeszło pięćset dzieł, jednak przedstawia cha’akter szarlatana. Do z których najważniejsze i zapewne najbardziej au- ostatnich autorów powa nych , którzy wierzyli tentyczne jest „Summa perfectionis magisterii in jeszcze w kamień ^filozoficzny, należą,: Glauber, sua natura’⁵. Dzieło to, ułożone metodycznie, na Becher, КтптскеТ i, jak się zdaje* nawet StahT^ " iwnością wielu ustępów świadczy, że autor byi którzy się już znacznie przyczynili do rozwoju człowiekiem szczerym i o swej sztuce przekona- istotnej chemii. W ten sposób dochodzimy do nym. Rozpoczyna się od wykazu przeszkud, któ- okresu chemii nowożytnej, chociaż już wcześnie re niszczą powodzenie sztuki, a które pochodzą upadać zaczęła ufność w zasady alchemii, a od od ciała i od umysłu; następnie idzie odparcie wieku XYI-go wybitne umysły zarzuciły wiarę nieuków i sofistów, którzy prawdziwości sztuki za- w transmutacyę metali. Coraz więcej stawała się przeczają. I Geber wszakże nie jest bezwzględnie alchemia dziedziną umysłów chimerycznych, wą-łatwowiernym, odrzuca bowiem wpyłw gwiazd na ryatów i szarlatanów. Ci ostatni "długo wyzyski-powstawanie metali Z opisem naukowym metali wali łatwowierność ludzi bogatych i wielkich pa-łączy metody ich wirobu i uważa je jako utwo- nów, myśl bowiem olbrzymich bogactw, jakieby rzone z siarki, rtęci i arszeniku. Idzie tu zresztą/ zdobyć można było "pr'zy porribcy—kamienia filer więcej o kwinteseneye, subtelniejsze aniżeli sub- "ZOfiCżńego, żywo uderzała wyobraźnię i pódsyca-staucye pospolite tegoż nazwiska, a kto zdoła je ła żądzę posiadania tatóógó' kamienia, z czego odosobnić, będzie mógł wirabiać i przerabiać do korzystali oszuści, wyłudzający znaczne często woli metale. Badania te, prowadzone dalej gorli- sumy na prowadzenie rzekomych swych badań, wie przez arabów w Mezopotamii i Hiszpanii, a budzący ufność złudnemi T podstępńemi do-zbogacały ich odkryciami praktymznemi, ale nie świadczeniami. Posługiwali się oni często tygla-wykraczały poza szranki teoryj greckich. Dysty- mi o dnach podwójnych, w których dno dolne lacya, która już przez poprzedników używaną by- pokryte było tlenkami złota lub srebra, a na-ła, udoskonaloną została przez arabów, którzy stępnie osłonione stosowną masą. Często ukrywali nadali alembikowi budowę dogodniejszą.Wykryli proszek złoty lub srebrny w dziurce, wywierconej metody otrzymywania kwasów, akwaforty, wody /w bryle węgla, albo też napajali węgiel roztwo-królewskiej, witryolu, alkoholu; wyrabiali kamień rami soli tych metali, proszkowali go i proszku piekielny (azotan srebra) i sublimât (chlornik tego używali do projekcyi na przedmioty, które rtęci). Około tegoż czasu wyróżnionno dokładnie poddawali transmutacyi. Substancye stopione mie-saletrę od innych soli wykwitających; byzantyń szali pręcikami drewnianemi, w których wyżło-czycy znali ją wszakże, wcześniej, niż arabowie, bienia napełnione były opiłkami drogich metali, i zastosowli ją do ognia gregoryańskiego. Wiel- Złoto, pobielone rtęcią, przedstawiali jako srebro cy lekarze arabscy: Rhazes z w. X-go,Awicenna lub cynę, a po wyżarzeniu odzyskiwało ono oczy-z w XI-ge, Abul-Kazis z XII-go i inni, figurują wiście swą barwę; rtęć obładowana cynkiem między alchemikami. Do Europy zachodniej prze- i wprowadzona na miedź, nadawała jej barwę dostała się więc nauka alchemiczna za pośre- złota. Niektóre przetwory arszenikowe bieliły dnictwem arabów, w czasie wojen krzyżowych, miedź, co uważano za początek transmutacyi. a pierwsi alchemicy zachodni znają i komentują Ciecze, używane do doświadczeń, zawierały już tylko autorów arabskich. "Wincenty z Beauvais w roztworze sole srebra i złota. Mnich pewi_en~ w swem „Speculum majus” odwołuje się tylko przedstawił królowej Elżbiecie nóż, którego kodo nich; „Theatrum chemicum’', zbiór dawnych fiiec Pył ze złota, pokrytego barwą żelaza; przez tekstów, również nie zawiera wcale pisarzy gre- zanurzenie w cieczy, zabarwienie znikło i koniec ckich W ciągu wieków średnich uprawiano al- noża wydał-eię' zamienionym w złoto Tak samo chemię gorliwie, dokonano jednak odkryć niewie- okazywano gwoździe ub medale, w połowie z żele. Albert Wielki, św. Tomasz z Akwinu, Raj- laza, a w połowie ze uebra. OstatLie publiczne mund Lullus, Roger Bakoń (zmarły 1292 r.),Ar- doświadczenia z transmutacyą wykonywał w Lon-nold da Villanova (zmarły około 1320 r.), pisali dynie w r. 1782 doktór Price, który zamienił o/alchemii, lubo niektóre dzieła, noszące ich na- rtęć w złoto i srebro za pomocą dwóch proszków zwiska, nie są autentyczne. W czągu wiekuXIV projekcyjnych: białego i czerwonego. Doświadcze-i XV alchemicy stają się liczniejszymi; wielu jest nia te powiodły się, ale gdy żądano ich powtó^ wprawdzie między nimi szarlatanów, ale inni rżenia, oświadczył, że zużył wszystek proszek, ja-znów przyczynili się dopostępu wiedzy przez do- ki przygotował, a trudności i niebezpieczeństwa świadczenia, często ciemne i źle tłómaczone, któ- wyrobu tego proszku powstrzymują go od dal-re wszakże stały się punktem wyjścia do odkryć , szych prób Obarczony zarzutami, otruł się. dalszych. Do tych należą: Bazyli Valentinus, któ- Marzenia alchemików rozwiać się musiały osta-ry pracował nad antymonem, dwaj Izaakowie,oj-"TeCzniep—gdy przed stu laty wreszcie odróżnio-ciec i syn, holendrzy, Bernard Trevisanus i in- no ciała złożone od pierwiastków chemicznych, ni. W w. XVI, obok uczonych encyklopedystów, Środki jakiemi rozporządzamy obecnie, a któ-którzy pisali o alchemii, jak Pic de Mirandole, re potęgą swoją przechodzą nieporównanie ope-występują osobistości dziwaczne, zarazem uczeni racye dawnych alchemików, nadały nam tę wła-i szarlatani, jak Korneliusz Agrippa i Paracel- dzę nad przyrodą i to bogactwo przemysłowe, sus. Głośny alchemyk polski, Michał SędżiwóJ, o jakich marzyli napróżno alchemicy, i dozwa-

■l/acjk op»jdy* Powmch** ilurtr.

łają nam przeobrażać substancye w najrozma- 30 gatunków, rozmieszczonych w strefie zimnej itszy sposób, ale nie dają możności rozkłada- i umiarkowanej całego świata. W naszej florze nia naszych ciał prostych, czyli pierwiastków znajdują się dwa gatunki: Alchemilla vulgaris L. chemicznych. Przy wszelkich przeobrażeniach, bardzo pospolita w północnych okolicach kraju, pierwiastki te, a między niemi metale w szcze- na łąkach, w gajach i lasach wilgotnych, w oko-gólności, zachowują naturę swą i swój ciężar, licach Warszawy jednak wcale się ona nie spo-a ta niezmienność ciężaru obecnych naszych pier- tyka. Z powodu dłoniastych liści, lud zowie ją wiastków stanowi węzeł tego zadania. Pojęcie „Gęsią łapką”. Drugi gatunek, Alchemilla ar-pierwiastku chemicznego nie opiera się zresztą vensis (L) Scop, jest daleko rzadszy i przytrafia na jakiejkolwiek, z góry przyjętej, teoryi filozo- się tylko w południowych okolicach kraju, napo-ficznej, jest to granica, na której wyczerpuje się lesiu. Pierwsza jest rośliną trwałą, druga—rocz-moźność nasza dalszego rozkładu ciał. Jaka jest jednak natura istotna pierwiastków chemicznych, czy mogą być one uważane za pewne przeobrażenia, za pewne objawy jednej materyi pierwotnej, czy nauka dzisiejsza posiada wskazówki pewne do podobnych wniosków, jest to kwestya, która z rojeniami alchemików nic nie ma wspólnego (ob. pierwiastki chemiczne). Alchemia, jak widzieliśmy, wyrosła na podstawie praktycznych potrzeb'““człowieka, jak wiele innych nauk, astronomia lub botanika np., ale nieszczęściem jej było, że kształtować się zaczęła w naukę w czasach, gdy uległa wpływom górującego mistycyzmu i charakter ten zachowała. Za tern poszło odwrócenie się od niej umysłów prawdziwie naukowych, brak planu w jej badaniach, bezład doświadczeń, a wreszcie szarlatanizm. Cały ciąg jej dziejów daje obraz zboczenia umysłu ludzkiego, jak spirytyzm dzisiejszy. Literatura .

4:

id-

Fig. 192. Alchemilla.

Pisma alchemików greckich wydaje Berthelot:

„Collections des anciens ^alchimistes grecs” (dotąd 4 zeszyty); z pism łacińskich ważniejsze:

czną. Alchemille, jak wogóle rośliny z rodziny różowatych, zawierają w sobie garbnik, przez co poczytują się za rośliny toniczne, mogące służyć do czyszczenia ran. Przypisywano im własności cudowne, jak naprzykład przywracanie dziewictwa i t. p.; tymczasem stanowią one słaby środek ściągający, który nie może pójść w porównanie z liśćmi innych różowatych, jak np. z rodzaju Rubus. Gatunek A. alpina, rosnący na górach i w krajach północnych, używa się do farbowania tkanin na kolor żółty.    J- A-

Alchimowicz Kazimierz, artysta malarz (* 1840 roku w gub. wileńskiej, pow. lidzkim, w Dziembrowie); nauki kończył w Wilnie. Następnie wWars/awie wstąpił do szkoły prof. Gersona. Jednocześnie uczęszczał i do warszawskiej szkoły rysunkowej, po ч X której ukończeniu, celem L    dalszego kształcenia się

% 'wyjechał do Akademii кмийь. . sztuk pianych w Mona-chium. Ztamtąd, dla uzu-Bi ■ pełnienia studyów akade-gy mickich, udał się do Pa-

„Speculum alchemiae” (Bazylea, 1572); „Thea-truin chemicum” (Strasburg, 2 wyd., 6 t., 1657).

Historyę a., oprócz książek traktujących o histo-ryi chemii w ogólności, dają dzieła Berthelot’a:

„Origines de l’alchimie“ (1885), oraz „Introduction à la chimie des anciens et du moyen âge“

(1889). Popularniejszej książką jest Figuier’a: „L’al chimie et les alchimistes”.

Aîchemilla T., Gwiazdosz. Rodzaj, należący do rodziny różowatych, plemion rzepiowych (Bo-saceae-Agrimoniceae). Kwiaty ma foremne dwu-płciowe. Osadnik wklęsły w kształcie kubeczka, wysłany warstwą gruzołkowatą; na jego brzegu osadzony kielich 4 —lub 5 listkowy, opatrzony zewnątrz przykieliszkiem. Korony nie ma, pręcików 5 naprzemianległych z listkami kielicha; nitki ich wolne, u góry stawowate; pylniki dwukomórkowe, dośrodkowe, otwierające się podłuźnemi szparami. Zalążnia słupka jajowata, jednokomórkowa, osadzona na dnie kubeczka z szyjką boczną, zakończoną znamieniem główkowatem. U niektórych gatunków bywają dwa lub cztery takie słupki.

i¥

i®

ryża, gdzie za wyróżniające się prace w różnych

Fi» 193. Alchimowicz Kwlmierz. odstępach CZaSU nagTO-

Owocem jest niełupka, okryta szupinką(ma'uwMm), powstałą z osadnika. Nasiona bezbielmowe. Ro-dzaj ten składa się z roślin zielnych, trwałych Щг)ц i jednorocznych, z liśćmi naprzemianległemi, opa-trzonemi w dwa przylistki, przyrośnięte do ogonka; blaszki liściowe klapowane, dłoniaste. Kwiaty drobne, samotne, lub zebrane w wierzchnotki, kątowe, albo wierzchołkowe. Znanych jest około

T. ы

S J.

rzeki zbudowane, 16,0G0 mców. Początkiem się ga bardzo odległej starożytności: za czasów rzymskich nosiło nazwę Saetabis, przedtem zaś było kolonią kartagińską. Kwitnące za panowania mau-rów w Hiszpanii, zaczęło zwolna chylić się do upadku, dziś jednak ponownie wzrasta, dzięki ko lei żelaznej Walencya—Alicante, oraz nader wiel kiej urodzajności gleby. Okolica, pełna gajóu pomarańczowych i palmowych, wydaje owoce po łudniowe, oliwę, wino, ryż i wszelkiego gatunki zboże; — hodowla jedwabników znaczny dochód przynosi. Sztuczny system nawadniania pól i łąk zaprowadzony przez maurów, trwa po dziś dzień i dzielną jest pomocą w rolnictwie;—to też cała prawie Walencya i Murcya należą do najsta ranniej i najlepiej uprawianych w Hiszpanii,— i przedstawiają jeden piękny i gęsto zaludniony ogród.

j. к

itony został pięciu medalami: srebrnemi i bronzo-wemi. Z Paryża wrócił do Warszawy, i tu otworzywszy pracownię, wykonał następujące dzieła: „Sceny życia na Uralu”, (jak „Pogrzeb” i „Katastrofa w kopalni”); „Śmierć Margiera”; „Lizdejko na gruzach świątyni Perkuna”; „Zabytki książąt aragońskich”; „Obrona Olsztyna”; „Przy płocie”; „Po nabożeństwie”; „W pocie czoła”; „Ostatnie chwile ks. Michała Glińskiego”; „Niewinna zabawa”; „Cyganka”; „Dożynki na Litwie”; „Żniwa na Litwie”; „Wnętrze chaty litewskiej”; „Na zaścianku”; „Pogrzeb Gedymina”, i wiele innych. Ostatnią pracą jego jest „Milda”, motyw wzięty z legend litewskich; dzieło to rzeczywistej wartości artystycznej, płótno większych rozmiarów, przedstawia obnażoną postać młodej kobiety, przerażonej uderzającym z niebios piorunem; cała poza i wyraz przerażenia dramatycznej chwili oddane z nadzwyczaj nem poczuciem prawdy; oświetlenie, tak trudne do pochwycenia odbłysku gromu, utrzymane w tonie prawdziwym, co jedynie przez intuicyą tylko tak znakomity artysta mógł z taką wiernością odtworzyć. Oprócz prac powyższych, niejednokrotnie oglądano na tutejszych wystawach i portrety tegoż artysty, wykonane z umiejętnością i doskonale przedstawiające podobiznę danych osób; A. więc nie zamknął się w ciasnem kole specyalności, ale talent swój uwidomił w różnych rodzajach, gdyż nawet i pejzaże odtwarzał wogóle. Ze wszystkich prac A. wieje dziwna jakaś poezya, i słusznie też nazwać go można artystą-poetą.

Alciat in. Alciatus Andrzej, (* 1492 w Al-ciate pod Como—■*{- 1550), sławny nauczyciel prawa, profesor szkół wyższych w Avinionie, Bourges, Pawii i Ferrarze. On-to był pierwszy, co kierunek nauk humanistycznych zwrócił ku uprawianiu prawa rzymskiego i wystąpił stanowczo przeciwko glossato-rom. Umiejętność ma mu w tym względzie wiele do zawdzięczenia. Zarzucają mu samochwalstwo i niestałość charakteru. Ostatnią tę przywarę usprawiedliwiał między innemi przechwałką: że „podobny jest do słońca, które w swym obrocie około ziemi wszystko ogrzewa i oświeca“. Pozostawił pisma prawne, historyczne, filologiczne i inne pod tyt: „ Praetermissorum libri II“ 1518 r. (Wyjaśnienia kodeksu justyniańskiego). „Dispunc-tionum juris libri IV“ 1519; „De singulari cer-tamine“ (o pojedynku); „Parergorum juris libri XII“ 1538; „Oommentaria in Digesta etc.“; „Hi-storiae Mediolanensis libri IV usque ad Valenti-nianum imperatorem. Opus postumum“ 1525. „De ponderibus et mensuris. Lexicon Plautinum. Epi-stolae. Emblemata“. Wydanie zbiorowe w Lyonie 1560 r. 4 tomy in folio, po kilkakrotnie przedrukowane.

Alcidamos, ob. Al ki damom

Alcimos, ob. Alkimos.

Alcimus, ob. A vit us.

Alcinous, ob. Alkin o us.

Alcira, (z arabs. al dżesirali =wyspa), miasto w prow, hiszpańskiei Walencyi, niedaleko od ujścia Jucaru do m. śródziemnego i na wyspie tej

And. S.

Aids, imię jakoby olbrzyma w podaniach li tewskich. Prawi o nim szeroko Narbutt („Dziejfc nar. litew. I, 162—63), ale to potrzebuje spraw dzenia. (Porówn. „Bibliot. warsz.“ 1858, II, 448 i Jucewicz: „Wspomn. Żmudzi“, 70). Sardo już brzmienie nazwiska wygląda nie po litewsku.

Alcock sir Rutherford, (* 1809), oryenta-lista angielski. Ukończywszy studya, otrzymał posadę lekarza brygady nadmorskiej w Portugalii, a w rok potem głównego naczelnika szpitali an gielskich w Hiszpanii. Po powrocie w r. 1837 dc ojczyzny, był mianowany jednym z komisarzy którzy pretensye pieniężne tak zwanej ligi por tugalskiej załatwić mieli. Od r. 1844 poczyna się długoletnia jego służba dyplomatyczna na Wschodzie: z początku był konsulem brytańskim w kilku miastach chińskich (w Fu-czeu, w Szanghaju i Kantonie), od r. 1858 pierwszym konsulem, a roku następnego posłem angielskim w Japonii, w r. 1865 był znowu wysłany do Chin w charakterze posła i w tymże jeszcze roku mianowany posłem nadzwyczajnym w Pekinie. Urzędu tego zrzekł się w roku 1871 i od tego czasu mieszka stale w Londynie, gdzie jest obecnie prezesem Towarzystwa geograficznego. Napisał kilka dzieł bardzo cennych w zakresie naukowym: „Nothes on the medical history and statistics of the British legion of Spain“ (1838); „Elements of Ja-panpse grammar“ (1861); „Familiar dialogues in Japanese“ (1863); „The capital of the Tycoon“ (1863) i „Art and art-industries in Japan“ (1878). Te dwa ostatnie dzieła zaliczone są do rzędu najlepszych prac o stosunkach japońskich.

Alcolea, oberża w Andaluzyi na drodze z Madrytu do Kordowy; od niej nosi nazwę wielkie zwycięstwo, odniesione 1868 r. przez marszałka Serrano nad wojskami Izabelli; otworzyło ono zwycięscy bramy Madrytu i zdecydowało o upadku zwyciężonej.

Alcott Amos Bronson, pedagog i filozof współczesny ameryk., (*1799 wWalcott wStanieOon-necticut). Młodość swoją spędził w jednym z domów handlowych, poczem jął się pracy, do której czuł się naj bardziej powołanym, t.j.—pracy pedagogicznej. Założył mianowicie w rodzinnem mieście zskołę, któ-

czasu

dobrze nawodnione

przywróciły porządek.

Alcudya Manuel Godoy, ob. Godoy. Alcuin, Alcuinus, ob. Alkuin. Alcyato Jan (f przebył we Francyi;

сг oo

N <ea

вЩь

f.

mu

l'.g. is)4. Alcybiades.

rą następnie przeniósł doBostonu(1828), a później do Concord w Massachussets, gdzie dotąd pod kierunkiem jego, obecnie już starca, ale krzepkiego, prowadzoną jest wzorowo. Metoda nauczania, jaką A. zaprowadził w swej szkole, w zupełności przypomina metodę Pestalozzi’ego, chociaż A. nie znał pierwiastko wo tej ostatniej. Obie te metody pokrewne jednocześnie rozwijane były: pierwsza w Niemczech, druga w Ameryce a nawet i w Anglii, mianowicie od czasu założonej przez A. w Londynie (1830) szkoły, zwanej powszechnie „Alcott House“. Podczas pobytu swego w Bostonie, A. wszedł w stosunki z Emerson’em (ob.) oraz przyjął współpracownictwo w „Dial“ (1840 — 1844), organie szkoły transcendentalnej, z którą A. dzieli przekonania. W 1858 r. został super-intendentem szkół w Concord, i na tern stanowisku wielkie oddał usługi swemu krajowi. Prócz prac pedagogicznych A. napisał studyum o Emer-sonie, będące właściwie studyum o transcenden-talizmie amerykańskim, oraz wykładem idei filozoficznych samego autora, przypominających neo-platomzm chrześciański. („Ralph Waldo Emerson, an estimate of his character and genius“, 1882).

Alcott Ludwika Mary a (*1832—fl888), popularna powieściopisarka amerykańska, ur. w Ger-mantownie (obecnie część Filadelfii), kształciła się w Bostonie, poozem oddała się nauczycielstwu. W tym czasie napisała „Flower fables“, zbiór powiastek dla dzieci filozofa Emersona, oraz ró żne drobne nowele, drukowane w „The Boston evening gazette” i niektórych innych pismach. Podczas wojny domowej zajęła się pielęgnowaniem rannych, a listy, które pisywała do domu ze szpitala wojskowego w Washingtonie, ogłosiła później p. t. „Hospital sketches“ (1864). Od tego datuje się jej popularność. Z pomiędzy późniejszych jej utworów szczególniej odznaczyły się: „Little women“ (1868) i „Little men (1871) — powieści dla młodzieży, oraz romanse: „Moods“ (1864), „Silver Pitschers (1875), „Rose in Bloom“ (1876), „Jack and Till“ (1880), „Proverb Stories“ (1882), „Aunt Jo’s Scarp-Bag“ (1872—82), zbiór powiastek w 6 tomach i inne.

Alcoy, miasto w hiszpańskiej prowincyi Ali-kante nad rzeką Serpis, u stóp 1386 m. wysokiego Moncabrer’u malowniczo położone, w bardzo urodzajnej huercie (dosłownie: ogród,* tak nazywają się urodzajne i starannie uprawne niziny nadbrzeżne lub stoki górskie w Hiszpanii). Miasto liczy do 35,000 mieszkańców i należy do bardzo przemysłowych , posiada bowiem liczne fabryki papieru i bibułki do papierosów (centralnym punktem tego rodzaju fabrykacyi jest właśnie Alcoy), tkalnie wyrobów lnianych i wełnianych, farbiar-nie, etc. Na początku lipca 1873 r. było teatrem krwawych wypadków: pod wpływem poduszczań agitatorów internacyonału, wybuchły poważne rozruchy robotników w wielu sąsiednich miejscowościach przemysłowych; rozruchy te kierowane były z A., a ich rezultatem było zburzenie mnóstwa fabryk w samem mieście. Wkrótce jednak wojska rządowe wkroczyły do A. i zbrojną ręką

And S.

część życia najgłośniejszych publicystów kierunku krańcowo-demokra-tycznego; artykuły swoje pomieszczał w czasopismach, wychodzących po polsku w Paryżu.

Alcyato Paweł rodem z Piemontu czy też z Medyolanu. Wcześnie przylgnąwszy do aryani-zmu, schronił się przed prześladowaniem w r. 1558 do Genewy.

Alcybiades. (Alkibiades) (*około r. 450 przed Chr. w Atenach—f r. 404 we Frygii). Głośny

mąż stanu i wódz ateński, syn Kli-niasza i Dynoma-ki, córki Mega-klesa, z rodu Al-kmeonidów, siostrzeniec P e r i -kiesa; straciwszy ojca w bitwie pod Ghajroneą (447) podczas wojny z Beocyą, dostał się pod opiekę Periklesa, który (j|k dołożył wszelkich IIIJJ starań, aby Ijp dać świetne wykształcenie. Natura obdarzyła go niezwykłą urodą

i zdolnościami umysłowemi, a po rodzicach przypadła mu znaczna fortuna. Mógł tedy A. zająć znakomite stanowisko w ówczesnem społeczeństwie ateńskiem. Posiadał też nienasyconą ambicyę. Już w dziecinnych latach A. okazywał niepomierną dumę i upór: bawiąc się raz na publicznej drodze, aby nie ustąpić przed nadjeżdżającym wozem, położył się w poprzek toru, i zmusił woźnicę do zboczenia. Doszedłszy młodzieńczego wieku, oddał się rozpuście, lecz za wpływem Sokratesa poprawił się i stał się jednym z najgorHwszych jego uczniów. Wkrótce związała ich jeszcze ściślejsza przyjaźń, spojona ofiarą krwi: Sokrates ocalił życie A., zasłaniając go swoim puklerzem w jednej z bitew przy oblężeniu Potydei, A. zaś oddał tę samą przysługę Sokratesowi w bitwie pod Delion. Ale ta przyjaźń nie mogła przeistoczyć młodego pyszałka na cnotliwego obywatela wedle etyki Sokrateso-wej. Ożeniwszy się z córką bogatego Hipponika, A. miał jeszcze więcej środków do olśniewania tłumów. Na igrzyska olimpijskie wysłał aż siedm wozów wyścigowych i zdobył trzy pierwsze nagrody: zwycięstwo to uczcił Eurypides pieśnią. Szukał rozgłosu, chociażby drogą dziwactw i skandalów. Gdy zaś doszedł do lat, kiedy mu wolno było zabierać głos na ekklezyi, zaprawnął władzy politycznej i sławy wojennej; ale właśnie w tym

ezasîc (421 г.) ustała wojna peloponeska, ponie- ta wysłała do Syrakuz dzielnego wodza Gilippa, waż stanął pokój na lat 50, zawarty za wpły- wypowiedziała wojnę i obsadziła w Afryce for-wem przywódcy stronnictwa arystokratyczno konserwatywnego, Nikiasza. A. odrazu zaczął pracować nad wywołaniem nowej wojny i pokusił się najprzód o usunięcie Nikiasza z widowni publicznej: w tym celu uknuł przeciwko niemu zmowę i przez jednego z przyjaciół swoich wytoczył oskarżenie z wnioskiem ostracyzmu; lud wszakże nie dał się wciągnąć w intrygę i skarał samego wnioskodawcę. Wtedy A. chwyta inną sposobność do urządzenia wyprawy wojennej: wdaje się w walkę stronnictw Argosu i doradza wysłanie posiłków demokratom, wiedząc, że Sparta będzie broniła arystokracyi. W istocie ruszyło wojsko ateńskie na pomoc i brało udział w bitwie ze spar tańczy kami, ałe to jeszcze nie miało znaczyć zerwania pokoju Nikiaszowego; obie strony bowiem zaliczyły potyczkę na rachunek argiwów, obawiając się gniewu bogów za naruszenie przysiąg uroczystych. Sam A. nie śmiał wyraźnie zamiarów swoich odsłonić, gdyż spotkałaby go kara śmierci. Ale wkrótce potrafił on olśnić i pociągnąć ateńczyków ponętnym planem wyprawy na Sycylię. Przybyło poselstwo od m. sycylijskiego Egesty z prośbą o pomoc przeciwko Selinuntowi i Syrakuzom; A. udzielił mu gorącego poparcia na ekklezyi, a przedstawiając niezmierny przyrost potęgi ateńskiej wrazie zwycię-ztwa nad Syrakuzami, żądał wystawienia wielkiej floty i wielkiej armii z przybraniem oddziałów sprzymierzeńczych i najemniczych. Oczarowani słuchacze uchwalili wyprawę. Przez cały rok prawie trwały przygotowania. Bogacze wysadzali się na budowanie wielkich i pięknych okrętów, wybudowano 130. Nigdy jeszcze ateńczykowie nie oglądali w swojem Pireus tak pięknej i potężnej siły morskiej. Dowództwo naczelne otrzymał A., lecz dodano mu, jako współwodzów, Nikiasza i Lamachosa. Nadto zaszedł nieszczęsny a dotąd niewyświetlony wypadek: w wigilię odjazdu, w nocy z 10 na 11 maja 415 r. popełniono w Atenach niebywałe świętokradstwo: prawie wszystkie hermy, czyli słupy z popiersiami Hermesa, ustawione na placach i ulicach miasta, zostały przez niewiadomych sprawców potłuczone.

tecę Dekelię. Nadto udała się do persów o pomoc pieniężną i wystawiła flotę, groźną dla posiadłości ateńskich na archipelagu, znacznemi siłami. Niebawem jednak, uwiódłszy żonę króla lacedomońskiego, Agisa, musiał A. ze Sparty uchodzić i schronił się aż do Azyi Mniejszej, na dwór satrapy perskiego, Tyssaferna (412). Zmieniając na nowo tryb swojego życia, ze zwykłą sobie łatwością pozyskał jego zaufanie. Przekonawszy go, że w interesie Persyi leżało podtrzymanie rywalizacyi Aten ze Spartą i osłabianie jednej przez drugie, nakłonił do dania pomocy Atenom, bo Sparta była już zasilna. Przybiegł następnie do stratega ateńskiego z radą, że można by znieść 25 okrętów spartańskich, stojących w odosobnieniu. Rada była dobrą i ateńczycy ucieszyli się z pierwszego po klęsce sycylijskiej powodzenia. Wreszcie w imieniu persów A. rozpoczął układy z flotą ateńską, zebraną w Samos. Wtem rozeszła się wieść o dokonaniu rewolucyi w Atenach: zamach ten oddał władzę w ręce oligarchów, którzy, wybrawszy radę z 400 członków, wbrew woli większości narodu, skazali na śmierć wszystkich naczelników partyi demokratycznej. Korpus wojska, stojący w Samos, nie uznał nowego rządu, a dwaj jego wodzowie, Trazybulas i Trazylas, wezwali do siebie A. i oddali mu naczelne dowództwo. A. w poczuciu pa-tryotycznego obowiązku odłożył na później powrót swój do Aten i obalenie oligarchii, i pośpieszył na spotkanie lacedemończyków. Sam zresztą chciał uświetnić zwycięstwem swój powrót do ojczyzny. W bitwach pod A.bidos (411) i pod Cyzykiem (Kyzikos) (410) zniósłszy doszczętnie flotę Jaudemońską, zdobył Chalcedon, Selimbryę i Byzancyum, przez co Ateny stały się znów panami Propontydy i pontu Euxynskiego. Wioząc bogate łupy, A. odbył wjazd tryumfalny do Aten r. 407. Oligarchia już nie istniała, wyrok skazujący go na śmierć został odwołany, oddano mu majątek i obwołano naczelnym wodzem sil lądowych i morskich. Był to szczyt jego karyery, ale nie trwał długo. W azyi mniejszej, Cyrus młodszy, drugi syn Daryusza II, stanął po stronie Sparty i przysłał posiłki królowi Lyzandro-wi. Podczas nieobecności A., Lyzander pobił ateńczyków pod Andros. Wieść o tej porażce oburzyła do tego stopnia kapryśnych ateńczyków, że oskarżyli wodza o zdradę. A. dobrowolnie kraj opuścił i, udawszy się do Tracyi, poczynił na własną rękę najemnicze zaciągi wojsk, a wojując tamecznymi barbarami, zdobył niezmierne bogactwa. Po zwycięstwie, odniesionem przez spartańczyków pod Egos-Potamos, A. udał się powtórnie do Frygii, do satrapy Farnabaza, lecz ten, za wpływem Sparty, wysłał na niego zbrojny oddział pod dowództwem brata i wuja swojego, Ma-geusa i Suzamitoresa. A. poległ z bronią w ręku. Źródła: Tucydydes, Xenofont, Plutarch, Korne-liusz-Nepos. Opracowania: Hertzberg, „Alcibiades der Staatmnnu und Feldheer”; Halle 1854

Przerażenie ogarnęło pobożnych i zabobonnych i wzmagało się z dniem każdym po odpłynięciu floty. Wtem znaleźli się oskarżyciele, którzy twierdzili, że sprawcą zbrodni był właśnie A., który z hulaszczą kompanią wyprawiał nocne swawole, a zresztą nieraz chlubił się ze swojego niedowiarstwa. Posłano za nim w pogoń szybką „salaminkę” z urzędnikiem, który doręczył A-wi nakaz aresztu już przy brzegach Italii, pozwolił mu jednak płynąć na własnym okręcie. W nocy A. zbiegł do Elidy, a stamtąd do Sparty. Lud ateński skazał go zaocznie na śmierć, a wyprawa sycylijska zakończyła się w r. 413 okropną klęską. Od tej chwili zaczął się też upadek moralny A-а. Prostotą życia i umartwianiem ciała zyskał zaufanie spartyatów i począł działać ze szkodą swojej ojczyzny. Za jego namową Spar-

Henri Houssaye „Histoire d’Alcibiade et de la République athénniene depuis la mort de Pericles jusqu’à l’avènement des Trente tyrans”; Filleul: „Le siècle de Periclès”, Paris 1873.

mawszy z rąk św, Auberta i św. Armanda święcenie zakonne, założyła klasztor, przekształcony później na słynne zgromadzenie panien, kanoni-czek, które istniało aż do rewolucyi. Zycie A. zaraz po jej śmierci skreślił jeden mnich z Mau-benge. Biografię tę, jako cenny przy czy czynek do historyi Merowingów, wydał drukiem Mabillon „Acta sanctorum ord. sancti Benedicti” saec. П, pp. 806—815). Dzieje A. opisał także w IX w. pewien pisarz anonimowy, w X zaś i ХП w. wydali jej życiorysy: muich Hucbald z Saint-Amand i mnich z Saint-Guilard. Duvivier w dziele p. t. „Recherches sur le Hainaut ancien” (Bruksella, 1865 in 8). podał testament A., ale nie jest to dokument autentyczny.

Aldegonde Filip de Marnix, ob. Mar-

Alcyon, ob. Zimorodek.

Alcyona, najjaśniejsza gwiazda zbiorowiska Plejad, w katalogach e Byka. Jest to gwiazda

3-ej wielkości, której wznoszenie proste wynosi 3 god. 40 m. 53 s., zboczenie zaś północne 23° 45'

S.K.

40". Mädler uważał tę gwiazdę za słońce centralne, dokoła którego obraca się cały nasz układ gwiazdowy, wraz ze słońcem naszem, które w skład tego układu wchodzi. Pogląd ten wszakże okazał się zupełnie błędnym.

Alcyonidmm (Bory, ex J. Ag. Spec. gen. et ord. Alg. II, 418) Syn. Nem a li on Dub.

nix.

Aldegrever (Aide Grave) Henryk (* 1502 w Soest albo Paderborn — *{* prawdopodobnie 1562) malarz, złotnik i rytownik niemiecki, z grup-py t. zw. „Kleinmeistern”. Mistrzem jego był A. Durer, którego rysunki A. naśladował z upodobaniem, zwłaszcza w swoich licznych miedziorytach (około 300). Obrazy A., niepozf а И one życia i charakteru w rysunku, w kolorycie są zimne; przypominają bardzo Diirera. Oglądać je można w muzeach wrocławskiem i bruńswickiem oraz w galeryach berlińskiej i wiedeńskiej Lich-tensteina (Portret młodzieńca w birecie na tle krajobrazu, z r. 1440). Miedzioryty, w których A. traktował temata biblijne, nowego testamentu i mitologiczne, a najudatniej obrzędy i zwyczaje współczesne mu, dowodzą wysokiej techniki, ale niewielkiego artyzmu w kompozycyi. Najlepsze są tablice ornamentacyjne, w stylu odrodzenia; część ich (61) przechowywaną w monachijskim Zbiorze miedziorytów, reprodukował sposobem fotodruku Obernetter w Monachium 1897.

Alcyonidmm (Lamour ex Kuetz. Spec. Alg.

544). Syn. Mesogloea Ag.

Aldabra, grupa wysp na oceanie Indyjskim, o 350 kim. na północo-zachód od Madagaskaru (O¹^⁰ sz. pd. 46¹/a° cli. wd. Gr.), między któremi największa South (południowa). Wzniesione prze-cięciowo 15—18 m. nad poz. m., posiadają grunt dosyć urodzajny, klimat zdrowy, 243 kim. kwadratowych powierzchni i bardzo szczupłą ludność malajskiego pochodzenia.    And s-

Aldan rzeka, ob. A ł d a n.

Aldańskie góry ob. A ł d a ń s к i e.

Aldśa G-allea, miasto w Portugalii naprzeciwko Lizbony, nad rozszerzonem korytem Tagu, skąd najpiękniejszy otwiera się widok na wznoszącą się amfiteatralnie stolicę, 5,500 mców.

Alüebaran, a Byka, gwiazda pierwszej wielkości, wyobrażająca na kartach oko Byka. Spólrzędne jej (1890) wynoszą: wynoszenie proste 4 godz.

29 min. 36 sek., zboczenie północne 16° 17' 14".

Ruch roczny wynosi 0,185". Jest to gwiazda czerwona, jasność jej czyni 22 odsetki jasności Sy-ryusza. Według natury swego widma jest gwiaz- (29 tab. in. foi.), dą długiego typu, do którego należy i słońce; Aldehidy. Wielka i ważna gromada związków widmo wszakże różni się od słonecznego smuga- organicznych, napotykanych często w przyrodzie mi w części czerwonej, powstającemi ze skupienia w stanie czystym albo w postaci mieszanin z in-wielu wązkich linij, tak, że A. stanowi już przej- nemi związkami, a częściej jeszcze w postaci dal-ście do gwiazd trzeciego typu. Dokładne zbada- szych pochodnych. Niemniej często są one pro-nie widma A. przez Hugginsa i Millera wykaza- duktami przemian chemiczno-fizyologicznych. Ja-ło obecność w niej: wodoru, sodu, magnezu, wa- ko związki w pewnym względzie przejściowe po-pnia, żelaza, bizmutu, teluru, antymonu i rtęci, między innemi gromadami ciał organicznych, wy-Z przesunięcia wreszcie linij widmowych ocenio- stępują też często w przemianach, dokonywanych no, że oddala się od słońca z szybkością 30 kim. w pracowni chemicznej. Stosunek a. do innych na sekundę.    s- K* gromad związków organicznych najwyraźniej przed-

Aldegonda św., (* około r. 630 w Coursorle stawi się, kiedy powiemy, że każdy alkohol pierw-(Curtisora)— około r. 685 w Maubeuge). Pierw- szorzędowy, tracąc 2 atomy wodoru, daje odpo-sza przełożona klasztoru w Maubeuge. Podług władający sobie a. W taki sposób został otr/y-biografów, była córką Walberta i Bertylii, po- many pierwszy a. (octowy) jeszcze przez Doebo-chodzących z najznakomitszych rodów szlachec- reiner’a, a i sama nazwa przypomina ten rodzaj kich, i jeszcze w dzieciństwie postanowiła po- powstawania (a/cohol dehydrogenates — alkohol święcić się służbie bożej. Ojciec, dopóki żył, chro- pozbawiony wodoru). Wzór ogólny alkoholów nił córkę od roszczeń pretendentów, ale po śmier- pierwszorzędowych jest R (CH₂ OH)n, a strata ci rodziców, ks. Eudo, gdy został powtórnie od- wodoru, jak tego dowieść łatwo, odbywa się wyrzucony, postanowił porwać A. i zaprowadzić prze- łącznie w odróżniającej grupie CH₂OH i to w r,a-mocą do ołtarza. Dowiedziawszy się o tym za- ki sposób, że jeden atom ubywa z hidroksylu, miarze, A. opuściła potajemnie zamek swój w Cour- a drugi z CH². Pozostająca przeto grupa aide hi-'olre i ukryła się w lesie Maubeuge, gdzie oirzy- dowa ma skład OHO, rozłożenie zaś w niej ę-

/ ^0H\

rzając związki R( — C~—H    In, przyłączają

'    "-N ti/

OH

j i t. p. /n

M'SO.

dnostok powinowactwa wyraża się przez wzór

—    C/g. Orupa ta więc nie zawiera w sobie

hidroksylu, czem objaśniają, się własności obojętne a., zawiera zaś atom C, dwiema jednostkami powinowactwa związany z O, czem znowu objaśnia się wybitna w a. dążność do zjawisk przyłączenia przy przejściu tego podwójnego związania w pojedyncze. Odjęcie wodoru odbywa się przy slabem utlenieniu i to tak łatwo, źe po własności tworzenia a. rozpoznajemy alkohole pierwszo-rzędowe. Ze swej strony a. łatwo utleniają się w dalszym ciągu, przyczem grupa CHO przechodzi w C0₂H— karbohidroksylową, charakterystyczną dla kwasów. Tak więc a. są stadyum po-średniem w sprawie utleniania alkoholów pierw-szorzędowycb, tych ciał niezmiernie ważnych we względzie chemicznym, i środkują pomiędzy niemi, a również waźnemi kwasami. I drogą odwrotną, to jest przez odtlenianie kwasów, przejść można do a., jakkolwiek ta metoda otrzymywania jest bardziej złożona od poprzedniej. Oprócz tego mamy wiele innych sposobów otrzymywania a., z tych najczęściej używany i ważny teoretycznie polega na suchej dystylacyi mieszaniny soli (wa-pniowcowej) kwasu, któremu odpowiadający a. chcemy otrzymać z mrówczanem wapniowca: R.(C0₂H)n + (H.C0₂H)n = R(CHO)n + nCO,+ nH₂0. Ten sposób otrzymywania potwierdza analogię między acetonami a a., gdyż te ostatnie mogą być przyjęte za acetony niesymetryczne, w których jednym z rodników jest zawsze atom wodoru. A. są to ciała obojętne, łatwo ulegające przemianom chemicznym wszelkiego rodzaju, z pomiędzy których na pierwszem miejscu wymienić trzeba utlenienie. Przytem a. przybierają atom tlenu do każdej zawartej w nich grupy CHO i to w taki sposób, że wciska się on pomiędzy węgiel i wodór, tworząc hidroksyl i grupa

H    OH

—    C<₀ przechodzi w —C5^q , t. j. w odróżniającą grupę kwasową. Utlenienie a. może nastąpić wprost przy ich zetknięciu z tlenem, nawet z powietrzem, a nadto a. odejmują tlen z wielu związków, m. i. z soli metalicznych, wydziela-lając w niektórych razach metal. W roztworach, zawierających alkalia gryzące, a., utleniając się kosztem tlenu atmosferycznego, wydają światło w ciemności (Radziszewski). A. niezmiernie łatwo ulegają zjawiskom przyłączenia, przyczem następuje przestawienie jednostek powinowactwa w grupie CHO. Tak np. przyłączają amoniak, wytwa-siarkony kwaśne potasowców, dając

r(- c^—h

Szczególnie łatwo a. polimeryzują się, t. j. pewna liczba cząsteczek tych ciał zbija się w jednę. T i własność dla prostszych zwłaszcza a. jest tak wybitna, że prawie niepodobna uchronić ich od polimeryzacyi, wywoływanej przez najsłabsze wpływy nieznacznych zmian t anperatury, obecności śladów materyj obcych, a może i inne jeszcze okoliczności. Równie łatwo a. kondensują się, t. j. mieszanina pewnej liczby cząsteczek tych związków z pewną liczbą cząiteczek ciał innych wydziela z siebie pewną znów liczbę cząsteczek wody, chlorowcowodoru itp., dając początek nowym, bardziej złożonym cząsteczkom. Nomenklatura a. ma za podstawę nazwy kwasów, w które a. przechodzą przy utlenieniu. Najprostszy a., utleniający się na kwas mrówkowy, nazywamy też a. mrówkowym albo formaldehidem, odpowiada on alkoholowi metylowemu i ma skład H. CHO. Najdawniej i nalepiej znany jest a. octowy czyli acetaldehid, CH₃. CHO, tworzący się z alk. etylowego i utleniający się na kwas octowy; występuje on jako faza pośrednia przy przerabianiu słabych roztworów spirytusowych na ocet. Ma on pewne znaczenie praktyczne, jako środek, który wydziela metale, m. i. srebro, z roztworów soli i używa się przeto do posrebrzania przedmiotów, szczególnie szklanych. Przez zastąpienie 3 atomów wodoru w jego grupie metylowej tylomaż at. chloru tworzy się chloral octowy, CC1₃. CHO, który z a. dzieli własność poiimery-zacyi, kondensacyi i przyłączania, a tak sama zachowują się chlorale, bromale i t. p., pochodzące od innych a. Chloral octowy znany jest powszechnie w postaci swego związku z wodą, C Cl₃. C H (OH)₂, nazywanego wodanem chlo-ralu i używanego jako środek nasenny. Z pomiędzy a. bardziej złożonych wspomnieć należy o a. benzoesowym czyli benzaldehidzie, Ce H₅. CHO, który wytwarza się m. i. przez szczególną fermentacyą amigdaliny, glukozydu, zawartego w migdałach gorzkich, oraz pestkach bardzo wielu owoców. Amigdalina, C₂₀ H₂₇ NOn, przyłączając 2 H₂0, rozpada się na C₆ H₅ CHÓ -j-+ CNH -f- 2 C₆ Hj₂ Oe, stąd w naturalnym olejku gorzkich migdałów jgłówną częścią składową jest a. benzoesowy. Olejek ten nie znajduje się w suchych pestkach, ale wytwarza się dopiero po ich zwilżeniu. A. benzoesowy zapachem prawie nie różni się od cyanowodoru, CNH i oba te ciała powstają z amigdaliny jednocześnie, lecz cyanowodor jest silną trucizną (kwas pruski), zatem do użytku kuchennego i perfumeryjnego lepiej posługiwać się ol. gorzkich migd. przygotowanym sztucznie, nie z owoców. Z punktu widzenia ogólnie przyrodniczego niepodobna przemilczeć o pewnej hipotezie, dla której za punkt wyjścia posłużyły własności a. A. Bayer mianowicie przypuszcza, że w zielonych częściach roślin, pod wpływem światła słonecznego, dwutlenek węgla i woda, wydzielając tlen, kondensują się na a. mrówkowy: C0₂+H₂0=H. CHO + 0₂. Utworzony tutaj a. mrówkowy, przy znanej swej niesłychanej skłonności do polimeryzacyi, natychmiast przechodzi w materye cukrowe, np. 6 (H. CHO) — C₆ H₁₂ 0₆, albo podobne do mączki, np. 6 (H. CHO) — H₂0 = Cfi H₁₀ 0₅. Hipotezie tej brak trwałej podstawy doświadczalnej, gdyż

к. J

Dr. !..

Aldersłiott (wym. Oldrszot) miasto w angiel. hrabst. Натр, o 48 kim. na połud.-zachód od Londynu. Pierwotnie był to obwarowany obóz, łożony przez ministeryum wojny na 20,000 żołnierzy podczas wojny krymskiej (Aldersłiott camp); wkrótce jednak zaczęto budować koszary, szpitale, piekarnie wojskowe, poczem zwolna osiadała ludność cywilna, wzniesiono kilka kościołów i teatr, zakładano sklepy, księgarnie, i dziś liczy A. przeszło 25,000 mców. Wojska, wracające z Krymu, poraź pierwszy rozłożyły się obozem w A.; obecnie zaś odbywają się tu co rok wielkie manewry i ćwiczenia wojskowe, ku obszerna płaszczyzna nadaje się w zupełności.

Aldhelm albo Adhelm (f 709), mnich glosaski, odznaczający się niepospolitą na swoje czasy nauką, pochodził z rodziny królewskiej, panującej w Wessex, kształcił się w Kent, gdzie wyjątkowo był podówczas wykładany i język grecki. Po ukończeniu nauk wstąpił do klasztoru w Malmbury, a zostawszy w nim później opatem, gorliwie się przykładał, żeby uczynić go wybitnem ogniskiem oświaty klasztornej. Zresztą, wpływ jego sięgał i dalej: we wszystkich pismach wprost lub ubocznie do uprawy nauk zachęcał. Pisma te są; „De laudibus virginitatis“; „De laude vir-ginum“, wierszowana przeróbka poprzedniej pracy; i „Epistoła ad Acireium“ (Aldfertha, króla Ńortumbryi), „Zbiór 100 wierszowanych zagadek* na tle popularnego wykładu metryki łacińskie-

w organizmach roślinnych nie wykazano bezpośrednio obecności a. mrówkowego w sposób stanowczy, zaznaczyć jednak wypada, że ciała spokrewnione z aldehidami są wogóle bardzo rozpowszechnione w organizmach, a nadto, że wspaniałe syntezy ciał cukrowych E. Fischera wyszły także z ciał aldehidowych.    Zn-

Aldenhoven, miasteczko nad rzeką Merzbach, w akwizgrańskiej prezydencyi, w Prusach nad-reńskich. Ma około 3,000 mców, fabrykę maszyn, kościoł katolicki д młyn parowy. 1 marca 1793 stoczona tu była bitwa pomiędzy francuzami pod Dumourier, a wojskami cesarskiemi pod głównem dowództwem ks. Koburgskiego, którego jedna kolumna, pod arcyksięciem .Karolem i ks. Würtemberskim, zadała francuzom ciężką porażkę. W następnym roku, mianowicie 2 paź-dzier. 1794 r., nastąpiła pod A. nowa bitwa, w której wojsko francuskie, pod dowództwem Jour-dana, rozbiło wojsko niemieckie pod Clerfayt i Latour. Cesarscy zostawili na placu boju 4,000 zabitych i przeszło 1,000 jeńców.

Alderman, pierwotnie Ealdorman , nazwa naczelników pojedyńczych plemion anglo - saskich. Gdy plemiona te poczęły powoli zlewać się z sobą, aby w końcu jedno utworzyć królestwo, Aldermanowie, utraciwszy pierwotne swe znaczenie, wytworzyli arystokracyę, a później otrzymali tytuł hrabiów i rządzili hrabstwami z ramienia króla. W czasach późniejszych arysto-kracya rodowa przyjęła inny tytuł, duńskiego pochodzenia, Earl. Od r. 1836 na mocy prawa zwanego „Municipal corporation Act”, tytuł Ajder-mana służy w Anglii i Irlandyi pewnym członkom zarządu miejskiego, których czynność polega przeważnie na zastępowaniu w razie potrzeby prezydentów miejskich, na czuwaniu nad całością praw kościoła anglikańskiego i t. d. Tak się zwie również członek rady municypalnej w niektórych miastach Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej. W Londynie (w City), gdzie dotychczas istnieją specyalne prawa miejskie (Carta municipals), z grona A. wybierany bywa prezydent rady municypalnej, noszący tytuł lorda mayora. Urzędowanie jego trwa rok jeden; z pomiędzy A. trzej starsi pełnią obowiązki sędziów pokoju, reszta zaś ma nadzór policyjny nad cyrkułami. Urząd aldermanów jest wybieralny i dożywotni, liczba ich wynosi 26. W innych miastach, wedle orga-nizacyi obowiązującej obecnie, aldermanowie są obierani z pomiędzy radców miejskich (town counsellors) przez tychże radców, w liczbie, odpowiadającej trzeciej ich części, na przeciąg sześcioletni; połowa ich wychodzi z rady i odnawianą jest co trzy lata. Radcy sami wybierani są przez obywateli miasta, opłacających składkę na biednych, na przeciąg trzyletni, odnawiani corocznie w trzeciej części. Burmistrz (mayor) obieranym jest z grona całej rady municypalnej przez radców i aldermanów łącznie. Ze źródeł patrz: „Gneist, Geschichte und heutige Gestalt derEnglischen Communal Verfassung” (Berlin 1863 roku) i „Englische Verfassungsgeschichte” (1882 roku) a także „Constitutions européennes“ par P. Demoinbynes 1881 roku).

Alderney franc. Aurigny, jedna z wysp kanałowych na wybrzeżu francuskiem, wprost nor-mandzkiego przylądka de la Hague, należy do Anglii, posiada 9 kim. kwadr, powierzchni i liczy przeszło 2,000 mców. Wybrzeża strome i skaliste, otoczone podwodnemi rafami; w bliskości latarnia morska na skale Casquets. Mieszkańcy katolicy i protestanci francuskiego pochodzenia, zajmują się rolnictwem i pasterstwem. Miasteczko A. liczy do 1,500 mców. Słynną jest alder-neyska rasa bydła, niezbyt rosła, ale dojna, rozpowszechniona także i na innych wyspach sąsiednich, jak Guernsey i Jersey, stąd niekiedy nazywają ją także rasą jerseyską.    And- s-

Alderotti Tadeusz, pospolicie zwany Tha-daeus Florentinus (* 1223—j 1303) przez 40 lat profesor boloński, twórca medycyny scholastycz-nej, zarówno słynny z biegłości w dyalektyce, ja-koteż w praktyce lekarskiej, do której wiadomo-mości pobierał jedynie z dzieł starożytnych, gdyż cała biblioteka jego składała się z pism Galena, Arystotelesa i Awiceny. Prace A. odnoszą się wyłącznie do komentowania i dyalektycznego wyjaśnienia zdań pomienionych autorów. „De regi-mine sanitatis“ (parafraza dzieła: „Regimen Sa-lernitanum“) 1472, napisane pierwotnie po włosku p. t. „Libello per conservare la sanità del corpo“. „In Claudii Galeni artem parvam comentarii“ (pierwszy tego pisma komentarz) 1522. W Watykanie przechowuje się rękopis jego : „Consilia.”

za-czeinu

And. S.

an-

podestą w Fani, a następnie audytorem cywilnym, wice-legatem i wice - regentem w Bolonii. Gdy po bitwie pod Monte-Murlo stracił nadzieję powrotu do ojczyzny, udał się na dwór księcia d’Este w Ferrarze, a w końcu był powołany przez papieża Pawła III do Rzymu, gdzie został adwokatem konsystoryalnym. Napisał kilka dzieł prawnych: „Comment, in lib. I inst. Justiniani“, „Institutiones jur. civ.“’ „Consilia“ i „De usuris“.

Wszystkie one odznaczają się względną poprawnością, nawet wytwornością łaciny, a wiersze okazują nadto upodobanie A. do narodowej alitera-cyi. Dzieła jego wydał Giles (A. opera quae extant omnia. Oxford, 1844). A. układał i pieśni anglosaskie, które — jeżeli wierzyć tradycyi— śpiewane były jeszcze w w. XII. A. umarł jako biskup w Sherborn, chociaż do końca życia pozostał opatem w Malmsbury.

Aldii, aldiones, nazywali się u plemion, podlegających prawu longobardzkiemu, ci niewolnicy, których u franków nazywano 1 i t i albo 1 e d i. Ich wyzwolenie jednak miało miejsce nie tylko wt kościele, ale także przez wręczenie listu wyzwolenia {per chartam).

Aldini Antonio (* 1756 wBolonii—f 1826 w Medyolanie). Włoski mąż stanu. W chwili zajęcia Bolonii przez francuzów (1796) był profesorem prawTa w uniwersytecie miejscowym, ale, uniesiony prądem nowych wypadków, porzucił pro-fesorat i oddał się polityce. Był kolejno przedstawicielem Rzeczypospolitej cispadańskiej w Paryżu, prezesem Bady Rzeczypospolitej cisalpiń-skiej i członkiem komisyi rządowej. R. 1801, A. przybył do Paryża wraz z Melzim i Serbello-nim, dla zredagowania konstytucyi dla nowej Res-publiki włoskiej. Konstytucya, przyjęta przez ministra Marescalchiego i Bonapartego, została ogłoszoną w Lyonie 26 stycznia 1802. Po utworzeniu królestwa włoskiego, A., piastujący wówczas urząd prezesa Rady Stanu, otrzymał tytuł hrabiego i ordery: korony żelaznej i legii honorowej, a wyszedłszy, wskutek intryg ministra Melzie’go, z Rady stanu, zamianowany został ministrem przedstawicielem królestwa przy cesarzu fran-

F. J.

Aldobrandini Hipolit (* 1536 — f 1605), najmłodszy syn Sylwestra, urodził się w Pizie i kształcił się w Rzymie, gdzie był wyświęcony na księdza, poczem szybko się wznosił w dostojeństwach kościelnych. Jako kardynał, był wysłany przez papieża Sykstusa У-go, na prośby cesarza Rudolfa Ii-go, w r. 1588 jako poseł nadzwyczajny do Polski, aby starał się o uwolnienie z więzienia brata cesarza, arcyksięcia Maksymiliana, pobitego i wziętego do niewoli pod Byczyną. Atoli Jan Zamoyski (Wielki), za warunek uwolnienia położył zrzeczenie się pretensyj do tronu polskiego przez Maksymiliana i potwier dzenie tego aktu przysięgą, przez cesarza Rudolfa wykonaną. Skutkiem tego, A. przybył 7-go grudnia 1588 r. do cesarza do Pragi i tu, w myśl Zamoyskiego wywiązawszy się ze swego zadania, wrócił do Polski w towarzystwie magnata czeskiego, Wilhelma z Rozembergu, aby ostatecznie załatwić sprawę uwolnienia Maksymiliana. W r. 1591 został A. papieżem pod imieniem Klemensa Ylll-go (ob.).

Aldobrandini, willa. Bogata niegdyś rezyden-cya kardynała Piotra Aldobrandini’ego, synowca papieża Klemensa VIII, wzniesioną została przez tegoż kardynała, podług planów Jakóba della cuskim. We Francyi nabył na własność zamek j Porta, we Frascati(dawnem Tusculum), pod Rzy-Montmorency i tamże zamieszkał. R. 1814, po ' mem. Willa ta należy obecnie do rodziny Borghe-wjeździe sprzymierzonych monarchów do Paryża, zów, nazwę jednak pierwotną A. od założycie-cesarz Austryacki, pomimo iż A. był gorącym la swego dotąd zachowała. Z dzieł sztuki, willa wyznawcą Napoleona, powierzył mu misyę dyplo- A. posiada szereg obrazów pędzla kawalera d’Ar-matyczną do Wiednia. Resztę dni A. przebył pino (ob.). Więcej jednak niż dziełami sztuki, w Medyolanie.    słynie ona pięknem swem położeniem wśród cie-

Aldinus T. Publikował: „Exactissima Descrip- nistych parków dębowych, ozdobionych kaskada-tio rariorum quarundam plantarum in horto Far- mi, oraz rozległym widokiem, zwłaszcza z pła-nesiano” Romae 1625, in fol.    skiego dachu półkolistego budynku, na całą nie-

s. s

Aldionarii, tak nazywali się w królestwie fran- mai kampanię rzymską, cuskiem urzędnicy, którym był powierzony bez- Aldobrandyńskie wesele. Nazwę tę, od pierw-pośredni nadzór nad służbą, ze stanu niewolni- szego swego posiadacza nosi starożytne malowi-czego pochodzącą, na dworze królewskim. F-J- dło ścienne, znalezione w 1606 r. w pobliżu ko-Aldo ob. Aldus.    ścioła Santa Maria Maggiore w Rzymie, w miej-

Aldobrandini Sylwester (* 1499—f 1558) scowości, gdzie niegdyś rozciągały się słynne ogro-po ukończeniu nauk w Pizie otrzymał tytuł do- dy Mecenasa. Zabytek ten malarstwa staroźytne-ktora praw. Podczas oblężenia Florencyi przez go, nabyty został przez kardynała Cintio Aldo-KarolaV i papieża Klemensa VII, bronił tego mi a- brandini’ego i do własnej willi jego, także Aldo-sta i zjadhwemi wierszami ośmieszał przed ludem brandi (ob.) zwanej, przeniesiony. W r. 1812 papieża z rodu Medyceuszów, których był zago- malowidło to nabył od rodziny Aldobrandinich rzałym przeciwnikiem. Po zdobyciu Florencyi bogacz rzymski, bankier Vincenzo Nielli, i zajął był skazany na śmierć, ale za wstawieniem się się odrestaurowaniem go, a raczej przywróceniem przyjaciela jego, Valeri’ego, wielce wpływowej do pierwotnego stanu, co pod kierunkiem Cano-u Medyceuszów osobistości, zamieniono mu karę wy udało się w zupełności. Dzięki temu ostatnie-śmierci na 3-letnie więzienie. Po odbyciu kary A. mu, po zdjęciu nakładanych kilkakrotnie przez udał się do Rzymu i tam był przy Pawle III pierwotnych restauratorów tego obrazu warstw jednym z prokuratorów florenckich. Później był farbiarskich, odsłoniło się piękno malowidło sta-

73

Woiklopedya Fowauthu Halte

zu

s. &

rożytne, będące cennym zabytkiem sztuki malarskiej,^ jednym z rzadkich i najpiękniejszych jej okazów. Malowidło to, od r, 1818 znajduje się w zbiorach watykańskich. Wielkość jego wynosi 2,60^ metrów długości, na 1,20 metra szerokości. Treścią jego grecka scena ślubna, albo raczej przygotowania do obrzędów weselnych. Pole obra-podzielone złamanym pilastrami murem, słu-

Doria w Ezymie. Udatne odtworzenie A. W. posiada także berlińskie muzeum, a dokładną kopię akwarelową, wykonaną przez 0’Donner’a, muzeum archeologiczne w Halli. Porów. Böttiger „Die Aldobrandinische Hochzeit”, Dresd., 1816, L. Biondi: „Lettera sull’ antica celebre pittura conosciuta sotto il nome delle Nozze Aldobran-dine”, Borna, 1815.

11

TT

wnm

Ul

■ ■i

..

iii

Aldoma (rzeka), ob. Ałdoma.

Aldona Anna (-f-£8 maja 1339), córka Giedymina, w. ks. Litwy, żona Kazimierza Wielkiego. Władysław Łokietek, poszukując sprzymierzeńców, wysłał poselstwo do Gedymina z propo-zycyą małżeństwa syna swego, Kazimierza, z córką jego, Aldoną. Chwila była dobrze upatrzoną, gdyż właśnie podówczas posłowie papiescy traktowali z Gedyminem o przyjęcie wiary chrze ściańskiej. Zamiast posagu, Gedymin, stosownie do zawartych układów, dał córce swej wszystkich jeńców, zabranych przedtem w Polsce i uprowadzonych do Litwy. Gody weselne (30 kwietnia 1325 r.) młodzieńczej pary (Kazimierz miał lat 16, niewięcej Aldona, Anną na chrzcie nazwana), były godami całego królestwa, tysiące bowiem rodzin cieszyło się z powodu współczesnego z przyjazdem Anny powrotu jeńców. To też wszystkie prawie roczniki ówczesne zaznaczają datę zaślubin młodej pary z dodatkiem: że gody weselne odbyły się wspaniale w Krakowie; że wszyscy książęta polscy byli obecni przy tym akcie; że biskup krakowski, Nankier, zaszczepiał w Annie zasady chrystyanizmu. Tłómaczono sobie jednocześnie, że celem małżeństwa było uwolnienie ziem sandomierskiej i lubelskiej od napadów ze strony Litwy; zauważono, że od tego czasu ludność rzeczonych, niszczonych przez nieprzyjaciela, obszarów, poczęła karczować lasy i dąbrowy i używać przez długie lata słodyczy pokoju. Inaczej rozumieli cel małżeństwa krzyżacy, którzy zaraz donieśli o niem papieżowi, słusznie twierdząc, że skutki polityczne faktu odbiją się na nich. Jakoż od czasu tego małżeństwa za-

z na-

Kg 195. Ald^brandyńskle wesele.

źącym za tło jego, na trzy odrębne części, a każda z nich traktowaną jest jakby płaskorzeźba, na jednej linii, bez uwzględnienia perspektywy.

Środkowa część przedstawia grupę, złożoną rzeczonej, spoczywającej na łożu ślnbnem, i pocieszającej ją, czy teź dodającej jej otuchy, niewiasty (według niektórych bóstwa Peitho), oraz trzeciej postaci, wspartej na kolumnie i przelewającej do muszli wonne olejki, któremi zwykle po kąpieli namaszczano ciało narzeczonej. Przygotowania do kąpieli obrzędowej widać z lewej strony obrazu, w grupie, także z trzech niewiast złożonej. Prawa strona obrazu przedstawia znowu narzeczonego, siedzącego jakby u progu komnaty ślubnej i wyczekującego niecierpliwie końca obrzędów, odbywających się w tej komnacie.

W przedłużeniu obrazu widać jeszcze trzy postacie niewieście, z których pierwsza jakby składała jakąś ofiarę na ołtarzu trójnożnym, a z pozostałych dwóch jedna śpiewa pieśń, zapewne ślubną, druga akompaniuje jej na lirze sześciostrunnej.

Podczas, gdy jedni treści obrazu tego nadają mitologiczne, lub alegoryczno - mityczne znaczenie, jak np. "Winckelman i Böttiger; inni widzą w niej tylko przedmiot z życia codziennego i wskutek tego zaliczają ten obraz do zwykłych obrazów rodzajowych. W każdym razie jest to rzecz udatna, wykonana prawdopodobnie podług wzoru większej jeszcze wartości, być może, zupełnie pięknego. Kopia ta ma także dodatnie swoje strony: niektóre motywa traktowane tu są z poczuciem piękna; łagodny i harmonijny koloryt, oraz pewien spokój i równowaga, cechujące w ogóle utwory starożytne, nadają mu piętno lepszego utworu. Technika malarska nie odznacza się wszak- częła się żywa wojna pomiędzy Polską a krzyźa-źe niczem, jest zwykłą dekoracyjną robotą. Naj- kami. Gdy po śmierci Łokietka, Kazimierz, wstą-lepszą kopię „Aldobrandyńskiego wesela” wyko- piwszy na tron, zamierzył odbyć uroczystą korona! Poussin; znajduje się ona w galeryi pałacu nacyę żony, matka jego, Jadwiga, córka Bole-

A. P-ska.

I.

sława, кя. kaliskiego, sprzeciwiła się temu, nie chciała bowiem za życia swego ścierpieć drugiej w państwie królowej; uległa w końcu prośbom syna, lecz sama ustąpiła z dworu królewskiego do klasztoru klarysek w N. Sączu. Koronacyi Anny dokonał 25 kwietnia 1333 r. Janisław, arcybiskup gnieźnieński, w obecności biskupów, krakowskiego, włocławskiego, poznańskiego i lubuskiego. Charakter królowej przedstawiają mnisi współcześni w świetle niekorzystnem: zarzucają jej, źe oddaną była tańcom i uciechom; źe dokądkolwiek, czy to konno, czy w kolebce wyjeżdżała, poprzedzał ją orszak muzyków z bębnami, piszczałkami i t. p. Umarła na zamku krakowskim wskutek jakiegoś wypadku, a mnisi, chcąc zohydzić oddawanie się uciechom światowym, zanotowali, źe właśnie z powodu życia lekkiego zeszła ze świata w sposób osobliwy i straszliwy. Zresztą przyznają, że wspierała tajemnie zakony i biednych; źe była niewiastą uczciwą, z mężem w zgodzie źyiącą, co tern bardziej podnieść należy, że kochliwy Kazimierz łamał już wówczas wierność małżeńską. Pochowana w kościele zam kowym; pozostawiła córkę Elżbietę, zaślubioną ks. Bogusławowi szczecińskiemu.

Aldrich Tomasz Bailey (* 1837 w Portsmouth), współczesny poeta i romansopisarz północno-amerykański, rozpoczął zawód literacki w r. 1855, ogłaszając zbiór poezyj, p. t. „The Bells”, między któremi balada „Baby Bell” szczególniej przyczyniła się do jego rozgłosu. Od tego czasu oddał się całkowicie literaturze, zasilając swoje-mi pracami różne czasopisma („Putnanis magazine”, „Knickerbocker“ i inne); w r. 1866 założył w Bostonie własny tygodnik „Every Saturday“, a w r, 1880 objął kierownictwo miesięcznika „Atlantic Monthly“. Jako poeta, ogłosił: „The course of true love never did run smooth;t (1858); 5,Pampinea and other poems“, (1861); „Cloth of gold and other poems“, (1874); „Flower and thorn“, (1876); „Lyrics and sonnets“ (18H0); „Friar Jerom’s beautiful book and other poems“, (1881); „Mercedes and other poems“, (1883) i „Later lyrics“ (1884). Wogóle, poezye A. odznaczają się wykwintną formą i wielką delikatnością uczucia, a niektóre szczęśliwie podchwytują naiwny ton pieśni ludowych. Z pomiędzy jego nowel, powieści i romansów, w których okazuje wiele psychologicznej spostrzegawczości i subtelnego humoru, ważniejsze są: „Out of his beat“ (1862); „The story of a bad boy“ (1869); „Prudence Palfrey“ (1874); „The queen of Sheba“ (1877); „Tom Bailey’s adventures“ (1877); a szczególniej „The Stillwater tragedy“, (1880).

Aldridge Ira (wym. Eldridż Ajra), słynny aktor tragiczny, z plemienia murzyn i dlatego „czarnym Bosciuszem“ przezwany. Niektóre en-cyklopedye podają, że urodził się w Belaire pod Baltimore, w stanie Maryland Ameryki północnej; że jako wolny murzyn, sposobił się z dobrej woli do służby okrętowej i innej edukacyi nie pobierał. Tymczasem niemiecka „Gazeta Łódzka“ (kwiecień 1890 r.), na zasadzie informacyj rodzinnych, pisze, iż A. urodził się r. 1808 w Senegalu, jako syn naczelnika plemienia FullaJ i jako wolny murzyn przybył do Ameryki północnej, gdzie przyjął razem z ojcem religię chrze-ściańską obrządku katolickiego. Wysoce umysłowo uzdolniony z natury, chciał zrazu oddać się zawodowi teologicznemu. Kiedy jednak w r. 1826 przybył do Ameryki sławny aktor, Edmund Kean, A. wszedł z nim w stosunek i niebawem rozmiłował się w teatrze. Gust ten pociągnął go za Keanem do Anglii, gdzie też kształcił się w kierunku sceny i za powrotem do domu wystąpił pierwszy raz w Baltimore—obojętnie przyjęty pi zez publiczność, gardzącą murzynami. Wrócił zatem do Anglii, grywał w mniejszych teatrach londyńskich i wielu prowincyonalnych. Powodzenie jego dopiero ustaliło się od chwili, gdy w Belfaście zagrał szekspirowskiego „Otella” z Keanem, który wystąpił jako Jago. Z powodu fizyognomii plemiennej, ograniczony tylko mógł on mieć repertoar. Oprócz Otella jednak, który się dlań pod tym względem szczęśliwie nadawał, oraz kilku ról murzyńskich, jak Gambii w „Niewolniku”, Munga w „The Padlock”, grywał tytułowe role w Szekspira: „Ryszardzie III”, „Makbecie” i „Kupcu Weneckim”; Zangę w „Revenge“ Youn-ga, Rollę w „Pizarze“ Scheridana, przerobionym przez Kotzebue’go, prócz kilku pomniejszych. Z takim repertoarera, jako członek wyborowej trupy angielskiej, udał się w podróż artystyczną na ląd europejski, dając z wielkiem powodzeniem przedstawienia, zwłaszcza po główniejszych miastach niemieckich, przez ich teatralnie ukształconą publiczność, oraz panujących, wysoko ceniony, przez króla pruskiego Fryd. Wilh. VI go ozdobiony złotym medalem sztuki. W latach 1858 i 9 niesłychany zapał przedstawienia jego budziły w Petersburgu i Moskwie, skąd znowu udał się do Węgier. Koleją tych artystycznych wycieczek dostał się i do Warszawy w r. 1862. Trafił na czasy nie sprzyjające sztuce; wystąpił tylko z „Otellem“ trzy razy, a mianowicie 23,4 i 6 maja, w towarzystwie Palińskiej jako Desdemony; a pomimo obcego .języka (A. grywał tylko po angielsku), wstrząsające na widzach gra jego wywarła wrażenie. Po powrocie do Niemiec i Anglii, miał zamiar raz ieszcze udać się do Petersburga i w tym celu wybrał się w podróż; lecz w drodze zasłabłszy, zatrzymał sie w Łodzi i tu, z zapalenia płuc, d. 7 sierpnia 1867 r. umarł. W r. 1890 zgłosiła się do Łodzi córka jego, miss Suranah Aldrige, primadonna opery londyńskiej, by szczątki ojca uczcić na miejscowym cmentarzu odpowiednim pomnikiem. Człowiek ten zwraca uwagę z kilku punktów: po pierwsze, jako murzyn czystej krwi afrykańskiej, pochodzący zatem z rasy, mającej reputacyę upośledzonej, a przez yankesów amerykańskich po zwierzęcemu wówczas traktowanej, wstąpił on w szranki trudnej i szlachetnej sztuki, uprawiając ją z powadzeniem, równającem się mistrzom europejskim; powtóre, stanowi on wysoki objaw samodzielności i samopomocy, gdyż, jako człowiek ubogi i wszelkich pozbawiony środ-

S. A.

ków, własnemi siłami i odwagą przez wielkie tru* dności przebił się na wysokie stanowisko intelle-ktualne; potrzecie, wprowadził on do sztuki nowy żywioł psychiczny, odpowiadający rasie, która go wydała. Jakoż wszelka krytyka, rozbierając grę jego, zwłaszcza w „Otellu“, przyznawała mu ten ognisty temperament, specyalnie rasowy, na jaki artysta innego plemienia zdobyćby się nie mógł, co prowadziło za sobą wyraz gry, nacechowany odmienną indywidualnością, zbliżającą się do natur pierwotnych. Mimo to, ognistość porywów w grze jego miarkowaną była karbami sztuki, ulegającej natchnieniom talentu i dobrym wskazówkom, tak, że najwyższe nawet wybuchy pate-tyzmu w grze A. zatrzymywały się na granicach, nakreślonych przez estetykę. Powierzchowność jego nietyle wyobrażała negra, ile przedstawiała typ etyopski, według dawnych opisów: wzrostu był wysokiego, budowy silnej, pierś miał potężnie rozwiniętą, a na tęgich ramionach spoczywała głowa wyrazista. To połączenie siły z warunkami piękna, na tle indywidualności artysty, odmiennej od innych, stanowiło główny gry jego urok. Były też wprawdzie w krytyce głosy, zaznaczające szorstkość, a nawet brutalność ekspresyi, cechującą samouctwo, a raczej negacyę cywilizacyi w ruchach i intonacyach artysty; ale głosy te umilkły zwolna, ustępując miejsca pochwałom, które mu już towarzyszyły do końca zawodu. K- K-

Aldringen Jan d’, Aldrmger i Altringer, baron na Koszycach, hrabia de Ligma, (*10 grudnia 1584 w Thionivlle—-j*1634. Generał austry-acki. Wstąpiwszy do wojska cesarskiego, jako prosty żołnierz, zwrócił na siebie uwagę generała Tilly i wyniesiony został przez niego na stopień pułkownika (r. 1622); r. 1626, okrył się sławą przy obronie mostu Dessau przeciw Mansfeldowi, dawszy czas Wallensteinowi do przybycia w porę na plac boju; r. 1628 jako komisarz Wallensteina, zajął Meklemburg, stąd po roku udał się do Włoch, gdzie się przyczynił do zdobycia Mantui. Wojował także w Polsce przeciwko szwedom (1630), a po śmierci generała Tilly, objął po nim naczelne dowództwo i został feldmarszałkiem. W zatargu Wallensteina z dworem austryackim, A. stanął po stronie dworu W trakcie powtórnej kampanii ze szwödami, wyparł ich z Paladynatu; potem poległ pod Landshut. A. nie pozostawił potomstwa i cały jego majątek przeszedł na siostrę zamężną, Clary, której dzieci, z upoważnienia cesarskiego, dołączyły do swojego nazwiska nazwisko Aldringen. Ród Clary-Aldringen istnieje do dzisiejszego dnia, a jego członkowie posiadają rozległe dobra w Czechach.

Aldrovanda vesiculosa, S z um ot lin pęche-rzykowaty, jest małą roślinką wodną, nadzwyczaj ze swej powierzchowności ciekawą. Jej wątłe, cienkie łodyżki pływają w wodzie, w pewnych odstępach osadzone są na nich pączki delikatnych listków, wydłużających się w pęcherzyki, otoczone 4—6 misternemi rzęsami; pęcherzyki te, podobne z kształtu i wielkości do małych z-iarn soczewicy, wypełnione zazwyczaj powietrzem, zdają się służyć roślince za przyrządy do pływania. Kwiaty ma małe, białe. Pochodzi z południowych okolic, rośnie w wodach wolno płynących; u nas można ją znaleźć w jeziorach nadwiślańskich pod Krakowem, w dawnym kanale Ogińskiego na Litwie, około Pińska i t. d. Już w r. 1861 zrobił Ange de Lassus (..Bulletin de la société botanique de France”, VIII, p. 522) zadziwiające spostrzeżenie, które w roku 1873 obserwacye Steina („Botanische Zeitung” 1874, p. 389) stwierdziły, że listki S. nie są, jak sądzono, zawsze pęcherzykowato zamknięte, lecz przy odpowiednich warunkach zupełnie otwarte, a zamykające się za ich podrażnieniem. Roślina ta należy do działu roślin owadożernych, chwytających i przetrawiających różne owady. Włożywszy kilka roślinek do naczynia z wodą, zawierającą wiele żyjątek wodnych (np. raczków), nie trudno przekonać się, że, po upływie pewnego przeciągu czasu, w niejednym pęcherzyku znajdować się będzie po kilka żyjątek, które, wpadłszy w połapkę, starają się bezustannie a nadaremnie wydostać z ciasnego więzienia, żywo już bowiem onego nie opuszczą. Owad, stawszy się więźniem, szarpiąc się i usiłując ujść przed grożącą mu zgubą, powiększa jeszcze wrażliwość rośliny, która nie prędzej swe szpony otwiera, aż owad ulegnie zupełnemu rozkładowi. Po upływie dni kilku, pozostają z owadu twarde tylko, niestrawione cząstki; wtedy dopiero pęcherzyk się otwiera: na nowo zastawiony samotrzask, na nową czyhający zdobycz. Gęsto na listkach rozsiane włoski gwiazdkom ate i gruczołki prawdopodobnie ułatwiają rozpuszczenie i strawienie pochwytanych owadów. Rośliny wyżej uorgauizowane czerpią, jak wiadomo, pokarm z ziemi i z powietrza, przerabiają go pod wpływem promieni słonecznych w liściach zieleń zawierających, czyli wytwarzają z ma-teryi nieorganicznej substancyę organiczną; nowsze badania wykazały, że istnieją rośliny, przyswajające wprost także i materye organiczne i że, podobnie jak ferment, zachodzący w soku żołądkowym, wywołuje rozpuszczenie, strawienie ciał białkowatych, tak i pewien rodzaj fermentu, zawartego w wydzielinach distnych roślin owado-i mięsożernych powoduje rozpuszczenie i strawienie owadu, kawałka mięsa i t. p.

Aldrovandi Ulysses, botanik włoski (* w Bolonii 1522—-f 1605 r.), z rodziny szlacheckiej tegoż miasta, dotąd istniejącej we Francyi. Przeznaczony przez swoją rodzinę pierwiastkowe do zawodu kupieckiego, studyował prawo i teologię w Padwie i Bolonii, następnie oskarżony o he-rezyę i przeniesiony do Rzymu, zapoznał się tu z francuskim przyrodnikiem, Rondelet’ern i oddał się historyi naturalnej. W r. 1553 został mianowany profesorem tejże nauki w Bolonii. Założył on ogród botaniczny w tem mieście, zgromadził znakomite zbiory historyi naturalnej i utrzymywał na swym koszcie wielu malarzy i rzeźbiarzy. Senat boloński zawotował dlań kilkakrotnie znaczne sumy, jako wynagrodzenie, i płacę profesorską podwoił. Zaniewidziawszy w r. 1602, umarł w trzy

lata później i był pogrzebany z wielką uroczystością kosztem państwa. Wydał on „Dendrologia naturalis, scilicet arborum historiae libri duo”, etc.; (dzieło to miało trzy wydania: pierwsze w Bolonii, 1667 r.), i „Poinarium curiosum ex mille du-centis auctoribus collectum”, etc. (Bononiae, 1692, roku in fol.). A. darował miastu rodzinnemu swoje zbiory, rękopismy. stanowiące masę potężną, i 20 tomów in folio rycin zwierząt. Montal-ban w swojej „Bibliothèque botanique” podał listę dzieł niewydanych, pozostawionych przez Al-drovandi’ego.

Aldudes, miasteczko na granicy hiszpańskiej w dep. Niższych Pirenejów, okręgu (arrondissement) Mauléon, u stóp wysokiego na 1,210 m. Pic de Lohiluz, gdzie łańcuch główny rozszczepia się na dwa ramiona: północne, staczające się stopniowo ku odnodze, biskajskiej i zachodnie, dążące ku kantabryjskim górom. W widłach tego rozszczepienia płynie pograniczna rzeczka Bi-da8soa. Te okoliczności nadały miasteczku dosyć ważne znaczenie strategiczne i dlatego odegrało ono rolę w działaniach francuskich generałów: Servan’a i Moncey’a (późniejszy marszałek i książę Conegliano) w 1793/5 r,, oraz podczas wkroczenia marszałka Soult’a do Nawarry w 1813 roku.

J. A.

And. S.

Aldus Manucyusz (*1448—f 1516), świetną zajmuje kartę w historyi odrodzenia nauk. Nazywał się Manuzio, a imię Aldus jest skrócone z Teobaldus. Rodzina uczonych Manucyuszów powszechnie znana pod nazwiskiem Aldów i dlatego na tem miejscu o nioh mówimy, chociaż drugi z nich miał imię Paweł. Aldus Manucyusz urodził się w Bas-syano, w państwie rzymskiem. Dostawszy się nieco poduczony do Rzymu i obeznawszy się tutaj z poważniej szemi naukami, udał się do Ferrary, aby słuchać wykładów znakomitego znawcy greczyzny, Jana Babtysty Gwariniego. Kiedy obawa wojny zmusiła go opuścić to miejsce, przeniósł się do sławnego filologa, Pikusa Miran-doli. Obcowanie z Mirandolą podobno mu nastręczyło myśl założenia drukarni dla rozpowszechnienia pisarzów greckich i rzymskich, którzy, dotąd znani z rękopisów tylko, mało komu byli przystępni. Tą drogą zamierzył przyswoić współczesnym najznakomitsze utwory literatury greckiej i rzymskiej, i przez to rozpalić nowe « gnisko wiedzy, oparte na zdobyczach cywilizacyi starożytnej. Za miejsce przyszłej działalności obrał Wenecyę, słynną z swej władzy politycznej, swego rozgałęzionego handlu i zamiłowania do nauk. Przybywszy w r. 1488 do Wenecyi, rozpoczął wykłady greczyzny i łaciny, aby się dać poznać, a równocześnie przygotowywał założenie drukarni przy pomocy zamożnych protektorów. W roku 1494 wyszła z jego tłoczni pierwsza książka, a był nią utwór poety greckiego Muze-usza p. t. „Hero i Leander“, wydany po grecku i po łacinie; po niej nastąpiła Gramatyka Lasie arysa i druga Teodora Gazy, utwory Teokryta i inne. Ogromem swym, pięknością druku i papieru olśniło współczesnych wydanie greckie pism

Arystotelesa, dokonane między г. 1495—1498 w pięciu woluminach, w formacie arkuszowym. Arystoteles był dotąd znany z przekładów scho-lastycznych, bo rękopisów tekstu greckiego mało było, a jeszcze mniej ludzi, umiejących je czytać. Wydanie pierwotne Aida, obznajamiając współczesnych z autentycznym tekstem tiloz <fa greckiego, przyczyniło się znakomicie do rozpowszehnie-nia pojęć îilozoficznych i ściśle naukowej metody i rozbudziło do literatury starożytnej i do nauk wmgóle zapał, który zczasem sprowadził ich odrodzenie i przygotował podstawę do nowoczesnej oświaty. Zasługa Aida jest pod tym względem niepożyta, bo winniśmy pamiętać, ile zachodów i nauki było potrzeba, aby zgromadzić rękopisy, porównać je między sobą, «oczyścić tekst z pomyłek i oddać go w druku najpoprawniej, czemu wszystkiemu podołać mógł tylko człowiek tak uczony, jak był Manucyusz, i tak jak on dbały o krzewienie światła. Niebawem uznał Aldus, że i drukowane folianty, lubo niesłychanie tań sze od rękopisów, jeszcze były zbyt drogie dla lu dzi mniej zamożnych, i powziął myśl wydawa nia klasyków w małym formacie, w jakim w r 1501 puścił w świat poezye Wergiliusza. Kosztowne to jednakże były nakłady, z powodu braku gotowych czcionek, i niełatwo byłoby podołać im, gdyby się niebył ożenił A. w r. 1500 z córką zamożnego drukarza, Andrzeja Toresano. Teść dopomógł gorliwemu przedsiębiorcy do rozszerzenia działalności. Zakres jego wydań tak się niebawem rozwinął, że naukowemu kierunkowi siły samego Aida podołać ni« mogły; przyszło przybrać grono uczonych do pomocy, do którego weszli Bembo, Egnazio, grek Demetryusz, Chalkondylas i inni. Grono tych uczonych utworzyło wraz z Aldem słynną aldyńską akademię. Lecz był to ostatni promyk szczęścia dla zabiegliwego i niestrudzonego Aida: Wenecya, chwiejąc się między przymierzem z Francyą a Maksymilianem cesarzem, naraziła się na wojnę; szczęk oręża zmusił Aida do opuszczenia tego miasta i udania się do Medyolanu. W czasie jego nieobecności przepadło całe jego mienie. Kiedy po różnych przygodach powrócił do Wenecyi w r. 1507, rozpoczął na nowo swe prace typograficzne, lecz zbywało mu już na środkach do większych przedsięwzięć; wprawdzie teść dopomógł mu do utworzenia spółki, oddanej pod kierunek jego, nim jednakże zdołała spółka wystąpić z większem wydawnictwem, w dniu 16 lutego 1516 r. położyła kres użytecznej jego działalności śmierć, spowodowana ranami, zadanemi przez bandytów. Aldus sam drukarzem z powołania nie był, a mimo to wielkie ma zasługi jako twórca i umiejętny kierownik drukarni. Zasługom tym nie ustępują zasługi na polu naukowem. Poświęciwszy całe życie przyswojeniu współczesnym literatury greckiej i rzymskiej, zamierzył podać klucz do nich przez ułożenie i wydanie gramatyk greckiego i łacińskiego języka, któro kilkakro'nie było przedrukowane. Po siedemdziesięcioletnim starcu pozostało trzech synów

! córka, z których tylko najmłodszy syn, Paweł/ uboższym, niżby! stąd wyjechał. Dla odzyskani* poszedł drogą, wskazaną przez ojca.    . j fcdrowia udał się w podróż do znaczniejszych

necyi,

Aldus Paweł Manucyusz (* 1515 roku w We- { miast włoskich. Kiedy przybył do Rzymu dla — + 1574 roku), wzrastał pod opieką odwiedzenia córki, pozostawionej w klasztorze, za-dziada, Andrzeja Toresano. Podrósłszy, przeniósł trzymano go tutaj dłużej, niż zabawić zamierzył, się do Wenecyi, gdzie przyjaciele ojca dopoma- na czem prace jego naukowe tylko zyskać mogły gali mu do nabycia wiadomości, potrzebnych do Zdrowie jednakże coraz gorsze i o pracy zapo-kierowania wydawnictwem w duchu ojca Aida. mnieć kazało. W grudniu r. 1573 pisze do Jana Zasługi ojca jednały młodemu Pawłowi przyja- Zamoyskiego, że przez wiele miesięcy ani czytać, ciół między uczonymi w kraju, a później między ani pisać nie mógł, co dla niego było tern do-zwolennikami nauki w całym świecie uczonym, tkliwsze, że bez wielkiego udręczenia nie mógł Miewał przyjazne stosunki i z polskimi uczony- na listy odpowiadać; pisze, że choroba usunięta mi, jak tego dowodzą jego listy do Andrzeja wprawdzie, lecz sił zupełny brak, a ustawiczny Gostyńskiego, Andrzeja Nideckiego, Andrzeja ból głowy nietylko pisać, ale i mówić nie pozwala. Zebrzydowskiego, biskupa krakowskiego, Jakóba I nie odzyskał już zdrowia, gdyż umarł 6 kw. 1574. Górskiego, Jana Zamoyskiego, Pawła Stępów- Paweł Manucyusz był równie uzdolnionym i ró-skiego, Piotra Myszkowskiego, Stanisława Fogel- wnie pracowitym, jak jego ojciec, co okazuje sze-wedera. Listy te, znane z kilku wydań, rzucają reg ogłoszonych prac, odnoszących się do litera-światło na serdeczne stosunki naszych liczonych tury i starożytności rzymskich, z których ważniej-z uczonymi włoskimi, i zawierają niejeden szcze- sze są: „Antiquitatum Romanarum liber de le-gół, skądinąd mało znany. Na prośbę wspólne- gibus”, Yenetiis, 1557; „Liber de senatu Roma-go przyjaciela, Karola Sygoniusza, poleca podkan- no”, Yenet., 1581; „De comitiis Romanorum”, clerzemu Myszkowskiemu młodego Jana Zamoy- Bolonia- 1585; „De civitate Romana”, Romae, skiego, znanego już wtenczas z wielkich zdolno- 1585. „Filipiki Demostenesa” ogłosił w przekła-ści i nie mniejszej nauki. Biskupowi Zebrzy- dzie łacińskim w Wenecyi, w latach 1549 i 1552. dowskiemu przesyła przez Górskiego portret oj Prócz tego, wydał cenne objaśnienia do pism Cyca swego, Aida. Stępowskiemu przesyła pochwa- cerona. Najwięcej szczegółów o życiu i pracach ły dzieła, przez niego napisanego o rzeczypo jego ogłosił O. Lazerri, w latach 1754—1757, spolitej. Na zachętę przyjaciół weneckich krząta p. t. „Miscellanea ex manu scriptis libris”.—Trze-się około wznowienia wydawnictwa, przez ojca tak cim z kolei przedstawicielem znakomitej firmy świetnie prowadzonego. Staje temu na przeszko- wydawniczej był Aldus Manułius, najstarszy syn Padzie śmierć dziada, Andrzeja Toresano w r. 1529, wła, a wnuk Aida (*13 lut. 1547—-j-1597). Zasług gdyż wywołała zatargi z wujami o podział spad- jego szukać należy nie w zawodzie drukarskim, ku. Kiedy w r. 1533 ukończono spory rodzinne lecz na polu naukowem, chociaż od r. 1565 objął układem, ^przystąpił Paweł do otworzenia dru- kierunek drukarni, przez dziada założonej, w czakami, na wspólny rachunek prowadzonej. Wspie- sie pobytu ojca w Rzymie. Uczony ojciec wszel-rany radami i zachętą uczonych, rozpoczyna wy- kich dołożył starań, żeby młodego Aida wykie-dawnictwo pisarzów rzymskich, a w szczególności rować na uczonego, godnego i ojca, i dziada. Te-pisma ulubieńca swego, Cycerona, które opatruje mu przypisać należy, że młodziutki Aldus, po-wstępami uczonemi, objaśnieniami i indeksami, dobnie jak nasz Lelewel, ogłosił pierwszą swą Nowe zatargi z wujami zmuszają go zerwać z ni- pracę, mając lat jedenaście. W trzy lata później, mi spółkę w r. 1538 i zawiesić wydawnictwo, wystąpił z wyczerpującą pracą o ortografii łaciń-Poświęciwszy pewien czas zwiedzaniu zamiejsco- skiej („Orthographiae ratio), opartą na napisach wych bibliotek i badaniu rękopisów, otwiera po starożytnych, monetach i najlepszych rękopisach, powrocie do Wenecyi drukarnię własną pod na- Praca ta nie pozostała bez nagrody: w r. 1576 zwą Aida syna w r. 1540. Wydania Pawła przy- mianowany był profesorem nauk wyzwolonych, pomniały najświetniejsze czasy ojca Aida. Usil- a w r. 1584 sekretarzem senatu miasta rodzinne-na praca około zapewnienia bytu rodzinie, gdyż go. Prace naukowe i zaszczytne stanowisko były ożenił się w r. 1546, nie zjednała mu powodze- chlubne dla samego Aida, lecz zgubne dla drania; zamyślał już szukać lepszego szczęścia w Rzy- karni, którą z konieczności zaniedbał, a nastę-mie, który znał w latach 1535 i 1543, kiedy se- pnie całkiem oddał pod kierunek jednego z swych nator Bodoaro, założywszy w r. 1558 akademię drukarzy, Mikołaja Manassi. Niestałość ostatnie-wenecką, powołał go na katedrę wymowy i po- go Aida była powodem, że nigdzie miejsca zawierzył kierunek drukarni akademickiej. Lecz grzać nie mógł. W r. 1585 porzuca zaszczytne i ten błysk szczęścia okazał się krótkotrwałym i korzystne stanowisko w Wenecyi, dla objęcia i zwodniczym,—akademia istniała tylko do r. 1561. katedry wymowy w Bolonii, opróżnionej przez Zawód ten zniewolił Pawła do przyjęcia zapro- śmierć Sigoniusza; dla korzystniejszych warunków, sin do Rzymu, gdzie mu powierzono wydawnictwo w dwa lata później, przenosi się do Pizy, a nie-Ojców kościoła. Nie długo jednakże trwał i ten bawem i to stanowisko porzuca, aby objąć w R,zy-uśmiech szczęścia: ze śmiercią papieża Pawła IY mie katedrę po Murecie, a obok tego kierunek zapomniano o zobowiązaniach względem jego drukarni watykańskiej. Z tego stanowiska zabra-osoby; zachwiany na zdrowiu i zniechęcony nie- ła go śmierć w r. 1597, spowodowana nieukróco-powodzeniami, powrócił do Wenecyi w r. 1570 nem oddawaniem się uciechom stołowym. Pozo-

stało po nim kilkanaście prac, ogłoszonych już to we włoskim, już to w łacińskim języku, a mających za przedmiot język łaciński i starożytno ści rzymskie. Z jego śmiercią wygasła rodzina Manucyuszów i skończył się szereg wydawnictw, liczbę tysiąca przekraczający, które po wszystkie wieki zjednały Aldom rozgłos w świecie uczonym.

sów. Greckie czcionki, używane do drukowania całych dzieł, wz’ął A. dokładnie z wzorów rękopiśmiennych, podług których robił je tenże Fran-. cesco da Bologna, z zatrzymaniem liter wiązanych, używanych w rękopisach, gdzie często dwie tub trzy litery są związane w jeden znak graficzny.

J. Przyb.

Aldyny, tak nazywają się dzieła, wydane przez trzy pokolenia Manucyuszów, z drukarni, założonej przez Aida Manucyusza w Wenecyi, a w szczególności ogłoszone przez Aida Manucyusza między 1494 a 1516 r., przez syna jego, Pawła, wraz z rodzeństwem, od 1517 do 1561 r., tudzież przez wnuka, także Aida, do r. 1591. Trzy te pokolenia Manucyuszów wydały 1,100 dzieł. Godłem wydawnictwa, zdobiącem Aldyny na tytule, jest delfin, wijący się około kotwicy, a zaletą ich: piękność czcionek, czyste odbicie, dobry papier i poprawność. Najbardziej cenione są wydania pierwszego Aida; jest między niemi 28 pierwotnych wydań (editiones principes) pisarzy greckich, wydania pisarzy łacińskich i włoskich. Najdokładniejszy spis Aldyn ogłosił Renouard w dziele ,,Annales de Fimprimerie des Aides“, Paris, 18*?5. Mimo wysoką liczbę wydań, puszczonych w obieg przez A Idów, nie są one w naszym kraju pospolite: tylko starsze i zamożniejsze biblioteki mają ich pewną ilość. Aby dać miarę obecnej ceny tych wydań, nadmieniamy, że za pierwotne wydanie Arystotelesa żądają dziś od trzystu do siedmiuset franków. Platona dzieła, w wydaniu pierwotnem z r. 1513, bywają cenione do 450 fr. Jeden tom Arystofanesa z r. 1498, dochodzi w cenie do 400 fr., a jeden tom Wer-giliusza z r. 1501, odbijany pochyłem pismem (cursiva), zaprowadzonem przez Aida, osiąga także cenę, dochodzącą do 400 fr. „Le cose vol-gari di Frań. Petrarcha“, w wydaniu ósemkowem z r. 1501, ceni się do 250 fr. Aldyńskie czcionki. są to litery, przez Aida w druku zaprowadzone i w jego drukarni używane. A. sam drukarzem z powołania nie był, lecz, jako uczony założyciel i kierownik drukarni, wpłynął na podniesienie i upiększenie druku przez zaprowadzenie czcionek, które uznał za najwłaściwsze. Wzorem było dla niego pismo, używane w rękopisach, między któremi bywają bardzo pięknie pisane. Przeglądając wielką ilość rękopisów pisarzy starożytnych, miał sposobność poznać wzory, podług których kazał wyrzynać matryce do czcionek. Nie poprzestając na jednym rodzaju czcionek, kazał greckie czcionki rzezać i odlewać w 9 wielkościach, łacińskie w 14-tu, a hebrajskie w 3-ch. Do drukowania łacińskiego języka było powszechnie we Włoszech używane pismo proste, zwane antykwą; Aldowi spodobało się pismo kancelaryi rzymskiej, postanowił więc naśladować je w druku. Francesco da Bologna dostał polecenie rzezać dla A. czcionki pochyłe, do pisma zbliżone, których A. użył między innemi do wydania Wergiliusza w r. 1501. Pochyłe to pismo, zwane kursywą, weszło odtąd w użycie i utrzymało się do naszych cza-

J. Przyborowski

Aldżyhad, raczej Al-dźyhad, Al-dżyhed, — „wojna święta“, najwyższy religijny obowiązek prawowiernych wyznawców islamu, jako największa zasługa w obliczu Allaha. Tak uczy Koran. Zadaniem dżyhadu—nieprzebłagana walka z poganami i niewiernymi, (kafir, giaur), choćby ci ostatni posiadali również wyższe objawienie (kitab), księgę, jak chrześcianie i żydzi, przyznawane w zasadzie przez moslemitów. Na każdym wyznawcy arabskiego proroka cięży ten obowiązek święty, o ileż bardziej na władzcach prawowiernych, czy to będzie padyszach, czy szahinszach; a cóż dopiero, gd y ten obleczony godnością chalifa, następcy proroka. Tego powołaniem właśnie jest wojna święta przedewszystkiem. Walka z ciemnotą pogan i wszelką błędną nauką, „dżyhad’' jednem słowem, przerywaną, wobec wymagań Koranu, być nie może. Wszelkie środki tu godziwe. W imię wyższych celów, wolno nie dotrzymać niewiernemu, choćby nawet najuroczystszych, zobowiązań: szeich-ul-islam, stróż prawowierności, może je rozwiązać. Al-dżyhad uwalnia islami-tów od szanowania, skutkiem tego, i świętych w roku miesięcy (muharrem i 3 inne), w które nie godzi się prowadzić wojny domowej, bratniej, śród „Ummet Mohammed“—ludu Mahometa.Z dru giej zaś strony uchylanie się jakiekolwiek od wojny świętej jest najstraszniejszą zbrodnią jegc wyznawców. Za to, podług Koranu, jedna noc, spędzona w obozie prawowiernych, więcej warta niż post paromiesięczny. Miecz jest kluczem do raju i do piekła. Polegli w boju z niewiernymi, to męczennicy za prawdę, których w nagrodę oczekują natychmiast w niebiosach roskosze raj skie! Któż z gorliwców, muteassub, wątpi o tern; przecież tyle razy zdarzało się, jak przy zdobyciu Jerozolimy np., iż walczący patrzyli własnemi oczyma, jak niebiańskie huryski wabiły ich z obłoków ku sobie. Nic dziwnego tedy, że cała istota muzułmanizmu tchnie duchem wojny świętej, że islam tylko dżyhadem żyć może dzielniej. Wprawdzie i mazdaizm wyznawrców nauki Zoro-astra podobnież nakazywał nieustanną -walkę ze złem w ogóle, szerzenie światła zaleca i chrze-ściaństwo; ale jedyny prorok arabów przepisuje nawracanie niewiernych ogniem i mieczem, w jego jedynie nauce religia najściślej z polityką połączona. Mahometaninowi kanoniczna cześć Allaha dozwolona tylko na ziemi, podbitej mieczem islamu; spokojna śmierć między niewiernymi wprost piekłem mu grozi. Stąd każdy isiamita jest z ducha swej wiary zarazem i wojownikiem; każdy lud, czy szczep, co przyjmuje naukę Koranu, ożywia się zapałem wojennym i, dopóki nie wyczerpie swych sił, występuje nieustannie, dla szerzenia prawdy, na podbój świata. Zresztą al - dżyhad

Al.Jabl.

R. M.

osłania urokiem swym religijnym wszystko—am-bicye podbojowe monarchów, zapędy przemocy i żądze łupiestwa ludów. Pod tern hasłem i z tym okrzykiem Da ustach występowały i owe krocie azyatów, wspierane przez poturnaków zadunaj-skich, którym musieliśmy stawić czoło pod Chocimiem , pod Wiedniem ; powiewała nad nimi zielona chorągiew proroka, chorągiew dżyhadu. Hasło to roznamiętniało walkę i uszlachetniało, w oczach wznoszących je, czyn każdy: rabusie perekopscy Mengli-gireja z takąż dobrą wiarą tępili Ruś czerwoną, jako nieposłuszną prawym czcicielom Allaha. z jaką też bracia zäporozka— nieherbowna i herbowna, z Konaszewiczem, broniła, na popieliskach bisurmańskich miast ana-tolskich, krzyża świętego! W obliczu ciągłego widma wojny świętej, patrzy muzułmanin przez jej pryzmat na świat cały: dla niego, leżący na rubieży świata prawowiernych, Belgrad, to; „Dar-ul-dżyhad”, ziemia wojny świętej, gdy zaś Kamieniec - tylko przedmurze chrześciaństwa. Bah-dad zaś, stolicę świetną Al-Raszyda, zwie on „Dar-ul-selam”, miejscem błogosławieństwa. Co do wyników cywilizacyjnych, oczywiście—religia, której dźyhad jest głównym hasłem, która w imieniu Boga nakazuje mord i pożogę, a zabójcom i niszczycielom przyrzeka zbawienie duszy i rajskie nagrody, mogła wprawdzie czasowo osięgać zewnętrzną potęgę, ale, nie stawiąc sobie zadań humanitarnych, nie była zdolna pod względem społeczno-kulturowym nic stałego wytworzyć. A gdy rozpasany zapęd dżyhadu spotkał należyty odpór w niezłomności chrześcian, zwraca on swe ostrze w łono samego „Ummet-Mohammed”—i stare społeczeństwa muzułmańskie poczęły się jedno za drugiem rozprzęgać. Myliłby się jednak wielce, ktoby sądził, że już i gwiazda islamu zupełnie zachodzi. Zwraca się ona tylko ku nowym rasom, ku nowym szczepom: dziś oto z kolei występuje Nubia; Mahdich nie zabraknie i nie jednemu jeszcze Gordonowi postawi Europa pomnik. Istotnie Afryka teraz staje się „Dar-ul-dżyhad”! (Źródła w języku pols.: „Koran” przekł. Tarak Bucząc.; „Islam” Vam-bery’ego przeł. Wł. Bogusławski; „Collectanea” Sękowskiego; „Wschód muzułmański” przez A. J. w „Ateneum”).

Ale (el) angielskie jasne piwo słomkowej barwy, gorzkawego smaku, ekstraktywne i pożywne. Stanowi ono przedni gatunek między piwami „Ale for export” i „Table beer”, znanemi w Anglii pod ogólną nazwą „Pale Ale”. Wyrabia się sposobem infuzyjnym, co znaczy, że zacierna masa doparza się tylko wrzącą wodą do temperatury zcukrzenia, a nie przez częściowe gotowanie samej masy, jak się to przy dekokcyjnym sposobie robi. Stosunek procentowy na wagę używanych surowych materyałów w przeciętnych cyfrach jest następujący: 76,2°/₀ słodu jasno suszonego, 20,6% cukru dekstrozy, 2,1% chmielu 1,1% drożdży górnych. Z brzeczki pierwszego dobioru, t. j. nowego nalewu gorącej wody (+75°C.) na zacierną masę w celu dalszego wyekstrahowania zyskuje się „Ale for export” z drugiego „Ale zwyczajne”, piwo zaś stołowe „Table beer” z trzeciego, a nawet czwartego dobioru. Jeden war zatem dostarcza według woli piwowara trzech gatunków piwa, różniących się jedynie mocą. W chwili zadawania drożdży, co się uskutecznia po ostudzeniu na -j-12°C, ilość ekstraktu pojedyńczych tych brzeczek waha się między 12 i 23 ma stopniami Ballinga (°B). W czasie fermentacyi, trwającej około pięciu dni, temperatura dochodzi do -j-23°C. Tworząca się na powierzchni brzeczki piana wraz z drożdżami odpływa przez umyślnie skonstruowany lej z wylotem na zewnątrz, zwany „parachut,” który wr miarę potrzeby może być podnoszony lun zniżany. Po odbytej fermentacyi piwo przelewa się, w celu lepszego oczyszczenia, do mniejszych kadzi, a z tych do beczek wywozowych, w których po dziesięciu dniach dostarczane bywa odbiorcom. Piwo to w miarę mocy wytrzymuje od dwóch tygodni do kilku miesięcy. Przeciętna analiza „Ale“ wykazuje: 12,7% ekstraktu, 7,2% wyskoku, 0,15% kwasu węglanego, 79,95% wody. Najulubieńsze piwo tego gatunku w Anglii j est bardzo jasne „Burton Ale”. Szkockie ale „Al-loa Ale” zawiera w sobie domieszkę miodu.

Alea, przydomek, który nadał bogini Atenie król Arkadyi, Alejos, po wystawieniu na jej cześć świątyni w swej stolicy, Tegei. Kiedy Arkadya popadła w zależność od Rzymu, cesarz August, dla ukarania mieszkańców, którzy się przechylili na stronę Antoniusza, posąg Ateny z Tegei zabrał. Grecy przechowywali w tej świątyni skórę i kły dzika Kalydońskiego. Przydomek Alea nadawano też niekiedy bogini Herze.

Alea (z gr. alasthaj — ryzykować, być narażonym, niepewnym) gra hazardowna w kości, używana w Rzymie, ale przy nadużyciu, szczególnie za rzeczypospolitej, prawami różnych konsulów była, co do czasu trwania i wysokości stawki, ograniczaną, a nawet surowo zakazywaną. Wykraczający podlegali karze pieniężnej i niekiedy infamii. Utrzymujący domy gry tej pozbawieni byli prawa prawnego poszukiwania kradzieży, gdyby się u nich spełniła; kto zmuszał drugiego do gry, był karany więzieniem; ojciec rodziny miał prawo żądać zwrotu sumy, przegranej przez syna, lub klienta. Wyjątkowo dozwolono jej podczas Sa-turnalii. Mimo te wszystkie zakazy, oddawano się jej pokryjomu, a za cesarzów, z których wielu było jej gorącymi zwolennikami, grywano publicznie, bez ograniczenia. Gracz w kości zwał się Aleator; sala do gry—Aleatorium; puszka do chowania kości—Alearium. Od hazardu tej gry powstało przysłowie: „Alea jacta est” (kość została rzuconą), co znaczy: popełniono czyn wyzywający a ryzykowny. Pierwszy miał tego wyrażenia użyć Cezar, przeszedłszy z wojskiem zwycięskiein po powrocie z Galii rzekę Rubikon, wbiew zakazowi senatu: czyli rzucił wyzwanie Rzeczypospolitej, narażając życie, dla osiągnięcia władzy.

Aleandro Girolamo (* 1480—f 1542), hu- później za wątek do napisania pięknego poematu manista i kardynał włoski, był czas jakiś sekre- „Triste drama” (1859). Odzyskawszy wolność, tarzem Cezara Borgia, później (od r. 1508) wy- mieszkał lat kilka na wsi, ale w r. 1859, po bi-kładał w uniwersytecie paryskim język i litera- twie pod Solferino, został uwięziony powtórnie, turę grecką, a w r. 1517 został przez Leona X bez żadnego widocznego powodu, i wywieziony do mianowany bibliotekarzem papieskim w Watyka- Josephstadtu w Czechach. Powróciwszy do kranie. W r. 1519 towarzyszył Eckowi do Niemiec, ju, po pokoju w Villafrance, osiadł w Brescii ażeby czuwać nad wprowadzeniem w wykonanie i w tym czasie posłował w parlamencie narodo-klątwy, rzuczonej na Lutra, i na sejmie wormac- wym; w 1864 został profesorem estetyki przy kim dokazał przynajmniej tyle, że Luter został akademii sztuk pięknych we Florencyi, w r. 1873 z pod opieki prawa wyjęty. W r. 1524 został senatorem. Najszczęśliwsza i najżywsza działal-arcybiskupem w Brindisi, poczem jeszcze dwu- nośó literacka A. przypada na czasy przed rokiem krotnie (1531 i 1538) jeździł do Niemiec wspra- 1848; później odzywał się rzadziej, a od r. 1871 wie reformacyi, ale bezskutecznie. Będąc jeszcze nie stworzył nic nowego. Do ważniejszych jego w Paryżu, wydał „Lexicon graeco-latinum” (1512), utworów, oprócz wymienionych, należą: „Le città najlepszy podówczas słownik, oraz „Skróć, gra- italiane marinare” (1856), „I sette soldati” (1861). matyki greckiej Chrysolorasa“ dla użytku szkolne- Zbiorowe wydanie jego poezyj wyszło p. t. „Can-go. Jego rozległa korespondencya jest ważnem ti” (Elorencya 1882, wyd. VI). Korespondencye źródłem do początkowych dziejów reforma. Lutra, wydał Trezza p. t. „Epistolario” (Weron. 1879). (Porów.: Friedrich „Der Reichstag von Wormg Porów.: Daneo „A. A.” (Genua 1879); i Anguis-nach den Briefen Aleanders“. 1872).    sola: „Di A. A. e della sua importanza lettera-

Aleandro Girolamo (młodszy), wnuk po ria” (Turyn 1889). bracie poprzedniego (* 1574—ф 1629), starożyt- Aleatico, słodkie aromatyczne wino toskańskie, nik, prawnik i poeta włoski, jeden z założycieli w okolicach Florencyi wyrabiane. A. zowie się akademii degli Umoristi, był sekretarzem kardy- także słodkie czerwone wino muszkatowe, które nała Berberiniego, który cenił go bardzo, jako wyrabiają w Rzymie, w Luce i na wyspie Elbie, uczonego i wytwornego stylistę. Z pomiędzy prac Alecsandrescu Grzegorz Michał (* 1812 jego naukowych ważniejsze są: „Caii institutio- f 1885), jeden z celniejszych poetów rumuńskich, num fragmenta cum commentario” (1600) i „Ex- ur. w Tergoviszti, kształcił się w Bukareszcie, plicatio antiquae tabulae marmoreae solis effigie poczem wstąpił do służby wojskowej, ale ją wkrót-symbolisque exculptae“ (Roma 1616). Jako poe- ce porzucił jako malkontent, gdy hospodarem ta, napisał zbiór poezyj oryginalnych p. t. „Le Wołoszczyzny został Aleksander Ghika (1834). lagrime di penitenza“ (1623) i parafrazował psal- Wprędce potem objął kierownictwo stowarzyszę-my w dystychach łacińskich („Psalmi poenitentia- nia Filharmonicznego, które miało na celu zaleś“, Treviso, 1593 i wielokrotnie później).    szczepienie w kraju idei zachodnio-postępowych

Aleardi Aleardo Kajetan Marya (*1812— i zjednoczenie obu księstw naddunajskich. W tym -j- 1878) poeta-patryota włoski, syn naturalny Je- też czasie zaczął pisać drobne wiersze patryo-rzego A. i pani M. Canal, urodził się w Wero- tyczno satyryczne, „Fabulele i Satirele”, skiero-nie i tu odebrał początkowe wykształcenie; póź- wane przeciw rządowi, i za to został wtrącony do niej na uniwersytecie w Padwie studyował prawo, więzienia, w którem przesiedział aż do upadku Ghiki zajmując się jednocześnie naukami przyrodnicze- (1842). Największą popularność zdobył elegijno-mi. Już wtedy wierszami satyrycznemi na rzą- satyrycznym wierszem „Rok 1840”, w którym do-dy austryackie zwrócił na siebie uwagę policyi sądnie wypowiedział pragnienia „młodej Rumu-i to było przyczyną, że po ukończeniu studyów nii”. Po zjednoczeniu Multan i Wołoszczyzny nie został dopuszczony do żadnego urzędowania, został członkiem komisyi, która miała uporząd-a praktyka adwokacka w Weronie została mu kować prawa dla połączonej Rumunii. Ostatnie także wzbronioną. To sprawiło, że oddał się lata spędził w Bukareszcie, zdała od spraw publicz-całkiem literaturze i poezyi. Zjednał on sobie nych, z powodu cierpienia umysłowego. Poezye rozgłos pieśniami, z których pewna ilość uległa A., lubo grzeszą zaniedbaniem formy, należą do konfiskacie policyjnej, inne zaś kursowały w rę- najprzedniejszych utworów literatury rumuńskiej, kopisach; tylko „Arnalda” (druk. w 1842) nie za- Zbiorowe ich wydanie wyszło p. t. „Meditatii, wierała w sobie nic drażliwego. Do celniejszych Elegii, Epistole, Satire si Fabule“ (Bukar. 1863) utworów, które rozniosły imię poety po całych i „Poesii diverse” (Bukar. 1866). Powodowany Włoszech, należą: „Prime storie“ (1845), „Mon- chęcią podniesienia teatru narodowego, przełożył te Oircello” i „Lettere a Maria“ (1847). W roku dla niego Woltera „Alzyrę” (1834) i „Meropę" 1848 uczestniczył w powstaniu Wenecyi przeciw (1847).

Austryi, był przy Maninie członkiem rządu tym- Alecsandri Bazyli (* 1821), najwybitniejszy czasowego i jeździł do Paryża dla zyskania po- ze współczesnych poetów rumuńskich, urodził się poparcia francuskiego. Tymczasem powstanie zo- w Raca (w Multanach), kształcił się w prywat-stało stłumione i A. osiadł w Piemoncie; ale gdy, nym pensyonacie francuskim w Jassach, następnie dla pożegnania umierającego przyjaciela, wrócił (od r. 1834) w Paryżu, gdzie uczył się najprzód na terytoryum weneckie, został uwięziony i prze- prawa, później medycyny, wreszcie, zrażony nie-siedział czas jakiś w Mantui, co posłużyło mu powodzeniem na egzaminach, zwrócił się do stu-

Encyklopedya powszechna ilustr

Cał-

+ (— l)¹“-¹ Am=0,

dyowania literatury. Powróciwszy w г. 1839, zaczął umieszczać pierwsze swoje prace w „Dacia łiterara”, czasopiśmie redagowanem przez Cogal-niceanu. W r. 1842 zwiedził różne okolice kraju, zbierając pieśni ludowe, które później z nieja-kiemi Einianami wydał p. t. „Poesii popolare ale Romanilor” (Bukareszt, 1853, 2 tomy). Zbiór ten na język francuski przełożył sam A. („Ballades et chants populaires de la Roumanie”, 1855), na niemiecki zaś — Kotzebue („Rumänische Volkslieder“, 1857). W r. 1844 wspólnie z Konstantym Cogalniceanu i K. Negruzzim objął kierownictwo teatru francuskiego i rumuńskiego w Jas-sach, a jednocześnie zaczął wydawać czasopismo „Progresul“, ale z rozporządzenia władzy musiał go po 9 miesiącach zaniechać. Po rozruchach 1848 r., ratował się ucieczką z kraju, zwiedził Siedmiogród i Bukowinę, a osiadłszy wreszcie w Paryżu, starał się tu zjednać poparcie dla sprawy narodowej. Powróciwszy do kraju w r. 1855, «ałożył czasopismo „Romania literara“, które jednak władza wkrótce zawiesiła. Po zjednoczeniu Multan i Wołoszczyzny, zosbił w 1859 ministrem spraw zagranicznych, ale po roku urząd ten złożył i odtąd żył czas dłuższy albo w swej majętności Mircesci, albo też w Jassach, przykładając się czynnie do ożywienia w nich ruchu literackiego, którego organem stało się czasopismo „Convorbi-ri literare“ (od r. 1865). Obecnie (od r. 1885) jest posłem rumuńskim w Paryżu. Działalność literacka A. jest bardzo wielostronna. Sławę pierwszorzędnego liryka pozyskał pieśniami, których zbiory ogłaszał pod róźnemi tytułami: „Doine si lacramióri“, „Margaritoarele“, „Lacriinitoarele“, „Pasteluri“ i t. d. Z epickich jego utworów ważniejsze są: „Marióra“, „Floria“, „Vladu Tepes“, „Dumbrava rosie“ (1872), „Stejarul“ i inne. Ko-medye jego: „Jerzy z Sadagury“, „Jassy w czasie mięsopustu“, „Pani Kiritza na wsi“, „Pani Kiri-tza w Jassach“, lubo nie należą do arcydzieł, miały przecież tę zasługę, iż obudziły w narodzie zamiłowanie do teatru. Ostatniemi czasy A. doświadcza sił swoich i w dramacie; w r. 1874 napisał „Boierii si ciocoü”, osnuty na tle stosunków rumuńskich z przed r. 1856; w r. 1880 „Despot-Voda“, legendę historyczną w 5 aktach, a w r. 1884 „Fontana Blanduziei“. Akademia frumuń-ska, oceniając jego zasługi na polu piśmiennictwa narodowego, zaprosiła go w r. 1867 na członka, ale A. wyboru nie przyjął.

Alecz (Aletschhorn, Aletschgletscher). Wschodnia część Alp Berneńskich, czyli t. zw. Oberlan-da, przedstawia najwznioślejsze szczyty tego pasma, a śród nich największy lodowiec Szwajcaryi i wogóle alpejskiego systemu, Alecz. Z pod szczytów Mnicha (Mönch) i Jungfrau, opuszcza się w dolinę Rodanu olbrzymia massa lodowa, a minąwszy leżący na zachód szczyt t. im. (Alletsch-horn (4,198 m.) zamienia się na wysokości 1600 mrów na bystry strumień Massa, który wody swe powyżej Brieg oddaje Rodanowi. Lodowiec ten tworzy prawie jednolitą massę z sąsiedniemi, jak Viescher gl., staczający się także w dolinę Rodanu, oraz Ober i Unteraar gl., Lautergl., które znowu przez Aar wchodzą do systematu Renu. Obszerna płaszczyzna, na której zbierają się lodowe massy A. nim się stoczą w dolinę, zowie się Concordia platz, a najlepszy punkt obserwacyjny dla objęcia całości wspaniałego obrazu przedstawia szczyt Eggischhorn (2,941 mtr) na wschodniej stronie średniego biegu lodowca, kowita jego długość wynosi 24 kim. przy największej szerokości 2 kim. Prócz wspomnianej wyżej rzeki Massa, wypływającej z głównego lodowca, zasila A. mnóstwem krótkich ale bystrych potoków wody Rodanu, między niemi zaś najważniejszą jest uchodząca pod Gampel Lonza. And* s Alef, w matematyce nazwa funkcyj, oznaczonych hebrajską głoską X? a wprowadzonych do nauki przez znakomitego matematyka Wrońskiego w dziele „Réforme des mathématiques.” Funkcye te mają zasadnicze znaczenie w wynalezionej przez niego teleologicznej metodzie rozwiązywania równań, oraz w metodzie rozwjązywa-nia kongruencyj wszelkiego stopnia. Jeżeli mamy równanie stopnia m-tego:

xra — AiX“'⁻¹-!- A,xm—2.....

wtedy kolejne funkcye alef współczynników tego równania oznaczają się następnemi równaniami: No — ¹

Nl Aj No Aj

Na = A^j - A,No = A,² — A2 Ns = AiNa — A₂No + A3kSo — Ai³—2AjA₂ + A* i t. d. Funkcya w ten sposób określona nazywa się k-tą funkcyą alef współczynników danego równania. W powyższym szeregu każda funkcya alef wyprowadza się z poprzednich, Wroński wszakże podał też wzór ogólny, przy pomocy którego jakąkolwiek funkcyę alef oznaczyć można bezpośrednio z danych współczynników równania, bez uciekania się do funkcyj poprzedzających. Postać funkcyj alef uczy, że dają się one przedstawić jako wyznaczniki (determinanty) or-tosymetryczne. Jak powiedzieliśmy, funkcye alef zastosował Wroński do rozwiązywania równań stopni wyższych; w r. 1860 podał Fürstenau metodę rozwiązywania takich równań, polegającą na zastosowaniu wyznaczników, których elementami są współczynniki równania. Wyznaczniki w tej ostatniej metodzie użyte odpowiadają funkcyoni alef Wrońskiego. Odkrycie zatem Wrońskiego, jak na to zwrócił uwagę Dickstein, na lat kilkadziesiąt poprzedziło metodę Fürstenau’a i rozwinięcie jej przez Baltzera iSchrödera. Ob. Wrońskiego „Résolution générale des equations”. S Dicksteina „O niektórych własnościach funkcyi alef.” (Pamiętnik Akad. Umiejęt. w Krakowie. Wydział matem, przyr. t. XII).    s- K-

Alegambe Filip de (* 1592 — -j- 1652) uczony jezuita, opracował na podstawie Ribande-iry „Bibliotheca scriptorum Societatis Jesu“ Antwerp. (1642), dokładny spis pisarzy zakonu jezuickiego. Dzieło to, uzupełnione następnie przez Southwella, (Roma, 1676) podaje wyczerpujący obraz literackiej działalności jezuitów. Ostatnie wydanie sporządził A. de Backer (1869—73).

Alegre miasto w Brazylii ob. Porto Alegre.

Aleipty (po grecku aleiptai), tak nazywali się u starożytnych greków ci, którzy po gimnazyach i palestrach namaszczali oliwą atletów (ob.).

TJ rzymian zwano aliptami niewolników, którzy panów swoich w kąpieli tarli szczotkami; w pa-lestrze część gmachu, w której a. odbywali swą czynność, zwała się aleipterion.

Alej, lewy dopływ Obi w gub. Tomskiej, bierze początek na zachodniem rozgałęzieniu Wielkiego Ałtaju; płynie zrazu ku zachodowi, lecz przy wyjściu na płaszczyznę zwraca się ku północo-wschodowi i tym sposobem szczęśliwie omija krainę jezior słonych i unika losu rzek stepowych. Po pięćsetwiorstowym biegu łączy się z Obią o 60 kim. powyżej Barnaułu. And- s

Aleko pasza ob. В o gor i des.

(Liczny szereg Aleksandrów układamy w sposób następujący: 1) Aleksander I, II i III С. R.

2) Święci, Patryarchowie i Biskupi. 3) Cesarze, królowie i książęta starożytni, średniowieczni i nowożytni; 4) Uczeni, literaci, artyści, mężowie, stanu, wodzowie i t. p. również w porządku chronologicznym. W pisowni X zastępujemy przez ks, utrzymując x tylko w nazwiskach współczesnych cudzoziemców, jakoteż rodów polskich, tej głoski używających, umieszczamy je wszakże w takiej kolei alfabetycznej, jak gdyby pisane były przez ks.)

Aleksander I, Pawłowicz, Cesarz wszech-Rosyi (* 12 (24) grudnia 1775, -f 19 listopada (1 grudnia) 1825 r. w Taganrogu), wstąpił na tron 12 (24) marca 1801, po ojcu, Cesarzu Pawle (ob.), koronowany w Moskwie 15 (27) sierpnia t. roku. Na wychowanie jego wielki wpływ wywierały babka, cesarzowa Katarzyna II, zmarła w r.

1796, oraz matka; cesarzowa Marya (córka ks. Eugeniusza Wir* tlemberskiego). Pierwsza zwłaszcza wcześnie wskazywała Mu wielkie cele, jakie przeprowadzić i do których zawczasu sposobić się

winien. Ogólnym kierownikiem jego wykształcenia był, wybrany przez babkę, szwajcar Laharpe, który dbał więcej o humanitarny kierunek swego ucznia. Ślad tych wychowawczych wpływów spotyka się w calem prawie ćwierćwiekowem panowaniu cesarza Aleksandra. Dopatrzeć się go można we wszystkich zmianach kierunku i usposobień, które bywały często bardzo od siebie różne, ^e wrażliwości na rozmaite wpływy, od genialno-reab-s tycznego wpływu Napoleona I, do mistycyzmu pani de Krüdener (ob.). Ożeniony bardzo wcześnie, 28 września (9 października) 1793 r., z księżniczką Elżbietą badeńską, umarł bezdzietnym.

Panowanie A. I-go wielką zajmuje kartę w hi- na storyi tak Rosyi, jak Europy całej, której losów arbitrem był ten monarcha przez lat kilka (od

Flf 19fi. Alr.ksander i.

1812 do 1815). Wypadki jednak polityki zagra* nicznej i stosunki międzynarodowe ogólne tak się odbijały na wewnętrzne sprawy Rosyi, a nawet na usposobienia jej władcy, iż dla dokładniejszego objaśnienia jego działalności wewnętrznej należy wprzód przebiedz jego zagraniczne czynności i udział w ogólno-europejskich sprawach. Pod wpływem wielkiej rewolucyi francuzkiej, a następnie pod naciskiem niezrównanego wojennego geniuszu Napoleona I, który zawojował lub rozkazom swoim posłusznym zrobił cały europejski ląd stały po Bug i Niemen, wszystkie narody żyły wysilonem i jakby konwulsyjnem życiem. Ciągle ponawiające się wielkie wojny, zakończane pioru-nującemi następstwami i zmianami, wyczerpywały wszystkich. Rosy a musiała, chociaż w mniejszej mierze, powszechny los podzielać, a obok tego prowadzić jeszcze wojny, bądź z Turcyą, bądź z Persyą i z kaukazkiemi ludami. Do 1815 r.f wszystkie państwa, żyjąc w ten sposób, żyły więcej na zewnątrz, aniżeli na wewnątrz. Do gruntownych zmian i ulepszeń nie było czasu, ani myśli swobodnej. Zamiary więc, z jakiemi Aleksander I wstępował na tron, a które dziś lepiej są znane, musiały być albo całkowicie odłożone, albo zaledwie połowicznie dokonywane. Gdy zaś wr. 1815 powszechny zapanował pokój, zmieniły się rządowe prądy. Kiedy cesarz, obejmując tron, pisał w manifeście do ludu, że rządzić będzie: „wedle ducha i serca wielkiej babki swojej“ (Katarzyny II), kiedy jego najbliższymi i najpoufniejszymi do-radzcami byli: Strogonow, Nowosilcow (wówczas bardzo liberalny), Adam Czartoryski, Koczubey, a szczególniej trzej pierwsi, których nazywano triumviratem, inne były jego przekonania, usposobienia i zamiary, aniżeli wówczas, kiedy przed rokiem 1820, prawą swą ręką robił generała Arakczejewa. By zrozumieć trudności położenia Aleksandra I-go już na początku panowania, z powodu stosunków zagranicznych, należy poznać, co odziedziczył po ojcu. Cesarz Paweł nienawidził rewolucyi francuskiej nienawiścią tak zaciętą, jakiej nie znała Katarzyna II. Przez krótkie cztery lata swego panowania (od 17 listopada 1796 r. do 24 marca 1801), prowadził z Francyą wojnę na morzu Sródziemnem (wyspy Joń-skie), w Hoïlandyi, we Włoszech, w Szwajcaryi. W 1800 r. pogodził się jednak z Napoleonem, wówczas pierwszym konsulem, i układał z nim wielkie plany wojny przeciw Anglii w Indy ach lob. Paweł I). Aleksander I zmienił odrazu kierunek polityki Rosyi: przedewszystkiem pogodził się z Anglią. Pomimo tego, starał się zachować dobre stosunki z Bonapartem. Wysłał hr. Markowa dla prowadzenia dalej układów. Za Pawła bowiem rzeczy szły tak gwałtownie, że oba pań. stwa już były bliskiemi traktatu zaczepno-odpor* nego, a pokój zwyczajny jeszcze nie był między niemi urzędownie zawarty. Bonaparte był mocno niezadowolony, przysłał wszakże generała Duroc koronacyę A. Stosunki pozostały jednak cierpkie, a pogorszyły się po rozstrzelaniu ks. d’En-ghien, tak, że zerwano obcowanie dyplomatyczna

Bonaparte zrobił się cesarzem, w Medyolanie koronował się na króla włoskiego, groził najazdem Anglii, która właśnie pracowała nad utworzeniem nowej koalicyi. A. wysłał do Londynu ulubionego ministra, Nowosilcowa, z instrukcyami, które sam napisał. Radzi w nich wyrwać z rąk Francuzom, ogłaszającym siebie za obrońców wolności, tę niebezpieczną broń propagandy. Kreśli plan rekonstrukcyi Europy, dodając do niego projekt rozbioru Turcyi, gdyby jej istnienie nie dało się pogodzić z położeniem ogólnem. Anglia plany te przyjęła chłodno, ale zawarła traktat subsydyów, obowiązując się płacić 1,200,000 fst. za każde 100,000 żołnierzy. Dla uzupełnienia koalicyi, A. udał się do Berlina. Przy grobowcu Fryderyka W., w obecności królowej Ludwiki, dwaj monarchowie podali sobie dłonie i poprzysięgli przyjaźń wieczną. W Poczdamie podpisano traktat, którym Prusy obowiązywały się dostawić koalicyi armię z 80,000 ludzi, jeżeli Napoleon nie przyjmie ich ultimatum. Ultimatum to, które miał powieźć Haugwitz, żądać miało: niezależności całych Niemiec, całych Włoch i wynagrodzenia króla Sardynii. Podczas tych układów, wojska ruskie posuwały się naprzód. Za trzema armiami austryackiemi (arcyksięcia Karola we Włoszech, arc. Jana w Tyrolu, gen. Mack’a z arc. Ferdynandem przeciw Bawaryi), wojska ruskie zajmowały pozycye. Oprócz 20,000 pod Tołstojem, które miały połączyć się ze Szwedami i wylądować w stral-sundzie, oprócz 20,000 pod Siemawinem, które miały się połączyć z anglikami i wylądować w Neapolu, oprócz wojsk, mających pilnować granicy tureckiej i pruskiej, Rosya wystawiła wielką armię niemiecką. Przednią jej straż, liczącą 45,000, prowadził Kutuzow, który spieszył nad Inn, by się połączyć z Mack’iem; w Morawii zaś, pod Buxhowdenem, zebrano siły znaczniejsze, których rdzeń stanowiły wszystkie pułki gwardyi. Przy tej armii morawskiej znajdował się Cesarz Aleksander z trzema swymi ministrami: Czartoryskim, Nowosilcowem i Strogonowem. Były to kolosalne na owe czasy wysilenia, bacząc zwłaszcza na odległości i na ówczesny stan komunika-cyj. Przy takich wysileniach, niepodobna było przeprowadzać zmian i ulepszeń wewnętrznych. Brakowało i czasu, i środków. Wszystkie te wysilenia jednak na nic się nie przydały. Napoleon najprzód wziął do niewoli całą armię Mack’a w Ulmie, a Kutuzow, który już się był posunął do Braunau, z trudem tylko, wśród ciągłych bitew, wycofał się z bardzo niebezpiecznego położenia i połączył z korpusem morawskim. Napoleon zajął Wiedeń. Wojska ruskie i austryac-kie połączyły się w Ołomuńcu, Napoleona korpusy koncentrowały się w Bernie., W d. 2 grudnia 1805 r. nastąpiła walna bitwa pod Austerlitz, zwana bitwą trzech cesarzów. Armia sprzymierzona została rozbitą. Sami rosyanie stracili 21,000 ludzi, pomimo męstwa gwardyi, która zasłaniała odwrót, a o której gen. Dumas pisze: ^Niepodobna w końcu przegranej bitwy mieć piękniejszej postawy”. Wznowiły się podejrzenia przeciw austryakom, dochodzące do nienawiści. Dołgoruki w raporcie do Cesarza pisał: „Sprowadzono armię W. C. Mości dlatego, by ją wydać nieprzyjacielowi. To zaś zwiększa jeszcze tę niegodziwość, że rozporządzenia nasze były znane nieprzyjacielowi, na co są niezawodne dowody.” Rostopczyn te podejrzenia jeszcze dobitniej po* wtarza. W d. 4 grudnia, cesarz austryacki, Franciszek, prosił Napoleona o posłuchanie i o możność odwrotu dla armii rosyjskiej, bardzo narażonej przez ową klęskę i naciskanej przez korpus Davoust’a. Napoleon zgodził się na odwrót pod warunkiem, że rosyanie wrócą do kraju etapami, które on sam naznaczy. W d. 26 grudnia Austrya podpisała traktat pokoju w Preszburgu. Haugwitz, z swem pruskiem ultimatum, przybył do Schönbrunn po zwycięstwie. Ultimatum nie pokazał, ale Prusy musiały przyjąć od Napoleona Hanower. Koalicya została rozbitą i Rosya na stałym lądzie została odosobnioną, tak pod względem wojennym, jak politycznym. Ale już w roku następnym 1806 zawiązała się nowa koalicya, do której wchodziły: Rosya, Anglia, Prusy i Szwe-cya. W roku 1806, prusacy popełnili ten sam błąd, co austryacy w 1805: nie umieli czekać na rosyan. Aleksander dopiero miał wystąpić na linię bojową, gdy się dowiedział o klęsce prusaków pod Jeną i pod Auerstedem. To samo się zdarzyło w roku poprzednim z klęską austrya-ków pod Ulmem. Znowu główny sprzymierzeniec Rosyi był już pobity, zanim ona nadciągnęła, i na nią spadał cały ciężar wojny. W r. 1806 katastrofa była jeszcze cięższa. Francuzi nietylko wzięli Berlin, ale zajęli cały kraj po Wisłę. Państwo pruskie jakby nie istniało. Królowi pruskiemu z twierdz został tylko Gdańsk, Królewiec, Memel, a z całego wojska tylko 14,600 ludzi, dowodzonych przez gen. Lestocq’a. W tern położeniu rzeczy, ks. Czartoryski, wówczas minister spraw zagranicznych, doradzał zawarcie pokoju z Napoleonem, tem bardziej, że Rosyę czekały dwie inne wojny: z Persyą i z Turcyą. W memoryale, podanym cesarzowi, dowodził minister, że Rosya powinna unikać nieprzyjacielskiego najścia. Ze Niemcy popadną w zupełną od Napoleona zależność, mniej ją to obchodzi, byle zwycięzca zobowiązał się nie przekraczać Wezery, lub nawet Odry. Co do spraw na morzu Sródziemnem (Kattaro, wyspy Jońskie, Sycylia, etc.), Czartoryski radził ustępstwa, za które możnaby zyskać poparcie Napoleona w uregulowaniu spraw tureckich, korzystnem dla Rosyi. Przedewszystkiem zaś należy dbać o bezpieczeństwo państwa. Me-moryał ten złożony został przed bitwą pod Jeną. Cesarz Aleksander na jego wnioski nie zgodził się i nakazał pospieszne przygotowania wojenne, których szczegóły świadczą, jak bardzo już wówczas Rosya zmęczona była. Nakazano więc nowy pobór po o ludzi z 500 dusz, zmniejszono o jeden cal wzrost, wymagany od rekrutów, wydano odezwę do młodzieży szkolnej i do szlachty, by wstępowali do wojska, obiecując stopnie oficerskie po sześciu miesiącach służby. Bo oficerów

na

brak był wielki. Układano plan uorganizowania milicyi, licząc, że da ona 612,000 ludzi. Duchowieństwu rozkazano nauczać lud, że wojna ta nie ma na celu „czczej sławy, ale zbawienie ojczyzny”. Usiłowano wciągnąć do koalicyi Austryę. Rosya wystawiła dwie armie: mniejszą, z 28,000 ludzi, dowodził Buxhoewden, większą, z 60,000, Beningsen; naczelnym wodzem był stary feldmarszałek Kamieński, który główne swe siły skupił dolnej Wiśle; po nim dowództwo objął Beningsen. Francuzi jednak posuwali się z niezmierną szybkością. Pogrom prusaków pod Jeną nastąpił 14 października, a już 7 listopada Da-youst zajął Poznań, 28 listopada Murat i St. Cyr zajęli opuszczoną przez prusaków Warszawę. Wzmocnieni korpusami Davoust’a i Lanne’a, stanowią prawe skrzydło armii Napoleona. Soult i Augereau, przeprawiwszy się przez Wisłę pod Modlinem, stanowią środek. Ney i Bernadotte zajmują Toruń; Mortier bije się ze Szwedami w Pomeranii, Hieronim Bonaparte i Vendame zabierają łatwo twierdze szląskie. Lefebvre i Dąbrowski oblegają Gdańsk, Zajączek blokuje Grudziądz. Rozpoczyna się kampania zimowa na błotach nad Narwią. Po bitwie pod Pułtuskiem (26 grudnia) Beningsen cofa się do Prus wschodnich, nad rzekę Alle, by zasłaniać Królewiec. Wojna wznawia się w końcu stycznia. Benigsen występuje zaczepnie, z zamiarem rozbicia lewego skrzydła armii francuskiej (Bernadotte i Ney), zde blokowania Gdańska i przeniesienia wojny do Brandenburgii, to jest na tyły Napoleona. Bernadotte go zatrzymuje w krwawych bitwach pod Morungen i Osterode, dając czas Napoleonowi do nadciągnięcia z posiłkami. Rosyanie się cofają do Eylau i przyjmują tam bitwę, jedną z najkrwawszych w naszem stuleciu, z obu stron po bohatersku prowadzoną (8 lutego). Straty były kolosalne. Z ruskich dywizyj, dowodzona przez Oster-inan-Tołstoja przed nocą liczyła już tylko 2,500 ludzi. „Wódz naczelny—pisze Bogdanowicz, historyk tej wojny—drżąc, odczytywał raporta dowódców”. 26,000 ludzi było zabitych lub rannych, ledwo 30,000 pozostawało zdrowych w szeregach. Rosyanie cofnęli się w nocy w porządku. Francuzi niepokoić odwrotu nie myśleli. Byli zanadto zmęczeni., zawielkie ponieśli straty. „Taka rzeź, a rezultat żaden!” powiedział Ney. Wszystkim dokuczał głód, zimno, śnieg, drogi niegodziwe, marsze po bagnistych nizinach. Napoleon tydzień pozostał w Eylau i rozpoczął układy, z jednej strony z królem pruskim, by go odciągnąć od Rosyi, z drugiej próbował ich z Be-ningsenem, który odpowiedział: że „jego monarcha kazał mu się bić, nie zaś układy prowadzić”. Król pruski, po krótkiem wahaniu, także układy zerwał i w d. 25 kwietnia 1807 r. w Bartenstein zawarł z Rosyą nowy traktat, mający na celu nietylko przywrócenie Prusom ich granic z 1805, ale i uporządkowanie Europy. Usiłowano wciągnąć i Austryę do koalicyi, ale napróżno. Anglia odmówiła Rosyi poręczenia nowej pożyczki 150 milionów. Szwecya była bezsilną. Z wiosną, "woj

na rozpoczęła się na nowo. Beningsen otrzymał posiłki 10,000 wojsk liniowych, korpus gwardyi, 6,000 kozaków; armia jego wynosiła 100,000 ludzi. Napoleon także się wzmocnił. Gdańsk kapitulował, co pozwalało użyć 40,000 ludzi korpusu Lefèbvre’a; Massena prowadził 36,000 z Włoch. Beningsen rozpoczął działania, atakując korpus Ney'a, lecz po bitwach pod Gutstadt i Ankendorf musiał się cofnąć do Heilsberga; przyparty tam (10 czerwca), cofnął się do Fried!andu nad Allą, na bardzo złą pozycyę. Tu zaszła bitwa 14 czerwca, która złamała ostatecznie sprzymierzonych. Cesarz Aleksander otrzymał o niej pierwszy raport w Jurburgu. Beningsen doniósł, że zmuszony się cofnąć, zaczeka w lepszej pozycyi na posiłki, które prowadzi Łobanow Rostowski. Na radzie wojennej,jeden tylko Barclay de Tolly był za dalszem prowadzeniem wojny, dowodząc, że należy się cofnąć, cofać ciągle, aż w głąb, do serca kraju, niszcząc wszystko po drodze, pomiędzy armią a nieprzyjacielem zostawiając step. Aleksander innego był zdania. Beningsenowi dał roz kaz rozpoczęcia wojskowych układów i wysłał do Napoleona ks. Łobanowa. W dniu 25 czerwca, na Niemnie, pod Tylżą, na urządzonej odpowiednio tratwie, odbyło się spotkanie dwóch cesarzów. Narada trwała dwie godziny. Król pruski nie był do niej dopuszczony. Z całego państwa zostało mu się tjlko miasto Memel, bo Królewiec przed kilku dniami poddał się francuzom. Lestoque ze swymi 25,000 nie mógł się bronić przeciw trzem potężnym korpusom francuskim, które nie brały udziału w bitwie pod Friedlandem. W d. 8 lipca stanął traktat, tylżyckim zwany, w którym Napoleon oświadcza: „że tylko przez wzgląd na Cesarza rosyjskiego i w zamiarze połączenia obu narodów węzłami wiekuistej przyjaźni, zgadza się na zwrócenie Fryderykowi Wilhelmowi III Starych Prus, Pomeranii, Brandenburgii i Szlą-ska”. Odsyłając do art. „Traktat Tylżycki”, tu z konieczności i dla ciągu wspomnimy tylko, że traktatem tym utworzone zostało Księstwo Warszawskie z krajów odebranych Prusom, że Ro-sya otrzymała obwód Białostocki (wówczas do Prus należący), jako „oderwany od Rusi Czarnej”. Traktatem tym, a właściwie traktatami, bo ich było trzy, bądź jawnych, bądź tajnych, Rosy a i Francya, obok umów innych, poręczały sobie wzajem całość swych posiadłości. W drugim traktacie dwaj cesarze urządzali wedle swej woli przyszłe losy Włoch i Niemiec. Trzecim traktatem Rosya i Francya zawierały przymierze za-czepno-odporne, przy następnych warunkach: 1) w d. 1 listopada wręczonem zostanie Anglii ultimatum ruskie, które jeżeli nie zostanie przy-jętem, Rosya w dniu 1 grudnia wypowie Anglii wojnę; 2) Turcyi udzielonem będzie trzy miesiące czasu do zawarcia pokoju z Rosyą, następnie „dwa mocarstwa kontraktujące porozumieją się co do wyzwolenia wszystkich prowincyj państwa ottomańskiego, z wyjątkiem Rumelii i miasta Konstantynopola, z pod tureckiego jarzma i prześladowań”; 3) Szwecya zostanie wezwaną

do zerwania z Anglią, w przeciwnym razie, Da- matki, o niechęć młodej wiel. księżniczki, cesarz nia będzie zaproszoną do działań przeciw niej,

A. nawet naprawdę nie był mu bardzo przychylny. Wojna z Anglią odznaczyła się tylko jednym wypadkiem. Flota ruska admirała Sienia-wina, wracając z morza śródziemnego, została zabraną przez flotę angielską przy ujściu Tagu, w skutek konwencyi, którą dowódzca naczelny francuski w Portugalii, Junot, musiał zawrzeć w Cintra. Anglicy bardzo uprzejmie odesłali oficerów i osady, okręty zatrzymali, oddali je dopiero w lat pięć później. Rosya przystąpiła do blokady kontynentalnej, ku wielkiemu niezadowoleniu i szkodzie swojego handlu. Z Szwecyą rzeczy poszły gładziej. Gustaw IY nie odznaczał się ani politycznym rozumem, ani nawet zdrowym rozsądkiem. Na propozycye A. po traktacie tylżyckim odpowiedział zawarciem traktatu

Finlandya zaś zostanie przyłączoną do Rosyi.

Przez pokój tylżycki, Rosya, po przegranej wojnie, zyskiwała nieskończenie więcej, aniżeli zwycięska Francya. Oprócz Białegostoku, zapewniała sobie wcielenie Finlandyi, swobodę działań przed Dunajem, za Dunajem, za Bałkanami nawet. Cesarz Aleksander mógł być zadowolonym ze swego nowego sprzymierzeńca, którego geniusz, przy osobistem zetknięciu, oddziałał niezmiernie na jego bardzo wrażliwe usposobienie. I dziś jeszcze nie brak dowodzących, że przyjęcie tego pokoju przez A. świadczy o wielkiej jego przenikliwości jako męża stanu (Pogodin), że na jego podstawie kwestya wschodnia mogłaby być dawno rozstrzygnięta, a wpływ Anglii złamany

niem orderów ruskich. Wojna została wypowiedziana. 60,000 wojsk ruskich pod Buxhoewde-nem wkroczyło do Finlandyi; w marcu 1808 cała prawie Finlandya była już podbitą. W zimie, po lodzie, przez zatokę botnijską, wojska ruskie wkroczyły do Szwecyi. W marcu (13) 1809 rewo-lucya wojskowa w Sztokholmie zdetronizowała Gustawa IV. Tron objął jego stryj, Karol XIII, który podpisał traktat frederikshamski, oddający Finlandyę Rosyi. W kwietniu 1809 rozpoczęła się wojna Austryi z Napoleonem (5-a koalicya). A., obowiązany traktatem erfurckim, wysłał armię z 30,000 ludzi pod ks. Golicynem, która zabrała Lwów i posunęła się do Krakowa. Wojny z wojskami austryackiemi, które ustępowały, a ruskiemi, które ich stanowiska zajmowały, naprawdę nie było. Pod Ułanówką, przez pomyłkę, przyszło do drobnego starcia, w którem zginął jeden żołnierz, a dwóch było ranionych; po-dobneź starcie (dwóch zabitych, dwóch ranionych), miało miejsce na Podgórzu. Wojna zakończoną została traktatem wiedeńskim (14 paź. 1809). Galicya zachodnia cała i część wschodniej (1,500,000 ludności) przyłączoną została do księstwa warszawskiego; część wschodniej z ludnością 400,000 oddana Itosyi. WTojna z Turcyą prowadziła się dalej. W 1804 Rosya proponowała porcie przymierze przeciw Francyi, ale żądała zarazem, by poddan) sułtana, należący do kościoła wschodniego, oddanymi zostali pod bezpośrednią opiekę agentów dyplomatycznych Rosyi. Sułtan Selim odrzucił tę propozycyę. W tymże czasie rozpoczęło się powstanie serbskie, najprzód przeciw muzułmańskim spahom, janczarom i dayom (dahia), które Selim III-ci upoważniał, następnie zwróciło się przeciw władzy mahometańskiej wogóle. Gdy pod naczelnikiem Jerzym Czarnym (Kara Dżordzi) powstańcy zabrali Belgrad i inne twmrdze oraz ogłosili się niezależnymi, sułtan wysłał przeciw nim znaczne siły. Powstańcy byliby zgnieceni w 1806, gdyby nie wojna Turcyi z Rosyą, która wysłała do Serbii oddział posiłkowy, dowodzony przez pułkownika Bela, kiedy gen. Micheliew w 35000 zabierał Chocim, Bender, Bukareszt i zbliżał się do Dunaju (1806), a flota turecka została pobitą

(Orest Miller). Ze zmianą kierunku polityki za- subsydyów z Anglią (18 lutego 1808) i odesła-granicznej, nastąpiła zmiana w kierunku polityki wewnętrznej. Aleksander pożegnał się ze swymi dotychczasowymi doradcami i ministrami: Nowo-silcowem, Czartoryskim, Koczubejem i Strogono-wem, chociaż osobiście zachował dobre z nimi stosunki, które, zwłaszcza z Czartoryskim, jeszcze bardzo długo trwały, i niezmiernie łaskawe, i bardzo poufne. Ministrem spraw zagranicznych został Rumiancow, w radzie stanu zasiadł Spe-rański, mąż stanu wielkich zdolności, który jawnie wyznawał wielkie uwielbienie tak dla Napoleona, jak dla idej przez niego przedstawianych, a streszczonych prawnie w kodeksie francuskim.

Arystokratyczne jednak towarzystwo petersburskie wcale tych przekonań nie podzielało, pokój tylżycki potępiało. Niechęć, nawet nienawiść, do Napoleona wypowiadała się otwarcie, a jego poseł, generał Savary, wiele z tego powodu upokorzeń znosić musiał.

Alek. Rumiancow, Sperański uchodzili za jedynych szczerych obrońców nowej polityki. Cesarz zresztą zaczął się chwiać z powodu zachowania się Napoleona z Hiszpanią i jej rodziną królewską, którą zdetronizował, z Portugalią, z papieżem, z Niemcami, gdzie władzę swą coraz bardziej rozszerzał, oraz z powodu bardzo wmjskowej orga-nizacyi księstwa warszawskiego. Napoleon, wiedząc o tern usposobieniu cesarza i Petersburga, urządził wielki zjazd monarchów w Erfurcie, dla widzenia się z A. W d. 12 października 1808,

Cham^jgny ze strony Napoleona i Rumiancow podpisali umowę, która była rozwinięciem traktatu tylżyckiego. Francya obowiązywała się nie zawierać innego pokoju, tylko taki, któryby zapewnił Rosyi posiadanie Finlandii, Mołdawii i Wołoszczyzny; Rosya poręczała znowu Francyi wszystkie jej posiadłości. W razie wojny między Au-stryą i Francyą, Rosya wystawi armię i działać będzie przeciw Austryi. Ów traktat erfurcki zmuszał Rosyę do nowych trzech wojen: z Anglią, Szwecyą i z Austryą; nadto zaś wojna z Turcyą prowadziła się od 1806, a z Persyą i ludami kaukaskiemi od początku panowania A.

Oprócz tego Talleyrand zaczął rokowania o małżeństwo Napoleona z siostrą cesarza A. Projekt ten rozbił się następnie o opozycyę cesarzowej

mierze ze

pod Tenedos przez flotę ruską admirała Sienia-wina. Bunt janczarów zdetronizował Selima III, a Napoleon w Tylży poświęcił Turcyę dla Rosyi. Za pośrednictwem francuskiem przyszło do zawieszenia broni, rosyanie jednak zajmowali księstwa i dla zarządu zaprowadzili dywan (radę), złożony z Bosy an i bojarów rumuńskich. W 1808 (po Er-furcie) wojna rospoczęła się na nowo. Kampania z 1809 nie była zbyt dla rosy an szczęśliwa. Wprawdzie zabrali wszystkie twierdze dunajskie, ale w Bulgaryi zostali pobici przez W. W ezyra. W 1810 feldmarszałek Kamieński odniósł świetne zwycięstwo pod Batynią (koło Ruszczuku) i zabrał całą Bulgaryę po Bałkany. W 1811, następca jego, Kutuzow, zwabił W. wezyra za Dunaj i rozbił pod Słobodnieją. Ponieważ już wówczas przewidywano wojnę z Francyą, zmniejszono więc armię dunajską ö pięó dywizyi. W 1812, zebrał się kongres w Bukareszcie, Rosya zrzekła się Mołdawii i Wołoszczyzny, ale zatrzymała Besa-rabię, dalej Chocim i Bender, prawy brzeg Prutu i lewy brzeg ujść Dunaju (Kilią), z Izmaiłem. W 1806 r. rozpoczęto też wojnę z Persyą, która •chciała przywrócić swe panowanie w Georgii, i z ludami kaukazkiemi. Zabrano Szyrwan i Der-hent. Persy a poszła na pomoc ludom kaukazkim, ale jej wojska, dowodzone przez księcia Abaza-Mirzę, pobite zostały nad Araxem. Ta ciężka wojna na Kaukazie trwała do 1813 r. Z rokiem 1809 skończyła się przyjaźń między Napoleonem a cesarzem Aleksandrem. Zaczęły się podejrzenia, skargi, następnie uzbrojenia. Do najgłówniejszych powodów wzajemnych niechęci zaliczają: 1) powiększenie Księstwa Warszawskiego, któremu traktat tylżycki dał 2,500,000 ludności, a traktat wiedeński (1809) powiększył ją, przez przyłączenie Galicyi, o 1,500,000; 2) niezadowolenie Napoleona, wywołane zachowaniem się Ro-•syi w wojnie z 1809 r.; 3) porzucenie projektu małżeństwa z wiel. księżniczką rosyjską, a ożenienie się Napoleona z arcyksiężniczką austryacką; 4) wskrzeszenie współzawodnictwa obu mocarstw nad Dunajem i w Konstantynopolu; 5) anneksye, porobione w 1810 roku przez Napoleona w Niemczech północnych; 6) podejrzenia, wywołane obustronnemi uzbrojeniami. Do tych i innych przyczyn dodać należy blokadę kontynentalną przeciw Anglii. Wprawdzie Rosya niezbyt ściśle przestrzegała tej blokady, niemniej przeto handel z Anglią ustał: nie można było wywozić ni zboża, ni innych naturalnych płodów. Rubel asygnacyjny, który jeszcze w 1807 r. stał 67 kopiejek, spadł do 25 kop. we wrześniu, a do 19 kop. w grudniu 1810 r. Dla wstrzymania odpływu monety brzęczącej, w grudniu 1810 wydano ukaz, zabraniający przywozu towarów zbytko-wych z zagranicy, zwłaszcza jedwabiów, wstążek, bronzów, porcelany; na wina nałożono prawie zakazowe cło. Głównie więc tym ukazem szkodzono przemysłowi francuzkiemu. Ukaz zalecał palić zabronione towary. Już w 1810 Kurakin radził przygotowywać się do wojny, by nastraszyć Napoleona. Cofnięto więc pięć dywizyi z armii dunajskiej,

nakazano pobór 4 ludzi z 500 dusz, naprawiono fortece nad Dźwiną i Dnieprem. Na te uzbrojenia Napoleon odpowiadał również uzbrojeniami. Armię księstwa warszawskiego postawiono na stopie wojennej (50,000 ludzi), wzmocniono wojska stojące w Niemczech, ściągano pułki z Hiszpanii, korpusy'z Włoch posuwano. Spory dyplomatyczne coraz były ostrzejsze. Aleksander wysłał do Paryża, jako nadzwyczajnego posła, Czernyszewa. Misya ta nietylko nie osiągnęła pożądanego skutku, ale pogorszyła rzeczy. Wojna stawała się nieuniknioną, odwlekano ją tylko dla uzbrojeń. Rosya zawarła pokój z Turcyą, układała się o przy-Szwecyą, o subwencyę z Anglią. Napoleon zawarł konwencyę z Austryą i Prusami. Pierwsza obowiązaną była dostarczyć korpus posiłkowy z 30,000, drugie z 20,000 ludzi. W dniu 9 maja 1812 Napoleon opuścił Paryż i udał się do Drezna, które stanowiło środkowy punkt rozstawienia jego wojsk. W d. 1 czerwca ta wielka operacyjna armia Napoleona liczyła 678,000 ludzi, z których 356,000 francuzów a 322,000 innych narodowości: NiemcówT, Włochów, Belgów, Holendrów, rozmaitych słowian z prowincyi ilyrskich, samych Polaków liczono 60,000. Rosyanie mieli nad Niemnem 90,000 ludzi, pod dowództwem Ba-grationa (armia północna); nad Bugiem 60,000 Barclay’a de Tolly (armia południowa); Wittgenstein w 30,000 miał stawiać czoło Macdonaldowi, zasłaniać linię Dźwiny; krańcowe lewe skrzydło stanowił Tormasow w 40,000, by stawiać czoło Szwarcenbergowi. Z tą armią Tormasowa połączyło się później 50,000, które admirał Cziczagow przyprowadził zWołoszczyzny.Z tyłu tego rozstawienia miano jeszcze około 80,000 ludzi rezerwy, kozaków i pospolitego ruszenia (opołczenia). Wo-góle Cesarz Alexander przeciw naporowi głównych sił Napoleona mógł postawić ledwo 150 do 160,000 ludzi. Kwaterę główną Cesarz miał w Wilnie. Oprócz Wielkiego Księcia Konstantego, znajdowali się przy nim ministrowie: Arak-czajew, Bałaszew, Koczubey, Wołkoński, oraz mnóstwo emigrantów różnych narodowości, zwłaszcza Niemców (Stein, gen. Pfuhl i in.). Rozprawiano wiele, układano plany, (Pfuhl zwłaszcza), nio chciano się cofać w głąb kraju, jak już w 1807 radził Barclay de Tolly. Napoleon przeszedł Niemen, Barclay i Bagration musieli się cofać, ten ostatni nad Dniepr. Napoleon zajął Wilno; tu, dla zyskania czasu, ze strony rossyjskiej próbowano układów i wysłano Bałaszowa. Napoleon zażądał oddania Litwy i wypowiedzenia wojny Anglii. Ta próba układów prędko się skończyła. Cesarz Aleksander, uproszony przez ministrów, którzy uważali, że obecność jego przy armii zawadza dowódzcom, odjechał do Moskwy. Napoleon szedł naprzód, ale, w miarę posuwania się, armia jego coraz bardziej się dezorganizowała i topniała, maroderów było mnóstwo i ci stali się plagą kraju. W odwrocie Barclay de Tolly bił się pod Ostrownem i Witebskiem, Bagration pod Mohilewem i Orszą; obie armie ruskie połączyły się w Smoleńsku. De Tolly był za dalszem cofaniem się, Bagration

oficerowie armii—za ruchem zaczepnym. To zda- graniczoną, umiał podtrzymywać ducha w Mo nie przemogło. De Tolly 14 sierpnia stoczył skwie, którą francuzi zajęli 14 września. Natych-krwawą bitwę z Muratem pod Krasnoje. Następ- miast rozpoczęły się pożary: najstraszliwsze przy-nie 16, 17, 18 sierpnia wrzała zacięta bitwa padają na 15 i 16 września. Napoleon przeniósł o Smoleńsk, który Rosyanie opuścili. Samych za- się z Kremlina do pałacu Piotrowskiego. Po 35 bitych z obu stron liczono na 20.000. W od- dniach francuzi opuścili Moskwę. Głód zaczynał wrocie Bagration stoczył jeszcze bitwrę z Neyem dokuczać. Na drodze do Smoleńska, partyzanckie pod Walutinem; 15,000 ludzi padło. Napoleon czuł, oddziały Szesławina, Dawidowa, Benkendorffa że go Rosyanie ciągną w głąb kraju. Armia fran- i Kurakina, rozbijały transporta Irancuzkie. cuzka topniała przerażająco. Od Kowna do Wil- Napoleon napróźno starał się zawiązać układy, na, nie widziawszy prawie nieprzyjaciela, straciła Kutuzow powiększał swe siły w obozie pod Ta-do 50,000 ludzi w chorych, dezerterach, marode- rutinem. Bitwą pod Winkowem 18-tego paź-rach; od Wilna do Mohilewa 100,000. Korpus dziernika zamknął francuzom drogę odwrotu na Neya z 36,000 zmalał do 22,000, Murat’a z 22,000 Riazań; bitwami pod Mało-Jarosławcem (23 i 24 na 14,000; Bawarowie, których trapiła dysente- października) odparł ich od drogi na Kaługę, rya, z 27,000 spadli na 13,000; dywizja włoska Musieli cofać się na Smoleńsk, tą samą drogą, Pino z 11,000 na 5,000. Napoleon posunął ku którą przyszli, splondrowaną zupełnie. Zaczęły wschodowi korpusy Victor’a (na Litwę), Augereau też dokuczać partyzanckie oddziały z chłopów, ku Niemnowi, 100 kohort gwardyi narodowej Z pierwszym śniegiem 13 października, Napoleon miało przejść Ren. Macdonald odparł Wittgen- wyprawił z Moskwy lazarety i pierwsze tabory, steina, wziął Połock (18 Sierp.), Dynaburg, za- Od 19 do 23 wyszło z miasta jeszcze 90,000 grażał Rydze. Na południu Tormasow lekko poterał żołnierzy, 600 dział, 2,000 jaszczyków i 50,000 fezwarcenberga i gen. Reynier. W armii ruskiej, co- nie szeregowych, chorych, urzędników, kobiet, pytającej się na Drohohuż i Wiazmę, wynikły szemra- sadzono w powietrze Kreml. Zostawiono rannych, nia z powodu ciągłego odwrotu. Wówczas Cesarz Straszny to był odwrót. Kutuzow posuwał się Aleksander połączył obie armie pod naczelnem do- za Napoleonem po równoległej, unikając bitwy wództwem Kutuzowa. Ta zmiana doskonale przez walnej, szarpiąc tylko nieprzyjaciela i niepokojąc armię została przyjętą. Kutuzow cofnął się jeszcze, cząstkowemi napadami, licząc na czas, na głód, by stanąć pod Borodinem. Miał wówczas 72,000 pie- i na mróz. Pod Wiazmą przyszło jednak dowię-choty, 18,000 jazdy regularnej, 7,000 kozaków, kszej bitwy (3 listopada) z Miłoradowiczem, któ-10,000 opołczeńców, 640 dział, obsługiwanych ry odciął chwilowo tylną straż francuzów (Ney) przez 14,000 ludzi, razem 131,000 ludzi. Napo- od korpusu Davoust’a. Do Smoleńska szło j'esz-leon skupił jeszcze w tym punkcie 86,000 pie- cze jako tako francuzom. W tern mieście mieli choty, 28,000 jazdy, 587 dział. Siły były pra- znaczne magazyny, liczyli na nie, a znaleźli zra-wie równe. W dniu 5 września Francuzi wzięli howane (12 listopada). Mróz dochodził do 18 sto-redutę Szawardino, w d. 7 nastąpiła wielka bi- pni. Po drodze ze Smoleńska do Krasnoje, Ney twa, borodyńską zwana, jedna z najbardziej mor- musiał zostawić 26,000 ustałych lub rannych, derczych w naszem stuleciu. Francuzi stracili 208 dział, 5,000 furgonów i wozów. Korpus jego 30,000 ludzi w zabitych i rannych, Rosyanie do zmalał do 6,000, a jeszcze 29 listopada musiał 40,000. Gdy po wojnie wydano polecenie naczel- staczać ciężką bitwę z znacznie liczbą przeważa-nikowi powiatu możajskiego, Astafiewowi, by ze- jącym nieprzyjacielem. Położenie resztek armii brano i pochowano trupy z pól borodyńskich, ten francuskiej stawało się rozpaczliwem. Na krańco-na dwóch milach kwadratowych naliczył 50,000 wem lewem skrzydle St. Cyr., po krwawej bitwie trupów ludzkich, a 33,000 końskich. Kutuzow co- pod Połockiem (19 października), musiał się cof-fnął się w porządku do Psarewa, Napoleon nąć. Macdonald nad Dźwiną pozostawał bez pomiął jeszcze koło siebie armię z 100,000 lu- parcia, obawiając się co chwila odstąpienia Pru-dzi, ale, jak się wyraża Tołstoj, „zwierz już saków Yorka. Na prawem skrzydle Szwarcen-był ranny śmiertelnie“. Pod Moskwą odbyto berg cofnął się aż do Warszawy, więcej dbając radę wojenną. Część generałów obstawała za o zajęcie polskich prowincyj, aniżeli o losy Na-wydaniem jeszcze bitwy dla honoru armii i dla poleona. Zatem Wittgenstein od północy a Czy-obrony starej stolicy; inni, jak Barclay de Tol- czagow od południa mogli podać rękę Kutuzo-ly, dowodzili, że gdy chodzi o zbawienie Ros- wowi, który na to liczył, iubiedz francuzów przy syi i Europy, Moskwa jest takiem samem mia- przeprawie przez Berezynę. Do tej rzeki doszło stem, jak każde inne, i że należy się cofać, tylko 40,000 wojsk napoleońskich, w tern jedna Kutuzow nakazał odwrót. Barclay radził odwrót trzecia polaków. Od Moskwy po drodze ubyło na Władimir, by zasłaniać Petersburg; Kutuzow 50,000 ludzi. Budowa mostów i przeprawa pod obrał kierunek ku Riazaniowi, by stanąć na pra- Studzianką trwała trzy dni (26—29 listopada), wem skrzydle Napoleona, ściągnąć posiłki z po- wśród ciągłych bitew. Francuscy historycy twier-łudnia, zamknąć francuzom drogę odwrotu przez dzą, że mróz dochodził do 26 stopni. Cyfra ta najżyźniejsze prowincye. Nakazano nowe uzbro- zdaje się przesadzona, bo przy tak wielkim mro-jenia: siedem gubernii miało dostarczyć 123,000 zie rzeka byłaby na dobre zamarzła, możnaby opołczeńców, sam Petersburg 25,000. Roztopczyn, było przechodzić ją bez mostów, tymczasem pły-mianowany gubernatorem Moskwy, z władzą nieo- nęła tylko gruba kra, zagrażająca mostom. Pomimo strat i popłochów, szczątki armii jeszcze maja jeszcze ważniejsze pod Bautzen. Wyzyscać w jakim takim ładzie przeszły rzekę, na Moło- należycie tych zwycięztw nie mógł dla braku jazdy, deczną i Smorgonie ruszając d# Wilna (mil 14). Na północy Davoust zabrał Hamburg i Lubekę, Ney w 4,000 ludzi zasłaniał odwrot. Napoleon oczyszczono z partyzantów Westfalię i Hanower, ze Smorgoń sankami odjechał przez Warszawę, Fryderyk Wilhelm znowu] poczuł trwogę, widząc Drezno, do Paryża, oddawszy dowództwo naczel- przegraną. Pod Lützen zawołał: ,,to tak samo ne Muratowi. W Wilnie zbliżenie się rosyan wy- jak pod Auerstaed” (1806). Przymierze zaczyna-wołało popłoch między niedobitkami, którzy za- ło się rozluźniać. Generałowie rusey nie zgadzali częli uciekać w nieładzie, nie myśląc o stawianiu się z pruskimi. Obie armie cierpiały niedostatek oporu. Nieustraszony Ney ledwo kilkotysięczną -wielki, magazynów nigdzie jeszcze nie założono, garstkę przeprowadził za Niemen. 330,000 fran- Żyło się z kraju, karność słabła. Napoleon sie-cuzów i ich sprzymierzeńców albo zostawiło swe ko- dział w Dreźnie, gromadził i organizował swe ści w Rosyi, albo poszło do niewoli. Od tej chwili siły. Nareszcie jednak do koalicyi przystąpiła zaczyna się nowy zwrot w życiu i panowaniu Austrya. Od 15 sierpnia koalicya miała w Niem-Alexandra I-go. Po doszczętnem rozbiciu i prawie czech trzy armie: północną 130,000 ludzi, złożo-wytępieniu wielkiej armii Napoleona, Kutuzow ną z rosyan, szwedów, prusaków, dowodzoną i Rumiancow byli przeciwni dalszemu prowadzę- przez Bernadottego, stojącą nad Hawelą; szląską niu wojny. Rosya, jakkolwiek ewycięska, była (200,000 rosyan i prusaków) dowodzoną przez także zmęczona i wycieńczona. Radzili oni po- Bliichera, czeską (130,000 rosyan i austryjaków), przestać na zabraniu pruskich i polskich prowin- dowodzoną przez Szwarcenberga. Wszyscy gene-cyj po Wisłę, do Gdańska włącznie i do Sando- rałowie ruscy, dla dobra koalicyi, poszli pod obmierza; ta rzeka stanowiłaby granicę państwa, cą kom ndę, ani jeden nie dowodził armią. Sta-od Sandomierza stanowiłby ją San— na tej pod- ry Kutuzow opuścił armię i umarł w ciągu ro-stawie zawrzeć pokój z Napoleonem. Była to da- ku. W wojnach więc z 1813 i 1814 roku, wna polityka Sperańskiego, Czartoryskiego z 1807. wojska ruskie stanowią, najważniejszą wprawdzie, Alexander nie usłuchał rad Kutuzowa. Postanowił ale tylko część wojsk koalicyi, a ich działania łą-zostać „wyswobodzicielem” Europy, poruszyć naro- czą się uierozdzielnie z historyą powszechną tej dy, przez Napoleona ujarzmione, a przez niegoź wojny. Tylko więc ogólny przebieg wypadków, Rosyę poprowadzone, i skierować je przeciw jako wpływający bezpośrednio na stanowisko Francyi. Stein i inni wychodźcy pruscy, oraz i działalność Alexandra I, tutaj zaznaczonym być Anglia, podtrzymywali go w tern postanowieniu, może. Za to sam cesarz Aleksander, „przed któ-Wojska ruskie wkroczyły do Prus wschodnich rym, jak się wyraża historyk, gaśli w cieniu mło-i do księstwa Warszawskiego. Niedobitki wiel- dzi monarchowie Prus i Austryi, zdawał się na-kiej armii francuskiej biły się jeszcze pod Elblą- czelnym kierownikiem i armiii, i dyplomacyi koali-giem, pod Kaliszem i cofały, zostawiając gar- cyjnej”, Napoleon odniósł jeszcze jedno wielkie nizony w twierdzach nad rz. Wisłą (Gdańsk, zwycięstwo pod Dreznem, nad armią czeską (26 i 27 Toruń, Modlin), a nawet za Wisłą (Zamość), sierpnia). Odtąd posypały się nań klęski. Yandom-Generał pruski, York, w Tauroggen wystąpił me z swym korpusem został wzięty do niewoli pod z swem wojskiem przeciw francuzom, dając początek Kulmem w Czechach. Zwycięstwo to głównie od-niemieckiemu narodowemu ruchowi. Fryderyk niosły wojska ruskie. Blücher pobił Macdonal-Wilhelm III bał się i wahał. Wyparł się Yorka, da pod Katzbach, Bernadotte pobił Oudinota pod prowadził jednocześnie układy z Napoleonem Grossbeeren, aNeya pod Dennewitz. Kozacy po-i z Alexandrem, do którego posłał generała Kne- jawili się w Westfalii, a Czerniszew zajął Kassel, sebeka, przebranego za kupca. Alexander posłał Bitwa pod Lipskiem 16, 17, 19 paździerkika roz-do Berlina Steina i Anstetta, którzy skłonili strzygnęła losy kampanii niemieckiej. Prusacy, króla pruskiego do podpisania w Kaliszu (28 lu- rozwścieczeni na sasów, chcieli brać szturmem tego 1813) traktatu zaczepno-odpornego, który miasto. Aleksander, oszczędzając miasto, nie po-obowiązywał Rosyę do wystawienia armii ze 150,000. zwolił na szturm i zmusił do zawarcia kapitula-Prusy miały wystawić 80,000. Fryderyk Wilhelm cyi z resztkami wojsk fran suskich. Napoleon cof-ciągle się jednak bał. Dopiero gdy Wittgenstein nął się za Ren. We Frankfurcie nad Menem mo-wszedł do Berlina (17 marca), król wydał prokla- narchowie koalicyi, ich ministrowie i generałowie, macyę „Do mego ludu! do mojej armii!” i wypowie- naradzali się długo nad kwestyą, czy należy da-dział wojnę Napoleonowi. Blücher 19 marca wkro- lej wojnę prowadzić aż do zwalenia z tronu Na-czył do Saxonii. Napoleon z niesłychaną energią poleona. Alexander był za prowadzeniem wojny organizował nową armię, której połowa składała do ostatka. Cesarz austryacki i jego minister się z rekrutów, a jazdy był niedostatek wielki. Metternich chcieli tylko osłabić Napoleona, ale W kwietniu już 1813 stał nad Elbą w 180,000 nie usuwać z tronu, lękając się innego niebezpie-żolnierzy z 350 . działami. Tyleż mogły liczyć gar- czeństwa, mianowicie przewagi Rosyi na lądzie nizony francuskie, 'zostawione w twierdzach nad stałym Europy. Anglia nawet pragnęła pokoju, Wisłą i Odrą (Kostrzyn, Głogowa, Szczecin, Stral- bo wojna przez subsydya dawane powiększała jej Bund). W d. 2 maja odniósł zwycięstwo nad ar- kolosalny dług. Próby układów rychło się roz-miami dwóch sprzymierzonych monarchów, przy. biły. Zdanie Aleksandra przemogło. Sprzymierze-obecności ich na placu boju, pod Lützen, a 20 ' ni w styczniu wkroczyli do Francyi w 500,000

na

75

Encyklopedya Powszechna iluttr

ludzi. Napoleon miał tylko 80,000 wojska, ale | tym kongresie: Razumowski, Nesselrode, Gapo miał swój geniusz, który w tej nierównej wojnie dTstria, Stackelberg; do traktowania spraw pol-znowu niezrównanem światłem zajaśniał. W dru- skich: Czartoryski i Anstett. Król pruski ch ciał giej połowie lutego, po odniesieniu całego szere- się pozbyć swych prowincyj polskich, byle mu od-gu zwycięstw cząstkowych przez Napoleona, na- dano całą Saksonię, wynagradzając króla saskie-wet Castlereagh w obecności Alexandra dowo- go jakimś osobnym kraikiem nad Renem. Ale-dził, że trzeba zawrzeć pokój, by nie zostać wpa- ksander pragnął także tych prowincyj Polski, za-kowanym do Renu. Główni wodzowie zaczynali uderzając zjednoczyć całą Polskę pod swem berłem, nieco tracić głowę. Stanowczość Alexandra utrzy- jakto od początku panowania przyrzekłCzartoryskie-mała znowu zaczynającą się chwiać koalicyę. Bi- mu, widząc wtem korzyść Rosyi. Te dwie kwestye,sa-twy ciągle trwały. W d. 28 rozpoczął się kon- ska i polska,były najdrażliwszemi z mnóstwa bardzo gres w Chatillon. Po ciężkiein poteraniu Bliiche- drażliwych kwestyj na kongresie. Austrya, Anglia, ra przez Napoleona, Castlereagh znowu domagał a z niemi Francya, były przeciwne powyższym się zawarcia pokoju. Na żądanie taką otrzymał kombinacyom. Aleksander I w d. 21 październi-od Aleksandra odpowiedź: „Tonie będzie pokój, ka dał rozkaz księciu Repninowi, wówczas gu-tylko zawieszenie broni, które nie pozwoli nam bernatorowi Saksonii, by oddał ten kraj admini-rozbroić się ani na chwilę. Ja zaś nie mogę co- stracyi pruskiej i zawiadomił mieszkańców, że dzień przybiegać o 400 mil wam na pomoc, odtąd są poddanymi Fryderyka Wilhelma III. Niema pokoju, póki Napoleon jest na tronie.’’ Jednocześnie rozkazał swemu bratu, W. Ks. Kon-Znudzony tern, że armie szląska (Blücher) i cze- stantemu, jechać do Warszawy, staną6 na czele ska (Szwarcenberg) uciekały kolejno przed armii z 70,000 ludzi i wezwać polaków do obro-40,000 francuzów, przeprowadził plan, rozkazują- ny ich narodowej całości. W skutek tego Au-cy obu tym armiom, przedstawiającym razem strya, Anglia i Francya w d. 3 stycznia 1815 200,000 ludzi, połączyć się i ruszać na Paryż. Plan zawarły tajny traktat przymierza. Niezgoda tak ten w ciągu tygodnia został wykonany. Następ- wielka panowała na kongresie, iż zaczynano się stwem jego było wzięcie Paryża i abdykacya obawiać wojny europejskiej, gdy powrót Napoleo-Napoleona w Fontainebleau. W d. 31 marca Ale- na z wyspy Elby wszystkich pogodził. Koalicya ksander przyjmował deputacyę Paryża i zapewnił sformowała się znowu i postanowiła wystawić ją, że wojska sprzymierzone będą się z mieszkań- 800,000 wojska przeciw Napoleonowi,—w tej cycami jak można najlepiej obchodziły. Następnie frze wojska ruskie wynosiły 167,000. Waterloo odbył wjazd między królem pruskim i Szwarcen- położyło koniec temu powrotowi cesarstwa do bergiem (cesarz austryacki był nieobecny). Na Francyi. Wojska ruskie wkroczyły jednak do tych dwóch towarzyszy nikt nie zwracał uwagi, tego kraju, Aleksander I zaś udał się do Paryża, ludność miasta tylko jego szukała. Aleksander Mieszkańcy, przerażeni gwałtami, jakich się do-nie był wcale zwolennikiem powrotu Burbonów, puszczali Blücher i jego prusacy, przyjęli go jak chociaż ich już okrzyknięto w Bordeaux. W Se- zbawcę i opiekuna. W istocie, wspólnie z roztro-nacie francuskim powiedział, że nie prowadzi pnym Wellingtonem, bronił on Francyą przeciw wojny przeciw francuzom, że owszem, jest przy- rozwścieczonym poźądliwościom Niemiec. Już jacielem francuzów, że popierać będzie wolność wówczas Niemcy żądały odebrania Francyi Alza-rozpraw, dążących do zaprowadzenia instytucyi cyi i Lotaryngii, a nawet Flandryi. Takie były liberalnych i trwałych, zgodnych z postępem wie- propozycye urzędowe. Prywatne i ustne sięgały ku. To oświadczenie było szczere. U Alexandra jeszcze dalej i dochodziły do szaleństw prawie. I-go zawsze, a przynajmniej długo bardzo, w sło- Zdaje się, że przesada tych żądań obudziła po-wach, a nawet w chęciach, odbijały się ślady te- dejrzenia Aleksandra. Capo dTstria, minister wów-go humanitarnego ukształcenia, jakie był winien czas ruski, otwarcie powiedział wtedy Steino-szwajcarowi Laharpe. Emigrantów francuskich wi, że interesem Rosyi jest utrzymać Francyę trzymał zdała, a nieraz dowcipnem ale ostrem silną, by inne mocarstwa nie mogły, zwrócić słowem karcił ich za brak patryotyzmu. Co do wszystkich swych sił przeciw Rosyi. Ścieranie Burbonów jednak ustąpił, gdy mu Talleyrand się tych prądów koło A. było bardzo silne. Capo dowiódł, że „rzeczpospolita jest niepodobieństwem, dTstria i inni greccy doradcy, którzy już widzieli że regeneya Bernadottego jest intrygą, a tylko wchodzącą na horyzont kwestyę grecką, w interesie Burbonowie są zasadą”. Gdy ^Napoleon po swej heleńskiej ojczyzny, pragnęli zapewnić Rosyi sil-abdykacyi (11 kwietnia) odjeżdżał na wyspę Elbę, ne jakieś przymierze przeciw ciasnej a grekom Alexander dodał mu dla opieki hrabiego Szuwa- nieprzyjaznej polityce Austryi i Anglii. Wów-łowa z tem zaleceniem: „Powierzam ci wielką czas także jawniejszą gra rolę pani de Krüdener misyę; głową mi odpowiesz, jeżeli chociaż włos oraz jej wpływ mistyczny i religijny. Cesarz A. spadnie z głowy Napoleona“. W rozmowie z Cau- często odwiedzał tę panią, której salon był wte-laincourtem wyznawał, „że szalone postępowanie dy jednym z najświetniejszych w Paryżu, gro-rojalistów zdaje mu się niemniej niebezpiecznem madząc najznakomitsze, pod względem talentu dla pokoju Europy, jak nierozważne wojny Na- mężczyzn, a wdzięku kobiet, towarzystwo. Idee poleona”. Dla uporządkowania spraw i położę- bezwarunkowej sprawiedliwości, wielkości duszy, nia Europy, zwołany został kongres europejski przebaczania uraz, powszechnego braterstwa, by-w Wiedniu. Przedstawicielami Aleksandra J na ły nieustannym przedmiotem rozmów, traktowa-

nym z wielkiem wzniesieniem przez tę kobietę bardzo światową, ale zarazem pełną zapału, oddziaływającego niezmiernie na wrażliwe, marzycielskie i do mistycyzmu skłonne usposobienia. Owa mistyczność, przeniesiona na pole polityki, wywołała słynny traktat świętego przymierza, (ob.) podpisany 14 (26 września) 1815 r. w Paryżu przez cesarza austryackiego, króla pruskiego i Cesarza Al., głównego twórcę tego aktu. Naprzeciw zasad rewolucyi francuskiej i napoleońskiego wszechświatowego panowania podpisani monarchowie chcieli postawić inne zasady i oprzeć europejskie prawo narodów na podstawie religii. Przeciw ogłoszonym przez rewolucyę prawom człowieka (ob. prawa) i prawom narodów (ob. prawa nar.), wystawiono w świętem przymierzu powagę Chrystusa i rząd ojcowski. Traktat oświadcza, że Chrystus jest jedynym „Władcą całego chrześciańskiego narodu, do którego podpisani monarchowie i ich ludy należą, wszelka władza i własność do niego należy”, monarchowie są tylko „pełnomocnikami” tego wszechwładzcy i jego namiestnikami „do panowania i rządzenia pewne-mi gałęziami chrześciaństwa”. Dalej stawiają patryarchalną zasadę, że monarchowie w stosunku do swych poddanych i swych armij uważają siebie jako „Ojców rodziny”. Poddani więc powinni wznosić ku nim oczy, nie jak niewolnicy ku panom, ale jako dzieci ku ojcom. W artykule I zapewnili sobie monarchowie wzajemną pomoc we wszelkich wypadkach: „Trzej monarchowie, zawierający ten traktat, pozostaną połączeni węzłami braterstwa prawdziwego i nierozerwalnego, a uważając siebie za współrodaków (compatriotes), we wszelkim wypadku i wszelkiem miejscu nieść sobie będą wzajem poparcie i pomoc”. Traktat ten przedstawiony został do podpisu innym mocarstwom. Ludwik XVIII, który pomimo swego legitymizmu był w grucie wychowańcem XVIII w., podpisał go. Wszakże przed dziewięciu miesiącami, Austrya, Anglia i Francya zawarły traktat tajny przeciw Rosyi i Prusom. Castlereagh, przedstawiciel Anglii, torys, podpisu odmówił. Jeden z historyków pisze, że król pruski podpisał chętnie, bo mu chodziło wielce o łaskę Rosyi, to jest jej cesarza, a cesarz austryacki nie wiedział, co podpisywał. Być może, iż cesarz Franciszek nie rozumiał, co podpisywał, ale za to wiedział Metternich, jaką broń przeciw Rosyi dostawał w tym traktacie, jakie z niego wyciągnąć zdoła środki, by najprzód paraliżować Rosyę na wschodzie, następnie zaś powoli przeciągać do Wiednia i dla siebie tę hegemonię, jaką w owej chwili na całym stałym lądzie Europy niezaprze-czenie posiadał cesarz Al. i Rosya. Już na kongresie w Opawie, w 1820, wystąpiły zasadnicze różnice między członkami świętego przymierza; później jeszcze gwałtowniejsze w sprawie greckiej. Al. opuścił Paryż 20 listopada 1815 roku. Sprzymierzeni zostawili na trzy lata we Francyi armię z 150,000 ludzi, w której składzie znajdowało się 27,000 ruskich wojsk pod dowództwem Woroncowa. Komisarzem polit, ruskim był Allo-peus, obaj rezydowali w Nancy. Cesarz Aleksander zwrócił teraz baczniejszą uwagę na sprawy Królestwa Polskiego, utworzonego przez kongres wiedeński. Przy rozbiorze księstwa warszawskiego, kongres stanowił: „Polacy, poddani Rosyi, Austryi i Prus, otrzymają reprezentacyę i insty-tucye, uregulowane wedle sposobu politycznego istnienia, jakie każdy z rządów, do których należą, uzna za pożyteczne i stosowne im udzielić”. Żaden z trzech rządów nie zastosował tych zobowiązań w sposób tak szeroki i liberalny, jak je zastosował Cesarz Aleksander w nowo utwo-rzonem, a trzy miliony ludności liczącem, Królestwie Polskiem. Mianowani zostali: W. Ks. Konstanty wodzem wojsk polskich, gen. Zajączek namiestnikiem, Nowosilcow komisarzem cesarskim przy rządzie. Cesarz Al. przyjeżdża do Warszawy, a swą łaskawością i niezmierną uprzejmością zjednywa sobie wszystkie warstwy społeczne. Po roku 1815 zaczyna się nowy zwrot, który można nazwać chwilą kongresów. Trwała ona lat przeszło cztery. Na kongresach tych mocarstwa starały się urządzać wspólnie sprawy stałego lądu, które po strasznych wstrząśnieniach rewolu-cyi francuskiej i wojen Napoleona nie mogły odrazu przyjść do ładu. Nie tylko w ludach istniały żywioły fermentu, ale i niektóre rządy, np. małych państw w Niemczech, nie postępowały zgodnie z myślą i zamiarami porządkowemi wielkich mocarstw, pomiędzy któremi także wkrótce objawiły się różnice przekonań. Mocarstw tych było pięć, dzisiejsze bowiem szóste wielkie mocarstwo nie istniało; Włochy były rzeczywiście tylko wyrażeniem geograficznem, jak je nazywał Metternich. Tę pentarehyę, to jest władzę pięciu, składały: Kosy a, Austrya, Prusy, Fran-cya, Anglia. Anglia, pomimo reakcyjnego rządu ówczesnych torysów, rychło się od owych porządkujących Europę działań usunęła, zwłaszcza gdy Canning do gabinetu wstąpił. We Fran-cyi panował Ludwik ХУНГ, długiem i cięż-kiem doświadczeniem nauczony ostrożności, roz-ważniejszy i w polityce podejrzliwy. Osobiście nie wszystko on pochwalał, co postanawiały mocarstwa, bo znał i rozumiał usposobienie swego kraju. Postanowień tych jednak słuchać musiał, a nawet niektóre wypełniać, nie tylko dlatego, że taką była wola mocarstw, ale i z powodu nacisku, jaki nań wywierała partya emigrantów. Naprawdę więc na tych obradach europejskich wszystko stanowiły trzy mocarstwa: Rosya, Austrya i Prusy, które, protegowane przez Ro-syę, oscylowały między swymi dwoma sprzymierzeńcami, to ku jednemu, to ku drugiemu się chyląc. O zgodę zresztą było dość łatwo, bo każdemu z trzech mocarstw chodziło o zatarcie wszelkich śladów rewolucyi, o wytępienie wszelkich zachceń konstytucyjnych, występujących w Niemczech, we Włoszech, w Portugalii i w Hiszpanii. Na kongresach tych wpływ Al. był przeważnym. Pierwszym takim kongresem (po wiedeńskim), był akwizgrańskiw 1818, na którym uporządkowano stosunek Europy z Francyą. Cofnięto wojska koa-licyi, zajmujące ten kraj, bo zdawał się zupełnie spokojonym. Al. był jednak bardzo niezadowolony z wyzywającego, reakcyjnego zachowania się hrabiego d’Artois (późniejszy Karol X) i jego stronnictwa; wypowiedział to otwarcie Ludwikowi XVIII. Drugim kongresem był Karlsbadzki 1819. Zajmowano się sprawami Niemiec, z powodu silnej tam fermentacyi umysłów. W 1813 wszyscy książęta niemieccy nie szczędzili ludom swym obietnic. Żaden słowa swego nie dotrzymał. Bundestag, pod reakcyjnym wpływem Metternicha, coraz większy ucisk wywierał. Prześladowano wszędzie dopominających się o konstytucyę. Zamordowanie znanego pisarza i politycznego agenta, Kotzebuego, przez Maurycego Sanda, studenta uniwersytetu, wywołało w wyższych sferach postrach. Słynne te konferencye karlsbadzkie ułożyły dla Niemiec system reakcyjnej represyi. Trzeci kongres w Opawie 1820 zwołany był na żądanie samego Al. Powodem były rewolucyjne ruchy w Portugalii, Neapolu, Piemoncie oraz w Hiszpanii, gdzie zmuszono króla do dania konstytucyi. Al. występuje jako naczelny obrońca nieograniczonego legitymizmu. Kongres ten z Opawy przeniesiono potem do Lubiany (Laybach), by Ferdynand neapolitański mógł nań przybyć i zostać uwolnionym od swej na konstytucyę przysięgi. Do Hiszpanii wysłał Al. flotę; do Neapolu, dla zgniecenia liberalnych, chce wysłać korpus wojsk pod dowództwem Jermołowa; Austrya jednak, obawiająca się zawsze wystąpień ruskich we "Włoszech, spiesznie wysyła Frimonta z silnym korpusem, który z łatwością przytłumia ruch konstytucyjno-liberalny w Piemoncie i w Neapolu. Czwarty kongres odbyłsię w Weronie 1822. Na nim uwydatniły się stanowczo wpływ i przewagaMetterni-chamia,nowicie w sprawachb ałkańskich, a zwłaszcza greckiej. Mołdawia i Wołoszczyzna skarżą się na gwałcenie przez Turcyę traktatu bukaresz-ckiego. Serbia, której niezależność, poręczoną przez Rosyę, Turcya podczas ostatnich wojen Europy z Napoleonem zgniotła, powstała pod Miłoszem Obrenowiczem. „Heterye“ (stowarzyszenia spiskowe) szerzą się wszędzie pomiędzy grekami, na stałym lądzie i na wyspach. Rigas, wydany przez austryaków, śmierć ponosi od Turków. Ypsylanti przechodzi Prut, wywołuje powstanie między rumunami, zakończone bardzo prędko klęską pod Rymnikiem. Kolokotroni podburza Peloponez (Moreę), a Mauromichaelis uzbraja Maj-notów. W Konstantynopolu, w czasie świąt wielkanocnych greckich, Turcy napadają na ludność grecką, porywają patryarchę od ołtarza i wieszają go przed kościołem w ornacie. W 1821 zamordowano w podobny sposób trzech metropolitów i ośmiu biskupów greckich w Turcyi. A. śle ostre noty do Stambułu; ale Anglia, a zwłaszcza Austrya, lękając się interwencyi, powstrzymują go i uspakajają w imię zasad. Rzezie i morderstwa, spełniane na grekach, nie ustają w Turcji. A. zajmuje się niemi w Weronie, razem ze sprawą Hiszpanji, co do której dano Francyi mandat interwencyi dla usunięcia zbrojną ręką rządu konstytucyjnego i przywrócenia tam rządów absolutnych Ferdynanda VII. W Petersburgu Dybicz przedstawia wypracowany starannie plan kampanii.Czternaście lat ciężkich wojen i przygotowań do nich, następnie ośm lat nieustannego zajęcia sprawami Europy, w której Rosyaprzewodnie stanowisko sobie zdobyła, nie pozwoliły Aleksandrowi przeprowadzić we własnym kraju tych wszystkich reform i ulepszeń, o jakich marzył, na tron wstępując. Zaczął od zniesienia najwięcej drażniących zakazów (wyjazdu zagranicę, wpuszczania cudzoziemców); złagodził cenzurę, polecając, by ustępy wątpliwe tłómaczono na korzyść autora; pozwolił na nowo sprowadzać książki i gazety zagraniczne. Zniósł „tajną ekspedycyę”, zajmującą się przestępstwami i denuncyacyami politycznemi, i sprawy te przekazał senatowi. Księża, szlachta, mieszczanie gildyjni zostali wyzwoleni z pod kary chłosty. W przybocznej radzie młodego cesarza traktowano bardzo daleko sięgające projekta. Rozprawiano wiele o wyzwoleniu chłopów, o czern już za Katarzyny II dużo gadano. Poprawiono rzeczywiście położenie chłopów w majątkach koronnych, zawsze swobodniejszych, aniżeli w majątkach prywatnych, Cesarz bowiem postanowił nie robić donacyi z dusz. Przeznaczono nawet milion rubli rocznie na wykupno ziem, obsadzonych przez poddanych osobistych. W 1803 wydany został ukaz, uprawniający kontrakty o wyzwolenie, mogące być za-wartemi dobrowolnie między chłopami poddanymi a ich właścicielami. Liczono, że to w Rosyi wytworzy klasę rolników wolnych osobiście i posiadających ziemię (podobnie jak odnodworcy). Szlachta estońska w 1816, liflandzka w 1817, kur-landzka w 1819, wyzwoliły swych poddanych chłopów estów i czudów, ale nie dały im ziemi. Chłopi byli wolnymi, mogli zawierać kontrakty, kupować ziemię, jeżeli mieli pieniądze; nie wolno ich było sprzedawać ani z ziemią, ani bez ziemi, ale musieli przyjąć stosunek pańszczyźniany. Na przeprowadzenie tej reformy naznaczono lat czternaście. Ponowiono zakaz sprzedawania chłopów niewolnych przez licytacyę i oddzielania ich od rodziny, wydany już za Pawła, ale otwarcie łamany. W ukazie o roskolnikach (sekciarze kościoła prawosławnego), Al. zabronił używania kar a zalecił względność i łagodność. „Rozum i doświadczenie,—brzmi ów ukaz,—oddawna wykazały, że duchowe błędy ludu, w które nakazywanie rozpraw i wezwań jeszcze bardziej lud zagłębia, mogą być wyleczone i usunięte tylko przez przebaczenie, dobry przykład i tolerancyę. Nie przystoi więc etc.“ W ustroju administracyj-no-politycznym zaprowadzono dwie ważne zmiany już w 1802. Zniesiono organizacyę zbiorową czyli kolegialną wszystkich gałęzi administracyi; zaprowadzone przez Piotra W. kolegia (w miejsce starych prykazów), zamieniono na ministerya. Pierwszego ministeryum skład był następujący: wojny generał Wiasmiatinow, marynarki admirał Mor-dwinow, spraw zagranicznych kanclerz Aleksander Woroncow, spraw we w. hr. Koczubej, spra* wiedliwości Dierźawin, sławny poeta, skarbu hr. Wasiliew, handlu hr. Rumiancow, oświaty hr. Zawadowski. Liczba ministrów i ich atrybucye często się zmieniały. Później dodano ministe-rya dóbr korony, dróg i komunikacyj, dworu i kontrolę generalną. Druga zmiana dotknęła senat, którego ważność polityczna bardzo zmalała przez zaprowadzenie rady państwa, prezydo-wanej przez cesarza, albo przez jego delegata. Państwo podzielono na sześć okręgów. szkolnych: petersburski, moskiewski, dorpacki, charkowski, kazański, wileński, każdemu z nich dając, jako najwyższą władzę, kuratora. Uniwersytety: moskiewski, dorpacki, wileński zreorganizowano, założono uniwersytety w Charkowie i Kazaniu, później w Petersburgu. Projektowano uniwersytet w Tobolsku i Ustiugu. Założono piętnaście szkół kadetów, liceum wyższe aleksandrowskie w Petersburgu, w Carskiem Siele, w Odessie, w Krzemieńcu i liczne gimnazya. Dla kształcenia księży, oprócz szkół zwykłych, założono akademie: w Moskwie, Petersburgu, Kazaniu i Kijowie. Od 1806 do 1812 wpływ przeważny na rząd wywierał Sperański. Syn wiejskiego parocha, wychowany w seminaryum duchownem, następnie profesor matematyki i filozofii w seminaryum, nauczyciel dzieci ks. Kurakina, porzucił zawód duchowny, wszedł do służby cywilnej, został dyrektorem departamatu spraw wewnętrznych pod ks. Koczubejem, następnie sekretarzem stanu i zy skał bezwarunkowe cesarza zaufanie. Poprzedni zaufani doradzcy cesarza (triumvirat) trzymali z arystokratycznemi teoryami angielskiemi, Sperański był za ideami francuskiemi i podziwiał Napoleona. To go zbliżyło do cesarza, który wówczas był podobnież usposobiony. Pracowity, bardzo wykształcony, patryota gorący, przedstawił on cesarzowi plan stopniowych reform. Według tego planu, rada państwa miała otrzymać szersze atrybucye, do niej miał należeć rozbiór wszystkich projektów praw, w jej czterech departamentach: wojny, prawodawstwa, gospodarstwa państwowego, spraw cywilnych i duchownych. Tak zreorganizowaną radę państwa A. sam otworzył 1 stycznia 1810. Sperański został mianowany jej sekretarzem naczelnym. Według niego Rada Państwa miała kierować pracą prawodawczą, ministeryum zarządem czyli admi-nistracyą, senat najwyższą magistraturą sądową. Jak zreorganizowano Radę Państwa,, tak miano zreorganizować ministeryum i senat. W sądach zasiadać mieli sędziowie, w części mianowani przez koronę, w części wybieralni. Dalej miała nastąpić zmiana systemu finansów. Już ukazem z 14 lutego postanowiono, że asygnaty są długiem państwa. W Erfurcie Napoleon bardzo Sperańskiego odznaczał, a ten wszedł w urzędowe stosunki z kilku znakomitszymi prawnikami francuskimi, przeprowadziwszy mianowanie ich korespondentami komisyi prawodawczej. Za pierwszy warunek odrodzenia Rosyi uważał on wyzwolenie chłopów; myślał o wytworzeniu poważnego stanu trzeciego, o ograniczeniu liczby szlachty, o utworzeniu ary-stokracyi z wielkich rodzin. Za jego zachętą, Strojnowski wydał broszurę „O układach między właścicielami i chłopami”. Ukaz z 1809 nadał klasy osobom, posiadającym stopnie uniwersyteckie, zapewniając im przytem pierwszeństwo do urzędów. Nieprzyjaciół miał Sperański tłumy i to we wszystkich klasach, przedewszystkiem między ary-stokracyą i szlachtą, ale także i w ludzie, który go obwiniał o wzrost podatków. Historyk Karamzin wystąpił z memoryałem do cesarza pod tytułem „Nowa i stara Iluś”, w którym namiętnie przeciw nowinom bronił starych praw, samowładz-twa i poddaństwa chłopów. Oskarżano nawet Sperańskiego o zdradę i zaprzedanie się Erancyi. W marcu 1812 został niespodziewanie wydalony ze stolicy i wysłany jako gubernator do Niżnego Nowogrodu. Ale i z tego urzędu wydalony został z oddaniem pod dozór policyi. Dopiero w r. 1819, gdy namiętności przycichły, mianowano go gubernatorem Syberyi. Na tym urzędzie oddał wielkie usługi. W 1821 pozwolono mu wrócić do Petersburga, ale już znaczenia żadnego nie miał. Po upadku Sperańskiego, nieprzyjaciele jego, jak Szyszkow, Armfelt, Roztopczyn, otrzymali i wysokie urzędy, i wpływ wywierali wielki. Ale najbardziej wpływowym stał się Arakczejew, założyciel i organizator kolonii wojskowych (ob. Kolo nje wojskowe), które tyle Rosyę kosztowały i tak bardzo dały się ludności we znaki. Ostatnie trzy lata tego, tak bardzo w wielkie wypadki obfitego panowania, które od 1818 do 1818 oddało Rosyi hegemonię w Europie, noszą inną od poprzednich barwę. Cesarz Aleksander, szwankując coraz bardziej na zdrowiu, widząc przed sobą tyle jeszcze zadań niespełnionych, widząc, że inne nie przyniosły spodziewanych przez niego owoców, sposępniał i coraz bardziej się odoso-bniał. W skutek usilnej porady lekarzy, w jesieni 1825 wyjechał do Krymu, z zamiarem dłuższego pobytu w tym łagodnym klimacie. W Ta-ganrogu choroba wystąpiła w ostrej i groźnej formie i powaliła go na łoże boleści, z którego już nie powstał. Umarł d. 19 listopada (1 grud.) 1825 w sile wieku, licząc zaledwie 48 lat. Ten zgon tak wczesny monarchy, który tyle zdziałał dla kraju swego, taką dlań zdobył sławę, do takiej podniósł go potęgi i od którego jeszcze tyle się spodziewano, okrył Rosyę żałobą, która trwała długo, a wyrównywała uwielbieniu, jakie A. w narodzie swym wzbudzał przez wspomnienia tak wielkiego dzieła, w 1812 roku dokonanego.

Aleksander Il-gi Mikołajewicz, Cesarz Wszech Rosyi, (* 17 (29) kwietnia 1818 r.—■•{* 1 (13) marca 1881 roku), zajął tron 18-go lutego (2 marca) 1855 r., po ojcu, Cesarzu Mikołaju Pawłowiczu. Wychowaniem Jego kierowali generałowie Mördern i Kawelin, t później generał-gu-bernator Petersburga, oraz Żukowski, znakomity poeta. W późniejszych latach wykształceniem młodego W. Księcia zajmowali się: radca stanu Grimm i admirał Lütke. Stosownie do woli ojca wychowaniu dano kierunek przeważnie wojskowy. W r. 1841, d. 16 (28) kwietnia zaślubił Maksy-

miiianę-Wilhelminę-Augustę-Zofię-Maryę (* 27 Włodzimierz przyjął chrzest św.”. Cesarz przy-lipca 1824 r., która przy ślubie przyjęła imię jechał do armii dla dodania jej ducha. Dzienni-Maryi Aleksandrowny), córkę księcia Hessen- ki doniosły, że teraz dopiero wojna zacznie się Darmsztadzkiego, Ludwika Ii-go. W towarzystwie naprawdę, zapowiadając tryumf Rosyi. Rząd na-Żukowskiego, Kawelina i fłigel-adjutanta Jurje- kazywał nowe pobory i uzbrojenia. W rzeczywi-wicza, Następca Tronu zwiedził północno-wscho- stości jednak kraj był zmęczony i wycieńczony, dnie prowincye Rosyi i część Syberyi. W r. 1837, Wojna do owej chwili kosztowała 250,000 najle-/ednem z następstw tej podróży była amnestya, pszego żołnierza w zabitych i rannych, pieniądz na jego przedstawienie i prośby, udzielona przez stawał się trudniejszym, rubel papierowy wpraw-Cesarza Mikołaja pewnej    dzie miał kurs przymusowy, ale spadał coraz ni-

liczbie skazanych na By-    źej; blokada portów zniszczyła handel zagranicz-

bir spiskowych z r. 1825.    ny. Wogóle jednak ślady znużenia narodu nie

ZwiedzającnastępnieKhu-    M t ||ж    występowały na jaw, o potrzebie czy konieczno-

kaz, zdobył sobie order    Щ    ści pokoju nikt się jawnie nie odzywał. Napo-

św. Jerzego 4-ej klasy w    leon III-ci, widząc plany swe krzyżowane przez

boju z czerkieskimi góra-    Palmerstona, chłodnął do wojny. Austrya, żalami. W roku 1848 miał    fllljlP^jyi»    czynając się lękać większej i to powszechnej

sobie powierzone rozmaite    zawieruchy w Europie, myślała ciągle o rozpo-

poufne misye w Wiedniu,    częciu na nowo konferencyj pokojowych. Rosya

a zwłaszcza w Berlinie.    w Azyi zyskała poważne korzyści. Armia kauka-

Od specyalnej służby woj-    ska wzięła twierdzę Kars, która, głodem zinuszo-

skowej prawie całkiem    na, poddała się 25 listopada. Zwycięstwo to tak

wówczas się usunął, z po-    ‘ ‘    ' odległe nie mogło wpłynąć na wypadki w Eu-

wodu nadwątlonego zby-    ropie, poprawiło jednak dyplomatyczne położe-

tecznemiwysileniamizdro- Fi«. 197. cesarz Aiekeander u. nie Rosyi. Austrya, przerażona dyplomatyczne-wia. Tron objął w bar-    mi konszachtami Paryża, ofiarowała w paździer-

dzo trudnych warunkach.Drugi już rok trwała wojna, niku swoje pośrednictwo i przedstawienie Rosyi najprzód z Turcyą, następnie z jej sprzymierzeń- : ultimatum. Napoleon, tym razem w zgodzie z Palcami: Francyą, Anglią, Sardynią. Wojska sprzy- merstonem, tę ofertę przyjął. W d. 16 stycznia mierzone angielsko-francuskie oblegały Sewasto- 1856 r. rząd ruski zgodził się na układy. Posta-pol, broniony po bohatersku, atakowany z nie- nowiono, iż w tym celu zbierze się kongres w Pa-mniejszą zaciętością i wytrwałością. Część za- ryżu. Kongres ten, otwarty 25 lutego 1856 r. pod chodnich brzegów Kaukazu nieprzyjaciel opano- prezydencyą francuskiego ministra spraw zagra-wał. Kronsztadt, a zatem Petersburg, blokowany nicznych, hr. Walewskiego, przeciągnął się przebył przez floty angielsko-francuskie, podobnież szło miesiąc. Oprócz Rosyi, Francyi, Anglii, Tur-i inne porty Bałtyku; wyspy Alandzkie, zamy- cyi i Piemontu, państw, wojnę prowadzących, kające wstęp do zatoki fińskiej, w posiadaniu udział w nim brały Austrya i Prusy. Przedsta-sprzymierzonych, zamienione były na ich stacyę po- wicielami Rosyi byli: ks. Aleksy Orłów i baron mocniczą. Armia była znużona i osłabiona prawie Brunów. Pokój został podpisany pod następnemi dwuletnią, bardzo morderczą wojną, skarb wy- warunkami: 1) Rosya zrzeka się wyłącznego pra-cieńczony, kurs przymusowy banknotów obni- wa i opieki nad księstwami naddunajskiemi i wszel-żał coraz bardziej kurs rubla. Komunikacya kiego mieszania się w ich sprawy wewnętrzne; handlowa tylko przez Prusy, i to jedynie drogą 2) wolność żeglugi na Dunaju zabezpieczoną zo-kołową, możebna. Zadaniem panującego było ukoń- staje skutecznie przez zaprowadzenie komisyi, czyć jak najprędzej tę zgubną wojnę, ale honor w której strony, podpisane na traktacie, będą re-państwa nie pozwalał na przyjęcie warunków, ja- prezentowane; każde z tych państw ma prawo kie sprzymierzone mocarstwa stawiały. Więc utrzymywać dwa lekkie statki wojenne przy uj-w manifeście do narodu monarcha mówił, że za- ściu tej rzeki. Rosya zgadza się na regulacyę miarem jego jest „spełnić wolę i życzenie Naszych granic, oddającą Rumunii i Turcyi całą Deltę wielkich poprzedników: Piotra, Katarzyny, Ale- Dunaju; 3) morze Czarne zostaje zneutralizowa-ksandra, oraz wielce ukochanego i niespożytej ne, wody jego otwarte dla marynarki handlowej pamięci Ojca Naszego”. W tydzień potem, w d. wszystkich narodów, zabronione zaś są dla okrę-10 marca, kanclerz Nesselrode zawiadomił mo- tów wojennych, czy to państw pobrzeżnych, czy też carstwa okólnikiem, że Cesarz potwierdził pełno- innych; nie wolno tworzyć na niem ani zachowywać mocnictwo i instrukcye, w jakie są opatrzeni peł- arsenałów wojennych morskich. Rosya i Turcya nomocnicy ruscy: ks. Gorczakow i p. Titow, od mogą dla pilnowania brzegów utrzymywać na mo-grudnia 1855. Już bowiem w tym miesiącu miały się rzu Czarnem po dziesięć statków wojennych lek-zacząć konferencye wiedeńskie, jakoż i zaczęły kich; 4) Hatiszeryf, mocą którego sułtan odna-się d. 15 marca. Nawet po szturmie d. 27 sier- wiał przywileje religijne swych poddanych nie pnia (8 września) 1855 i przeprowadzeniu wojsk na muzułmańskich, zostaje przyłączony do traktatu, stronę północną zatoki sewastopolskiej, ks. Gor- ale pod warunkiem, że mocarstwa z tego przy-czakow ogłaszał w odezwie swojej, że „dobro- łączenia nie zyskują żadnego prawa mieszania wolnie nigdy nie opuści kraju, w którym święty się w stosunki sułtana z jego poddanymi. Tak

Cf; -

V. V. u

sie zakończył pierwszy rok panowania Cesarza A. ii-go. Rosya z lej wojny wyszła bardzo zmęczona wojennie i finansowo, z poczuciem potrzeby zmian na wszystkich polach życia państwowego, by z czasem mogła powetować ubytki i straty poniesione. "W manifeście, donoszącym narodowi o zawarciu pokoju, Cesarz objawiał przekonanie, że „połączonemi siłami narodu i rządu”, w admi-nistracyi i sprawiedliwości przeprowadzonemi będą ważne reformy. Manifest ten, wydany 19 marca y. s. 1856 r., zrobił niezmierne wrażenie, odbił się echem wielkiem w sercu całego narodu ruskiego wszystkich jego klas i stanów, rozbudził nadzieje, bardzo daleko sięgające. Jakiego one były rodzaju, świadczą o tern głosy dzienników, które zachęcano do swobodnego wypowiadania swych poglądów, w przekonaniu, że tylko zamiary panującego popierać mogą i będą, jeżeli przemawiać zechcą w imię uczciwego pa-tryotyzmu przeciw egoizmowi i za poświęceniem dla dobra kraju marnych interesów klasowych, kastowych, osobistych. Istotnie, wypadki z r. 1855 wykazały, że naród, w którym niezmierna większość ludności rolniczej nie posiada praw cywilnych człowieka wolnego i zostaje bezwolną własnością właścicieli ziemskich, pod względem postępu umysłowego, przemysłowego i naukowego, nie może współzawodniczyć z narodami, gdzie podobny stan dawno usunięty został. Wkrótce zrozumiano, że wszelkie reformy w samorządzie, w wychowaniu, we swobodzie przemysłu, w służbie wojskowej, we wprowadzeniu równości przed prawem, zależne są od wielkiej reformy społecznej, od wyzwolenia chłopów. Bezwolna ludność w Rosyi liczyła 47,400,000 głów. Liczba owa tak się dzieliła: 20 milionów chłopów w dobrach koronnych, 4,700,000 chłopów w dobrach apanaźowych, kopalniach, fabrykach i t. d., 21,000,000 chłopów należących do właścicieli prywatnych, 1,400,000 służby dworskiej i t. zw. dworowych. Chłopi majątków koronnych i apanaźowych mogli być uważanymi zaprawie wolnych, obowiązanych jedynie do płacenia czynszu i spełniania niektórych innych, ściśle określonych, obowiązków. Zależeli tylko od państwa, przedstawianego albo przez zarząd dóbr koronnych (domenów), albo przez departament apa-naży. Posiadali nawet rodzaj samorządu miejscowego; sami sprawowali zarząd w swych gminach (mir) przez wybranego starszynę i radę. Ulegali też sądom wybieralnym wioskowym i wołostnym, pewną liczbę gmin obejmującym. Z tymi chłopami rzecz była łatwiejsza. Dość było ogłosić ich wolnymi i znieść niektóre ograniczenia swobodjr, co do wydalania się, możności nabywania ziem nowych, rozporządzania swem mieniem. Tego dokonano szeregiem ukazów, z których pierwszy wydany był w lipcu 1858 r. Inaczej rzecz miała się z chłopami, prywatną własnością będącymi i dwo-rowymi. Na wolność osobistą chłopów wszyscy się zgadzali; ale co do własności, zdania były bardzo podzielone. Cesarz Aleksander II wstąpił na tron z tern przekonaniem, że ten wielki akt koniecznej sprawiedliwości, że wyzwolenie chłopów

musi być spełnionem za jego panowania. Przekonanie to podzielała inteligencya, a nawet w chłopach wzrastała nadzieja, że teraz nareszcie przejdą „na wolę“. Ukazy o opołczeniu z r. 1854 i 1855 wywołały nieporządki w dziewięciu guberniach, bo chłopi tłumami chcieli wstępować do tego pospolitego ruszenia, uważając tę służbę jako wstęp do swego wyzwolenia. Sprawy więc nie można było odkładać. ЛУ początku kwietnia 1856 r., Cesarz, w mowie do marszałka szlachty w Moskwie, wzywał swą wierną szlachtę, by zajęła się wyszukaniem środków, mogących przygotować przeprowadzenie tej sprawy. Właściciele ziemscy zrazu nie objawiali skwapliwości. Cesarz, na początek, ukazem, ogłoszonym 2 (14) stycznia 1857 r., mianował tylko Komitet GłówDy dla poprawy stanu chłopów. Zadaniem tego konrtetu, który zaczął obrady pod prezydencyą Cesarza, było rozpatrzenie projektów, dotyczących tak zwanego „kre-postnego prawa”. W komitecie tym zasiadali: książę Orłów, hr. Łanskoj, hr. Błudow, minister skarbu Brok, hr. W. Adlerberg, ks. Was. Doł-gorukow, minister dóbr państwa M. Murawjew, Czewkin, ks. P. Gagarin, baron Korf, Jan Bo-stowcew, Butkow, zarządzający sprawami komitetu. Na początek tylko czterech członków oświadczyło się bezwarunkowo za wyzwoleniem chłopów. Byli to pp. Łanskoj, Błudow, Butkow i Ro-stowcew. Ten ostatni później bardzo ważną rolę w załatwianiu tej sprawy odegrał. Większość przedstawiała tylko szereg środków „dla złagodzenia“ losu włościan. Cesarz był niezadowolony z przebiegu sprawy i mianował członkiem komitetu brata swego, W. Ks. Konstantego. W dniu 18 sierpnia v. s. przedstawionem zostało podanie szlachty trzech litewskich gubernij, oświadczające się za wyzwoleniem chłopów, ale przy zatrzymaniu ziemi przez panów. Podanie to projektowało więc: zupełną wolność osobistą dla chłopów, ale bez ziemi; chłopi staliby się rodzajem czynszowników, załatwiających czynsz swój, odpowiednio do gruntu, trzymanego od panów, swą robocizną (pańszczyzna). W odpowiedzi na to podanie wydany został 20 listopada v. s. reskrypt Najwyższy do wojennego generał-gubernatora wileńskiego, grodzieńskiego i kowieńskiego, pozwalający szlachcie owych trzech gubernij wybrać komitet, któryby wypracował projekt poprawy losu chłopów. W tymże roku podobneż pozwolenie udzielonem zostało szlachcie gubernij: petersburskiej i nowogrodzkiej, potem szlachcie moskiew skiej i innych gubernij. ЛУ d. 8 stycznia 1858 r. komitet tajny zamieniony został na „główny komitet do sprawy włościańskiej”, do którego dodatkowo powołany został hr. Panin, minister sprawiedliwości. W tymże roku w marcu przy mini-steryum spraw wewnętrznych utworzono osobm czysto administracyjny organ, „ziemskiego działu centralnego komitetu statystycznego”. 0<h-grał on bardzo ważną rolę w tej sprawie. 1 . jego składu należały takie osobistości, jak M :    -

lutin, T. Sołowjew, bardzo gorliwi obrońcy wyswobodzenia chłopów. Dziennikarstwo leż

ką energią, popierało zdanie mniejszości komite- иый надклъ) zaś dla guberni; wielkoruskich i dal-tu. Dzięki tym środkom, a zwłaszcza dzięki nie- szych, nadawanie według ilości dusz (душевой złomnej woli Cesarza, sprawa wyzwolenia chło- надклъ) na całą gromadę (м1ръ) tytułem wła-pów, pomimo opozycyi większości komitetu, nie- sności wspólnej. Chłopi obowiązani byli przyjąć tylko posunęła się bardzo naprzód, ale przybra- owe nadziały, spełniać względem właściciela poła rozmiary, o jakich z początku nie myślano, winność za użytkowanie w ciągu pierwszych dzie-Nie chodziło już o poprawę doli chłopów, ale więciu lat (do 19 lutego 1870 r.) Po upływie te-o całkowite i zupełne ich wyzwolenie. Opozycya go okresu przejściowego, pojedynczym członkom jednak była bardzo silna. Nietylko osoby blis- owej gromadzkiej wspólności, czyli „obszczyny”, kie Cesarza w Petersburgu, ale, jak opowiadał służy prawo bądź wystąpienia ze wspólności, bądź hr. Lambert, późniejszy namiestnik Królestwa wyrzeczenia się użytkowania z gruntu, jeżeli wy-Polskiego w 1861 r., nawet ściśle wówczas przy- kupią swoją sadybę. Wspólność („obszczyna“) ma jazne dwory: wiedeński, a zwłaszcza berliński, wy- prawo nie przyjmować na swój użytek gruntów, stępowały z serdecznemi radami, by ani zbyt po- których się zrzekli pojedynczy chłopi. Co do spiesznie, ani zbyt radykalnie nie zmieniano sto- rozmiaru chłopskiego nadziału, połączonych z nim sunku chłopów do właścicieli, czyli tak zwanego opłat, ogólnie za podstawę służyć miały dobrowol-krepostnego położenia, które uważano jako je- ne umowy między właścicielami ziemi, a chłopa-dną z podwalin państwowego ustroju Rosyi. Wszel- mi z oznaczeniem prawnego minimum ziemi. To kie te jednak opozycyjne uwagi rozbiły się o nie- minimum jest różne dla trzech stref, stosownie wzruszoną wolę i postanowienie Cesarza. W d, do większego lub mniejszego zaludnienia danej 17 lutego 1859 r. ogłoszonem zostało utwo- gubernii, czyli raczej do obfitości lub niedostat-rzenie „Komisyj Redakcyjnych”, których pre- ku gruntów (многоземельный и малоземельныя). zesem mianowany generał adjutant Rostowcew. Sprawy te załatwiać się mają przy pomocyr zapro-Do tych komisyj odsyłano projekta, wypraco- wadzonych przez ustawę pośredników (miowych), wane przez komitety gubernialne. Projekt, wy- ich zjazdów, a w guberniach zachodnich za po-pracowany przez komitet redakcyjny, miał być mocą osobnych gubernialnych komisyj sprawdza-oddany do komisyi, w której skład wchodzili jących. W ustawach miejscowych naznaczają się hr. Łanskoj, hr. Palen, generałowie Murawjew także i powinności, jakie spełniać mają na rzecz i Rostowcew, a zarządzający sprawami był Żu- właściciela czasowo obowiązani włościanie, aż do kowski. Komisya ta przedstawić miała projekt przeprowadzenia skupu. Dopóki włościanie cza-przez siebie obrobiony i z własnemi uwagami sowo obowiązani nie wykupią swoich gruntów, po-do Komitetu Głównego. Gdy komitety guber- zostają w stosunkach zależności do byłego swego wła-nialne nareszcie przesłały wypracowania swe do ściciela; do tego ostatniego należy dawna wła-komisyi redakcyjnej, dwa razy (w sierpn. i w grudn. dza patrymonialna. Ustawa ta jednak nie ogra-1859,) powoływano do komisyi wielkich właścicieli, nicza się tylko do prawideł oddawania chłopom po dwóch z gubernii, dla koniecznych objaśnień, ziemi w stałe użytkowanie, ale ułatwia im także Pomiędzy tymi powoływanymi mnóstwo się zna- możność wykupu na własność oddanych im gruntów, lazło konserwatystów, t. j. zwolenników starego przy pomocy państwowej wykupnej operacyi. Pań-rzeczy porządku. Większość też Głównego Korni- stwo daje chłopom na ziemię, którą oni wykupić tetu miała wielką ochotę zwlekać sprawę, a na- mają, sumę, mającą być spłaconą ratami w cią-wet całkiem ją skręcić. Ale niewzruszony w swem gu lat 49. Sumę tę państwo wypłaca właścicie-postanowieniu Al. II rozkazał, by komitet za- łowi w papierach procentujących (listy likwida-kończył swą robotę, a wpływ WKs. Konstante- cyjne), a dalsze rachunki z chłopami bierze na go, który zastąpił ks. Orłowa, szybko rzeczy na- siebie. Po zatwierdzeniu przez rząd wykupowe-przód posuwał. W d. 28 Stycznia v. s. projekta go układu, wszystkie obowiązkowe stosunki między uchwał, wypracowane przez komisye redakcyjne, właścicielem a chłopami ustają, chłopi zaliczają przejrzane przez Komitet Główny, przesłane zo- się do klasy włościan samodzielnych (собствен -stały do rady państwa, która, zaprowadziwszy nie- никовъ). Tak w sposób spokojny i bez żadnych które zmiany, zmniejszające udziały chłopa, wiel- ważniejszych wstrząśnień w organizmie państwo-kie to prawo zatwierdziła.. Nakoniec w d. 19 lu- wym przeprowadzoną została wielka reforma, tego y. s. 1861 nastąpiło ogłoszenie manifestu którą już za czasów Katarzyny II uważano za o wyzwoleniu, a raczej wyswobodzeniu, dwudzie- potrzebną. Prawa, udzielone chłopom rolnym stu dwóch milionów ludności włościańskiej z pod prywatnych właścicieli przez ustawę z r. 1861, zależności tak zwanego krepostnego prawa. Wy- stopniowo były rozszerzane do chłopów, w służ-swobodzenie to włościan prywatnych opierało się bie dworskiej zostających (дворовые), do chłoną następnych podstawach: Przedewszystkiem pów dóbr koronnych i apanażowych, i do tak właściciel obowiązany był wydzielić i oddać by- zwanych przypisanych. Za to wielkie dzieło Ale-łym swym poddanym, oprócz sadyby, tyle gruntu ksandrowi II dał naród tytuł Cesarza Wyswo-swego i łąk, ile oznaczało nowe prawo. Ze wzglę- bodziciela, który historya z pewnością zatwierdzi, du narożnicę typów gospodarstwa, ustalonych z da- Jednocześnie z przeprowadzeniem owej wielkiej wien dawna w różnych częściach Państwa, ustano- społecznej reformy rząd cesarski pracował usil-wioną została dla gubernij zachodnich zasada na nie nad zaradzeniem ciężkiemu niedostatkowi dodawania gruntów gospodarzom na chaty (подвор- brych komunikacyj w kraju. Wojna krymska

ściowo wchodzi w skład zarządu policyjnego. Przy tem przejrzeniu koniecznie nadać gospodarczemu zarządowi powiatowemu więcej jedności, więcej samodzielności i więcej zaufania. Należy przytem oznaczyć stopień udziału każdego stanu w gospodarczym zarządzie powiatu. Ukazem z d. 23 października v. s. 1859, zasady te polecono zastosować do urządzeń gubernialnych. W skutek tego przy ministeryum spraw wewnętrznych usta-dowała się długo. Na jéj budowę od 1842 do nowioną została osobna komisya, której praca

wskazała, jak niebezpieczne następstwa z tego zaniedbania mogą dla państwa, przy kolosalnych jego przestrzeniach, wyniknąć. Wr. 1855 Cesarstwo posiadało tylko jedną wielką kolej żelazną, z Petersburga do Moskwy, w Królestwie Polskiem zaś kolej warszawsko-wiedeńską. Al. II postanowił jak najspieszniej tej potrzebie kraju zaradzić. Kolej peter sbursko-moskiewska wybudowaną została przez rząd, kosztowała niesłychanie drogo i bu-

1850 zaciągnięto pożyczek zagranicznych na przeszło 76 milionów rubli,¹ wewnętrznych na 40 milionów, wydano jeszcze 12 milionów biletami kre-dytowemi, razem około 132 milionów rubli, wiorsta zatem kosztowała 217,000 rubli. Dziś w normalnych warunkach wiorsta kolei kosztuje od

łączyła się z pracą innej komisyi, ustanowionej przy ministeryum skarbu dla zaprowadzenia ulgi w systemie podatków. W następstwie tych wszystkich prac w d. 1 stycznia 1864 r. ogłoszono ustawę o gubernialnych i powiatowych ziemskich urządzeniach i radach, którym oddano następne 30,000 do 40,000 rubli. Tak z powodu tych prze- sprawy: zarząd majątkiem, kapitałami i pienię-

rażająco wysokich kosztów pierwszej owej kolei, jak i z powodu wycieńczenia skarbu wojną, rząd do budowy różnych kolei przyjął oferty towarzystw zagranicznych, głównie francuskiego „Crédit Mobilier (Pereira)”, sformowanego pod firmą „Grande société des chemins de fer russes” (wielkie towarzystwo kolei żelaznych ruskich), któremu oddano budowę kolei z Petersburga do Warszawy i z Moskwy do Niżnego Nowogrodu. Towarzystwo do dziś dnia egzystuje, tylko w innym składzie; kupiło nawet od rządu kolej mo-skiewsko-petersburską. Oddane sobie dwie koleje wybudowało ono wprawdzie przeszło dwa razy taniej na wiorstę, aniżeli kosztowała kolej pe-tersbursko-moskiewska, ale także nie tanio, wiorstę bowiem zakontraktowano po 75,000 rubli, do której to sumy, po ukończeniu budowy, wylikwi-dowany jeszcze został taki dodatek, że koszt zbli-

trów kolei na 10,000 kilometrów kw. przestrzeni). Przybyło więc za Aleksandra II przeszło 21,500 kilometrów tego rodzaju dróg, budowanych coraz mniejszym kosztem. W czerwcu też 1855 otwarto pierwszą linię telegrafu elektrycznego bez kolei żelaznej, z Petersburga do Warszawy. Do owej pory posługiwano się telegrafem optycznym. W końcu 1880 długość linij telegraficznych w Ro-

źnemi opłatami ziemstwa, budowę i utrzymanie należących do ziemstwa gmachów, dróg i komunikacji, zarząd sprawami wzajemnych ziemskich ubezpieczeń majątków, staranie o rozwój miejscowego handlu i przemysłu, sprawy dotyczące żywności ludu i społecznej opieki nad biednymi, udział w staraniach o budowę cerkwi, o oświatę ludową, o środki sanitarne, utrzymanie więzień, rozkład, rozpisanie, ściąganie i wydatkowanie miejscowych i niektórych państwowych pieniężnych opłat dla zadośćuczynienia potrzebom ziemskim gubernii lub powiatu. Do zawiadywania wszystkiemi temi sprawami ziemskiemi wprowadza się w każdym powiecie powiatowe zebranie ziemskie, zbierające się raz na rok, posiadające swój stały organ wykonawczy w powiatowym ziemskim wydziale; w gubernii zaś wprowadza się zebranie ziemskie, posiadające swój organ wyko-źył się do 90,000 rubli. Od tej pory rząd wszel- nawczy w wydziale gubernialnym ziemskim, kich dołożył starań, by koleje żelazne budowane W związku z reformą ziemską zostaje zatwier-były przez siły i kapitały krajowe, i to mu się dzona w d. 16 czerwca v. s. 1870 ustawa miej-powiodło. Przedsiębiorcy ruscy, widząc zyski, ja- ska, zapewniająca miastom znaczny samorząd, kie ten interes przynosi, coraz liczniej ubiegali Według tej ustawy, zarząd miejski składa się się o koncesye. Rząd wspierał tę ich przedsiębior- z miejskich wybieralnych zebrań, z rady (duma) czość udzielaniem poręki procentów od akcyj miejskiej i z zarządu miejskiego (magistrat), pod i obligów. W końcu r. 1880 Rosya miała już przewodnictwem naczelnika miasta, czyli prezy-22,644 kilometry kolei żelaznych (145 kilome- denta (голова). Zakres samorządu miejskiego

w granicach miasta był obszerny. Rada miejska samodzielnie organizuje zarząd miasta i jego gospodarstwo, wybiera urzędników i wyznacza im płace, ustanawia miejskie podatki, zajmuje się zewnętrznem urządzeniem miasta, jego zdrowo-tnemi warunkami, szkołami, przemysłem, zakładami dobroczynnemi i t. d. Ścisłego wypełniania postanowień, wydawanych przez władze miejskie, po-syi wynosiła 75,455, a długość drutów 143,796. winna surowo dopilnowywać policya. — Pomiędzy Rząd wypracowywał jednocześnie reformy admi- reformami, zaprowadzonemi przez А. II, bardzo nistracyjne, w których najważniejsze miejsca zaj- ważne miejsce zajmuje reforma sądownictwa. Re-mowały ustawy ziemskie. Już w d. 25 marca forma ta, dla cesarstwa głęboko sięgająca, sta-

V. s. 1859, wydany został Najwyższy Ukaz o re- rannie obmyślana i zupełnie nową saylową pro-formie zarządów gubernialnych i powiatowych, cedurę wprowadzająca, wywarła wielki wpływ na W ukazie tym, między innemi, wskazano nastę- ustrój państwowego i społecznego życia. Wniosła pny tym pracom kierunek: Przy organizowaniu ona nowe, dawno upragnione zasady następne: części wykonawczej i śledczej, przejrzeć zarząd zupełne oddzielenie władzy sądowej od władzy gospodarczo-zarządowy w powiecie, który dziś administracyjnej i oskarżającej, wniosła jawność rozdzielonym jest między kilka komitetów i czę- sądów i niezależność sędziów, zaprowadziła ad-

Powexerthn» U astr

wokaturę i postępowanie sądowe głośne, ciężkie przestępstwa kryminalne oddała pod wyrok społecznego sumienia, którego przedstawicielami są przysięgli. Już 29 września 1862 r. Cesarz rozpatrzył i zatwierdził zasadnicze podstawy reformy sądownictwa, ułożone przez wydział II przybocznej cesarskiej kancelaryi. Następnie mianowaną została osobna komisya, która, rozwijając też podstawy zasadnicze, ułożyła projekta ustawy sądowej, rozebrane następnie i poprawione szczegółowo przez radę państwa. W d. 24 listopada T. s. 1864 r. wydany został ukaz, zatwierdzający ustawę o postępowaniu sądowem w sprawach kryminalnych i cywilnych, oraz ustawa o karach, wymierzanych przez sądy pokoju. Istota tej reformy sądowej skupia się w następnych punktach: Sąd staje się ustnym i jawnym, władza sądowa oddziela się od oskarżycielskiej i należy wyłącznie do sędziów, bez żadnego udziału władzy administracyjnej. Sprawa co do swej istoty czynu może być rozbieraną tylko w dwóch instancyach; do trzeciej instancyi (kasacyjny departament senatu), może przechodzić tylko w skutek prośby o skasowanie wyroku, w razie wyraźnego naruszenia myśli praw obowiązujących, albo też form proceduralnych, w sprawach zbrodniowych, pociągających za sobą kary, połączone z pozbawieniem wszystkich albo niektórych praw stanu i przywilejów. Uznanie winy oddaje się przysięgłym asesorom, wybieranym z miejscowych obywateli wszystkich bez różnicy stanów. Usuwa się tajemnica kancelaryjna, dla pilnowania biegu sprawy i obrony obwinionych zaprowadzają się przysięgli powiernicy (adwokaci), zostający pod nadzorem osobnych rad,złożonych z członków tychże adwokackich korporacyi. Nowe prawa sądowe zaprowadziły następujące instytucye: sądy pokoju, zjazdy sędziów pokoju, sądy okręgowe, izby sądowe. Powiat, stanowiący pole działalności gądów pokoju, dzielił się na pokojowe sądowe okręgi, których liczbę oznaczały szczegółowe rozporządzenia. W każdym okręgu sądowo-pokojowym wymierzał sprawiedliwość jeden sędzia pokoju, w okręgu zaś, oprócz tych sędziów zwyczajnych, znajdowała się pewna liczba sędziów honorowych. Wszyscy ci sędziowie wybierani są na lat trzy z ludności miejscowej, muszą zadośćuczynić pewnym, w prawie oznaczonym, warunkom, zatwierdzonymi są na urząd przez senat. Dla ostatecznego rozstrzygania spraw, podlegających sądom pokoju, sędziowie pokoju, tak zwyczajni, jak honorowi, zbierają się w oznaczonych terminach na zjazdowych sądach, prezydowanych przez prezesa, wybieranego przez nich samych i z ich grona na lat trzy. Na pewną liczbę powiatów zaprowadza się sąd okręgowy, składający się z prezesa i odpowiedniej liczby sędziów, mianowanych przez rząd. Z jednej lub z większej liczby guberni j tworzy się okrąg, wt którym zgromadza się izba sądowa, mianowana przez rząd. Przy każdej z tych dwóch instan-cyj sądowych musi być prokurator z oznaczoną liczbą pomocników. Prokurator przy sądzie okręgowym jest podwładnym prokuratora przy izbie sądowej, ten ostatni zaś zostaje w bezpośredniej zależności od ministra sprawiedliwości, jako prokuratora generalnego. Jednocześnie z tern nowem sądownictwem zaprowadzono notaryuszów do przyjmowania i spisu umów i aktów prywatnych w urzędowej notaryalnej formie.—Zarząd wojskowy takźe uległ zmianom: zaraz na początku panowania zniesiono wojskowe kolonie (posielenja) a lata służby żołnierskiej z 25 na 15 lat skrócono. Zniesiono też poniżające kary cielesne, zwrócono szczególniejszą uwagę na wykształcenie oficerów armii za pomocą reformy szkół wojskowych. W skutek udowodnionych przez wojnę wad w zarządzie wojskowym, wynikających ze zbytecznej jego centralizacyi, w 1862 wyszedł do ministeryum wojny Najwyższy rozkaz, by przejrzano zasadniczo system zarządu, celem wzmocnienia zarządu w miejscach postoju wojsk. W skutek tego przejrzenia wyszło Najwyżej zatwierdzone rozporządzenie z d. 6 sierpnia v. s. 1864, o zarządach wojennych okręgowych. Na mocy tej ustawy uorganizowano dziesięć okręgów wojennych, a następnie 6 sierpnia v. s. 1865 r. jeszcze cztery; w każdym z tych czternastu okręgów mianowany był naczelnik z tytułem dowodzącego wojskami okręgu. Obowiązki te mogą być sprawowane także i przez miejscowego generał-guber-natora.— W d. 1 stycznia 1874 r. wydano ustawę o obowiązku służby wojskowej. Według niej cała ludność męska Cesarstwa ulega obowiązkowi tej służby przez lat sześć w szeregach armii stałej, 9 lat w rezerwie, do 40 roku życia w pospolitem ruszeniu (opołczenje). Poprzednio w r. 1867 za-prowadzonemi zostały w armii sądy jawne, zaprowadzono trzy instancye sądów: pułkowe, okręgowe i główny sąd wojenny (w Petersburgu). Z wyjątkiem sądów pułkowych w dwóch wyższych instancyach, posady sędziów powierzanemi byó mogły tylko oficerom, którzy ukończyli kurs prawny akademii wojskowej.— Oświata powszechna zwracała na siebie bardzo uwagę Al. II. W d. 18 czerwca v. s. 1863 wydaną została ogólna dla uniwersytetów ruskich ustawa, ułożona wedle planu ówczesnego ministra, A. Goło wina, przez osobną komisyę, której członkami byli po największej części profesorowie uniwersytetu petersburskiego. Według tej ustawy, każdy uniwersytet pod głównym zarządem ministra oświaty powierzanym był kuratorowi okręgu naukowego, do którego należała kontrola rządowa w granicach, ustawą naznaczonych, nad samodzielnemi rozporządzeniami uniwersytetu. Zarząd częścią naukową powierzony zostaje fakultetom i radzie uniwersyteckiej. Każdy fakultet składa samoistne fakultetowe zebranie, złożone z profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych, pod przewodnictwem dziekana, wybieranego na lat trzy. Pada uniwersytecka składa się ze wszystkich profesorów uniwersytetu, tak zwyczajnych, jak nadzwyczajnych, pod prezydencyą rektora, wybieranego przez tęż radę na lat cztery i zatwierdzonego przez władze Najwyższą. Dla spraw gospodarczych ustanawia się pod prezydencyą rektora zarząd, złożony z dziekanów i inspektora (ten ostatni tylko do spraw studenckich). Dla rozpatrywania przekroczeń studentów ustanowiony został sąd uniwersytecki, złożony z trzech sędziów, corocznie wybieranych z profesorów. Powiększa się liczba katedr, środki materyalne uniwersytetów i płaca profesorów. W d. 19 listopada v. s. 1864 r. ogłoszoną została nowa ustawa o gimnazyach, uzupełniona ustawą z d. 19 czerwca v. s. 1871 r. “Wedle tych ustaw gimnazya dzielą się na klasyczne i realne. Dla oświaty ludowej wydano w d. 14 czerwca v. s. 1864 prawo o początkowych szkołach ludowych. Zwrócono też uwagę na ukształcenie kobiet. Już w r. 1860, w miejsce zamkniętych instytutów żeńskich, zaczęto otwierać szkoły, dostępne uczennicom przychodnim bez różnicy stanu. Te nowe szkoły pozostawały pod opieką Cesarzowej Maryi. Podobne gimnazya zaczęło też zakładać ministeryum oświaty. W r. 1870, 24 maja v. s. zatwierdzonem zostało przez Cesarza nowe rozporządzenie ministeryum o gimnazyach i progimnazyach żeńskich. Nakoniec zaprowadzono żeńskie kursa pedagogiczne i wyższe kursa naukowe w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Odessie, Kazaniu. Zajęto się zmianą rozporządzeń, dotyczących prasy. W roku 1862 zamknięto w Petersburgu główny zarząd cenzury. Jedną część jego obowiązków oddano ministeryum spraw wewnętrznych, drugą ministeryum oświaty. W roku 1865 w kwietniu wydano wreszcie czasowe prawidła dla spraw prasowych. Centralny zarząd tych spraw powierzony został ministeryum spraw wewnętrznych, przy którem otworzono osobny wydział. Zarządowi temu powierzono trzy rodzaje spraw: l-o baczenie na działanie prasy, wychodzącej bez cenzury; 2-o nadzór nad drukarniami, litografiami i księgarniami; 3-0 zarząd spraw, powstałych uprzednio, przed wyjściem z cenzury. Wszystkie pisma, wychodzące w stolicach, oraz dzieła, mające obszer-ności dziesięć arkuszy druku, wszystkie wydania instytutów, rysunki, plany, karty geograficzne wszędzie uwolniono od cenzury.—Obok tych licznych a tak szerokich reform wewnętrznych, wojen na granicach państwa prowadzono wiele i zwycięsko. Przedewszystkiem trzeba było skończyć podbój plemion kaukaskich. Wojna ta, prowadzona już przez długie lata, kosztująca wiele wysileń, nie dawała jednak odpowiednich do owej pory rezultatów. Szamil, naczelnik górskich plemion, zdołał nawet odeprzeć rosyan od Dagestanu i Czeczni. Po zakończeniu wojny krymskiej, Al. U mianował głównodowodzącym na Kaukazie księcia Boratyńskiego, a rzeczy poszły odtąd szybko. Już w kwietniu 1859 wzięto najważniejsze punkty całego Dagestanu. Szamil z wiernymi swymi usunął się w nieprzystępne góry, ale, otoczony ze wszech stron przez wojska ruskie, po szturmie stanowczym musiał się poddać 25 sierpnia v. s. W ten sposób uspokojono wschodni Kaukaz, pozostawał jeszcze zachodni. To drugie przedsięwzięcie było trudniejsze, bo nieprzyjaciele Rosyi wspierali górali czynnie, pragnąc przedłużenia wojny kaukaskiej. Turcya brała pod swą opiekę górali jako muzułmanów, jej emisaryusze dostarczali broni. Anglia zbierała dla czerkiesów pieniądze, poseł francuski w Stambule jawnie ich sprawy bronił. W Trebi-zondzie konsulowie europejscy, z wyjątkiem pruskiego, uorganizowali komitet wspierania górali. Pomimo tych zawad, dzięki energii generała Jew-dokimowa, powoli ale stopniowo i nieustannie parto górali coraz bardziej ku morzu. Z wiosną 1864 zachodni Kaukaz został ostatecznie w zupełności opanowany. Na początku roku 1864 stłumionem też ostatecznie zostało zbrojne powstanie polskie. Daleko wcześniej przytłumionem ono było na Litwie przez gen. hr. Murawiewa. W 1864 rozpoczęło się przeprowadzenie środków, mających zmienić całkowicie dotychczasową orga-nizacyę Królestwa Polskiego. Układał je i wykonywał komitet urządzający, którego duszą byli

M. Milutin i książę Czerkaski. Ogłoszono i przeprowadzono uwłaszczenie chłopów, zniesiono wszystkie władze centralne, pozostałe dotychczas w Warszawie, liczbę gubernij z pięciu na dziesięć zamieniono, liczbę powiatów też podwojono. W roku 1869 (28 marca v. s.) ogłoszoną została wola cesarska w Król. Polskiem, że toż królestwo ma być zlane w jedno i zrównane z in-nemi częściami cesarstwa.—W dniu 1 lipca 1869 nastąpił akt niemałej doniosłości w następstwach: najwyższe zatwierdzenie opinii rady państwa, znoszące dziedziczność w stanie duchownym kościoła prawosławnego, a synom duchownych otwierające możność szukania losu we wszystkich zawodach i gałęziach służby rządowej.—W tymże czasie Rosya prowadziła wojnę na środkowo-azya-tyckiej granicy. Te wojny azyatyckie były i są koniecznością historyczną i polityczną dia Rosyi. Wielkie państwo europejskie, zostając w bezpo-średniem zetknięciu, bądź z całkiem, bądź na pół barbarzyńskiemi ludami, jest do podobnych wojen i do rozszerzania przez nie swych granic zmuszone. Już rzymianie dobrze znali to prawo, które moźnaby nazwać naturalnem prawem. Gdy raz wyszli z Włoch i wyjrzeli za Alpy, musieli ciągle walczyć dla obrony swych granic i te granice nieustannie, chociaż niechętnie, posuwać ku wschodowi i ku północy, od ujść Rodanu do kanału La Manche, a nawet i do Brytanii (dzisiejszej Anglii), do ujść Renu czyli dzisiejszej Belgii i Holandyi, w Germanii do Elby i za Elbę, na półwyspie Bałkańskim od Dunaju do gór Karpackich prawie. Podobne zadanie spełniać musieli w Azyi, gdzie trzeba się było posuwać ciągle ku wschodowi, cięźkiemi wojnami broniąc spokoju kwitnących mało-azyatyckich i syryjskich prowincyj. Ani też nie uwolniły ich od tego skwarne piaski libijskie w Afryce, gdzie ich potężne ślady teraz na krawędziach Sahary fran-cuzi znajdują. Temuż samemu prawu ulegają dziś anglicy w Indyach wschodnich, wbrew swej woli zmuszeni posuwać się ciągle od południa ku północy, od Gangesu i Indu ku afgańskich gór szczytom. Tak samo w Afryce rozszerzać swe

granice muszą, broniąc tego, co już posiadają, wartej z Rosyą 1842, napadał na kupców ruskich, Podobneź losy przechodzi Francya z swą Alge- obdzierał ich i w niewolę zabierał. Musiano użyć ryą, która ją już tyle kosztowała, w której tyle środków stanowczych. W r. 1873 trzy kolumny razy chciała się ograniczyć do wąskiego nadmor- z różnych stron ruszyły na Chiwę. Od brzegów skiego pasa, a z której teraz rozciągać się będzie morza Kaspijskiego szedł oddział generała Mar-prawie na trzecią częścią Afryki środkowej. Nie kosowa; z Orenburga szedł gen. Wierewkin, a z tylko jednak ciągły niepokój granic, ciągłe na- Taszkentu gen. Kaufman, główny całej wyprawy pady barbarzyńskich plemion, wiarołomstwo kra- dowódzca. Pierwszy oddział musiał się cofnąć; jowych książąt, ale i inne względy do podo- dwa drugie, pomimo skwarów, dochodzących do bnych wojen i podbojów zmuszają. Każde 45 stopni, pomimo braku wody i niesłychanych wielkie a silnie żyjące państwo ma swe założę- trudności pochodu, dotarły do Chiwy, wzięły to mia-nia, bądź tradycyjne czyli historyczne, bądź przy- sto i w dwa tygodnie cały ten kraj zawojowano, rodzone, z geograficznego położenia, z budowy Chan zmuszony był przyznać zależność swą od i składu swego wypływające. Takiem założeniem Cesarza ruskiego, oddać Rosyi część swych dzier-np. może być potrzeba większych brzegów mor- źaw i ujścia Amu-Daryi, zapewniając kupcom skich, by szeroko rozwinięte lądowe ciało swo- ruskim zupełną swobodę handlu i wyłączne pra-bodniej poruszać się i oddychać mogło, więc ci- wo żeglugi na Amu-Daryi. Spory z nimi rozstrzy-śnienie czy dążenie ku tym morzom. Rosya te za- gać miały władze ruskie. Przy Chanie utworzono łożenia ma i jest ich bardzo dobrze świadoma radę, złożoną ze znakomitszych chiwińców i ruskich nie od dziś, ale już od czasów Piotra Wiel- oficerów. Chan miał zapłacić 220,000 rubli kon-kiego. Oddziaływają one na jej politykę, która trybucyi. Po podbiciu kirgizów i turkomanów, od dwóch wieków prawie prowadzoną jest z nie- po przyłączeniu Samarkandy i Kokanu, po pod-wzruszoną wytrwałością, z podziwianą powszech- daniu Chiwy i Buchary, zostawał w tej stroni© nie i niczem nie dającą się zniechęcić konse- jeden tylko jeszcze nieprzyjaciel, Jakób, Chan kwencyą, z równie podziwianą niezmierną zręcz- Kaszgaru, protegowany przez anglików, którzy mu nością. Konieczności podobne ma ona tak w Eu- u sułtana tureckiego wyrobili tytuł Emira. Gdy ropie, jak w Azyi, wiążące się z sobą w przeró- w r. 1870 rosyanie, zająwszy Kuldżę, zbliżyli się żny sposób i wspierające się wzajem. Krok do jego granic, Emir ten, wspierany przez Anglię, w Azyi zrobiony odbija się w Europie, nawzajem próbował stawiać opór. Umarł on w roku 1877 krok dokonany w Europie ułatwia azyatyckie a chińczycy wystąpili z pretensyami do jego pań-działania. Od blisko dwustu lat każde panowa- stwa, zarazem z żądaniem, by rosyanie opuścili nie coś w tych kierunkach zrobiło, każde posu- Kuldżę. Po długich układach, prowadzonych w Pe-nęło się naprzód ku wielkim dziejowym i natu- tersburgu przez chińskiego pełnomocnika, markiza ralnym celom, posunęło się więcej lub mniej, ale Tsenga, w d. 24 lutego v. s. 1881, stanęła urno-zawsze się posunęło, w każdym razie nowe ku wata, mocą której Rosya za pewne korzyści handlo-temu dla następców przygotowując środki. Już j we, zrzekła się na rzecz Chin i Kuldźy swych pre-za poprzedniego panowania rosyanie, w sku- ' tensyj do Kaszgaru. Dla ukarania za ich roz-tek podbicia kirgizów, silnie stanęli w Türke- bójnicze napady turkomanów, żyjących przy grani-stanie. W roku 1864 przodowa linia ruska, each Afganistanu, posiadających dwa główne mia-prowadzona przez generała Wierewkina i puł- sta, Geog Tepe i Merw, w 1880 zarządzona zo-kownika Czerniajewa, bardzo posuwała się na- stała przeciw nim wyprawa. Yv d. 20 grudnia v. s. przód. Czerniajew wziął szturmem Czekment, gen. Skobielew zdobył szturmem Janszkale, następ-a gen. Wierewkin zwojował Turkestan. Otrzy- nie Dengil-Tepe i Geog-Tepe, a 30 stycznia v. s. mawszy o tem wiadomość, Emir Buchary żarnie- wziął Ashabad. Te podboje dały Rosyi niezmier-rzył zająć Taszkent, należący do Kokandu. Czer- nie korzystną pozycyę na północnej granicy niajew w 1865 r. szybko posunął się ku temu Afganistanu. Na wschodnim krańcu Azyi Rosya miastu, którego garnizon wynosił 30,000 ludzi, także niemało zrobiła nabytków i to drogą a mając wszystkiego 2,000 żołnierza i dwanaście pokojową. Na mocy umowy Ajhińskiej z China-armat, wziął je szturmem. Wojna z Emirem prze- mi, Rosya w 1857 r. zyskała prawy brzeg Amu-ciągnęła się do r. 1868, w którym wzięto Sa- ru, a traktat Pekiński z 1860 oddał Rosyi i le-markandę i Uszgut. Emir musiał uledz i zawarł wy brzeg tej rzeki, między Usuri, Koreą i morzem, pokój, mocą którego kupcom ruskim zostawiał Od owej pory zaczyna wzrastać szybko zalud-zupełną wolność prowadzenia handlu i obowiązy- nienie obwodu amurskiego, wznoszą się osady wał się znieść niewolnictwo w swojem państwie, a nawet miasta. W r. 1875 Japonia odstąpiła Już w r. 1867 z okręgów: Turkestańskiego i Se- nienależącą jeszcze do Rosyi część Sachalinu. mireczyńskiego utworzono generał-gubernatorstwo w zamian za wyspy Kurylskie, niepotrzebne Ro-turkestańskie. W r. 1871 ruskie granice roz- syi. Dla tych samych przyczyn, by zaokrąglić szerzyły się przyłączeniem Kuldźy. W r. 1875 swe azyatyckie granice, za pieniężne wynagrodze-zajęty został Kokan, stanowiący odtąd okręg fer- nie Rosya odstąpiła Stanom Zjednoczonym swe gański. Jeszcze przed przyłączeniem Kokanu, posiadłości w północnej Ameryce.—Najwaźniej-rozpoczęły się spory z Chanem chiwijskim. Za- szym jednak w stosunkach zagranicznych wypad-słoniony szerokim pasem stepów piaszczystych kiem panowania A. II. była wojna wschodnia i bezwodnych, Chan nie zachowywał umowy, za« w 1877 i 1878 r. Po wojnie krymskiej, Rosya

zo-

zajęta głównie swemi wewnętrznemi sprawami, usunęła się nieco od spraw zachodnio-europejskich, przynajmniej mniej czynną w nich odgrywała rolę: tak w r. 1859, w czasie wojny austro-francusko-włoskiej, zachowała zupełną neutralność. Dyplomatycznie wszakże przychylniejszą dla Francy i i Włoch była, aniżeli dla Austryi. Od czasu zjazdu Al. II z Napoleonem III w Stutt-gardzie, zawiązały się ściślejsze stosunki między Francyą a Rosyą, przy utrzymaniu jednak dobrych stosunków z A ustryą, a serdecznych z Prusami. Cesarz austryacki przekonał się o tern «chłodnięciu Rosyi w r. 1860, gdy po klęsce •włoskiej, w roku poprzednim poniesionej, przybył w październiku do Warszawy, z celem przeprodze-nia przymierza trzech mocarstw zachowawczych. Na tym zjeździe, w którym brał udział także ks. Regent pruski, późniejszy cesarz Niemiecki, cesarz austryacki nic wskórać nie mógł, a rozstanie się dwóch cesarzy było bardzo chłodne. W wojnie pomiędzy Prusami, Austryą a Danią w r. 1864, zakończonej zabraniem Danii Szlezwigu i Holsztynu, Rosya zachowała stanowisko neutralne, lekko doradcze i pośredniczę. W wojnie między Austryą a Prusami i Włochami w 1866, która zmieniła zupełnie położenie polityczne środkowej Europy, zrobiła Włochy całkowicie zjednoczonem wielkiem państwem, aPrus potęgę niezmiernie podniosła, Rosya zachowała neutralność; pod koniec jednak wojny wystąpiła z rodzajem pośrednictwa dyplomatycznego i projektem kongresu. W dniu 27 lipca 1866 roku w głównej kwa-terze pruskiej, w Nicolsburgu, książę Bismark otrzymał telegram z Berlina, że poseł ruski, p. Oubril, urzędownie przedstawił projekt zwołania przez Prusy kongresu, na który się Prusy już przed wojną w maju zgodziły, zawiadamiając, ńe podobny wniosek Rosya przesiała do Paryża i Londynu. To przyśpieszyło podpisanie prelimi-naryów pokojowych w Nicolsburgu 28 lipca, bo Prusy lękały się kongresu. Pomimo tego. Schweinitz, poseł pruski w Petersburgu, telegrafował 30 lipca, że Rosya bardzo usibie kongresu pożąda. Do kongresu tu jednak nie przyszło, król pruski bowiem wytłómaczył się Rosyi, iż, przyjmując tę propozycyę, naraziłby się na rewolucyę we własnym kraju. W rok później podobnież usilne bardzo dyplomatyczne wystąpienie Rosyi, w sprawie Luksemburga między Francyą a Niemcami, wstrzymało wojnę, która dopiero w roku 1870 wybuchła. W tej wojnie Rosya zachowała neutralność, ale przychylną dla Niemiec. Gdy jednak świeżo utworzone cesarstwo niemieckie, widząc, że Francya, po strasznym pogromie w r. 1870, szybko przychodzi do siebie i swoją armię znacznie powiększa, wystąpiło z pogróżkami nowej wojny francuskiej, Rosya wystąpiła z swem veto bardzo stanowczem. To wystąpienie Rosyi pozwoliło Frań cyi wyróść znowu na militarną potęgę, jaką jest dziś, i stało się podstawą dzisiejszych b. dobrych stosunków, istniejących między tą Rzecząpo-spolitą a Cesarstwem Ruskiem. Z wojny z roku 1870 skorzystała Rosya w ten sposób, iż zniosła

wszystkie ograniczenia, jakiemi ją traktat w r. 1856 na morzu Czarnem związał. Okólnikiem bowiem do mocarstw z 19 października 1870 r., ks. Gorczaków zawiadomił rządy, iż Rosya nie myśli dłużej swych ścieśnień znosić, a konferen-cya londyńska 13 marca 1871 r. uznała to jej postanowienie i owe ścieśnienia z traktatu paryskiego wymazała.—Po upadku Napoleona III, trzej cesarze: Ruski, Niemiecki i Austryacki, weszli w ściślejszy związek na zjeździe czy kongresie berlińskim w r. 1872. W następnym roku

1873    cesarz niemiecki był w Petersburgu, w r.

1874    był cesarz austryacki, którego Al. II, w 1876 w d. 8 lipca rewizytował w Reichstadt w Czechach. Zjazd reichstadzki ma wyjątkowe znaczenie, na nim bowiem omawiano kwestyę wschodnią, która już silnie występowała. Do tej pory-rząd Al. II, nie spuszczając z oka spraw Europejskiego Południo - wschodu, zachował się biernie i wyczekująco. W sprawach tureckiego państwa, jego lenników i poddanych chrześciań-skich, jakie zaszły między r. 1866 a 1868 w Rumunii, Kandyi, Serbii, Czarnogórzu, Rosya przestawała na interwencyi dyplomatecznej. Po kon-ferencyi stambulskiej w roku 1876 postanowiono w razie potrzeby wystąpić czynnie. Poprzednio w Reichstadt poczyniono ku temu dyplomatyczne przygotowania; dotychczasowa też kwestya opieki Rosyi nad chrześcianami tureckimi zaczęła, nie-urzędownie wprawdzie, ale w języku powszechno-narodowym, przybierać nazwę kwestyi słowiańskiej. Ta zmiana nazwy zresztą datuje się od prywatnego zjazdu w Moskwie przedstawicieli rozmaitych narodów słowiańskich. Trójcesarski związek, który kierował sprawami Europy, osłabł jednak z powodu ostrego wystąpienia kwestyi wschodniej. W r. 1875 wybuchnęło powstanie w Bośnii i Hercogowinie, które się wlokło. By wstrzymać rozlew krwi, przedstawiciele trzech cesarzy na zjedzie w Berlinie ułożyli projekt reformy dla Tui -cyi, mającej na celu zmniejszenie ucisku chrześcian, zostających pod panowaniem tureckiem. Turcya odrzuciła ten program, a powiększyła ucisk zwłaszcza w Bulgaryi, gdzie od 1864 świeżo osiedleni tam czerkiesi dopuszczali się wszelkich gwałtów. Te rozboje i bezprawia wywołały wybuch powstania, do którego zresztą dawniej się już bulgarowie przygotowywali. Powstanie turcy usiłowali stłumić rzeziami. "W Batakie z 7,000 ludności stało tylko 2,000. Poseł francuski wykazywał, że w przeciągu trzech miesięcy wymordowano około 20,000 bulgarów. Serbia i Czarnogórze wypowiedziały wrojnę Turcyi. Na pomoc serbom w r. 1876 pośpieszyły tysiące ochotników z Rosyi. Generał ruski Czerniajew, zdobywca Tasz-kentu, przyjął naczelne dowództwo armii serbskiej. Serbom jednak nie powodziło się. Turcy mieli przewagę liczebną. Opinia publiczna w Rosyi głośno domagała się, by państwo ratowało jedno-plemieńców słowiańskich. Al. II z razu pragnął uniknąć wojny i spodziewał się, że na drodze dyplomatycznej cel osiągnie. Ale ani konferencya stambulska (11 listopada 1876), ani późniejsze

protokół)* londyńskie nie osiągnę! żadnych do- burga 22 grudnia v. s. Pomimo zimy i śniegów, brych następstw. Turcy, licząc n poparcie An- pomimo niezmiernych trudności przejścia przeze giii, odmawiali wszelkich ustępstw, jakkolwiek góry Bałkańskie, wojna nie ustawała; cały kor-wiedzieli, co ich czeka. Już w listopadzie bo- pus Sulejmana baszy pod Szypką 9 stycznia zo-wiem 1876 r., cesarz nakazał urochomienie sześciu staje przez generała Radeckiego wzięty do nie-korpusów, a kwaterę główną tej armii, której do- woli. Wojska ruskie posuwały się pospiesznie wództwo oddał bratu swemu, Wks. Mikołajowi, naprzód; Filipopol w dniu 15 stycznia 1878 woj-naznaczono w Kiszyniewie. Wojna stała się ko- sko generała Hurki zajęło. 31 stycznia podpi-nieczną. W d. 12 kwietnia v. s. 1877 wojskom sano w Adryanopolu protokół, obejmujący podsta-ruskim dano rozkaz wkroczenia w granice turec- wy przyszłego pokoju. W końcu grudnia serbo-kie, t. j. do Rumunii, która wówczas była wpraw- wie wzięli udział w wojnie. W Azyi podobnez dzie niezależną, ale zostawała w stosunku lennym zwycięstwa. W końcu października rosyanie po-do Turcyi. W tymże samym dniu wojska kau- raz drugi otaczają Kars, który biorą szturmem kaskie, prowadzone przez Wielkiego ks. Michała 18 listopada, a 26 stycznia 1878 zajmują Erze-Mikołajewicza, przeszły granicę Azyi mniejszej, rum; w tymże miesiącu 24 zajmują Ruszczuk, a Ru-Wojna zrazu szła szybko i zwycięsko. Przepra- muni Widyń. Główne jednak siły armii posuwaj % wa przez Dunaj, umiejętnie przygotowana i wy- się pod Konstantynopol. W dniu 3 marca następu-konana, szybki następnie ruch naprzód przez je podpisanie traktatu pokoju w San - Stefano.. Tirnowę (6 lipca) w głąb Bulgaryi, przejście Traktat ten, obejmujący 29 artykułów, zapewnia Bałkanów przez straż przednią armii pod do- autonomię niezmiernie rozszerzonej Bułgaryi, za-wództwem generała Hurko (13 lipca) i śmiałe pełną niezależność Serbii i Rumunii, dla Bośnii zaâ posuwanie się tegoż ku Kazanłykowi i leni Sa- i Hercegowiny reformy, wskazane na konferen-grze, wzięcie Nikopolu przez gen. Kriidenera (16 cyach stambulskich. Rosya odzyskuje Bessarabi% lipca) i następne operacye pozwalały mieć na- i lewy brzeg ujścia Dunaju, za co Rumunia dostaje dzieję, że opór wojsk tureckich rychło zostanie Dobruczę; w Azyi Rosya zatrzymuje Kars i Batum. całkowicie złamany, a wojna zupełnem zgniece- W d. 26 marca zamiana wizyt między sułtanem niem nieprzyjaciela ukończoną. Zjawienie się a Wielkim Księciem, naczelnym wodzem. Trak-Osmana, baszy Widyńskiego, w Plewnie na pra- tan san-stefanowski zmienionym jednak został przez wem skrzydle armii ruskiej, zatrzymało ruch ar- kongres w Berlinie, na co Rosya przystała na mii naprzód. Potrzeba było przedewszystkiem przedstawienie Niemiec i wobec zbrojenia się An-zgnieść tego nieprzyjaciela w Plewnie, którego glii, której flota 13 lutego 1878 przepłynąwszy zrazu lekko ceniono. Pierwszy szturm (19 lipca) Dardanelle, stanęła pod Stambułem, i która roz-do Plewny, wykonany małemi siłami, bo ledwie poczęła inne zbroienia, a zwłaszcza wobec zbro-jedną dywizyą, odparty został. To samo nastą- jenia Austryi, której izba 24 marca zatwierdzi-piło z drugim szturmem, pomimo znacznie powię- ła kredyt 60 milionów guldenów na potrzeby kszonych sił. Kwaterę generalną 31 przeniesio- moźebnej interwencyi czynnej w sprawach wscho-no z Tirnowy do Sistowy. Osman zresztą, ko- dnich. W czerwcu rozesłanemi zostały zaprosze-rzystając umiejętnie z miejscowości, zrobił z Ple- nia na kongres berliński, na którym, po bardzo wny za pomocą szańców ziemnych bardzo silną twardych, niekiedy bliskich zerwania, układach, fortecę, bronioną przez armię, kilkadziesiąt tysię- mocarstwa podpisały traktat. Jako rozszerzenie cy liczącą. Rosyanie, pod okiem Cesarza, który granic, Rosya bezpośrednio zarobiła skutkiem te-we wsi Górny Studień miał główną kwaterę, skon- go traktatu w Azyi silną bardzo fortecę Kar» centrowali około Plewny jeszcze znaczniejsze si- i kraj odpowiedni, oraz nader ważny port Bały, wzmocnione przez cztery dywizye rumuńskie, tum, uważany za najlepszy z portów morza Czar-prowadzone przez księcia panującego. W d. 11 nego; w Europie odzyskała Bessarabią i oparła września przypuszczono wielki i bardzo morder- się znowu na Dunaju. Z pośrednich celów Ro-czy szturm, który bezskutecznym pozostał. Chwi- sya przeprowadziła zupełną niezależność zamie-lowo wojna cała skupiła się w oblężeniu Plewny nionych na królestwa Rumunii i Serbii, którą ta i działaniach, z niem bliżej lub dalej połączonych, ostatnią znacznie kosztem Turcyi rozszerzono, po-Operacye na innych polach teatru wojny nie u- dobnie jak Księstwo Czarnogórskie, oraz samo* stawały z obu stron, ale nie mogły być stanów- dzielność Bulgaryi, uznanej tylko lennikiem suł-czemi. Armię wzmocniono bardzo, ściągnięto tana. Turcya też obowiązała się wypłacić kon-korpus gwardyi, wezwano generała Todtlebena. trybucyę znaczną. W dniu 2 marca 1880 roku Postanowiono więcej nie próbować szturmów, a Ple- Cesarz Aleksander obchodził dwudziestopięcio-wnę traktować, jak oblężoną fortecę, i blokować, lecie swego panowania. W rok potem, 14 mar* Trzy miesiące trwała ta blokada, urozmaicona ca 1881 roku, poniósł śmierć w • skutek zbro-licznemi bitwami mniejszemi z dalszej okolicy dniczego zamachu spiskowców. Na miejscu, Plewny i na innych punktach placu boju. ЛУ gru- gdzie śmierć 'poniósł ze zbrodniczych rąk nihi-dniu głód ciężki zaczął oblężonym dokuczać, w d. listów, wznosi się teraz w Petersburgu kościoł 10 grudnia Osman z całemi siłami swemi zrobił Zmartwychwstania.

wycieczkę; pobity zupełnie i sam raniony, poddać Aleksander III, szczęśliwie dziś panujący Cesię musiał. Plewna wziętą została. Cesarz do- sarz Wszech Rosyi, drugi syn cesarza Aleksan-piero wówczas armię opuścił i wrócił do Peters- dra II i cesarzowej Maryi Aleksandrownoj, uro-

Bills

&S,

9

FM    1

§£Г.„    ;ШВ

шт:

тт/т

Ш

âfïESï

&.,_ç ■ »i

BI

Ч'ЧЬ

“13

Ш 4

1ЙШ

,vł

V- ,

Wm:

Sx

те

ИЙМ

wji

5Ä wm

\|ШМ

fjgg

‘^1

Æ

. :ь;;Д

wr

йЧ

■ ЩИ

ШМИ

- V"

ALEKSANDER III.

Jego Cesarska Ilość Najjaśniejszy Pan, Cesarz i Saniowładca Wszech Roayi, Król Polski, i_t. d., i t. d., i„t/d.

i

сл

у

&

)

«L.

dził się 26 lutego v. s. 1843, wstąpił na tron 2 marca v. s. 1881 r. Wychowaniem jego kierował generał-adjutant Perowski, przy pomocy profesora uniwersytetu moskiewskiego, ekonomisty Czywilewa. Obok ogólnego i specyalno - wojskowego ukształcenia, i inne nauki, zwłaszcza polityczne i prawne, wykładali Mu powołani profesorowie uniwersytu. Po przedwczesnej śmierci starszego brata, Wks. Następcy tronu Mikołaja Aleksandrowicza (12 kwietnia 1865 r.), wstąpił w jego prawa i został Następcą tronu, a prowadząc jeszcze dalej teoretyczne zajęcia, oddawał się gorliwie wypełnianiu licznych włożonych Nań praktycznych obowiązków państwowych. J ako ataman wojsk kozackich, jako kanclerz Uniwersytetu Hel-singforskiego, jako naczelnik kolejno mu oddawanych różnych wojskowych spraw, a między in-nemi komendy wojskami pierwszego wojennego •okręgu, jako członek rady państwa, przechodził wszystkie gałęzie państwowego zarządu. Liczne podróże po kraju rozwinęły w Nim nie tylko tego kraju i jego potrzeb znajomość, ale też głęboką i wyłączną miłość do wszystkiego, co jest rdzennie ruskie. W d. 28 paźdz. v. 8. 1866 r. Jego Cesarska Wysokość zawarł związek małżeński z królewną duńską Sofią Fryderyką-Dagmarą, która przy •ślubie przyjęła imię Maryi Fieodorówny. W ostatniej wojnie z Turcyą (1877—1878) Wks. Następca dowodził osobnym ruszczuckim korpusem, który, stojąc na linii rzeki Lom, odegrał bardzo ważną rolę w tej wojnie. Na tron wstąpił 2 marca v. s., po strasznej katastrofie (ob. Al. II). Już pierwszy manifest przy wstąpieniu na tron, a zwłaszcza drugi z 29 kwietnia v. s. 1881 r., nakreślił iasny program tak wewnętrznej, jak i zagranicznej polityki, który tak się streszcza: Utrzymanie stanowcze porządku i władzy, najściślejsze baczenie na sprawiedliwość i oszczędność, zwrot ku narodowym ruskim zasadom i ubezpieczenie wszędzie czysto ruskich interesów. W stosunkach zewnętrznych ta spokojna stanowczość Cesarza wywołała natychmiast w Europie przekonanie i wiarę, że, nie pragnąc żadnych, gdziebądź, podbojów, obrona interesówr ruskich będzie niewzruszenie utrzymywaną. Przekonanie to uspokoiło Europę i ubezpieczyło jej pokój. Stanowczość też rządu ruskiego w Azyi środkowej i w Bulgaryi oraz zjazdy z cesarzami: niemieckim i austryac-kim, wzmocniły tylko to przekonanie Europy, że kierunek polityki ruskiej w zupełności nakreślonym został. Nie pragnąc wojny, ani jakichbądź zdobyczy, jednakże przy starciach na wschodzie Aleksander III-ci powiększył dzierżawy ruskie o 214,854 ш.П i to bez podboju. Bo potyczka generała Komarowa z afgańcami przy rzece Kusz-ku była rzeczą przypadkową, całkiem nieprze-widywaną. Starcie to jednak, świetnie przeprowadzone, wywarło wielki wpływ na turkomanów oazy Merw, którzy spokojnie sami prosili o poddaństwo ruskie i o zajęcie przez rosy an ich kraju. Spowodowało też ono rozszerzenie na południu granic Rosyi, aż do granicy afgańskiej, przez nakreślenie między dwoma krajami w r. 1887, linii granicznej od rzeki Murgabu do rzeki Arnu-Daryi, na długość 760 wiorst, kiedy jeszcze w r. 1880 odległość, dzieląca Rosyę od Afganistanu, wynosiła blisko 1,000 w. Na tej ogromnej przestrzeni przeprowadzoną została i skończoną kolej żelazna (zakaspijska) od morza Kaspijskiego do Samarkandy i dalej, długa na 1,360 wiorst czyli 1430 kilometrów. Kolej ta, prowadząca przez stepy i oazy Turkestanu, wybudowaną została w ciągu lat dwóch, kosztowała niesłychanie mało, bo 43,520,000 rubli, czyli 32,000 za wiorstę. Robotami temi kierował generał Anienkow. Kolej to niezmiernie ważna, tak pod względem 'wojennym, jak handlowym i cywilizacyjnym; stepy tur-komańskie, które do tej pory były jakby przepaścią, rozdzielającą Europę od Azyi, przez ową kolej stały się łącznikiem między temi dwiema częściami świata, Rosya zaś stanęła u wrót Indyi wschodnich. W sprawach wewnętrznych wydano liczne prawa i rozporządzenia. Rozwinięcie wielkiego dzieła ustroju ekonomicznego wielomilionowego włościaństwa Rosyi, chęć wytworzenia korzystniejszych warunków dla chłopów, którzy, w skutek wzrostu ludności, cierpią z powodu zbyt małych udziałów ziemi, wywołało w r. 1882 utworzenie państwowego włościańskiego ziemskiego banku i jego filii (w d. 1 stycznia 1889 r. było tych filii, czyli oddziałów, 39). Bank ten daje pożyczki na kupno ziemi, tak całym włościańskim gminom zbiorowo, jak i spółkom lub poje-dyńczym chłopom. W przeciągu lat sześciu bank ten wypożyczył sumę 42,349,500 rs. Z podo-bnymźe celem dla dania pomocy szlachcie, właścicielom ziemskim, znajdującym się w trudnem położeniu, w r. 1885 otwarty został Państwowy bank dla szlachty, który do 1 stycznia 1889 r. udzielił 546 pożyczek na sumę 33,705,700 rubli w swoich własnych listach zastawnych. W r. 1889 udzielono dłużnikom szlacheckim tego banku pewne ulgi: zalegające raty kazano przyłączyć do pożyczonego kapitału, procent zmniejszono do ^ |₂, wydawanie sum pożyczonych kazano robić w pieniądzach, nie w listach.—AiTaźne reformy zaprowadzono w sprawie oświaty narodowej. AYojsko-we gimnazya rozkazano zamienić na korpusy ka-deckie. Duchowieństwu prawosławnemu polecono pomagać ministeryum oświaty w szkołach ludowych przez otwieranie szkół parafialnych, gdzie tych szkół niema. Ogólną ustawę uniwersytecką, wydaną w r. 1863, zastąpiono przez ustawę nową, ogłoszoną 1 sierpnia r. 1884, która ustrój uniwersytetów całkiem zmieniła. Bezpośredni kierunek uniwersytetów i zwierzchnią władzę nad szeroko rozwiniętą inspekcyą powierzono kuratorom okręgów naukowych. Rektorów mianuje minister, a zatwierdza władza najwyższa. Ministrowi też oddano mianowanie profesorów. Stopnie kandydata i rzeczywistego studenta zniesiono, skutkiem czego zniesiono egzamin ostateczny w uniwersytecie, a w jego miejsce zaprowadzono egzamin państwowy w komisyach państwowych, zostających pod zawiadywaniem kuratorów. Jednocześnie przystąpiono do rozpoznania ustroju gimna-

zyów, przy ozem Cesarz zalecił, by większą, uwagę j dów nad wydatkami, jasność budżetowych przedsta-zwracano na wykształcenie zawodowo-profesyjne. wień, które za granicą bardzo oceniają. Przede-Sądownictwem też wiele się zajmowano: w 1889 r. wszystkiem przyczyniło się wytrwałe trzymanie wydano nowe prawidła o sądach z przysięgłymi, się w sprawach zagranicznych polityki czujnego W tymże roku reforma sądowa rozciągniętą zo- pokoju, wypowiedziane w pierwszych manifestach stała do gubernij nadbałtyckich z stanowczo wy- Cesarza do narodu. W d. 17 października 1888 powiedzianym celem, by w miejscowym zarządzie wielkie niebezpieczeństwo groziło Rosyi, a dzień zaprowadzono zasady, obowiązujące w całej Ro- ten mógł się stać dniem powszechnego smutku syi, by w postępowaniu sądowem wprowadzonym i żałoby, stał się jednak dniem świątecznym, został język ruski. Dawno już czuć się dawała Opatrzność czuwała nad Aleksandrem III i Jego potrzeba poprawy lokalnego zarządu, wymagają- Najjaśniejszą Rodziną przy strasznem rozbiciu się cego, po wyzwoleniu chłopów w 1861 r. i zapro- pociągu kolei żelaznej kursko-charkowo-azowskiej, wadzeniu zarządów ziemskich (1864 r.), ściślej- przy stacyi Borki, którym Cesarz z Rodziną wra-szej spójni władz miejscowych. Już w samych cał do stolicy. Żaden z członków Najjaśniejszej początkach panowania Aleksandra Iii-go, gdy Rodziny uaj mniejszego szwanku nie poniósł. Ra-ministrem spraw wewnętrznych był hr. Ignatiew, dość Rosyi objawiła się najrozmaitszemi sposo-utworzono w tym celu osobną komisyę pod pre- bami, a zwłaszcza składką narodową, za którą zydencyą sekretarza stanu, Kochanowa.. Korni- wzniesiono na miejscu świątynię dziękczynną za sya ta pracowicie zebrała bardzo cenny, tak pod ocalenie życia Monarchy.

Aleksander II Anzelm de Baggio, czyli Badagio, papież, obrany 1 października 1061 r. f 2 kwietnia 1073. Był rodem z Medyola-nu; przed podniesieniem na stolicę apostolską piastował godność biskupa Lukki. Jest to pierwszy papież, obrany, stosownie do dekretu Mikołaja II, przez kolegium kardynałów, a bez udziału ludu rzymskiego i cesarza niemieckiego. Rzymskie stronnictwo cesarskie, w porozumieniu z cesarzową Agnieszką, matką i opiekunką małoletniego wówczas Henryka IY, nie uznało A., lecz obrało drugiego papieża, Honoryusza II (Ka-dalusa, bisk. Parmy), którego potwierdził synodr zwołany w Bazylei. W zaszłej walce z antipa-pieżem A. został pokonany i musiał z Rzymu uchodzić. Jednakże Honoryusz długo się utrzymać nie mógł; złożony przez sobór i ekskomuni-kowany, musiał ustąpić A-i, którego już w następnym (1062) r. uznał synod, w Kolonii zgromadzony, a w r. 1063 uznali go i Rzymianie. Jak sam wybór, tak i następne przywrócenie na tron pa-piezki zawdzięczał A. swemu kanclerzowi, archi-dyakonowi i głównemu doradcy, Hildebrandowi, (późniejszy Grzegorz VII), który ujął w swe ręce władzę i rządził kościołem i papieżem nieo-graniczenie. Za jego poradą A. poczynił pierwsze kroki do wprowadzenia inwestytury i celibatu księży; wystąpił przeciwko cesarzowi Henrykowi IY, nie zezwalając na żądany przez niego rozwód z Bertą Sabaudzką, przytem legat jego, Piotr Damiani, zagroził klątwą arcybiskupowi Moguncyi, Zygfrydowi, który rozwód prowadził, a sam papież wezwał cesarza do stawień-

względem historycznym,jak ze względu na badania Aleksander I (święty) papież, a raczej biskup potrzeb miejscowych, materyał, ale jej prace nie rzymski; piastował władzę od r. 109 .do 3 ma-zostały do końca doprowadzone. Dopiero mi- ja 119 r. Daty powyższe jednak nie są pewne, nister spraw wewnętrznych, hr. Tołstoj, na Podług tradycyi, ogólnie przyjętej, zakończył ży-podstawie wskazówek, jakie Cesarz raczył dać cie męczeństwem. Jemu przypisują wprowadzenie już w czasie swej koronacyi w Moskwie 15 maja do kościoła wody święconej, jak również do ko-1883 r., przeprowadził poprawę lokalnego zarzą- munii opłatków i wina z wodą. Listy, znane pod du. Projekt, na tych podstawach wypracowany, jego imieniem, są apokryfami, po przejściu prawnych formalności, został przez Cesarza zatwierdzony 22 lipca v. s. 1889 r. w formie postanowienia „o naczelnikach ziemskich”.

Prawo to (uzupełnione prawidłami o załatwianiu spraw sądowych przez naczelników ziemskich i sędziów miejskich, ogłoszonemi 29 grudnia 1889 r.) powierza tę formę zarządu szlachcie.—Wiele też zrobiono dla wzmocnienia i powiększenia armii i obrony kraju. Warszawę zamieniono w twierdzę pierwszego rzędu, według najnowszych wymagań nauki i sztuki fortyfikacyjnej, wybudowano nowe twierdze w Osowcu, Goniądzu, Kownie,

Dubnie. Rozszerzono i uzupełniono fortyfikacye Nowogieorgiewska, Iwangrodu, Brześcia. Przedsięwzięto środki celem znacznego przyśpieszenia mobilizacyi armii w razie potrzeby. Na ważniejszych strategicznych kolejach żelaznych dodają się drugie tory szyn, pobudowano też nieco nowych kolei ku granicy, zwłaszcza austryackiej, i poleskie do połączenia rozdzielonych błotami pińskiemi okręgów strategicznych. W skarbowości i finansach działalność obecnego panowania odbiła się szczególnie korzystnie od czasu, jak kierunek zarządu finansów objął minister Wysznie-gradzki. Za pomocą dobrze pomyślanych i szczęśliwie przeprowadzonych operacyj, zmniejszył on wydatki na zagraniczny dług państwa (konwer-sya), podniósł kredyt Rosyi, podniósł bardzo walutę czyli kurs rubla kredytowego, który ze 162 marek najniższego kursu przed laty dwoma doszedł do 243 marek za 100 rubli (w d. 30 lipca r. b.)

Przyczyniły się do tej korzystnej zmiany nietylko dobre bilanse kraju, ale i budżetowe oszczędności, ścisłość w trzymaniu się preliminarza, utrudnienie nictwa w Rzymie, lecz śmierć nie dała mu do-kredytów dodatkowych, ostrożne obliczanie do- czekać skutków tego wezwania. Zmusił norman-cbodów, przewyżki jednak rzeczywiste tych docho- dów do zwrócenia państwu kościelnemu ziem.

skich.

które mu byli odebrali; bronił żydów od prześladowań zreformował we Włoszech kanoników regularnych S. Augustyna, potępił na dwóch soborach rzymskich (1065 roku) rachowanie stopni pokrewieństwa podług praw cywilnych rzym-

Aleksander III, Rolando czyli Orlando Bandinelli, papież; obrany 7 września 1159 r. *j- 30 sierpnia 1181 r. Poprzednio sprawując poselstwo od Adiyana IV do cesarza, oburzył go na sejmie w Besançon twierdzeniem, że władzę swoją otrzymują cesarze od papieża (1157). Potem, już całe długie panowanie jego było zapełnione walką z tym dumnym Hohensztaufem, Fryderykiem Barbarossą, i kreowanymi przezeń untipapieżami, których za A. było aż czterech: Wiktor IV (Octavianus 1159), Paschalis П1 (Guido Crem., 1164), Kalikst III (Joan, de Struma, 1168) i Inocenty III (Landus Sitinus, 1178). Uznany przez Francyę i Anglię A. rzucił klątwę na •cesarza, toczył walkę gi w końcu, dzięki swej wytrwałości i unii z żywiołem gwelfowsko-repu-blikańskim miast włoskich, zdołał go zwyciężyć. W czasie tej walki musiał dwa razy z Rzymu uchodzić; raz uszedł do Francyi (1161 r.), lecz w parę lat (1164) powrócił i stanął na czele Ligi miast lombardzkich, która się skojarzyła w ce-łu zrzucenia z Włoch jarzma cesarzów niemieckich. Fryderyk przybył z wielkiem wojskiem (1166 r.); nie mógł jednak podołać Lidze i zwrócił się na Rzym, zdobył go i wypędził A-а, który uszedł do Benewentu, Anagni i Wenecyi (1167 r.) Wkrótce potem jednak w obozie niemieckim ukazała się straszna zaraza, która zabrała 25,000 ludzi i wielu panów. Fryderyk musiał się cofnąć i A. znowu przyjeehał do Rzymu (1168 r.) Po sześciu latach Fryderyk wtargnął znowu do Włoch (1174) i obiegł miasto Alessandria della Paglia, które lombardowie zbudowali na cześć A-а. Nastąpiło zawieszenie broni, które jednakże do pokoju nie doprowadziło. W dalszych zapasach cesarz poniósł ciężką porażkę pod Legnano (1176), skutkiem czego zażądał pojednania z A-em; odbyło się ono w Wenecyi (1177 r.) w formie dla cesarza bardzo upokarzającej; opuszczony przez Fryderyka anti-papież Kalikst III, zdał się na łaskę i niełaskę A-а. Od tego czasu Fryderyk zaprzestaje wojny z papieżem; ale nieprzyjaciele A-а, chociaż pozbawieni pomocy cesarza, który ich się wyparł, prowadzili walkę w dalszym ciągu, i nawet wynieśli jeszcze jednego anti-papieża, Inocen-tego III (1178), ale tego A. z łatwością pokonał. Oprócz tej walki Aleks, wszedł w zatarg z królem angielskim, Henrykiem II, obwinionym o to, że kazał zabić arcybiskupa kantuaryjskiego, Tomasza Becketa (1170), niegdyś swego przyjaciela i kanclerza, z którym się potem poróżnił w sprawach kościelnych. A. wystąpił z całą energią: posłał do Anglii surową bullę i nie chciał się z Henrykiem długo pojednać, aż ten, zniewolony '»kolicznościami, dokonał aktu poddania się kościelnej juryzdykcyi i odbył upokarzającą pielgrzymkę do grobu namordowanego. Aleksander wywierał też wielki wpływ na inne państwa: rzucił klątwę na Szkocyę za nieposłuszeństwo królowi; sprzyjał królowi portugalskiemu Alfonsowi I i na jego korzyść rozstrzygnął spór pomiędzy królestwem kastylskiem, a nowoutworzonem portugalskiem. W ogólności A. był człowiekiem wielkiego rozumu i wielkiej energii. Nie zważaj ąo na burzli-wość swego panowania, zajmował się czynnie sprawami wewnętrznemi kościoła. W r. 1179 zebrał HI sobór Laterański (XI powszechny), który zatwierdził pewne przywileje duchowieństwa, przepisał większość dwóch trzecich głosów przy obiorze papieźów i porządek kanonizacyi przez pa-pieżów. Nadał doży weneckiemu przywilej noszenia przed nim w dni uroczyste miecza obnażonego i dał mu pierścień, którym się odtąd dożowie, w dzień Wniebowstąpienia, zaręczali z Adry-atykiem. (O nim pisał Herman Reuter „Alexander 1П und seine Zeit” Berlin 1845 obszernie też Raumer w „Gesch. d. Hohenstaufen”, 4 wyd, 1871 i Giesebrecht w „Gesch. d. deut. Ke-iserzeit).

Aleksander IV Rinaldi hr. Segni, papież. Obrany 12 grudnia 1254 r. -j* 25 maja 1261 r. Był zakonnikiem reguły franciszkanów i biskupem Ostyi i Velletri. Prowadząc dalej walkę, jaką rozpoczęli jego poprzednicy z Hohen-sztaufami, zwrócił się szczególnie przeciwko Manfredowi, królowi obojga Sycylii, a synowi naturalnemu cesarza Fryderyka II, którego podtrzymywali Gibelini, i ofiarował królewstwo sycylijskie synowi króla angielskiego Henryka III, Edmundowi (1257). Manfredowi jednak nie mógł A. poradzić i, wypędzony z Rzymu, po długiem wygnaniu w Anagni, umarł w Viterbo. Wskutek żądania Ludwika świętego A. ustanowił stałą inkwizycyę we Francyi. Na korzyść zakonów żebrzących wydał bullę „De sancto amore”.

Aleksander V. Pietro Filargo, Philar-gi czyli Filarch, papież. Obrany w Pizie 16 czerwca 1409 -j* 3 maja 1410. Urodził się na wyspie Krecie; w młodości był tak ubogim, iź zmuszonym był żebrać; potem wstąpił do zakonu franciszkanów i odbył nauki w Oxfordzie i Paryżu. Jan Galeazzo Visconti, ks. Medyola-Du, powziąwszy wiadomość o jego nauce i zdolnościach, powołał go do siebie. Filargo staje się kolejno biskupem Wicencyi, Nawarry, a od

i. 1402 — Medyolanu. Wkrótce potem otrzymuje godność kardynalską. Sobór w Pizie powołał go na tron papiezki, w celu zniesienia schyzmy, jaka trapiła papieztwo już od r. 1378, i dla przeprowadzenia reform kościelnych, których usilnie domagały się narody katolickie. A. nie odpowiedział oczekiwaniom: projekt reformy odłożony został do następnego koncylium, a dwaj współcześni jemu antipapieże, Grzegorz XII z Rzymu i Benedykt XIII z Awiniomi, odmówili rezygnacyi. Tym sposobem zamęt się jeszcze powiększył. A. był pełen dobrych chęci, ale słabego charakteru i przygnębiony wiekiem; rządził nim ambitny kardynał, Baltazar Cossa, któ*

77

MncjUlop(dTa Powszechna llu»t*.

Ftr 198. Alakusfiw VI pspleft.

ry go niegdyś wyratował przed najazdem króla Neapolu, Władysława, a potem nawet go więził. A. umarł w Bolonii; utrzymywano, źe został otruty. Był zdolnym mówcą; napisał książkę o sentencyach Lombarda.

Aleksander VI (* 1 stycznia 1431, •{■ 18 sierpnia 1503 r.), papież, Rodrigo, ze strony matki i ojca z rodu hiszpańskiego Borja, z włoska Borgia (czyt. Bordźya) z rodu, który w XIII wieku wystąpił na widownią przy zdobyciu Wa* lencyi w Hiszpanii, a w XIV i XV wieku pierwszorzędne tam piastował urzędy. Pierwszy przybył do Włoch Alonzo de Borgia, jako towarzysz i sekretarz króla neapolitańskiego, Alfonsa Magnanimo, później biskup Walencyi, kardynał od r. 1444, w końcu papież Kalixt III (1455—58). Rodrigo, siostrzeniec Kaliksta 1П, syn jego siostry Izabeli, słuchał przez siedm lat prawa kanonicznego w Bolonii, napisał później „Glossae Rode-rici Portuensis Epi” i „Clipeus defensionis“ w myśl bezwzględnego suprematu papiestwa, został biskupem Walencyi, po wstąpieniu na tron papieski wuja, w r. 1456 26 lutego kardynałem św. Mikołaja in car cere Tulliano, a w r. 1457 wice-kanclerzem. Po śmierci Kaliksta III zajmował Rodrigo, biskup Walencyi, ważne stanowisko i zachował znaczne wpływy w św. kolle-gium. W r. 1464, 16 września koronował papieża Pawła П, a po śmierci jego zdecydował wraz z kardynałami Orsinim i Gonzagą wybór Sykstusa IV w r. 1471, od którego następnie dostał opactwo Subiaco. W dowód uznania mianował go w r. 1472 nowy papież kardynałem a latere w Hiszpanii, rozerwanej wojną domową, zagrożonej powstaniem i wojną z Francyą. Legat miał uśmierzyć wewnętrzne rozterki i zawezwać walczących do wspólnej wyprawy przeciw Osmanom. Z polecenia Sykstusa IV uznał legat za ważne małżeństwo, zawarte w r. 1469 między infantem aragońskim, Ferdynandem, a kastylską Izabelą, bez papieskiej dyspensy, niezbędnej ze względu na bliskie pokrewieństwo. Działalność kardynała-le-gata, witanego i przyjmowanego z wielką okazałością, przyczyniła się do uspokojenia kraju. Ferdynand przyznawał, źe Rodrigo Borja bardzo się zasłużył wobec korony hiszpańskiej. O działalności publicznej kardynała za Sykstusa VI zresztą nic nie wiadomo. Po śmierci papieża liczył Borja z wszelką pewnością na tyarę, ale doznał wtedy zawodu. Dopiero po zgonie Innocentego VIII wyszedł z konklawe jako Aleksander VI w nocy z 10 na 11 sierpnia w r. 1492 w 59 r. życia. Wybór był jednomyślny, ale „tylko pięciu kardynałów oddało swe głosy gratisW Rzymie oczekiwano pontyfikatu, pełnego świetności i majestatu. Koronacya odbyła £ię 26 sierpnia z większą niż kiedykolwiek wspaniałością, a „zwłaszcza lud rzymski“ objawiał żywo swą radość z powodu wyboru papieża, po którym sobie dużo obiecywał. A. imponował wyniosłą postawą, ujmował swą urodą, pogodą i wymową. Wysoki, piękny, o oczach czarnych i ustach nieco pełnych a lubieżnych, czarował kobiety, które do niego lgnęły jak do magnesu, ale i on sam ulegał bardzo wdziękom niewieścim. Pius U robił wyrzuty wr, 1460 młodemu jeszcze kardynałowi, źe, niepomny na swą godność, staje się przyczyną zgorszenia, naraża powagę papiestwa na szwank i ubliża pamięci swego wuja, który go wyniósł i zdaniem wielu niesłusznie obdarzył ty¹ u zaszczytami. Rodrigo urządził wtedy w Sienie biesiadę, która wśród wyuzdanej zabawy, po wydaleniu mężów, ojców, braci i krewnych pięknych kobiet, przeciągnęła się do rana. Kardynał Rodrigo miał później przez dłuższy czas stosunki z Rzymianką Vanozzą, z rodu Catanea, która umiała sobie zjednać jego względy i do siebie przywiązać. Wspólne dzieci były silnym łącznikiem. Było ich podług wszelkiego prawdopodobieństwa czworo, a mianowicie: 1. Jan, ur. przed rokiem 1474 (?) 2. Cezar, ur. w r. 1474/5 a nie w r. 1476, ba wiadomo z wszelką pewnością, źe w r. 1480 miał 6 lat. Trzecia z rzędu była Lukrecya, ur. 18 kwietnia 1480, a po niej przyszedł jeszcze na świat Joffre, ur. w r. 1481 albo 1482. Vanoz-za, wdowa po czterech mężach, miała wtedy 40 lat i nie przedstawiała już więcej powabu dla kardynała, który w młodej a „pięknej“ Julii Farnese, zamężnej później za Orsinim, znalazł nowy ideał. W r. 1498 urodził się ostatni syn. Najstarszy z synów, urodzony prawdopodobnie z innej matki, był Piotr Ludwik, nazwany w r. 1483 spectabilis et magnificus dominus. Jeszcze starsze od niego były dwie córki: Izabella, zamężna za Piotrem Janem Matazzi, i Hieronima, zaślubiona w r. 1482 Andrzejowi Cesarini. Wiek dzieci nie da się z zupełną ścisłością oznaczyć, mianowicie co do wieku Jana i Cezara niema zgody między historykami (Gregorovius, Höfler, Yriarte). Już przed wstąpieniem na stolicę apostolską objawił Rodrigo Borja swą troskliwość o byt dzieci. Dzięki wpływom swym na dworze Sykstusa IV, wyjednał Rodrigo u papieża w r. 1480 1 października, źe urodzenie z nieprawega łoża sześcioletniego wtedy Cezara de episcopo cardinali et coniugata) nie ma stanowić przeszkody do odebrania święceń. W następnym roku 1481 5 listopada uznał Sykstus IV „wstrętne” urodzenie Piotra Ludwika za prawowite, zaznaczając, źe matka jego była kobietą „wolną“ ale „zacnego” życia. W bulli z 4 lutego 1482 usunął papież „defekt” w urodzeniu Jana, a zarazem pozwolił kardynałowi Rodrigo, mającemu przeszło 100,000 dukatów z różnych beneficyów i urzędów rocznego dochodu, obdarzyć 50,000-mi dukatów Piotra Ludwika a 25,000 duk. Jana, dla zakupna księstw lub baronij. Papież czyni to, uznając wielkie usługi kardynała, oddane Kościołowi. Kardynał miał z początku zamiar wyposażenia swych dzieci w ojczyźnie Borjów. Dla najstarszego z synów, Piotra Ludwika, który się wsławił w obozie króla Ferdynanda przy zdobyciu miasta Ronda, nabył a raczej kupił księstwm Gandyi w r. 1485 5 grudnia; Lu-krecya miała wyjść za Jana de Contelles-Val d’ Ayara, ze znakomitego rodu w Walencyi. Cezar, poświęcony stanowi duchownemu, do którego żadnego nie miał powołania, odbierał także wciąż dowody troskliwości wpływowego kardynała, który miał dla niego wyjednać liczne beneficya, przeważnie hiszpańskie w Xativa, Albar, Karta-genie. W chwili, gdy Aleksander VI zdobył ty-arę papieską, wiedzieli wszyscy, jaką ma rodzinę, bo się z nią nie taił, wiedzieli też, że starał się o to usilnie, aby ją podnieść, wyposażyć i uświetnić, jako dbały i czuły ojciec. Ale papież oświadczył, że będzie „powszechnym” ojcem całego chrześciaństwa. Zapewnienie to nie usunęło jednak obaw, jakie budził w wielu jego charakter, jego zdolności i słabości. Umysł wielki a giętki i do wszystkiego zdolny (ad quaerunque versa-iilis. Muratori ХХ1П f. 130 Jac. Volaterranus), charakter z natury „podstępny”, zręczność i bystrość w prowadzeniu spraw, wyrafinowana dyplo-macya włoska a gwałtowność hiszpańska, czyniły z A. postać niezwykłą a niebezpieczną. Byli tacy, którym się zdawało, że wpadają w paszczę wilka. Historya pontyfikatu A. łączy się ściśle z radosnemi i smutnemi wypadkami w rodzinie Borja. Wypadki w familii papieża występują na pierwszy plan, występują z całą nieraz jaskrawością i tragiką. Już jako kardynał, zmienił A. w znacznej części zamiar wyposażenia i umieszczenia dzieci w Hiszpanii, do czego śmierć w r. 1488 najstarszego syna, Piotra Ludwika, księcia Gandyi, się przyczyniła. Generalnym spadkobiercą został młodszy brat, Jan, który później w r. 1493 objął swe dziedzictwo i ożenił się z narzeczoną zmarłego brata, Maryą Enriquez, krewną króla Ferdynanda, a następnie, jako książę Gandyi, przez pewien tylko czas przebywał w Hiszpanii. Co do Lukrecyi Borja zapadła już w r. 1491 decyzya, aby jej nie wydawać za mąż do Walencyi. Kardynał Rodrigo przyrzekł jej rękę, a nawet przez prokuratorów zaślubił swą córkę Janowi Gasparo de Procida, ale, co obiecał kardynał, tego papież nie dotrzymał. Już wcześnie zapowiada się nieszczęsna dola Lukrecyi, uważanej za narzędzie w różnych kombinacyach, zmierzających do wywyższenia rodu. A. cofnął dane słowo i zaręczył piękną a pełną wdzięku Lukre-cyą z Janem Sforzą, ks. Pesaro, a Jan Gasparo dostał 3000 dukatów odstępnego. Związek ten miał doniosłość polityczną, bo zbliżał Rzym do Medyolanu, gdzie nieprawnie rządził Lodovico Moro Sforza, brat kardynała Ascania Sforza, będącego w łaskach u nowego papieża. A., lubo hiszpan rodem, zwrócił się w pierwszej chwili przeciw aragońskiej dynastyi, panującej w Neapolu, i wszedł w bliskie stosunki z Medyolanem i Wenecyą. Bezpośrednim powodem naprężenia była sprzedaż, dokonana przez Franciszka Cibo, a nie zatwierdzona przez A., miast Cervetri i An« guillara wasalowi i faworytowi króla neapolitań-skicgo Ferdynanda. Naprężenie wzmagało się wciąż. Zanosiło się na groźny konflikt, zwłaszcza po zawarciu ligi d. 25 kwietnia 1493, na 25 lat między papiestwem, Wenecyą, Ludwikiem Sforzą, Sieną, Ferrarą i Mantuą. W zupełnym związku z ligą było świetne wesele Lukrecyi z Janem Sforzą, na którem działy się podobno rzeczy „nie do uwierzenia“. Była to jedna z najwspanialszych uczt a zarazem najjaskrawszych, świadczących o tern, że dwór papieski zupełnie świeckie przybrał obyczaje i w niczem nie ustępował dworom innych książąt włoskich, zepsutym i moralną zgnilizną dotkniętym (Burchardi I, 78). Inter-wencyi hiszpańskiej udało się zażegnać burzę i zapobiedz wojnie. Ferdynand (zwany Ferrante) umiał trafić w słabą stronę papieża i wyzyskać jego ojcowskie uczucia, wiedząc, że „jedynem jego pragnieniem jest wywyższyć swych synów”. Najmłodszy z nich, J offre, miał tedy ożenić się z Sancią, księżniczką neapolitańską, córką naturalną Alfonsa, ks. Kalabryi. W r. 1493 16 sierpnia podpisano kontrakt w Watykanie. Joffré, mający wtedy 12 lub 13 lat, odebrał za wiano ks. Squillace i hrabstwo Coriata. Młodziutki Bo-rja wchodził w rodzinę królewską tak samo, jak jego brat Jan. Trzeci z synów papieskich, który z czasem najważniejszą, ale i najzgubniejszą miał odegrać rolę, Cezar, jeszcze nie wyświęcony, ale mianowany w dzień koronacyi arcybiskupem Wa-lencyi, został 20 września przyjęty do kolegium kardynałów mniej więcej w 18 roku życia. Rodzina papieska była więc na razie dobrze a nawet świetnie wyposażona. Bliżsi i dalsi krewni spieszyli do Rzymu po godności i beneficya.J Zaraz na pierwszym konsystorzu 1 września 1492 mianował papież kardynałem swTego siostrzeńca Jana; później inni członkowie rodu Borja zajęli miejsca w św. kollegium. Ale nieszczęście, jakie spadło na Włochy, dotknęło i Rzym. Zaczynały się właśnie słynne w dziejach powszechnych wojny włoskie (ob.) W r. 1494 ostatniego grudnia rozległ się w Rzymie złowrogi okrzyk: Franza! Karol VIII wraz z rycerskiem wojskiem stanął pod zamkiem S. Anioła. W obozie francuskim znajdował się wróg i rywal papieża, kard. Rovere, który wraz z innymi kardynałami, należącymi do opozycyi, namawiał króla francuskiego do zreformowania kościoła i wytoczenia procesu papieżowi o symonią. A. był w rozpaczliwem położeniu: dwa razy zataczano działa przed zamek S. Anioła, gdzie papież się schronił. Powaga papiestwa zasłoniła go jednak przed zamachem na jego godność. Po wielu pertraktacyach przyszedł 15 stycznia 1495 do skutku traktat, na mocy którego papież odstępował królowi Terracinę, Civitavec-chią, Viterbo i Spoleto, oddawał Ostią kardynałowi Rovere, obowiązywał się w państwie kościel-nem mieć administracyą, przychylną Francyi. Kardynał Cezar miał jako legat towarzyszyć przez 4 miesiące królowń. Mimo to nie uznał papież praw francuskich do Neapolu, D. 19 stycznia

za

1495 złożył Karol VIII obedyencyą w Watykanie, a 28 t. m. opuścił Rzym, udając się do Neapolu. Upadło zbutwiałe królestwo neapoli-tańskie. Ale na północy przygotowująca się liga zmusza króla do odwrotu, a pozostałe wojsko francuskie, zaczepione przez Ferdynanda Katolika, w kłopotliwem znalazło się położeniu. A., obawiając się rozdarcia Włoch przez Hiszpanią, Francyą i cesarza Maksymiliana, który wtargnął do Włoch północnych, przywołuje syna swego, ks. Gandyę. Książę zwrócił się głównie przeciw tym wrogom papieża, którzy z Francyą trzymali, przeciw Orsinim, pozbawionym głowy, po śmierci Wirg. Orsiniego. Zrazu wiodło się księciu Gandyi, niebawem jednak okazało się, że żadnych militarnych nie ma zdolności, ani rycerskiego ducha. W wojsku papieskiem, źle płatnem i pro-wadzonem, zapanował nieład, który spowodował klęskę pod Soriano 24 stycznia 1497 r. Zamach zabrania dóbr Orsinich nie powiódł się; nieprzyjaciel zagrażał Rzymowi. Z trudnego położenia wydobywa papieża wódz hiszpański, Gonsalvo de Cordoba. Jako tryumfatora witano jednak w Rzymie ks. Gandya. Papież nadał też jemu i jego potomstwu męskiemu na wieczne czasy (na kon-systorzu z 7 czerwca 1497) nowo kreowane księstwo Benewentu wraz z Terraciną i Pontecorvo. Przeciw temu zaprotestował tylko jeden kardynał; wszyscy inni okazali się powolnymi sługami papieża. Równocześnie został teraz kard. Walencyi mianowany legatem a Latere w celu dokonania korona-cyi FryderykaAragońskiego na króla obojga Sycylii. Synowie A. stanęli znów o jeden szczebel wyżej, a zwłaszcza ks. Gandya, a ks. Benewento wzniósł się na szczyt swrojej świetności, z którego jednak za dni kilka strasznie się miał stoczyć. W nocy z d. 14 na 15 czerwca 1497 r. padł ks. Gandya, rozpustny pyszałek, znienawidzony a tylko przez papieża namiętnie kochany, z ręki skrytobójczej— czyjej? nie wdadomo. Jest wszelkie prawdopodobieństwo, że własny brat, kardynał Walencyi, był sprawcą zbrodni. Za tern przemawiają Gregoro-vius i Yriarte, przeciw, i to wcale zręcznie, Höfler. A. był do głębi poruszony i w ponurą popadał rozpacz. Nastała chwila straszna wewnętrznego przesilenia. Papież upatrywał w bolesnem wydarzeniu, w tragicznym zgonie tego, którego wyniósł tak wysoko, palec Boży; zerwał się do reformy, starał naprawić złe i nawrócić z drogi, na którą wszedł. Ale były to tylko przebłyski. Głos sumienia przycichł. Na widownię występuje nowy „bohater”, świetniejszy i zdolniejszy od ks. Gandya, prawdziwe dziecko wieku moralnie zwichniętego, Cezar Borgia, któremu było za ciasno w sukni duchownej, który na purpurze nie myślał poprzestać. Na tajnym konsystorzu z d. 18 sierpnia 1489 oświadczył, że nie miał nigdy powołania do sdanu duchownego i ulegał tylko woli papieża. Św. kollegium udzieliło dyspensy koledze-kardynałowi i zwolniło go z obowiązków duchownych. A. przelał obecnie całą miłość na Cezara, który swe imię uważał za omen a hołdował zasadzie: aut Caesar, aut nihil. Dokonał się zwrot

w polityce papieskiej, która odtąd oparła й§ o Francyą i z obcą inwazyą się solidaryzowała. A. poleca „najdroższego na świecie syna” Cezara, wyruszającego z świetnym orszakiem, 1 października 1498, do Francyi, królowi Ludwikowi XII, który, gotując się do 2-ej wojny włoskiej, przyjmuje go jako ks. Walencyi do rodu królewskiego, oddając mu rękę księżnej d’AIbret. Papież uwiadamia o tem 22 maja 1499 r., kardynałów, dzieląc się swą radością. Zwycięstwa francuskie są zarazem tryumfem papieża, który podejmuje walkę z możnymi a nieprzychylnymi sobie rodami rzymskimi i tyranami Romanii, pozbawionymi swych barw bullą papieską w r. 1499. Generałem wojsk kościelnych został Cezar, który w okrutny sposób zaczął, a z wielkim skutkiem prowadził walkę z „wielogłową hydrą tyranów”. Imola, Forli, Faenza, Pesaro, Rimini, później Ca-merino, Urbinoiin. miasta wpadają w ręce Cezara, który tym sposobem tworzy dla siebie księstwoRoma-nii. Z kolei upadają Gaetani, Orsini i Sforza, tracą mienie i życie w ponurych podziemiach. Ród papieski staje się potężnym i groźnym, ale moralnie strasznie upada. A. nie może już w końcu panować nad niepohamowaną gwałtownością i am-bicyą a moralną przewrotnością i zbrodniczą naturą Cezara, mistrza w tępieniu tych. którzy mu zawadzali, lub zdawali się zawadzać. Papież sam drży przed synem. W Watykanie giną ofiary potwornych kaprysów Cezara. W jaskrawem świetle staje stolica apostolska, zwłaszcza w latach 1500—1503. Przez pewien czas w r. 1501 w lip-cu i sierpniu zastępowała papieża w Watykanie w załatwianiu bieżących spraw (Burchardi III, 154) i w odbiorze listów, Lukrecya Borgia, która, ulegając woli papieża, rozwiodła się wr. 1497 z Janem Sforzą i wyszła powtórnie za mąż za Alfonsa ks. Biselli, zaduszonego przez zbirów Cezara w r. 1500. Zgodnie z planami i sojuszami politycznemi, miała Lukrecya, która na chwilę, z powodu wielkiego żalu po Alfonsie, zamknęła się w klasztorze, a później znów powróciła da Rzymu, wyjść za Alfonsa, ks. Ferrary. Lukrecya zamieszkała w nieobecności Alfonsa w pokojach papieskich. W końcu 1501 odbyło się wesele, jedno z najświetniejszych w epoce odrodzenia, Lu’ krecyi z ks. Ferrarą, który długo się namyślał, zrażony jej złą sławą. W ogóle zwalano już wszystko złe, wszystkie zbrodnie i grzechy na papieża, którego wybór uważał Guicciardini za jedna z największych nieszczęść Włoch. Niezawodnie nigdy też może nie był papież tak zupełnie oddany swej rodzinie, jak Rodrigo Borja, nigdy nie przedstawiało papiestwo tak gorszącego i rażącego obrazu moralnego upadku a rozpasania i nie przybrało tak zupełnie świeckiego charakteru, jak tego pontyfikatu, który właściwie można podzielić na dwie części. Granicą między pierwszą a drugą fazą jest fatalna data, oraz straszna noc, w której zginął ks. Gandya, ulubiony syn papieża, nadzieja rodu. Nastąpiła chwila przełomu. Zdawało się, że jeszcze można nawrócić i naprawić złe, lecz A. nie dźwignął się i nie odrodził,

owszem, upadał coraz więcej i grzązł coraz głę- des Quest, hist.” 1872, 11 t. Usiłowania, aby biej w życiu, stanowiącem jaskrawą sprzeczność I oczyścić Aleks. VI były daremne, a sami katolic-

1    jego powołaniem i zadaniem. I druga połowa cy krytyczni autorowie dali za wygraną. Ale du-

rządów, w której Cezar dążył do świetności i wiel- źo jeszcze spornych kwestyi zostało nierozstrzv-kości, a może do korony, była gorszą od pierwszej, gniętycb i niewyjaśnionych.    Br Dem-

A jeżeli powiedziano, że Rzym zawdzięcza A. Aleksander VII, F ab i o Chigi (wymaw Ki-„świecką wielkość” i że to jest jego wielką za- dży) * 1599, *J* 22 maja 1667 r. Obrany pa-sługą”, to wypadnie przyznać, że wytępienie len- pieźem 8 sierpnia 1655. Podczas wojny trzydzie-ników w państwie kościelnem, którzy faktycznie stoletniej przebywał jako nuncyusz w Niemczech do żadnych wobec Rzymu nie poczuwali się obo- i brał udział w układach o pokój. Po Inocentym wiązków, utorowało drogę do stworzenia teryto- X. prowadził dalej walkę z jansenizmem (ob.) ryalnej potęgi papiestwa. Moralny sąd o działał- i zatwierdził (r. 1656) wydany jeszcze przez swo-ności A. i Cezara, sąd potępiający, o motywach, jego poprzednika wyrok, skazujący pięć ustępów celach i środkach, jakiemi się powodowali i ja- z książki Janseniusa, pomimo protestacyj, jakich używali, nie może, ze względu na faktyczne koby miano przeinaczyć tekst samej książki, korzyści, żadnej uledz zmianie. Wypadnie je- Z powodu tej kwestyi A. domagał się przyzna-dnak zwrócić uwagę w ocenie postaci A., na to, nia papieżom nieomylności we wszystkich spra-że on nie pierwszy ani nie ostatni folgował śle- wach, tyczących się św. wiary. Przyjazna dla Au-po nepotyzmowi, z ujmą powagi i dobra kościoła; stryi polityka, jaką prowadził w północnych Włożę przed Cezarem był Rizio, a po Cezarze, Carlo szech, spowodowała oziębienie stosunków z Fran-Caraffa; wypadnie uwzględnić ogólne tło epoki, cyą. Brat papieża, Mario Chigi, i guberna-błyszczącej, ale moralnie zwichniętej. Hierarchia tor Rzymu, kardynał Imperiali, wciąż miewali kościelna in capiłe et membris, jako integralna zajścia z ambasadorem francuzkim, markizem część całego społeczeństwa, była także moralną de Créqui. D. 20 sierpnia 1662, wywiązała się zgnilizną zarażona. Powaga papiestwa nie była bójka pomiędzy służbą jego i zbirami papie-jodnak zatraconą na zachodzie, pomimo nadużyć, skimi, którym na pomoc przybiegła gwardya. Świadczą o tem dwa wypadki z pontyfikatu sa- korsykańska ze swymi oficerami, otoczyła pałacr mego A-а. Gdy w r. 1493 wszczął się spór mię- strzelała, zraniła pazia przy karecie pani Créqui, dzy Portugalią a Kastylią o zdobycze w nowej Ludwik XIV zapalił się gniewem i niezwło-części świata, odwołały się obie potęgi do naj- cznie kazał odprowadzić nuncyusza papieskiego wyższej powagi—papiestwa. A pociągnął „linią pod eskortą wojskową do granicy. Król hiszpań-demarkacyjną” od jednego do drugiego bieguna, ski, książęta Sabaudzki i Toskański, Wenecya, ofia-Większym jeszcze moralnym sukcesem był jubileusz rowali się" z pośrednictwem do dumnego władcy, lecz z r. 1500, na który śpieszyli pielgrzymi z wszystkich doznali odmowy. Awinion z hrabstwem Venaissin krajów. A wtedy właśnie żywił papież plany zajęły wojska francuskie, a parlament w Aix za-o wielkości Cezara. A. umarł naturalną śinier- wyrokował wcielenie tej posiadłości do królestwa, cią na febrę, która dużo wtedy ofiar zabrała. Nareszcie w r. 1663 ruszyło do "Włoch 16 tys.-Zdanie o otruciu nie jest uzasadnione. Najlep- piechoty i 8 tys. jazdy pod marszałkiem du Płes-szym źródłem do poznania historyi A-ajest Dya- sis Praslin. Żołnierze dostawali w dni postne ryusz Burchardi, mistrza ceremonii i naocznego rybę soloną i ser dla okazania prawowierności świadka (ed. Thuasne 3 tomy Paryż 1883—5), katolickiej, ale maszerowali na Rzym i doszli następnie depesze współczesnych posłów, którzy już do Parmy. A. widział się zmuszonym przyjąć w Rzymie przebywali, mianowicie Dispacci di upokarzające warunki zadosyćuczynienia: wysłać Antonio Giustiniani, ambassiatore veneto in Roma synowca swego, kardynała Chigi, z przeprosinami do 1602—1505 ed Villari. Literatura jest bardzo króla, a brata swego na spotkanie ambasadora obfita; z nowszych prac należy podnieść: „Les Créqui, który miał okazale i ze wszelkiemi ho-Borgia, César Borgia, p. Yriarte” Paryż, 1889, norami wrócić do pałacu swego w Rzymie; gwar-

2    t. Höfler: „Don Rodrigo de Borja (Aleks. VI) dya korsykańska miała być rozpuszczoną; jeden und seine Söhne” Wien, 1888. Gregorovius: „Ge- korsykańczyk i jeden zbir skazani na szubienicę; schichte Roms” VII t. i „Lucrezia Borgia” 2 t. nareszcie na jednym z placów miała stanąć pi-Stuttgart 1875. E. Gerhart: „Un problème de ramida z opisem tego zajścia. Na takich warun-morale et d’histoire”. Les Borgia: „Revue hi- kach zawarty został traktat w Pizie 12 lutego storique” t. 84, 1887. Bezwględną apologią jest 1664 r.). W parę lat później LudwikXIV pozwo-Leonetti: „Papa Alessandro VI” 3 t. Bolonia, lii uprzątnąć piramidę. Pociechą dla A-а było,. L. twierdzi że A. VI nie miał własnych dzieci, że Krystyna, królowa szwedzka, córka sławnego że otoczył się tylko krewnymi. Autor uważa wodza protestantyzmu, Gustawa Adolfa, przeszła A. za jednego z największych papieży. Przeciw uroczyście na łono kościoła katolickiego i osia-takiemu twierdzeniu wystąpił autor katolicki dła później w Rzymie, dokąd zmuszoną była H. d’Epinois: „Revue des Questions Historiques” przenieść się z Fontainebleau, gdzie jej wypo-1881, zesz. 58 (zob. polemikę tamże zesz. 60). wiedziano gościnność za to, że skazała na śmierć Dawniej podjął był obronę papieża Ollivier: „Le i zabić kazała kochanka swego, Monaldeschiego, Pape Alexandre VI et les Borgia” 1870, ale nie będąc już królową. A. kanonizował św. Frań-gpotkał się z krytyką jezuity Matagne w „Revue ciszka Salezego i śvr. Tomasza de Villanova. Je

mu

424—434«

Aleksander VIII. (Piotr Ottoboni

Płock 1879, str. 8,12).

L. W. S.

614

- to plac św. Piotra w Rzymie zawdzięcza wystawienie wspaniałej kolumnady. W ostatnich latach popadł w zniechęcenie i wyręczał się kardynałami, podpisując to, co mu podano. Sforza Pallavicino: „Vitadi Alessandro VIIMilano 1843”. Rousset „Hist, de Louvois 1862 t. I. s. 29—33.“

Brosch „Gesch. des Kirchenstaates 1880, I. s.

т. к.

wene-

cyanin, * 1610, -J-1691 r. Obrany papieżem 6 października 1689. Wymógł na Ludwiku XIV zrzeczenie się przywilejów , jakiemi się cieszyły a mbasady w Rzymie; wykreślił zawotowane w 1682 r. przez ogólne kościelne zgromadzenie francuskie prawo, stawiające papieży w zależności od konsyliów i rezerwujące koronie głos decydujący w sprawach doczesnych; potępił doktryny jezuity Musniera i zakupił dla Watykanu bibliotekę Krystyny, b. królowej szwedzkiej, do której dołączył zebranych przez siebie 1900. rękopisów. Biblioteka ta istnieje do dzisiejszego dnia pod nazwiskiem: Bibliotheca Ottoboniana.

Aleksander św., biskup Jerozolimy (f 249 lub 251 r.) Przed wyborem był koadjutorem swego poprzednika, Xarcyza, a wyniesienie to jego jest pierwszym faktem w dziejach kościoła. A. popierał Orygenesa (ob.) i wyświęcił go na księdza, co spowodowało jego prześladowanie i 7-letnie uwięzienie za czasów Aleksandra Sewera. Zapanowania Deciusza znowu dostał się do więzienia w Cezarei, w którem i życie zakończył.

Aleksander św., patryarcba. aleksandryjski (od r. 312—326), chociaż dokumenta syryjskie, wydane w 1848, podają jako datę jego śmierci d. 7 kwietnia 328. W życiu tego świętego najwybitniejszą jest namiętność, z jaką prześladował Aryusza, presbytera swego kościoła, który podwójnie względem niego zawinił., gdyż podtrzymywał presbyterów, powstających przeciw władzy biskupiej, i na zgromadzeniu duchowieństwa dowodził, „że jeżeli Syn Boży począł się z Boga Ojca, istnienie więc Syna miało początek, i że był czas, kiedy Syn nie istniał“. Aleksander równocześnie przekonywał, że pojęcie Trójcy nie zmienia pojęcia jedności Boga, i że Syn równie jest wiecznym, jak Ojciec. A. spowodował, iż na koncylium, złożonem ze stu biskupów, potępiono Aryusza i A. go wyklął (320); ponieważ jednak inni biskupi podzielali zasady Aryusza, zwołany synod nicejski (325) stanowczo potępił aryanizm. Energicznego pomocnika znalazł A. w swym dya-konie Atanazym, który po nim objął stolicę pa-tryarszą w Aleksandryi.

Aleksander ŚW., patryarcba konstantynopolitański, (obrany r. 317, f 340), zasiadał na konsylium nicejskiem, gdzie był najżarliwszym przeciwnikiem Aryusza. Kościoł obchodził jego pamiątkę 28 sierpnia.

Aleksander ze Szreńska herbu Dołęga (fil56) od r. 1129 biskup płocki. Wystawił w Płocku katedrę murowaną, do której zbudować kazał drzwi bronzowe, zdobiące dzisiaj cerkiew Sofijską V/Nowogrodzie Wielkim. W r. 1139 chował

w Płocku zwłoki Bolesława Krzywoustego. Po-grzebiony w katedrze płockiej; płytę marmurową z napisem grobowym ma w kościele parafialnym szreńskim (Lelewel: uPolska. Dzieje i rzeczy jej”. 1,386. Krzyżanowski: „Katedra płocka”.

w. s

Aleksander z Villedieu (de Villa Dei) zakonnik minoryta, autor scholastyczny XIII wieku. Z prac jego najwięcej była znana wierszowana grama,tyka „Doctrinale puerorum” (1209), która w przeciągu trzech wieków (do 1514) była uważaną za najważniejszą wykładową książkę, we fran-cuzkich, włoskich i niemieckich szkołach.

Aleksander, biskup kamieniecki, trzeci z kolei pasterz tej dyecezyi od jej założenia. Nastąpił po Rokossyuszu, berbu Ostoja (* 1398 f 1411).

Aleksander a Jesu, (ob. Kochanowski Jędrzej).

Aleksander ferejski, (f ok. 357 r. przed Chr.), potomek Likofrona (ob.), pierwszego przywła-szczyciela (tyrana) w m. tessalijskiem Ferach (Pherai), syn Polidora, sam został tyranem, zamordowawszy swego stryja, Polifrona, (369 r. przed Chr.) Dążył do zagarnięcia całej Tessalii, co wplątało go w wojny już to z Macedonią, już to z Tebańczykami, których Tessalijczycy wzywali na pomoc. Pelopidasa i Ismeniasa, których Te-bańczycy wysłali do niego w poselstwie, uwięził (366 r.) i dopiero w roku następnym, oswobodził ich Epameinondas, podjąwszy nową wyprawę przeciwko A. Pałając żądzą zemsty za swą niewolę, oraz pragnąc wyzwolić Tessalią zarówno z pod jarzma A., jak i z pod wpływu Aten, Pelopidas w 7000 wojska przedsięwziął raz jeszcze wyprawę przeciwko A. i poraził 20,000 jego armią w krwawej bitwie pod Psiemi-Głowami (Kynoskephalai), lecz sam poległ (363 r.) Skutkiem tego zwycięstwa A. musiał poprzestać na samem mieście Ferach i przystąpić do związku beockiego, razem z resztą wyzwolonych miast Tessalii. Jako sprzymierzeniec Teb, A. musiał nawet w r. następnym wystąpić zbrój no przeciwko ateńczykom, opanował wyspę Tenos i ucierał się z wojskiem ateńskiem pod wodzą Leostenesa pod Panormem na Peparecie, wysepce cykladz-kiej. Zginął zamordowany przez własną żonę Tebę i dwóch jej braci: Likofrona i Tisifrona. (Diodor lib. XV. Polyb. lib. VIII. Plutarch. Pelopidas, Corn.-Nepos Pelopidas).

Aleksander (Alexandros) I po ojcu Amynta-sie I król macedoński 500--456 przed Chr. Hołdował Persom; pomimo to wymordował raz posłów perskich na uczcie, a posłanego następnie dla dowiedzenia się o ich losie Bubarysa ujął sobie, wydając za niego swą siostrę. Zmuszony towarzyszyć Xerxesowi w wyprawie przeciwko Grecyi, sprzyjał jednak grekom: doradził im opuścić Tessalią (480 r.), a w przeddzień bitwy pod Piątejami (479 r.) ostrzegł ich o zamierzonym ataku Persów. Otrzymawszy od Xerxesa większą część Tracyi w podarunku, był założyeielem po-tęgi macedońskiej. Po nim panował syn Perdi-kas II.    L. w ч

•&I

Flę. 199 Aleksander 1П Wlellrl.

do brata, króla Epiru. Na wieść o zgonie Filipa, którego zamordował Pauzaniusz, może nie bez wiedzy mściwej Olimpiady, A. z matką powrócił. Udziału swego w spisku na życie męża Olimpiada dowiodła tem, źe kazała ozdobić złotym wieńcem głowę ukrzyżowanego Pauzaniasza i zwłoki jego spalić razem z ciałem Filipa (Justin, IX. 7). Żostawszy królem, dwudziestoletni A, potrafił prędko podołać wszelkim trudnościom. Wytracił spiskowców, wspólników Pauzaniusza, do których zaliczony został także Amyntas, stryjeczny brat A, syn Perdikasa III i prawy dziedzic tronu, przez Filipa niegdyś strącony; pozwolił matce zgładzić Kleopatrę z dziecięciem, a sam skazywał na śmierć nawet jej krewnych (Diodor XVII. 2). Tymczasem Grecya, niedawno przez Filipa ujarzmiona, ucieszywszy się wieścią o jego zgonie, powstała przeciwko macedończykom, dzięki zabiegom niezmordowanego Demostenesa, oraz ogromnym sumom pieniędzy, które król Persów przysyłał na ręce mówcy ateńskiego, podburzając przeciwko wspólnemu na ten raz wrogowi. A. z błyskawiczną szybkością spieszy do Grecyi, zyskuje przychylność Te-salijczyków, zajmuje Termopyle, rozkazuje zgromadzeniu amfiktyonów uznać swoje następstwo po ojcu, w charakterze zwierzchnika Grecyi, następnie staje z wojskiem pod murami Teb. Greków, nieprzygotowanych do wojny i niedawno lekceważących młodzieniaszka, odbiegła odwaga: błagali o pokój i otrzymali go. A. pospieszył do Koryntu i, zwoławszy tam zgromadzenie wszystkich Greków, kazał potwierdzić uchwałę wyprawy przeciwko Persom, powziętą niedawno przed zgonem Filipa, a siebie mianować jej wodzem (Justin. XI. 2). Z Grecyi A. pośpieszył do Tracyi i II-lyryi, gdzie liczne ludy barbarzyńskie, na wieść o śmierci Filipa, podniosły rokosz. Przebywa góry Hemos (Bałkan) i rz. Dunaj, poskramia Trybal-lów i Getów, dociera do siedzib Celtów nad Ad-ryatykiem. Tymczasem Grecy, uwierzywszy pogłosce, jakoby A. poległ, porwali się na nowo do powstania; na czele ruchu, za sprawą Demostenesa, stanęli ateńczycy i tebanie. A. spieszy z 33000 wojska pod Teby. „Dzieckiem (mówił) nazwał mię Demostenes, gdy byłem w Illyryi, młodzieniaszkiem—gdym przeszedł do Tessalii; pod Tebami pokażę mu, źe jestem mężem”. Tebańczycy upokorzyć się nie chcieli i sami, bez sprzymierzeńców, mężnie stawili czoło A-wi, ale ponieśli zupełną klęskę: 6000 zginęło, 30000 dostało się do niewoli. Tych jeńców oraz resztę obywateli ' zwycięzca sprzedał w niewolę (otrzymał za nich 440 talentów) miasto Teby kazał zburzyć, z wyjątkiem fortecy Kadmei oraz domu Pindara, grunta zaś podzielić p między j miast sąsiednie , które , jak Orchom nos i Piątej a spółzawodniczyły niegdyś z Tebami, a teraz cieszyły się z ich zguby, (Diodor XVII. 4—8). Przerażeni Ateńczycy błagali o pokój. A. przebaczył im raz jeszcze, ale gdy się dowiedział, że niektórzy Tebańczycy znaleźli schronienie w Atenach, na nowo jął grozić im wojną, żądając wydania 9

309Aleksander li, syn i następca Amyntasa II; szesnasty król macedoński, od 370 albo 369 do 368 lub 367 przed Cbr. Chronologia i dzieje niepewne, jak wszystkich królów przed Filipem, z powodu niezgodności szczupłej liczby istniejących źródeł. Wmieszawszy się (369 r.) do wojny Tessalijczyków z Aleksandrem, tyranem Fery (ob.) musiał ustąpić, gdy Tessalijczyków wsparli Tebańczycy pod Pelopidasem (Justin, lib. VII cap. 5 i objaśnienie Duebnera do tegoż miejsca, wyd. Justyna w Lipsku 1831 r.) Zawarłszy pokój, król macedoński posłał do Teb brata swego Filipa (ob.), jako zakładnika. Według Dyodora (XVI 2) wypadki owe zdarzyły się jeszcze za panowania Amyntasa II. Aleksander zginął, zamordowany, za sprawą własnej matki, Eurydyki, przez swego krewniaka Ptolemeusza, zwanego Aloritas lub Alorites, który, jako przywłaszczy-ciel, w ciągu trzech lat po nim panował, l. w. s.

Aleksander III WielM, syn i następca Filipa król macedoński 336—323 przed Chr. Urodził się w 2 roku 106 olimpiady (w październiku 356 przed Chr.), rzekomo tej samej nocy, gdy Herostratos spalił świątynię Artemidy w Efezie. Matka jego Olimpiada(Olympias) była córką Neopto-lemosa, króla Epiru.

Aleksander wierzył i pysznił się z tego, źe po ojcu był potomkiem Heraklesa,

Achillesa zaś po matce. Od dzieciństwa był wyniosłym i dumnym. Nauczycielami jego byli: Leonidas,

Lizymach (Lysima-chos) i Arystytote-les; oprócz ćwiczeń ciała i sztuki wojennej, uczył się muzyki, dzieł poetów i filozofii. Z utworów poetyckich najwyżej stawiał Iliadę, którą u-miał całą na pamięć i miał zawsze przy sobie w złotej szkatułce; szczęśliwym mienił Achillesa, ponieważ ten znalazł takiego jak Homer piewcę swych czynów i sławy.Cenił także utwory Pindara i Stesichorosa. Żądzą chwały i wielkich czynów pałał od wczesnej młodości (Plutarch: Alex. с. 1—3. Justin. Hist. XII. 16). Mając lat 16, A. odbył pierwszą wyprawę wojenną przeciwko Illy-rom (340), a w bitwie pod Cheroneą (338 r.) dowodził oddziałem gwardyi. Gdy w roku następnym Filip przybrał drugą żonę, Kleopatrę, Olimpiada wraz z Aleksandrem opuściła męża i udała się

CD O

cS -

1,800

1,200

400

600

Razem 1,800 Ogółem wszystkiej jazdy 5,200 Piechota ciężka: 6 batal. hoplitów maced. 9,000 Sprzymierzeńcy greccy 4,000 Najemnicy

Sprzymierzeńcy greccy Najemnicy

najznakomitszych mężów, wrogów Macedonii; w liczbie ich byli mówcy: Demostenes, Lykurg, i Hyperides. Wszelako, gdy pierwszy gniew minął, zręczny Demades, wysłany przez ateńczy-ków, potrafił ułagodzić A-a : patryoci ocaleli (Plutarch Demosth. 23). Tylko Charydemos wolał uciec do persów, a za jego przykładem przeszło 2000 ateńczyków, którzy później walczyli w Azyi przeciwko A-wi (Arrian I. fin.). Uspokoiwszy Grecyą (335 r.), pozostawiwszy w głównych jej miastach załogi macedońskie i zleciwszy rządy Antypatrowi, którego z 13500 wojska pozostawiał w Macedonii, A. z wiosną 334 roku wyruszył do Azyi na podbój państwa perskiego. Cel len był otwarcie wypowiadany, a dopięcia jego A. był tak pewnym, źe całe swoje mienie rozdał przyjaciołom, mówiąc, że dla niego samego dosyć będzie Azyi. Głosił, źe występuje jako mściciel krzywd, przez odwiecznego wroga Grecyi zadanych. Wojna była już właściwie rozpoczętą przez Filipa, który był wysłał do Azyi oddział, pod dowództwem Attala i Parmeniona. Co do ilości ■wojska A., autorowie niezupełnie się zgadzają (Arrian I. Justin XI. 6. Diodor XVII). Według Droysena, było wszystkich 35.200, a mianowicie 30,000 piechoty i 5,200 jazdy. W tej liczbie było około połowy macedończyków i mało co mniej rozmaitych barbarzyńców z Tessalii i Illiryi— peonów, odrysyjczyków, agryanów i t. d. Sprzymierzeńców greckich było zaledwie około 6000 ze wszystkich państewek, oprócz Sparty, która nie chciała wziąć udziału w wyprawie, za co A. zemścił się tern jedynie, że na pomnikach swych zwycięztw, trofeach i darach do świątyń kazał kłaść napis: „Zwycięzcy Grecy z wyjątkiem La-eedemończyków“. Zarówno jazda, jak piechota, dzieliły się na ciężką i lekką: jazdę lekką zwano sarissophoroi od sarissa—nazwy lancy niezmiernie długiej, bo do 16 stóp dochodzącej (broń ta przydała się później A-wi w Indyach przeciwko słoniom). Piechota ciężka czyli pancerna (hoptitai) wyróżniała się pancerzem z blachy miedzianej i dużą tarczą (aspis)] piechota lekka (peitastai v. hypaspistai) miała pancerze niciane (linothorekes) i małe tarcze okrągłe (pelte). Miecze, długie (xi-pJios) lub krótkie (machaira), oraz lance posiadali jedni i drudzy; tylko źe lanca piechoty ciężkiej (dory) miała 8 stóp, pika zaś, którą posiadały niektóre tylko oddziały lekkiej piechoty (akontion) była zaledwie 5 stóp długą; od tej ostatniej owe oddziały piechoty lekkiej zwano „kopijnikami“ (akontistcii). Do lekkiej piechoty należały także oddziały armii nieregularnej, po większej części najemne, oraz łucznicy (toxotai). (Porówn. Xöch-ly „Geschichte des griechischen Kriegswesens”). Szczegółowy wykaz wszystkich tych rodzajów broni w wojsku A. jest, podług Droysena, następujący:

Jazda ciężka'. 8 szwadronów macedońs. Tessalijczycy Sprzymierzeńcy greccy

Razem ЗД00

Jazda lekka. Macedończyk, i peończyków 1,200 Odrysów

6,000

Razem 19,000 Piechota lekka: 5 batal. hypaspist. mac. 3,000

1,000 1,000

4 bataliony kopijników 4,000

Razem 9,000

Wojsko nieregularne: Łucznicy macedoń.    500

Łucznicy kreteńscy 500 Kopijnicy Agryanowie 1,000

Razem 2,000 Ogółem jazdy 5,200 Piechoty 30,000 Wszystkiego 35,002 W tym doborze zasługują głównie na uwagę: wprowadzenie wojska nieregularnego, oraz znaczna stosunkowo ilość jazdy (zwykle u greków bardzo nieliczna, stanowiła do ]|₂₀ ogólnej liczby wojska, u A. zaś prawie ¹1₆). Jedno i drugie daje się tern wytłómaczyć, że u Persów było właśnie najwięcej wojsk nieregularnych i konnicy. A. chciał więc,jednakowym rodzajem broni stawić im czoło. Żołnierze macedońscy byli to po większej części weterani z wojen Filipa, pod dowództwem dobrych oficerów, jakimi byli: Kleitos, He-festion, Filotas, Ptolemeusz, Antygon, Krater, Kalas, Nikanor, Lizymach, Perdikas i t. d. Z Pełli, stolicy Macedonii, wojsko ruszyło do miasta trackiego Sestos, skąd na 180 statkach przeprawiło się do Azyi pod m. Abydos, niedaleko dawnej Troi. Tu A. uczcił ofiarami bogów i bohaterów, zarówno greckich, jak trojańskich, (Arrian I. 11) i wkrótce stoczył pierwszą potyczkę z wojskiem Daryusza III Kodomana, króla persów, na równinie Adrastejskiej, niedaleko od rzeczki Grauiku, wpadającej do Propontydy.

Af

łj

Л1Щ

Ft?. 200. Tctradraehma Aleksandra W.

Sam A. walczył mężnie. Kleitos ocalił mu życie. Zwycięstwo było zupełne: ze 110,000 wojska perskiego mało kto ocalał; A. stracił tylko 129 ludzi (Diodor XVII. 18). Zwycięstwa owocem był podbój całej Azyi Mniejszej; Milet został zdobyty. Memnon, Grek z Rodosu, jeden z najlepszych wodzów i doradzców Daryusza, bronił się przy pomocy floty, ale gdy wkrótce umarł w Mityle-nie, siły morskie persów poszły w rozsypkę i nic już zdziałać nie mogły. A. również po zdobyciu

Miletu (gdzie miał jeszcze 160 okrętów), spalił sw% flotę, jako zbyt kosztowną i krępującą ruchy wojsk lądowych i poprzestawał odtąd na tych ostatnich. Dla zabezpieczenia się od tyłu,

A. trzykrotnie schodził całą Azyą Mniejsze wzdłuż i wszerz, zwiedził Frygią, posunął się aż do Kapadocyi, gdzie przebywszy rzekę Halys, skierował się na południe. Podczas marszu do Kapadocyi, po drodze zatrzymał się w mieście Gor-pion, stolicy Frygii. Tu pokazano A. przechowany w 'świątyni plag dawnego króla Gordyasza, oplątany rzemykami, które według słów wyroczni mógł rozwiązać jedynie przyszły władzca Azyi (węzeł gordyjski). A. nie mozoląc się długo, rozciął węzeł mieczem (Q. Curt. П1. 1. 15). Przekonawszy się że w Azyi Mniejszej już nie zostawił wrogów poza sobą, ruszył dalej, spiesząc przebyć niebezpieczne wąwozy Tauru. W Tarsie zachorował ciężko po kąpieli rzecznej, a gdy jeden z lekarzy, Filip, podjął się go uleczyć, A. otrzymał od Parmeniona list ostrzegający, że lekarz jest przekupiony, aby go zgładzić ze świata.

Pomimo to, wziąwszy od Filipa puhar z lekarstwem, A. wychylił go pospiesznie, a drugą ręką podał lekarzowi list Parmeniona. Oskarżenie okazało się płonnem i A. wyzdrowiał (Justin XI.

8) W listopadzie 333 r. nastąpiła druga bitwa z wojskami Persów pod ni. Issus w Cylicyi. Da-ryusz zgromadził 400,000 piechoty i 100,000 jazdy (Diodor XVII. 31). A. już był przebył wąwóz, zwany "Wrotami Cylicyjskiemi (Portée v. Pylae Ciliciae) i dotarł do ni. Myriandos, kolonii fenic-kiej nad zatoką issyjską, gdy mu dano znać o zjawieniu się Daryusza na tyłach jego armii.

Persowie zajęli wąwóz lewem skrzydłem, prawe oparli o brzeg morski, środek zaś, gdzie znajdował się Daryusz, stanął nad rzeczką Pinarem.

Wojska perskie nie mogły się rozwinąć w tej po-zycyi zacieśnionej, lecz miały nadzieję przeciąć odwrót A., trzymając się odpornie. A. ZDiweczył te nadzieje: zawróciwszy w dolinę, uderzył na per-sów od południa, a chociaż walka była zaciętą, szczególnie) ze strony jazdy perskiej pod dowództwem Nabarzanesa, oraz najemników greckich (których miało tu być 30,000), gdy jednak Daryusz, atakowany w centrum przez Aleksandra, uciekł przed rozstrzygnięciem walki, wtedy i reszta jego wojska poszła w rozsypkę (Arrian II. 6—10). A. sam był raniony.Zginęło do 100,000 Persów. Sam Daryusz zaledwie umknął, pozostawiając swój namiot w ręku zwycięzcy; matka jego: Sisygambis, żona Stateira, oraz dwie córki,

Stateira i Barsina, dostały się do niewoli. A. obszedł się z niemi ludzko, pocieszał je nawet, zapewniając że Daryusz nie zginął, jak sądziły, a gdy po niedługim czasie królowa perska zmarła, zwycięzca płakał na jej pogrzebie. (Arrion II. 12.

Plut. Al. 21). Niezmierne skarby Daryusza, zabrane w jego obozie i w Damaszku zbogaciły A. i odtąd król macedoński, dawniej ubogi, otoczył się przepychem i zbytkiem. Zwycięskie wojsko ruszyło do Fenicyi, aby zapewnić sobie posiadanie portów morskich i tym sposobem przeciąć persom

Encyfclopedya Powszechna lluitr

komunikacyę z Grecyą. Тут Nowy, na wyspie położony, stawił się hardo: A. obiegł go, a połączywszy groblą wyspę z lądem, zdobył i zburzył miasto po siedmiomiesięcznem oblężeniu; 8,000 tyryjczyków zginęło, 30,000 sprzedano w niewolę. (Arrian II. 15). Sydon i inne miasta fenickie poddały się A-wi dobrowolnie; Gazę na wybrzeżu filistyńskiem musiał zdobywać szturmem. Cypr i Palestyna również poddały się zdobywcy; według Józefa (Antiq. XI 8) A. zwiedził Jerozolimę i był w świątyni, przyjęty przez arcykapłana Jalduah. Z Fenicyi A. udał się do Egiptu, który opanował bez trudności. Założył tam nowe miasto Aleksandryą, (Arrian III. 1 i nast.) i zwiedził położoną w oazie Marmaryce, śród pustyni, świątynię Amona (którego Grecy uważali za jednoznacznego z Zeusem); tam kapłani uznali go za syna bożka (Just. XI. 11) i odtąd A. chciał, aby go stale »azywano synem Zeusa, utrzymując, że Filip nie był jego ojcem. Może sam w to nie wierzył, ale, upojony własną sławą, rad był otoczyć się tym nowym urokiem. Zdobywszy całą zachodnią połowę państwa perskiego, A, wrócił do Fenicyi, a otrzymawszy w tym czasie z Europy około 12,000 posiłków, gotował się do zadania ostatniego ciosu wrogowi w samem sercu jego posiadłości. Po bitwie pod Issem Daryusz trzykrotnie pisał do A-а, ofiarując mu Azyę Mniejszą, ogromne skarby i córkę za żonę, ale zwycięzca odpowiadał mu zawsze, że źą- . da całego państwa i zdania się na łaskę, ponieważ wszystko już należy do niego prawem zwy-cięztwa, a na ziemi nie mogą ostać się obok siebie dwa potężne mocarstwa, jak dwa słońca nie mogą przyświecać światu. W sierpniu 331 r. A. przeszedł Eufrat pod m. Tapsakiem i ruszył ku Asyryi. Tam, niedaleko zwalisk dawnej stolicy Niniwy, na równinie pomiędzy Gaugamelą i Ar-belami, Daryusz zgromadził ogromne wojsko (podług Arrian. III. 8 i 12, milion, według Justyna

XI. 12 i Dyodora XVII. 39 i 53, było zaledwie od 400 do 500 tysięcy piechoty i 100,000 jazdy). Na dogodnej dla oddziałów konnicy równinie była to przeważnie walka jazdy. Persowie złamali lewe skrzydło Parmeniona, ale A., szczęśliwie u-niknąwszy dołów i ostrego żelaztwa, które per-sowie przed swym frontem przygotowali, rzucił się, jak zwykle, na centrum, gdzie się znajdował sam Daryusz, a ten, jak zwykle, uciekł co prędzej . W tedy macedończycy zwrócili się przeciwko reszcie wrogów i po krwawej walce odnieśli zupełne zwycięstwo, sprawiając straszliwą rzeź uciekających: poległo ich około 300,000; A, utracił 100 ludzi i 1000 koni. Była to jedna z najkrwawszych bitew w dziejach świata (Justin. XI. 12). Daryusz z nielicznym orszakiem ratował się u-cieczką w odległe północne prowineye państwa. Zwycięzca ruszył do Babilonu, a stamtąd w głąb Persyi—do stolic królewskich: Suz i Persepolu. Pod Persepolem, w wąwozie, zwanym Pylae Per-sides (Wrotami perskiemi), chciał mu bronić przejścia satrapa Aryobarzanes z 40,000 wojska, lecz został pobity (Arr. III. 18) "W Suzie i Per-

78

czasie

sepulu A. wyzwolił kilkanaście tysięcy jeńców i więźniów, poczęści greków, oddawna tu trzymanych; niektórzy byli okropnie pokaleczeni. W obu tych miastach znalazł dużo złota; og ł zaś skarbów perskich, razem z zabranemi później w Ekbatanie, wynosił 180,000 talentów (około 400 mil rubli). Upojony winem i naleganiem hetery Tai-dy, własnoręcznie podpalił pałac królewski w Per-sepolu (Arr. III. 18). Zwiedził Pasargady, święty gród Achemenidów z grobowcem Cyrusa. Niebawem puścił się w pogoń za Daryuszeru do Me-dyi, opanował stolicę tego kraju, Ekbatanę, i spiesząc marszem forsownym, dopędził zbiega niedaleko miasta Hekatompylos, ale znalazł tylko trupa Daryusza, gdyż towarzyszący mu Bessus, satrapa Baktryany, zamordował go, sam zaś przybrał tytuł królewski i umknął dalej, próbując razem ze Spitamenesem urządzić opór przeciwko zdobywcom. (Arr. III. 19 i nast. Just. XI. 15). Poskromiwszy mardów, hyrkanów i inne ludy, które mieszkały na południe od morza Kaspijskiego, A. puścił się w pogoń za Bessusem, podbijając po drodze środkowe prowineye państwa: Partyą, Aryą, Drangianę i Arachozyą. Tu także założył dwie Aleksandrye—jednę w Aryi (obecnie Herat), drugą w Arachozyi (teraz Kandahar), pozostawiając części swych żołnierzy, jako osadników, mających krzewić cywilizacyą grecką w tych odległych krainach Azyi środkowej, gdzie nie słyszano owego czasu o grekach. (Arr. III. 21 nast.). W czasie tych wypraw, znajdując się w m. Proftazyi (Pruphtasia na połud. od Hera-tu), A. wykrył spisek na swe życie i rozkazał zabić przyjaciela swego, Filotasa, oskarżonego o ukrywanie sprzysięźenia, oraz jego ojca, starego wodza, Parmeniona, komendanta Ekbatany. (330 r.). W tym także czasie odesłał do ojczyzny wielu z pomiędzy swych sprzymierzeńców greckich, obdarzywszy ich hojnie. (Just. XII. 5 i nast.). Następnie przez wąwozy Parapomizu (Hindukusz, indyjskiego Kaukazu) wkroczył do Baktryany. Spitamenes wydał mu Bessusa, którego A. kazał oćwiczyć rózgami, a następnie oddał krewnym Daryusza, aby go uśmiercili (329) Sam przebył Oxus, podbił Sogdyanę, posunął się aż do Jaxartesu, przebył tę rzekę i uganiał się za plemionami scytyjskiemi, do których był uciekł pobity Spitamenes, ale masageci przysłali niebawem A-wi jego głowę. Dwa lata zeszły zdobywcom w tych krajach odległych (Arr. III. przy końcu). Tu także A. założył kilka miast pod swojem imieniem, nad Oxusem i Jaxartesem, z tych najbardziej wysunięta na północ istnieje dotychczas (Chodżend nad Syr-Daryą\ W tych wypraw doszła do A-а wiadomość o poskromieniu przez Antypatra nowego powstania greków, na którego czele stał Agis (ob.), król Spar-ty (330 r. Just. XII. 1). W Marakandzie, stolicy Sogdyany, A. zabił własnoręcznie przyjaciela swego, Kleitosa, gdy ten śród uczty począł mu przymawiać i stanął w obronie sławy Filipa, którego poniżali inni biesiadnicy (Arr. III. 30). Opamiętawszy się, A. gorzko żałował swego po-

stępku, przez trzy dni nie wychodzi! z namiotu, chciał nawet zamorzyć się głodem (328 r.). W roku następnym rozkazał zabić filozofa Kal-listenesa, który był ulubionym Arystotelesa uczniem, za to źe ten drwił sobie z pochodzenia A. od bożka Amona (Just. XII. 7). Z Kalli-stenesem zginęli także Hermolaos i inni, oskarżę ni o sprzysięźenie przeciwko A-wi. Otrzymawszy od Taxilosa, królika Indyi północnej, wezwanie na pomoc przeciwko Porusowi, A. pozostawił w Ba-ktryanie 13,500 wojska, sam zaś, uzupełniwszy swą armię poborem krajowców do 120,000 piechoty i 15,000 jazdy, (odtąd już barbarzyńcy stanowią większość w wojsku A.) ruszył na wyprą wę do Indyj. W ciągu dwu lat (327—325) podbił liczne plemiona, osiadłe w teraźniejszem Pię-ciorzeczu (Pendżab), poraził i wziął do niewoli Porusa i powiększył posiadłości Taxilosa. W in-dyach poraź pierwszy A. spotkał się z braminami, podziwiał ich mądrość i ascetyzm. Tu także nauczył się używania słoni na wojnie. U stóp indyjskiego Kaukazu założył dwa miasta: IS! iceję i^Bukefalią—ostatnie na pamiątkę swego konia, który tu życie zakończył. (Arrian. IV i V). Gotował się iść dalej przez straszliwą pustynię Indyj środkowych nad Ganges, ale natrafił na opór wojska, mianowicie najlepszej jego części—greków i macedończyków. Pragnęli już odpoczynku i końca wypraw. Daremnie A. namawiał ich przez dni kilka: milczeli ponuro lub szemrali, pokazując *nu swe łachmany i rany. Mimowoli więc zdobywca musiał uledz: Sangala nad rzeką Hy-pasem (teraźn. Bijas), dopływem Akesinu, była najdalszym punktem wschodu, do którego dotarł A. i zarazem ostatnim kresem jego wypraw. (Arr.

Y. 29). Kazał tu wznieść 12 wysokich ołtarzy, według liczby 12 korpusów wojska, i po spełnieniu ofiar bogom, oraz odbyciu igrzysk obyczajem greckim, na 2000 statków popłynął rzekami Hy-daspem (teraz Behad), Akesinem (Czynab) i Indem aż do Pattali, delty Indu. Po drodze jeszcze ujarzmiał plemiona okoliczne i zostawił osadników w dwu nowych Aleksandry ach, które założył: jednę przy ujściu Akesinu, drugą nieco dalej na południe, na lewym brzegu Indu. W Pattali założył także fortecę i pozostawił załogę. Tu rozdzielił wojsko na dwie części: jedna płynęła dalej wzdłuż brzegów oceanu Indyjskiego ku ujściu Eufratu, pod dowództwem Nearcha; z drugą zaś sam A. przedsięwziął uciążliwy marsz przez gorące i bezwodne stepy Gedrozyi i Ka-ramanii. Tu jeszcze w krainie Arabiów założył nad oceanem Aleksandryą. Po dwumiesięcznym przeszło marszu A. stanął nareszcie w Pasarga-dach, doświadczywszy wspólnie ze swem wojskiem wszelkich trudów, głodu i pragnienia, które przyprawiły go o stratę kilku tysięcy ludzi (Arr. VI). W ostatnich dwu latach A. zajął się urządzeniem wewnętrznych spraw państwa. Przybrawszy po śmierci Daryusza tytuły i dyadem królów perskich, chciał uchodzić za prawego następcę A ehern enidów. Dawne urządzenia pozostawił prawie całkiem nietkniętemu po dawnemu satrapowie

byli nieograniczonymi panami w prowincjach, cie, Tebach. Atenach i reszcie greków eurcpej-królowi zaś przesyłali tylko daninę i podatki, skich, historya odtąd wspomina już bardzo mało. A. pozbawił godności tylko niektórych satrapów, A. był jednym z tych niewielu mężów historycz-a w liczbie nowych mianował kilku greków. Ca- nych, którzy czynami swemi wprawiali w zdu-łą uwagę zwracał na zatarcie różnicy pomiędzy mienie spółczesnych i wieki potomne. Dlatego zdobywcami, a zwyciężonymi: sam nauczył się po łatwą do zrozumienia jest rzeczą, że fantazya persku, otaczał się chętnie persami i chciał, aby ludzka, uderzona ogromem czynów i sławy boha-tak samo wszyscy macedończycy i grecy pozbyli tera, otoczyła go urokiem cudowności, uczyniła się odwiecznej tradycyjnej pogardy dla barba- bohaterem poetycznej legendy. (Ob. Aleksander rzyńców. Za najpewniejszą drogę ku temu uwa- w poezyi). Źródła a) greckie: Arryan: „AnabasisA.“ źał małżeństwa mieszane: sam ożenił się ze Sta* —Plutarch:,,Zycie A.“—Dyodor sycylijski: „Histo-teirą, córką Daryusza, i względami swemi oraz rya“.—B) łacińskie: Trogus Pompejus w skróceniu podarunkami wynagradzał tych, którzy poszli za Justyna „Historiae Pliilippicae“.—Q. Curtius: jego przykładem. Nie szło to jednak gładko, ,,De rebus gestis A. Magni“. ‘Opracowania : Droy-a z powodu urządzenia gwardyi perskiej przy- sen: „Geschichte Alexanders des Grossen“ 1 wyd. szło do buntu wojsk greckich i macedońskich, 1833 r. ostatnie 1880, Lipsk ] Berlin.—Geier: który A. poskromił, ukarawszy śmiercią 13 lu- „Alex. Magni historiarum scriptores“ Leipzig dzi; stało się to pod m. Opis nad Tygrysem. 1844. — Hertzberg : „Die asiatischen Züge A. (Arrrian УН. 8—11). Wkrótce potem A. stra- des Grossen“ Halle 1864. —Grote: „History of cił najlepszego swego przyjaciela i powiernika, Greece.” O bajecznych legendach cyklu A. pisali: Hefestyona, który sam jeden rozumiał i oceniał Foerster: „A. M. collectio scriptorum ad fa-należycie wielkie plany bohatera, a zmarł w Ek- bulosum ejus historiarum pertinentium“ Lepzig, batanie, lecz pogrzebiony został w Babilonie z nie- 1874.—P. Meyer: „A. le Grand etc.“ Paris, słychaną wspaniałością (324 r.). Nie poprzesta- 1886.

we.

jąc na dotychczasowych podbojach, party żądzą Aleksander Wielki w poezyi. Bohaterska oso-sławy i ciekawości, A. pragnął dojść aż na krań- bistość A. W., posiadająca tyle sympatycznych ce świata, zdobyć i opanować resztę zaludnionych i szlachetnych rysów charakteru, opromieniona krajów: marzył o podboju Italii i reszty Europy aureolą zwycięstw i podbojów na szerokiej, mało aż do Słupów Herkulesa (Gibraltar), o zdobyciu znanej przestrzeni świata, musiała koniecznie wy-Afryki kartagińskiej, o wyprawach na podbiegu- wrzeć potężne wrażenie na współczesnych, utrwa-nowe krainy Scytów i w gorące strefy Etyopii. lić się w pamięci różnych ludów i stać się przed-Gotował już wojska i flotę na te wyprawy, miotem, rozpamiętywań, a w następstwie fan ta-obrawszy Babilon za punkt zborny, gdy śmierć stycznych legend. Rozwijały się one i mnożyły niespodziewana zaskoczyła go w tern mieście, po szczególniej na Wschodzie, pośród ludów, które dziesięciodniowej chorobie, spowodowanej nieu bezpośrednio oglądały jego czyny i zostały olśnio-miarkowanym trybem życia (2 roku 114 olimpia- ne urokiem jego wielkości. Jak mianowicie w po-dy, w czerwcu 323). Zapytany przez otaczają- czątkach, na miejsce prawdy historycznej, wciska-cych, kogo wyznacza swym następcą, odpowie- ły się stopniowo do wspomnień o Al. W. pierdział: najgodniejszego; przy tem wręczył swój wiastki legendowe fantastyczne, — dokładnie nio pierścień Perdikkasowi, jakby mianując go, rząd- jest wiadomem. W każdym razie proces ten. cą państwa i opiekunem swych dzieci. Żył lat zależny od warunków miejscowych, zasilany wszę-32 i miesięcy 8. A. pozostawił trzy żony: Barsi- dzie odmiennemi pierwiastkami, musiał wytworzyć nę, wdowę po Memnonie Rodyjczyku, Stateirę, mniej lub więcej znaczną rozmaitość szczegó-córkę Daryusza, i Roxanę, rodem z Sogdyany. łów i oświetlenia bohatera. Jakoż późniejsze, Z pierwszą miał syna Heraklesa, który w chwili znane dziś, fazy rozwoju Aleksandreidy okazu zgonu ojca był niemowlęciem; Roxana dopiero po ją tę rozmaitość; bezwiedne asymilowanie jej śmierci A. wydała na świat pogrobowca, nazwa- bohatera do warunków życia i wyobrażeń, śród nego Aleksandrem (z przydomkiem Aigos). Pod- których legenda przybierała jakiś kształt ustalo-boje A-а miały niezmierne znaczenie dla cywiliza- ny, daje się zauważyć wszędzie; wszystkie zaś te cyi, gdyż zaniosły oświatę i język grecki do naj- kształty, czyli, mówiąc wyraźniej, opracowania, nie dalszych krajów azyatyckich, a zarazem przyczy- poprzestając na owej asymilacyi, uzupełniają fa-niły się do rozwoju stosunków handlowych, do bułę, zaczerpniętą z głównego i znanego źródła, ja-poznania się i zbratania ludów. Niezmierna ilość kiemiś szczegółami ze źródeł podrzędnych, wpraw -pieniędzy, która dotychczas spoczywała bezczyn- dzie bliżej nieznanych, ale naj prawdopobniej wscho-nie w skarbcu królów perskich, puszczona w obieg, dnich. Już w pismach Dyodora, Justyna i Kur-podniosła dobrobyt i handel, a zbadanie krajów, cyusza, wpływ podań i zmyśleń fantastycznych dawniej nieznanych, otwarło nowe drogi handlo- na przedstawienie dziejów Aleksandra jest wi-Idea równouprawnienia barbarzyńców z Hel- doczuy. Dalszy, już zupełnie fantastyczny stopień lenami, którą kierował się A., była krokiem naprzód rozwoju Aleksandreidy, stanowi dzieło tak zw. w postępie kosmopolityzmu. Grecya europejska Pseudokallistenesa (ob.). Zostało ono opracowa-straciła na podbojach A. Ogniska nauk, literatu- ne w Egipcie około 200 r. po Chrystusie, naj-ry, sztuk, handlu, przenoszą się odtąd na wschód prawdopodobniej w samej Aleksandryi, przez judo Aleksandyi, Pergamu, Rodosu i t. d. O Spar kiegoś bezimiennego autora, który oparł się na

podaniach miejscowych (porów. Zacher: „Pseudo kallisthenes” Halle, 1867) i uczynił Aleksandra prawowitym spadkobiercą króla egipskiego Nek-taneba, bo synem jego, zrodzonym z nieprawego związku z królową macedońską, Olimpią. Praca ta, przechowana w kilku odmiennych redakcyach, stanowi bardzo ważny moment w dziejach Aleksandreidy, posłużyła bowiem za źródło główne, chociaż nie jedyne, z którego bezpośrednio lub pośrednio czerpano materyał do późniejszych opra-howań legendy, (wyd. Müller, 1846 i Mensel, 1871). Przełożona w w. V na język ormiański p. t. „Padmuthiun Acbeksandri Maketonazwui” (wydane przez Mechitarystów w Wenec. 1842) i na syryjski, przyczyniła się do zbogacenia ma-teryału legendowego na wschodzie, materyału, który, następnie został wyzyskany przez wielu poetów, szczególniej perskich. Oprócz Firdussi’ego, który opierając się na nim, opiewał Al. w swoim „Szacb-namehu”, odznaczył się w opracowaniu Aleksandreidy Nizami (ob.), którego poemat opiera się nietylko na podaniach, lecz i na bałamutnej erudycyi, wyzyskanej w duchu filozoficzno-mahometańskim (Porówn. Bacher: „N. und das Nizamische Alexanderbuch” Gotting, 1871). Po nim Emir Chosru (-}- 1315) napisał poemat p. t. „Zwierciadło Aleksandra”, a Mewlana Dżami (w w. XV) „Księgę mądrości A.”. Opracowania perskie ze swej strony przyczyniły się do rozpowszechnienia Aleksandreidy śród niektórych innych ludów na wschodzie; tak np. Ali-szir (ob.) na podstawie opracowań perskich napisał w jęz. czagatajskim (tureckim) „Saddi Iskender”; oprócz tego istnieją jeszcze w języku tureckim trzy inne opracowania: Merolana Hamsewi, Alnneda Deji i Ali-Czelebiego (ob.). Pomiędzy arabami Ale-ksandreida znalazła także kilku wielbicieli, jak np. Ibn Mufrih i inni, których prace pozostają dotychczas w rękopisach. W ogóle co do Aleksandreidy na Wschodzie, porównać: Gobdelas „Histoire d’A. le Grand suivant les écrivains orientaux” (Warsz. 1822) i szczególniej Spiegel „Die Alexandersage bei den Orientalen” (Lipsk, 1851). Z drugiej strony Pseudokalhstenes służył jako główne źródło dla opracowań A’eksandrtidy w Bizancyum, a za jego pośrednictwem u słowian południowych i wschodnich. Bizantyńskie znane są dwa pisane wierszem politycznym, jedno z XIV, drugie z XVI wieku, i jedno prozaiczne także z w. XVI, kilkakrotnie drukowane jako książka ludowa. Przeróbki południowo i wschodnio-słowiańskie istnieją w kilku wersyach. Jedna z nich, bułgarska, opracowana w końcu IX albo w początkach X w., znajduje się wcielona do kroniki Malolasa; druga, serbska, odznacza się wielką bajecznością; trzecia stanowi romans, wydany przez „Общество любителей древней письменности” (1880), jest wersyą ruską, najbardziej zbliżoną do opracowania nowogrec-kiego, i wreszcie czwarta— chorwacka. Te-to wersye spopularyzowały podania o Aleksandrze nawet śród ludu, czego ślady znajdują się w klechdach i bajkach: serbskich, bułgarskich i ruskich.

Co się tyczy Aleksandreidy u słowian zachodnich, to poetyczne opracowanie czeskie, znane obecnie z kilku urywków, i „Polska historya o żywocie i znamienitych sprawach A. W.” (Kraków, 1701), opierają się na tych samych źródłach, z których czerpały narody zachodnio europejskie. Głownem dla nich źródłem był także Pseudokal-listenes, ale w przeróbkach łacińskich. Jedna z nich, dokonana w w. V, przez Juliusza Wale-ryusza p. t. „Res gestae A. Macedonis” (wyd. Mai, Medyol. 1817), mniej była wyzyskiwana, aniżeli jej skrót z w. IX (Epitome) i nowsza przeróbka, opra.cowrana przez jakiegoś arcypaste rza Leona z Neapolu w w. X. Znana ona jest zwykle pod nazwą „Liber de proeliis” albo „Liber Alexandri”, „Vita Alexandri”, chociaż w cało ści tytuł jej brzmi: „Historia A. M. régis Ma-cedoniae de proeliis” (druków, w Trewirze 1473 i wielokrotnie później). Obok tego, jako źródło uboczne, służył niekiedy Kurcyusz i t. z. „Itine-rarium A. M.,” skompilowane na podstawie Ar* ryana, Pseudokallistenesa i t. d., napisane około połowy w. TV, oraz kilka epizodycznych fikcyj, jak np. „Epistoła A. M. ad Aristotelem”, „Alexandri iter ad paradisum” i inne, powstałe także jeszcze za czasów rzymskich. Najwcześniej zabrano się do opracowania Aleksandreidy we Fran-cyi (Porów. Paul Meyer: „A. le Grand, de la legende d’A. dans les pays romans”, (Paryż, 1886, 2 t.), a pierwsze dwie próbki są pod względem artystycznym najważniejsze. Jednej z nich dokonał Alberyk z Besanęonu (ob.), drugiej w w.

XII    ktoś bezimienny; niewielki ten poemat pozostaje dotychczas w rękopisie. Najpopularniejszym stał się przecież „Le roman d’Al.” (wydał Michelant, Stuttg. 1846) rozpoczęty przez Lamberta le Court czy le Fort, a dokończony, czy też może w całości przerobiony, przez Aleksandra z Bernay (ob.), wierszem t. z. aleksandryjskim (ob.). Nieco później, bo około r. 1200, Gualtherus de Castellione (Gautier de Chatillon) opracował na podstawie Kurcyusza, Justyna i „Liber de proeliis” poemat łaciński w 10-ciu pieśniach „Alexandreis” (wyd. Müldener, Lipsk 1863). Dzieło to zaiiuponowało współczesnym erudycyą i moralizowaniem tak dalece, iż było czytane w szkołach dla nauki łaciny i posłużyło za podstawę do wielu późniejszych opracowań Aleksandreidy w różnych językach. Ku schyłkowi wieków średnich, ukazały się we Francyi i przeróbki prozaiczne, z pomiędzy których jedna „Histoire du noble et très vaillant roy A. le Grand“ była drukowana w Lyonie 1552 r. Niemieckie opracowania opierają się na francuskich. Pierwszy ksiądz Lamprecht w w. XII (ob.) przerobił poemat Alberyka z Besanęonu (wyd. Weismann, Frkf. 1850 i Kinzel, Halle, 1884), w wieku zaś

XIII    Rudolf z Ems (ob.) opracował nową Ale-ksandreidę na podstawie Lamprechta i Gautiera z Chatillonu, a nieco później Ulryk z Eschen bach u na podstawie tegoż Gautiera. W w. XV ukazały się przeróbki prozaiczne, a jedna z nich Jana Hartlieha wyszła z druku w Augsburgu

L. W. S.

o-

L. W. S.

L. W S.

r„ w. s.

1473 r. Literatura skandynawska j osiada także 3 Aleksandreidy, opracowane podług Gautiera z Chatillonu: „Alexandri-Magni saga” z w. XIII, i dwie z XIV. Niderlandzki poemat o A. Ja-kóba von Maerlant (ob.) na tej samej opiera się podstawie, chociaż posiłkuje się i innemi źródłami (wyd. Franek, Bonn 1880). W literaturze angielskiej ocalały fragmenty dwóch próbek Aleksandreidy: jednej z w. XIII w dyalekcie anglo-normandzkim (wyd. H. Weber w „Metrical romances”, 1810), drugiej z XIV. Obie posiadały niemałe zalety poetyckie. W Hiszpanii poemat o A. opracował Wawrzyniec Segura, ksiądz z As-torgi w w. XIII; trzymał się on głównie Gautiera z Chatillonu, ale posługiwał się i innemi źródłami (wyd. Ochoa w „Coleccion de poesias castellanas”, Paryż 1842). Aleksandreidę wreszcie posiada i literatura włoska. Najprzód w w.

XIII Guilichino z Arezzo przerobił „Liber de proeliis” na poemat łaciński, a w połowie w XIV (1355) Dominik Scolari, korzystając z tej samej książki, napisał w oktawach „Libro d’A. Magno”; oprócz tego istnieje i przeróbka prozaiczna, drukowana kilkakrotnie (1474, 1477 i t. d.) pod róż-nemi tytułami. Wszystkie powyżej wymienione opracowania Aleksandreidy nie stanowią bynajmniej listy wyczerpanej: z pominięciem niektórych mniej znanych i rozpowszechnionych, znalazły tu miejsce tylko te, które traktują temat w całości.

Oprócz nich, w każdej prawdę literaturze znajdują się utwory drobniejsze, epizody, wzmianki i aluzye w różnych innych utworach. Vv szystko to świadczy aż nadto dowodnie, jak rozpowszechniona i spopularyzowana była legenda o A., zarówno na wschodzie, jak na zachodzie, w wiekach średnich. Czasy nowożytne położyły kres dalszemu rozwojowi Aleksandreidy, rozpraszając przy pomocy krytyki historycznej poetyckie złudzenia i okazując macedońskiego zdobybywcę w rzeczy wistem świetle.

Aleksander IV (Egus, Aegus, Aigos), syn po-grobowy A. Wielkiego i Roxany, (* 323 r.) dziecko, które właściwie nigdy nie było królem, lecz tylko igraszką i ofiarą ambitnych, a okrutnych opiekunów. Gdy tytularny następca A. Wiel. słaby na ciele i umyśle, brat jego Filip Ary-deusz (ob.), zginął za sprawą Olimpiady (317 r.) ta ostatnia, razem z Polysperchonem, rządziła państwem w imieniu swego wnuka, lecz już w roku następnym Kassander (ob.) wydal im wojnę i obiegł rodzinę A. Wiel. w Pydnie. Olimpiada musiała poddać się i została zamordowaną, Ro-xanę z synem Kassander zamknął w Amfipolu.

Niebawem jednak przeciwko Kassandrowi wystąpił Antygon (ob.), potężny władca niemal całej Azy i macedońskiej i w wojnie czteroletniej (315 —311) stale miał przewagę nad przeciwnikami, chociaż Kassander związał się przeciwko niemu z Seleukiem (ob.), Ptohmieuszein (ob.) i Lizymachem (ob.). Antygon występował jako obrońca pozostałych jeszcze przy życiu członków rodziny królewskiej; a chociaż, podług warunków pokoju, rządy krąjóyr europejskich i regeneya z tytułem stratega (wodza) miały i nadal poz stawać w ręku Kassandra, ес/, A. zapewniono w tymże traktacie życie wolność i tron. Kasan-der nie spełnił tego warunku i kazał otruć Ro-xanę razem z synem (310 r.) (Diodor: „Hist. XVIII—XIX”. Droysen „Geschichte der Nachfolger Alexanders).

Aleksander V, trzeci syn Kassandra, po zaszłej 298 r. śmierci ojca, a w 4 miesiące potem starszego brata Filipa, prowadził spór o następstwo z drugim bratem Antypatrem (ob.). Gdy zaś Antypater, posądzając matkę Tessalonikę o sprzyjanie młodszemu synowi, kazał ją zamordować, A. wezwał przeciwko niemu naprzód słynnego króla Epiru Pyrrusa (ob.), a gdy ten ograniczył swą pomoc do zagarnięcia pod swoję władzę kilku miast macedońskich, A. udał się do rządzącego wtedy Grecyą Deinetryusza Polior-cetesa (ob.). Zanim jednakże ten nadciągnął, Antypater, w obawie przed najściem obcego wroga, wolał pogodzić się z A.: bracia podzielili się państwem i przybrali obydwa tytuł królewski (295). Demetryusz, przybywszy wkrótce z licznem wojskiem, nierad był tej zgocPie; gdy się zaś dowiedział, że Aleksander czyha na jego życie, uprzedził go i kazał zamordować razem z żoną i dziećmi, a przeciągnąwszy na swrą stronę wojsko macedońskie i wypędziwszy Antypatra, obwołał się sam królem Macedonii 294 r. (Pausan. Boeot.

VII. 3. Justin. Hist. XVI. 1).

Aleksander, najmłodszy syn Perseusza (ob.), ostatniego króla Macedonii, ostatni potomek dy~ nastyi Demetryusza Poliorcetesa. Wiemy o nim to tylko, że, wzięty do niewoli wraz z ojcem przez Pawła Emiliusza (ob.) pod Pydną (168 r. przed Chr.), prowadzony był w tryumfalnym pochodzie zwycięzcy, następnie więziony z Perseuszem w m. Albie Fucentia, po śmierci ojca uwolniony, był pisarzem sądowym w tern mieście i oprócz tego trudnił się snycerstwem. W r. 147 w Macedonii pojawił się pod imieniem A. samozwaniec, nrędko jednak został wygnany przez Metellusa. (Justin. XXXIII, Livius XLV).

Aleksander I król państwa Macedońsko-Syryj-skiego 151—147 przed Chr., według jednych, syn Antyocha IV Epifanesa (ob.), według innych zaś, samozwaniec rodyjczyk, którego właściwe imię było Balas, wysunięty przez nieprzyjaciół króla Demetryusza I Sctera (ob.), jako jego spółzawod-nik, gdyż Demetryusz ściągnął na siebie powszechną nienawiść z powodu, że przywłaszczył sobie tron, zamordowawszy prawego następcę, swojego brata stryjecznego, syna Antyocha. Za sprawą Heraklidasa, b. ministra Antyocha, senat rzymski uznał Balasa za prawowitego króla i polecił swym sprzymierzeńcom azyatyckim: Aryaratowi, królowi Kapadocyi, Attalowi z Pergamu . Ptolemeuszowi VI egipskiemu, aby wsparli pretendenta. Z pomocą ich Balas ostatecznie poraził Demetryusza, który sam zginął w bitwie. Zostawszy królem A. Balas, sprzymierzył się z Ptolemeuszem VI i otrzymał za żonę jego córkę Kleopatrę. Prędko został znienawidzony z powod«

Polyb. XXXIII).

L. W. S.

L. W. S

okrucieństwa i nadużyć wszelkiego rodzaju; z tego skorzystał syn Demetryusza 1, młody Dem§-tryusz Ił Nikator (ob*), który był schronił się na Wyspę Rretę, a podjąwszy stamtąd wyprawę przeciwko Balasowi, opanował stolicę Antyochiąi przeciągnął na swoją stronę znaczną część wojska nieprzyjaciela. Balas pobity uciekł na pustynię i tam go zamordowano, a głowę przysłano De-metryuszowi. Senat rzymski, dowiedziawszy się o tych wypadkach, uznał królem Demetryusza,

Balasa zaś ogłosił za szalbierza. (Justin. XXXV.

L. w. s.

Aleksander II, przezwany Zabina (co po syr. znaczy niewolnik), król syryjski 126 — 121 przed Chr. Pochodził z Aieksandryi w Egipcie, był synem kupca Protarcha. Gdy Ptolemeusz t П (ob.) poróżnił się ze swoją siostrą Kleopatrą i ta wezwała na pomoc swego zięcia, Demetryusza II Nikatora syryjskiego, Ptolemeusz wystawił Zabili asa, jako jego spółzawodnika, nakazawszy mu przyjąć imię Aleksandra i rolę syna Antyocha Sidetesa (ob.), brata Demetryuszowego. Gdy sy-ryjczycy chętnie przyjęli •amozwańca, Deme-tryusz, przez wszystkich opuszczony, uciekł do Tyru i tam został zabity. A. Zabina, zostawszy królem, zobowiązał się płacić haracz Ptolemeuszowi, ale gdy tego nie dotrzymał, a sympatyi swych poddanych pozyskać nie umiał, Ptolemeusz odwrócił się od niego i osadził na tronie syryjskim Antyocha VIII, przezwanego Grypos, syna Demetryusza П A. Zabina, zwyciężony, trzymał się jeszcze w Antyochii; ale, gdy dla zapłacenia żołdu wojsku, zaczął rabować własnoręcznie świątynie, oburzony lud wydał go w ręce żołnierzy Ptolemeusza, którzy go zamordowali. (Justin. XXXIX. Joseph. Antiq. XIII).

Aleksander Severns, cesarz rzymski 222 -235 po Chr. (* 2U8 r. w Fenicyi). Ojcem jego był Gessius Marcianus, matką Julia Mammea, córka Mezy, a siostra Soemidy, matki Elagabala (ob.) Właściwe jego imię było Aleksian. Z Elaga-balem przybył do Rzymu i tu odebrał bardzo staranne wychowanie pod troskliwą opieką matki i babki, które dbały nietylko o wykształcenie młodzieńca w literaturze greckiej i łacińskiej, ale także o prostotę trybu życia i surowe obyczaje. Meza i Mammea, żądne władzy, dopięły tego, że Elagabal przybrał Aleksiana za syna i następcę, nadając mu tytuł cezara (221), ale wkrótce go znienawidził, jako zbyt niepodobnego do siebie, i czyhał nieraz na jego życie. Matka i babka potrafiły jednak uchronić A., a pozyskawszy zręcznie sympatyą straży pretoryańskiej, sprawiły przewrót: Elagabal został zamordowany, Aleksian zaś obwołany imperatorem (w marcu 222). Wtedy to przybrał imiona; Marcus Aureliusz Severus Aleksander. Ponieważ młody cesarz liczył zaledwie lat 14, matka i babka rządziły w jego imieniu; ale i po dojściu do pełnoletności A. pozostawał aż do końca życia pod wpływem Mam-mei. Zniósł wyuzdane obrzędy azyatyckie, przez Elagabala wprowadzone, i w ogóle rządził dobrotliwie i łagodnie, trzymając się dewizy, którą kazał wypisać nad przedsionkiem swego pałacu: „czyń to innym, co chciałbyś aby tobie czyniono”. Poważał senat, utworzył przy swym boku radę z 16 senatorów, bez której nic nie poczynał, wydał wiele rozporządzeń, tyczących się porządku i bezpieczeństwa stolicy, oraz skutecznego wymiaru sprawiedliwości. Zabronił prześladować chrze-ścian, a nawet w kaplicy swojej domowej (lara-rium), oprócz posągów bóstw i słynnych mężów pogańskich, jak Orfeusza, Apoloniusza z Tyanyitd. kazał umieścić także wyobrażenia Abrahama i Chrystusa. Nie był jednak sam chrześciani-nem, lecz raczej filozofem w przekonaniach religijnych; co do Mammei, ta była podobno chrze-ścianką i utrzymywała bliskie stosunki ze znanym ojcem kościoła Orygenesem (ob.). A. otaczał się chętnie ludźmi uczonymi, jak prawnicy Paweł i Ulpian (ob.) i historyk Dion Kassyusz (ob.\ Powierzał im nawet wysokie urzędy, ale ci nie potrafili zyskać sympatyi ludu, który szemrał także na chciwość Mammei. Wojsko nie było za-dowolnione z przywróconej przez A. ścisłej dyscypliny, a surowy Ulpian, mianowany prefektem pretoryanów, został przez nich zamordowany w oczach cesarza; po czem rozpasane źołdactwo trzy dni plądrowało Rzym, ucierając się z ludem (228 r.). W sprawach zewnętrznych A. był równie nieszczęśliwym. Za jego rządów dokonał się w Azyi wielki przewrót: panowanie partów upadło, i Ardszyr (Artakserkses) wskrzesił państwo perskie pod nową dynastyą Sassanidów (226 r.); ponieważ zaś rościł pretensye do wszystkich krajów, które niegdyś składały państwo Da-ryusza, wojna z rzymianami była nieuchronną. A. ruszył na wscbód (232 — 233), ale pomimo chełpliwego listu do senatu, który przechował jego biograf, nie zdołał pogromić persów. Napad germanów na Galłią zmusił A. do wyprawy nad Ren (235). Zbudowano most pod Moguncyą, ale niedołężny cesarz, zamiast przeprawić się z legionami i uderzyć na nieprzyjaciół, wolał z nimi traktować i okupić pieniędzmi pokój. Oburzyło to żołnierzy, a oburzenie podniecał dzielny wojownik, Maxymin (ob.), Got z Tracyi rodem, który cieszył się względami wojska z powodu swego męstwa, olbrzymiego wzrostu i siły. Przywykłe do swawoli i niekarności legiony, zbuntowały się przeciwko niezbyt łubianemu A.: zamordowano go razem z matką, a Maxyrnina okrzyknięto cesarzem (w marcu 235 r.). Życie A. opisał Lamprydyusz, (Lampridius „Vita A. S.“) jeden z lepszych autorów zpośród grona tak zw. „pisarzy historyi cesarskiej“ („Scriptores historiae Augustae“). Z opracowań ob. Duruy: „Histoirc-des Romains“ t. VI.

Aleksander, cesarz bizantyjski, z dynastyi macedońskiej, syn Bazylego I, brat i następca Leona VI, przezwanego filozofem, panował 911 — 912 r. zaznaczył się jedynie okrucieństwem i występkami wszelkiego rodzaju.

Aleksander Skantaris, syn Aleksego IV, cesarza Trebizondy; od r. 1426, po zdradzie starszego brata, Jana Pięknego, był współrządcą

jednak potem, wskutek nieszczęśliwego upadku z konia, umarł. Był on ost tnim z rodu Ken-Aleksander I Silny król Szkocyi, wstąpił na neth’ôw. tron 1107 panował do 1124. Był synem Maikolma Aleksander z rodu Aseniów, carów bulgar-

III., a bratem Edgarda, po którym nastąpił. Stłu- skich, syn Jana Asenia I i ojciec cara Kalima-mił z wielką energią powstające bunty i nie na II, żył na początku w. XIII. Sam n;e pano-poddał się roszczeniom biskupów angielskich, wał, lecz piastował urząd sebastokratora, który wymierzonym przeciwko niepodległości kościoła tak w Bulgaryi, jak i w Byzancyum, nadawany szkockiego.    był braciom, lub bliższym krewnym panującego,

ojca i następcą tronu. Dalsze losy jego niewiadome.

Aleksander II król Szkocyi (*1198—f 3 lipca Aleksander, imię kilku królów imeretyńskich 1249). Wstąpił na tron po ojcu, Wilhelmie z bocznej linii Bagratydów gruzińskich, którzy Lwie, 4 grudnia 1214. Był jednym z najsław- po rozdziale Gruzyi w r. 1455, panowali w Ime-niejszych władzeów szkockich. Zawarł sojusz z ba- retyi aż do ostatecznego przyłączenia jej do Ro-ronami angielskimi przeciwko Janowi ^Bez Zie- syi w r. 1804.

mi” i dopomógł Robertowi Fitzwalterowi do zdo- Aleksander władca Kachetyi (*1574—-}T604), bycia Londynu i narzucenia królowi Janowi wiel- ^yn Lewana li go, poddał się pod protektorat kiej karty. Król Jan, mszcząc się na A., któ- Rosyi, szukając opieki przeciwko turkom i le-rego nazywał „czerwonym lisem,” wyprawił do zginom. Zamordowany za poduszczeniem szacha Szkocyi wojsko, które w niedługim przeciągu cza- perskiego Abhasa (Léger L. w „Grandę EncycU su zajęło nie małe przestrzenie i spaliło miasta Lamirault’a).

Roxburgh, Dunbar i Haddington. A. wówczas Aleksander I, król gruziński, rządził od r. połączył się z królewiczem francuskim, Ludwi- 1417 - 1442. Podbił część Armenii, lecz pobity kiem, który, wylądowawszy w Anglii, złożył mu przez persów, musiał płacić im daninę. Czasy hołd i zobowiązał się nie przystępować do żadnych jego panowania stanowią ostatnią epokę potęgi układów z Janem. Gdy jednak roku 1216 Jan państwa gruzińskiego, gdyż wnet po jego śmierci Bez Ziemi umarł, A. i baronowie opuścili Lu- rozpadła się Gruzya na kilka niezawisłych dziel-dwika i powrócili do domu. Podczas panowania nic. Główną zasługą A. było uspokojenie kraju Henryka III A. żył z Anglią w zgodzie; ożenił i przywrócenie porządku po ostatnim napadzie się r. 1221 z Joanną, starszą siostrą Henryka, mongołów. Odbudował też piękną katedrę w Me-a znów siostra jego, Małgorzata, poślubiła Huber- checie pod Ty flisem. W r.{jl442 zrzekł się trc-ta de Burgh, królewskiego opiekuna. Był to za- nu na rzecz syna swego, Wachtanga IV, i wstą-dany szach polityce francuskiej, poprzednio bo- pił do klasztoru.

wiem, A. zaręczył się był z jedną z córek Fili- Aleksander Newski, syn Jarosława Wsiewo* pa Augusta. Tym sposobem między Szkocyą łodowicza, prawnuk Jerzego Dołhorukiego, pro-l Anglią zawarty został ścisły sojusz; trwał on toplasty książąt ziemi Suzdalskiej, (-{- w r. 1263). blisko 18 lat. Dnia 14 wsześnia 1237 obaj sprzy- Za panowania ojca A. był księciem w ziemi mierzeni królowie poddali pod wyrok legatów nowogrodzkiej, która w tym czasie wiele cierpia-papieskich sprawę odwiecznych sporów Anglii ła od szwedów, rycerzy inflanckich i litwi-i Szkocyi o trzy hrabstwa północne; otrzymawszy nów. Dnia 15 lipca r. 1240 A. pobił szwe-za nie indemnizacyę w rocznej rencie 200 fun-    dów przy ujściu    rzeki    Iżory do Newy, za

tów, A. zrzekł się swoich pretensyj. Zgo ła trwa- co otrzymał zaszczytny tytuł Newskiego. Ale ła aż do r. 1238, ale zaraz po śmierci królowej    w tym samym już    roku    A. wyjechał    z Nowo-

Joanny nastąpiło zerwanie. Henryk III wtar-    grodu, nie mogąc    dać    sobie rady    z hardy-

gnął do Szkocyi, lecz nie śmiał stoczyć bitwy,    mi mieszkańcami,    gdzie    się ustaliły    i wyro-

Pokój był zawarty za pośrednictwem ks. Kora- biły zasady rządu republikańskiego. Dopiero wallii i arcybiskupa Yorku. Następnie A. ożenił gdy niemcy zdobyli Psków i Izborsk, nowogro-sie z córką francuskiego barona de Coucy. Pod dzianie znowu go przywołali do siebie. Przyby-koniec- jego panowania wszczął się bunt w hrab- wszy na to wezwanie, już dnia 5-go kwietnia r. stwie Argyle; A. wybrał się na poskromienie o- 1241 odniósł zwycięstwo nad „kawalerami mie-nego, lecz w drodze na jednej z wysp zacho- czowymP na lodzie, na jeziorze Czudskiem (,,po rował i umarł.    bojowisko lodowe”). Potem poraził jeszcze kilka

Aleksander Ш, król Szkocyi (* 1241 — -{-16 razy litwinów. Po śmierci ojca (r. 1246) A. po-marca 1286), panował od r. 1249. Syn i na- jechał do liana tatarsk ego, aby wyjednać „jar-stępca poprzedniego. Wstępując na tron, miał j łyk”, czyli dyplom na godność książęcą. Począt-lat 8. Ożenił się następnie z Małgorzatą, córką kowo otrzymał godność księcia kijowskiego i nowo* króla angielskiego Henryka П1, który wznowił, grodzkiego, a po ucieczce brata swego, Andrze-chociaż bezskutecznie, pretensye swoje do Szko- ja, z księstwa włodzimierskiego, stał się (r. 1252) cyi. W r. 1263 król Norwegii, Hako, napadł na też wielkim księciem włodzimierskim. Na tern Szkocyę, lecz A. odparł najazd, pobił Hakona stanowisku, lubo okryty zwycięskiemi wawrzyna-i zabrał wszystkie wyspy na morzu Szkockiem. mi, obrał politykę bezwarunkowej uległości ta-Następnie, chcąc się wyzwolić z pod wpływu An- tarom. Jeszcze za życia Batu-hana nałożona glii i Francyi, zawarł sojusz z Norwegią i oddał była ciężka danina na mieszkańców Rusi Przy swą córkę za Magnusa, syna Hakona. Wkrótce następnym hanie, Berke, przyszli posłowie ta*

Aleksander Eoryatowicz, książę na Podolu. Kazimierz Wielki w 1366 r zajął ziemię Bełzką i tamecznego ks. Jerzego zrobił swoim lennikiem, poczem posunął się dalej na wschód i zagarnął ziemię Wołyńską, wygnawszy z niej Lubarta Ge-dyminowicza. Zamki: Łuck i Włodzimierz obsadził załogą polską, ostatni z przyległemi włościami oddał w zarząd Aleksandrowi, synowi Korya ta. A. był dla Kazimierza W. nieposzlakowanie przychylnym, za co narażał swe ziemie na najazdy Kiejstuta i Lubarta. Na Podolu popierał on kulturę zachodnią, a więc kościoł rzymsko-katolicki (fundacya klasztoru Dominikanów w Smo-tryczu) i prawo magdeburskie (założenie wraz z bratem Jerzym Kamieńca Podolskiego 1374 r.l. Gdy Kazimierz W. umarł, udał się do Krakowa, by być przytomnym pochowaniu zwłok królewskich. Wtenczas - to cały powiat włodzimierski dostał się znów pod władzę Lubarta. Udy w 1377 r. król Ludwik węgierski obiegł Bełz, poddali mu się, nietylko Lubart, ale i Aleksander. Odebrał od nich Ludwik przysięgę wierności, zostawił ich w posiadaniu kilku zamków łyńskich, synów zaś ich powiózł z sobą do Węgier, jako zakład wierności. Z bulli papieskiej z r 1378 r. wiadomo, że A. był katolikiem i że żył jeszcze podówczas. Zginął w bitwie z Wołochami. Żona i potomstwo niewiadome. A т-ska.

tarscy, obliczyli całą ludność w ziemiach ruskich na głowy, zamianowali urzędników do wybierania daniny pogłównej i zaczęli ją egzekwować z nie-ubłaganą surowością. W wielu miastach lud, trapiony zdzierstwem, chwytał za oręż. Miasta Bostów, Włodzimierz, Pierejasławl, Suzdal i Jaroslawl wypędziły poborców. Straszna kara czekała za takie zuchwalstwo. A. pokorą i uni-żonością chciał przebłagać hana. Pojechał więc po raz czwarty do hordy i zdołał odwrócić mściwą wyprawę tatarów?. Powracając z tej podróży, umarł w Gorodcu Wołżskim. Соловьевъ: „Ист. Poccin” t. 3-ci, rozdz. III, wydanie 3 ie, Костома-ровъ: „Русская Исторш въ жмзнеописашяхъ“ t. I, str. 153.

Aleksander Michajłowicz Twerski, prawnuk księcia Wsiewołoda, zwanego Wielkiem Gniazdem, praprawnuk Jerzego Dołliorukiego (* 1301 roku ■j* r. 1339), panował od 1319—1328. Po śmierci ojca swego, Michała Jarosławowicza (ob.), otrzymał tytuł w. k. włodzimierskiego. Panował pomyślnie lat ośm, lecz w r. 1327 zamordowano w' Twerze posła hańskiego, Czoł-liana, za zdzier-stwo i gwałty, czynione mieszkańcom miasta. Skorzystał z tego zacięty wróg A-а, książę moskiewski Iwan Daniłowicz, zwany Kaleta (ob.) pojechał do hordy i wyprosił u hana 50,000 wojska tatarskiego, ażeby pomścić zniewagę, wyrządzoną hanowi. A. nie był zdolen walczyć i uciekł do Pskowa, gdzie doznał serdecznego przyjęcia. Mieszkańcy Pskowa nie chcieli go puścić do hordy na sąd. Dopiero gdy mściwy lwran Daniłowicz Kaleta wymógł u metropolity Teognosta, ażeby rzucił klątwę na opornych Pskowiczan, A. odezwał się w te słowa: „Nie chcę, ażeby was za mnie obciążała klątwa; wyjeżdżam więc z wraszego grodu i zwalniam was od wykonanej na rzecz moją przysięgi!“ i wyjechał do Litwy, gdzie spędził półtora roku. Powrócił potem znowu do Pskowa i panował tam lat dziesięć, ale zatęsknił do rodzinnego Tweru i w r. 1336 posłał do hordy syna swego. Teodora, prosząc dla siebie o księstwo twerskie. Han Uzbek zmiękł i przychylił się do tej prośby. Atoli Iwan Kaleta pospieszył do hordy i -wniósł ponowne oskarżenie przeciwko A-wi. Pozwany stawił się na sąd w r. 1339 i wraz z synem swoim, Teodorem, został zabity w hordzie. Соловьевъ „Ист. Pocciu“, t. Ill, roz. Y.

A. j.

wo-

A. J.

Aleksander Wigunt (f 1392), książę na Kier-nowie, brat młodszy króla Jagiełły, pierwsze imię otrzymał na chrzcie w Krakowie 1386 r. Jeden z najzdolniejszych Olgierdowiczów. Oddany calem sercem Jagielle w walce z Kiejstutem. Począwszy od r. 1382, od tranzakcyi Jagiełły z krzyżakami, którą odstąpił im połać Żmudzi, pomiędzy Dubissą a ziemiami zakonu położoną, bierze Wigunt udział we wszystkich wypadkach ważniejszych. W r, 1388, jako książę na Kier-nowie, złożył przysięgę wierności koronie polskiej. W rok później uczestniczył w zjeździe z krzyżakami w Solcu. W 1391 r. wysłany na zdobycie świeżo zbudowanego przez krzyżaków zamku Neugarten, ledwo że go nie zdobył. Miał on tak dalece po przyjęciu chrztu pozbyć się obyczajów barbarzyńskich, a stosować się (zwłaszcza w stroju i wstrzyżeniu włosów) do polskich, że, według Długosza, wyglądał raczej na wysłużeńca kościoła, niż na nowochrzczeńca. Nietylko obyczajami, ale bystrością umysłu i spry-Aleksander Narymnntowicz. Gdy Gedymin roz- tem przewyższał on innych książąt litewskich, szerzył w 1331 r. widnokrąg swej polityki i na Jagiełło użył W. za pośrednika w zatargu z Wła-Wielki Nowogród, zażądał dla syna swego, Na- dysławem Opolczy ki om i ożenił go z córką jego, rymunta, miast: Ladogi, Oriechowa, Kexholmu, Jadwigą. W styczniu 1390 r. zapisał Opolczyk całej Karelii i połowy Koporyi, jako dziedzictwa, w posagu Jadwidze ziemie: płocką, tucznowską Wielko-Nowgorodzianie (w 1338 r:) powołali ba- i bydgoską; zięć miał być namiestnikiem dożywo-wiącego na Litwie Narymunta, dla odparcia na- tnim tych obszarów, mieszkańcy złożyli przysięgę padu Szwedów i przytłumienia powstania kareł- wierności nowożeńcom. Jagiełło przydał bratu czyków. Ten tylko ślad przechował się w kroni- inne jeszcze majętności i dochody. Niedługo kach ruskich o Aleksandrze N.    A-p-ska jednak był W. łącznikiem pomiędzy Jagiełłą

Aleksander ks. Połocki. Wspomina o nim la- a współzawodnikami i nieprzyjaciółmi jego; zmarł topis Pskowski pod r. 1374., że z Pskowianami od trucizny, którą mu domownicy jego, litwini, wyruszył na warowne miasto Neuhausen w Inflan- przy stole podali. Długosz notuje opinię współ-tach, lecz go tam kawalerowie mieczowi rozbili/P łk*- czesnyeh, według których otrucie nastąpiło z Па-

A.P-łka.

mowy Witolda, pragnącego pozbyć się zdolnego przeciwnika. Według Bartoszewicza, pozostawił

W. córkę Jadwigę, która wyszła za Barnima Y, ks. pomorskiego. Barnim pojął rzeczywiście jakąś Jadwigę, lecz akta zakonu zwą ją rusinką i dodają, że ożenił się z nią, aby utrwalić przyjaźń z Witoldem. Skoro wesele owej Jadwigi odbyło się r. 1396 (Mon. m. aevi. IV p. 2, 251), niemogła być ona córką Wigunta, lecz raczej któregoś z braci Witolda. (Porówn. Cod. epist. Yitoldi. p. 122 № 3 31).    A-P'ska-

Aleksander Wszewołodowicz, ks. Drucki. Gdy chan tatarski Kujdodat (Chudandach) napadł w r.

1425    na ziemię odojewską, Witold w obronie za

grożonych dzielnic wysłał hołdowników swoich, ks. Druckich, Aleksandra i Andrzeja Wszewoło-dowiczów, tudzież innych służebnych, na pościg. Bozbili w Riezańskiem tatarów doszczętnie, ledwie chan uszedł z życiem. Było to jedno z najznakomitszych zwycięstw, odniesionych za czasów Witolda nad tatarami. Jeńców odesłano częścią do Litwy, częścią do Moskwy.    A.p-ska.

Aleksander Janowicz, w. książę twerski, syn Jana Michałowicza twerskiego, siestrzan Witolda, w. księcia Litwy. Wstąpił na tron 1 maja

1426    r. i wkrótce zmarł od zarazy.

Aleksander I, wojewoda wołoski, hospodar

ziemi mołdawskiej, zwany Dobrym, (łon Alexandru I domnulu Moldaviei supranumitu quel Bun), syn hosp. Romana, z rodu Bohdani-dów (Dragoszyczów), pan. 1401—1433. Wyniesiony na hospodarstwo, podobnie jak najbliżsi jego poprzednicy, za wpływem Polski i równie Jagiełły hołdownik, był pierwszym z wojewodów wołoskich Zadniestrza, który, korzystając z osłony, jaką mu dawało nieuciążliwe zwierzchnictwo Polski, przedsięwziął porządniejszą organizacyę polityczną. Panowanie swe rozpoczął od dopełnienia 1402 r. w Soczawie przysięgi wierności królowi i koronie polskiej, ponawianej przy każdej ważniejszej okoliczności: 1404, 1407, 1411 i później. Zmierzając ku wytworzeniu na Mołdawie samoistnego wołoskiego państwa, wyzyskiwał przezornie "wszystko, nawet swą zależność hołdowniczą. Poddając się (1402) Polsce, ubezpieczał zarazem przyjaźń swą względem sąsiadującej z nim przez Dniestr Litwy; umiał też trzymać się na stronie w czasie wojny burzliwego Swidrygiełły na Podolu (1404). Gospodarny w domu, korzystał zręcznie ze swej zasobności: gdy wojna pruska wyniszczyła środki pieniężne Jagiełły, pożyczył mu r. 1416 tysiąc rubli na dwa lata, a w zastaw wziął Pokucie. Później spokrewnił się z rodem Gedymina, biorąc w powtórne małżeństwo Ryngałę, siostrę Witolda, której 1421 r. zapisał na dożywocie miasto Seret z przyległościami. Obowiązany, jako hołdownik, do stawiania zbrojnego posiłku na każdą potrzebę, wymawiał się od dalekiej wojny pruskiej: pod Grunwaldem 1410 r., zdaje się, chorągwi wołoskich nie było; lecz za to odznaczyła się Wołosza dzielnie pod Malbor-giem 1422 r. A. dzierżył prawem lennem „powiat Sepieński”, obejmujący nadane mu przez

Encyklopedia РожнесЬш iluatr

króla trzy „podolskie” zamki poniżej Pokucia. Niepodobna było wszakże ostrożnemu hospodarowi uwolnić się od hołdowniczej zawisłości; Polska ówczesna zwracała baczne oko na południe. Z aktu umowy, zawartej pomiędzy cesarzem Zygmuntem i Jagiełłą 1412 r. w Lubowli, widzimy, iż ostatni zobowiązuje się nakazywać wojewodzie mołdawskiemu dawanie cesarzowi Zygmuntowi pomocy, ilekroć turcy albo inni poganie najechaliby królestwo węgierskie. Jeśliby zaś wojewoda, na jego rozkaz, przeciw poganom wyjść osobiście, lub wrazie słabości wysłać swojego wojska nie chciał, naówczas obaj królowie mieli „zbrojno i przeważnie wtargnąć do Mołdawii i samego wojewodę strącić ze stolicy, a kraj jego pod swe panowanie zagarnąć i między siebie podzielić”. Opisano też granice dzielnic: „lasy większe, Bukowiną zwane, od gór, czyli Alp węgierskich, między Mołdawią a ziemią Sepenicką położone, ponad rzeką Seretem rozciągające się, aż do drugiego lasu, mniejszą Bukowiną zwanego, po rzekę Prut, mają być na pół rozdzielone, tak iż miasteczko Jaski targ, z lewej strony leżące, będzie własnością króla polskiego; miasteczko zaś czyli wieś Berlet, po prawej stronie położone, zostanie przy królestwie węgierskiem. Reszta zaś lasów poza rzeką Prutem, w prostym kierunku rozciągająca się dzikiemi stepami aż do morza, podobnież wraz z tą puszczą na połowę rozdzielone być mają. A tak Białogród z jedną połową ziemi do króla polskiego, Kilia zaś z drugą połową do królestwa węgierskiego należeć będą.” W istocie rzeczy, nie myśleli polacy dzielić się z kimkolwiek prawem swem do całej Wołoszczyzny, o czem świadczy odpowiedź, dana przez Jagiełłę cesarzowi Zygmuntowi, na zjeździe w Łucku 1429 r. Cesarz za wstęp do zamierzonych zapasów z groźną potęgą turecką, oraz jako nieodzowne niby ubezpieczenie się poprzednie, zaproponował królowi podzielenie się Wołoszą. Na co król „szczyry”, jak kronikarz (Bielski) podaje, tak mu odparł: „Inaczejby nam trzeba w tej mierze postąpić, aniź Ty chcesz, nie od tak cienkiego końca począć. Bo coś Wołoską ziemię naprzód wspomniał, tedy to jeszcze równiejsza; acz też tej nie trzeba wydzierać nikomu (boby to była nie chrześoiań-ska), gdyż to ziemia jest własna wojewody wołoskiego, hołdownika mego, który krom tego będzie z nami zawżdy. Jakoż i teraz był gwoli Tobie na rozkazanie moje.” Przy pilności wspólnej, tak polaków ówczesnych, jak Witolda, w przestrzeganiu praw własnych od południa, niepodobna było Wołoszy rozwijać się niezależnie. Czynnie przecie podtrzymywał A., jak zdołał, główne podstawy politycznej nadal samoistności, zmierzając obok tego stanowczo ku wzmocnieniu jedności moralnej z pobratymczemi Multanami (Muntanami, czyli Wołoszczyzną „zapłonińską”, naddunajską), oraz ogniskiem starem ich wspólnej kultury, słowiańskim światem południowym. Prowadziło ku temu uporządkowanie i ustalenie spraw cerkwi przedewszystkiem. Do samego końca XIY-go w., ludność obrządku wschodniego na

79

rnołdawskiem Zadniestrzu zależała pod względem , chociaż i kupcy odleglejszego rakowa nie byli hierarchicznym bezpośrednio od metropolii hali-| obojętni względem naddniestrza kiej drogi w stro-ckiej. Wytwarzanie się tam odrębnego wołoskie- i ny wołoskie ku słynnym tamże targowiskom, jak go hospodarstwa prowadziło z kolei ido poczucia Soczawa, Romanów targ, Jaski targ i inne. Han-potrzeby posiadania własnej duchownej zwicrzch- del z Polską unormował A. przywilejem, jaki ności. Zdobyto więc najprzód naznaczenie ze Lwo- był nadał 1408 miastu Lwowu, a który posłużył wa 1401 r. osobnego władyki (Józefa) dla Wo- za podstawę wszystkich następnych. Na ile umiał łoszczyzny „ruskiej”, ze stolicą wszakże nie w So- hospodar obudzić żywszy ruch kommercyjny na czawie, lecz w Białogrodzie (Ak-kerman), a nie- Wołoszczyznie, świadczy, oprócz powyżej wyinie-bawem tenże sam władyka otrzymał od patryar- nionych, cały szereg miasteczek i targów pomniej-chy konstantynopolitańskiego i tytuł „metropoli- szych, biorących za jego panowania w ruchu tym ty”, co więcej—metropolity już nie Wołoszczy- udział: Czerniowce, Chocim, Mołdawica, Seret, zny „ruskiej”, lecz „czarnej", jak właśnie odtąd Doroźe, Bania, Niemcy, Baków, Berład, Łopusz-zaczęto zwać czasami Mołdawię dla wyróżnienia nia, Tehynia, Białogród — wszystkie o nazwach od Multan — Wołoszy białej. Następnie odsu- jeszcze nie zrumunizowanych. Dla podniesienia nięto się jeszcze bardziej od Rusi, gdy metropo- kraju popierał A. i napływ cudzoziemców. Za litą mołdawskim został Teoktyst, rodem bulgar, iego panowania miały przybyć (około 1418) nad który, pierwszy zaprowadzając porządną już orga- Mołdawę pierwsze 3,000 rodzin ormian, którzy nizacyę cerkiewną na Zadniestrzu, poddał swą tu wprędce stali się najczynniejszymi pośrednika • archidyecezyę pod bezpośrednie zwierzchnictwo mi w handlu tego kraju. Do jego czasu również patryarchy Ochrydy. Utworzone zostały nadto odnoszą i pierwsze ukazanie się tu cyganów. Od-dwa władyctwa: w Romanie — dla południowej dany cały dźwignięciu sił Wołoszczyzny, dla tem i w Radowcach (Radauti) — dla północnej Moł- prędszego zapewnienia jej politycznej niezależno-dawii. Gorliwości też religijnej wojewody A. win- ści, był jednak A. stale wiernym hołdownikiem ny swój początek i dwa słynne monastery sło- Polski. Dopiero pod koniec życia dał się nainó-wiańskie na Wołoszczyznie: w Bystrzycy i Moł- wić „pierzchliwemu” Swidrygielle, następcy Witol-dawicy. Wobec takich wysileń ze strony cerkwi da, do podniesienia oręża przeciw zwierzchniko-wschodniej, wpływ dominikanów, mających tu wi (1431). Rozgromiony wszakże przez Bucza-zadanie misyjne, po upadku biskupstwa, wytwo- ckich, wetujących na nim spustoszenie Rusi po-rzonego tu jeszcze 1228 r., Çdla nawracania sku- granicznej i Podola, uzyskał wprawdzie 1433 r. pionych, po nawale mongolskiej,|u Dniestru Ku- przebaczenie królewskie, lecz wprędce potem nianów (Połowców), wpływ, mimo poparcia ze „z żalu wielkiego“ umarł, zostawiwszy dwóch strony Węgier i Polski, zbyt tutaj słaby zawsze, swarliwych synów, z których starszy, lliaszko, teraz ostatecznie już upadł. Wszakże względem żonaty był z ks. Maryą Andrzejówną Drucką, usiłowań sprowadzenia unii kościołów nie stawił siostrą królowej Zofii, młodszy zaś Steczko, miał się, jak się zdaje, A. z zasady opozycyjnie, skoro za matkę Ryngałę Kiejstutównę. (Długosz: „Dzie-i sam miał się zgodzić, po porozumieniu z pa- je polskie“, tłom. Mecherz., ks. XI i XII; Mi-tryarchą konstantynopolskim, na wysłanie na so- ron Kostyn Logofet: „Opisanie ziemi mołdaw-bór konstancyeński (1418) znanego i nam pier- skiej i multańskiej“; Pałauzow: „Rumynskija Ho-wej na litewskiej Rusi Grzegorza Ćainblaka, a któ- spodarstwa“; „Źródła dziejowe“, t. X; A. Jabło-ry potem, wracając naOchrydę, przywiózł stam- nowski: „Sprawy wołoskie za Jagiellonów“; Akta tąd na Wołoszczyznę zapas znaczny ksiąg świę- gr. i ziem. t. VII; E. Kałuźniacki: „Dokumenta tych słowiańskich. Obok spraw cerkiewnych, za- mołdawskie i Multańskie“). prowadził A. większy ład i w zakresie samego Aleksander, książę Albanii. Po śmierci cara zarządu krajem. „On w poważniejszą odział ozdo- serbskiego, Stefana Duszana (1355), nastąpiła bę“ swe państwo — mówi kronikarz - poeta (Ko- anarchia i państwo jego rozpadło się na kilka styn). Jemu też przypisują położenie pierwszych niezależnych od siebie księstw. W Albanii, po podstaw porządniejszej administracyi i sądowni- Andrzeju Musaki i Karolu Topią, panował A., etwa, jak nie mniej zaprowadzenie świetnego ksią- z rodu słowianin, tytułujący siebie „Gospodynem“ żęcego dworu. Miał również niestrudzony hospo- Walony i Kaniny. Źył leszcze w r. 1368. J- Ł dar i po temu gotowe wzory na południu, w roz- Aleksander Jan, car bułgarski, syn Straci-pościerającem się tuż za Dunajem dogasającem mira, a synowiec cara Michała, panował od r. cesarstwie włacho - bulgaiskiem, na modłę by- 1331—1365. Dla nadania sobie większej powa-zantyńską uorganizowanem, podobnie jak i naj- gi, przyjął znakomite imię Asien, aczkolwiek do bliższy jego pobratym i również organizator, wo- tego rodu, już natenczas wygasłego, nie należał, jewoda Wołoszy multańskiej, Mircza. Przypisują Po śmierci Michała, wdowa jego, Anna, wynio-A. i lepsze urządzenie siły zbrojnej, tak arka- sła na tron syna jego, Stefana, czyli Szyszmana szów (łuczników) jak i kalaraszów (jazdy). Przy- Ii-go. Podczas walki stronnictw, jaka wynikła po łożył się wojewoda dzielnie i do ożywienia stosun- śmierci Michała, cesarz grecki, Andronik, zabrał ków handlowych z sąsiadami. Pierwszorzędne sta- bulgarom wiele miast, co było główną przyczyną nowisko pod tym względem zajmował handel tego, że wielcy urzędnicy, protovestiaryusz Raksi-z Polską, którego pośrednikami były: z jednej na i logotet Filip, powstali przeciw nieudolnej strony stołeczna Soczawa, z drugiej zaś Lwów, Annie, zmusili ją razem z synem do ucieczki

A Jafeł.

za-

i wynieśli na tron A. Już w r. 1333 A- zaczął wojnę z cesarstwem greckiem, pobił Andronika J ri-go między Aitos i Rosokastrosz i poodbierał wszystkie zabrane przed dwoma laty miasta: Diampolis, Mezembryę i i. W r. 1337 zawarł pokój z cesarzem i ożenił swego syna Michała z córką Andronika, Maryą. W r. 1341, po śmierci Andronika III, zaczęła się walka pomiędzy wdową jego, Anną i synem, Janem У Paleologiem, a Janem Kantakuzenem; Kantakuzen uzurpował władzę cesarską, lecz mieszkańcy Adryanopola nie chcieli mu się poddać i wezwali A. na pomoc. A. splądrował południową Tracy ę, jednakże wkrótce zawarł pokój z Kantakuzenem. Ta ostatnia okoliczność zresztą nie przeszkodziła mu być zawsze stronnikiem Jana У, za co go później (1344), matka Jana, Anna sabaudzka, szczodrze wynagrodziła, oddając mu miasta północnej Rodopy (Stenimachos, Kriczyn, Cepinę i i.), oraz Plowdiw (Filipopolis). Gdy w r. 1347 Kantakuzen opanował Konstantynopol, A. znowu zawarł z nim pokój, który trwał do r. 1351; w tym roku, sprzymierzeńcy Kantakuzena, turcy, zrobili rabusiowską wycieczkę na Bulgaryę; A. skarżył się na to cesarzowi i gdy nie otrzymał zadosyć-uczynienia, wybrał się z Duszanem serbskim znowu na pomoc Janowi V, który nie ustawał w walce z uzurpatorem, lecz spotkawszy niespodzianie silny oddział turecki, obaj sprzymierzeńcy zostali rozbici pod Didymotichon (1352). Za jego panowania turcy ostatecznie osiedlili się na europejskim brzegu, na razie na małym skrawku ziemi w Dżemenliku, niedaleko Kallipolis (1353). Cerkiew bułgarska rozrywana była przez różne sekty, z których najważniejsza, bogumiłów (ob.), była tak potężną, że odprawiła wielki synod w Tyrnawie, na którym sam car był obecny (1355). A. opiekował się literaturą, kazał prze^ kładać na język bułgarski dzieła greckich pisarzy, między innemi kronikę Konstantego Manas-sesa. Wzbogacał klasztory (Ryl, Zografui i.); fundował nowe (u stóp góry Vitos i i.). W polityce A. ulegał Stefanowi Duszanowi, za którego wydał swoją siostrę, Helenę. A. miał żony: 1) Teodorę, córkę ks. rumuńskiego, Basaraby, która później poszła do klasztoru i 2) żydówkę, która na chrzcie przyjęła także imię Teodory. Miał 4 synów i 2 córki; starszy syn, Michał, już był współrządcą ojca, gdy urn. 1337 r.; drugi syn, Jan, który był obecnym na soborze bogumiłów (1355), umarł również przed ojcem. Pozostali dwaj: Jan Stracimir z pierwszej żony i Jan Szysz-man IV z drugiej, nienawidzili się wzajemnie i A. drugiego wyznaczył swoim następcą, pierwszemu zaś oddał Bdyn. Z córek: Marya poszła za Andronika Paleologa, druga, Tamara, za sułtana Murada. Rokśmierci A. z pewnością niej est znany; prawdopodobnie umarł na wiosnę 1365 r. (Iire-ćek: „Geschichte der Bulgaren“, Praga, 1876). J-Ł-Aleksander, syn ostatniego cara bułgarskiego, Szyszmana IJI (*j- 1418). Po pogromie i zdobyciu Trnowa w r. 1398, chcąc życie swe uratować, przyjął islam i został namiestnikiem sułtana, z po

czątku w Samsun, w Azyi Mniejszej, a potem, po zwycięstwie Mahometa 1 nad Dźuneidem rządzał Smyrną. Gdy fanatyczny Mahmud Bed-red din i towarzysz jego, Borekludźe Mustafa, utworzyli nową religię, w duchu mistycznego komunizmu i braterstwa z chrześcianami, i ogromną masę sfanatyzowanych tłumów prowadzili za sobą, A. wystąpił przeciw nim, lecz znalazł śmierć w górach stylaryjskich. (Iirećek: „Geschichte der Bulgaren“, Praga, 1876.)

Aleksander, książę mazowiecki (f 1444), syn Ziemowita i Aleksandry Olgierdówny, rodzonej siostry Władysława Jagiełły. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, podany był r. 1412 przez króla, wuja swego, na kandydata na biskupstwo poznańskie, ale się nie utrzymał. Łatwiej mu poszło w ubieganiu się o zaszczyty naukowe w akademii krakowskiej, bo nawet został jej rektorem r. 1422. Z kościelnych dostojeństw w Polsce otrzymał tylko godność proboszcza metropolitalnego w kapitule gnieźnieńskiej. Wyższe zaszczyty spotkały go zagranicą, na dworze księcia raku-skiego, Ernesta Żelaznego, który w r. 1412 zaślubił był w Krakowie siostrę jego, Cymbarkę. W. r. 1426 był już biskupem trydenckim, kiedy zaś na tron polski wstąpił brat jego cioteczny, Władysław III (Warneńczyk), a siostrzeniec (syn Ernesta Żelaznego i Cymbarki) Fryderyk, został obrany cesarzem niemieckim, jeszcze bardziej urósł w znaczenie. Gdy sobór bazylejski złożył z godności papieża Eugeniusza IV i wybrał w jego miejsce Amadeusza VIII, księcia sabaudzkiego, pod imieniem Feliksa V, ks. A. został kardynałem i, ze względu na koligacye swoje, wyprawiony był w poselstwie do Polski. Przemogły wszakże wpływy posła Eugeniuszowego, Juliana Cesariniego, i lubo kapituła krakowska i akademia oświadczyły się za Feliksem, król się do niego nie przychylił. Również bezskuteczne były zabiegi A. i w Niemczech, do których także w r. 1441—2 od Feliksa posłował. Feliks musiał złożyć papiestwo, tytuł wszelakoż kardynalski aż do zgonu przy księciu A. pozostał. Cesarz Fryderyk dał mu probostwo św. Szczepana w Wiedniu, gdzie biskupów dyecezyalnych wówczas jeszcze nie było. Oprócz tego był książę patryarchą akwi-lejskim, oraz administratorem biskupstwa Chur w Szwajcaryi. (Bartoszewicz w Enc. Org., I, 399).

Aleksander Olelko (f 1454), syn ks. Włodzimierza kijowskiego, brata Jagiełły, wygnanego w 1395 r. przez Witolda na udział mniejszy, Ko-pyl i Słuck. W 1408 r. dowodził A. pułkami litewskiemu w wojnie z Wasilem, w. ks. Moskwy. W r. 1417 ożenił go Witold z Anastazyą, córką tegoż Wasila Dmitrowicza i Zofii Witołdówny. Po śmierci Witolda, pomagał A. Swidrygielle w wojnie z Zygmuntem Kiejstutowiczem. Dostawszy się do niewoli, więziony był przez Zygmunta w Kiernowie, żona i dzieci w Ucianie. Wyszedł z więzienia 1440 r., po śmierci Zygmunta, i wtedy litwini jego lub którego z synów zapraszali na w. księstwo. Gdy Kazimierz Jagiellończyk osiadł na stolicy w. księstwa lit., osadził Olelkę na K>-

pyl-

ska bowiem, zajęta Prusami i szachowana ze strony Mengli Gereja, sojusznika cara Iwana IV, nie mogła pospieszyć z pomocą. Jednego sprzymierzeńca znalazł w Szach Achmecie, hanie złotej czyli kipczackiej ordy. Drugim sprzymierzeńcem był mistrz inflancki, Walther von Plettenberg. Żaden przecież z sojuszów korzyści spodziewanych nie przyniósł. Kiedy w Toruniu (17 czerwca 1501), Olbrachta zabił atak apoplektyczny, rozpoczęło się w Polsce bezkrólewie, podczas którego ster rządu objął z senatem kardynał Fryderyk Jagiellończyk. Kandydatów do korony było trzech: pierwszym był w. ks. lit. A., drugim młodszy brat Zygmunt ks. głogowski, później wystąpił i najstarszy z braci, Władysław, król Czech i Węgier. Elekcyą naznaczono na 14 wrześniaw Piotrkowie; nim jednak zjechano się na nią, pospieszył się sejmik małopolski z ogłoszeniem wyboru Władysława i wysłał doń posłów. Władysław koronę przyjął i o „szczęśliwym” wyborze zawiadomił natychmiast obce dwory przez gońców. Inaczej postąpił sejm elekcyjny; zmysł polityczny nakazywał panom polskim wybór Aleksandra. Zrozumiano to i dlatego wybór Aleksandra nie ulegał prawie żadnej wątpliwości. Unią podpisano 3 października 1501 roku, następnego dnia (4 paźdz.) odbyła się elekcya A. Ale senat polski zamierzył inne jeszcze wyciągnąć korzyści z tego wyboru: chciał zapewnić sobie wszechwładne stanowisko, któreby go postawiło nie obok króla, lecz ponad nim. Ułożyli słynny akt, przedstawiony A. do potwierdzenia w Mielniku, akt, łamiący władzę królewską, a podnoszący senat do niebywałej przedtem potęgi. Zniżał króla po-prostu do stanowiska prezydenta senatu, odbierał mu wszelką samodzielność. Przeciwstawiał władzy królewskiej indywidualizm oligarchów do tego stopnia, źe uwalniał od posłuszeństwa całe państwo, gdyby się król dopuścił jakiejś niesprawiedliwości względem senatora. A., potrzebujący bądź co bądź Polski, godził się na wszystko.Wystawiwszy przywilej, podążył do Krakowa, gdzie 29 listopada odbył wjazd na czele 1,400 jazdy; w dwa ! tygodnie później, 12 grud. 1501 odbyła siękorona-cya.W koronacyi nie brała jednak udziału kr. Hele-na.Wybór A. był dla Władysława, kr. węg. najnieprzyjemniejszą niespodzianką; przedwczesne roz-; głoszenie o ofiarowaniu mu korony polskiej wy-! stawiało go na pośmiewisko obcych. W odwet za to podnosi on zaraz w następnym roku 1502 w swojem i Zygmunta imieniu sprawę podziału dziedzictwa litewskiego; a choć pomimo kilkuletnich zabiegów do wydania części dziedzicznych nie przyszło, (pretensye Zygmunta zaspokoiła suma 45,000 zł.), sprawa ta jednak była dla A. jednym kłopotem więcej. Niedługo trwał poza- byt Aleksandra Jagielończyka w Polsce. Podczas jego nieobecności rządził senat, na którego czele stał kardynał Fryderyk. Jakkolwiek sejm walny, odprawiony jeszcze za bytności króla, uchwalił znaczne podatki, cła i pospolite ruszeuie, co sejmik nowokorczyński w czerwcu zatwierdził, po ■ wyjeździe przecież króla ani nie bito monety,

jowie. Przez żonę utrzymywał A. stosunki z Moskwą; syn jego, Siemion Olelkowicz, odwiedzał babkę swoją Zofię. Od Olelka poszli książęta Olelkowicze, najprzód na Kijowie, potem na Słu-cku. Kazimierz Jagiellończyk spory synów jego:

Siemiona i Michała, rozstrzygnął w ten sposób, że pierwszemu dał Kijów, drugiemu Słuck i КС-

A. P-ska

Aleksander Jagiellończyk, (* 5 sierpnia 1461—

+ 19 sierpnia 1506), czwarty syn Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Habsburskiej. Wychowaniem jego zajmowali się: Filip Buonacorsi,

(ob. Kallimach) i Jan Długosz. Po śmierci Kazimierza (*{* 7 czerwca 1492) Litwini, osadzili 1 sierpnia 1492 na tronie wielkoksiążęcym Aleksandra, nim jeszcze elekcya w Polsce została dokonaną. Położenie było pod - wówczas przykre. Z carem Iwanem Wasilewiczem były stosunki już za Kazimierza Jagielończyka do tego stopnia naprężone, że lada chwila można się było obawiać wybuchu. Garnęli się do niego kniaziowie i bojarowie litewscy, których przyjmował chętnie wraz z dobrami w swoje poddaństwo; żeby zaś Litwę powstrzymać od odwetu, podburzał przeciw niej hana Tatarów perekopskich Mengli-Gereja i hospodara mołdawskiego, Stefana. Groziło nadto Aleksandrowi niebezpieczeństwo i ze strony cesarza Maksymiliana I, który, nie uzyskawszy po śmierci Macieja Korwina korony węgierskiej, (Węgrzy wybrali Władysława Jagiellończyka), wrogie żywił zamiary przeciwko całej dynastyi. Już 13 listopada 1493 pisał Jan Olbracht do A., że cesarz wysyła do Węgier woj-ько, pragnąc zaś związać ręce Jagiellonom, ażeby bratu swemu nie mogli przybyć z pomocą, burzy przeciw nim Iwana Wasilewicza, Wołoszę,

Prusy, Tatarów. Jedyny ratunek widział w ożenieniu A. z W. Księżniczką rossyj. A. poszedł za radą brata i wysłał poselstwo do Kosyi. Pro-pozycya została przyjętą: 6 lutego 1494 podpisano traktat pokojowy na podstawie status quo, a 18 stycznia 1495 odbył się ślub A. z Heleną w Wilnie. Małżeństwo to nie stało się zawiązkiem trwałej zgody, jak tego traktat wymagał.

Popieranie katolicyzmu na Litwie odwracało od A. wyznawców kościoła wschodniego, chroniących się pod opiekę cara Iwana IV; nieporozumienia wzrastały z każdym rokiem, do czego przyczyniały się i podejrzenia, jakoby A. nakłaniał żonę swoją do porzucenia religii greckiej.W końcu poseł cara Iwana traktat unieważnił i wypowiedział w. księciu lit. wojnę, Dwa wojska wkroczyły równocześnie na Litwę i posuwały się w głąb kraju. Na czele rycerstwa litewskiego stanął Konstanty ks. Ostrogski, który w starciu nad Wiedroszą 14 lipca 1500 r. poniósł klęskę i dostał się do niewoli. A., przerażony klęską, wpadł na pomysł utworzenia konu rycerskiego, którego obowiązkiem byłaby walka z nieprzyjacielem, a nagrodą wszelka zdobycz, z wyjątkiem ziemi. Zawiązał się ów zakon rzeczywiście, trwalszych jednak śladów działalności nie zostawił. Starał się także A. o pozyskanie sprzymierzeńców w państwach postronnych; Pol-

mimo

sano

ne w

F. Bostel.

ani nie wybierano podatków; wojsko zacięźne niepłatne rozbiegło się. Tatarzy, korzystając z tego, wpadli do Polski i, rozpuściwszy zagony swoje aż pod Opatów, powrócili do Krymu z olbrzymią zdobyczą, nie napotkawszy nigdzie żadnego oporu. Stefan, hospodar wołoski, posuwa się do ziemi halickiej i zagarnia kąt podkarpacki, zwany Pokuciem. Odprawiono w tej sprawie liczne poselstwa do Wołoszy i Węgier; wyznaczono komi-sye w celu uregulowania granic, podjęto dyskusyę na sejmie lubelskim, zwołanym na 28 października

1503,    i na sejmie piotrkowskim, rozpoczętym 21stycz.

1504,    uchwalono nawet szereg nadzwyczajnych podatków dla orężnego odzyskania Pokucia; potęgo, A. do akcyi zbrojnej nie przystępował i żadnego energiczniejszego kroku nie zrobił. Po śmierci Stefana (•[* 2 lipca 1504) zasiadł na tronie hospodarskim syn jego, Bogdan, z którym sprawa o Pokucie wlokła się również leniwie bez stanowczego kroku ze strony A. Wreszcie Bogdan, chcąc wzmocnić swoje stanowisko wobec Turcyi, postanowił wydać Pokucie, lecz żądał za to ręki siostry królewskiej, Elżbiety, która miała odrazę do konkurenta, z tego, jak twierdzi Miechowita, powodu, że był jednooki. Sprawa poszła jednak znowu w odwłokę, aż wreszcie na sejmie lubelskim 10 lutego 1506 roku spi-

intercyzę ślubną: Bogdan, ucieszony, zwrócił natychmiast Pokucie, chociaż A. ani myślał o oddaniu mu siostry w małżeństwo. Intercyzy użył jako wabika na łatwowiernego Bogdana. Po powrocie do Polski zastał A. stosunki wewnętrz-stanie opłakanym, rządy bowiem senatu okazały się niedołężnemi. Kieporządek panował głównie w sprawach skarbowych i militarnych, zewsząd odzywały się skargi drobniejszej szlachty, domagającej się reformy ogólnej. Zajął się nią A. bezzwłocznie. Sejm piotrkowski 1504 określił ściśle władzę marszałków, podskarbich, kanclerza i podkanclerzego; usunął zamęt, jaki dotychczas panował w naczelnej władzy wykonawczej. Pięć uniwersałów, wydanych na tym sejmie, miało uregulować zaniedbane sprawy podatkowe. Kdzenniejszą jednak reformą zajął się dopiero sejm radomski, trwający z górą dwa miesiące, od 30 marca do 31 maja 1505 r. Wydanie zbioru praw Łaskiego wraz z formułą procesu; kodyfi-kacya prawa zwyczajowego poszczególnych ziem, począwszy od krakowskiej; zatwierdzenie przywilejów żydów, oraz dwie obszerne konstytucye, jedna „wieczna”, druga tymczasowa, wszystko to jest dziełem owego sejmu. Konstytucya „wieczna” powstała skutkiem żądań szlachty drobnej, ma na czele słynną ustawę nihil novi, ponawiającą, co już ustawa Nieszawska 1454 i Piotrkowska 1497 postanowiły, źe ,,nic nowego“ nie może być odtąd uchwalonem bez zezwolenia posłów ziemskich. Cały długi szereg 26 artykułów tej kon-stytucyi, skierowany przeciwko możnowładztwu, starostom, mieszczaństwu i duchowieństwu, wyszedł z inieyatywy tej szlachty, która gwałtownie rwie się do życia politycznego i do udziału w rządach. Konstytucya tymczasowa, która tylko na rok jeden została uchwaloną,, ma charakter więcej konserwatywny, zawiera kilka artykułów, które tylko możnowładztwu mogły być dogodne. Powstała ona nie pod wpływem szlachty, lecz za staraniem senatu, który poczyna teraz powoli ustępować na plan podrzędny, wobec żywiołu szlacheckiego. Zaledwo cztery miesiące minęły od zamknięcia tak obfitego w rezultaty sejmu radomskiego, a już rozesłał A. uniweisały, zwołujące nowy do Lublina na 6 stycznia 1505, dla obmyślenia obrony „upadającego królestwa” z powodu grożącego napadu tatarów. Król, zamierzający udać się na Litwę, naznaczył na namiestnika kasztelana krak. Spytka z Jarosławia i mianował w odzów pospolitego ruszenia. Sejm ogłosił ustawę wojenną, sejmik nowokorczyński uchwalił żądany podatek, który złożyć miano 19 kwietnia. Tymczasem już około Wielkiej nocy (12-go kwietnia) wtargnęli w kilka tysięcy tatarzy na Kuś i Litwę; zabrawszy wiele łupu i jeńca, umknęli, nim jeszcze pospolite ruszenie zdołało się zebrać. Z sejmu udał się A. wprost na Litwę, będąc już chorym. Wezwano do niego szarlatana, niejak ego Balińskiego, który począł zastosowywać rozmaite środki, będące, według zdania lekarzy fachowych, szkodli-wemi, W początkach sierpnia wpadli tatarzy w liczbie około 12,000 na Litwę powtórnie i posunęli się, jak niosły wieści, wprost na Wilno, gdzie leżał A. chory śmiertelnie. Zebrane czem-prędzej wojsko litewskie, na którego czele stanął, z powodu choroby hetmana Stan. Kiszki, Michał Gliński, wyruszyło coprędzej przeciwko nadciągającej hordzie. Pod Kłeckiem przyszło do starcia 1—5 sierpnia 1506. Tatarzy ponieśli klęskę zupełną, mnóstwo ich wytępiono w kilkodniowym pościgu. Dowiedział się o zwycięstwie A. na łożu śmiertelnem, w kilka dni później umarł, mając lat 45. Pochowany został 11 października w ЛУ finie, obok swego brata św. Kazimierza. A. był, według opisu Miechowity, średniego wzrostu, podłużnej twarzy, kościsty, silny cieleśnie, lecz mniej za to uposażony na duchu. Ze wszystkich swych braci najmniej był uzdolniony; brak mu było bystrości umysłu, łatwości oryentowania się. Był rozrzutny, lubił przepych, z nadmiernej hojności jego niejeden korzystał. Miechowita charakteryzuje go bardzo niepochlebnie: „W wojnach nie miał szczęścia, nigdy bitwy nie wygrał. Za panowania jego dotknęły kraj napady, rabunki, zaoory ludzi, bydła i sprzętów. Wrogowie wolno wchodzili i odchodzili bez szwanku; słychać było często głos błagalny ludu: O Boże wszechmocny! życzymy królowi A. zbawienia, weź go i ześlij nam lepszego obrońcę“. Opracowania: Bobrzyński, „Sejmy pols. za Olb. i Aleks.“ (Ateneum 1876. II); „Caro, Gesch. Polens V. 2“; Borzemski, „Sprawa pokucka za Aleks.“ (Przegl. powsz. 1889 IV); Blumenstock, „Ordinatio bellicae mo-tionis 1506” (Arch, komis. hist. Y); Bostel: „Elek-cya Aleks. Jag.“ (Przew. n. il. 1887); „Ustawa woj. sej. lub. 1506 (Tamże 1888); „Tymczas. ust. radom. 1505 (Kwart. hist. 1889).

Alsksandsr Karol Waza, królewicz poisia

i szwedzki, najmłodszy syn Zygmunta III i Kon- dzy Serbią a Bulgaryą, zakończyła się dość postanowi austryackiej (* 4 listopada 1614—-j* 19 myślnie dla tej ostatniej pokojem, zawartym listopada 1634 r.). Zdaniem współczesnych, mło- w Bukareszcie d. 3 Marca 1886, jednakże ks. A. dzian wielkich nadziei, godzien był sprawować nie mógł już utrzymać się na tronie. Postradaw-rządy najznakomitszego królestwa. Władysław IV szy opiekę Cesarza Wszech Bosyi, ujrzał się zmu-upatrywał w nim swego następcę i troskliwą ota- szonym 7 paźd. 1886 r. zrzec się korony i 10 czał go opieką. Zaraz po wstąpieniu swem na t. m. wyjechał do swej ojczyzny. W r. 1889 by-tron, wyprawił go w podróż do cudzych krajów; łyks. bułgarski, A. battenberski, ożenił się i zo-królewicz wszakże, po upływie zaledwie roku, na- stał człowiekiem prywatnym, przyjąwszy tytuł hr. gle powrócił do Warszawy, pragnąc wziąć udział Hartenau. В. 1890 wstąpił do służby austryac-w zamierzonej przez Władysława wojnie z tur- kiej, w stopniu pułkownika. (Słownik encyklope-kami. Udał się też d. 13 września 1634 r. z kró- dyczny ruski Andrejewskiego). lem do Lwowa, dokąd miało ściągać rycerstwo, Aleksander, przydomek, a raczej drugie imię a gdy, ku wielkiemu jego zmartwieniu, projekta Parysa.

O' a

wojownicze spełzły na niezem, w listopadzie wy- Aleksander Cythericus, muzyk starogrecki, ruszył napowrót do Warszawy. W drodze zapadł żyjący około 350 r. przed Chr., słynął jako znana ospę, którą się snadź od chorującego na nią komity wirtuoz na psalteryonie, wydoskonalonym we Lwowie, Jana Kazimierza, zaraził i o dziesięć przez niego. Na starość Aleksander ofiarował mil od stolicy, we wsi Wielgie życie zakończył, psalteryon (czy też epigonion) do świątyni Dya-Pogrzebiony d. 7 lutego 1635 r. w Krakowie, ny; prag ąc tym sposobem gorącą wyrazić w katedrze na Wawelu, gdzie mu w kaplicy Wa- wdzięcznoś bogom za to, że obdarzyli gotalen-zów postawiono piękny nagrobek. (Bartoszewicz tem muzycznym.    A- Po1,

w Enc. Org. I, 404).

Aleksander I. ks. bułgarski, poprzednio ks. battenberski (* 5 kwietnia 1857), drugi syn ks. Aleks, heskiego (z шorgan atycznego związku z Julią Hauke, która przy ślubie otrzymała od Ludwika III tytuł W. Księżnej. A. został naj-wpierw hrabią, potem ks. battenberskim, od nazwy miasteczka Battenberg, w teraźniejszym okręgu Bidenkopf (prus. okręg Wiesbad:), który do r. 1886 należał do W. ks. heskiego. A. skończył wojenne wykształcenie w drezdeńskim korpusie kadetów; poczem był 2 razy sekundo-lejtnantem 2-go heskiego pułku, a następnie służył w ruskim ułańskim i z nim uczestniczył w wojnie tureckiej 1877—78 r. Dn. 24 kw. tyrnowskie zgromadzenie narodowe obrało go księciem bułgarskim. Po obiorze odwiedził znaczniejsze dwory europejskie, a 5 lip. przedstawił się w Konstantynopolu sułtanowi Abdul-Hamidowi i otrzymał firman na księstwo. L)n. 6 lipca, w Warnie wstąpił na terytoryum bułgarskie, 9 t. m. w Tymowie złożył przysięgę na utrzymanie konstytucyi; 13-go odbył wiazd uroczysty do Sofii i sformował ministeryum z członków umiarkowanych. Dn. 2 list. zagaił Zgromadzenie mową tronową; ale już 5 list. musiał je rozwiązać, ponieważ składało się ze stronnictwa narodowo-demokratycznego (partya bułgarska). Nowe, zwołane na dzień 4 kwiet. 1880 r., powstało z tychże samych żywiołów. Wobec takiego stanu rzeczy, A. d. 9 maja 1881 r. wystąpił do narodu z odezwTą, w której oświadczył, że Bulgarya jest zdyskredytowana zewnętrznie, a zdezorganizowana wewnętrznie, i że z tego powodu musi zwołać wielkie Zgromadzenie, ażeby złożyć w jego ręce i koronę swoją, i losy Bulga-ryi. Niesnaski chwilowo ustały, lecz ks. A. nie umiał stosować się do wskazówek Bosyi, i ściągnął przez to na się smutne następstwa. Wykluczono go z liczby generałów orszaku cesarza Wszech Bosyi i odwołano oficerów ruskich z Bulgaryi. Chociaż wojna, która wybuobła w r. 1885, pomif-

Aleksander z Etolii, poeta. (* w Pleuronie, około r. 320 przed Chr.), udał się w młodym wieku do Aleksandryi. Jako poeta i człowiek ukształ-cony, uprzejmie przyjęty na dworze Ptolemeusza Filadelfia, pracował razem z Zenodotera i Łyko-fronem nad zbieraniem i klasyfikowaniem dzieł, przeznaczonych do biblioteki, głównie zajmując się oceną tragedyi z okresu klasycznego. Jako poeta, miał też za życia pewne powodzenie. Pisał poezye, tragedye i elegie. Tych ostatnich były dwa zbiory: „Apollo“ i „Muzy“. Ze wszystkiego dziś zostało nieco okruchów, w których znać pewien dowcip i popis z uczonością w duchu czasu. (Couat: „Poezya Aleksandryjska“, Paryż, 1882 r, Sst. 105-110).    K-K-

Aleksander z Paflagonii, słynny szarlatan z Il-go wieku. Urodzony w Abonoteichos z rodziców ubogich, w pierwszej młodości adoptowanym został przez bogatego lekarza, który go wtajemniczył w swą sztukę. Po jego śmierci, podał się za syna półboga Perseusza i związał się z innym szarlatanem z Bizancyum, Kokonasem, dla wyzyskiwania łatwowiernych. Po śmierci znowu wspólnika, wrócił do Paflagonii, podał się za proroka, znawcę przyszłości. Przybierał miny natchnionego, nawiedzonego, przez żucie jakiegoś ziela sprowadzał sobie pianę na usta, udawał frenezyę. Baz ukrył małego wężyka w gęsiem jaju, zakopał je tajemniczo w ziemię i ogłosił mieszkańcom rodzinnego miasta, że w niem odrodzi się Asklepias (bóg lekarnictwa) i to w miejscu, gdzie oni właśnie mieli zamiar wybudować mu świątynię. Zgromadził na tem miejscu tłumy, rozkopał ziemię, wydobył jaje i wyciągnąłzniego wTęża (symbol Asklepiasa), ku wielkiemu entu-zyazmowi obecnych. Cud ten ściągnął tłumy z całej Azyi mn. i sława czarodzieja utrwaliła się niewzruszenie. Wąż, nazwany Glykonem, uznanym był za syna Zeusa i służył A. za godło przy wróżeniu na rynkach i udzielaniu rad chorym. Podczas moru w r. 166, tłumy do niego

к. K.

dzeniu filozofów, lekarzy i gramatyków z Ale-ksandryi przez Physkona, pierwszy autor (wedle Soranusa) dzieła ginekologicznego.

Aleksander Apłirodisiensis, lekarz III-go wieku po Chr., rozpoczynający szereg po Galenowych lekarzy greckich, filozof, ulubieniec cesarza Septiina Severa. Oprócz wielu komentarzy do dzieł Arystotela (drukowanych najczęściej przy dziełach tegoż), napisał rozprawę „O gorączce” ze stanowiska humoralnego (bez uwzględnienia terapii), ogłaszaną często ostatnio przez Passow’a, 1822 w greckim języku z przekładem łacińskim. Dla przekonania cesarza o bezskuteczności wpływów astrologicznych, napisał A.rozprawę „O przeznaczeniu” (w przekładzie francuskim „Traité du Destin”, 1870). Przypisywana jemu praca: „Quae-stiones medicae et problemata physioa”, w której w formie pytań i odpowiedzi wj⁷jaśtiiane są sprawy lekarskie i przyrodnicze, przez innych narzucana Aleksandrowi z Trallesu, jest pismem nieznanego dotąd autora.

Aleksander z Trallesu (Al. Trał li anus), ostatni z rzędu najznakomitszych greckich lekarzy starożytnych (* 525 r. w Lidyi,—•{• 605), najmłodszy syn bardzo wysoko przez cesarza Justyniana I cenionego lekarza, Stefana, którego najstarszy syn, Anthemius, zbudował kościół św. Zofii w Konstantynopolu; drugi, Methrodorus, był głośnym gramatykiem; trzeci, Olympius, prawnikiem. A. kształcił się w Konstantynopolu, odbywał dalekie podróże przy boku cesarza Juliana po Grecyi, Włoszech, Hiszpanii, osiadł po śmierci cesarza w Pzymie, gdzie używał wielkiej sławy jako lekarz praktyczny. Dzieło jego, w późnej starości napisane („O lecznictwie ksiąg XII”), odznacza się niezwykłą jasnością wykładu, wiernością postrzeżeń i trafnością myśli; obejmuje topograficznym porządkiem opisane wszystkie choroby, z wyjątkiem chirurgicznych. W pracy Al. zasługuje na zaznaczenie: wykazanie współudziału serca w każdej gorączce, gastrycznego ci; rpienia jako źródła wielu chorób ostrych i przewłocz-nych, rozpoznanie gorączki tyfusowej oanacłenie puchliny ostrej jako choroby zapaln j, dokładny opis suchot płucnych na zasadzie gr izełków (zwanych przezeń kamykami płucnemi), szczegółowe opisanie chorób czerwiowych (robaków), ze wzmianką o epileptycznych napadach w nich. Terapia

ściągały się z całej Grecyi i Italii: zebrał ogromne pieniądze. Na jego cześć mieszkańcy Abonotei-chonu wybili wtedy medale z wyobrażeniem boga Glykona. Dopiero sławny satyryk Lucyan, który go znał osobiście, a z którego głównie czerpiemy wiadomości o A. paflagończyku, ze zgrozą biczuje te wszystkie oszustwa w piśmie pod tytułem: „Aleksander, czyli fałszywy prorok”, powierzchowność jego tak opisując: „Postawę miał piękną i wspaniałą, oczy bardzo żywe, głos przyjemny i dźwięczny, władze umysłowe wielce rozwinięte.“

Aleksander z Damaszku, jeden z ostatnich bohaterów szkoły perypatetyckiej, działał około 176 r. przed Chr.

Dr. Ł

Aleksander, dla wielkiej uczoności przezwany Polyhistor, filozof, geograf i historyk grecki, urodzony, według jednych w Milecie, według drugich w Kup, we Frygii, mieszkał w Rzymie około r. 80 przed Chr., a stało się to wskutek tego, że wzięty był do niewoli przez wojska Sylli, wojujące w Azyi mn. Tam sprzedany został Korneliuszowi Lentulusowi, który powierzył mu wychowanie dzieci, a w dowód szacunku pozwolił przybrać swe imię i stąd znany jest też A. pod nazwą Korneliusza. Zginął w pożarze domu swego w Laurentmn, a żona jego, Helena, powiesiła się z rozpaczy. Z rozległych jego prac, wynoszących 42 dzieła, szczątki tylko małozna-czące pozostały. Stefan z Bizancyum cytuje jego osobne traktaty, opisujące pojedyńczemi prowin-cyami całą niemal Azyę mn., Cypr, morze Czarne, Egipt i część Europy. Ateneusz wzmiankuje jego opis Krety; Plutarch—dzieje muzyków Fry-gijskich. Diogenes Laercyusz (VIII, 26), przypisuje mu dwa dzieła z zakresu filozofii: jedno p. t.

„O porządku, w jakim następują po sobie filozofowie”; drugie p. t. „Uwagi o Pitagorasie”. Jeżeli też należał do jakiej szkoły, to chyba dojio-wopitagorejczyków, o ile sądzić można po jego zajmowaniu się muzyką i po wzmiankowanym komentarzu nad teoryą pierwszego mistrza. Diogenes Laercyusz (1. c.), zaznacza tylko, że A. za żywioł życiotwórczy. odradzający i stanowiący jądro świata, — jak inni niektórzy wTodę — uważał ogień (bezwzględny pierwiastek ciepła, niezależny od słońca). Klemens aleksandryjski cytuje znowu wyciągi z jego traktatu „O żydach”, powtórzone przez Euzebiusza w „Przygotowaniu ewangelicz- wzbogaconą została przez A. bardzo pożyteczne-nem” (IX. 17). Pliniusz go również wspomina, mi prawidłami, mianowicie co do użycia opium, a św. Cyryli, w księdze przeciw Julianowi Apo- pierwszy raz przezeń zastosowanego w morzysku stacie, przytacza jego zdania o potopie i wieży ołownem, leczenia suchot mlekiem oślem, kozicm Babel. Suidas zna jego pięć ksiąg o Rzymie, ja- i niewieściem, wskazaniem pierwszy raz użycia ko mieście. Te wszystkie cytaty i wzmianki świad- dzisiejszego rumbarbarum, zastosowaniem do leczą, iż musiał to być człowiek wszechstronny czenia strojów bobrowych (castoreum, którem lu-i wielkiego w swoim czasie znaczenia. Jeżeli cze- biał się posługiwać), ostrożnem używaniem upu-go po nim najbardziej żałować można, to zagi- stu krwi, który, jak się wyraża, na każdej żyle nionych traktatów geograficzno-historycznych, kto- wykonanym być może, „ponieważ wszystkie żyły reby powiększyły szczupły zasób, jaki pozostał łączą się ze sobą”; A. rozpoznaje obrzmienie śle-z czasów starożytnych.    dziony przez obmacanie, puchlinę brzuszną przez

Aleksander Philaletes, głośny nauczyciel uderzanie z boku, bębnicę przez opukiwanie (per-sztuki lekarskiej z I-go wieku w szkole Herofi- kussyę) ; opisał także wyczerpująco choroby ne-łejezyków, utrzymywanej w Laodicei, po wypę- rek, piaeek w moczu i cukrową chorobę. Dzieło

Sty.

A. 1'oL

A. Pol.

Aleksandra Cecylia, z domu Humphreys, żona poprzedniego, pisuje poezye religijno-moralne: „Moral songs“, „Hymns for childern“, „Poems on Old-Testament subjects“ i t. d.

Aieksandersbad, miejs. wBawaryi, przy południowo-wschodnim stoku gór Fichtel, w dość malowniczej okolicy, o trzy kilometry od kolei żelaznej. Alkaliczno-ziemna szczawa żelazista; zakład zdrojowo-kąpielowy i hydropatyczny; kąpiele igli-wiowe i źelazisto-borowinowe. Urządzenia zakładowe i dotyczące wygód pacyentów, dobre. Se-aon kuracyjny od 15-go maja do 1-go października.

przez

słońca

na

wraz z

A., jakkolwiek oparte nieraz na pismach jego poprzedników, przedstawia przecież pracę samodzielną, wyborny niejako podręcznik lekarski, zawierający sumę wiedzy greckiej. W YII już wieku przełożone na język łaciński (wypadek niebywały}, czego rękopis przechowuje się w Paryżu (wydanie niedokładne, Lugd. 1504), ogłoszone zostało drukiem w języku greckim 1548 (J. Gou-pylus), w najlepszem tłómaczeniu łacińskiem „De medicina Libri duodecem“ wraz z oryginałem greckim, ogłosił ikndernacus 1556, ostatnio 1772. W osobno napisanym liście „O czerwiach“ {Epistole peri helminthon, wydane z przekładem łacińskim i francuskim H. Mercurialisa, 1584), wspomina autor o przedziurawieniu jelit przez gli-

Dr. Ł

Aleksander Symphoniarcha, (* w początkach 17-go stulecia) wybitny kontrapunkcista niemiecki. Trzy tomy pięcio- do dwunasto-głosowych motetów kompozycyi A. zostały wydane we Frankfurcie nad Menem, 1606 r.

Aleksander Karol, Wilhelm, sławny skrzypek i kompozytor francuski z drugiej połowy zeszłego stulecia. Jego opery i operetki bardzo były łubiane. Niektóre utwory na skrzypce, zwłaszcza koncert, wydany w Paryżu 1782 r., oraz duety na dwoje skrzypiec, jeszcze dziś zwracają na siebie uwagę wirtuozów.

Aleksander Józef, Addis on(*1809—fl860), teolog amerykański, znawca biblii, hebrajszczy-zny i języków wschodnich, wykładał dzieje kościoła w kolegium teologicznem w Princetown, a później i dzieje biblijne. Napisał kilka poważnych dzieł, między któremi zasługują na uwagę: „Translation of and commentary on the psalms“ i „Critical commentary on the prophecies of Isaiah“.

Aleksander Wiliam (* 1824 r. w Londonderry, w Irlandyi), teolog anglikański, odr. 1867 biskup w Derry i Kapkoe. Ważniejsze jego prace są: „Leading ideas of the gospels“ i „The witness of the psalms to Christ and Christianity“.

Dr. A. p.

Aleksandra, siostra króla Jagiełły, poślubiona w 1388 r. Ziemowitowi, ks. mazowieckiemu na Płocku, Bawię i Sochaczewie. Małżeństwem tem pozyskał król przyjaciela w osobie dotychczasowego współzawodnika do korony polskiej i niechętnego sobie możnego księcia. W posagu, dał Jagiełło siostrze w dziedziczne posiadanie

ziemię Bełzką, zasianą wkrótce koloniami mazur-skiemi. Z bratem swym zachowała A. serdeczne stosunki, często bywała gościem w Krakowie. Król podejmował ją swym kosztem, obsypywał podarunkami, a nawet ruchomości, po bracie Wi-guncie pozostałe, jej podarował. Używał pośrednictwa siostry do łagodzenia sporów z krzyżakami, do misyj politycznych, a nawet do tak poufnej sprawy, jak małżeństwo z Elżbietą Gra-nowską. W Sanoku 1417 r., była świadkiem ślubu króla. Musiała A. wogóle wielki wpływ wywierać na króla: często z nim podróżowała, otoczona rycerstwem, flecistami, grajkami i służbą; o wpływie jej wnosić można choćby z tego, że krzyżacy ciągle się do niej udają z listami w sprawach ważnych. Przed bitwą na Zielonem polu (Grunwaldzie), śląc podarunki mistrzowi, wzywała go listownie, by przystąpił do zgody z królem i nie spuszczał się na niepewne losy wojny. Gdy w 1426 r. zmarł jej mąż Ziemowit, sprawiła mu tak okazały pogrzeb, że „tym pogańskim raczej, aniżeli chrześciańskim obyczajem“, oburzyła całe duchowieństwo. Synowie jej: Aleksander, biskup trydencki, wyniesiony potem na godność kardynała rzymskiego, Ziemowit rawski, Władysław płocki i Kazimierz bełzki — wszyscy zeszli bezpotomnie. Córki były rzadkiej urody: najstarsza, Cymbarka, wydana za Ernesta, księcia Austryi, była matką cesarza Fryderyka III; Ofka, najpiękniejsza ze wszystkich, zaślubiła Wacława, ks. cieszyńskiego; Emilia wyszła za Bogusława, ks. słupskiego; Anna zaś za Michała, syna w. ks. Litwy, Zygmunta. Piąta, Katarzyna, zmarła w dzieciństwie.    A> F'łk“-

Aleksandra, planetoida (54), odkryta Goldschmidta w r. 1858; drogę dokoła kończy w ciągu 4,46 lat; największa jej odległość od słońca = 3,25, najmniejsza 2,17 (jeżeli odl. ziemi = 1).

Aleksandra bitwa. Pod nazwą bitwy Aleksandra znaną jest w historyi sztuki mozajka kamienna , znaleziona w Pompei w „ Casa del Fauno”, 24 października 1831 r., obecnie w muzeum narodowem w Neapolu przechowywana. Stanowiła ona posadzkę w jednej z sal wspomnianego domu pompejańskiego. Długość jej wynosi 6,3 metrów, szerokość 3,8 m.; całość złożo-jest z półtora miliona kostek marmurowych. Jest to największa ze znanych mozaik starożytnych. Tylko dwie trzecie części tej mozaiki przechowały się nieuszkodzone, jedna trzecia uległa zniszczeniu i stanowi miejscami braki. Zachowało się jednak 22 figur i 16 koni, przedstawiających bitwę wojsk Aleksandra W\ i Daryusza, obu ich królewskimi przywódcami. Treść ta kompozycyi nieulega wątpliwości, sprzeczano się jednakże przy bliższem określeniu bitwy, jaką przedstawia; szala krytyki przeważyła na zdanie, iż to jest bitwa pod Issos (ob.), w której na 333 lata przed Chr. Aleksander W. pobił na głowę Daryusza. Zdanie to potwierdza opis tej bitwy, znajdujący się u Curtiusa Ilufusa (ob.), a mianowicie opis jednego z jej epizodów, który

właśnie artysta na obrazie uwydatnił. Epizod ten stanowi też treść właściwą obrazu, który przedstawia chwilę, gdy wojska perskie, przez mace-dończyków porażone, w zamieszaniu ustępują przed nacierającym wrogiem, a król Daryusz, w niebezpieczeństwie życia, zagrożony w odwrocie, ma się ratować ucieczką na koniu, który, w pogotowiu trzymany przez jednego z wiernych wojowników królewskich, zdaje się czekać na swego jeźdźca. „Bitwa Aleksandra” ma wiele zalet artystycznych i to zarówno w uplanowaniu całości, jak i w traktowaniu oddzielnych szczegółów. Ugrupowanie figur dobrze pomyślane, akcya uwidoczniona małemi stosunkowo środkami. Niebezpieczeństwo, grożące Daryuszowi, a mianowicie wysiłek woźnicy, usiłującego umknąć z pola bitwy z wozem swego króla, i wreszcie koń, w po-przeświadczenie o przegranej bitwie, a przytem męstwo i zapał—stawiają utwór ten w rzędzie najlepszych w tym kierunku kreacyj malarstwa starożytnego. Niektóre usterki rysunkowe lub mniej udatne szczegóły, jak np. skrót konia, tyłem do widza stojącego, przy całości pełnej zalet artystycznych, każą przypuszczać, iż oryginał, którego mozaika dana jest kopią, daleko wyższą od niej miał wartość, i że przeto kopia ta nie daje jeszcze dokładnej', 'miary pierwotnego wzoru swego, który mógł być w swoim rodzaju arcydziełem. Przypuszczenie to potwierdzają niektóre dane, naprowadzające nawet na domniemane autorstwo pierwowzoru. I tak przechowana w dziejach sztuki greckiej wiadomość o istnieniu za panowania Aleksandra W. znakomitej artystki Heleny (ob.), córki egipcyanina Tymona, wsławionej obrazem,

ik

,.,U

fl

W*'

jlY

A\

«'•i®

Im

\-

II

'A

Zih

fi

ar/}

"4

vs

,,

•V

ml 'зШ

X.

(JL

Fig. 201. Bitwa Aleksandra macedońskiego.

na

za

oraz

gotowiu trzymany dla tegoż króla, stanowi wprawdzie tylko epizod walki dwóch wojsk, ale jest właściwie treścią główną obrazu, zarówno du chowem, jak i mater yalnem ześrod kowaniem, całej akcyi. Aleksander W., bez hełma, z zapałem wspinający konia i nacierający śmiało persów, koncentruje wokoło siebie drugą, mniejszą stronę obrazu. Obie zlewają się w całość, pełną akcyi i interesu dla widza, całość pełną grozy i silną ruchem, ale jasną, zrozumiałą z pierwszego zaraz wejrzenia. I pojedyńcze postacie tej akcyi dobrze są traktowane; wyraz mianowicie twarzy Daryusza, na której odbija się cała gro-sytuacyi, żal ginącego opodal z rąk wrogich greków przyjaciela, towarzysza-wojownika,

Encyklopedya Pow»xf«lina Uuntr.

przedstawiającym bitwę pod Issos, dzięki niektórym wskazówkom znajduje właśnie potwierdzenie swoje w opisanej przez nas mozaice, która rzeczywiście mogła być kopią z owego słynnego utworu Heleny. "Wiadomo bowiem, że utwór ten przez cesarza Wespazyana przewiezionym został do .Rzymu, a są jeszcze i inne wskazówki, dające prawo przypuszczać, że mozaika ponipejańska pochodzi także z czasów Wespazyana, lub niewiele późniejszych; niektóre znów okoliczności wskazują na egipskie pochodzenie pierwowzoru tej mozaiki. (Porów. Hettner: „Vorschule zur bildenden Kunst der Alten”, tom I, Oldenburg, 1848; G.

F. Welcker: „Kleine Schriften”, III, str. 460—76; W. Zahn: „Die schönsten Ornamente” etc. N. F.

And. S.

A Pi 1.

K. K.

mieszkańców, przeważnie z ormian, obok których mieszkają w niewielkiej liczbie kurdowie itatarzy. Klimat, skutkiem wyniosłego położeuiapo-wiatu, jest chłodny, wogóle jednak bardzo zdrowy. Mieszkańcy, prócz handlu, zajmują się pasterstwem, oraz w dolinach górskich rolnictwem. And s-Aleksandrów Włodzimierz (* około 1830), współczesny poeta małoruski, z zawodu lekarz wojskowy, napisał na tle ludowem operetki: „За Нкмань иду” (1872) i „Не ходы Хрыцю наве-черницю” (1873), nadto przekładał na język małoruski poezye Lermontowa i Kozłowa.

Aleksandrów Mikołaj, syn Aleksandra (* lö40), współczesny dziennikarz i krytyk ruski, kształcił się w uniwersytecie moskiewskim i petersburskim; zasila artykułami swojemi różne czasopisma, a od r. 1881 redaguje „Художественный Журнэлъ”, który może być uważany w pewnej mierze za organ szkoły realistycznej w Ro-syi. Większe prace A. są: „Народы Россш” (1872) i „Волга” (1874), zbiór powiastek dla dzieci. Aleksandrowiczowie, jedni herbu Śreniawa

Tab. 91—93; J. Overbeck: „Pompeji” (2 wyd.), II, str. 225 i dalsze).    s-s-

Aleksandra Newskiego order. Jeden z wyższych orderów rosyjskich. Utworzony przez Piotra I-go w r. 1712, był zatwierdzony, ogłoszony i poraź pierwszy nadany w r. 1725 przez Katarzynę I-ą. Ma tylko jedną klasę. Udzielanym może być urzędnikom wojskowym lub cywilnym, posiadającym rangę nie niższą jak generał-majora, lub rzeczywistego radcy stanu. Order składa się: a) ze złotego czerwono emaliowanego krzyża o ośmiu ramionach, mającego w środku wyobrażenie Aleksandra Newskiego w złotej zbroi na koniu, po rogach cztery orły złote, wokoło zaś dewizę na czerwonym pasie: „za pracę i ojczyznę.” (krzyż ten nosi się na czerwonej wstędze szerokiej przez lewe ramię) i b) ze srebrnej ośmiopromiennej gwiazdy, z inioyałami A. N., pod czerwonym kołpakiem książęcym. Święto orderowe przypada 30 sierpnia (11 września n. s.).

Aleksandretta (tur. Iskanderun), miasto w Azyi mniejszej, nad odnogą Iskanderun. Jest to starożytna Aleksandrya, dziś najważniejszy port na wybrzeżu Cylicyi i Syryi, uważa Jsię zarazem za handlowe przedmieście odległego o 15 mil Alepu. Klimat bardzo niezdrowy, gdyż okolica błotnista wytwarza zabójcze febry. W pobliżu, na pobrzeżu morskiem, sterczy skalista góra Kasios, dziś Dżebel-Altra, 1,900 m.

Aleksandrides, muzyk grecki, żyjący około 400 r. przed Chr.; przypisują mu udoskonalenie instrumentów dętych przez dodanie wyższych i niższych tonów, co znacznie rozszerzyło ich skalę.

Alexandrinum opus. Pod tą nazwą w Rzymie znany był ^szczególny rodzaj mozaiki, używany przeważnie na ozdobne płyty posadzkowe, do bogatych komnat |mieszkalnych. Szczególność tej mozaiki zasadzała się na tern, że rysunekfjej, złożony z linij, rzutów fantastycznych lub figur, przedstawiał się na marmurze w dwóch tylko kolorach, np. czerwonym i czarnym i t. p. Wprowadzenie tej ozdoby musiało nastąpić dość dawno, gdyż używaną była w Pompei, jak świadczy odłam posadzki, dotąd w jednym z jej domów zachowany. Mylnie więc niektórzy wprowadzenie jej odnoszą dopiero do czasów Aleksandia Sewera, biorąc asumpt z nazwy wyrobu.

Aleksandropol, miasto powiatowe i silna twierdza w gub. erywańskiej nad Arpaczajem, lewym dopływem Araksu, 23,000 mk., 1,548 m. nad poziomem morza. Zdobyte w 1804 r. przez ro-syan, zostało zamienione w 1837 r. na fortecę, której zadaniem było trzymać na wodzy sąsiedni turecki Kars. Dziś, po zajęciu Karsu w ostatniej wojnie turecko-rosyjskiej, A. nie utracił bynajmniej swego strategicznego znaczenia. Zwycięstwo księcia Barjatyńskiego nad turkami 30 października 1853 r. Armeńska nazwa A. Gumri. Mieszkańcy, przeważnie Ormianie, prowadzą ożywiony handel, wywożąc skóry, mydło, bawełnę, a przywożąc owoce suszone, tytoń, wyroby .jedwabne i t. p. Aleksandropolski powiat zajmuje 4,428 wiorst k\v. powierzchni i liczy przeszło 65,000 (ob.),£drudzy—Kruki (ob), trzeci—Kosy (ob.). Ostatni używali przydomka „Witold” z powodu, że, według tradycyi rodzinnej, pochodzili od w. ks. lit. Witolda. Prawdopodobnie na zasadzie tej tradycyi, niektórzy z nich używali w wieku XVI tytułu kniaziowskiego, a wielu kładło na tarczy herbowej mitrę. Zamieszkiwali głównie w lidz-kiem i grodzieńskiem, gdzie posiadali rozległe majętności i dziedzicznie prawie piastowali urzędy ziemskie. Rozdzielili się z czasem na dwie linie: lidzką i wojewodzińską, obecnie hrabiowską. Z Kosów wybitniejszą rolę odegrali:

Aleksandrowicz Stefan (f 1700), kasztelan nowogrodzki Pierwotnie sędzia ziemski grodzieński, posłował na sejmy; w r. 1676 zasiadał w ko-misyi, dozorującej budowy zamku w Grodnie. W r. 1683 został podkomorzym, później marszałkiem grodzieńskim; 20 kwietnia 1698 r. kasztelanem. (Wolff: „Senatorowie i dygnitarze”, str. 121; Bartoszewicz w „Enc. Org.“ I, 417.)

Aleksandrowicz Franciszek, pierwszy i ostatni kasztelan lidzki. Syn Łukasza Antoniego, chorążego lidzkiego, piastował kolejno urzędy: cze-śnika, pisarza ziemskiego, chorążego, podkomorzego i marszałka lidzkiego; posłował na sejmy, marszałkował na trybunałach, objął w końcu, utworzoną w styczniu, zniesioną w grudniu 1793 r. kasztelanię lidzką. Żonaty był z Teklą Matu-szewiczówną, siostrą kasztelana brzesko-litewskiego, Marcina, autora pamiętników. (Wolff: „Senatorowie i dygnitarze”, str, 109; „Pamiętniki Matusze-wicza”, Warszawa, 1876; Bartoszewicz w „Enc. Org.” I, 417.)

Aleksandrowicz Dominik, brat młodszy Franciszka, koniuszy w. litewski. Jako pisarz ziemski lidzki przez lat 20 posłował na sejmy, otrzymał od Stanisława Augusta rotmistrzowstwo husarskie, w końcu godność koniuszego, którą złożył w r. 1791. Wspierał literaturę; kosztem jego przedrukowano w r. 1770 w Wilnie Modrzewskiego: „O poprawie Rzeczypospolitej” w prze-

w. s.

F!?. 202. Alexandrnrrlez Jerzy.

kładzie Bazylika. (Wolff: „Senatorowie i dygnitarze“, str. 224: Bartoszewicz w „Enc. Org.”, I, 417).

Aleksandrowicz Tomasz Waleryan de Witold (-j* 29 września 1794), wojewoda podlaski. Syn Marcina, chorążego bracławskiego, i Heleny z Bachroniewskich, w młodości zajmował się literaturą piękną; przełożył tragedyę Kornela:

„HerakliuSz” (1749), oraz utwór niewiadomego autora francuskiego, p. t. „Kleomira, albo igrzysko fortuny, na cudownych szczęścia i nieszczęścia granicach fundowane“ (1754). Wysłany w poselstwie do Turcyi, dla zawiadomienia sułtana o obiorze Stanisława Augusta, wyjechał z Chocimia w marcu 1766 r.; założył w Konstantynopolu szkołę oryentalną polską; w grudniu był już z powrotem. W r. 1775 kasztelan wiski i marszałek prywatny dworu królewskiego, członek rady nieustającej w departamencie sprawiedliwości (1776—78), w 1779 r. kasztelan podlaski, od 1789 wojewoda. Ze trzymał stale z dworem, nie miał w narodzie popularności. Z żony Ledóchowskiej (■{* 1826), zostawił syna Stanisława, senatora, kasztelana królestwa polskiego. (Bartoszewicz: „Pogląd na stosunki Polski z Turcyą i Tatarami”,

Warszawa, 1860, str. 145 i w ,,Enc. Org.“ I, str. 418; Smoleński: „Szkoła oryentalna w Stambule“ w „Kwart, hist.“ z r. 1887.)

Aleksandrowicz Jan Aloizy de Witold (* 1728—-f 10 wrześuia 1781), brat Tomasza, biskup chełmski. Jako kanonik lwowski, był deputatem na trybunał, w r. 1757 został proboszczem skalskim (pod Kamieńcem), później katedralnym kamienieckim, od 1769 dziekanem przemyskim, kustoszem gnieźnieńskim i proboszczem łęczyckim; od 1773 oficyałem warszawskim, koadiutorem chełmskim, biskupem dardańskim, w 1780 chełmskim. Umarł w Krasnymstawie, gdzie pochowany został w katedrze. (Bartoszewicz w „Enc.

Org.” I, 408.)

Aleksandrowicz Antoni Feliks de Witold (-J* 8 kwietnia 1786), brat Tomasza i Jana, pisarz w. koronny. Najprzód kanonik lwowski i proboszcz w Dolince na Kusi Czerwonej, koad-jutor opat hebdowski, od r. 1778 pisarz w. koronny i sekretarz rady nieustającej (1780—82).

(Bartoszewicz w „Enc. Org.” I, 418.)

Aleksandrowicz Benedykt, * 1796 r. w Białej Badziwiłłowskiej, tamże pobierał nauki w szkołach niegdyś departamentowych. Przez pewien czas pracował jako ofieyalista w różnych dobrach prywatnych, zajmując się rachunkowością. R. 1829 wszedł do służby banku polskiego. Od r. 1841 poświęcił się piśmiennictwu i w wielu czasopismach ogłaszał swe rozprawy z zakresu leśnictwa, rolnictwa, przemysłu i handlu. Osobno wydał dzieła: „Wyrachowanie miąższości drzewa okrągłego w klocach” (Warszawa, 1842); „O drzewie i jego użytkach“ (tamże, 1855); „Wyrachowanie masy i wartości stosunkowej drzewa opałowego w klocach“ (tamże, 1855); „Regestra gospodarskie. Kronika dóbr“ (tamże, 1856); „Instrukcya dla ekonomów folwarku“ (tamże, 1856); „Projekt do oczynszowania włościan“ (tamże, 1858).

Aleksandrowicz Stanisław (f 1826), syn wojewody podlaskiego Tomasza i Maryanny z Le-dóchowskich, wojewodzianki czernichowskiej; starosta łosicki w r. 1794, szambelan austryacki 1800, poseł na sejmy księstwa warszawskiego; w 1812 członek deputacyi, wysłanej od konfede-racyi generalnej do Napoleona, w 1824 kasztelan królestwa polskiego. W r. 1800 otrzymał od cesarza Franciszka II tytuł hrabiowski z odmianą w herbie. Z żony Apolonii z Leaóchowskich, zostawił dwie córki: jedną za Tomaszem Potockim, drugą za Popieleni, i syna Stanisława, dziedzica dóbr konstantynowskich, b. członka rady stanu królestwa polskiego.

Alexandrowicz Jerzy, spółczesny botanik polski. (* 1 stycznia 1819 r. we wsi Komieciszkach pow. kalwaryjskiego, gub. suwalskiej). Gimnazyum ukończył w Sejnach, poczem wysłany został do uniwersytetu petersburskiego kosztem rządu, jako stypendysta Królestwa Polskiego. Zapisawszy

się w r. 1839 w poczet słuchaczy oddziału nauk przyrodniczych (fakultetu fizyko - matematycznego) oddał się z wielkim zapałem studyom botanicznym. Odrazu zwrócił też na siebie uwagę ówczesnych profesorów botaniki na wszechnicy petersburskiej , a będąc studentem trzeciego kursu, nagrodzony już został medalem złotym za napisanie rozprawy konkursowej p. t. „Rodzina wrzo-sowatych (Ericaceae) okolic Petersburga“. W r. 1843 Alexandrowicz uzyskał stopień kandydata nauk przyrodniczych, a wkrótce potem, gdyż tego samego jeszcze roku, objął posadę nauczyciela historyi naturalnej w ówczesnem gimnazyum re-alnem w Warszawie. Obok wykładów gimnazyal-nych, rozpoczął lekcye anatomii ciała ludzkiego w b. szkole sztuk pięknych, honorowo nauczał botaniki w b. szkole farmaceutycznej i był członkiem egzaminatorem w b. radzie lekarskiej. W r. 1857 powołano Alexandrowicza do świeżo otworzonej cesarsko-królewskiej akademii medyko-chi-rurgicznej w Warszawie na katedrę botaniki, zoologii i anatomii porównawczej, po roku zaś zamianowano go także profesorem botaniki i mineralogii w tejże akademii; w r. 1860 obrano go tamże sekretarzem naukowym. Wykładał w akademii aż do r. 1862. W tymże roku otworzoną została w Warszawie Szkoła Główna, a w celu wybrania i zakupienia przedmiotów, potrzebnych do wykładu nauk przyrodniczych, jak również w celu zbadania urządzeń szkół realnych na zachodzie, władza wydelegowała Alexandrowicza za granicę. Po powrocie do kraju, objął A. katedrę botaniki w b. Szkole Głównej, oraz został członkiem senatu tej instytucyi. W tymże czasie został A. dyrektorem ogrodu botanicznego, która to posada przywiązana była do katedry botaniki.

Na tem stanowisku Alexandrowicz wielkie po- мействк вересковыхъ” (Ericaceae) S. Peters-

posadę starszego ogro- burgskiej Flory; 2) „Строете и развитее споро-

вмкстилищъ миксомицетовъ“, oraz w języku polskim: 3) „O dzieworództwie Celibatki (Coelobo-gyne ilicifolia)”; w Pamiętniku Tow. Lek. warszawskiego i 4) „O chorobach pszenicy” w Pam. b. Tow. Koln. W różnych pismach peryodycznych ogłaszał wiele artykułów popularnych.

Aleksandrowicz Adolf, farmaceuta, znany z dokonania rozbioru wód mineralnych galicyjskich. Niektóre z tych prac ogłoszone też zostały w języku francuskim i niemieckim, jak: „Rozbiór chemiczny wód lekarskich w Iwoniczu” (Kraków, 1866) i „Rozbiór chemiczny wody lekarskiej krynickiej” (Kraków, 1858).

Aleksandrowicz Mitrofan, syn Mikołaja (* około 1840—-j*l881), pisarz małoruski, wychowaniec akademii wojskowej w Petersburgu, pierwsze swoje utwory, a mianowicie powiastki, jak np.: „Антенъ Михайловичъ Танскш“, „Три паны“, „Проскурка“, drukował pod pseudonimem Mytra Olelkowicza, w małoruskim miesięczniku „Основа“ wychodzącym w r. 1861|2 w Petersburgu. Później, wystąpiwszy z wojska, osiadł na gospodarstwie i oddał się badaniom historycznym. Na-wraz pisał monografię „Гетманство Дорошенка” (1867) i rozpoczął drukować „ОстерскШ укздъ“ (1881), ale nie dokończył z powodu śmierci, którą sam sobie zadał w Kijowie, cierpiąc na rozstrój nerwowy.

And S.

łożył zasługi; powołał na dnika, dzielnego specyalistę, p. Cybulskiego i przy jego współdziałaniu rozpoczął skrzętnie i gorliwie porządkować zapuszczony od czasów Szuberta ogród, zaczął gromadzić w nim mnóstwo roślin, tak że w krótkim czasie zdołał doprowadzić ogród do świetnego stanu. Kiedy w r. 1869 zamieniono Szkołę Główną na ces. warszawski uniwersytet, Alexandrowicza powołano na zwyczajnego profesora botaniki tegoż uniwersytetu, z warunkiem pozyskania stopnia doktora. Żądany stopień uzyskał A. w Petersburgu w r. 1872 po obronie rozprawy p. t. „Строете и развитт спо-розовм'Ьстилищъ миксомицетовъ“. Rozprawa ta, dotycząca morfologii niskich bardzo organizmów roślinnych, zwanych śluzowcami (Myxomycètes), kosztowała Alexandrowicza kilka lat usilnej pracy. Wkrótce potem A. został wybrany na dziekana wydziału nauk przyrodniczych. W r. 1873 ukończył Alexandrowicz trzydzieści pięć lat służby profesorskiej i odtąd pobierać zaczął całkowitą emeryturę. Jako nauczyciel bardzo był lu-biony przez uczniów i cieszył się prawdziwą i szczerą przyjaźnią młodzieży. Będąc profesorem Szkoły Głównej, Alexandrowicz prowadził także z kilku innymi profesorami tejże instytucyi t. z. „Kursa pedagogiczne“, które miały za cel kształcenie i przygotowywanie zdolnych pedagogów, a specyalnie nauczycieli gimnazyalnych, ze studentów, pragnących poświęcić się zawodowi nauczycielskiemu. Po usunięciu się od zajęć profesorskich, Alexandrowicz rozwinął szeroką działalność społeczną, pozostającą w związku z jego specyalnością.W ogrodzie botanicznym założywszy pasiekę, uczył młodzież pszczelnictwa. Żywo go też zajmowało leśnictwo krajowe; w r. 1878 przewodniczy Alexandrowicz na zjeździe leśnym w Warszawie, a później zostaje członkiem komitetu ochrony lasów. Największe zasługi położył około ogrodnictwa krajowego. Za jego staraniem, przy czynnym współudziale ś. p. Kasztelana Dembowskiego, dyr. b. komisyi ośw. pubJ., powstał w r. 1864 ogród pomologiczny w Mary-moncie, przeniesiony w r. 1870 na grunt folwarku św.-Krzyskiego. Alexandrowicz był dyrektorem ogrodu pomologicznego warszawskiego do r. 1886, otworzywszy przy nim szkołę ogrodniczą prywatną, którą prowadził przez lat siedm. Alexandrowicz przyjął także czynny bardzo udział w założeniu w Warszawie Towarzystwa Ogrodniczego, którego jest prezesem; jest on również prezesem komitetu właścicieli listów zastawnych Tow. Kred. Ziemskiego, oraz dyrektorem warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, którą to posadę objął po śmierci ś. p. Przystań-skiego. Jest członkiem komitetu redakcyjnego Wielkiej Encyklopedyi Rolniczej, wydawanej staraniem Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, członkiem komitetów redakcyjnych: niniejszej encyklopedyi, czasopisma przyrodniczego „Wszechświat” oraz „Pamiętnika Fizyograficznego”. Z prac naukowych opublikował w języku ruskim: 1. „O ce-

Dr. J. Sm.

Aleksandrowsk, miasto powiatowe w gubernii jekaterynosławskiej, w najbardziej stepowej jej części, leży nad Dnieprem i przy drodze żelaznej, łączącej Sewastopol z Charkowem. Z dawnych tatarskich osad Vinok i Kabil-Iguri, leżących w bliskości dnieprzańskiej wyspy Chortycy (Sicz zaporoska) i niedaleko ujścia Końskich wód do Dniepru, rozwinęło się dzisiejsze miasteczko, liczące już przeszło 15,000 m-ców i prowadzące ożywiony handel z Jekaterynosławiem i Chersonem. W okolicy mnóstwo kurhanów. Aleksandrowski powiat jest największym w gubernii, liczy bowiem 14,406 wiorst kw. rozległości i około 165,000 m-ców, co wynosi 12 na 1 wiorstę kw. Stepowy charakter kraju, mniej podatny dla rolnictwa, stąd też ludność zajmuje się przeważnie handlem i hodowlą zwierząt domowych, a zwłaszcza owiec; mimo to, pług zdobywa z każdym rokiem coraz większe obszary i zamienia step na pola, zasiane pszenicą, kukurydzą lub owsem.

Aleksandrowsk nowy (ob.) Nowy Aleksandrowsk.

Aleksandrowska Ławra Ś tej Trójcy w Petersburgu. Piotr I ukazem z d. 22 lutego 1712 r. rozkazał nad Newą przy ujściu rzeki Czarnej wystawić klasztor pod wezwaniem Sw. Aleksandra Newskiego; budowano go do r. 1725, katedrę ukończono dopiero w 1790 r. Tu przeniesione zostały relikwie św. Aleksandra Newskiego z włodzimierskiego klasztoru Narodzenia Pańskiego. Wspaniałą trumnę ofiarowała do tych relikwij cesarzowa Elżbieta w r. 1750 z pierwszego srebra, otrzymanego z kopalni koływańskich.

Dr. A. P.

war-

Między ludnością wielu jest niemców, osiadłych tu od r. 1818, t. j. od założenia A. i posiadających kościoł ewangielicki. Katolicy mają własną parafię, podlegającą dekanatowi łódzkiemu. Poczta, telegraf, gmina w Brużycach, sąd pokoju w Łodzi. 2 ) A. pograniczny, osada w powiecie nieszawskim, istniejąca od czasu przeprowadzenia kolei żelaznej warszawsko - bydgoskiej, odległa od granicy pruskiej wiorst 2, a 6 od lewego brzegu Wisły. Komora celna I klasy, po sosno-wickiej i wierzbołowskiej najważniejsza na zachodniej granicy królestwa; wywóz zboża, drzewa, cukru; przywóz bawełny, towarów galanteryjnych, jedwabnych oraz machin. W r. 1884 opłata celna od towarów przywiezionych wynosiła 3,016,831 rubli kred. JStacya pocztowa i telegrafu międzynarodowego, odnoga kolei żelaznej do warzelni soli i kąpieli w Ciechocinku (6 w: dł.) kościół katolicki, cerkiew prawosławna. A. pamiętny zjazdem cesarza ruskiego, Aleksandra II, z cesarzem niemieckim Wilhelmem I w sierpniu 1879 roku.

oraz

And. S.

Godnemi uwagi są cenne obrazy, jak „Zwiastowanie“, ostatnie i niedokończone, a bodaj czy nie najlepsze dzieło Rafaela Mengsa, „Zwartwych-wstanie” Rubensa, kolosalnych rozmiarów, „Narodzenie Pańskie“ Rotari, kilka utworów Bassano. Obecnie w Ławrze znajduje się 8 cerkwi, mieszczą się w nich groby niektórych członków rodziny panującej, wielu dostojników, sławny wódz Suworów, znakomici uczeni i poeci, jak: Łomonosow, Pon-Wizin, Karamzin, Kryłow. (А. Па-вловъ — ,.OimcaHie свято-троицкой Александровской лавры“. Спб. 1842. Саитовъ — „Петербургски! некрополь... но надгробнымъ надни-сямъ А. Н. Лавры.“ Москва 1883.

Aleksandrowska rçkodzielnia, (Мануфактура) otrzymała swą nazwę od miasteczka Aleksandrowska, położonego nad Newą, o 10 wiorst od Petersburga i powstała skutkiem projektu księdza Michała Ossowskiego, dążącego do wprowadzenia do Rosyi systemu mechanicznego przędzenia bawełny, lnu i wełny, dotąd tam nieznanego. Projekt i plany zostały zatwierdzone przez cesarza Pawła i jako zapomogę Ossowski otrzymał 80,000 rs.; lecz zaledwie przystąpił do robót, w następnym roku 1799 życie zakończył i ręko-dzielnia własnością domu wychowawczego została (ввепитательный домъ). Zakład ten, zostający pod opieką cesarzowej Maryi, prędko się rozwijać i rozszerzać zaczął. W r. 1834 stan rękodziel-ni był następujący: pracowało w niej robotników 3600. przędzy bawełnianej wyprodukowano 24,679 pudów, lnianej 46261, utkano przeważnie płótna żaglowego 1,596,000 arsz. Kart odbito 146,536 tuzinów talij. A. rękodzielnia swoim przykładem przyczyniła się przeważnie do wprowadzenia w Rosyi mechanicznego przędzenia i tkania, używania machin parowych, w które zaopatrywała inne fabryki, równie jak i w wykształconych robotników. Po uwolnieniu włościan, którzy stanowili przeważny kontyngens ludności fabrycznej, zakłady zostały zamknięte, a ziemie wydzierżawione zakładom metalurgicznym i mechanicznym towarzystwa Obuchowskiego. Wyrabianie kart pozostało.

Aleksandrowski zdrój. We wschodniej Sybe-ryi, w kraju zabajkalskim, przy trakcie, wiodącym do Nerczyńska. Szczawa źelazista.

Aleksandrowskie jeziora, w gubernii kałus-kiej, 45 wiorst od miasta Kaługi; kąpiele muło-wo-siarczane.    Dr. a. p

Aleksandrów,-owo bardzo powszechna nazwa wielu miast, wsi i osad w król. polskiem, których początek odnosi się przeważnie do bieżącego stulecia. 'Ważniejsze z nich: 1) A. fabryczny, zwany także Łęczyckim, miasteczko w powiecie łódzkim, odległe o 12 wiorst od Łodzi, z którą za pomocą gościńca bitego jest połączone, liczy 5896 inców, trudniących się przeważnie wyrobem sukna. Większych zakładów fabrycznych A. nie posiada: tutejsi sukiennicy i farbiarze przyjmują najczęściej obstalunki od fabrykantów łódzkich; tości rocznej ich produkcyi dokładnie oznaczyć niepodobna, nie przenosi ona jednak 300,000 rs.

And. S.

Aleksandrów, miasto, powiatowe w gub. Włodzimierskiej przy stacyi kolei żelaznej, łączącej Moskwę z Jarosławiem z odnogą do sergijew-skiej osady. A. nazywają pierwszą farbiarnią Rosyi, tak dalece rozwinęła się ta gałąź przemy słu, dzięki inieyatywie niejakiego Baranowa, który dla wyparcia drogich farb zagranicznych zaprowadził na Kaukazie uprawę marzanny i tym sposobem ułatwił konkurencyę miejscowym fabrykantom. A. leży na obu brzegach lewego dopływu Klaźmy, Sieraja, odległe jest od Petersburga wiorst 709, od Moskwy 105 i liczy około 8,000 m-ców. Dzisiejsze miasto powstało z pierwotnej Aleksandrowskiej słobody, która była ulubionem miejscem pobytu Iwana Groźnego i jego opryczników. Aleksandrowski powiat należy do mało urodzajnych, grunt przeważnie piaszczysty lub gliniasty, uprawa roli nie opłaca się, stąd ludność bierze się chętnie do przemysłu domowego, lub najmuje się do fabryk, w które gub. włodzimierska obfituje. W miejscowościach lesistych pędzą smołę, dziegieć i terpentynę, wyrabiają różne przedmioty z drzewa, jak: łyżki, trzonki do nożów, zabawki dziecinne i t. p. Rozległość powiatu wynosi 3126,4, wiorst kw., ludności 94,256 głów.    And- s-

Aleksandrówka, niewielkie miasteczko, blisko stacyi Funduklejewka na dr. żel Fastowskiej, w gub. kijowskiej, powiecie czeliryńskim, nad Ta-śminą leżące, liczy dziś około 3,000 ludności, złożonej w połowie z rosy an i żydów. Okolica piaszczysta i bezleśna. Przez jakiś czas należała A. do Michała Grabowskiego (Edward Tarsza), a mianowicie od 1830 r. i stała się wówczas ogniskiem życia umysłowego w okolicy. Założona przez Grabowskiego w 1852 r. cukrownia jest dziś własnością niejakiego Presnucliina, ma 305 robotników, przerabia 48,000 berk, buraków i produkuje 31,181 pudów mączki cukrowej 32,874 pudów, patoki (1882 r).

Aleksandrya, nazwa b. wielu miast, bądź przez

i wę

za

Aleksandra W., bądź przez innych na cześć jego założonych, jak np. A. eschata nad Jaksarte-sem (Syr-Laria) w Sogdyanie (dzisiejszy Fergan); A. oxiana, v. A. ad Oxum nad Oksnsem (Amu-Daria) w Baktryi; A. ad Paropamissum, w okolicach dzisiejszego Kabulu; A. ad Acesinem, w dzisiejszym Pendżabie; A. Sogdiana nad Indusem; A. ad Arachotum, w Arachozyi (dzisiejszy Argun-dab, dopływ Hilmendu w Afganistanie); A. ad Tigrem, niedaleko od zbiegu Szntelarabu i Choa-spu w Suzyanie, późniejsza Antyochia; A. Troas, na wybrzeżu morza Egiejskiego w Azyi mn,, wprost wysepki Tenedos i w okolicy dzisiejszej twierdzy tureckiej Eski Stambuł. Lecz najtrwalszy pomnik wystawił sobie Aleksander założeniem 331 r. p. Chr. Aleksandryi egipskiej w delcie Nilu nad morzem Sródziemnem. Przed wkroczeniem Aleksandra Macedońskiego do Egiptu, miejscowość ta, zwana w języku egipskim R acondah, w greckim R а к o t i s , była nędzną osadą rybaczą i pasterską. Zająwszy na Persach ówczesną stolicę Egiptu, Memfis, soło się w niej po grecku zabawiwszy, zwycięzca macedoński puścił się najbardziej zachodniem korytem Nilu aż do Kanopos przy ujściu, zkąd brzegiem morskim zwrócił się na zachód, by się przyjrzeć opiewanej przez Homera wyspie Faros, toraz jezioru Mareotis. Uważając już Egipt za swą posiadłość i sądząc, że mu przyjdzie ludność niespokojną powskramiać i podatki z niej ściągać z pomocą sił niemiejscowych, uznał konieczność ustanowienia łatwiejszej komunikacyi między Macedonią a ogniskiem nowego rządu egipskiego z jego ramienia, niż owo Memfis, leżące w środku krainy. Postanowił zatem założyć ognisko nowe, dogodne, dostępne, bliżej sąsiadujące z Grecyą i Macedonią. Wyobraźnia jego, czuła na wszystkie wrażenia homeryczne, podbu-dzona jakimś snem (Curtins, Plutarch), wskazywała mu wyspę Faros. Zmiarkował przecież, iż sama jedna byłaby na wielkie ognisko promieni stołecznych zaszczupła, zamierzył więc wcielić ją do obszerniejszego obrębu na pobliskim lądzie stałym, za którego środkowy punkt obrał osadę Rakotis. Poradzono się bogów, równie egipskich, jak greckich, a po przychylnej ich odpowiedzi, Aleksander własnoręcznie zakreślił objętość murów granicznych, lderunek ulic i miejsca na liczne świątynie bóstw obojga narodowości. Rzekł i stało się. W r, 331 przed Chr., (porówn. Aria-na i G. Curtiusa) położono kamień węgielny Aleksandryi, przyszłej królowej morza Śródziemnego, dotąd jeszcze niezupełnie zdetronizowanej. Miejsce trafnie było obrane na samym krańcu zachodniego wybrzeża Egiptu i poza głównemi gałęziami rzeki; przez to bowiem przyszłe emporium handlowe z jednej strony stawało się odrazu środku wein ogniwem między Egiptem, Cyrenaiką, Grecyą i odrodzonym Wschodem, z drugiej zaś unikało losu innych miast portowych delty, które Nil obfitym szlamem powoli, ale stale zamulał. Budową zajął się architekt grecki, Dinokrates, i nadał miastu kształt chlamidy macedońskiej,

rozciągniętej od morza do jeziora Mareotyj-skiego, połączywszy je z wyspą Faros za pośrednictwem gościńca (Heptastadion), który roz-połowił port naturalny, znajdujący się między Rakoiis i Faros: część wschodnią nazwano Wielkim (dziś nazywa się Nowym), zachodnią—Eu-nostos(szczęliwy powrót). Każdy z portów, przez dwa wyskakujące ku wysepce półwyspy: Lochias i Akra, stawał się bardziej zamkniętym i lepiej zabezpieczonym przed naporem fal morskich. Za Ptolemeuszów wykopano na zachodniej stronie półwyspu Lochias w wielkim porcie osobną przystań, do wyłącznego użytku królewskiego. Podobnie też i zachodni port Eunostos miał oddzielną, okrągłą przystań, wykopaną w poprzecznym kanale, który łączył morze z laguną i stanowił zarazem granicę Egiptu od Libii. Przystań ta zwała się Ciborium, albo inaczej Phiale. Po obu stronach kanału leżała pierwotna wioska egipska Rakotis, na wschód której rozsiadła się późniejsza A., na zachód zaś Nekropolie, czyli cmentarz starożytny, gdzie mieszkali zarazem i ludzie trudniący się balsamowaniem trupów. Właściwe miasto rozciągało się na owym wązkim płacie ziemi, który morze oddzielał od laguny i który na wschód półwyspu Lochias zwężony był przez dwie przeciwległe zatoki. Ta, która się wrzynała od strony Mareotis, nosiła nazwę portu Limnaeus i pomocą kanału łączyła się pierwotnie z zacbo-dniem ramieniem Nilu, ułatwiając bezpośredni handel A. z Egiptem. Wzdłuż limnejskiego portu biegła na jego zachodzie szeroka ulica Dro-mos: południowy jej kraniec zamykała brama słońca, północny brama księżyca (Porta Solis et P. Lunae); pośrodku zaś przecinała ją najwspanialsza, najdłuższa i najszersza ulica, Meson Po-dion, biegnąca od bramy Kanopskiej na wschodzie, aż do tego miejsca, skąd wybiega Heptastadion ku wysepce Faros. Na skrzyżowaniu się tych dwóch najważniejszych ulic A., znajdowało się Tetrapylon, zwane inaczej placem Aleksandra; pierwotnie było to miejsce zgromadzeń ludowych (agora), tetrapylae zaś, gmach na wszystkie cztery strony otwarty, powstały później, gdy już sąsiednie ulice należycie zabudowane były. Miasto starożytne, rozcięte dwiema powyższemi, krzyżującemi się ulicami, podzielone zostało tym sposobem na cztery części: północno-wschodnia zwaną była miastem żydowskiem, północno-zachodnia—Brucheion, albo miastem królewskiem (basi-leia), południowschodnią zwano nowem miastem (neapolis), jak zaś nazywała się dzielnica południowo-zachodnia, tego, dla braku jakichkolwiek wskazówek u pisarzy starożytnych, określić niepodobna; wiadomo tylko, że na zachodniej jej stronie leżała wspomniana wioska Rakotis, której zewnętrzne inury miejskie już nie okalały. Jak tylko domy stanęły gotowe, intendent Kleomenas zabrał się do zaludniania ich, spędzając ryczałtem ludność z sąsiedniego Kanopos i z innych zapewne miejscowości (Strabon.) Ale założyciel nie nacieszył się widokiem swego dzieła ukończonego; spoczęły tam tylko jego zwłoki, Zakła-

rzu

dając miasto, Aleksander przeznaczał je tylko na posterunek wojskowo-polityczny i niema nigdzie śladu przypisywanych mu z góry widoków przeznaczeń dalszych; przeciwnie, sądzić można, że gdyby władztwo macedońskie, jakie ten ge-njusz wojenny utworzył, utrzymało się nadal w jednej ręce, A. byłaby została pospolitym portem. Ale stało się inaczej. W kwiecie wieku umarł młody zdobywca: zdobyczą podzielili się ci, co mu pomagali zdobywać, a Egipt w r. 323 przed Chr. przypadł na dział Ptolomeusza Lagosa, skutkiem czego A. została stolicą prawdziwą, rezydcncyą monarszą. Dzięki zamiłowaniu całej dynastyi Ptolemeuszów do nauki, do sztuki, do rzeczy pięknych, zarówno jak umiejętnemu ich kierownictwu, stolica ich stała się królową już nietylko morza, ale oświaty, zbiegowiskiem uczonych ze wszystkich stron wschodniego świata, greków, babilończyków, żydów; polem do ścierania się wszystkich umysłów, spływem wszystkich wyobrażeń, pasterzem myśli, spadkobierczynią Aten. Skorzystano z jej położenia nadmorskiego i uczyniono ją składem wszelkich bogactw wschodu, ogniskiem stosunków handlowych między Azyą i Europą. Jeśli można wierzyć statystyce Diodora Sycylijskiego, ludność jej dochodziła za jego czasów do 300 tysięcy ludzi wolnych, coby znaczyło trzy razy tyle zaludnienia ogólnego. Kiedy po bitwie pod Akcyum i po śmierci ostatniej królowej, Kleopatry (15 sierpnia, 30 r. przed Chr.), Egipt przeszedł pod panowanie Rzymu, A. pozostała stolicą prowincyi, i za pierwszych cesarzów, jako miasto, doszła do najwyższej świetności, stała się drugiem po Rzymie siedliskiem przepychu. Ze wszystkich dzielnic Al., Brucheion, cz. królewska, już to dla nazwy, już dla swego położenia u Wielkiego Portu, zajmowała najwybitniejsze miejsce; tu mieściły się najwspanialsze gmachy, tu skupiał się najożywieńszy ruch handlowy, tu wreszcie była siedziba władz i najbogatszych obywateli. A najprzód przy porcie królewskim wznosił się królewski pałac Ptolemeuszów (arx regia); w bliskości teatr, obyczajem miast nadmorskich zbudowany nad wybrzeżem, a tuż za nim ku zachodowi świątynia Pozejdona. Wprost obu tych budowli, leżała półksiężycowa wysepka Antirho-dos z królewskim pałacem, nazwana tak złośliwie przez alluzyą do rodyjczyków, którzy długi czas pobierali myto na wysepce Earos. Od Poseido-nium ciągnęła się w morze nowa tama, przedłużona przez Antoniusza dla zabezpieczenia Wielkiego Portu, i zakończona wspaniałym pałacem Timoneion, wprost którego na wyspie Earos wznosiła się potężna latarnia morska. Zbudował ją z białego marmuru w 295 r. przed Chr. Sostra-tes z Knidos pod Ptolemeuszem synem Lagosa (Ptolomeios Lagi) i dokazał tego, że jego dzieło (160 m. wysokości) zaliczono między siedm cudów świata. W nocy świeciła ona blaskiem płonących w niej drew, na odległość 300 sta-dyów; w dzień wskazówką jej położenia był dym; a olbrzymie zwierciadło z polerowanej stali, umieszczone u wierzchu budynku, odbijało przy

świetle dziennem obraz okrętów, jak tylko pojawiły się na poziomie: przetrwała ona z uszkodzeniami do XIII wieku, i dziś jeszcze w smugach portu nowego sterczą z pod wody jej marmurowe bloki, granitowe kolumny. Nieopodal latarni, przy końcu Heptastadionu (zw. także Diabathra) zbudowano twierdzę, rodzaj akropolu, samo zaś He-ptastadion, czyli owa tama, łącząca wysepkę z miastem, przerwaną była w dwóch, nakrytych mostami, punktach. dla ułatwienia komunikacyi portu Wielkiego z Zachodnim (Eunostos). Z tern wszystkiem wysepka Faros nie była zaludnioną w starożytności. Wracając do Lrucheionu, zaznaczyć w nim należy dwie jeszcze osobliwości: a) takzw. świątynię Cezara (Caesareum), według świadectwa Eilonaz A., ogromna, przepełniona wotami, naktóre złożyły się posągi, obrazy, przedmioty złote i srebrne, opatrzona w portyki, bogate komnaty, upiększenia najkosztowniejsze. Wzniesiona przez Antoniusza i Oktawiusza, zamieniona na kościoł chrześciański, spalona i zniszczona w r. 362 za ces. Juliana, odbudowana przez Walensa, służyła za katedrę patryarchom A. aż do najścia arabów; ostatecznie zniszczona prawie bez śladu, w r. 912;oraz Ъ) owo sławneMuzeum (Muzeion), gdzie uczyli mędrcy aleksandryjscy i gdzie znajdowała się owa biblioteka,przezPtolomeuszaLagi założona, pod Filadelfem do 400,000 roi licząca, a dochodząca pewno do 700,000 roi w chwili, gdy część jej spłonęła podczas wojen domowych za Cezara. W kącie, utworzonym przez Heptastadion i Brucheion, znajdowały się warsztaty okrętowe i składy towarów (emporion). W nieznanej z nazwiska części południowo-zachodniej, na szczególną uwagę zasługuje Panoion. Było to sztuczne wzgórze, na które prowadziła ślimakowata ścieżka, i z którego wierzchołka rozciągał się rozległy widok na miasto, wszystkie porty, morze i dalekie obszary Egiptu i Delty. U stóp Panoionu leżało Gimna-zyum ze wspaniałemi ogrodami, stanowiące, według Strabona, główne ognisko A. W południowo-zachodnim krańcu miasta wznosiła się świątynia Serapisa (Serapeion). I tu znajdowała się także bogata, przez Ptolemeusza Eiladelfa założona biblioteka, której, po szkodzie, wyrządzonej szkole aleksandryjskiej przez Cezara, zrobiono na prośbę Kleopatry podarunek ze słynnych zbiorów Pergameńskich, do 200,000 tom. wynoszących. Niestety, zniszczyły ją całkowicie wojska chrze-ściańskie, pod wodzą patryarchy Teofila, podczas zdobycia świątyni Serapisa w 389 roku po Chr. Na południe od Serapeion ciągnęło się długie 555 metrów, 51 szerokie, Stadium Olimpijskie, służące do igrzysk i wyścigów; na krańcu drogi Ka~ nopejskiej, Hipodrom. Cmentarz miejski (nekropolie) ciągnął się wzdłuż morza, na zachód od mniejszego portu; tamże łaźnie, znane pod nazwą Kleopatry. Odkopano tam wspaniałą świątynio podziemną, wpół zasypaną piaskiem i zwaliskami. Z pomiędzy wszystkich budowli pozostała dotąd jedyna tylko, prawie nietknięta, kolumna Diokle-cyana, zwana inaczej K. Pompejusza, na wzgó-Serapeionu, wysoka 29 metrów. Tak się w swej

powierzchowności przedstawiało miasto za swych tys. 25; w r. 1849 sto tysięcy. Obecnie liczy ona świetnych czasów, ale ta świetność nie miała dla 250 tysięcy, z których przeszło 60 europejskiej, podtrzymania się warunków wewnętrznych. A., W ukształtowaniu linii wybrzeża i samej prze-utraciwszy znaczenie polityczne, musiała upadać,    strzeni    obecnej Aleksandryi    zaszły    jednak    dość

Jakoż przeciąganie dzieł sztuki do Rzymu, rze- :    ważne    zmiany w porównaniu    ze starożytną.    Wy-

zie, wyprawiane przez Karakallę, spustoszenie j    sepka    Faros, która dawniej    tylko    za pomocą

całego Brucheionu, dokonane przez Aureliana, |    grobli    Heptastadion łączyła    się z    lądem,    zro-

oblężenie i rabunek za Dioklecyana, szybkie sła się już z nim całkowicie, albowiem morze wznoszenie się Konstantynopola, a ostatecznie odkładało stałe części na obu brzegach ta-stanowcze zamknięcie sławnej szkoły Aleksan my i wyspę zamieniło całkiem na półwysep, dryjskiej przez Justyniana, do gruntu wielkość Obie te części (Heptastadion i Faros) prawie nie A. rozbiły. Pozostała ona wprawdzie za czasów zamieszkałe w starożytności, zabudowane są dziś bizantyjskich miastem handlowem, lecz, przy zu- najwspanialszemi gmachami prywatnemi i publicz-bożałym i zmniejszonym liczebnie stanie ludności, nemi. Tu się znajdują mury potężnej warowni handel przestał kwitnąć i porty opustoszały. Ras-el-Tin i licznych fortów, jak np. Ada, Fanar Z tem wszystkiem, pomimo tylu klęsk, nie wy- i Faros, tu leży arsenał, teatr Rossini i pałac czerpały się bogactwa miasta. Kiedy po 14-mie- wicekróla, tu wreszcie skupia się teraz głównie

ar

* Ç

NJ.    ..

if/Vrm

■ Гы

mm

■jm

jjpacxLs

ri

/ ^cropoKs

шагал? e otis

_J A'txzctui' Oltpmpica^.

Fig. 20". Plan starożytnej Aleksandryi.

¹ życie handlowe A. Starożytny port „Wielki“ nosi dziś nazwę Wschodniego albo Nowego, znikła w nim dawna wysepka Antirhodos, równie jak Antoniuszowa tama)z Timoneionem. Za to wzdłuż wybrzeża biegnie droga żelazna z Ramleh i staje niemal w tem samem miejscu, gdzie przedtem sterczała igła Kleopatry. Słynna latarnia morska nie istnieje już, — na jej miejscu wznosi się wspomniana wyżej warownia Faros; dzisiejszą zaś latarnię, 55 m. wysoką, wzniesiono na krańcu dawnego półwyspu Akra, który zamykał port Eu-nostos, zwany dziś Starą albo Zachodnią przystanią. Tu w tej okolicy, gdzie leżało dawne Nekropolie, zbiegają się dziś dwie drogi żelazne z Kairu i Mariut, tu znajduje się gmach nowej Kwarantanny i tak zwana dzielnica arabska. Meczety nie przedstawiają nic ciekawszego pod względem budowlanym. Pałace, wznoszone przez Saida-baszę, stoją w części opuszczone, w części zrujnowane (jeden, zwany Мех, ucierpiał w bombardowaniu); za to ogrody (Gabari) świetne, sięcznem oblężeniu, na cesarstwie bizantyjskiem a wille w Ramleh, napółn. wscb. od miasta, liczne zdobytą została w grudniu 640 roku A. przez i wspaniałe: to największy przepych i ulubiony arabskiego wodza Amr-ibn-al-Asi, pisał on do punkt wycieczek wyższego towarzystwa, równie kalifa Omara: „Zdobyłem gród Zachodu, i nie jak wybrzeża kanału Mahmudieh. Bazary arab-mógłbym wyliczyć, co on w sobie zawiera. Cztery skie mało ożywione, targ narodowy ześrodkowuje tysiące łaźni, 12 tysięcy sprzedawców jarzyn zie- sięraczej w Kairze. Europejska część miasta posiada lonych, 4 tysiące muzykantów i skoczków, oraz ulice szerokie i proste, gmachy okazałe, wznosi się 4 tysiące żydów, płacących podatki, i t, d.“ Ale szybko i coraz bardziej ściera z A. cechy miasta też panowanie Arabów zadało ostateczny cios wschodniego. Corocznie przybywają w niej liczne handlowi i znaczeniu A., przeniósłszy stolicę do wille, pałace konsulów zagranicznych, których każde Kairu. W r. 1202 zdobyli ją na arabach na niemal państwo europejskie tu posiada, kościoły krótko Wenecyanie; w r. 1367 także na krótko chrześciańskie, sklepy, przypominające wystawami chrześcianie ją opanowali; aż w r. 1517 zabrał wielkie miasta europejskie,it.p. Z zakładów finan-ją sułtan turecki, ISelim I, i wcielił do porty Ot- sowych istniejątam banki pod nazwami: anglo-egip-tomańskiej. Odtąd miasto znikczemniało zupełnie, ski,ottomański,zaatlantycki,lyoński,ogólno-egipski, tak, że generał Bonaparte, w czasie swej wyprą- i t. d. Pierwszorzędne mocarstwa utrzymują tam wy na Egipt, zastał tam (2 lipca 1798 r.) żale- własne poczty, a Francya od r. 1882 izbę han-dwie 7 tysięcy mieszkańców. Dopiero, gdy udało dlową. Handel w Aleksandryi stanowi prawie 90°/o się dzielnemu Mahmedowi-Ali przez pół odcią- wszystkich obrotów całego Egiptu i wynosi około 120 gnąć od sułtana Egipt, uczynić z niego wicekróle- mil. franków w przywozie a 250 mil. w wywozie, stwo i założyć tam swą dynastyę pod zwierzch- Głównemi przedmiotami przywozu są: tkaniny, arty-nictwem Porty, A. zaczęła odzyskiwać potrosze kuły mody, wyroby galanteryjne, napoje, towary znaczenie handlowe, które postępowo wzrasta, apteczne, węgle kamienne, cukier, drzewo, żelazo razem z ludnością. I tak w r. 1808 ludności i wyroby metalowe; wywozu zaś: bawełna, ryż, było tylko 5 tys.; w 1818, lud. 12 tys.; w r. 1825 ' pszenica, daktyle, oliwa, kość słoniowa, żywice^

К. К. i Aud S.

skóry i pióra strusie. Pierwsze miejsce pod względem handlu zajmuje, jak prawie wszędzie, ADglia: na jej udział przypada ⁶/₇ ogólnego obrotu; po niej następuje Turcya, Francya, Austrya i Włochy.

Ludność składa się z najróżnorodniej szych żywiołów, jakturcy, arabowie, grecy, Ormianie, sudańczycy, żydzi i wszystkie niemal narodowości europejskie, między któremi najliczniejsi są: grecy, włosi i francuzi. Prócz kolei żelaznych i kanałów, które łączą A. ze wszystkiemi|waźniejszemi punktami delty nilowej, znajduje się ona w bezpośredniej komunikacyi telegraficznej z Europą przez liny podwodne i Malta i Kreta) oraz w stałej komunikacyi morskiej z Marsylią, Genuą, Brindisi, Tryestem, Konstantynopolem i Southampton (Anglia.) Jednem słowem, obecna A. należy do najpierwszych portów handlowych w dużym stylu kilometrów pokrył zwaliskami. Admirał dopiero dnia 14-go, to jest kiedy sprawcy tych gwałtów, obładowani łupem, byli daleko od wszelkiego niebezpieczeństwa, otrzymawszy zapewnienie, że i wojsko egipskie wyruszyło z miasta, wszedł i zaprowadził porządek w imieniu Kedywa. Dziś cały Egipt, a z nim Aleks, jęczy pod ciężarem kapitałów europejskich; finanse kraju, zrujnowane szalonemi wydatkami ostatnich kedywów, stoją pod kontrolą interesowanych państw europejskich; ludność miejscowa, niezaradna, żywi się odpadkami zarobków angielskich i francuskich, co ją wciąż jątrzy; ale miasto, jako miasto, dzięki zabiegom spekulantów europejskich, wzmaga się i kwitnie.' (Porównaj Wachsmuth. „Rheinisches Museum“, n. 4., Art. „Alexandrie” w Enc. franę.)

I mm

~m-r-z TEPTî-

:.7уЩ|р гЩ

v#i

.....

SSI . iïïSl

щшаштШ£~^ -•'■“'•ЦТ !'Ж~ ’il"- ^    ~^

;з|

ri;.j

шв

jr*

’“Г ”    a w li».- 1Ç-

.à 'srT.-âiJ***''

пт

- -W Ui .__

ci-

Łi

K'~V

чт

r^?F”,

iP

вЫрЦ^: Ш ’

-rfi

W&

Bl

Ш1-

ШШ

- :

ч fc .v£    '    - ^Й

èy :

ШЩ,

1«щ|

»Äda» *

ДЭЭД ' •

"s    'Г c

тше-

штш

щйШ&

твщт

WM

Г-;-- -

Fiç. 204. Aleksandry*.

z su

i nie wiele miast istnieje na świecie, które ją I Aleksandiya opisana w artykule powyższym, w tym względzie przewyższają. W roku 1882, zaliczona jest do stacyj klimatycznych ^    .

w następstwie awantur araba, przedstawiającego chym pomorskim klimatem; niskie wszakze jej „stronnictwo narodowe“ (zob. Arabi-basza), położenie, otoczenie piaszczystemi odpłuczys a,-który sfanatyzował tłumy mahometańskie prze- mi, pomiędzy któremi znajdują się haiy, czyli ciw chrześcianom, A. uległa bombardowaniu ze zbiorniki ze stojącą, słoną wodą, częste wiatry, strony floty angielskiej, które trwało przez cały a nawet i deszcze, stanowią wielce ujemne ^ej dzień 11 lipca, zniszczyło fortyfikacye portowe strony, jako uzdrowiska.    ' '

i uszkodziło część pałacu Kedywa. Admirał Sey- Aleksandrya, miasteczko powiatowe w guber.

mo ur

nie wysadził natychmiast po zbombardo- Chersońskiej, w systemacie górnego lngulca i przy waniu wojska swego na ląd, tak, że podżegacze, drodze żelaznej, łączącej Krzemieńczuk z Bałtą, do będąc panami miasta, przy częściowym współu- 110*>0 mców. Powiat Aleksandryjski, 8621 w. kw. dziale wojsk egipskich, nazajutrz rzucili się na powierzchni i około 140,000 mców liczący, należy dzielnicę chrześciańską, złupili sklepy i popod- do pasu stepowego—ludność zajmuje się rolmc-palali mieszkania. Wznieciło to pożar na szeroką twem i hodowlą bydła. Jest to częśc dawnej no-skalę, który całą tę dzielnicę na przestrzeni 2 wej Serbii, która później otrzymała nazwę nowo-

nie było się sprzeciwiło. Przed odjazdem jednak wydał swą protegowaną zamąż za młodszego brata jej, 11 letniego Ptolemeusza Neoterosa, iron między oboje podzieliwszy i zapewniwszy im swoją opiekę. Strategiczno-historyczna osnowa tej sprawy zawiera się w traktacie: „De bello Afri-Aleksandryjska wojna. Pod tą nazwą znane cano“, który w wielu, jeśli nie we wszystkich wyda-jest 8-miesięczne, zgoła przypadkowe starcie się niach, ukazuje się razem z „Rocznikami“ Cezara Juliusza Cezara z egipcyanami. ttcigał on z flo- o wyprawie na Gallię i o wojnie domowej, ale tą po bitwie pod Farsalem (r. 48) zwyciężonego ma być dziełem A. Hirtiusa, nieznanego skąd-Pompejusza, który umykał ku Aleksandryi w Egip- inąd, który sposobem pisania przypomina nieco cie, uznającym już wówczas pewne zwierzchni- świetny styl opisowy Cezara (Porów. Duruy.* ctwo Rzymu. Rządzące tam wtedy potwory kró- „Hist. Rzym. III“. Cantù: „IV, roz. 17“.). lewskie, by sobie zjednać fawor zwycięzcy, zamor- Aleksandryjska szkoła (Akademia, Biblioteka), dowały goszczącego wśród nich Pompejusza, i gdy Kiedy po upadku niepodległości Grecyi, zwycięz-we trzy dni po jego zamordowaniu przybył do kie hufce Aleksandra Wielkiego po całym ogro-Aleksandryi Cezar, ofiarowały mu jego głowę, na j mnym obszarze macedońsko - perskiej monarcliii której widok miał on podobno zapłakać. Cezar 1 rozniosły i rozkrzewiły grecki język i grecką zastał tam dziwny stan rzeczy: rodzaj bezkróle- oświatę, powstało po drugiej stronie śródziemne-wia i wojny domowej. Zmarły lennik Rzymu, go morza na afrykańskiem wybrzeżu świeże ogni-król Aletes, chcąc utrzymać tron w swej dyna- sko helleńskiego ducha, nowe centrum cywiliza-styi, zaręczył 13 letniego syna Ptolemeusza Dio cyi, która z zupełnym przewrotem stosunków poli-nizosa, z rodzoną siostrą, 17 letnią Kleopatrą, litycznych przybrała uniwersalny charakter, choć Narzeczeni poróżnili się między sobą: Kleopatra żywotność swą głównie z greckich źródeł czerpie, schroniła się do Syryi, by od prokonsula rzym- W miejsce Aten, samowładnej dotychczas pani skiego wyjednać posiłki przeciw narzeczonemu w dziedzinie sztuk pięknych i nauk, wstępuje i odzyskać tron Egiptu, i tam dowiedziała się Aleksandrya, przez samo położenie geograficzne o przybyciu Cezara do Al. Cezar, nie zachwycony przeznaczona na stolicę ówczesnego świata. Szcze-czynem Ptolemeusza, który mu uprzątnął wroga, golną zaś to zasługą dynastyi Ptolemeuszów, że przeciwnie, nacisnął go o resztę należności za z rzadką wytrwałością, z prawdziwem poświęce-zatwierdzenie tytułu królewskiego, przez ojca od niem, a z królewską iście hojnością, opiekę nad Rzymu pozyskane, co się niepodobało i królowi, naukami w rezydencyi swej rostoczyli. Dopięli i skarbnikowi, i ludowi. |Sprawa się zaostrzyła, przez to Ptolemeusze i osobnego celu polityczne-a Cezar, lubo mający z sobą tylko 3,200 ludzi, go, że w pięknej i roskosznej ich stolicy ówcze-nie wahał się wystąpić jako pośrednik w niezgo- sne życie naukowe najżywszem tętnem bić poczę-dzie między bratem i siostrą o posiadanie tronu ło. Wynieśli howiem Aleksandry ą na stanowisko i dał znać Kleopatrze. Cichaczem, przez Apollo- miasta, które rej wiodło we wszelkich naukowych dora z Samos, przeniesiona z portu na jego ra- dążnościach owych wieków, a wszystkie starsze mionach w pace towarowej, znalazła się pewnej i młodsze państwa greckie lub miasta, które ja-nocy ta młoda, a już wielce interesująca osoba kąkolwiek powagę w świecie naukowym mieć w komnacie pałacu, zajętego przez Cezara, który chciały, musiały pod pewnym względem zawsze też nazajutrz cały oddał się jej sprawie. Widząc, wstępować w ślady aleksandryjskich uczonych, co się dzieje, młody Ptolemeusz Dionizos podbu- Dwa mianowicie zakłady, które powstały za starzył lud, i Cezar z garstką wojska ujrzał się raniem pierwszych Ptolemeuszów, przyczyniły się oblężonym przez 20 tysięcy egipcyan, pod wodzą do wiekopomnej sławy Aleksandryi. Nasamprzód naprzód Achillesa, a po jego śmierci, Ganimede- ogromna biblioteka, którą za światłą poradą Desa; wolał jednak wytrzymywać to oblężenie, niż metryusza z Phaleron założył stary Ptolemeusz pozostawić bez obrony Kleopatrę. Tylko geniusz Soter, jeden z najzdolniejszych wodzów Aleksan* wojenny dozwolił mu manewrować tak, iżby dra Wielkiego. Pod dwoma następcami jego na-mógł trzymać się odpornie; omal jednak życia brał ten zakład olbrzymich na owe czasy rozmia-nie stracił, kusząc się o zajęcie przyległej wyspy rów, liczyła bowiem wtedy biblioteka 490,000 to-Faros, a z obawy iżby flota jego nie wpadła mów i obejmowała skarby całej literatury grec-w moc przeciwnika, spalił ją, i wtedy to, od tego kiej, prócz tego cenne dzieła w egipskim, pers-ognia zajęła się zbrojownia i Muzeum Al., gdzie kim, chaldejskim i hebrajskim języku, które ale-spłonęło przeszło 5 tysięcy z nagromadzonych ksandryjscy uczeni na grecki język przekładali, tam dzieł. Tymczasem nadciągnęły posiłki Mitry- Drugim zakładem, równie ważnym w dziejach ale-datesa z Pontu, i Cezar mógł wystąpić czynnie, ksandryjskich, było „Muzeum,” (nie w dzisiejszem Jedna bitwa pod murami miasta rozstrzygnęła znaczeniu pojmować ten wyraz należy, chociaż los Ptolemeusza Dionizosa, który zginął na polu on początek swój z owych czasów wywodzi) walki, czy też utonął w Nilu (r. 47 ). Tym sposobem to jest towarzystwo pierwszorzędnych uczonych, utrzymała się na tronie piękna Kleopatra, z któ- któreby naj odpowiedni ej nazwać można starożytną rą Cezar odprawił tryumfalną wycieczkę po Nilu, akademią nieśmiertelnych, stojącą pod opieką i byłby się zapuścił aż do Etiopii, gdyby wojsko Muz, a pod przewodnictwem pierwszej znnkoini-

rosyjskiego kraju, i w której leżący Becz v. Bez-ka, został przy urządzeniu administracyi zmieniony na dzisiejszą nazwę A.    And- s-

Aleksandrya nowa. ob. Nowa Aleksandrya. Aleksandrowsk nowy, ob. Nowy Aleksan-drowsk.

K. к.

tości z pomiędzy aleksandryjskich uczonych. Członkowie Muzeum, powoływani na tę godność przez króla jedynie dla rzeczywistych zasług względem nauki, zwolnieni byli, aby tylko z wszelką swobodą mogli się studyom poświęcić, dożywotnie od wszelkich podatków i innych ciężarów publicznych, pobierali wysokie pensye z królewskiej szkatuły, mieszkali w osobnem skrzydle królewskiego pałacu, gdzie też ogromne sale do rozpraw uczonych, do naukowych wykładów i do biesiad wspólnych, podczas których zwyczajem starożytnych, najzawilsze temata literackie rozbierali, były na wyłączny ich użytek przeznaczone. Sława tych ucz-onych ściągała do Aleksandryi z Gre-cyi oraz z helleńskim duchem przesiąkłych części Afryki i Azyi liczną młodzież, żądną nauki i wiedzy, która, wykształcona pod okiem doświadczonych uczonych, głosiła potem w ojczystych stronach rezultaty badań swych mistrzów; najzdolniejsi pozostawali w Aleksandryi, oczekując najwyższej studyów swych nagrody, a tą było przyjęcie na członka Muzeum, lub nader zaszczytny nadzór nad wielką biblioteką. Otóż w takich warunkach i na takich podstawach bierze początek tak zwana „Aleksandryjska szkoła“. Miano to obejmuje zarazem pierwszy peryod półklasycznych dziejów greckiej literatury, ponieważ aleksandryjscy uczeni nadawali również kierunek całemu życiu umysłowemu i wycisnęli na niem oryginalne swe znamię. Dzieje szkoły aleksan dryjskiej równe dzielą losy z polityczną liistoryą współczesną. Początek więc tej epoki przypada na rok 323 przed Chrystusem, w którym Ptolemeusz I. wstępuje na tron egipski, koniec zaś na rok 30 przed Chr., kiedy Egipt, utraciwszy samodzielność, zostaje prowincyą cesarstwa rzymskiego. —Wybitną cechą szkoły aleks¹ ndryjskiej są przedewszystkiem rozległe studya gramatyczne, encyklopedyczna uczoność, nadzwyczajny postęp w umiejętnościach ścisłych, jako to: w matematyce, fizyce, astronomii, przyrodnictwie, geografii, medycynie; zupełny niemal brak poetów, historyków i krasomówców. Ówczesnych gramatyków pojmować należy w najobszerniejszem znaczeniu tego wyrazu, byli to bowiem nietylko badacze poszczególnych języków, lecz zarazem i filologowie, literaci, encyklopedyści, szczególnie zaś wytrawni krytycy. Głownem ich zadaniem było: skrzętnie i umiejętnie zbierać płody ducha greckiego, które za szczęśliwszych czasów wolności Grecyi dojrzały, objaśniać twory literatury klasycznej, sporządzać dokładne katalogi biblioteczne, w których, prócz nazwiska i biografii autora, musiały być spisane wszystkie dzieła jego wraz z dokładną ilością wierszy, w nich zawartych. Drogą ostrożnej i umiejętnej krytyki sprawdzali autentyczność nawet najsławniejszych dzieł, zwłaszcza że ilość podrobionych rękopismów, skutkiem wygórowanych cen, jakie Ptolemeusze chętnie płacili, z każdym dniem wzrastała; wreszcie winni byli niszczyć liczne wtręty, które się z czasem do pism powkra-dały. Stąd też wynika, że stanowisko przełożonego biblioteki było najwyższem w hierarchii uczo-nych aleksandryjskich i zawsze najgodniejsi tylko urząd ten piastowali. Niespożytą zaś ich zasługą jest, że najcelniejszych autorów greckich przechowali w formie, w jakiej ich dzisiaj jeszcze czytamy. Szereg tych sławnych bibliotekarzy rozpoczyna Zenodotus z Efezu, głęboki znawca Homera i lirycznych poetów greckich; następuje Kal-limachos z Cyreny, który napisał ogromne dzieło w )20 księgach o głównych reprezentantach całej literatury greckiej, z szczegółowem podaniem dzieł ich według czasu, tytułu, liczby stronic i wierszy; Eratosthem z Cyreny, ojciec nauk geograficznych, autor uczonego dzieła w 12 księgach o starszej komedyi attyckiej i osobnego stu-dyum o Homerze; Apollonios z wyspy Rhodos, ceniony poeta owych czasów, pisał o dziełach Hezyoda i Archilocha; Aristophanes z Byzan-cyum, najuczeńszy pewnie ze wszystkich gramatyków, wprowadził w ład dzieła Platona i Aristo-telesa, opracował krytycznie Homera i liryków ; reckich i pisał dzieła estetycznej treści o tragikach greckich; Aristarchos z wyspy Samothrake, najwytrawniejszy z krytyków aleksandryjskich, wydał ze znakami krytycznemi dzieła Homera, Hezyoda, Archilocha, Alceusza i Pindara; Didy-mos, z przydomkiem Chalkenteros, objaśniał Homera, Pindara, Sofoklesa, Euripidesa, Aristofa-nesa i mówców attyckich, a razem napisał podobno aż 3500 ksiąg, tak że wreszcie sam własnych dzieł nie poznawał. Z matematyków góruje ponad innymi Euklides, autor sławnego dzieła o elementach matematyki. —Poezyi jednakże biblioteczna atmosfera sprzyjać nie mogła. Są wprawdzie i w tej epoce liczni poeci, lecz bez prawdziwego natchnienia; albowiem przekonani, że kto ma zmysł krytyczny i wielki zasób wiadomości, ten przy pilnem studyum i pewnej wprawie może pisać poezye, próbują sił swoich w epi-cznych poematach, w liryce, a nawet i w dramacie. Natomiast uznać trzeba doskonałą technikę ich wierszy, wyszukaną elegancyą w wysłowieniu i misterne wiązanie intrygi. Jeżeli z tych względów nie potrzeba wielce żałować, że największa część poezyj aleksandryjskich zaginęła, wszakże i ta epoka wydała niektóre znakomite płody, mianowicie w dziale sielanek (Theokritos), erotycznej elegii (Kallimachos), a wreszcie prawdziwie genialne twory nowszej komedyi (Philemon). Gdy pod koniec rzeczypospoiitej rzymskiej, podczas oblężenia Cezara w Aleksandryi, spłonęły Biblioteka i Muzeum, runęła też w zgliszcza sława i powaga szkoły aleksandryjskiej. Cesarz August fundował wprawdzie z wielkim nakładem nową bibliotekę i nowe muzeum; w pierwszych czasach chrzęściańskich zjednały sobie jeszcze pewien rozgłos filozoficzna i teologiczna szkoła aleksandryjska, lecz dawne świetne czasy epoki Ptolemeuszów minęły bezpowrotnie. Eilo-zoficzna szkoła w Aleksandryi datuje się od czasu cesarzy Pertinaka i Sewera, a ma przeszło czteiy wieki istnienia. Kiedy Rzym przyjął urzędowo religię chrześciańską, w początku 4 wieku, Ale-ksandrya stała się ogniskiem i jakby twierdzą

starego pogaństwa: filozofowie bronili się przeciw podstawę; w okulistyce rozwinęła się wysoko ope-naciskającemu chrystyanizmowi, walczyli do upa- racya pochylenia katarakty; farmakologia wzbo-dłego; z ich-to grona wyszedł ów sławny cesarz- gaciła się tu mnóstwem (nawet zbytecznem) środ-apostata, Julian ; walka daremna , która do ków aptekarskich, toksykologia wielką liczbą szczętu wyczerpała siły szkoły, tak iż w osta- trucizn, których działaniu i skuteczności poświę-tnich latach panowania cesarza Justyniana os- cali się nawet królowie (Attalus III. Mithrida-tatnia jej godzina wybiła. Bibliotekę i Muzeum tes). O ważnych postępach i nabytkach na polu zamknięto, filozofowie się rozeszli, i duch nauki położnictwa, wynikających z wiadomości anato-z Aleksandryi wywiał. Oddzielenie się uczonych ulicznych, świadczą doniesienia Soranusa. Po zdo-i poetów, pracujących w Aleksandryi i pod jej byciu Aleksandryi przez kalifa arabskiego Emi-wpływem, od metropolii Ateńskiej, łączność ze ra Amru (632) utrzymywała się jakiś czaś gło-Wschodem. bieg wreszcie czasu, zaprowadziły śna sława szkoły Aleksandryjskiej, bez wewnę-pewne modyfikacye nietylko w duchu, ale i w ję- trznej jednak wartości, której od dawna jej już zyku greckim, tak iż z czasem utworzył się cha- nie dostawało, rakterystyczny sposób mówienia i pisania, zwa- Aleksandryjski kodeks (Codex Alexandrinus), ny: „Aleksandryjskim dialektem”, (zob. Grecki ważny rękopis biblii z Y lub VI w. Zawiera on język).— Barthélémy Saint-Hilaire: „De l’école w sobie dwa listy Klemensa rzymskiego, stary d’Alexandrie“. Paryż, 1845 roku.—Simon: „Hi- testament po grecku, podług tłómaczenia ale-stoire de l’école d’Alexandrie”. 2 tomy, Paryż, ksandryj skiego (septuaginta) i nowy testament 1844—1845 roku.—Göll: „Das gelehrte Alter- z niektóremi opuszczeniami (szczególniej w ewan-tlium”. Lipsk, 1870 roku. — Couat: „La poésie gelii św. Mateusza i w 2-gim liście koryntyan). Alexandrine sous les trois premiers Ptolomées”. Rękopis ten, zrobiony na pergaminie unicyalne-Paryż, 1882 roku.    St-Drzaż- mj charakterami, prawie bez rozdzielenia wyra-

Dr. Ł.

Aleksandryjska szkoła lekarska. Aleksandrya zów, z bardzo nielicznemi znakami pisarskiemi wraz z największymi w świecie swemi zakładami na- i bez akcentów. Pochodzi on z Egiptu, czego do-ukowemi (Muzeum i Serapeum) była w staroźy- wodzą niektóre właściwe ornamentacye, zkąd tności głównem, z początku nawet jedynem ogni- j dostał się do Konstantynopola ; w roku 1628 skiem wszelkiego ruchu umysłowego, skąd roscho- patryarcha Cyryl Lukaris podarował go królowi dziły się promienie oświaty greckiej na cały świat j angielskiemu, Karolowi I, obecnie zaś znajduje się ówczesny. Do rzędu nauk najbardziej tam uprą- j w muzeum brytańskiem. Wojdę w r. 1766 wydał wianych należy (obok filozofii) medycyna, której facsimile nowego testamentu, a w r. 1860 wyszło nauczali i z której wychodzili najznakomitsi le- zupełne wydanie, dokonane przez B. H. Cowpera karze, przez tysiąc lat (do połowy VII w. naszej ( Codex Alexandrinus etc.), ery); tam też utrzymał się najdłużej duch i kie- Aleksandryjskie wiersze czyli aleksandry-runek medycyny greckiej, pomimo silnych wstrzą- ny, otrzymały nazwę czy to od poematu francu-śnień i napływu obcych żywiołów ze wschodu skiego z drugiej połowy ХП w., p. t.: „Le ro-i zachodu. Na rozwój nauk lekarskich wpłynęło man d’Alexandre”, rozpoczętego przez Lamberta tu najpomyślniej troskliwe uprawianie materna- le Court (li Cors); czy też od imienia kontynua-tyki (początek dał Euklides), astronomii (Ptole- tora tego poematu, Aleksandra de Bernay, zwa-meusz), fizyki (Heron), zoologii i botaniki (Pt. nego także Aleksandrem de Paris. Jest to wiersz Philadelphus), najbardziej zaś panujący tu od jambiczny 12-zgłoskowy, posiadający w poezji czasu Arystotelesa realistyczny kierunek w filo- prowansalsko-francuskiej cezurę zawsze po zgło-zofii i skeptyczny jej charakter Pyrrhona, przez co see 6-ej. Od pierwszego zjawienia się w XII w. lekarze (po większej części zwolennicy skeptycyz- w epopei satyrycznej: „Voyage de Charlemagne mu), zwrócili się przeciw dogmatyzmowi (następ- à Jérusalem et Constantinople”, jeszcze przed ców Hipokrata), uznając pozytywną obserwacyą poematem Aleksandra de Bernay, wiersz aleksan-i wiadomości, przy pomocy zmysłów czerpane, za pod- dry jski zapanował prawie wyłącznie w epopei, stawę lecznictwa, z czego powstało usiłowanie dydaktyce i dramacie, a nawet w liryce. Ponie-ścisłego badania. Na tej zasadzie najprzód waż się nadawał szczególniej do epopei, Ronsard w Aleksandryi rozwinęła się anatomia, dzięki nazwał go wierszem „heroicznym”. W poezyi dra-oględzinom zwłok ludzkich, czemu sprzyjał zwy- matycznej zaczęto go używać w XVI w. (Robert czaj egipski balsamowania umarłych; jakoż zało- Garnier, Franciszek Malherbe), a jeszcze w ХП życielami szkoły A. są właściwie pierwsi i naj- wieku zaczął pisać tym wierszem swoje „roman-głośniejsi w starożytności anatomowie: Herophi- ce” Audefroy le Bâtard (li Bastars). Chociaż lus i Erasistratus (ob.); nie ulega wątpliwości, że w językach klasycznych znany był rytm podobny, w Aleksandryi lekarze, obok oględzin zwłok, zaj- a mianowicie trimeter jambicus v. senarius (Ho-mowali się nawet wiwisekcyą na zbrodniarzach, racyusz, Sofokles, Terencyusz, Plautus i inni), upoważnieni do tego przez Ptolemeuszów, o czem jednakże aleksandryny, jak to pierwszy wykazał dokładne wiadomości podają Cels (Wstęp), Pli- Leon Gautier, powstały z wiersza asklepiadej-niusz i Tertulian (De anima). Bardzo troskliwie skiego mniejszego (Horacyusz w „Odach”, zajmowano się tu także chirurgią, której specyal- Seneka w chórach tragicznych, a z późniejszych ne gałęzie, jak Akiurgia, Desmurgia, wyszły stąd, Decimus Magnus Ausonius, Aurelius Prudentius a Litotliomia, Herniologia naukową otrzymały Clemens); wiersz asklepiadejski ma również 12

rok 1886 1887).

zgłosek, cezurę po 6-ej z nich, a francuzi teraz, zapewne jak i dawniej, czytają, go zupełnie tak samo, jak swoje aleksandryny. Cezura i rym bywały męskie lub żeńskie; wskutek tego wiersz czasem posiada 13 lub 14 zgłosek, zamiast 12. Co do rymów, uznano za prawidło następstwo męskich i żeńskich po parze. Zamiast trzech jam-bów w każdej z dwu połów wiersza, można użyć dwóch anapestów, lub stop kretyckich, albo też jambu z peonem (chorijambem). O zamykaniu w każdym wierszu skończonej myśli wkrótce zapomniano. Od czasów Boileau, za wzór służyły jego aleksandryny (L’art poétique) aż do czasów Andrzeja Chénier’a, który nadał im więcej dowolności. Powstało to niewątpliwie wskutek tego, że, jak powiada Voltaire: „wiersz ten jest piękny, ale niekiedy nudny”, t. j. nużąco monotonny, z powodu swej symetryi geometrycznej pod wszelkiemi względami. Po Chénier’ze, aleksandryny ulegały, w imię wymagań harmonii i urozmaicenia, jeszcze większym zmianom i przeobrażeniom: Aleksander Soumet stawiał cezurę po 5 ej zgłosce, inni przeplatali rymy, dawali po dwie cezury w wierszu, a mianowicie po każdej

4-ej zgłosce, tak, iż oprócz ilości zgłosek, prawie nic w nich z cech pierwotnego aleksandryjskiego wiersza nie pozostało. Z literatury francuskiej, aleksandryny przeszły do innych, ale najlepiej się przyjęły w Niemczech, chociaż i tam uznano je za niezupełnie odpowiednie duchowi języka. Zaczęli ich używać: Weckherlin, Marcin Opitz, a później Klopstock, Lessing, z pewnemi jednak zmianami, a nawet Gloethe, pod wpływem Cor-neille’a, Racine’a i Molière’a. B-ückert, Freili-grat (w „Der Alexandriner”) i G-eibel urozmaicali je na swój sposób, pomnażając cezury, wprowadzając anapesty i spondeje. Do języka polskiego wiersz ten się nie nadaje. (Obszerniej o ale-ksandrynach mówi Maksymilian Kawczyński w „Rozprawach i Pamiętnikach wydziału filologicznego Akademii Umiejętności“ w Krakowie za

L. s. к.

Aleksandrynizm, w przeciwstawieniu do atty-cyzmu, wyrażenie używane w gwarze literackiej, dla oznaczenia w poezyi pewnych cech, przypominających poetyczną szkołę aleksandryjską za panowania trzech pierwszych Ptolemeuszów w Egipcie. A zatem: brak wielkich natchnień i oryginalności, naśladownictwo wzorów, uznanych'za klasyczne, ubóstwo fantazyi, zastępowane uczonością, subtelnością dykcyi, często przechodzącą w nie-zrozumiałość, niezmierną dbałością o gładkość powierzchowną w języku i rytmie, słowem o cały aparat zewnętrzny, który, jakkolwiek nie równoważy w znaczeniu twórczem warunków poezyi, choćby szorstko, ale z głębokiego uczucia wynikłej, zobowiązuje wszelako do staranności formalnej, stanowiącej niezaprzeczoną zaletę utworów sztuki i daje jej przykład razem ze wskazówkami. U nas taldego aleksandrynizmu znajdujemy mnóstwo w gładkich, subtelnie układanych wierszach, często okolicznościowych, rozcho

dzących się zwłaszcza po czasopismach codziennych. Czytają się one z przyjemnością narazie, giną jednak bezpowrotnie, albo, podane w zbiorze książkowym, uderzają w masie płytkością myśli, której staranna i dźwięczna forma niezdolną jest wprowadzić w stały repertuar poezyi narodowej.    K- K-

Aleksandryt (miner.). Odmiana rzadka chry-zoberylu, czyli glinkanu glucynu (Be(Al₂)0₄) szmaragdowej barwy, z gór Uralskich, znajdowana w pojedyńczych kryształach, rozsianych w łupku mikowym nad rzeką Takowaja na wschód od Jekaterynburga. Kryształy te, rozmaitej, a niekiedy znacznej wielkości, mają pozornie postać dwunastościanu sześciokątnego o szerokich płaszczyznach wierzchołkowych; są wszakże zawsze tylko trojakami, czyli zrostkami trzech kryształów, należących do układu rombowego, właściwego chryzoberylowi Zielone, od zabarwienia tlen-nikiem chromu, kryształy al., przybierają przy sztucznem oświetleniu piękną fioletowo-róźową barwę i z tego względu, jeśli są doskonale przezroczyste, po oszlifowaniu stanowią wielce cenny klejnot, szmaragduwo-zielony przy dziennem, a różowy przy wieczornem oświetleniu.    K-J-

Aleksanor (z gr. broniący człowieka), bohater mityczny w związku z kultem Asklepiosa, według źródłosłowu oznacza dobroczynną pomoc, niesio -ną cierpiącym. Jest to, według legendy, bratanek boga, a syn Machaona; w świątyni Asklepiosa, pod Sycyonem, miał sobie poświęcony posąg.

Alexiani Panaiotti (f 1778), marynarz, grek w służbie ruskiej; zniszczył flotyllę egipską, złożoną z dwu okrętów liniowych, pod Damiettą, 2i października 1772 r.

Aleksianie, zgromadzenie pobożne z początku XIV w., założone w celu pielęgnowania chorych i grzebania umarłych, w czasach, gdy zarazy pustoszyły Europę. Nazywali się także Cellites, od cella = grób, Aleksianami zaś od swego patrona. Założyciel tego zgromadzenia nazywał się Tibia. Papież Pius II zatwierdził to zgromadzenie w r. 1459, lecz mimo to zniknęło ono zupełnie, ślady tylko jego istnienia pozostały w Akwizgranie, Kolonii i Düren. Aleksianki, zwane także Cel-litkami, egzystują dotąd w Niemczech (w Kolonii i Dusseldorfie), w Belgii i we Erancyi.

Aleksiejew Piotr (*1727—fl801), protojerej soboru archangielskiego w Moskwie, znany jest szczególniej jako autor bardzo cennego Słownika kościelnego (wyd. 3; Moskwa, 1815—16, 8°). Akademia ruska, niezwłocznie po swem otwarciu, zamianowała go członkiem rzeczywistym i był on jednym z najczynniej szych współpracowników przy opracowaniu Słownika języka ruskiego.

Aleksikakos (z gr. chroniący od złego), przydomek: 1) Apollona, nadany mu przez ateńczy-ków po zarazie morowej, wybuchłej podczas wojny peloponeskiej, którą to zarazę bóg uśmierzyć miał sposobem wskazanym przez wyrocznię del-ficką; 2) Posejdona, nadany mu przez rybaków, za to, że strzeże ich sieci od zepsucia i przecię-

ci a przez ryby morskie, opatrzone kolczastemi pyszczkami; 3) Heraklesowi, strzegącemu od rozbójników.    K- K-

cechujących nowszą koruedyę attycką. ГоЛ względem obyczajowym, jeden z obszerniejszych fragmentów A. jest o tyle ciekawym, że opisuje szczegółowo, jak już wówczas kobiety półświatka greckiego znały się na tajemnicach rozmaitych kosmetyków i przedmiotów z drzewa korkowego wyrabianych, aby odświeżyć zużyte wdzięki, lub niedostateczne dary natury w części naprawić. Główne dzieła: Meineke Aug.: „Historia critica co-micorum graecorum“, Berlin, 1839, str. 374; Kock: „Comicorum atticorum fragmenta“, Lipsk, 1880.

s. D.

Aleksin, miasto powiatowe w gub. tulskiej nad Oką, przy ujściu do niej Mordowki i przy drodze żelaznej, łączącej Rjaźsk z Wiaźmą. 5,500 mców. trudniących się przeważnie handlem produktami rolnemi i drzewem, które spławiają po Oce. Pow. A. ma 1,666 km. kw. powierzchni i 94,500 mców. Kraj to przeważnie lesisty, miejscami piaszczysty i wogóle mniej urodzajny; dlatego też ludność, obok rolnictwa, zajmuje się przemysłem i handlem, skupiając się albo nad Alexis Willibald, właściwie Jerzy Wilhelm brzegami rzek, albo wzdłuż kolei żelaznych. Wy- Henryk Häring (*1798—*jT871),romansopisarz nie-soki prawy brzeg Oki należy do najgęściej żalu- miecki, potomek zniemczałej rodziny bretońskiej, dnionych w całej gubernii i odznacza się mało- ur. we Wrocławiu, walczył jako ochotnik z Napo-wniczością położenia. Najwynioślejsza część po- leonem w wojnie o niepodległość Niemiec, poezem wiatu nie przenosi 300 m. nad poziom morza. And s w uniwersytecie berlińskim studyował nauki pra-Aleksinacz, miasto okręgowe w Serbii, przy wne. Jednakże zawód prawniczy wprędce porzu-zbiegu Morawy bułgarskiej i prawego jej do- cił i oddał się wyłącznie piśmiennictwu. Pierw-pływu, Morawicy, leży w pięknej i górzystej oko- sze swoje romanse historyczne: „Walladmor“ licy przy drodze żelaznej, która z Belgradu, przez (1823) i „Schloss Avalon” (1827), ogłosił jako Nisz, Pirot i Sofię, wiedzie na Filipopol do Stam- tłóinaczone z Walter Scotfa, którego sposób pi-bułu; 6,000 mców. Tu w 1876 r. była główna sania naśladował tak szczęśliwie, że mistyfikacya kwatera serbska podczas wojny z turkami, którzy narazie zupełnie się powiodła. Później w „Ca-wówczas zdobyli i zniszczyli miasto. Okręg A. banisie“ (1832, 6 t.) usiłował stworzyć szeroki 1,720 km. kw. (75,000 mców), należy do uro- obraz życia narodowego na tle czasów Frydery-dzajniejszych w Serbii; uprawa wina, tytoniu, ka II, ale gdy romans ten nie obudził zajęcia, pszenicy; wyborne pastwiska, hodowla świń i by- przerzucił się do romansu współczesnego i w „Das dla rogatego.    And. s. Haus Düsterweg“ (1835), ,;Zwölf Nächte“ (1838)

Alexipharmaca remedia (z grec, alelcsis—ochro- i kilku drobniejszych, rozwijał tendencye w du-na, /апзшЛттг—lekarstwo), tak nazywano dawniej chu „Młodych Niemiec“. Przekonawszy się je-środki lekarskie, które przez silne działanie (obfi- dnak, że jest to pole dla niego nieodpowiednie, te poty, stolce) usuwać miały truciznę albo pier- wrócił do romansu historycznego, tym razem wiastki zaraźliwe, w organizmie tkwiące; najeżę- z większem powodzeniem. „Der Boland von Ber-ściej używano później tego słowa w znaczeniu lin“ (1840), „Der falsche AValdemar“ (1842) odtrutki (antidotum).    i „Die Hosen von Herrn Bredow“ (1846—48),

ko całą fabułę usuwa na plan dalszy. W romansach, pisanych po r. 1848: „Ruhe ist die erste Bürgerpflicht“ (1852) i „Isengrim“ (1854), A. stał się gorliwym propagatorem tendencyj patryo-tycznych. Ostatnie lata życia, z powodu choroby, spędził bezczynnie. Jego „Gesammelte Werke“ wyszły w 18-tu tomach (Berlin, 1861—65).

Alexis Paweł (* 1847), współczesny powie-

Aleksis (* 384—-j- 278 r. przed Chr.), korne- odznaczają się dosadną charakterystyką niektó-dyopisarz, pochodził z miasta Thurioi w połu- rych postaci, dość szczęśliwie podchwyconym ko-dniowei Italii. Prawdopodobnie już ojciec jego, lorytem historycznym i miejscowym; grzeszą gdy lukanowie w roku 390 przed Chr. zdobyli tę wszakże rozwlekłością, rozpraszaniem się na podrzę-grecką osadę, przeprowadził się do attyckiej gmi- dne szczegóły i dyskusye historyczne, co wezyst-ny Oion, którą Stephanos z Byzancyum, leksykograf z VI-go wieku po Chr., jako miejsce rodzinne poety podaje. Największa część jego ko-medyj należy do utworów t. z, średniej komedyi attyckiej. Odrębność jego w charakterach, motywach, a nawet w języku ostatnich dzieł, powstałych w czasach nowszej komedyi attyckiej, tłó-maczyć należy niezwykle długim wiekiem, jakiego się A. doczekał. Albowiem, jak Plutarch po- ściopisarz francuski t. z. szkoły natural!stycznej, daje, umarł na scenie, podczas gry w swej ulu- gorący wielbiciel Zoli (ob.), o którym wydał na-bionej i pierwszą nagrodą odznaczonej roli, licząc wet osobne dzieło p. t. „Emil Zola, notes d’un lat 106. Według Swidasa, napisał A. 245 komę- ami“ (1882). Pisuje drobniejsze utwory drama-dyj, z tych niektóre, jak Gelliusz (II, 23) świad- tyczne („Celle, qu’on n’épouse pas“, 1879) i no-czy, przełożono także na język łaciński. Główną wele. Zbiór nowel A. wyszedł p. t. „Lo besoin treść utworów jego stanowiły szydercze drwinki d’aimer“ (1885); znajdują się tutaj: „Le colla-i przedrzeźniania ówczesnych filozofów, jako też ge“, „Les vierges“, „Les filles“, „Les amants“, zabawne przygody miłosne. Szczególną zasługą „Les cocus“ i t. d.

Aleksisbacł. W księstwie anlialckien}, przy po -polegająca na łudniowo-wschodnim stoku gór Unterharcu, w pię-doskonałej obserwacyi słabości ludzkiej natury, knej dolinie Sełke, okolica leśna, wyniesienie 325 stanowi od tego czasu jeden z głównych rysów, m. nad p. m. Zdroje mineralne z siarkanem że-

A. jest wprowadzenie na scenę typu pasorzyta, pieczeniarza (parasites). Rola ta,

Dr. A. P.

J. N.

ш11

Fig: SÔ5. Aleksy I TComner.et

laznym. Klimatyczne warunki dobre, sezon od czerwca do 15 września.

Aleksota, osada w pow. maryampolskim na lewym brzegu Niemna, wprost Kowna, uroczo położona u stóp wyniosłej góry t. im. i w bliskości drogi żelaznej, łączącej Kowno z Wierzboło-wem. Ta okoliczność nadaje A. dosyć ważne handlowe znaczenie, zbiera ona bowiem produkty okoliczne i odstawia do kolei lub do przeciwległego Kowna, z którem ją łączy bity gościniec i most na Niemnie. Z góry A. piękny i rozległy widok na całą okolicę. Napoleon I trzema mostami, rzuconemi przez Niemen, wkroczył 1812 r. pod A. w granice Litwy.

Aleksy święty, syn Eufemiana, senatora «rzymskiego; w młodym wieku zmuszony był przez ojca do zawarcia związku małżeńskiego z niejaką Sabiną, atoli w dniu wesela uciekł z domu rodziców i rozpoczął cały szereg pielgrzymek do głośniejszych kościołów ówczesnych. Botem jako żebrak przesiadywał w krużganku świątyni w Edes-sie i tu poznany, zmuszony był uciekać. Okręt, na który wsiadł, burza przygnała do brzegów italskich i A. mimowoli dostał się po 17-tu latach tułaczki napowrót do Rzymu, gdzie, niepo-znany przez nikogo, został sługą w domu swego ojca i tu drugie lat 17 przeżył w upokorzeniu i biedzie. Umarł za panowania papieża Innocentego I-go (402 — 417), pozostawiwszy po sobie autobiografię, z której dopiero rodzice i żona dowiedzieli się, kto był ich sługą. Na górze awentyńskiej w Rzymie jest bardzo stary kościółek i klasztor, ku czci śś. Bonifacego i A., zbudowany na miejscu, gdzie odnaleziono grób A. Uroczystość jego przypada 17 lipca. O tym świętym jest wiele różnych legend. Bierwszą wzmiankę w tej mierze znajdujemy u bymnografa Józefa z IX w.; z biegiem czasu, legendy te mnożą się coraz bardziej i stają się jednym z najulu-bieńszych i najpopularniejszych przedmiotów fan-tazyi poetów i ludu. Bosiadamy na ten temat osnutych w wiekach średnich mnóstwo utworów epicznych i dramatycznych; ważniejsze z nich są: w języku włoskim z XV, XVI i XVII w.; we francuskim, zawarte w specyalnej monografii Ga-stona Bans’a; w hiszpańskim najlepszym jest dramat o św. A. z XVII w.; dalej w niemieckim, angielskim, a nawet i w językach wschodnich. »Słowianie również wiele pozostawili legend i utworów artystycznych o tym świętym. W piśmien* nictwie polskiem przechował się ułamek legendy o św. A. z XV w. i jeden utwór dyalogowany. Rosyanie posiadają legendy o św. A. „mężu bożym” i dramat z XVI w., urobiony na wzór zachodnio-europejskich dramatów. Czesi mają kilka legend, z których najważniejsze są dwa ułomki, jeden wierszowanej, drugi prozą pisanej legendy. O wiele niższe pod względem artystycznym są legendy serbskie i bułgarskie, które trzeba uważać za naśladowania przeważnie z oryginałów greckich.

Aleksy I, Komnenes, cesarz byzantyjski (* 1048-—'f 1118), panował ₀d r. 1081, bratanek ces. Izaaka I Komnena. Służył najpierw w wojsku i podczas zapasów o tron między Michałem VII, Barapinakosem, a Niceforem III Botama-tosem, stał po stronie pierwszego; ale gdy ten ustąpił dobrowolnie w r. 1078, pozyskał również przyjaźń Nicefora, któremu oddał później niemałe usługi, pobiwszy innych pretendentów do tronu: Nicefora Bryeniusa pod Kalabryą w Tracyi i Bazylaka nad rzeką Wardarem. Jednakże przeciw Niceforowi Melisenowi, swemu szwagrowi, w r. 1080 iść nie chciał, skutkiem czego ściągnął na siebie gniew cesarza i musiał uciekać do Zu-rula, gdzie zgromadził wojsko przy pomocy Jerzego Paleologa i, ogłosiwszy się cesarzem, zdobył Carogród d. 1-go kwietnia 1081 r., a Nicefora strącił z tronu. Dla skuteczniejszego o p o ru przeciw nieprzyjaciołom, niepokojącym z różnych stron granice państwa, zawarł przymierze z tur-kami seldżukami, oddawszy im Azy ęMniej szą aż po rzekę Drakon. Zabezpieczywszy się tak ze strony wschodniej, w związku z: Wenecyą i z Henrykiem IV-m niemieckim zaczął wojnę z księciem Apulii, normandem Ro-bertsmGwiskardem(Guis-card), który dla zięcia swego, Konstantego, zdobył wyspę Korfu i dalej wojował w Epirze; jednakże pod Durazzo w r, 1081 był zupełnie pobity, a zwycięski Robert, zdobywszy jeszcze Ka-storyą, wtargnął do Macedonii, skąd odciągnęły go dopiero wieści o niebezpieczeństwie, zagraża-jącem papieżowi Grzegorzowi VII-u od cesarza Henryka IY-go i o powstaniu, gotującem się w jego własnej Apulii w r. 1082. Po powrocie Gwi-skarda do Włoch, A. pobił bratanka jego, Bo-hemonda, pod Laryssą w r- 1084 i wyparł go aż do brzegów Adryatyku; lecz ojciec Bohemon-da, Robert, jeszcze tegoż samego roku rozbił wojenne okręty greków i połączonych z nimi we-necyan przy wyspie Korfu. Od r. 1088 do 1091 wojował A. z pieczyngami, powołanymi na pomoc przez sektę paulicyanów; zwyciężywszy greków pod Sylistryą, posunęli się oni aż w okolice Konstantynopola, lecz A., w bitwie pod Lebuinum, zadał im walną porażkę przy pomocy kumanów i seldżuków. Z serbami i bulgaraini stale prowadził nieznaczne utarczki, póki ostatecznie w r. 1095 nie zmusił ich do zawarcia pokoju. Mniej był szczęśliwy w walkach z emirami /Seldżuków w Azyi, gdzie w r. 1085 utracił miasto Antyo-

i całą Azyę Mniejszą aź do ijąc buńczuki tureckie ze swej

© a?

T. K.

chię, a nasi do Bosforu.

rezydencyi, A. postanowił wezwać pomocy od chrześcian zachodu i wyprawił poselstwro do papieża Urbana П, oraz do kilku panów feudalnych i na konsylium do Placencyi. Wszakże, gdy krzyżowcy zebrali się pod Konstantynopolem, nie chciał dawać im żywności, ani okrętów do przeprawy, póki wodzowie nie złożyli przysięgi, że oddadzą grekom wszystkie ziemie, jakie na niewiernych zdobędą. Podczas oblężenia Nicei, on ją opanował przez zręczne układy, chociaż krzyźowrcy pobili przybyłego z odsieczą Kilidż-Arslana. I potem korzystał z ich waleczności, bo zagarnął prowincye do rzeki Sangari, wybrzeże Czarnego morza do Trebizondy i prowincye środkowe aź do Cylicyi. Jednakże Antyochia nie dostała się do rąk jego, co wywołało nowe spory między nim i Bohemondem normandzkim, który, powróciwszy do Europy, uczynił nowy napad na Byzancyum w r. 1107 i 1108; ale A., obiegłszy go w Dyrrachium (Durazzo), wymógł na nim zrzeczenie się roszczeń do Cylicyi i Laodycei, oraz obietnicę przekazania Antyochii po doźy-wotniem panowaniu. W r. 1.110—1117 wiódł nową zwycięską wojnę z seldżukami i zmusił ich do odstąpienia Frygii i Bitynii aż pod Filomelum i do zawarcia pokoju. W wewnętrznej admini-stracyi państwowej okazał A. również niemałe zdolności. Władzę cesarską, która przy jego wstąpieniu na tron granic Tracyi nie przekraczała, rozciągnął na całą przedbałkańską część półwyspu; w administracyi przywrócił porządek i pomnożył wojsko (co oczywiście pociągnęło za sobą znaczne podniesienie podatków); duchowieństwo wielce go poważało za jego przywiązanie gorące do kościoła wschodniego; tern dadzą się wytłómaczyć prześladowania, jakim ulegali za jego czasów sekty paulicyanów i bogomilów. Dzieje panowania jego skreśliła z miłością córka jego, Anna Komnena, w obszernem dziele histo-rycznem p. t. „Alexias”. Opracowania: Le Beau: „Histoire du Bas Empire“; Wilken: ..Berum ab Alexio I, Joanne Manuele et Alexio П, Comne-nis, gestarum libri IV Commentatio“, Heidelberg, 1811; Paparrigopoulo: „Histoire de la civilisation hellénique“, Paris, 1878; jest to skrócenie 5-to-mowej historyi Grecyi, pisanej w języku nowo-greckim; Sybel: „Geschichte des ersten Kreuzzugs“, 2-te Auflage, Leipzig, 1881; Kugler: „Geschichte der Kreuzzüge“ w zbiorze Oneken’a.

Alöksy II, Komnenes, (*1168—j-1183), cesarz byzantyjski od r. 1180, syn Manuela i pięknej Maryi, księżniczki antyochyjskiej, miał 12 lat wieku, gdy wstępował na tron. Opiekę sprawowała matka, a rządy prowadził krewny Aleksy, jako protosebastos. Inny wszakże krewny, Andronik, pochodzący z cesarzem od wspólnego pradziada, ambitny, śmiały, zręczny w intrygach, utworzył przeciwne stronnictwo i pozyskał sobie lud nienawiścią do łacinników, t. j. francuzów, włochów, a przeważnie wenecyan, którzy zabudowali się nad Złotym Bogiem i utworzyli dużą

dzielnicę miasta. Liczono ich 60,000. Już d. 17 lutego 1181 r. spiskowcy mieli schwytać regenta, lecz zamach nie udał się; w maju zawrzała walka uliczna z wojskiem cesarskiem, trwająca przez cały tydzień, a w r. 1182 Andronik przybył nad Bosfor z zastępami, zebranemi wPaflagonii i .Bitynii. Protosebastos został zdradzony przez własnych wodzów i osadzony w swoim pałacu pod silną strażą waregów; oddział paflagończyków przybył do Konstantynopola i pospołu z motłochem wyciął niemal całą ludność łacińską, bo tylko 4,000 sprzedano muzułmanom za niewolników; z pięknych domów została tylko kupa gruzów i żużli Jednakże Andronik poprzestał tym razem na re-gencyi, pozostawiając tytuł cesarski A-mu; nazywał się jego podporą i obrońcą, ale wnet zaznaczył swe rządy szeregiem zbrodni: kazał oślepić strąconego protosebastosa, otruł cesarzową-matlię, a nareszcie, włożywszy na swe skronie dyadem, uprzątnął samego A go. Trzej dworacy udusili go w łóżku. A. był zaręczony z Agnieszką, córką króla francuskiego, Ludwika VII. Tafel: „Komnenen und Normannen“, Ulm, 1852; Pervanoglu: „Historische Bilder aus dem Byzan-tynischen Beiche. Andronicus Comnenus“, Leipzig, 1879 —1880; Успенскш: „Дари: АлексЬй П и Андроникъ Комнины”, Журн. М. Н. Проев. 1881, str. 214.    1 т-к-

Aleksy Ш, Anioł (Angelos), cesarz byzantyjski, panował od r. 1195 do 1203; strącił z tronu i oślepił brata swego, Izaaka 11(1195), sam zaś, otrzymawszy koronę, złemi rządami i rozrzutnością niepomierną przyprowadził kraj do upadku. Pobity przez turków seldźuków i bulgarów, musiał zawrzeć pokój haniebny, okupiony pieniędzmi. Gdy wenecyanie i krzyżowcy, powołani na pomoc przez syna Izaaka, Aleksego, obiegli Konstantynopol, A. uciekł do Azyi, zabrawszy swe skarby i tułał się częścią po Azyi, częścią potem po Europie. W r. 1210 uderzył, wspierany przez seldźuków, na zięcia swego, Teodora Laskarysa, cesarza nicejskiego, ale pobity, dostał się do niewoli i zosta ł zamknięty w klasztorze, gdzie życia dokonał.

Aleksy IV Anioł (Angelos), cesarz byzantyjski, panował chwilowo w r. 1203, syn Izaaka II-o, który go przeżył. Gdy Izaak został przez brata swego, Aleksego Ш, pozbawiony tronu, oślepiony i do więzienia wtrącony wraz z całą swoją rodziną, A. udało się uciec. Właśnie w owym czasie rycerze 4 ej krucyaty zdobyli Za-rę dla wenecyan. A. stanął w ich obozie i za czął błagać o pomoc; w nagrodę zaś przyrzekał przeprowadzić połączenie kościołów wschodniego z zachodnim i uznać władzę papieża, a nadto wypłacić krzyżowcom 200,000 grzywien srebra i dać 10.000 wojska do Palestyny. Znęcone takiemi obietnicami i podniecane przez dożę weneckiego, Henryka Dandolo, wojsko krzyżowe obiegło Konstantynopol i bez wielkiej trudności zdobyło go. Uzurpator, Aleksy III, uciekł ze skarbami, lud zaś oswobodził Izaaka i znowu go na tron wprowadził. A. pragnął wypełnić zaciągnięte zobowiązania, lecz, pomimo nałożenia największych

CD*

оо

J*

<1

CD

CD

oe

<3V

Ł&-

możliwie podatków, zaledwo połowę umówionej sumy mógł wypłacić. Doża Dandolo nazwał go wtedy niegodziwym malcem, rycerze niecierpliwili się, a w Konstantynopolu znów oburzał się lud na ciężar podatków i na obiecaną łacinnikom Unią kościołów. Z takiego stanu rzeczy skorzystał jeden z dalekich krewnych cesarskiego domu, Aleksy Dukas, i zamordował podstępnie A., żeby sobie tron przywłaszczyć. Izaak umarł z przerażenia.

J. Ł.

Aleksy Samozwaniec wr. 1191 wystąpił przeciwko cesarzowi Izaakowi II, podając się za syna jednego z poprzednich cesarzów byzantyj-skich, Manuela. Otrzymał od sułtana Seid żuków pozwolenie na zaciąg ochotników i zebrał 8,000 ludzi. Sam Izaak II przeprawił się do Azyi Mniejszej, lecz spotkawszy go nad rzeką Meandrem, nie śmiał bitwy stoczyć. Zakończył tę awanturę kapelan samozwańca, ucinając mu głowę w cza Je snu. Rysy były bardzo podobne do rzeczywistego cesarzewicza Aleksego.

Aleksy V. D u к a s, przezwany Murzufles (czar-nobrewy), cesarz byzantyjski, panował i *}* w r. 1204, przywłaszczył sobie tron, zamordowawszy podstępnie Aleksego IV (ob.). Następnie A. próbował wejść w układy z krzyżowcami; ci jednak odrzucili wszystkie jego propozycye i uredzili zdobyć Konstantynopol na własną rękę. A. chciał stoczyć bitwę, ale całe jego wojsko, na widok nadbiegających galopem „posągów z żelaza“, pierzchło. Konstantynopol został zdobyty 13 kwietn. 1204 i cesarstwo byzantyjskie zamieniło się na Łacińskie. A., dognany w ucieczce, został skazany na śmierć przez cesarza łacińskiego, Baldwina I-go.

J. Ł.

Aleksy I. Komnenes, cesarz Trebizondy (Trapezundu), wnuk cesarza byzantyjskiego An-dronika Komnena. (* około П80 — -j- 1222 r.). Następca Andronika, Izaak ił Anioł (Angelos), oślepił dwóch jego synów (1185), Jana i Manuela, z których ostatni miał również dwóch synów, Aleksego i Dawida. Zwyciężeni stronnicy Ko-nmenów, na których czele stanęła córka Andronika, Tamara, schronili się razem z małemi wnukami cesarza na wschodzie, w dzielnicach najbardziej od Byzancyum oddalonych. W r. 1195, gdy Izaak upadł, wygnańcy przesiedlili się do Trebizondy, dokąd się ściągać zaczęło coraz więcej przeciwników dynastyi Aniołów. W r. 1204, gdy krzyżowcy wzięli Konstantynopol, A. ogłosił Trebizondę za niepodległe cesarstwo, i sam zasiadł na jego tronie. Z początku walczył szczęśliwie z sąsiadami, przy pomocy brata Dawida, zabrał Tripolis, Kerasus, Mesochaldion, Amastris, Tios, Herakleę, oraz miasto i państwo Synopę. Niedługo potem jednak szczęście od niego się odwróciło i w następnych wojnach z turkami i Teodorem Laskarysem, cesarzem Nicei, utracił czną część swoich posiadłości, a w szczególności Synopę, którą mu zabrał sułtan Ikonium (1214). W ładzę jego uznały niektóre miasta greckie wybrzeżu Krymu.

Aleksy II. Komnenes, cesarz Trebizondy. Syn

zna

na

J. Ł.

cesarza Jana II. (* 1283 — -j-1330), panował do r. 1297. Wyzwolił swoje państwo z pod wpływu Konstantynopola, pod który ono za popi zedniego panowania podpadło. Pomyślnie odpjerał najazdy plemion tureckich. Genueńczycy, którzy od r. 1306, dobijali się wyłącznego prawa handlu na morzu Czarnem i chcieli swe dążenia przeprzeć orężem, zostali odparci (1319—1320). A. zawiązał stosunki z papieżem Janem XXII (1329). J-Ł Aleksy 111 Jan Komnenes, cesarz Trebi-zondy. (* 1337 — *f- 1390). Panował od r. 1349. Syn cesarza Bazylego I i drugiej jego żony, Ireny. Historycy byzantyjscy nazywają go synem nieprawym; lecz dochodzą nas świadectwa, że, po oddaleniu pierwszej żony, Bazyli wziął z Ireną ślub. A. wstąpił na tron po strąceniu cesarza Michała; lecz rządy zaczął sprawować od r. 1355. W r. 1357, ożenił się z Teodorą Kantakuzeu. Całe jego panowanie upłynęło w nieustannych walkach z turkami, z genueńczykami (Megollo Lercari zmusił go do nadania im obszernych przywilejów handlowych), wreszcie wewnątrz kraju z wrogiem sobie stronnictwem. Ostatnia wojenna wyprawa A. skierowaną była na rozbójnicze plemię tzanów, którzy się z pod jego wła< dzy wybili; w tej wyprawie A. również poniósł porażkę. A. był wielkim miłośnikiem budownictwa i przyozdobił Trebizondę wielu gmachami i świątyniami.

Aleksy IV Komnenes, cesarz Trebizondy. (* 1382—*{• 1445 czy 1449). Panował od r. 1417. Wnuk Aleksego III a syn Manuela ILI. Za życia ojca był z początku jego współrządcą; lecz później powstał przeciw niemu i podobno przyspieszył śmierć jego. W r. 1417 i 1420 staczał walki z turkami niepomyślne, sułtan Murad straszliwie państwo jego spustoszył. A. był ożeniony z cesarzówną by-zantyjską z rodu Kantakuzenów-; miał trzech synów. Z nich starszego Jana (Kalojohannes) zrobił swoim współrządcą. Podejrzewając matkę o bliskie stosunki z protowestyaryuszem państwa, Jan zabił go, a matkę i ojca uwięził, także w celu pozbawienia ich życia (1426). Wpływ jednakże archontów i groźna postawa narodu zmusiły Jana do ucieczki (do Iberyi). Wtedy A. wyniósł drugiego syna swego Aleksandra (Skantaris) do godności współrządcy i następcy tronu. Jan jednakże nie przestawał knuć spisków przeciw ojcu. Nakoniec udał się do genueńskiej kolonii Kaf-fy i stamtąd, zebrawszy pewną liczbę żołnierzy, wylądował niedaleko Trebizondy (pod Fokas). A. wyszedł na jego spotkanie i stanął obozem na przedmieściu Tr. Achantes. Tymczasem Jan wszedł tajemnie w porozumienie z otoczeniem A. i z jego namowy cesarz został w nocy zamordowany w r. 1445—1449, (data nie jest dokładnie znaną).    J-Ł

Aleksy V, Komnenes, cesarz Trebizondy. (* 1454— f 1470). Nastąpił po ojcu Janie IV Pięknym (Kalojan) w r. 1458. W tym samym roku stryj jego, Dawid, detronizował go i sam się stał cesarzem. Dawid był ostatnim cesa rzem Trebizondy. Sułtan Mohamed II, po zuo-

J. Ł.

Eacybhipedya Powszechna lluitr

82

.i i.

1883).

byciu jej, kazał A. zamordować. Fallnierayer: „Gesch. des Kaisertums von Trapezund“, 1827, München.

Aleksy Bulgarzyn, szósty biskup Rusi, naznaczony przez Benedykta VIII papieża i wyświęcony w Rzymie, przysłany był z władzą metropolitalną dla Rusi. Aleksy był rodem z Bul-garyi, znał język słowiański. Przybycie jego do Kijowa kładą na rok 1021, kiedy po śmierci Swiatopelka (1019), utwierdziwszy się na tronie wielkoksiążęcym, Jarosław I całemi siłami popierał obrządek grecki, a łacińsko-rzymski usiłował uchylić. Pobyt jego na Rusi stał się zatem niepodobnym. Krótko więc tu zabawiwszy, wrócił do Bulgaryi i tam życie zakończył. (Priesius Chr. Got.: „De episcopatu Kijoviensi brevis com-raentatio”, Varsoviae, 1765; Карамзинъ: ,,Ист. Государства Россшскаго“; Dobszewicz Т.: „Wiadomość o biskupstwie kijowskiem”, Gniezno,

S. Pta»zycki.

Aleksy, metropolita kijowski (* 1293 roku— •f- 12 lutego 1378 roku. Był synem bojara Ba-konta. Mając lat 20 wstąpił jdo klasztoru; w r. 1345 został wyświęcony na biskupa włodzimierskiego, zaś w r. 1354 na metropolitę kijowskiego. Jeszcze za życia poprzedniego metropolity, Te-oguosta, w r. 1352, niejaki Teodoret udał się do patryarchy konstantynopolskiego z fałszywą wieścią o śmierci Teognosta i z żądaniem, aby pa-tryarcha wyświęcił jego, Teodoreta, na metropolię. Gdy w Konstantynopolu nie chcieli dać wiary Teodoretowi i odprawili go z niczem, udał się on do patryarchy bułgarskiego w Tymowie, który przychylił się do jego żądania i wyświęcił go na metropolitę kijowskiego (1354 r.) Teogno-stes rzeczywiście umarł; ale książęta włodzimierscy i moskiewscy, Symeon Dumny, a po nim Iwan П, nie chcieli uznać Teodoreta, lecz żądali wyniesienia Aleksego. Woli tej zadosyć czyniąc, patryarcha Filoteusz złożył Teodoreta i wyświęcił Aleksego. Jednakże Teodoret nie poddał się temu wyrokowi i w dalszym ciągu tytułował się i pełnił obowiązki metropolity, przynajmniej w tych częściach dyecezyi, które ulegały Litwie. Wkrótce jednak (chociaż niewiadomo którego roku) Teodoret ustępuje czy umiera, i ślad jego w historyi ginie. Zaraz po swem wyświęceniu A. udaje się do Konstantynopola i tam przedstawia patryarsze konieczność przeniesienia stolicy metropolitalnej z Kijowa do Włodzimierza (nad Klaźmą); patryarcha zgodził się z jego wywodami i podniósł Włodzimierz do rezydencyi metropolitalnej. warując jednak, że pierwsza rezyden-cya pozostanie w Kijowie. Tym sposobem fakt przeniesienia stolicy metropolitalnej do Włodzimierza uzyskuje sankcyę patryarchy. Jednocześnie z bytnością A-o w Carogrodzie, Olgierd, W. Ks. Litewski, nie chcąc uznać A-o, zażądał, aby patryarcha wyznaczył innego metropolitę na te ziemie południowej i zachodniej Rusi, które były pod jego panowaniem. Ulegając temu żądaniu i nie uważając już na to, że A. był metropolitą kijowskim, patryarcha wyświęca na tę samą godność niejakiego Romana, wysłańca Olgierdowego. Tym sposobem zostaje u-stanowionych dwóch kijowskich metropolitów. Ponieważ jurysdykeye ani granice obu met ! opolij nie były ściśle oznaczone, więc powstają nielmwem zatargi między Romanem (którego zresztą na razie ani Kijów ani Twer uznać nie chciały) i A-m, które opierają się aż o Konstantynopol. Już w r. 1356 patryarcha, godząc te spory, orzeka, że A. ma się tytułować nadal „metropolitą kijowskim i całej Rusi,“ zaś pod władzą Romana, jako metropolity litewskiego, mają być Połock, Turów, Włodzimierz (wołyński), Chełm, Balicz, Przemyśl i Łuck. Pomimo to jednak spory nie ustają. W dalszym ciągu godzenia ich patryarcha dołącza do dyecezyi Romana Brańsk, a w r. 1360 Roman zaczyna wywierać przeważny wpływ na Twer, gdzie go przyjmują książęta, antagoniści wzrastającej potęgi księstw⁷a Moskiewskiego, a krewni i przyjaciele Olgierda. Aleksy znowu skarży się patryarsze, który wysyła dla przeprowadzenia śledztwa na miejscu dwóch duchownych (jakiegoś metropolitę i dyakona Jerzego Perdi-kasa). Lecz w roku 1362 Roman umiera. Od tej chwili aż do roku 1371 A. znowu jest jedynym metropolitą kijowskim. Ale, mając w Olgierdzie zawziętego a możnego przeciwnika (który go nawet poprzednio wr. 1358—1360 więził), nie chciał wizytować tej części swej metropolii, która była pod Jitewskiem panowaniem, o co się Olgierd niejednokrotnie przed patryarchą skarżył. W r. 1371 poszły wzajemne skargi Aleksego ks. Tweru i Olgierda na A-o, zaś W. Ks. Moskiewskiego (Dymitra Dońskiego) na Olgierda. Tymczasem w sprawę wmieszał się Kazimierz W. król polski, w którego posiadaniu znajdowały się Halicz i Włodzimierz. Mianowicie wysłał on (po 1 września 1370 r.) biskupa Antoniego do Konstantynopola z żądaniem, aby go patryarcha wyświęcił na metropolitę. W istocie Antoni otrzymał godność metropolity Halickiego i Kijowskiego; jako sufra-ganie zostały mu oddane katedry biskupie w Chełmie, Przemyślu i Włodzimierzu. Wtedy i Olgierd zaczął się energiczniej dopominać o oddzielnego metropolitę dla"swoich ziem. Na jego usilne prośby wysłał Filoteusz Jana Syncellnsa i mnicha Cypryana dla przeprowadzenia śledztwa i rozpatrzenia sprawy. Chytry Cypryan usimjł Jana i pozyskał sobie łaskę tak dalece Olgierda i innych "książąt litewskich, że przez nich został do metropolii zalecony. Co też tak się i stało: w r. 1376 Filoteusz zrobił Cypryana metropolitą Kijowskim i litewskim, z prawem następstwa po A-m. Cypryan zamieszkał w Kijowie, jednakże W. Ks. Moskiewski następstwa tego nie uznał i zmusił A-o przyjąć za następcę ulubieńca swego, Mitjaja, który też po śmierci A-o (1378 roku) wstępuje na tron metropolitalny we Włodzimierzu na Klaźmie, czyli faktycznie w Moskwie, gdzie już od r. 1325 metropolici stale przebywali. Tym sposobem za czasów A-o metropolia kijowska podzieliła się na trzy części, z rezydeneyami w Kijowie, Włodzimierzu (Moskwie) i Haliczu. Aleksy wywierał wialki wpływ na książąt współczesnych i oddziaływał na sprawy polityczne. W r. 1357 wyleczył Tajdułę, żonę Czanibega, hana Złotej fiordy; gdy wkrótce potem, syn Czanibega, Berdibeg, strącił ojca z tronu i przygotowywał najazd na dzielnice Włodzimierskie i Moskiewskie, A., przy pomocy Tajduły przejednał hana, który nietylko najazdu zaniechał, ale nawet nadał A-u jarłyk, potwierdzający go we wszystkich prawach, z jakich korzystał poprzednik jego, Teognost. Fundował wiele klasztorów: w Sierpuchowie (1362), Czudow w Moskwie (1365), Zwiastowania w Nowogrodzie Niższym (1370) i i. Zwłoki A-o, znalezione w roku 1439, spoczęły w Czudowym monasterze. Kościoł prawosławny zaliczył go w poczet świętych i obchodzi pamięć jego 12 lutego, 20 maja i 5 października. J-Ł Aleksy Mi chaj łowicz, drugi panujący z domu Romanowych, urodził się 19 marca 1629 r., a panował od 14 lipca 1645 do 28 stycznia 1676. Do pięciu lat swego życia, młody cesarzewicz Aleksy znajdował się pod opieką babki i matki, a dopiero następnie pod kierunkiem B. J. Morozowa zaczęto go uczyć czytania na elementarzu i żywotach świętych, w 7 latach przystąpiono do nauki pisania, a w 9 zaczęto go wprawiać do śpiewu cerkiewnego. Z biegiem czasu chłopczyk L2 letni zebrał sobie biblioteczkę własną, w której się znalazły słownik i gramatyka, wydane na Litwie, a także i kosmografija. Między przedmiotami, służącemi do zabawy przyszłego cesarza, znalazł się i koń, i dziecinny pancerz „niemieckiego wyrobu”, instrumenta muzyczne, niemieckie karty i drukowane arkusze (obrazki — Bilderbogen). Przy zachowaniu dawnego systemu wychowawczego, ukazują się i nowo wprowadzone kierunki, niezawodnie skutkiem wpływu Morozowa, który, jak wiadomo, po raz pierwszy młodego cesarza, równie jak jego brata i inne dzieci, przebrał w suknie niemieckie. W 14 roku życia przedstawiono urzędownie cesarzewicza narodowi, a w 16, po stracie ojca i matki, wstąpił na tron ruski i od razu znalazł się wobec tych trudnych kwestyj, jakie zaczęły burzyć starodawne ruskie życie wieku XVII. Zbyt słabo przygotowany do rozwiązywania zagadnień takiej doniosłości, początkowo musiał się poddać wpływowi swego kierownika, B. J. Morozowa, lecz wkrótce i samoistnie zaczął przyjmować udział w prowadzeniu spraw państwa i wtedy wyrobiły się zasadnicze rysy jego charakteru. Samowładny Car ruski, sądząc z własnych jego listów, ze zdań cudzoziemców (Mejerberga, Kollinsa, Rej-tenfelsa, Lizeka) i ze stosunków z otaczającymi, posiadał charakter niezmiernie łagodny i, jak wyraża się Katoszichin, był „wielce spokojny”. Atmosfera otaczająca, z przeważnym wpływem duchowieństwa, jego wrodzone skłonności i czytanie ksiąg kościelnych, musiały w nim rozwinąć usposobienie nieledwie ascetyczne. W poniedziałki, środy i piątki w czasie wszystkich postów cesarz nic nie jadł i nic nie pił, a wszelkie przepisy cerkiewne najściślej spełniał. Do zachowywa-nia zewnętrznych obrzędów przyłączyło się i wewnętrzne religijne przekonanie, które rozwinęło w Carze Al. pokorę chrześciańską, gdyż napisał on sam: „A mnie grzesznemu tutejsza cześć jest prochem”. Ta łagodność jednakże nie wstrzymywała go niekiedy od wybuchów gwałtownego gniewu i zdarzyło się kiedyś, iż Car, któremu puszczał krew „niemiecki doktor”, rozkazał otaczającym bojarom wypróbować naprzód ten środek. R. Streszniew na to się nie zgodził i ' lek-sy własnoręcznie upokorzył starca; lecz jjotem nie mógł wynaleźć dostatecznych sposobów, aby mu to wynagrodzić. ЛУ ogólo nie był obojętnym na smutek i radość tych, co go otaczali, i listy jego do A. Ordyna-Naszczokina * ks. Odo-jewskiego doskonale go pod tym względem malują. Mało stron ujemnych można u patrzeć w charakterze Aleksego: znalazł się on na rozstajnych drogach między dwoma kierunkami 'staro-ruskim, i zachodnio europejskim, i starał się je pogodzić podług swoich przekonań, nie uciekając się jednak do gwałtownych środków Piotra Wiel. Car był nietylko rozumnym, lecz i wykształconym człowiekiem swojego czasu: wiele czytał, obszerną korespondencyę prowadził, napisał „Уложсше сокольничья пути”. probowTał skreślić swe wspomnienia o wojnie polskiej, a niekiedy i w rymowanie się bawił. W młodym wieku ulegał wielce wpływom B. Morozowa, i gdy w r. 1647 namierzał żenić się z córką R.afa Wsiewołożskiego, skutkiem jego przeważnie intryg zmienił ten projekt i w następnym 1648 r. 16 stycznia pojął na małżonkę Maryę córkę Eliasza Miłosławską, z której siostrą, Anną, wkrótce Morozow się ożenił, skutkiem czego tak ten ostatni, jak i teść Cara, Miło-sławski, zostali przodującemi osobistościami na dworze. W tym czasie jednak już wybitnie się wykazały złe skutki wewnętrznych rządów Morozowa. Przez ukaz Carski i postanowienie bojarskie z d. 7 lutego 1646 r. ustanowionym został nowy podatek od soli, zamiast poprzednio istniejącego, przenoszący półtora raza cenę soli na rynkach, co wywołało wielkie niezadowolenie ludności. Do tego przyłączyły się nadużycia Miłosławskie-go i pogłoski o sympatyach Cara i kierownika rządu dla zagranicznych urządzeń i zwyczajów. V» szystkie te okoliczności wywołały .jawny bunt ludowy w Moskwie i liczne nieporządki w innych miastach; 25 maja 1648, lud zaczął domagać się od Cara wydania mu B. Morozowa, poczem zrabował dom jego i zamordował okolniczego Ple-szczejewa i diaka dumy Czystego. Car pospieszył swego ulubieńca wyprawić tajemnie do monastyru kiryłowskiego, a ludowi wydano okolniczego Trachaniotowa. Nowy podatek od soli został cofnięty w tymże roku i, kiedy umysły uspokoiły się, Morozow powrócił do dworu, znowu był w łaskach, lecz stanowczego wpływu już nie miał. Car A. już dojrzał, nie potrzebował bezpośredniego kierunku i w r. 1651 pisał do Nikona, iż „w pałacu słowo jego jest ostateczne14 (добрк страшно). Zdanie to niezupełnie okazało się prawdziwem, gdyż łagodne usposobienie i słaby charakter Cara musiał koniecznie znaleźć przyjaciela i doradcę i takim szczerze ukochanym stal się Nikon. Był on w tym czasie metropolitą w Nowogrodzie, gdzie z właściwą sobie energią w marcu 1650 uśmierzył buntowników, czem zjednał sobie zupełne zaufanie Cara i w d. 25 lipca 1652 r. został wyświęcony na patryarchę i zaczął wywierać wielki wpływ na sprawy państwa; szczególniej zwracał uwagę na stosunki zewnętrzne. Jeszcze w końcu 3 647 r. kozacki .setnik, Zenobiusz Bohdan Chmielnicki, zbiegł z Ukrainy na Zaporoźe, a stamtąd do Krymu. Powróciwszy z wojskiem tatarskiem, obrany hetmanem przez radę kozacką, zbuntował całą Ukrainę, poraził polskie wojska przy Żółtych Wodach.pod Korsuniemi Pilawcami,oblegał Zamość i pod Zborowem zawarł korzystny dla siebie pokój; pobity pod Beresteczkiem, zmuszony został pod Białącerkwią do przyjęcia warunków o wiele gorszych, aniżeli Zborowskie, czem wywołał wielkie niezadowolenie w ludzie, zmuszony więc został do niedotrzymania wszystkich warunków i, znalazłszy się w bardzo tru-dnem położeniu, zwrócił się z prośbą do „Cara wschodniego”. Na zwołanym z tego powodu soborze w Moskwie, postanowiono ! października 1653 r. przyjąć w poddaństwo kozaków i wypowiedziano wojnę Polsce. 18 maja 1654 roku Car osobiście wyruszył w pochód, po złożeniu modłów w Troickiej Ławrze i w klasztorze św. Sabby. Wojska skierowały się ku (Smoleńskowi, po którego poddaniu się, 23 października Car powrócił do M iaźiny. Na wiosnę 1655 przedsięwziętą została nowa wyprawa: 30 lipca car odbył wjazd tryumfalny do Wilna, a następnie zajęte zostały Kowno i Grodno, w listopadzie zaś powrócił do Moskwy. W tym czasie powodzenie Karola X, króla szwedzkiego, który zajął Poznań, Warszawę i Kraków, zmieniło bieg działań wojennych, gdyż w Moskwie zaczęto się ebawiać zbyt wielkiego wzrostu potęgi Szwecyi, kosztem Polski. 15 lipca 1656 roku Car wyruszył ku Liwonii i, po wzięciu Dynaburga i Kokenhuzy , obiegł Bygę ; lecz na wieść, iż Karol X dąży do Liwonn, oblężenie zdjęte zostało, ruskie wojska zajęły tylko Dorpat i cofnęły się do Połocka, gdzie Car doczekał się zawieszenia broni, zawartego 24 października 1656 r. Stanowczy pokój podpisany został w Kardisie, w 1661 r. i podług jego warunków, Car ustąpił ze wszystkich zajętych miejscowości. Bząd ruski, po odniesionych korzyściach, bardzo niechętnie podpisał podobny traktat, lecz znalazł się w okolicznościach, które go do tego nieledwie zniewoliły, wobec wstrząśnień w Małorosyi i nowej wojny z Polską. Po śmierci Bohdana Chmielnickiego w czerwcu 1657 r., Jan Wyhowski ogłosił się hetmanem i dążył do oderwania Zaporo-ża od Bosyi, ale nareszcie został wypędzony przez kozaków, którzy obrali na jego miejsce Jerzego, syna Bohdana Chmielnickiego. Jerzy złożył przysięgę Bosyi, lecz wkrótce wstąpił do klasztoru, a, miejsce jego po prawej stronie Dniepru zajął Tetera. Korzystając z nieporządków w Małorosyi, Polska odmówiła uznania Aleksego Michaj łowi cza za następcę tronu polskiego i nie ustępowała Moskwie ziem, przez nią zawojowanych, a skutkiem tego rozpoczęła się druga wojna polska. Л¥ czerwcu 1660 r. ks. Chowański doznał porażki przy Połonce, a we wrześniu Sze-remietjew pod Cudnowem i wyprawa przyjęła obrót niepomyślny, szczególniej wobec niepokojów w Małorosyi. Tetera złożył przysięgę królowi polskiemu, który się ukazał po lewej stronie Dniepru, lecz po bezskutecznem oblężeniu Głuchowa w początku 1664 r. i wobec energicznych działań Brzuchowieckiego, obranego hetmanem lewej strony Dniepru, i ks. Bomodanowskiego, przeszedł za Dzisnę. A. Ordyn-Naszczokin doradzał Carowi zrzec się Małorosyi, a wszelkie siły zwrócić przeciw Szwecyi; lecz A. nie zgodził się na to i nadziei nie tracił. Do pomyślnego rezultatu wojny przyczyniły się nieporządki w Polsce i przyjęcie poddaństwa tureckiego przez następcę Tetery, Doroszenkę. 13 stycznia 1667 r. zawarty został pokój w Andruszowie, skutkiem którego Car otrzymał Smoleńsk, ziemię siewierską, lewą stronę Dniepru, a nadto Kijów na 2 lata. W czasie wojen 1654 — 1658, Car często bardzo był nieobecnym w Moskwie, tern samem daleko od Nikona i nie mógł utrzymywać we właściwej mierze gwałtownie pożądającego władzy patryarchy. Po powrocie z wypraw wojennych carowi A. zaczęły być uciążliwemi te wpływy, jakie Nikon sobie wyrobić potrafił. Nieprzyjaciele Nikona, których mu nie brakło, skorzystali z ochłodzenia stosunków Cara do niego i zaczęli mu okazywać pewnego rodzaju lekceważenie, czego ambitny i dumny arcypasterz znieść nie mógł i 10 lipca 1658 roku zrzekł się swej godności i wyjechał do klasztoru Zmartwychwstania. Car nieprędko jednak zdecydował się zakończyć tę sprawę i dopiero w r. 1666 duchowny Sobór, pod prezydencyą patryarchów : aleksandryjskiego i antyochijskiego, pozbawił Nikona godności arcybiskupiej i skazał go na zamknięcie w klasztorze Białozierskim. W czasie wojen 1654 do 1667 r. Car A- zwiedził Witebsk, Połock, Mohilew, Kowno, Grodno, a szczególniej Wilno i tam poznał nowe warunki życia domowego; po powrocie więc do Moskwy zaprowadził zmiany w urządzeniu pałacowem i na ścianach ukazały się obicia ze skór złoconych i meble niemieckich i polskich wzorów. Zewnętrzne ozdabianie nie ograniczyło się dawną ruską rzeźbą na powierzchni drzewa, lecz także przyjęło gust,,rokoko“. Zaledwie zakończyła się wojna z Polską, a już rząd musiał zwrócić uwagę na nowe wewnętrzne nieporządki, jak na Sołowieckie powstanie i bunt Bazina. Z upadkiem Nikona było zniszczonem i jego główne nowatorstwo: poprawa ksiąg kościelnych, której wielu księży i wiele klasztorów uznać nie chciało. Pod tym względem najodpor-niej się trzymał klasztor Sołowiecki, który, będąc oblężonym w r. 1668, był wzięty dopiero przez wojewodę Mieszczerinowa 22 stycznia 1676 roku i wielu buntowników zostało powieszonych. W tymże czasie na południu podniósł bunt doński kozak, Stefan Bazin, który, zrabowawszy karawanę kupca, Szorina, w roku 1667 wyruszył nad Jaik (rz. Ural) zdobył jaicką for-teczkę na morzu Kaspijskiem, zabierał perskie statki, lecz w A strachaniu oddał się w ręce wła-dzy. W Maju 1670 r. znowu wybrał się na Wołgę, zdobył Carycyn, Czarny Jar, Astrachan, Saratow, Samarę i zbuntował Czeremisów, Czu-waszów, Mordwę i Tatarów⁷; lecz pod Simbir-skiem pobity przez księcia J. Bariatyńskie-go, uciekł nad Don, i wydany przez atamana Korniła Jakowlewa 6 czerwca 1671, zginął w Moskwie na rusztowaniu. Wkrótce po straceniu Bazina, z powodu Małorosyi rozpoczęła się wojna z Turcyą. Brzuchowiecki nie dotrzymał wiary Bosyi i był zamordowany przez stronników Doroszenki, który, zostawszy hetmanem obu stron Dniepru, oddał zarząd lewej strony nakaźnemu hetmanowi Mnogogriesznemu, obranemu w Głuchowie (W Marcu 1669 r.) Ten ostatni znowu przeszedł na stronę Bosyi, lecz został zrzucony przez starszyznę i wysłany do Syberyi. Na jego miejsce, w czerwcu 1672 wybrano Jana Samojłowicza, ale sułtan turecki, Mahomet IV, któremu poddał się Doroszenko, nie chciał się wyrzec Ukrainy, położonej na lewym brzegu. Bozpoczęła się wrojna, w której okrył się tak wielką sławą późniejszy król Jan Sobieski, będący wtedy hetmanem koronnym. Wojna zakończoną została zawarciem dwudziestoletniego pokoju w r. 1681. Z wewnętrznych urządzeń za panowania cara A., najwięcej zasługują na uwagę: zakaz (w r. 1648) бЪлом'Ьстцамъ (t. j. klasztorom i osobom będącym w służbie państwowej, wojennej lub cywilnej) posiadać ziemie uprawne z ciągłą pańszczyzną i zakłady przemysłowe i handlowe (t. j. sklepy i t p ) w osadzie (въ посадк); ostateczne przywiązanie klas pracujących i włościan osiadłych do ziemi i wzbronienie opuszczania gruntów nietylko im, ale i ich dzieciom i synowcom. Ustanowiono nowe centralne zarządy (приказы), t. j. Spraw tajnych (1658), Zbożowy (1663), Bejtarski (1651), Spraw rachunkowych (1657 ), zajmujący się kontrolą dochodów i rozchodów i sum pozostałych, Małoro-syjski (1649), Litewski (1656 — 1667), Klasztorny (1648—1677). W skarbowości zaszły także pewne zmiany: w r. 1646 i następnych spisano osady włościańskie (тяглые дворы), z ich osiadłą, tak pełnoletnią, jak i nieletnią ludnością płci męskiej, i zrobiono, wyżej wspomnianą, nieudałą próbę podatku od soli. Ukazem z d. 30 kwietnia 1654 r., zabroniono poboru drobnych opłat (myta, pobór drogowy i pogłówne), lub oddawania ich w dzierżawę i polecono zaliczyć do rublowych opłat, pobieranych na komorach. W początku roku 1656-go, wobec braku środków pieniężnych, zostały wypuszczone pieniądze miedziane i wkrótce, gdyż już od roku 1658, rubel miedziany był ceniony 10, 12, a po roku 60 nawet 20 do 25 razy niżej, aniżeli rubel srebrny;

skutkiem tego wynikła drożyzna wywołała powstanie ludowe 25 lipca 1662 r. Bunt zestal uśmierzony obietnicą Cara ukarania winnych i wysłaniem wojska (стрЬльцовъ) przeciw buntownikom. Ukazem z d. 19 czerwca 1667 r., polecono rozpocząć budowę statków we wsi DieJ i nowie nad Oką, lecz jedyny wyszły stamtąd statek spalił się w Astrachaniu. We względzie prawodawstwa ważnem jest wydanie poraź pierwszy kodeksu (Уложеше) w r. 1649 i dopełniających szczegółowych ustaw. Przy Carze Â. ruch ko-Jonizacyjny w Syberyi bardzo się rozwijał, a wielkie zasługi pod tym względem położyli A. Buły-gin, O. Stiepanow, Б. Cha barów i in. Wtedy-to powstały: Nerczyńsk (1658 r.), Irkuck (1659 r.), i Selengińsk (1666 r.). W ostatnich latach panowania Cara A. bardzo wysoko stanął przy dworze A. S. Matwiejew, gdyż w 2 lata po śmierci pierwszej żony, M. J. Miłosławskiej (4 marca 1669 r), Car ożenił się z jego krewną, Natalią Naryszkinówną. Matwiejew był zwolennikiem zachodnio-europejskich zwyczajów, nawet teatr urządził, w którym cesarz z całą rodziną niekiedy bywał. 1 września 1674 Aleksy ogłosił narodowi swoim następcą syna swego Fieodora, a 30 stycznia 1676 życie zakończył, mając lat 47. Z pierwszej żony pozostawił 5 synów i 7 córek, z drugiej 2 synów i córkę. (rus. Słown. encyklop.)

Aleksy Piotrowicz, cesarzewicz, starszy syn Piotra W., z pierwszej żony jego, Eudoksyi Ło-puchinówny, * 18 lutego 1690 r. — *{* 26 czerwca 1718. Cesarzewicz Aleksy, w pierwszych latach życia swego zostawał pod opieką babki, Natalii Cyrylówny, i matki; ojciec bowiem, całkiem oddany wielkim sprawom państwowym, o niego troskać się nie mógł. Po śmierci Natalii Cyrylówny (1694), w życiu cesarzewicza główne miejsce zajęła matka. Mając sześć lat, cesarzewicz A. uczyć się zaczął, pod kierunkiem Wiaziemskie-go, człowieka prostego i mało ukształconego. W r. 1698, po zamknięciu cesarzowej Eudoksyi w monastyrze suzdalskim, A., pozbawiony opieki macierzyńskiej, odwieziony był do swej ciotki, Natalii Ałeksiejówny, do wsi Preobrażeńskie; tam wszelakoź, powierzony nauczycielowi swojemu, Wiaziemskiemu i wychowawcom Naryszkinom (Aleksemu i Bazylemu), mało czem się zajmował, prócz chyba „zabaw pokojowych”. Cesarz wprawdzie postanowił był wysłać syna na naukę do Drezna, zmienił wszakże ten zamiar, a natomiast dał mu nauczyciela w osobio saksończyka, Neugebaura, wychowańca uniwersytetu lipskiego. Ten nie umiał pozyskać sobie serca ucznia swojego, kłócił się z dawniejszymi nauczycielami jego i dokuczał Mienszykowowi; skutkiem czego usuniętym został od obowiązku. Miejsce jego przy cesarzewiczu zajął Huissen, obłudnik i pochlebca, który snadź również niewiele się troskał o wychowanie A. Piotrowicza, skoro ten i po wyjeździe jego, 1705 r., uczył się jeszcze dalej. W r. 1708 Wiaziemski raportował, że cesarzewicz zajmuje się francuskim i niemieckim językiem, uczy się czterech działań arytmetycznych i deklinacyj, rysuje atlas, oraz czyta historyę. W tym czasie wszakże cesarzewicz rozpoczynał już okres życia więcej samodzielnego. Jeszcze w r. 1707 Huissen (wysłany zagranicę z misyą dyplomatyczną,), proponował za małżonkę dla A. księżniczkę Karolinę Wolfenbüttel, na co cesarz zgodzić się raczył. Cesarzewicz, podczas pobytu swego w Dreźnie, dokąd udał się był w r. 1709, aby się uczyć niemieckiego i francuskiego języka, oraz geometryi, fi rtyfikacyi i polityki, poznał się z księżniczką Karoliną w Schlan-kenbergu, a w r. 1711 zaślubił ją w Torgau. Cesarzewicz pojął księżniczkę cudzoziemską, nie prawosławną, jedynie ulegając woli cesarza, stosunki z ojcem grały w jego życiu rolę naczelną, a kształtowały się pod wpływem w części jego charakteru, w części okoliczności zewnętrznych. Przy małych zdolnościach umysłowych, cesarzewicz odznaczał się chwiejnością i skrytością. Cechy te rozwinęły się w nim skutkiem tego położenia, w jakiem się od dzieciństwa znajdował. Od r. 1694 do 1698, A. zamieszkiwał u matki, która już wówczas nie miała względów u cesarza. Trzeba było wybierać między ojcem i matką, a wybór był nie łatwy. Lecz cesarzewicz kochał matkę i utrzymywał z nią relacye nawet i podczas jej wygnania (jeździł do niej w r. 1707), przez co naturalnie ściągnął na siebie niezadowolenie ojcowskie. Słaba dusza cesarzewicza lękała się potężnej energii ojca, a ten ostatni coraz bardziej się przekonywał, że syn nie zdoła być dzielnym bojownikiem jego idei, drżał o los reform, których przeprowadzeniu całe życie swoje poświęcił, i dlatego coraz surowiej go traktował. A. bał się walki życiowej i ucieczki przed nią rad szukał w praktykach religijnych. Nie na-próżno po kilka razy na dzień czytywał Pismo św., robił wyciągi z JBaroniusza o dogmatach kościelnych, o obrzędach i cudach, i wciąż kupował księgi treści religijnej. Cesarz przeciwnie, udaro-wany był głębokim zmysłem praktycznym, oraz wolą żelazną; w walce rosły i hartowały się jego siły; wszystko poświęcał dla dokonania reform, które przesądny syn uważał za przeciwne prawosławiu. Kiedy cesarzewicz mieszkał w Preo-braźeńskiem, otaczały go tam osoby, które, według własnych słów jego, uczyły go tylko oddawać się dewocyi i rozprawiać z duchownymi. W obcowaniu z tymi służebnikami swymi, cesarzewicz, który umiał naginać się do woli rodzicielskiej, występował z samowolą i okrucieństwem, nie taił się jednak przed nimi, że pragnie śmierci ojca Naturalnie, że wszystko to nie było tajnem cesarzowi. Wśród narodu zaczęły także rozchodzić się pogłoski, o niezgodzie A. z ojcem. Podczas indagacyi i kaźni po buncie strzelców, klasztorny koniuch opowiadał, co następuje: rCesarz lubi niemców, a cesarzewicz ich nie lubi; przychodził do niego niemiec i niewiadomo, co tam mówił, a cesarzewicz spalił na nim odzienie i jego osmalił. Niemiec skarżył się cesarzowi, a ten mu powiedział: pocoś chodził do niego? póki ja żyję, póty i was”. Inną rażą, 1708 r., krążyły wieści pomiędzy malkontentami, że cesarzewicz także jest malkontentem, że się otoczył kozakami, którzy na jego rozkaz wymierzają kary bojarom, zwolennikom cesarza, i że twierdzi, jakoby cesarz nie był dla niego ani ojcem, ani cesarzem. Tym sposobem głos ludu uosabiał w A. nadzieję wyzwolenia z pod ciężkiego jarzma reform Piotra W. i niezgodzie dwóch niepodobnych do siebie charakterów nadawał cechę polityczną: waśń rodzinna zaczęła się przeradzać w walkę stronnictw. Jeżeli w r. 1708 A. przedstawiał cesarzowi pro-jekta wzmocnienia moskiewskich tortyfikacyj, ulepszenia garnizonu, sformowania kilku pułków piechoty; jeżeli w tymże roku rekrutował wojsko pod Smoleńskiem, odsyłał do Petersburga jeń ców szwedzkich, donosił o krokach wojennych przeciw dońsidm kozakom z Buławinem na czele i jeździł oglądau magazyny do Wiążmy, a w r. 1709 przyprowadzał pułki ojcu do Sum;—to później wxale już nie okazywał takiej czynności i coraz bardziej tracił zaufanie cesarza. Podróże zagranicę A., żadnej mu pono nie przyniosły korzyści. Zile się obchodził z żoną, a jednocześnie zaczął okazywać nieposłuszeństwo, upór, wstręt do sprawy wojskowej i zamyślał uciekać zagranicę. Cesarz podobno nic nie wiedział o tych tejemniczych zamiarach, niemniej jednakże widział w synu zmianę na gorsze. W sam dzień śmierci wielkiej księżnej Karoliny (22 października 1715 r.), Piotr W. żądał listownie od A., żeby albo poprawił się, albo został mnichem, a w liście z d. 19 stycznia 1716 r. dodał, że w przeciwnym razie postąpi z nim jak ze „złoczyńcą”. Wtedy to A., przy pomocy życzliwych sobie: A. Kikina, F. Dubrowskiego i kamerdynera, Iwana Bolszego, uciekł do kanclerza Schönborna (10 listopada 1716 roku). Uzyskawszy opiekę szwagra swego, cesarza Karola VI, A. przeniósł się do Tyrolu i zamieszkał tam w zamku Erenbergu, a w kilka miesięcy potem osiadł w zamku neapolitańskim San-Elmo. Tu go znaleźli wysłani przez cesarza: Piotr Tołstoj i Aleksander Rumiancew. Tołstoj potrafił uspokoić obawy A. i namówić go, żeby wrócił do Rosyi. W powrocie swym cesarzewicz otrzymał nawet od ojca zezwolenie na związek małżeński z Eufrozyną Teodorówną, branką wojenną, pod tym tylko warunkiem, żeby zaślubił ją nie zag.ia-nicą, lecz już na ruskiej ziemi. Pierwsze spotkanie ojca z synem odbyło się d. 3 lutego 1718 r. W ślad za tern, A. pozbawiony został prawa następstwa tronu. Dochodzenie sądowe prowadzono naprzód w Moskwie, a następnie przeniesiono do Petersburga. A. d. 26 czerwca, o godzinie szóstej życie zakończył. Ze związku z księżniczką Karoliną, A. miał dwoje dzieci: cói-kę Natalię i syna Piotra. Z Eufrozyny musn.l mieć też potomka, lecz tego losy niewiadome. (Ruski „Słownik encyklopedyczny”, pod redakcyą profesora Andrejewskiego).

Alekto, jedna z trzech furyj, czyli Eumenid (ob. Eu men idy).

mów (Barcel. i Madryt, 1885).

Alektryotnancya, v. A 1 e к t о г о m a n c y a (wyraz grecki: aJektor — kogut i mavtcjn— wróżba), u starożytnych sposób wróżenia przy pomocy koguta. Kreślono na ziemi koło, dzielono je na 24 części, odpowiadające dwudziestu czterem głoskom alfabetu greckiego, które wypisywano na przedziałkach we właściwym porządku i na każdej z nich kładziono ziarenko zboża. W środku koła umieszczano koguta i uważano, z jakich on głosek hędzie zjadał owe ziarenka, a z wyrazu utworzonego przez te głoski wyprowadzano przepowiednię. Tym sposobem wieszczkowie, za panowania cesarza Walensa, dowiedzieć się starali, kto będzie jego następcą. Kogut zjadł ziarna od powiadające głoskom: Th, E, O, D. Cesarz kazał, razem z wieszczkami, zgładzić ze świata wszystkich Teodorów, Teodotów, Teodozyuszów, Teodulów i t. p.; wszelakoż Teodozy uniknął śmierci i panował po jego zgonie.

Alektryon, młody żołnierz, powiernik i ulubieniec Aresa. Czuwając raz podczas schadzki jego z Afrodytą, zasnął i tym sposobem ułatwił Hefestowi -wejście. Ares, dla ukarania za brak czujności, zamienił go w koguta.

Aleman Ludwik (* 1390—-j-1459), kardynał i arcybiskup arelateński (Arles). Mianowany kardynałem przez Marcina V-go, który wysoko cenił jego zdolności i cnotę, stał się A. następnie jednym z naj czynni ej szych członków soboru w Bazylei (1431—1449). Gdy wynikły poraź pierwszy nieporozumienia pomiędzy soborem a następcą Marcina, Eugeniuszem IV, A. wbrew woli papieża opuścił Rzym i udał się do Bazylei, gdzie się stał odtąd jednym z najzawziętszych jego przeciwników. Gdy doszło do zerwania pomiędzy soborem a papieżem (1438), A. domagał się usunięcia Eugeniusza i brał nader czynny udział w wyniesieniu na tron anty papieża Feliksa V-go (Amadeusza, ks. Sabaudyi, 1439). Za to Eugeniusz pozbawił A. purpury i wszelkich godności (1440).- Gdy jednakże z biegiem czasu Eugeniusz IV i wybrany po nim (1448) Mikołaj V pozyskiwali coraz więcej sił i stronników, zaś otoczenie Feliksa coraz się uszczuplało, A., dla zakończenia rozterek w łonie kościoła, skłonił anty-papieża do abdykacyi (1449) i sam się poddał Mikołajowa, za co ten go do wszystkich urzędów i godności przywrócił. W r. 1527, papież Klemens VII zaliczył A. w poczet błogosławionych (Raynaldi: „Continuatio annalium Baronii“, ad

an. 1426, n. 26, 1439 n. 19. 1440 n. 1,1449 n. 7.)

Aleman Mateusz, sławny romansopisarz hiszpański z końca XVI i początków XVII w. O życiu jego wiadomo tylko tyle, że był rodem z Sewilli, że jako urzędnik skarbu ściągnął no siebie podejrzenie o jakieś nadużycie i wskutek tego został nawTet wtrącony do więzienia; odzyskawszy wolność, usunął się do życia prywatnego i wreszcie przeniósł się do Meksyku, gdzie w r. 1609 wydał „Ortografia de la lengua ca-stellaua“. Jest on autorem romansu satyrycznego, p. t. „Aventuras y vida de Guzman de Alfarache“. Pierwsza jego część, wydana w r. 1599 w Madrycie, miała takie powodzenie, że w przeciągu lat sześciu tłoczono ją 26 razy. Zanim A. wygotował dalszy ciąg, jakiś nieznany pisarz z Walencyi (Juan Marti?) pod przybranem nazwiskiem Mateo Luxan, uprzedził go i wydał w Barcelonie (1603: część drugą. A. wydał dalszy ciąg wkrótce potem w Walencyi (1605), obiecując zarazem dokończenie,'ale obietnicy nie dotrzymał. Jakkolwiek niedokończony, „Guzman de Alfarache“ należy do najlepszych romansiw t. z. łotrowskich (novella picaresca): napisany jest czystą kastylszczyzną i odznacza się barwnem, dosadnem przedstawieniem rzeczy. Tłómaczono go na wszystkie prawie języki europejskie: na francuski (1600, 1632, 1696), włoski (1612), niemiecki (1615), angielski (1622, 1655),"] łaciński (p. t „Vitae humanae proscenium”, Col. Agr. 1623—4), holenderski (1655) i portugalski (1793). Oryginał, łącznie z innemi dziełami A., oraz z „Guzmanem“ Luxana, wydał Aribau w ,,Bi-blioteca de autores espanoles“ (tom III, Madryt, 1846). Najnowsze wydanie z usunięciem archaiz-

E. G.

Alemani, herb własny. Tarcza na dwie części wzdłuż przedzielona, z których prawa dwa ma pola, ukosem od prawego boku na lewy nakłonione, równo od siebie odległe. Druga część, na dwoje również podzielona, w wyższej ma dwie kule działowe, w spodnie; zaś jednę. Na hełmie panna, laurową koroną uwieńczona, rękę jedną o bok oparła, w drugiej, podniesionej w górę, wieniec laurowy trzyma. Koloru tarczy, pól i kul nikt nie opisał. Herb ten przyniósł do Polski z Włoch Dominik Alemani, który otrzymał in-dygenat od Zygmunta Augusta w r. 1566. Był on stolnikiem lubelskim i starostą nowomiejskim; z Fanuelówmy zostawił dwóch synów: Stanisława

1    Zygmunta, którzy około r. 1632 znów się do Włoch wynieśli. Wnuk jednego z nich był siostrzeńcem Klemensa XI, papieża.

Alemańska albo Alamańska gwara języka niemieckiego, zajmuje południowo-wschodnią część obszaru mowy germańskiej; od północy ogranicza ją linia, idąca mniej więcej od Karlsruhe ku Wogezom, jako przedłużenie linii od Ratyzbony ku Karlsruhe; od zachodu i południa gwara a. graniczy z językami i narzeczami ro-mańskieini; od wschodu z gwarami szwabską i tyrolską; obejmuje tedy Szwaj caryę, Vorarlberg, część południową w. ks. badeńskiego i Alzacyę. Różni się dość znacznie od innych gwar niemieckich, szczególniej w Szwajcaryi, i okazuje sta-rożytniejsze od nich znamiona głosowniowe. Pi-sauo w niej w VIII stuleciu w St.-Gallen (przekład reguły benedyktyńskiej, tłómaczenie hymnów ambrozyańskich); Notker w XI w. również po a. pisał. W nowszych czasach gwara ta nieraz w prozie i poezyi się ukazuje: znany poeta Hebel używał jej w swoich „Alamannische Gedichte“. Słownikowo ją opracowali: Stabler: „Versuch eines schweizerischen Idiotikon“, Aarau, 1812,

2    tomy; tenże: „Die Landessprachen der Schweiz“, tamże, 1819; Tobler i Staub: „Schweizerisches

Idiotikon“, od г. 1881 (tom I ukończony г. 1885).

Patrz w odpowiednich rozdziałach dzieła zbiorowego, wydawanego przez H. Paula, p. n. „Grundriss der Germanischen Philologie“, Strasburg, od r. 1889.

Alemański dyalekt (ob. niemieckie dya-

lekty).

Alembek (Alupechius) Walery, doktor medycyny (pozyskał stopień w Krakowie 1638) i filozofii, profesor matematyki w akademii Zamoyskiej, dziekan wydziału, następnie rektor (1650W r. 1652 osiadł we Lwowie, rodzinnem swem mieście, gdzie był rado*], miejskim; zostawił „Opis miasta Lwowa“.

Alembek, ob. Alnpech.

Alembert Jan le Rond d', znakomity matematyk, filozof i pisarz francuski, ur. w Paryżu 16 list. 1717 -j- tamże 29 paźdz. 1783. Syn naturalny kawalera Destouches i pani Tencin, A. znaleziony został na wschodach kościoła św. Jana le Rond; skąd pochodzi przybrane nazwisko A , niewiadomo. Powierzony opiece biednego szklarza Rousseau, nie pozostawał wszakże bez środków, kawaler Destouches bowiem, skoro się o losie jego dowiedział, wyznaczył mu rentę 1,200 liwrów. W dziesiątym roku życia oddany został do kolegium Mazarin, gdzie już okazał żywy zapał zarówno dla matematyki jak i dla literatury, jakkolwiek nauczyciele jego, janseniści, starali się go zwrócić do teologii. W r. 1735 został magistrem sztuk, w r. 1738 adwokatem i przez rok studyował następnie medycynę, rychło jednak zwrócił się do matematyki i już wskutek pierwszych prac został w r. 1741 przyjęty do akademii nauk i zyskał stanowisko adjunkta-astrono-ma. Liczne jego prace wywarły znaczny wpływ na dalszy rozwój matematyki, mechaniki i mechaniki niebieskiej. W swojem „Traité de dynamique” (1743, dalsze wryd. 1758 i 1796) rozstrzygnął dawny spór między stronnikami Kartezyu-sza i Leibnitza, czy działanie siły jest proporcy-onalne do prędkości, czy też do kwadratu z prędkości, jaką siła ciału danej masy nadaje. A. wykazał, że spór ten w istocie rzeczy jest gołosłowny: jeżeli siły działają na jednakowe masy przez czas jednaki, działanie ich jest proporcjonalne do prędkości, jaką masom tym nadają; jeżeli zaś na masy te działają przez jednakowe drogi, są proporcyonalne do kwadratu z prędkości. W tem-że dziele wyłożył sławną swą zasadę, która daje metodę ogólną rozwiązywania zadań, tyczących się ruchu układu ciał (ob. Alemberta zasada).

Zasadę tę zastosował do badań hydrodynamicznych i osiągnięte rezultaty ogłosił w dziele „Traité de l’équilibre et du mouvement des fluides“

( 1744); praca ta nie zadowolniła go wszakże i następnie niejeduokrotnie do kwestyi tej wracał, jak w dziełach: „Essai d’une nouvelle théorie sur la résistance des fluides“ (1753) i w „Opuscules mathématiques” (8 t. 1761—1768). Fizyków ówczesnych zajmowała również żywo dynamika gazów, głównie zaś teorya wiatrów statecznych, a akademia berlińską wyznaczyła w r. 1746 na grodę za zadanie: „Oznaczyć prawo, jakiemu ulegać musiałby wiatr, gdyby ziemia zewsząd wodą pokryta była”, a nagrodę uzyskał A. za rozprawę „Réflexions sur la cause générale des vents”, która wszakże, jakkolwiek bardzo cenna pod względem matematycznym, niewłaściwie pasaty,. uważa jedynie za przypływy powietrzne, powodowane, podobnie jak przypływy morskie, przez przyciąganie słońca i księżyca, chociaż Hadley jeszcze w r. 1735 podał należyte wyjaśnienie pasatów. Szczególniej wszakże ważne są jego prace w przedmiocie mechaniki niebieskiej, która na podstawach teoryi Newtona w drugiej połowie zeszłego wieku tak silnie rozkwitła, dzięki genialnym matematykom, jak A-> Clairaut, Euler, Lagrange i Laplace. Badania A. nad per-turbacyami planet, nad poprzedzaniem punktów równonocnych, nutacyą osi ziemskiej, ruchami węzłów satelitów i t. d. wyłożone są w dziełacłi: „Recherches sur la précession des équinoxes” (1749), „Rech, sur plusieurs points importants du système du monde” (3 t., 1754—1756) „Nova tabularium lunarium emendatio” (1756) i in. Ogłosił też znaczną liczbę rozpraw o drganiu strun i o mnych kwestyach akustyki matematycznej, a dzieło: „Éléments de musique théorique et pratique”, ogłoszone w r. 1752, miało potem kilka wydań.—Nowe pole działalności otworzyło się dla A., gdy Diderot skłonił go do udziału w słynnym „Dictionnaire encyclopédique” (33 t., 1751—72); A. objął n etylko redakcyę artykułów matematycznych i filozoficznych, ale nadto napisał „Discours préliminaire”, który się silnie do powodzenia pisma przyczynił. Za pośrednictwem A. encyklopedya zyskała też współ-pracownictwo Yoltaire’a i Montesquieu’go. Udział w encyklopedyi wykazał jego zdolności literackie i zjednał mu krzesło w akademii francuskiej 1754. Ludwik XV obdarzył go ze skarbu królewskiego pensyą 1,200 liwrów, a akademia nauk przyznała mu w roku 1756 tytuł i prawa pensyo-narza nadetatowego, czego poprzednio nigdy nie czyniła. W r. 1762 cesarzowa Katarzyna II ofiarowała A. w liście pochlebnym miejsce guwernera następy tronu, z płacą 100,000 liwrów, on wszakże, przywiązany do kraju, propozycyi tej nie przyjął, podobnie jak poprzednio odmówił Fryderykowi II, który go w r. 1752 wzywał do Berlina dla objęcia prezydentury tamecznej akademii. W r. 1753 ogłosił „Mélanges de littérature, de philosophie et d’histoire”, zawierające, oprócz wspomnianego już „Discours préliminaire”, pochwTały Bernoulliego i Terrasson’a, „Réflexions et anecdotes sur Christine de Suède”, „Essai sur les gens de lettres”, do czego w dalszych wjdaniach (1767, 70, 73, 83) przybyły pochwały Montesquieu’go, Dumarsais’go, Malletaiin., oraz ciekawa polemika z powodu artykułu „Genewa” w encyklopedyi. W artykule tym, chwaląc obyczaje duchowieństwa genewskiego, wyraził się, że „cześć dla Jezusa Chrystusa i dla pisma świętego jedynie wyróżnia chrystyanizni genewski od deizmu czystego”, co wszakże A. uważał za po-

Aleniberta (Г zasada.

657

chwałę, uraziło pastorów kalwińskich i wywołało ludzkości. Pragnie, aby jaki „obywatel filozof” uło~ spór, gdy znów inny ustęp tegoż artykułu, w któ* żył „katechizm moralności dla użytku dzieci”, którym A. wyraził życzenie, aby teatr był tolero- ryby, wpajając przekonanie, że nagrodę uczuć wany w Genewie, by miasto Kalwina „połączyło szlachetnych i dobrych czynów w nas samych mądrość Lacedemonii z ogładą Aten”, wywołał znajdować winniśmy, przyczynił się do wzmoże-nań napaść Rousseau’a. Spory te i inne okoli- | nia w społeczeństwie zastępu ludzi cnotliwych, czności skłoniły go do opuszczenia encyklopedyi. j Wiadomo, ile usiłowań łożono, by myśl tę urze-Od tego czasu stał się poniekąd urzędowym j czywistnić. Zbiory prac A. wydawane były kil-przedstawicielem Yoltaire’a w akademii francu- kakrotnie: „Oeuvres philosophiques, historiques skiej, a korespondencya jego z Fryderykiem II et littéraires” (18 t. 1805) „Oeuvres complètes” przybrała charakter ściślejszy. Akademia tran- (10 części w 5 t., 1821); „Oeuvres de d’A” (1852) cuska dzieliła się wtedy na dwa stronnictwa: zawierają wybór pism. Prace jednak matematy-tycb. którzy uznawali za przewódców nieobecne- czne A. zebrane w jedno wydanie nie zostały, go Voltaire’a i A., oraz na dewotów, Alembert ' Por. J. Bertrand „D’A, sa vie et ses travaux” jednak obrany został w r. 1772 sekretarzem wie- ; L. Brunei „Les philosophes de l’académie fran-czystym i na tern stanowisku, dla uzupełnienia çaise au XYIII siècle (1884).    s K-

2 cl Z£l~

mowano się gorliwie zagadnieniem środka wahań. Zadanie to, mające na celu oznaczyć trwanie wahnięć ciała ciężkiego, mogącego obracać się swobodnie dokoła osi poziomej, podane zostało matematykom w połowie wieku XVII przez Mer-senne’a; zajmowało ono Descartes’a, Robarvala, Huyghensa i dopiero w r. 1703 rozwiązane zostało przez Jakóba Bernouillego. We wszystkich tych zadaniach trudność polegała na wykryciu sił, któremiby zastąpić należało połączenia, aby badanie ruchu ciał, między sobą powiązanych, sprowadzić do ruchu punktów materyalnych, zupełnie swobodnych; matematycy natrafiali na pewne metody, dające się zastosowywać do szczególnych przypadków, nikt jednak nie zdołał uchwycić prawideł istotnie ogólnych i powszechnych, gdy w r. 1742 d’Alembert odczytał w akademii nauk w Paryżu rozprawę, zawierającą „zasadę ogólną wynajdowania ruchu ilukolwiek ciał, dzia-

historyi akademii, napisał 70 „pochwał”, które ! Alemberta (d’) zasada, nazywa się w niebyły zarazem i satyrą dla żyjących. Wielu zwła- chanice ogólna metoda, dozwalająca wyrażać roszczą nieprzyjaciół wzbudziła mu rozprawa p. t. wnaniami wszelkie zadania, tyczące się ruchu „Lettre à M. de * conseiller au parlament de * sur układu ciał, związanych między sobą jakiinkol-la destruction des jesuites en France par un au- wiek sposobem. Zasada bezwładności i niezale-teur désintéressé” (1765), za czem poszły dwa źności sił, działających na jeden i tenże sam jeszcze listy w r. 1767. Listy te wywołały wrza- punkt, wprowadzona przez Galileusza a rozwi-wę taką, że Choiseul przez czas jakiś wstrzymał nięta przez Huyghensa i Newtona, wystarcza do jego płacę akademicką.—Wiązały go żywsze sto- określenia ruchu ciała wolnego, poddanego dzia-sunki z panną Lespinasse, a chociaż go zdra- łaniu jakichkolwiek sił, byleby to ciało uważać dzała, śmierć jej w r. 1776 żywo go dotknęła, można było za sprowadzone do jednego pun-Od r. 1777 żył w odosobnieniu. Umarł, dotknięty ktu. Można ją stosować i w tym jeszcze razie, chorobą kamienia, nie chcąc się poddać opera- jeżeli ciało takie zmuszone jest do posuwania cyi. Na posiedzeniu publicznem akademii w kwie- się po danej linii krzywej, lub po powierzchni tniu 1784 Condorcet złożył hołd jego pamięci, danej. Jeżeli jednak rozpatrujemy kilka ciał, Z wielu innych prac A. przytoczymy jeszcze: związanych między sobą w sposób jakikolwiek L’art de traduire”, „Réflexions sur le style”, i nawzajem na siebie działających, przez ciśnie-„Réflexions sur la poésie et sur 1’histoire”, „Apo- nie np., b^dź bezpośrednio, bądź za pośrednic-logie de l’étude”, „Lettre à Frédéric II sur 1« fcwem połączeń, nie można w ogólności wykryć démembrement de la Pologne”, a zwłaszcza Elé- i wprost sił, które pochodzą z tych połączeń ments de philosophie” (1759). Jako filozof, nie sady Galileusza nie są dostateczne do określenia posiada takiej A. potęgi, co jako matematyk, nie- ruchu; to samo ma miejsce nawet, gdy idzie o mniej wszakże zajmuje wybitne stanowisko w rzę- jedno ciało wymiarów skończonych, a uważane dzie „filozofów” francuskich XYIII stulecia; sam za zbiór punktów materyalnych, połączonych mię-wprawdźie nie tworzył wielkich pomysłów filozo- dzy sobą w sposób niezmienny. Zadania tego ro-ficznych, ale przyczynił się wiele do rozpowszech- dzaju zaprzątały długo uwagę najznakomitszych nienia doktryn, których obronę przyjął, do czego matematyków, jak Huyghensa, Bernouillich, Clai-mu pomagał zarówno jego talent pisarski i ge- rauta, Eulera, L’Hôpitala, szczególniej zaś zaj-niusz matematyczny, jak i czystość charakteru oraz stanowisko w akademii. Jeżeli zaś zasady nowej filozofii wygłaszał z większą ostrożnością i mniejszym zapałem, aniżeli inni współcześni mu pisarze, pochodzić to musiało z pewnego sceptycyzmu, poza matematyką bowiem nie widział w sprawach ludzkich dregi, któraby do bezwzględnej pewności prowadziła. Jak Locke i Condillac, widm we wrażeniach zmysłowych jedyne źródło wiedzy naszej, jakkolwiek ani o ma-teryi, ani o duchu mieć nie możemy pełnej świadomości. Co do wolności woli, przyjmuje już to, w imię zdrowego rozsądku, wolny wybór, już to powszechną konieczność, nie troszcząc się zresztą o sprzeczność, w poglądach tych zawartą. Moralność opiera na interesie dobrze zrozumianym, a główną sprawą filozoficzną jest dla niego ustalenie i zsekularyzowanie moralności; uczucia osobiste winny ustępować przed miłością powszechną

łających na siebie nawzajem w sposób jakikol- l Alembrot sól, a., wyraz chaldejski, oznaoza-wiek”. Zasada ta ma swe źródło w znanej zasa- j jący u alchemików dwa ciała różne: 1) „Sólalembrot dzie Newtona o równości działania i przeciwdzia- I rozpuszczalna”, sól mądrości (sal sapientiae) alche-łania (akcyi i reakcyi), a zaród jej tkwi w przy- mików, jest chlornikiem podwójnym rtęci i amonu; toczonem wyżej rozwiązaniu, przez Bernouillego,    HgCl. NH₄C14-Ag.

zadania o środku wahań. Daje się najzrozumialej otrzymuje się praktycznie przez zmieszanie w ró-wyrazić w sposób następujący: Jeżeli na układ wnych częściach chlornika rtęci i chlorowodanu jakkolwiekbądź połączonych między sobą punk- amoniaku. Używa się niekiedy w miejsce subli-tów materyalnych działają siły, to część tych sił matu (ob.), z powodu łatwiejszej rozpuszczalno-rzeczywiście wywiera swe działanie, powodując ści w wodzie. 2) „Sól alembrot nierozpuszczalna”, ruch; inna natomiast część tych sił staje się nie- powstająca przez strącenie roztworów chlornika skuteczną, a to z powodu zachodzących połączeń rtęci amoniakiem, składu między punktami. Nieskuteczne te siły muszą się    Hg₂Cl. NH.₂.

przytem tak zachowywać, że, gdyby same na punkty jest to ciało białe, w wodzie nierozpuszczalne, te działały, równoważyłyby się w każdej chwili. Z wa- Alemona, lub Al i mon a, bogini rzymska, czu-runków tej równowagi wyprowadzają się równa- j wająca nad zasilaniem płodu w łonie kobiet brze-nia ruchu całego układu. Zasada przeto d’Alem- miennych.

berta dozwala oznaczenie ruchu jakiegokolwiek Alemtejo (wym. Alęteżu), największa por-układu sprowadzić do poszukiwania warunków tugalska prowincya, graniczy na północ z prow, równowagi tegoż układu. Dynamika sprowadza Beirą. na wschód z Estremadurą hiszpańską, na się przeto tym sposobem do statyki, a gdy La- południe z Algarwią, na zachód zaś z Estrema-grange ujął następnie twierdzenia statyki w ogól- durą portugalską i z oceanem Atlantyckim. Na ną formułę, na zasadzie prędkości przygotowanych, zwa jej znaczy dosłownie: „za Tagiem” (Tejo)? sprowadził tern samem i zagadnienia dynamiki gdyż takiem jest jej położenie względem stołecznej do jednej formuły ogólnej. Bliższy wykład zasady Lizbony, stąd też i nazwa łacińska: jirovincia d’Alemberta i jej wniosków zawierają traktaty transtagana. Powierzchnia kraju ma charakter mechaniki analitycznei.    SK-    wyżyno wy,—gdyż ściśle biorąc jest ona tyj ko dal-

Alembik (z greek. Arnbiks, z przybraniem szym ciągiem, a raczej zakończeniem obszernej przedimka arabskiego al), przyrząd służący w te- i wyniosłej wyżyny nowokastylskiej, która, w mia-chnice do dystylacyi, to jest do oddzielania dzia- rę posuwania się ku zachodowi i Atlantykowi, łaniem ciepła cieczy lotnej od substancyj stałych, stopniowo zniża się najprzód w Estremadnrze lub od cieczy mniej lotnej. A. zwyczajny składa ₍ hiszpańskiej (płaskowzgórze Badajoz), a na tę-się z trzech odrębnych części: z kotła, w którym pnie w A. Wyżynę tę przerzynają niewielkie łań-umieszczają się substaneye dane do dystylacyi; cuchy, które, obyczajem iberyjskim, nie łączą się z hełmu pokrywającego kocie! i łączącego się z sobą, lecz oddzielne przedstawiają wzniesienia, swoim dziobem z oziębialnikiem, który stanowi Do nich należą S-ra Mamede na granicy z Hi-trzecią część a. Para, wywiązująca się w kotle szpanią, S-a d’Ossa w środku, S-ra Mendra ku przez ogrzewanie, przechodzi do oziębialnika, południowi, Picos de Aroche na południowscho-gdzie się skrapla. Oziębialnik ma rozmaitą po- dzie;—z pogranicznych zaś wyniosłości Algarwii stać, stosownie do rodzaju produktu, jaki przez odrywa się ku północy gałąź S-ra Caldeirao, dystylacyę otrzymujemy. W najprostszym przy- i towarzyszy wybrzeżu morskiemu prawie do padku, gdy idzie o dystylacyę wody, oziębialnik odnogi Setubalskiej. Nigdzie jednak najwyższe jest rurą skręconą wężowato, zwaną wężownicą, szczyty nie przenoszą 1,000 m. wysokości. Rzeki która się wciąż ochłodzą przez opływającą ją , należą do trzech systematów. a mianowicie: Tagu wodę zimną. W pracowniach naukowych służy j (Tejo=Teżu w Portugalii, Tajo^Taho w Hiszpa-do dystylacyi przyrząd jeszcze prostszy. Ciecz j nii), który stanowi granicę północną od Beiry zanieczyszczona substaneyami mniej lotnemi wpro- ! i przyjmuje dopływy Zatas i Lavre; Gwadyany, wadza się do retorty, której szyja tkwi w kolbie która poczęści jest także granicą od Hiszpanii szklanej; pary powstające przez ogrzewanie retor- i ma dopływy Ardila i Chanza z lewej, a Dego-ty przechodzą do kolby, którą zanurza się w na- be i Cobrez z prawej strony; wreszcie systemat czynie z zimną wTodą, a tym sposobem przybywa- rzek nadbrzeżnych Sado i Mira. Klimat w ogóle jąca do niej para ulega skropleniu. Gdy poddaje gorący i suchy, stąd ubóstwo wody w rzekach, się dystylacyi rośliny, dla wydzielenia zawartych stepowa forma roślinności (wrzosowiska), brak w nich olejków lotnych, nie wprowadza się ich lasów. Gdzie jednak, jak w dolinach rzecznych, wprost do kotła, to bowiem wystawiłoby je na wilgoć w dostatecznej znajduje się ilości, tam zbyt silne działanie ciepła, ale umieszcza się świat roślinny przedstawia się bogato i rozina-w stosownem naczyniu, które dopiero pogrąża się icie. Wówczas ukazują się gaje figowe i migda-w wodzie, wypełniającej kocieł alembika. Właści- łowe,—cytryny i pomarańcze pokrywają stoki gór-wie nazwa a. stosowaną była pierwotnie tylko do skie, pola rodzą ryż, kukurydzę, pszenicę i ję-górnej jego części, czyli do hełmu, następnie do- czmień, zjawiają się lasy kasztanowe i dębowe piero rozciągniętą została do całego przyrządu, (dąb korkowy). Z tern wszystkiem, uprawa roli Daleko zawilsze są przyrządy dystylacyjne, uży- znajduje się w bardzo pierwotnym stanie,— co wane przy fabrykacyi alkoholu (ob. dystylacya). przedewszystkiem należy przypisać niedbalstwu

i lenistwu mieszkańców. Wydatniejsze, bo mniej ; z dawnego gmachu książąt d’A., dość ożywiony osobistego trudu wymagające miejsce, zajmu- i handel oraz przemysł (tkaniny lniane i bawełnia-je hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza ko- ne, rękawiczki, kapelusze słomkowe, sztuczne ni, kóz, bydła rogatego i owiec; nadają się wiel- dyamenty z kryształu górnego, czyli tak zwane ce do tego rozległe trawiaste płaszczyzny i zbo- diamants d’A.). Słynne niegdyś koronki alensoń-cza górskie; pszczelnictwo w stanie kwitnącym, skie (points d’A.) wyparte zostały przez tańsze Pod względem mineralnym posiada A. miedź fabrykaty mechaniczne i wyrób ich jest dziś bar-i żelazo,—obficie marmur i kamień wapienny,— dzo ograniczony. Komunikacyę ułatwiają cztery górnictwo jednak znajduje się w zupełnem zanie- linie kolei żelaznych. W okolicy słynna hodo-dbaniu. A. należy do najsłabiej zaludnionych pro- wla koni.    An<1- s-

wincyj portugalskich: na 24.411 km. kw. żyje za- j Alenęońskie koronki należą do najdelikatniej-ledwie 375,000 ludzi t. j. 15V₂ na km kw.; po- szych wyrobów haftarskich, a pomiędzy różnorocl-dróżując dzień cały, można czasem nie spotkać i nego rodzaju koronkami odznaczają się delika-ani jednej osady. Ludność, która, podobnie jak j tnością wykończenia, oryginalnością rysunków i pię-w Algarwii, ma w swych żyłach domieszkę krwi | knością wypukłego haftu. Z powodu tych zalet maurytańskiej, odznacza się wielką wstrzemięźli- ! są najdrożej cenione, a wyroby a. k. z końca pa-wością, gościnnością i prostodusznością, jest je- nowania Ludwika XIV, t. j. z czasów najpię-dnak mało ukształconą i gnuśną. Jej przemysł kniejszej epoki swego rozwoju, nie miały poważ-i handel nie mają żadnego znaczenia. Portów nego współzawodnictwa. Nazwa tych koronek pocho-brak zupełny. Komunikacyą wewnętrzną ułatwiają dzi od m. s. dep. Orn, Alençon nad Sarthą, w bli-trzy linie kolei żelaznej: Lizbona-Faro (w Algarwii) skości którego na zamku Lornay powstała pierw-z gałęzią od Beji; Lizbona-Badajoz i linia po- sza haftarnia koronek we Francyi. Haftarnia za-przeczna, łącząca dwie powyższe.—Administracyj- łożoną została przez ministra finansów Ludwika nie dzieli się A. na trzy powiaty: Evora (stolica XIV, Colbert’a, który, pragnąc przeciwdziałać do-prowincyi), Portalegre i Beja.    And- s- wozowi zagranicznych koronek do kraju, w r. 1665

Alencar José Martiniano de (1829 — własną haftarnię na zamku swoim urządził i do-1877), pisarz, publicysta i mąż stanu brązylij- świadczonych robotników z Włoch sprowadził, ski w Bio de Janeiro, gdzie jako adwokat osiadł Jednocześnie z pracownią w Lornay otwartą zo-w r. 1851 po ukończeniu studyów prawnych, stała szkoła haftu koronek dla robotnic miejsco-Mniej się zajmując adwokaturą, niż piśmienni- j wych, jak również filie głównej haftami w Seda-ctwem i polityką, pisał dramaty, koaaedye, różne nie, Lille i innych. Koronki francuskie w krót-artykuły literackie i polityczne, a jednocześnie j kim przeciągu czasu głośnemi stały się w Euro-był wybitnym przewódcą stronnictwa konserwa- i pie i znane były pod nazwą „Point de France”, tywnego, członkiem sejmu, a nawet czas jakiś Zaopiekowanie się Ludwika XIV haftarnią w Lor-(1868) ministrem sprawiedliwości. Działalność li- I nay, a w następstwie delikatność wyrobu, teracką rozpoczął jeszcze w r. 1846, pisując ar- j oryginalność rysunków, jakiemi koronki tej pra-tykuły do miesięcznika „Ensaios”, który redago- j cowni odznaczać się poczęły, były powodem, że wał z kilku innymi studentami. W Rio de Ja- j w handlu wyroby koronek z Lornay wyróżnio-neiro zasilał także różne czasopisma, a prócz no z pod ogólnej nazwy „Point de France” tego sam redagował „Diario”. W literaturze zaj- mianując je „Point d’Alençon”. Charakterysty-muje naczelne miejsce jako romansopisarz, a wła- ką a. k. jest bogaty haft wypukły (en rielef) ściwie twórca romansu brazylijskiego. Romanse na nadzwyczaj delikatnem tle. Rysunki najpię-jego, osnute zazwyczaj na tle życia indyan lub na kniejszych a. k. są w kwiaty, jakkolwiek i inne tradycyach krajowych, odznaczają się niezwykłą ornamentacye spotykać się dają. Wyszywanie barwnością zwrotnikowych krajobrazów i pory- wzorów wypukłe, w ten sposób ułożonych, iż wającym stylem. Ważniejsze z nich są: „O Gua- od najdrobniejszych rzutów z jednego brzegu rany” (1857), tłómaczony na jęz. angielski, nie- przechodzą do bogatych ozdób i kończą się rów-miecki i włoski; „ Iracema”; „Cinto minutos”; nież bogatem ząbkowaniem, nadaje a. k.,przyza-„A viuvinha”; „Luciola”; „ Sonhos de ouro”; stosowaniu do stroju, nadzwyczaj efektowną fał-„ Guerra dos Mascates”; „Hirajara”; „O Serta- dzistość; ozdobność zaś haftu tem piękniej wycho-nejo” i inne. Dramatyczne utwory A. są mniej- dzi, iż lewa strona koronki nie jest obciążona szej wagi, lubo niektóre z nich, a zwłaszcza ko- szwami wypukłego haftu. Rozwój fabrykacyi a. medya „O demonio familiar” (1858), cieszyły się j k. przechodził kilkakrotnie fazy zastoju, ostatnio wielkiem powodzeniem; dramat „As Azas de urn rozbudzony był za czasów Napoleona III; dziś anjo” (1858), został wzbroniony przez policyę po j fabrykacya tych koronek, wobec zmienności mo-trzeciem przedstawieniu, „Os Jezuitas” wcale wy- | dy, bardzo podupadła.    E-D*

stawiony być nie mógł.    Aleni Giulio (* w Brescia r. 1582-*j- w Fu-

Alenęon miasto w Normandyi, stolica depar j Czeu r. 1649) misyonarz. Wstąpił do zakonu je-tamentu Orne, w malowniczem położeniu nad rz. ! zuitów w r. 1600. Wysłany do Chin, w r. 1610 Sartą (Sartha), liczy 15,939 m. Miasto wo- wykładał matematykę w Макао, a przedostawszy góle pięknie zbudowane, jest siedliskiem najwyż- się następnie w głąb państwa Niebieskiego, gło-szych władz departamentalnych, posiada liceum, sił ewangelię w prowincyach Chan Si i Fo-Kien. piękny kościoł Notre-Dame, ratusz, przerobiony Zalicza się do najlepszych znawców chińskiego

języka i po chińsku pisał swoje dzieła, których sów, wielka jednak liczba kompozycyi religijnych, podług O. Foureau zostawił dwadzieścia pięć. znajdujących się w rękopisie, zaginęła. A-Pob Chińczycy, podziwiając jego naukę i znajomość Alep (Alepo, Aleppo, turec. Haleb), miasto ich języka, oddawali również hołd i jego mądro- i stolica wilajetu t. im. w północnej Syryi, starości i cnotom, nazywając go Europejskim Konfu- . żytny Chalybon, zwrany także Beroca v. Beroia. cyuszem. Oto spis główniejszych dzieł, jakieA.wydał i Początkiem swoim sięga bardzo odległych wie pod swojem chińskiem nazwiskiem Ngai-Yu-Lio: ków, prawdopodobnie na jakie 1200 lat przed 1) „Mi sa tsi i” (traktat o mszy świętej); 2) „Thien erą Chrz. i musiał w'ôwczas należeć do miast czu kiang szeng yen hing ki lio” (Zycie Jezu- większych i ważniejszych, skoro stał się stolicą sa Chrystusa); 3) „Ye son yen bing kio lio” prowincyi Chalibonitis. Znakomity wódz Ale-(wydanie skrócone życia Jezusa Chrystusa); 4) ksandra W., Seleukus Nikator, zdobywszy Syryą,' „Wan on czen iuen” (Prawdziwe pochodzenie j rozszerzył A. i znacznie go przyozdobił, toż samo wszech rzeczy); dzieło to zostało także przetłó- ' czyniły wieki następne, tak iż wkrótce było to maczone na język mandżurski. 5) „Ti tsoui czeng miasto jedno z największych i najpiękniejszych kouei” (Traktat o sakramencie pokuty). 6) ,.San na wschodzie. Ale największego rozkwitu i śwTie-chan luen bio ki” (Dyalogi o wierze ckrzeciańskiej, tności dosięgną! A. w epoce byzantyńskiej i suł-pi-sane spólniez jednym dygnitarzem krajowym, Ye); tanów Seldżuckich, których był stolicą. Wów-7) „Szeng ti gao li” (Katechizm Wieczerzy Pań- J czas liczył przeszło 200,000 mców, prowadził roz-skiej); 8) „Szeng mong ko” (Dyalogi Sw. Ber j legły handel z Indyami wschodniemi, J*ersyą,Ge-narda z duszą); 9) „Szeng kiao se tse king ¹ nuą, Wenecyą i innemi portami m. Sródziemne-weu” (wyjaśnienie istoty Boga, stworzenia świata, J go, posiadał wspaniałe pałacei meczety, szero-wcielenia Słowa Bożego i t. d.);    10) „Hoei tsui j kie ulice, bogate    bazary i hurtowo    składy    naj-

yao czi” (o umartwieniu); 11) „Ki ho yao fa”    różnorodniejszych    towarów" europejskich i    azy-

(zasady geometryi), 12) „Si hio fan⁵'(o naukach atyckich. Położenie gieograficzne miasta wielce europejskich); 13) „Czi fang wai ki” (Notatki    ułatwiało stosunki    handlowe między    dwiema    czę-

geograficzne o wszystkich krajach); 14) „Sing    ściami świata; A.    bowiem znajduje,    się na poło-

ВЕНИКИ

hio tsu szu” (Traktat o naturze ludzkiej) i t. cl. wie drogi między pobrzeżem m. Śródziemnego, Istnieje'⁴ w chińskim języku opis życia A. pod tytułem „Ngai sien sang hing szu”, którego rękopism znajduje się w „Paryskiej Bibl. Naród.” N. F. Odd. |

ê=~

Chiński 2763—3084. H Cordier: „Bib-liogr. Sinica” i artykuł w Gr. Enc. fr.

Bartoli: „La Cina” Turin 1825, Sotwel:

„Bibl. Soc. Jesu”.

W'

— ___m

__

PÏLl*

-i',.

Aleos, jeden z Argonautów; założył arkadyjskie miasto Alee i zbudował świątynię Ateny w Tegei.

wna

Fip. Ш. Alep.

Aleotti W i к t o r y a, ur. w Argenta pod Ferrarą, jak sądzić można kre-Rafaela A. (ob.), córka słynnego architekta Jana Babtysty A. z w. XYI, -~=-; znakomita kompozytorka, uczennica A-leksandra Millevilïe i Ercole Pasquino.

Szczegóły jej życia nie są znane; to tylko wiadomo, że wstąpiła do klasztoru San-Viti w Ferrarze. Część zbioru sławnych które oblewa ludne i ruchliwe południe Europy, jej motetów", napisanych przeważnie do tekstu a Eufratem, który wiedzie na nizinę Mezopota-Guariniego, wydana została przez jej ojca w 1593 mii i ułatwia drogę do Persyi i do Indostanu. r. w Wenecyi, p. t. „Ghirłanda dei Madrigali a Najważniejszą zaś okolicznością jest ta, że A. le-4 woci”.    źy na linii największego zbhżenia się Eufratu do

Aleotti Jan Babtysta, budowniczy i inży- pobrzeża Syryi, i że na tej przestrzeni niema nier włoski (* 1546 w Argenta w pobliżu Ferra- pustynnych i dla komunikacyi nieprzyjaznych ob-ry,—f 1636). Ważniejsze budowle jego są: Су- i szarów, jakie rozwijają się dopiero na południe tadella w Ferrarze i Teatr wielki w Parmie, od A. Ta jednak doba wzrostu i świetności mia-inaugurowany 1619 r. A. jest także założycie- sta przemijać poczęła pod wpływem różnorod-lem tak zwanej „Accademia degli intrepidi” (1600) nych czynników, jak np. dwukrotne napady mon-w" Ferrarze. oraz autorem dzieła „Considerazioni gołów" (1260 i 1401), którzy A. doszczętnie zra-d’architectura, di geometria e d’idrologia”.    bowali, jak przeniesienie stolicy sułtanów ture-

Aleotti Rafael, ur. wt Argenta pod Ferrarą, ckich do Konstantynopola, skutkiem czego w"scho-mnich zakonu Augustyanów, kompozytor muzy- dnie miasta uległy zaniedbaniu, jak wreszcie trzę-czny 7 XVTI w". Niektóre jego madrygały i mo- sienie ziemi (13 sierpnia 1822) lub częste morowe tety drukiem ogłoszone doszły do naszych cza- 1 zarazy (1797, 1827, 1832). Najzgubniej jednak

na handel i znaczenie A. oddziałało otwarcie ka- wie oburzeni chcieli schwytać i ukarać Alepsä, nału Sueskiego, który, przepuszczając okręty który jednakże przygotowawszy się na to zawcza-wprost do Indyi, odciągnął od Alepu i jego por- su, uciekł do Królewca. Sam dał z siebie przy-tu, Aleksandretty, znaczną część przewozu towa- kład, przyjąwszy wiarę chrześcańską. rów i handel karawanowy sprowadził do minimum. Alepska choroba (Bouton d’ Alep), objadł tern wszystkiem, jeśli dzisiejszy A. nie jest już wia się guzkiem tkanki łącznej na dolnej powie-więcej międzynarodowym rynkiem i pośrednikiem ce, na wierzchołku nosa, wargach, kończynach w handlu, to zachował przynajmniej cechy duże- dolnych, szczególnie zaś w zewnętrznym kącie go lokalnego ogniska, skupiającego w sobie życie oka; guzek przechodzi w ropienie z grubemi, dość rozległej okolicy. Liczy on przeszło 75,000 twardemi brzegami, przy czerń często rozwija się mców; posiada sto moszei, wielkie bazary, słynny w środku zgorzel. Po 10—14 miesiącach oczysz-wodociąg, jeszcze przez Konstantyna W. zbudo- cza się wt pomyślnym razie ropień, rana się goi, wany, kilka pięknych mostów na stepowej rzece pozostawiając głęboką bliznę. Choroba panuje Kueik (ginie w piaskach na południu), i jest za- endemicznie w Azyi mniejszej, na wyspie Cyprze, wrsze środkowym punktem dla karawan w półno- wt Teheranie; mieszkańcy miejscowi ptrzebywają ją cnej Syryi, podobnie jak Damaszek w południowej, zwykle w dzieciństwie (przed 7-ym r. życia), przy-Prócz handlu zamieniającego towary europejskie bysze zapadają na nią w każdej porze życia; raz na wrschodnie, zajmują się mieszkańcy wyrobem przebyta, nie powtarza się nigdy; o istocie jej tkanin jedwabnych i wełnianych, brokateli i ko- brak dokładnych wiadomości.    Dr- Ł

Aler Paweł (1656—1727), jezuita, profesor teologii w Kolonii, następnie w Trewirze, oprócz różnych dzieł filozoficznych i teologicznych, napisał „Gradus ad Parnassum“ (Kolonia, 1702). Dzieło to miało wielką wziętość i doczekało się licznych wydań; ostatnie wyszło w Lipsku (1879).

Aleria, starorzymska A1 a 1 i a, miasto na wscho-dniem wybrzeżu Korsyki, niedaleko ujścia rzeki Tavignano, na niezdrowej. bo bagnistej płaszczyźnie nadmorskiej (Plaine d’A.). W średnich wiekach było głównem miastem Korsyki, dziś licha mieścina liczy niespełna 2,000 mców. W okolicy zabytki starożytnego budownictwa.

Aies Anatol Jan Chrzciciel (* 1840 w Paryżu), współczesny pisarz francuski, znany więcej pod pseudonimem Jana Alessona, ogłosił kilka cennych prac bibliograficznych: „Les moines imprimeurs” (1873); ,,Description des livres de liturgie imprimés au XV et au XVI siècles“ (1878) i inne. Nadto redaguje „Gazette des femmes“.

bierców, farb, pachnideł, szalów i t. p. W 1832 r. zwycięstwo lbrahima-paszy nad turkami, zaś w 1850 okrutne prześladowanie chrześcian przez turków, uśmierzone przez gen. Bema (Murad-pasza) i ang. gen. Guyona. Okolica jest wogóle bardzo urodzajna, pełna ogrodów owocowych, gajów oliwmych i pistacy owych, podmiejskich willi i wiosek. Wilajet A. obejmuje 105,561 kim. kwad. i 866,300 ludności, złożonej z osmanlisów, turkomanów, greków, ormian, kurdówT i żydów.

W południowej jego części znajduje się początek pustyni syryjskiej.    And- s

.‘nd. S.

Alesia, nazwa łacińska miejscowości, gdzie gallowie w r. 52 naszej ery, pod wodzą Ver-eingetorixa (ob.), usiłowali poraź ostatni bronić swojej niepodległości w walce z Cezarem. Przez długi czas spierali się uczeni o to, gdzie się właściwie ten gród (oppidum) znajdował: jedni upatrywali go w sabaudzkiej Navalaise, drudzy w Alex (dziś Chalex) w dep. Ain; najwięcej wszakże głosów było za Alise-Sainte-Reine (ob.), w dep. Côte d’Or. W końcu za Alise-Sainte-Reine oświadczyli się prawie wszyscy, zarówno bowiem rys topograficzny Alesii w „De beilo gallico“ Cezara, jak badania archeologiczne, dokonane na gruncie, mocno potwierdzają tę bypotezę, która się niewątpliwie już nazawsze utrzyma. Monumentalny posąg Vercingetorixa, postawiony przez Napoleona П1 1865 r. na stoku zachodnim góry Auxois, jest pomnikiem zapału patryotycznegogallów bohaterskich, którym wolność ojczyzny droższą była nad życie.

Alesio, Matteo Perez de, malarz i rytownik włoski (* 1547 w Rzymie — -j* około 1600 tamże). A. zwany także Matteo da Leccio, albo da Lecce, był uczniem szkoły Michała Anioła,

Aleph albo Alef pierwsza głoska abecadła hebrajskiego tak nazwana od podobieństwa pierwotnego jej kształtu (widocznego np. w abecadle fenickiem) do głowy wołu; aleph bowiem po herb. znaczy wół, byk. Grecy, przejąwszy literę tę wraz z innemi głoskami od fenicyan, nazwali ją alfą, a o pochodzeniu nazwy jej od wołu wiedzieli (Plutarch; Quaest., sympos IX, 2). Od nazwy aleph pochodzi nasz wyraz (wzięty z greckiego) alfabet.' Aleph po arabsku nazywa się elif, po syryjsku olaph.    ,

Alepin nazwa tkaniny wschodniej, wyrabianejj początkowo w Syryi w Aleppo, skąd też i nazwa jej pochodzi. Tkanina posiada osnowę z grubego jedwabiu, wątek zaś wełniany. Zewnętrzny wygląd tej tkaniny podobny jest do barchanu lub kamlotu. Pierwiastkowo a. bywał tylko koloru czarnego, obecnie wyrabiają go we wszystkich kolorach, zarówno na wschodzie, jak iw licznych fabrykach niemieckich i francuzkich.

Aleps, ostatni krywe, albo arcykapłan Prus pogańskich, widział ciągłe tryumfy zakonu nad swoim narodem i ostateczny upadek powstania sambijskiego, pod dowództwem Xaluba, któremu nie powiódł się zamach na Królewiec za czasówr mistrza Hannona von Sangershausen (około r.

1236). Znękany przeciwnościami A. przepowiedział bliską zagładę swoim ziomkom i oświadczył publicznie, że nie mają już czego spodziewać się od swoich bogówr; radził wreszcie, aby przy-ję’i wiarę chrześciańską i poddali się zakonowi, jeżeli chcą uniknąć nieszczęścia. Sambijczyko-

którego też wziął sobie za wzór i naśladował wiernie. Postacie, jakie A. malował, są zwykle kolosalnej wielkości, rysunek jego poprawny, koloryt mniej udatny. Freski jego rzymskie w refektarzu del Gonfalone, podobnie jak i obraz ołtarzowy w S. Eligio degli Orefici, oraz „Histo-rya św. Antoniego“ w kaplicy Sykstyńskiej, uległy zniszczeniu. Na wyspie Malcie, w wielkiej sali pałacowej, malował epizody z oblężenia tej wyspy przez turków, sztychowane na 16 tablicach przez Luciniego 1631 r.; sam zaś rytował (1582) kopię z własnego obrazu, przedstawiającego „Historyę św. Jana Baptysty“, tamże dla kościoła św. Jana przeznaczonego. Bawił pewien czas i w Hiszpanii, gdzie pozostawił kilka obrazów (św. Krzysztof, św. Jakob podczas bitwy w Clavijo), a następnie w Ameryce południowej, gdzie dotąd przechowują w Limie, w klasztorze św. Augustyna, olbrzymie płótno, przedstawiające tego świętego w otoczeniu doktorów kościoła. Forów, w „La grandeEnc.“, art. G. Pawłowskiego.

Alessandri Feliks (* 1742 r. w Bzymie— *|* 1810), kompozytor muzyczny, uczeń konser-watoryum Neapolitańskiego. W bardzo młodym wieku był już kapelmistrzem teatru w Turynie i napisał kilka oper, które na wielu scenach włoskich przedstawiane były z powodzeniem. Jakiś czas mieszkał w Paryżu, następnie w Londynie. "W 1784 udał się do Petersburga, gdzie wkrótce zasłynął jako wyborny nauczyciel śpiewu. W 1789 otrzymał w Berlinie miejsce drugiego kapelmistrza królewskiego, z płacą 3,000 talarów rocznie. Tu jednak niedługo popasał, znalazł bowiem tak wielu nieprzyjaciół w gronie osób wpływowych na dworze królewskim, zarówno jak i w teatrze, że niebawem był zmuszony opuścić niegościnną ziemię pruską. O dziełach A., (23 opery), równie jak i o jego imieniu, rychło zapomniano.    A PoL

Alessandri inocenty rytownik i drzeworytnik (* około 1742 w Wenecyi) kształcił się w pracowni założonej tamże przez Bartoloz-ziu’ego którego później naśladował. Jak wszyscy prawie rytownicy w owym czasie A. miał własny magazyn z rysunkami, założony w Wenecyi 1778 r. Największą z prac jego jest wspólnie z Piotrem Scytaglia wydany atlas historyi naturalnej w dwóch tomach in folio. Prócz tej większej pracy A. wydał kilka tablic, przedstawiających pod allegorycznemi postaciami sztuki piękne, oraz kilka scen sielankowych.

Alessandria, z przydomkiem: della pa glia, t. j. słomiana, warowna stolica włos. departamentu t. im. w Piemoncie. Panując w widłach rzecznych, utworzonych przez Tanaro i prawy jego dopływ Bormidę, nad wąwozami wiodącemi przez Apenin ku m. Śródziemnemu, oraz leżąc na skrzyżowaniu się dróg komunikacyjnych z Medyolanu do Genui i z Turynu do Bolonii, posiada A. bardzo ważne znaczenie strategiczne i handlowe; to też w historyi odgrywała częstokroć niemałą rolę. Samo jej założenie w 1168 przez welfickie miasta lombardzkie (t. zw. liga lombardzka) miało przedewszystkiem na celu stworzenie obronnej pozycyi przeciwko Fryderykowi Rudobrodemu, wiodącemu naówczas wojnę ze stronnictwem papieża Aleksandra III, z którym sprzymierzyła się Lombardy a i na cześć którego nowo założona warownia, zrazu Cezareą, później A. została nazwana. Że miejsce trafnie na twierdzę było obrane, dowodzi fakt, iż Rudobrody napróżno oblegał A. 1174 r., następnie zaś, przegrawszy walną bitwę pod Legnano, przeprosić musiał papieża. Medyolański Franciszek Sforza zdobywa A. szturmem 1522 r.; natomiast oblężenie, prowadzone 1657 przez francuzów pod wodzą księcia Kondeusza, spełzło naniczem. Szczęśliwszym był słynny Eugeniusz sabaudzki, który, po rozpaczliwym oporze, zdobył A. 1707 r. Francuzi obsadzili ją 1796 r., lecz we trzy lata później zajął ją na krótko Suworow, zwycięska bowiem bitwa Napoleona pod Marengo, o pół mili na wschód od A., stoczona d. 14 czerwca 1800 r., oddała twierdzę ponownie w moc francuzów, którzy uczynili ją stolicą departamentu Marengo. W tymże roku nastąpiło w A. zawieszenie broni z austryakami, mocą którego Piemont i Lombar-dya aż po rz. Mincio przeszły w posiadanie francuzów. Traktat wiedeński przyłączył A. do ówczesnego królestwa sardyńskiego; późniejsza zaś epoka sprowadziła kolejne rozszerzanie jej fortyfikacyj, tak, iż dziś jest to jedna z najpotężniejszych twierdz w dorzeczu Padu. Jej obronność podnoszą znakomicie błota i bagniska, towarzyszące obu zlewającym się tu rzekom, których wody za pomocą sztucznych urządzeń z łatwością dadzą się podnieść i, zalawszy okolicę, uczynić fortecę niedostępną. Obecnie A. jest nadto miastem pięknem i kwitnącem. Drogi żelazne łączą ją bezpośrednio z Turynem, Medyolanem, Pawią, Genuą, Sawoną i Cuneo, ułatwiając nader ożywione stosunki handlowe. Dawniejsza pogardliwa nazwa „słomianej“ (od dachów, pokrytych słomą), nie da się już dziś zastosować; miasto bowiem ma dziś europejski wygląd, ulice i place dobrze zabudowane, mnóstwo wspaniałych gmachów, między któremi wymienić należy ratusz (Palazzo municipale), wielki teatr, pałac banku narodowego, kilkanaście kościołów, synagogę, pięknv i obszerny cmentarz (Campo b’an-to) i inne. Liczne towarzystwa, oraz zakłady dobroczynne i naukowe, jak akademia umiejętności, założona 1562 r., szkoła techniczna, liceum, szpitale, muzea i t. p. Handel i przemysł w ciągłym rozwoju: słyną wyroby dziergane, jedwabne, wełniane, złotnicze, kwiatów sztucznych i t. p. Ludność dzisiejsza, wraz z przedmieściami, czyli tak zwana gmina (commune i, wynosi przeszło 70,000 głów. Prowincya czyli departament (com-partimento) A., zajmuje 5,055 km. kw.,ma 772,600 mców, t. j. 153 na 1 km. kw. i należy tym sposobem do najlepiej zaludnionych we Włoszech. Kraj przerzyna na północy rzeka Pad z dopływem Sturą; prawy dopływ Padu, Tanaro, jest jednak najważniejszą rzeką departamentu, dzieląc go na dwie równe niemal części i sowicie zraszając

on

A. Pol.

■5*

fci

шмшшш

I ©Mi

lis

".

1ГГ'

Г-büjT

-r«îv

If va, jestjego dziełem), Jw ora-z pracując przy

)l

mi

Fie Plan fcelcloła

licznemi dopływami, z Apeninu przychodzącemi, jak Bormida, Belba, Orba, Scrivia i inne. Powierzchnia jest wogóle pagórkowatą: na zachodzie wyniosłość Montferratu, na południu stoki Apeninu stanowią ważniejsze wzniesienia; między niemi najwyższym punktem jest Monte- Ebro 1668 m. na południo-wschodzie, w systemie liguryjskiego Apeninu. Grunt wogóle urodzajny, starannie uprawny, wydaje obficie wszelkiego rodzaju produkty, stąd też ludność zajmuje się przeważnie rolnictwem (ryż, wino, owoce, jarzyny), mniej zaś przemysłem (sery, tkaniny jedwabne i wełniane, wyroby ze skóry). Gęsta sieć kolei żelaznych ogniskuje się w A.    And-s-

Alessandrini Juliusz (de Neustem), *1506 w Trydencie, *j* 1590, tamże. Lekarz włoski. Obok medycyny, uprawiał z powodzeniem matematykę i oddawał się również z zamiłowaniem studyom greckim, czego dowodem są pozostałe po nim tłómaczenia i komentarze Galena; był nadwornym lekarzem cesarzów niemieckich: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II, którzy mu nadali szlachecki indygenat de Neustein. Jako zapalony wyznawca teoryj Galena, toczył zawziętą walkę z wrogiem galenizmu, Argenterio, ale zwycięstwa nie odniósł, czas bowiem nauki Galena dawno już był przeszedł. Z pomiędzy dzieł A. zaznaczyć wypada: „Anti-Argenterica pro Galeno“, Venet., 1552; „In Galeni praeci-pua scripta annotationes“; „Controversiae înedi-cae centum“, Mediol., 1601 (wymierzone przeciwko nauce Fernela).    Dr Ł-

Alessandro Romano, zwany także Alessandro della Viola, z powodu nadzwyczajnej swej biegłości w grze skrzypcowej — * prawdopodobnie w Rzymie (jak samo już nazwisko wskazuje), w pierwszej połowie XVI w. W 1560 r. był śpiewakiem kapeli papieskiej. Zajmuje wybitne stanowisko w historyi muzyki z tego względu, że, jak mówią, pierwszy użył formy wielogłosowych utworów muzycznych, oraz wprowadził akompaniament różnych instrumentów do tego rodzaju utworów. Dla dzisiejszych historyków muzycznych zasługi A. R. wielce są wątpliwe, wiadomo bowiem, że już Dufay (w. XIV), Ockenheim i w. i., pisali pieśni cztero i pięcio-głosowe; co się zaś tyczy akompaniamentu, ten został poraź pierwszy użyty w sto lat (mniej więcej) po śmierci A. R. Po wyjściu z grona śpiewaków papieskich, wstąpił A. R. do zakonu oli-wetanów, pod imieniem Juliusza Cezara; odtąd wieść o nim zaginęła zupełnie.

Alessi Galeazzo, Perugino zwany, (* 1512 w Perugii—-j- 1572 tamże), jeden z wybitniejszych budowniczych XVI stulecia. Po otrzymaniu gruntownego wykształcenia, zwłaszcza w zakresie nauk matematycznych i astronomii, A. wziął się do nauki rysunku pod kierunkiem Jana Baptysty Ca-poralego, malarza i architekta. Pod wpływem tego ostatniego, A. z zapałem studyował architekturę starożytną, a następnie, dla wydoskonalenia się w swoim zawodzie, udał się do Rzymu, gdzie pracował pod okiem Michała Anioła. Samodzielną pracę rozpoczął 1524 r. przy prowadzeniu dalej robót fortecznych w Perugii, niedokończonych wskutek śmierci pierwotnego ich projektodawcy i budowniczego, Antonia da San Galo, oraz wznosząc pałace dla bogatych mieszczan swego miasta rodzinnego. Zaprawiwszy się w te-

Fie 207. łCo$ct(5ł S-ta Marls di Carlgnano w Gftn*(.

go rodzaju pracach, A. spożytkował następnie w Genui cały zasób swej wiedzy i niezwykłego talentu: powołany do tego miasta przez bogatych jego mieszkańców, A. stał się głównym kierownikiem i inicyatorem wszystkich ważniejszych tamtejszych przedsiębiorstw budowlanych, przyczem rozwinął

wielostronną i niezmordowaną swoją s czynność, jednocześ nie wznosząc pałace, kościoły i gmachy pu-j bliczne (cała prawie L fil.—la ötrada Nuo-fortyfikacyach i portach. Alessi zasłynął _ г fe szczególniej z budowy j pałaców i willi, któ-remi upiększył Genuę i jej okolice, a sława, jaką wskutek tego pozyskał, przekroczyła wkrótce nietylko Genuę, ale i Włochy. Okolice, które nie posiadały dzieł tego artysty, jak Neapol i Sycylia, domagały się od niego przynajmniej planów na rozmaite budowle. O pracę jego ubie-j gały się także Holland} a i Niemcy, a na żąda-I nie Filipa П, posłał A. do Hiszpanii kilka pro-! jektów do pałacu w Escurialu. Ostatnie lata A.

nych. Do takich należy pałace: Grimaldi, Bianco, Carega, Lescari, Spinola, Giustiniani w Genui, oraz słynny pałac Tomasso Marino w Me-dyolanie, a przedewszystkiem pałac Sauli w Genui. Ten ostatni (Strada di Porta Romana) ma dwie fasady: jedną od strony ulicy, drugą, na ogród; szczególniej pięknym jest obszerny kwadratowy dziedziniec, ozdobiony podwójnym rzędem krużganków z kolumnadą marmurową; dziedziniec ten jest też jednym z piękniejszych dziedzińców pałacowych we Włoszech. Ulubionym motywem architektonicznym A. i jego szkoły było belkowanie proste, na dwóch kolumnach wsparte, naprzemian łukarai oddzielone, a nad belkowaniem obramowane okrągłe lub owalne wgłębienia, w których umieszczano biusta, jak to widać w pałacu Sauli. Wille, jakie Alessi budował tak w samej Genui, jak i w jej okolicach, zaliczyć można do najpiękniejszych z owej epoki późnego renesansu (od r. 1540 do 1580). 1 wspomniany pałac Sauli był także rodzajem przedmiejskiej willi, (villa suburbana), naturalnie w pierwotnym swym kształcie a nie w zeszpeconej jego odbudowie. Takąż piękną willą była i jest jeszcze, dotąd dobrze zachowana, VillaPalavi-cini, a poniekąd i Villa Scassi w Sanpierdarena koło Genui. (ob. fig. 209). Do takiejże rezydencyi, zarówno miejskiej, jak i wiejskiej, zaliczyć można i zamek Castiglio-ne na jeziorze w Perugii. Inne wille A. z tego czasu są albo już srodze zniszczone i w upadku, albo przebudowane; jak jedne tak i drugie dziś już niepodobne do tego, czem były. Wogóle powiedzieć można, że, jakkolwiek A. należy już da щ epoki późnego renesansu, zachowuje jednak w kształtach zewnętrznych budowli swoich proporcyę i ducha piękna estetycznego, a w ozdabianiu ich utrzymujenajdłużej, w porównaniu z innymi artystami z owej epoki, bogactwo szczegółów i, co ponuje znowu śmiałością budowy i dlatego przez ważniejsza, umiejętnie je rozwija, zarówno na genueńczyków zwykle określany jest terminem fasadach, jak i wewnątrz budowli. Porów. Va-„un bel azardo”, jak gdyby przypadkowo tylko sari: „Ed. Milanesi”, VII, 552 —5. P-P. Rubens: szczęśliwym i śmiałym pomysłem był stworzony. „Palazzi di Genova con le loro pianti ed alzati.” Dziełem A. są także kościoły San Paolo i San j Antwerpia 1755 roku. Milizia: „Memorie degli Vittore w Medyolanie, oraz tamże fassada kościo- ! architetti 11., I. Galtier: „Les plus beaux édifices ła S. Maria presso San Celso. Ale jakkolwiek j de la ville de Gênes.” Paryż, 1818—31 in fol. piękne są budowle powyższe nie mogą iść i Amorini-Bolognini; „Vite dei pittori ed artefid w porównanie z pałacami, któremi A. rzeczywi- j bolognesi”. Bologna, 1841—43. Adamo Rossi: „Di ście wzbogacił i podniósł Genuę. Niektóre z nich j Galeazzo Alessi architetto perugino, memorie” należą też do najpiękniejszych budowli włoskich j Perugia 1873. Quatremère de Quincy: „Histoire z tej epoki. Już to w ogóle pałace i wille sta- : de la vie et des oeuvres principaux des archi-nowiły najmilszą specyalność tego artysty i w nich | tectes,” I, 289—308. Burckhardt und Liibcke: też talent jego wzniósł się najwyżej. Odznacza j .Geschichte der neueren Baukunst.” I. Tom. „Ge-ą się one zarówno wygodnem urząd zeniem we- j schicte der Renaissance in Italien”. Stuttgart, wnętrznem, dobrem rozmieszczeniem przestrzeni j 1878 str. 49. 52. 113. 199—202. 230 — 1. (szczególniej piękne są w nich schody i przed- j Alessio, słów. Lesz, miasto w północnej Al-sionki), jak i szlachetnością kształtów zewnętrz- ' banii nad Drynem, niedaleko od jego ujścia do-

spędził w rodzinnem swem mieście, w Perugii, w kiórej okolicach wzniósł imponujące budowle nad jeziorem miejscowem, dla rodziny della Cor-nia, jak np. zamek Castiglione. — Do wybitniejszych dzieł A. należą przedewszystkiem budowle jego genueńskie, a mianowicie kościół S ta Maria di Carignano, gmach bankowy i niektóre z licznych pałaców i willi, przez niego w Genui i jej okolicach wystawionych. Kościół S-ta Maria di Carignano, wzniesiony na pagórku tegoż nazwiska, jest właściwie miniaturą kościoła Św. Piotra w Rzymie, projektowanego przez Michała Anioła, a przynajmniej pokrewny z projektem tego ostatniego. Budowa wspomnianego kościoła odznacza się nader umiejętnem ustosunkowaniem oddzielnych jej części; plan jego przedstawia kwadrat o boku 50-metrowym, z występem na absydę od strony wschodniej; kopuła środkowa, wznosząca się z pośród czterech mniejszych kopuł, szczęśliwie zharmonizowana z wnętrzem budowli, upiększa to wnętrze i podnosi zarazem formę jej zewnętrzną, co wszystko składa się na bardzo piękną, harmonijną całość. Gmach bankowy im-

Щ........i

li liii Ц|ш1111Д1им

fSrallHBE

i!

Miii

■* " ':

^l"BnHi

иШД1ё!

jjOTFSÎ ' 11ШШШ

lii

ii i

Fig. 209. Villa Scass koło Genui*

S. S.

Alessio Cxiulio — Àleuci.

665

Adryatyku (4,000 mieszk.) Jest ono siedliskiem rzymsko-katolickiego biskupa i jednem z najbardziej ożywionych ognisk handlowych na albań-skiem wybrzeżu. Tu umarł i pochowany słynny bohater Albanii Jerzy Kastriota, zwany Skan-derbegiem 1466 r.

osadzony okwiat, złożony z dwóch okółków na-przemianległych; działki tego ostatniego w liczbie sześciu,w większej części swojej długości z sobą zrosłe, równe, na stronie zewnętrznej nastroszone małemi wyniosłościami. Pręcików sześć, zamkniętych w okwiecie, o nitkach wolnych jedynie na Alessio Giulio (* 1853), ekonomista włoski, poziomie swobodnych części działek okwiatu; pyl-profesor ekonomii państwowej w Padwie. Oprócz niki dośrodkowe, strzałkowate. Zalążnia, do po-wielu artykułów, umieszczanych w czasopiśmie wło- łowy ukryta w czareczce osadnika, wydłuża się skiem „Dziennik ekonomistów“, pozostawił po so- w szyjkę wierzchołkową trójgraniastą, zakończo-bie następujące prace większe: „Dei limiti della ną znamieniem trzyklapowem. Zaląźnia ta trzy-divisione del lavoro neU’opera scientifica“ (We- komórkowa zawiera liczne zalążki wsteczne, osa-necya 1875); „II dazio di consumo, i suoi effeti dzone w kącie wewnętrznym w dwa szeregi; owo-e la sua riforma“ (Rzym 1879); „Di alcuni crit- cem jest torebka, okryta trwałym okwiatem, materii dell’ insegnamento superiore deU’economia jąca postać piramidy trójściennej, w części swo-politica” (Padwa I860) i „Saggio sul sistema tri- bodnej otwierająca się w trzy łupiny; nasiona butario in Italia” (Turyn 1883—87 t. 2).    liczne, podługowate, łukowato-zakrzywione. Ale-

Aleszki, miasto powiatowe w gub. Taurydz- trisy są roślinami, posiadającemi korzenie włó-kiej, na lewym brzegu Dniepru i naprzeciwko kniste, bez cebul, właściwe Ameryce północnej. Chersonu, liczy przeszło 9,000 mieszk., zajmują- Jeden z gatunków, A. farinosa L., ma okwiat cych się głównie handlem, ogrodnictwem i rybo- pokryty białemi wioskami, jakby proszkiem, po-łówstwem. Przez jakiś czas, a mianowicie od dobnyin do mąki, i od tego cały rodzaj otrzymał 1784 —1862 r. zwała się Dnieprowskiem, przed- swą nazwę (aletris, tworzący mąkę). Rodzaj ten tern zaś była głównem miastem Zaporoskich ko- pokrewny Smokwie {Dracaena) jest jednym z tych. żaków, gdy z Siczy przez Piotra W. byli wypę- które przez wklęsłą formę osadnika kwiatowego dzeni. Powiat A. jest jednym wielkim, płaskim stanowią przejście od właściwych Liliowatych do stepem, pozbawionym lasów i rzek. (»tep Nogaj- Amaryikowatych (Amnryllidea?).    J- A-

skich Tatarów). Stepowe trawy, przesycone solą, Aleuadowie (Al eu ad ai, to jest potomkowie dają pożywne pastwiska, stąd też kwitnie hodo- Aleuasa), dynastya królów tessalijskiego miasta wla bydła rogatego, koni i owiec. Z licznych, Laryssy, od połowy VI do połowy IV stulecia słonych jezior wydobywa się sól przez odparo- przed Chr. Protoplasta ich Aleuas pierwszy za-wanie wody.    And- s- garnął władzę, jako przywłaszczyciel (tyran) oko-

Aleta (włoskie aletta = skrzydełko) Ścian- ło 550 r. przed Chr. Poeta Pindar nazywa go ki pionowe po obydwóch stronach kolumny lub potomkiem Heraklesa. Herodot nazywa aleua-pilastru, służąc arkadom za podstawy.    dów królami całej Tessalii, ale właściwie król La-

Aletes, syn Egista; zwiedziony wiadomością, rysy, iako najpotężniejszy, był tylko dziedzicznym że Orestes poświęcony został na ołtarzu Arte- naczelnikiem (tagos) związku miast tessalijskich. midy w Taurydzie, zajął Mikene, lecz za powro- Wespół z Peizystratydami ateńskimi, orazDema-tem Orestesa został zabity. Z tego tematu na- ratem, wygnanym królem Sparty, wzywali Kser» pisał, dziś zaginioną tragedyę, Sofokles. к. к. ksesa do Grecyi. Stale trzymając stronę persów, Aletheia (po łacinie veritas), prawda, oraz pod skrzydłem ich potęgi używali w Tessalii największego wpływu przez sto lat (480 —380 r.) Następnie znaleźli groźnych spółzawodników w tyranach ferejskica (ob. Aleksander ferejski), przeciwko którym wzywali do pomocy to królów macedońskich, to teban, to ateńczyków, ale ci wszyscy sprzymierzeńcy usiłowali tylko sami dowić się w Tessalii. Ostatecznie Filip macedoń. zajął całą Tessalią i przyłączył ją do swego państwa (356 r.). A. stracili swoje królestwo i musieli poprzestać na sprawowaniu wyższych urzędów, które im zdobywca pozostawił. Odtąd hi-storya o nich już nie wspomina. (Herodot: ks. VII.—Diodor: ks. XIV.— Plass: „Die Tyrannis bei den Griechen” t. II. str. 46 i nast.).

( Aleuci, mieszkańcy wysp aleuckich, rozsianych w odnodze Beringa, między Kamczatką a półwy-spem Alaską, byli odkryci w r. 1741 przez Beringa, żeglarza rosyjskiego, a w roku 1867 wraz z innemi posiadłościami rosyjsko-amerykańskiemi Aletris L. Judrnia. Rodzaj należący do ro- (Alaszka) przeszli pod władzę Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej (z wyjątkiem wyspy Beringa i Miedzianej). Należą do rasy tak z w.

And .S.

uosobiona prawda, córka Zeusa; w mitologii rzymskiej ojcem jej był bóg Saturn (Czas). A. nazywała się także jedna z mamek Apollina.

Aletheia, planetoida (259), odkryta 28 czerwca 1886 r. przez Petersa w Clinton.

Alethopteris (paleont.), nazwa, nadana przez Sternberga pewnym paprociom kopalnym, żyjącym w okresie węglowym i permskim, odnoszonym do rodziny Neuropterideae. Były to potężne paprocie o trzonie gładkim i wielodzielnem listowiu. Kupki owocowe, na skraju liści osadzone, przypominały obecną żanogcicę skalną {Asplénium Trichomanes). Jeden z najwięcej znanych gatunków : Alethopteris lonchitidis Sternberga. Alethopteris lonchitica. Brogn.) nader pospolity we wszystkich zagłębiach węglowych europejskich i północno-amerykańskich, bardzo był podobny do dzisiejszych gatunków orlicy {Pte-ris).

K. J.

dżiny Liliowatych {Liliaceae). Osadnik kwiatowy wklęsły w kształcie czareczki, na którego brzegu

EncjMore^ya ęowetccbua lluttr

usa-

L. W. S.

hiperborejskiej, do której zaliczają się ludy pół- I dochodzi zaledwie 5,000; za to położenie ich ma nocno wschodniej Azyi i półn.-zachod, oraz zaclio- teryalne w ostatniem dwudziestoleciu znacznie się dniej Ameryki (ob. str. 276 Enc.) Aleuci po- poprawiło, dobni są do eskimosów, tylko nieco od nich kształtniejsi i z obliczem inteligentniejszem. Dwa odróżniają między nimi plemiona: a tka albo a t s z a, zamieszkujące wyspy zachodnie, i unalasz-ka—wschodnie, zwane wyspami Lisiemi (Umnak,

And. S.

Język Aleucki jest jednym z sześciu głównych języków, któremi mówią ludy, zamieszkujące wybrzeża i wyspy Berynga. Należy do języków aglutynacyjnych, albo przy czepkowych (ob. str. 275 Enc.)- Bod względem budowy wyrazów przypomina języki turecko-tatarskie i języki ural-skie; różni się jednak od nich brakiem harmonii samogłosek (ob.) w wyrazach, którą tamte posiadają. Osobliwa, że pomiędzy spółgłoskami tego języka nie masz wargowych p b f w, jako też językowej r\ cztery pierwsze w obcych wyrazach zastępują przez m, a r przez l. Wyrazy tworzą się z pierwiastków za pomocą odpowiednich przyrostków, dodawanych na końcu. Imię i słowo posiadają bogaty zasób rozlicznych postaci. Szczególniej godną uwagi jest mnogość form słownych i niezwykłe bogactwo różnych zakończeń, które mogą być jedno, dwu i wielozgłoskowe. Zapomocą tych przyrostków wyrażają się wszelkie stosunki czynności względem podmiotu i przedmiotu, jak: przyczyna, możność, warunek i t. p. Liczba wszystkich form słownych od jednego pierwiastku wynosi 40, a licząc wszystkie osoby i liczby każdej formy (liczb 3), będzie ich przeszło 300. System liczenia mają piątkowy. Wielu Aleutów twierdzi, że teraźniejszy ich język różni się znacznie od dawnego, nie umieją jednakże objaśnić, na czem ta różnica polega. Niektórzy z umiejących po rusku mieszają do swojej mowy i wyrazy ruskie. Al. w okolicach wschodnich mówią bardzo prędko i zwięźle, łącząc jedne wyrazy z dru-giemi, tak, źe trzeba znacznego nawyku słuchowego, ażeby ich zrozumieć. Mieszkańcy Unalaszki mówią spokojnie i przeciągle. Dzieła: „Allgemeine Ethnographie“ von Friedrich Müller, 2-e wyd. Wiedeń 1879. Erman: w „Zeitschrift fur Ethnologie von Bastian und Hartmann Ill,“ 159 nst.

Unalaszka, Unimak...); oba jednak wzajemnie są ze sobą zmieszane. A. są wzrostu średniego, płeć mają żółto-brunatną, ciemną, twarz okrągłą, oczy czarne, w osadzie skośnej, kości policzkowe wystające, włosy czarne, równe, niegrube, zarost rzadki; golenie znacznie wygięte, stopy krótkie, nadmiernie szerokie, podobnie jak kamczadalowie.

Przyjęli chrześciaństwo od rosyan; niemałe zasługi położył tu Innocenty Wieniaminow, misyonarz ruski, któremu też zawdzięczają założenie szkółek i zniesienie wielożeństwa. Główne zajęcie Aleu-tów stanowi polowanie na zwierzęta morskie (lew morski, loka, wydra i t. d.), za któremi zwinnie się uganiają w małych jednoosobowych czółenkach czyli bajaderkach. Wskutek ciągłego siedzenia w tych czółnach, mężczyźni nabywają krzywizny goleni. Od czasu założenia tam pierwszych osad ruskich w roku 1785 i wskutek ciągłych stosunków z rosyanami, zarówno sposób życia A., jak i charakter ich znacznym uległy zmianom.

Theile v. dr. A. Pfizmaier. Wiedeń 1884 (osobna odbitka z „Sitzungsberichte” akad. wied.).

Aleuckie wyspy. Jest to półkolista, w 1741 r. przez ros. kapitana Berynga odkryta gromada wysp, ciągnących się nakształt girlandy od zachodniego cypla Alaski, aż do wulkanu Kluczew-skaja sopka na Kamczatce. Południk 180° od Greenwich dzieli ją na dwie niemal równe części, równoleżniki zaś Lublina i Wilna (51° i 55«) oznaczają ich szerokość północną. Długość całego łańcucha wynosi przeszło 2,400 kim., powierzchnia zaś około 27,000 km. kw. Zazwyczaj rozróżniają następujące grupy, idąc od wschodu ku zachodowi: Lisie, z których najważniejsze Unimak i Unalaska; Andrejanowskie (Seguam, Kanaga, Tanaga); Szczurze (Amczitka, Kyska), Bliskie, a właściwie Bliźniacze (Attu, Agattu) i Komandorskie (Miedziana, Berynga). Wszystkie bez wyjątku są górzyste i skaliste, a ponieważ stanowią jedno z ogniw tego olbrzymiego łańcucha wulkanicznego, który opasuje krawędzie Oceanu Wielkiego, przeto nic dziwnego, że powszcch-

A A. к.

IMaśladują oni rosyan w ubraniu, pożywieniu i budowie mieszkań. Z natury swojej weseli i odważni, A. byli też wielkimi miłośnikami tańców i u-roczystych obchodów. Dawną ich wesołość i żywość zastąpiła cicha zaduma i smutek na twarzy. Dawniej mieszkali w wielkich jamach ziemnych, wyłożonych deskami i krytych darniną. Pożywienie ich składało się z mięsa i słoniny zwierząt morskich, które spożywali bądź surowe, bądź napół upieczone. Do dziś lubią tabakę i wódkę, i często znaczną część mienia, a nawet sami się w niewolę za nie oddają. Broń i sprzęty wyrabiali z kamienia, kości i miedzi. Dawniej żyli „Die Sprache der Aleuten und Fuchsinseln”, 2 w wieloźeństwie; żony kupowali od rodziców. Zwykle liczba żon nie przechodziła 4-cli. Tatuowanie brody, rąk i twarzy było u nich w powszechnym zwyczaju, jako też przeciąganie przez chrząstki nosowe rurek kościanych lub szklanych.

Ubiór Aleutów składał się głównie z długiego nakształt koszuli surduta ze skóry zwierzęcej. Głowę pokrywali rodzajem kapelusza z cienkiego i lekkiego drzewa, przystrojonego piórami i innemi ozdobami, oraz opatrzonego zasłoną wystającą znacznej szerokości, dla zabezpieczenia oczu żeglarza od promieni słonecznych, odbijających się od zwierciedlanej wód powierzchni. Corocznie w grudniu Aleuci obchodzili święta i wykonywali tańce religijne. W czasie tych świąt przewożono; bożków z jednej wyspy na drugą i odprawiano¹ nocną porą tajemnicze obrzędy wśród tańców przy świetle księżyca, w których brali udział kobiety i mężczyźni, nadzy, w maskach na twarzy. Wszelka nieprzyzwoitość, mogąca się przytem wydarzyć, była śmiercią karana przez samo zgromadzenie. Liczba Aleutów od XVIII wieku zmalała i obecnie

nc są na nich takie zjawiska, jak wybuchy wulkaniczne, trzęsienia ziemi i obfitość gorących źródeł i t. p. Wulkan Szyszałdin na w. Unimak dosięga 2700 m. wysokości, aMakuszyn na Una-lasce 1670 ra.; ogółem zaś liczy Fuchs („Die Vulcanischen Erscheinungen der Erde“ Lipsk 1865) 48 wulkanów na wyspach A., między niemi 31 czynnych: mają one zazwyczaj kształt ostrokręgu i noszą nazwę ,,sopek“. Brzegi wysp są strome mało dostępne, klimat wogóle surowy, nader chłodny zimą, gorący latem, mglisty na wiosnę i w jesieni; grunt skalisty i jałowy, stąd warunki osiedlenia się dla człowieka bardzo trudne; z tego też względu zaludnienie tak jest sła be, że jeden człowiek przypada tu na 11 kw. kim. (2500 głów). Wyższe miejscowości na wyspach pokrywa roślinność podbiegunowa, jak mchy, porosty, wrzos, niezbyt obfite trawy — w niższych charakterystyczną jest obfitość różnegi rodzaju jagód, jak: maliny, borówki, ostrężyny. jeżyny i t. p.; gdzieniegdzie można spotkać karłowate wierzby i osiczynę, lasów zwartych niema zupełnie, iirPróby zaaklimatyzowania świerku i niektórych drzew owocowych nie wypadły po myślnie; nie udaje się również uprawa roli, skierowana do produkcyi zboża, natomiast uprawa kartofli i kilku ogrodowizn wydaje względnie dobre rezultaty. Bogactwo mineralne nie jest należycie zbadane: znaleziono jednak węgle, żelazo, miedź, serpentyn, ale to wszystko nie jest wyzyskiwane. Największe znaczenie ma dla człowieka świat zwierzęcy, dostarczając mu już to pożywienia (obfitość ryb), już odzieży (bobry, wydry, gronostaje, niedźwiedzie, zające, wilki, lisy), już też wreszcie stanowiąc ważne artykuły handlu, jak np., oprócz wyżej przywiedzionych, wielka ilość ssaków morskieh (foki, morsy.) Politycznie należy cała gromada do Stanów Zjednoczonych, a mianowicie do terytoryum Alaski; jednakże grupa wysp Komandorskich, najbardziej zachodnich, przy ustępowaniu w 1867 r. tak zwanej Ameryki ruskiej Stanom Zjednoczonym, pozostała przy Bosy i.    And s-

Aleurites(Forsh. Char. gen. nr. 50) Kroplan. Rodzaj należący do rodziny ostromleczowatych (jEuphorbiaceae), przez Mullera (Prodr. XIV, 722) podzielony na trzy sekcye: Camirium, Dry-andra i Rentiales. Najważniejsze jego gatunki we względzie praktycznego zastosowania, są: Aleurites cor data albo Dryanda cordata, Thunb ("Wu-lung japończyków); służy on na najdalszym wschodzie do otrzymywania oleju, bardzo cenionego do politurowania drzewa, nadawania mu trwałości, powlekania tkanin, celem zrobienia ich nieprze-puszczalnemi i t. p. i A. moluccana W., dostarczający orzechów, zwanych Bankul, słynnych z powodu swych własności przeczyszczających, które w krajach gorących odgrywają prawie taką samą rolę, jak u nas ziarna rącznika [Ricinus') i kro-cienia ( Croton Tiglinum).    J A-

Aleurometr, przyrząd obmyślony przez Bolan-da, służący do oceny ilości i jakości zawartego w mące glutenu. Składa się on z walca pustego, zamkniętego w dolnej swej części naczyńkiem miedzianem, mogącem pomieścić 15 gramów świeżego glutenu. Od górnej części schodzi wewnątia walca pręt miedziany, podzielony na równe części, a zakończony płytką kołową, która się w walcu łatwo przesuwać może. Pomiędzy tą płytką a naczyńkiem dolnem pozostawia się przestrzeń, której wysokość odpowiada 25 podziałkom pręl Dla oceny danej mąki przygotowuje się ciasto z 30 gramów tej mąki i 16 gr. wody, wydobywa się z tego gluten i waży. Z tego 7 gr. składa się do naczyńka stłuszczonego masłem. W kąpieli olejowej przyrząd ogrzewa się do 150«, gluten wydyma się i, wznosząc się w walcu, dochodzi do płytki i przesuwa ją w górę. Wysokość tego podniesienia wskazuje rozwój glutenu przez ogrzewanie i mierzy jego zdolność panifikacyjną (ob. mąka, gluten, chleb).

Aleurony. W nasionach roślin olejnych zna-chodzimy zwykle ciała białkowate, w postaci maleńkich ziarnek, włonionych w substancyę oleistą. Ziarnka te, nazywane ziarnkami aleurono-wemi, posiadają nierówną objętość. Największe są one w nasionach wcale krochmalu nie zawierających, najmniejsze zaś w nasionach, w których znajdują się razem z krochmalem. uA-

Aleuskie jeziora. Stepowa część zachodniej Syberyi cechuje się wielką obfitością jezior słonych, które nieprzerwanym szlakiem ciągną się pasem na 1,000 km. szerokim od środkowej Obi przez dorzecze Irtysza, Iszyma, aż do Wołgi i morza Kaspijskiego. Jeziora te. z których największe tylko znajdują się na mapach, stanowią niewyczerpany magazyn soli dla Syberyi zachodniej; produkt to jednak niezbyt czysty i dlatego uży» wa go się często do wyrobu soli gorzkiej lub glau-berskiej. Lecz A. j., położone w południowo-zachodniej części gubernii Tomskiej, niedaleko od rz. Alej, dostarczają soli zdatnej do kuchennego użytku, w ilości dochodzącej do 300,000 pudów rocznie. Są to wogóle drobne jeziorka w liczbie 14, (największe z nich nie ma więcej nad 25 km. obwodu) i obyczajem jezior stepowej Syberyi tem charakterystyczne, że w ich układzie, co do jakości wody (słodkiej, słonej, lub ' orzkieji niema żadnego porządku, — pomięszane wzajemnie, leżą nieraz bardzo blisko siebie jeziorka wody słodkiej i słonej. Najważniejsze z A.

j. pod względem wielkości i dostarczanej soli są: j. Burlińskie i Wielkie Tawołżańskie. And s

Alf, V. Alp li, skrócona nazwa niemiecka od Adolf. W r. 1361 ułatwił ucieczkę Kiejstutowi, pojmanemu przez mistrza krzyżaków, Winryką von Knieprode, i więzionemu w twierdzy maren-burskiej. Kronikarz zakonu współczesny, Wigand z Marburga, podał o tem kilka szczegółów, które późniejsi pisarze pruscy rozwijali i upiększali. W marcu 1361 r., po krwawej bitwie, dostaje się Kiejstut do niewoli. Straż otacza dniem i nocą więzienie malborskie; oprócz Alfa, z pochodzenia litwina, ochrzczonego w służbie krzyżackiej, nikt nie ma do Kiejstuta przystępu. Kiejstutowi udaje się nakłonić Alfa do ułatwień

czony na sarkofagu, znalezionym w Konstantynopolu. Genezę symbolu tego powszechnie opierają na wyrażeniach w proroctwach Izajaszowych:

„Ja Pan, pierwszy i ostateczny, ja jestem“ (XL1, 4) rJam pierwszy i ostateczny, a oprócz mnie nie masz Boga“ (XLIY, 6); oraz w Apokalipsie:

„Jam jest Alpha i Omega, początek i koniec, mówi Pan Bóg, który jest, i który był, i który przyjdzie wszechmogący“ (Objawienie, I, 8), „Jam

jest A. i O: początek i koniec“ (XXI, 6), „Jam systematem Ebro, a morzem, jes A. i O. pierwszy i ostatni, początek i koniec“ (XXII, 13). Podług tych wyrażeń A. i O. byłyby symbolem zarówno początku i końca jak i jedności, wykluczającej mnogość; a zatem oznaczałyby „Istotę najwyższą“ czyli Boga, niemającą początku i końca, t, j. wieczną i zawierającą w sobie wszystkość, t, j. będącą wszechmocną w przeciwstawieniu Bogom w religiach politei-stycznych, dzielących swą władzę z innemi bóstwami. Wielu „Ojców kościoła” tłómaczyło znaczenie symboliczne tych liter (Tertulian, S ty Klemens Aleksandryjski, S-ty Hieronim, Beda), a wszyscy widzieli w nich symbol wiekuistości i wszechmocy bożej. Niektórzy badacze starożytności chrześciańskich używanie symbolu A. j i O. w kościele datują dopiero od sekty Arya-nów, zaprzeczających bóstwa Jezusowi Chrystu- > styą logiki, a specyalnie kwestyą „Kategoryj“

La scuola“

ucieczki; w listopadzie, przy pomocy jego, w przebraniu krzyżackiem, dosiadłszy konia, zbiega do Mazowsza na dwór zięcia swego, ks. Janusza. Z podań o Alfie skorzystał Mickiewicz w „Konradzie Wallenrodzie“, w pieśni wajdeloty. A- p'9ka-Alfa, ob. Aleph.

Alfa i Omega. (Symbol). A i Q, pierwsza i ostatnia litera alfabetu greckiego, jako symbol używane były: pierwsza przez starożytnych na oznaczenie pewnej wyższości, pierwszeństwa; obie razem znalazły najobszerniejsze zastosowanie w świecie chrześciańskim. Często też spotyka-my je ryte lub malowane na pomnikach chrze-ściańskich od czasów bardzo dawnych. Litery te widzimy albo same na czele napisów nagrobnych, albo w połączeniu z krzyżem lub monogramem Chrystusa (X); są one zwłaszcza w połączeniu z tym ostatnim symbolem religii chrze-ściańskiej wogóle, albo w szczególności bóstwa Jezusa Chrystusa. Dołączony rysunek (fig. 210) przedstawia znak symboliczny A. i O. umiesz-

Fig. 210. Alfa 1 Omega.

sowi, a mianowicie jako zaakcentowanie tego bóstwa na pomnikach wiernych kościołowi. W tło-maczeniu tem tkwi błąd mieszania ogólnego znaczenia symbolu dwóch liter A. i O. ze specyal-nem znaczeniem tego symbolu w połączeniu z monogramem Chrystusa. To pewna tylko, źe Arya-nie znaku tego unikali, ale faktem jest także, że litery te, jako symbol, znajdują się na nagrobkach z czasów pierwotnych chrześciaństwa, z czasów przedaryańskich. (Boldetti: „ Osservazioni sopra i cimeteri“).

Alfabet, ob. Abecadło.

Alfader albo Alfa dir, wszechojciec, w mitologii skandynawskiej przydomek Odina.

Alfani August (* 1844 r. we Florencyi), współczesny pisarz włoski, kształcił się najprzód w mechanice i budownictwie, później studyował filozofię i pozyskał stopień doktora za rozprawę: „Sopra la filosofia de Orazio Rucellai“. A. w poglądach filozoficznych jest zwolennikiem Augusta Comte’a. Z tego stanowiska napisał kilka popularnych rozpraw: „Dialoghi educat.ivi in lingua e modi proverbiali parlati“ (w Letture di famh glia, 1869); ,,I tre amori del cittadino“ (1882); „Lavori ed arnesi“ (1884), oraz dzieło większe ,,I1 carattere degl’ Italiani“ (wyd. IV, 1884). Jako pedagog, założył czasopismo i napisał kilka książek dla młodzieży i dla ludu: ,,Ernestino e il suo nonno“ (1879); „In casa e fuor di casa“ (1880); „Letture graduali per le scuole rurali maschili“ (1884); „Evelina“ (1885) i inne. Pisał też i poezye żartobliwe; wydał je p. t.: „Gente allegra Iddio l’ajuta“ (Flor. 1873).

Alfaques (Alfakes), jedyny port w delcie rz. Ebro, zwany także San Carlos de la Rapita; obszerna i bezpieczna, choć niegłęboka zatoka t. im. utworzoną została przez piaszczyste odse-piska (diuny), ciągnące się wzdłuż wybrzeża, tak, iż jest to właściwie laguna tegoż samego typu, jaki spotykamy w bliskości innych delt. Z powodu, że Ebro przy ujściu nie jest zdatny do żeglugi, gdyż koryto swe zanosi mułem i piaskiem, zbudowano kanał z A. do Amposty (Canal nue-vo, 20 kil. powyżej ujścia) i tym sposobem umożliwiono bezpośrednią komunikacyę wodną między

And. S.

Al-Farabi (Abu Nazar Mohamed Ibn Tarchôn El-Fârâbi), filozof arabski z X-go w., słynny przy tem matematyk, muzyk i lekarz. Ur. się przy końcu IX w., w Farâb, w Transoksanii, przebywał w Bagdadzie, gdzie wówczas za czasów Abbassydów kwitnęły nauki i sztuki, a następnie czas jakiś bawił na dworze księcia Seif Uddalah Alego w Aleppo, skąd towarzyszył mu do Damaszku, gdzie też umarł 950 r. Z pomiędzy nader licznych pism jego, stanowiących więcej niż 100 większych lub mniejszych prac oddzielnych, zaledwie część mniejsza zachowała się w oryginale arabskim, lub w przekładzie hebrajskim. Z nich najważniejszemi są jego „Komentarze” do Arystotelesa, a głównie do „Organo-nu“ tego ostatniego. Zajmując się głównie kwe-

s. s.

Arystotelesowych, A. rozpowszechniał wśród ziomków swoich dokładną znajomość tej części filozofii Arystotelesa. Najważniejsze dzieła jego z zakresu filozofii są: „Ihsâ-alulûm“ (Przegląd nauk), zachowane w rękopisie w bibliotece w Escurialu; „Alsiva-alfädhile“ (Etyka); „Alsiasa-almadanijjah“ (Polityka) i dzieło o dążności filozofii Arystotelesa i Platona, t. j. analiza rozmaitych pism tych dwóch filozofów. A. miał być także znakomitym muzykiem; napisał też dwa dzieła o muzyce, z których jedno, a mianowicie zachowane w rękopismie w Leidzie, rozebrał krytycznie Rosegarten, w przedmowie do I-go tomu wydanego przezeń „Kitâb-alaghâzâ“; drugie przechowuje się w bibliotece Escurialu, p. t. „Abi Nasser Mohamed ben Mohamed Alpha-rabi Musices elementa, adjectis notis musicis et instrumentorum figuris plus triginta“, w którem wspomina o dawnych pisarzach muzycznych, jak np. Yincentius Bellovacensis i Giorgio Yalla. A. pisał także poezye po persku; kilka urywków pieśni jego perskich dotąd się przechowało. Wyczerpujący spis dzieł A. podał lbn Abi Oęeibias w swojej po arabsku napisanej hi-storyi lekarzy, oraz Alkiftis w swoim słowniku filozofów. Bogatą we wskazówki bibliograficzne, odnośnie prac A., jest obszerna praca o A. SteinschneidePa, drukowana w „Mémoires de l'Académie de St. Pétersbourg“ (1869). Z dzieł A. dotąd bardzo mało wydano. I tak np. Schmöl-ders wydał niektóre mniejsze rozprawy A. w „Documenta philosophiae Arab. “ (Bonn, 1836 r.); dopiero ostatniemi czasy, znany badacz filozofii i kultury staroarabskiej, F. Dieterici, wydał rozprawy filozoficzne A., jakie przechowały się w bibliotekach: berlińskiej, lejdejskiej i londyńskiej. („Alfäräbi’s philosophische Abhandlungen, aus Londoner, Leidener und Berliner Handschriften herausgegeben von F. Dieterici“, Leiden, 1890. Krótką ale dokładną charakterystykę działalności naukowej A. podał Munk w swoich „Mélanges de philosophie juive et arabe” (Paryż,

1859).

Alfaraid, albo Alfard, gwiazda drugiej wielkości, najświetniejsza w gwiazdozbiorze Hydry czyli Węża wodnego, zwana także „sercem hydry”.

Alfejos, ob. A lope.

Alfenid, ob. Ar gent on.

Alfeus, Alfeios, starożytna nazwa rzeki w Peloponezie, dzisiejszy R up hi as, (ob.).

Alfieri Wiktor, hrabia (* 17 stycznia 1749— f 8 października 1803 r.), poeta włoski, pochodził ze starożytnej rodziny piemonckiej. W młodym wieku odumarli go rodzice; umieszczony przez krewnych w akademii wojskowej turyńskiej, gdzie przebył do 1766 r., niewiele tu skorzystał; obcym mu pozostał piękny język ojczysty, "który znał jedynie w zepsutym dyalekcie piemonckim, oraz ze śliskich ustępów Aryosta, ukradkiem czytywanych. W 18-ym r. życia znalazł się panem samodzielnym znacznego majątku; rozejrzał się po Włoszech (paźd. 1766) i, niespokojny, chciwy wrażeń, wyruszył w podróż po Europie. Krótki czas zabawił w Paryżu i Londynie, zawiązał w Hadze pierwszy namiętny stosunek miłosny; rozczarowany, zgryziony, wrócił Jo Turynu. Natura ognista nie potrafiła przecie zażyć dłuższego spokoju. Już 1769 r. ponowuie pędem szalonym przebiega wszystkie kraje Europy. Był w Berlinie, Wiedniu, Peszcie, Kopenhadze, Petersburgu (maj 1770). W Londynie zatrzymał go nowy afekt dla damy z najlepszego towarzystwa, lecz bynajmniej młodego szaleńca niegodnej; skończyło się tym razem na rozgłośnym skandalu, procesie rozwodowym, pojedynku, w którym A. był raniony. Schorzały, bliski obłąkania, udaje się do Hiszpanii i tutaj poraź pierwszy odczytuje Danta, Petrarkę, Tassa, Machiawela. Za powrotem do Turynu, po rozmaitych jeszcze przejściach ekscentrycznych, poświęca sie całkowicie studyom. Układa pierwszy sonet, nieforemny jeszcze i twardy, pisze pierwszą niezręczną tra-gedyę („Kleopatra”, 1775). W październiku 1777, poznaje we Florencyi hrabinę Ludwikę Albany (ob.), żonę pretendenta, Karola Edwarda Stuarta; przypadkowe to spotkanie wywarło decydujący a zbawienny wpływ na losy poety. Aby zapewnić sobie swobodę zupełną od rządu sardyń-skiego, przepisał A. (1778) rozległe swe dobra na siostrę, pan ą Cumiana, za stałą rentę roczną. Była to epoka najszczęśliwsza jeg;o twórczości; w krótkim czasie napisał 14 wielkich tragedyj, osnutych przeważnie na tematach klasycznych („Wirginia“, „Agamemnon“, „Antygona“)- Walka Stanów amerykańskich o niepodległość natchnęła go (17 81) do pięciu ód, p. t. „Ameryka wyzwolona”, wzorowanych na pieśniach tureckich Filicaji. Roku 1782 powstaje tragedya biblijna „Saul”, obok „Filipa П“, najwyżej z pism A. ceniona. Na wyróżnienie szczególne zasługuje też „Abel“, utwór niezwykły, nazwany przez autora „tramelogedyą“, przedstawiający połączenie swobodne elementu lirycznego z dramatycznym. 1789 r. osiadł A. z hrabiną Albany w Paryżu; był świadkiem wielkiego wybuchu, dał wyraz entu-zyazmowi swemu w poemacie „Parigi sbastiglia-to“; tutaj napisał (1790) pierwsze trzy części słynnej autobiografii. Niebawem wszakże, straciwszy całe prawie mienie w papierach publicznych francuskich, podejrzany podwójnie, jako arystokrata i cudzoziemiec, przed samemi rzeziami wrześniowemi 1792 r., ledwie z życiem uszedł i schronił się do Florencyi. Od tej chwili datuje się nienawiść śmiertelna A. do Francyi, upamiętniona w szeregu 17 satyr, p. t. „Misogallo“ (1798). W październiku 1800 r., gen. Bonaparte, zająwszy Florencyę, chciał poznać poetę, którego gorącym był wielbicielem; A. szorstko odmowni spotkania. Natomiast młody Adam Czartoryski zimą 1798 r. częstym bywał gościem w domu A. Pod koniec życia, oddał się A. z zapałem studyom nad językiem i literaturą grecką, ogłosił siebie „rycerzem Homera“, przełożył liczne utwo-ry Eurypidesa, Sofoklesa i in. Pochowany we Florencyi w kościele Santa-Croce, pomiędzy Ma-chiavelim a Michałem Aniołem, spoczywa pod pięknym pomnikiem dłuta Canovy, wzniesionym staraniem pàni Albany. Szlachetny a ponury nastrój twórczości poetyckiej Alfierego dodatnio oddziałał na rozbawioną literaturę włoską; drgająca stale w jego pismach nuta wielkiego smutku patryotycznego budziła w umysłach świadomość nieszczęść narodowych. Zapatrzywszy się na Danta, naśladując go nawet w zwyczajach i stroju, usiłował też A. przejąć surową jego lakoniczność formy poetyckiej; wyrodziła się stąd w „tra gedyach“ pewna oschłość, a zarazem przesadna jaskrawość charakterystyki. Na literaturę europejską A. nie pozostał bez wpływu, którego ślady. wyraźne już u lorda Byrona, dają się rozpoznać jeszcze u Ponsard’a. Na scenie polskiej, wkrótce po śmierci poety, wystawiono ,,Saula“,

„Filipa IT' i „Wirginię“. W. Bogusławski dokonał starannego przekładu „Saula“ (18u9); poprzedził go krótkim życiorysem A. i zaopatrzył w uwagi pochlebne („Dzieła, dram.“ 1, 1—84); podnosi cechę wybitną tragedy] A-, gdzie „żadne epizodyczne osoby nie odwracają uwagi... wszystko około jednego punktu się obraca“. Z pozostałych pism A. wypada wymienić rzecz polityczną, w młodości pisaną, a więc nader wolnomyślną „Della Tiranide“; „Birne“—do dwustu sonetów i pieśni, nie odznaczających się ani natchnieniem szczególnem, ani formą wykwintną; wreszcie na „Wyznaniach“ Boussa wzorowaną „Vita di Vittorio Alfieri scritta da esso“. Zbiorowe „Opéré“ wyd. w Padwie 1811 r. w 37 t.; „Lett,ere indite“, Flor. 1864. Por, Teza: „Vita, giornali, lettere di A.“ (1861); Tedeschi: „Śtudi sulle tragedie di A.“ (1869).    A-

Alfieri Cezar, margrabia di Sostegno (* 1799—*j* 1869), urodził się w Turynie i za-młodu wstąpił do wojska, ale wkrótce obrał ka-ryerę djrploruatyozną i był urzędnikiem przy poselstwie w Petersburgu, Berlinie i Florencyi, a potem sekretarzem poselstwa w Paryżu. Król Karol Albert powołał go na swój dwór do Turynu, gdzie później A. był prezesem Towarzystwa rolniczego (Associazione ayraria), założonego przez ministra Cavour'a. Jako prezes komisyi, utworzonej dla przeprowadzenia reform w zakresie szkolnictwa, położył znaczne zasługi w przekształceniu uniwersytetu sardyńskiego, gdzie utworzył nowe katedry: historyi prawa, rolnictwa i prawa międzynarodowego. Był jednym z tych, co najwięcej nalegali na króla, aby nadał konstytucyę swemu narodowi; jemu też poleoonem było wypracowanie nowej ustawy dla Sardynii. Po po rażce pod Custozzą został prezesem ministrów, ale wkrótce ustąpił miejsca politycznemu przeciwnikowi swemu, Gioberti’enm. W r. 1856 został prezydentem senatu i piastował ten urząd do r.

1860. W kościele Santa Croce we Florencyi wmurowano mu po śmierci tablicę pamiątkową.

Alfieri Karol, margrabia di Sostegno,

(* 1827 r.), syn Cezara A., polityk włoski. Lkoń-czywszy studya prawne w 20 roku życia, wydał studyum: „Biforma e rivoluzione” i został współpracownikiem i redaktorem kilku czasopism,

■л wkrótce zyskał rozgłos taki, że był obrany posłem do sejmu w roku 1857; popierał gorąco Cavou-r’a, z którym był spokrewniony przez żonę. Po śmierci ojca został członkiem senatu i był zwolennikiem pokojowego i umiarkowanego załatwienia sprawy z kościołem. W r. 1872 wydał pod tytułem : „LTtalia liberale” zbiór politycznych swych artykułów, broszur i mów, tak ułożonych, aby uwydatniały jego program polityczny. Staraniem A. założono we Florencyi szkołę nauk społecznych (Scuola di scienze sociali), której jest obecnie dyrektorem.

Alföld, węgierska nazwa, w geografii mało używana, oznaczająca kraje płaskie i nizinne wT przeciwstawieniu do powierzchni górzystej: Felföld. W ściślejszem tego słowa znaczeniu pod wyrazem A. rozumieć należy dolno - węgierską nizinę, którą na zachodzie i południu odgranicza Du naj od Pesztu do Panczowy, na wschodzie zaś i północy linia łącząca miasta: Peszt, Tokay, Szathmar, Wielki Warasdyn, Arad, Temeszwar i Panczowę. Ze szczególną wyrazistością i siłą przejawia się nizina węgierska między Cisą i Dunajem,—ale ta mezopotaniia daleką jest od urodzajności innych tego rodzaju krain. Stanowi ona nieprzejrzaną, niemal dokładnie poziomą płaszczyznę, pokrytą tu i owdzie jużto pastwiskami i trawiastym stepem, już piaskiem lub drobnemi jeziorkami—i znaną ogólnie pod nazwą puszty. (Bliższe szczegóły ob. pod wyrazami: Dunaj, Cisa. Węgierska nizina).    And> s-

Alfons Liguori (święty), ob. Liguori.

Alfons I Katolicki, król Asturyi i Leonu, (* 693 — f 757), panował od r. 739. Zięć Pela-giusza, pierwszego króla Asturyi i następca Fa-wili I-go, zdobył na maurach Galicyę, oraz miasta Lugo, Orense, Tuy, Braga, Flavia i Chaves (742). W czasowem posiadaniu dzierżył miasta Ledesma, Salamankę, Zamora, Astorga, Leon, Simancas, Avia, Segowię, Sepulveda, Ósma, Sal dana, Anca i Clunia, ale faktyczna jego władza nie przechodziła po za Pola Gockie, zwane dzisiaj (Tierra de Campos), a położone między rzekami: Duero, Esla, Carrion i Pisuerga. Pochowa ny został w klasztorze ö-ta Maria de Coradon-ga. Dzieje panowania A. nie zupełnie są jasne; Masdeu: „Historia critica de Espańa”, Madryt, 1783—1805, 20 vol. in—4).

Alfons II Wstydliwy (el Casto), król Asturyi (*{- 20 marca 842 roku w Oviedo); panował 791—835. Syn Froili I-go. Z powodu zbytniej młodości odsunięty zrazu od tronu, przebywał za panowania Aurelia de Silo, Maoregata i Bermuda w klasztorze Samos w Galicyi i dopiero w r. 791, po zrzeczeniu się tronu przez króla Bermuda, otrzymał koronę. B. 794, A. pobił maurów pod Lutos czy Lodos; r. 797 zajął Lizbonę, a wszedłszy w dyplomatyczne stosunki z Karolem Wielkim, na którego dwór posłał dwóch ambasadorów (Basilica i Froya), zawarł w Tuluzie przymierze z Ludwikiem, królem Akwi-tanii. Boku 802 kilku panów, stanąwszy na czeb partyi malkontentów, strąciło go z tronu i uwięziło w klasztorze Abelanica, ale wyswobodził go

niebawem z więzienia wódz gotów, Teuda. A. zniszczone poprzednio przez Almanzora. dźwi-objąwszy ponownie władzę, wyruszył raz jeszcze gnęło się z ruiny. Roku 1020, zgromadził do przeciwko maurom i pobił ich na głowę w bi- Leonu kortezy Królestwa i ogłosił zbiór praw, twie pod Nahoron. A. przeniósł stolicę swojego nazwany Fu,ero de Leon. Poprzednio przeniósł państwa do Oviedo i główny kościoł tego mia- do kościoła św. Jana w Leonie grobowce krosta, istniejący pod wezwaniem dwunastu Aposto- lewskie. Zginął w bitwie z maurami portugal-łów, erygował na katedrę; w Iria-Flavia, w Ga skimi.

licyi, gdzie odnaleziono grobowiec św. Jakóba, AifonsVIMężny,królLeonu,Kastylii,Astu-wystawił, pod wezwaniem tegoż świętego, pierwszą ryi i Galicyi. (* 1030 — j 30 czerwca 1109), pa-bazylikę i założył tam stolicę biskupią; przywro- nował od r. 1067, drugi syn Ferdynanda I-go, cił moc obowiązującą hierarchii i prawodawstwu w dziale po ojcu otrzymał tylko królestwo Leo-gockiemu i wreszcie wydał prawo, dozwalające nu i część Estremadury. Brat starszy, Don San-córkom szlachty wychodzenia za mąż za maurów. ¹ cho, król Kastylii, wypowiedział mu wojnę i, po-Stąd powstała legenda o daninie stu dziewic.    I biwszy go pod Pisuergą (19 lipca 1068 roku),

Alfons Ш Wielki, król Asturyi i Leonu ; zajął królestwo Leonu, a 14 lipca 1070 r. strą-(* 848—-j- 20 grudnia 912 r.) w Zamora. Pano- cił brata z tronu; pobity jeszcze raz pod Carrion, wał 866 — 910 roku. Syn Ordońja I-go. Przez (1071) A. schronił się do Toledo i szukał porno cały czas swojego panowania musiał walczyć cy u maurów. Tymczasem D. Sancho, podczas z maurami i wystawiony był na nieustanne kno- wyprawy na Zamorę, którą chciał odebrać sio-wania Froila, hrabiego Galicyi, własnych braci strze swojej, został zamordowany (1072) i A. po-i hrabiego Hermenegilda. Zaraz po wstąpieniu wrócił do Leonu, gdzie wziął napowrót koronę na tron zdobył na maurach, których flota się (5 października 1072 roku). Drugi brat, don rozbiła u ujścia rzeki Minho, Salamankę i Co- Garcias, król Galicyi, pokusił się także o kró-ria; r. 873 zawarł przymierze z Garcia Inigezem, lestwo Leonu, ale tym razem szczęście sprzyjało królem Nawarskim; w trzy lata potem (876), po- orężowi A., który, zwyciężywszy don Garciasa, bił znów maurów i zabrał im miasta: Deza, Co- zamknął go w więzieniu, a sam przyłączył Gali-imbra, Porto, Auca, Yiseu i Lamego; r. 879 od- cyę do swojego królestwa. Wkrótce potem, gdy dał maurom Zamorę i zawarł z nimi trzyletnie A. złożył przysięgę na ręce słynnego rycerza Cy-zawieszenie broni; r. 883 odebrał ostatecznie mau- da Campeadora (Ruy Diaz hr. de Vivar), zenie rom Zamorę, Toro i Simancas, założył miasto brał żadnego udziału w morderstwie brata D. Burgos i wybudował mnóstwo zamków obronnych. Sancha, Kastylia obrała go również królem. Nareszcie zwyciężył maurów przy Zamora w r. Złączywszy tym sposobem pod swern berłem ca-901. Roku 908 przeciwko A. wystąpiło pięciu łą Kastylską monarchią, A. chciał się jeszcze własnych jego synów, podburzonych przez matkę, więcej wzmódz na siłach, więc, zawarłszy przy-Nie chcąc prowadzić wojny domowej, A. zrzekł mierze z emirem sewilskim, wypowiedział wojnę się dobrowolnie tronu r. 91Ô na korzyść najstar- maurytańskiemu królowi z Toledo, synowi swego szego syna, Garciasa i, odbywszy jeszcze jedną dawnego dobroczyńcy, u którego jako wygnaniec, kampanię przeciwko maurom, osiadł w Zamorze, był znalazł schronienie. Toledo poddało mu się gdzie w dwa lata później umarł.    r. 1085 i A. osadził w niem chrześcian z pół-

Alfons IV Mnich, król Asturyi i Leonu nocnej Hiszpanii i południowej Francyi, nada» (* 932), panował 924 — 927. Wnuk poprzednie- wszy im specyalne przywileje. Podczas najazdu go, syn Ordońja II, wstąpił na tron po stryju wezwanych na pomoc przez maurów almorawi-Froilu II, a 11 paździer. 927 r. odstąpił Korony dów (1086) A., połączył się z Sanchem Rami-bratu swemu, Ramirowill, i wszedł do klasztoru rem, kiólem Aragonu, i Rajmundem Berenguerem. w Sahagunie. Niebawem jednak A. pożałował hrabią Barcelony; ale maurowie w bitwie pod abdykacyi i wystąpił przeciw bratu; ale Ramiro, Zalaka (między Merida i Badajoz) pobili wojska obiegłszy b. króla w Leonie, pobił go i wziął sprzymierzone i rozpoczęli zdobyw« zą kampanię w niewolę wraz z synami Froila II, którzy po w całej muzułmańskiej Hiszpanii. Nie upadając pierali pretensye A. Jedynym znaczniejszym fa- na duchu, A. przez związki małżeńskie córek ktem panowania A. jest ustanowienie biskupstwa swoich zapewnił sobie nową pomoc u zięciów, ke. w Simancas. Zamknięty znowu do klasztoru, tam Rajmunda Burgundzkiego i ks. Henryka Besa».-A. życia dokonał.    ęon, i r. 1088 pobił wodza maurytańskiego, J©»

Alfons V Szlachetny, el Noble, król Leonu, sufa, pod fortecą Alid, a w dalszym ciągu ros-(*994—-{A maja 1027), panował od 999. Syn Bermu- poczętej kampanii Cyd (r. 1094) zdobył na mau» da II (el Goloso) i donny Elwiry; gdy wstąpił na rach Walencyę. Pod koniec swojego panowania tron, liczył zaledwie 5 lat i aż do dojścia do peł- j A. zmuszony był jeszcze raz walczyć z następca* noletności panował pod regencyą, w której skład mi Jusufa; r. 1108 przyszło pod Ucles do wal* weszli: jego matka, hrabia Galicyi Menendo Gon- nej bitwy: wojsko kastylskie zostało pobite, a w bo-zalez, hrabia Kastylii Sancho Garces i król Na- ju padł nawet starszy syn królewski, jedenasto-warski Sancho Garces el Mayor Conatromanos. letni Sancho. Podwójny ten cios przygniótł A., Za jego panowania, (1002 roku) hiszpai ie od- tak ciężkiem brzemieniem, że w rok potem życie nieśli nad maurami, pod Calatanazor w Por- zakończył, zostawiając tron swój w spadku nąj-tugalii, świetne zwycięstwo, a miasto Leon, starszej córce, Urrace, żonie Alfonsa i Bitnego,

IV,

”4edicion 1871

króla Aragonii. Źródła: Rodrigo de Toledo, Nicolas de Tuy „Historia Compostellana”; Florez: „Espańa sagrada” Madrid 1765 et 1791 in fol. t. XX; Duran: „Cołeccion de Romances” t. V, p. 100).

Alfons VII, Bitny, król Kastylii, Leonu, Aragona i Nawarry, mąż Urraki, córki poprzedzającego. Niektórzy historycy nie zaliczają go do królów Kastylii i Leonu; tacy dają następnym dawnym Alfonsom numery niższe o jeden: VII, V1IT. (Ob. Alfons I, król Aragonu).

Alfons VIII według innych VII, (Rajmund) (*1106—-j-21 sierp. 1157). Kró¹ Galicyi (1112);Kastylii i Leonu (1126); cesarz Hiszpanii (1135), syn Urraki, żony poprzedzającego. Przez pierwsze 10 lat panowania swego A. prowadził ciągłą wojnę domową z matką (córką Alfonsa VI); r. 1117, powołany jako rozjemca w sporze matki z arcybiskupem Diego, odmówił wezwaniu i ustąpił z Kom-postelli. R. 1118 zdobył Toledo na królu aragońskim, a w r. 1127, stawszy się, wskutek śmierci matki, samodzielnym panem swoich posiadłości, wystąpił przeciwko ojczymowi swemu, królowi Aragonii, Alfonsowi Bitnemu i odebrał mu ostatnie placówki, jakie ten posiadał jeszcze w Kastylii. Ten uznał go królem Kastylii, lecz za to A. musiał mu ustąpić Rioja i Biskaję. R. 1128 poślubił A. Berengarę, córkę Raymunda hrabiego Barcelony i pozbył się, za pomocą wygnania i zbrojnej siły, spiskujących potężnych hrabiów: Pedra i Rodryga de Lara. R. 1129, król aragoński wypowiedział A-wi powtórnie wojnę, ale nie przyszło do starcia, spór został bowiem załagodzony przy pomocy biskupów na zjeździe w Almaęan. W ciągu dwóch następnych lat (1130—1132) A. zdobył na saracenach Oreję i Korję, a Saif-ed-Daulat odstąpił mu pozostające jeszcze przy nim ostatnie szczątki emiratu Sa-ragosy. Po śmierci Alfonsa Aragońskiego A. wezwał do Leonu królów : Nawarry, Aragonu i Portugalii, oraz hrabiów Tuluzy i Barcelony,i koronował się cesarzem (emperador) „wszeehHiszpanii” (1135) poczem rozpoczął wojnę z maurami, nad którymi odniósł świetne zwycięstwo pod Jaen(cz. Chaen). R. 1137 zawarł przymierze z królem portugalskim, a r. 1144, pobiwszy raz jeszcze niewiernych, odebrał im Almeryę. Jedna z córek A., Konstancya, poślubiła króla francuskiego, Ludwika VII, druga Urraka (z nieprawego łoża) króla Nawarry. R. 1157, gdy maurowie wtargnęli do Almeryi, A. wyruszył przeciwko nim, ale w chwili gdy już zajmował Andaluzyę, umarł. W roku 1156 A. ustanowił zakon rycerski Alkantary. Schott: „Hispania illustrata” t. II; Roderic: „To-let.” t. IV; Florez: „Espańa sagrada”, Madrid 1765 et 1797 t. XXI; „Cronica latina doi emparador d. Alfonso. Ramirez y Gonzalez: „Com pedentio de Historia de Espańa,

Madrid.

Alfons IX, według niektórych historyków VIII, Dobry czyli Szlachetny, król Kastylii (* 11 listopada 1155 roku — *{* 6 sierpnia 1214 roku w Gutierrczmunos), panował od r. 1158. Wnuk i poprzedzającego. W chwili śmierci ojca, Sanche-za 111(1158), liczył cztery lata. Przez cały czas małoletności staczać musiano długie walki o ka-stylskie posiadłości ze stryjem jego, Fernandem, królem Leonu i królem Nawarry, i bronić się przed pretensyami braci de Lara, usiłujących objąć rządy w imieniu króla. R. 1169 A. ożenił się z Alienorą, księżniczką Anglii, córką Henryka II, która mu wniosła w posagu hrabstwo Ga-skonii; r. 1170 zwołał kortezy do Burgos, podpisał przymierze z królem Aragonu i zaw arł dziesięcioletnie zawieszenie broni z królem nawar-skim. R. 1177 sąd rozjemczy Henryka II, króla angielskiego, przysądził kastylczykom L ogrońo i inne miasta, przywłaszczone przez króla nawar-skiego. R. 1191 starsza córka A. zaręczyła się z Konradem Szwabskim, synem Fryderyka Bar-barossy; tegoż samego roku utworzyła się przeciwko niemu koalicya wszystkich królów półwyspu, by go wyzuć z dziedzictwa, ale wyratował go rzucony przez papieża interdykt na króla Leonu, Alfonsa IX, za jego małżeństwo z krewną swoją księżniczką portugalską. R. 1196, podczas wielkiego najazdu Almohadów, A. przegrał bitwę pod Alarcos, a będąc pod grozą utraty Toleda i Zamory, zawarł ugodę z wodzem almohadów, Jakóbem. Od r. 1198 do 1209 A. przygotowywał się do kroków zaczepnych; w tym celu potrzebując sprzymierzeńców, wydał jedną córkę, Berangerę, za kr. Leonu Alf. z w. IX, a drugą, Blankę, za Ludwika, syna Filipa - Augusta. Z drugiej strony, karząc Sancheza, króla Nawarry,»za jego stosunki z arabami, odebrałmu Alawę i Guipuzcoa. Czując się wreszcie wzmocnionym dostatecznie na siłach, wezwał całą chrześciańską Hiszpanię do krucjaty i 16 lipca 1212, w bitwie pod Tolosa, poraziwszy na głowę maurów, zgniótł raz na zawsze potęgę muzułmańską w Hiszpanii. Po śmierci A., wskutek zawartych związków małżeńskich między jego córką Berangerą, a Alfonsem królem Leonu, Kastylia i Leon utworzyły jedno królestwo, A. ufundował w Walencyi pierwszy hiszpański uni wersytet (1208).

Alfons IX, król Leonu, przez małżeństwo z Be rengarą panował też i Kastylii 1214—1230; formalnie jednakże Berengara przelała swe prawa na syna Ferdynanda 1П świętego, co zatwierdziły kortezy.

Alfons X Mądry (el Sabio) czyli Astrolog (* 23 list. 1221 — -J*w Sewilli 4 kwiet. 1284), drugi król Zjednoczonych Kastylii i Leonu (1252— 1284), syn Ferdynanda III świętego; za młodu oddawał się naukom i w chwili właśnie wstąpienia na tron wydał Tablice, „Alfonsinami“ zwane, ułożone pod jego kierunkiem przez astronomów chrześcijańskich, żydowskich i maurytańskich. Nie mogąc doczekać się potomka, rozłączył się z żonę swoją, Wiolantą Aragońską, i zażądał ręki księżniczki Krystyny duńskiej; tymczasem VIolanta powiła córkę i Alfons pogodził się z żoną. Księżniczka Krystyna wstąpiła do klasztoru i w kilka lat potem umarła. R. 1254, dla przecięcia sporu o Gwiennę, przybył książę Edward,

syn Henryka III króla Anglii i, załatwiwszy pomyślnie sprawę, poślubił siostrę Alfonsa, księżniczkę Eleonorę. Otrzymawszy posiłki od wmssala swojego, emira Granady, A. stoczył pierwszą wojnę z maurami i zdobył na nich miasta Jerez, (cz.Che-res)Arcos i Medina isidonia. Wkrótce potem, poró-źniwrszy się o kochankę z bratem Don Enriquezem, który wystąpił zbrojno przeciwko niemu, A. go wygnał z ojczyzny. Roku 1261, w bitwie pod Alcala-la-Real, pobił emira Granady, który, obwołany królem przez arabów z Murcyi, usiłował zrzucić jarzmo kastylskie; A. nałożył na zwyciężonego daninę roczną wr wrysokości 250,000 grzywien. R. 1269 uderzył znów na Kadyks i pobrał od emira ponow ne kontrybucye. Korzystając z tych ciągłych wojen i zatargów, które wiązały ręce królowi kastylskiemu, D. Jayrne (Jakób) król aragoński, wtargnął do Murcyi, ale A. powściągnął jego zapędy i utrzymał Murcyę w lenniczej zależności. Na nieszczęście, A. przez sw oją chciwość i wygórowaną ambicyę utracił popularność, jaką się cieszył. Ofiarowmł 200,000 grzywien srebra za koronę niemiecką, jakoż obrany został cesarzem jako syn Beatryxy Hohensztaufówny d.

i sułtan marokański. Przeciw tym wspólnym siłom wyruszył następca tronu, infant Fernando de la Cerda, ale w czasie przygotowań wojennych zmarł w Ciudad-Real; wówczas na czele wojska stanął drugi syn królewski, Sancho, i rozbił koalicyę, za co zwołane do Segowii nowe kortezy ogłosiły go następcą tronu, z pominięciem synów Fernanda. Infanci de la Cerda schronili się do Aragonii z matką, donną Blanką, a z nimi uszła sama królowa Wiolanta. Mszcząc się za ucieczkę żony, A. kazał zamordować brata swojego Fadryka, który do tej ucieczki dopomagał. Wówczas zapanowała w całej Hiszpanii najstraszniejsza anarchia, z czego korzystając, maurowie napadli i spalili pod Tarifą flotę kastylską w (1278 roku) a francuzi zabrali Pampelune i usunęli królestwo Nawarry z pod wpływu Kastylii. Ażeby koniec położyć sporom, król francuski, Filip III, zaproponował ustąpienie pewnych ziem infantom de la Cerda, na co się A. zgodził; ale gdy przyszło do ratyfikacyi układów przez kortezy, stronnictwo Sancheza układy te zerwało a Sanchez ogłosił się regentem państwa. A. wydał wojnę synowi, odebrał mu tytuł następcy tronu i prawa swoje przelał na infantów de la Cerda, a w razie wygaśnięcia tej linii, na króla francuskiego. Potem A. uzyskał od papieża, Marcina IV, wezwanie do wszystkich baronów, aby wrócili do posłuszeństwa królowi, lecz nie doczekał skutku, ponieważ śmierć zaskoczyła go w Sewilli. Oprócz tablic astronomicznych, A. pozostawił wielką ilość dzieł, pisanych tak przez siebie samego, jak i pod swojem kierownictwem. On pierwszy dał inicyatywę do uiednostajnienia praw hiszpańskich, i w tyni celu wydał „Espejo de to-dos los der echos” (Zwierciadło praw wszystkich) (1252) i „Fuero real” (1254). ЛУ wydanym następnie kodeksie, pod tyt. „Ley de las Siete partiras” (Prawo w siedmiu częściach), pracujący pod jego redakcyą prawnicy zebrali prawa rzymskie i łaźnie publikowane poprzednio wszystkie dekretu kastylskie, ułożyli także oddzielny zbiór praw kanonicznych, państwowych cywilnych i karnych. A. napisał prócz tego, wiele jeszcze innych trak-i tatów z dziedziny Pisma świętego, astronomii 1 kwietnia 1257, przez czterech elektorów, lecz i alchemii, z których jeden „El libro del tesoro” ani razu nie pojechał do Niemiec i tylko prowa- ¹ przetłumaczony został na język franko-romański dził aż do r. 1275 nieustanne knowania w Niem- j przez Brunetta Latini z Florencyi. Do wielu czech, chcąc przeciągnąć na swoją stronę stronników Ityszarda Kornwallijskiego i Rudolfa Babs-burgskiego i słał ciągłe protestacye do papieży:

Aleksandra IV, Urbana IV, Klemensa IV i Grzegorza X, domagając się, ale napróżno, przyznania sobie tytułu Rex eledas Romcmorum. W samej zaś Kastylii utworzyła się silna party a opozycyjna, na której czele stanęli własny brat króla, D. Filip i jeden z możnowładców, Nuńo Gonzales de Haro. A. wystraszony wezwał (r. 1272) do Burgos kortezy i ofiarował wszelkie ustępstwa; nic to jednak nie pomogło: malkontenci chwycili za broń i, zniszczywszy część kraju ogniem i mieczem, udali się szukać poparcia do emira Granady, a do tego przymierza przyłączył się

"Я*

шшт

"mami

Pt£. 211. Pieczęć Alfonsa X Mądrego.

swoich dzieł. A. używrał źródeł z autorów arabskich, jak Albatenius, Ali hen Rachel i Averroès. Kazał też uczonym ułożyć dzieje krajowe, jakoż ku końcowi panów-ania jego ukończoną została „Ogólna kronika Hiszpanii”.—Florian de Ocampo: „Cronica general de Alonzo el Sabio”; Zamora 1541, in fol. Marina: „Ensay o histo-rico critico sabre la legislacion”; Mądry d 1834 in fol. Desdevises du Dezert w „Grand Enc. Fr.”.

Alfons XI Mści ciel (*1310 -t26marca 1350), syn Ferdynanda IV, jako król Kastylii i Leonu od 1312. Przez cały czas jego małoletności, regenci państwa: D. Pedro, D. Juan, D. Juan Manuel, adelantad Murcyi, D. Filip, D. Juan el

Łocyklopedya Powszechna lister.

wiem

Tuerto i Fernando de la Cerda, prowadzili między sobą zawziętą wojnę o rządy. A., doszedłszy do pełnoletności (1325), kazał zamordować jednego z nich, Juana el Tuerto, a z opierającym się Juanem Manuelem musiał stoczyć cały szereg krwawych bojów, z czego korzystając, maurowie zdobyli Gibraltar. R. 1339. Kastylia, pod grozą najazdu marokańskiego, zawarła traktat z Por-tugalią i A. odniósł nad niewiernymi kilka wielkich zwycięstw: pod Lebria, Yega de Pagana i największe nad królami Granady i Maroko nad Rio Salado (rzeką Słoną 1340). Zdobył r. 1344 Algesiras po 2-letniem oblężeniu. Zwyciężony król Granady odstąpił nadto miasta Prie-go, Alcala-la-Real, Benameji, zapłacił kontrybu-cyi wojennej 12,000 dublonów i został zmuszony do zawarcia zawieszenia broni na 18 lat. Niebawem jednak traktat został zerwany i A. obiegł ponownie Gibraltar, lecz tu wybuchła zaraza, zwana „czarną śmiercią”, która zabrała i króla. Oprócz żony prawnej, Maryi portugalskiej, miał drugą nieślubną, Eleonorę Guzman, która powiła mu jedną córkę i dziewięciu synów. Stąd wynikła później fatalna rozterka pomiędzy prawym następcą, Piotrem Okrutnym, i Henrykiem, hrabią Trastamarra (ob.), jednym z, synów Eleonory, zakończona bratobójstwem.—Źródła: Lopez de Ayala „Cronica del rey Alonzo el onceno” Madrid 1514 in fol. „Cronica del rey D. Pedro” Sevilla 1495, in fol.

Alfons XII Franciszek z Asyżu, Pius. Jan-Maria de la Conception, Grzegorz de Bourbon (* 28 listopada 1857—-{* 25 listo pada 1885 r.), król Hiszpanii, syn Franciszka z Asyżu i kr. Izabelli II. Po upadku Izabelli 29 wrz. 1868 r. A. udał się z matką do Paryża; w stycz. 1870 r. wstąpił do Teresianum, szlacheckiego kolegium w Wiedniu, skąd w m. czerwcu, po abdykacyi matki na jego korzyść, powrócił do Paryża. Edu-kacyę swoją dokończył we Francyi i Anglii. Tymczasem Hiszpania próbowała przeróżnych systemów rządzenia. Dn. 25 listop. 1874 A., będąc podówczas elewem szkoły wojskowej w Sandhurst, wystosował do hiszpanów pierwszy swój manifest polityczny; 29 grudnia generał Martinez Campos oświadczył się w Murviedro za młodym księciem; 31 grud. Canovas del Castillo, przywódzca konserwatystów, utworzył pierwsze ministeryum Restauracyi, a w początkach stycznia następnego roku król odbył wjazd do Madrytu. Zaraz na wstępie A. zwrócił wszystkie siły monarchii przeciwko karlistowskiemu powstaniu i po niefortunnych bitwach pod Lucar i Lorca, podpisał w marcu 1875 r. konwencyę londyńską z Kabrerą, generałem karlistów. Na mocy tej konwencyi, pro-wincye baskijskie zachowały swoje przywileje (fueros), urzędnicy pozostali na dawnych stanowiskach, a ogólna amnestya miała wojnie kres położyć. Od tej chwili rozpoczęła się zupełna dezorganizacya partyi karlistowskiej, a uwieńczona zwycięstwem kampania generała Jovellara otworzyła królowi drogę do Nawarry. 19 lutego 1876 r. A. zdobył Ëstellç, 20 lutego wkroczył do

Toloso, a 28 marca powrócił w marszu tryumfalnym do stolicy. We dwa lata później, marszałek Martinez Campos, stłumiwszy powstanie na Kubie, zawarł z rebeliantami układ i pokój zapanował na calem terytoryum hiszpańskiem. Nie będąc już niepokojonym, A. przystąpił z wielką gorliwością do zagojenia ran, jakie tyle lat ciągłych walk zadały narodowi. Dn. 26 czerw. 1876 wydał dekret, podciągający prowincye baskijskie pod ogólne prawa podatkowe, obowiązujące w Hiszpanii, ale zamało się liczył z prądem liberalnym, który panował w kraju, i niedowierzał przywódzcom stronnictw postępowych, chociażby ci, tak jak Sagasta, przeszli szczerze pod jego chorągiew. Na chwilę, gdy król ożenił się z Ma-ryą de las Mercedes, trzecią córką księcia Mont-pensier (orleańskiego), 23 stycznia 1878, zdawało się, że idee liberalne wezmą górę na dworze madryckim, ale śmierć młodej królowej 25 czerwca 1878 i powtórny związek króla z księżniczką Krystyną austryacką, zniweczyły te nadzieje. A. oddał się całkowicie polityce reakcyjnej, tak szkodliwej Burbonom. Związek z domem austryac-kim, przeprowadzony przez Canovasa del Castillo, miał zapewnić Hiszpanii poparcie Austryi i Niemiec, wzamian za co Hiszpania była obowiązaną strzedz ruchów Francyi. Ministerya liberalne Sagasty, marszałka Martinez Campos i generała Lopez Dominguez były bezsilne wobec niezgody stronnictw. W Hiszpanii istnieje do 11 partyj politycznych, dzielących się jeszcze na 26 frakcyi. Cała zręczność i dobre chęci Sagasty rozbiły się o opór stronnictwa klerykalnego i niecierpliwość frakcyi liberalnej, prowadzonej przez marszałka Serrano. Odkrycie spisku republikańskiego w Badajoz r, 1883 wywróciło gabinet liberalny i uczyniło Canovasa del Castillo panem położenia. Przywódzca konserwatystów posiadł całe zaufanie korony; stał się nietylko pierwszym ministrem króla, ale i jego kierownikiem. Aby się wzmocnić należycie przeciw republikanom, Canovas del Castillo usiłował skupić dokoła siebie wszystkie żywioły konserwatywne ; znosząc śluby cywilne i proponując Watykanowi nowy konkordat, zjednał sobie kler; patrząc przez szpary na ruchy karlistowskie, pociągnął ku sobie wszystkich zachowawców. Przeciwnie, był nieugiętym dla republikanów. Powyższy system rządzenia musiał podkopać popularność króla i sam Canovas, widząc że położenie staje się trudnem, począł szukać po za granicami kraju poparcia dla tronu. Za jego namową A. wszedł w ścisły związek z cesarstwem Niemieckiem; związek ten jednak, zaakceptowany przez ks. Bismarka, zapewniał korzyści jedynie Niemcom, a dla króla hiszpańskiego stał się źródłem wielu kłopotów i niebezpieczeństw. Cesarz niemiecki, mianując A. honorowym pułkownikiem ułanów pruskich (1883), ściągnął na Hiszpanię gniew francuzów i wystawił młodego króla na szyderstwa; wizyta zaś na-stępcy tronu niemieckiego do Barcelony i Madrytu owoców żadnych nie wydała, hiszpanie bo-byli mało skłonni do pójścia za rydwanem

polityki niemieckiej. Za to, zajęcie przez niein- tytuł hr. Roussillon. Roku 1177 zawarł traktat ców wysp karolińskich (1885) omało nie wywo- z Kastylią, która odstąpiła od pretensyj swoich łało w Hiszpanii rewolucyi. A., stając z wielką do Aragonii w zamian za projektowany pornię-zręcznością dyplomatyczną pomiędzy rozgox*ącz- dzy obu królami podział ziem maurytańskich. kowanym swoim ludem a groźnym przeciwnikiem, Roku 1181 w skutek śmierci Don Pedra Pro-zdołał zapobiedz wojnie, która, bądź co bądź, wancya wróciła do rąk A., wszelako nie bez woj-musiałaby wydać dla Hiszpanii zgubne owoce, ny z hrabią Tuluzy, który chciał odzyskać dawną Pokojowe wstawiennictwo Papieża spór ostatecz- swą posiadłość. R. 1191 A. zawarł przymierze nie załagodziło, ale przymierze niemiecko-hisz- z królem Nawarry przeciwko Kastylii, z którą pańskie stało się już niemożliwem. A. ze związku przyszło znowu do nieporozumień, i zamierzał z drugą żoną pozostawił dwie córki: Maryę de rozpocząć kampanię, gdy nagle cała Hiszpania las Mercedes, urodzoną 16 wrześ. 1880 r. i Ma- zagrożoną została najazdem almohadów. A. od-ryę Teresę, urodź. 12 listop. 1882 r. i syna po- stąpił od nieprzyjaznych zamiarów względem śmiertnego, Alfonsa XIII.    Kastylii i wezwał wszystkich książąt półwyspu

Alfons XIII, Leon-Ferdynan d-S a n t i a g o- do utworzenia ligi przeciwko niewiernym, ale nie-M a r y a-l zydor-Paska 1-A ntoni de Bour- bawem umarł w Portugalii. N astępstwo w Ara-bon, (* 17 maja 1886 r. w Madrycie) król gonii, Rusillonie i Katalonii A. pozostawił star-Hiszpanii, syn pośmiertny Alfonsa XII i Kry- szemu synowi, Don Pedrowi; Prowancya zaś, mia-styny austryackiej. Panuje pod regencyą matki, sto Montpellier i ziemia Gevaudan, przypadły

stwie istniejących. A. wprowadził na tron Kastylii Alonza de la Cerda, i, zjechawszy się w Olo-ronie z królem Edwardem I, położył podstawy do przymierza z Anglią. Karol II andegaweński, żeby się wydostać z niewoli, zaprzysiągł A. zrzeczenie się Sycylii, lecz, zwolniony przez Papieża od tej przysięgi, ponowił pretensye swoje i dopiero po powrocie floty francuskiej pod Neapol (1287 roku) zawarty został w Tarascon traktat, uznający A. za prawego króla Sycylii, ale też i oddający Neapol Karolowi andegaweńskiemu.

Alfons IV Dobroduszny (* 1299 — -j-24 stycz. 1336 w Barcelonie), król Aragonii od 1327, wstąpił na tron po ojcu Jakóbie (Jaime) II, prowadził wojnę z Rzeczpospolitą genueńską o Sardynię; wtedy wzmocnił znacznie i udoskonalił ; swoją flotę; pokój 133ъ nie był jednak dla niego korzystnym. Owdowiawszy po donnie Teresie de Euteura, z którą miał syna, Don Pedra, wstąpił w powtórne związki małżeńskie z donną Eleonorą kastylską i tej drugiej swojej żonie i jej dzieciom usiłował nadać znaczne dobra królewskie, ale woli tej sprzeciwiły się kortezy i, gdyby nie interwen-cya papieska, przyszłoby do wojny z tego powodu między Aragonią i Kastylią.

Alfons V Mądry, król Aragonii i Sycylii (1416—1458). Ob. Alfons I neapolitański.

Alfons I Henriquez, Zdobywca (* 25 lipca

Alfons I Wojownik (Bataliador), (-j*7 wrześ. młodszemu synowi, Alfonsowi. A. był zaliczony do 1134), król Aragonii i Nawarry 1104, Kastylii trubadurów.—Schott: „Hisp. illustrât” t. II. i Leonu (1109), syn Sanchy Wielkiego, objął Alfons III Wspaniały, (* 1265—18 czerw, tron po starszym swoim bracie, Don Pedro, sto- 1291). król Aragonii od 1285 roku. Był synem czył 39 bitew. Przez pierwsze dziesięć lat pano- Don Pedra Wielkiego, zdobywcy Sycylii. Prowa-wania wojował bez przerwy w Kastylii z żoną dził wojny z królami Neapolu, Francyi i Ka-Uraką i pasierbem Alfonsem VIII Raymundem, stylii o posiadanie Sycylii; odebrał swojemu wu-a przez następne dwadzieścia prowadził ciągłe jowi, Jakóbowi, sprzymierzonemu z Francyą, rzą-walki z maurami. Roku 1114 zdobył Tudelę, lecz j dy wyspy Majorki i zawarł przymierze z drugim almorawidzi (ob.) zabrali mu wyspy Balearskie; wujem, także Jakóbem, obwołanym władcą Sy-r. 1116, wezwawszy na pomoc emira Saragossy, cylii. Dla zapewnienia sobie spokoju musiał na Abd-el-Meleka, wziął almorawidom miasto Le- sejmie w Saragossie nadać rozległe przywileje ridę; r. 1118, nie pomnąc na daną sobie po- szlachcie, z których najważniejszym był ten, że moc, wyrzucił z Saragossy emira i założył w tem w razie nieporozumienia króla z grandami osta-mieście swoją stolicę. Od r. 1119 do 1120 zdo- teczną decyzyę miał wydawać sędzia najwyższy, był na maurach miasta: Tarracona, Daroca i Ca- Justiza, jako obrońca wszystkich praw, w pań-latajud, a w bitwie pod Cutanda położył na placu 20,000 niewiernych. Niebawem jednak almorawidzi podnieśli głowę i król ich Ali wtargnął do Hiszpanii na czele licznych wojsk; nic jednak nie wskórawszy, cofnął się do Portugalii. Od tej chwili począł się upadek państwa almorawidów, zwłaszcza że wystąpiła przeciwko nim dynastya almohadów (ob.). Roku 1125 A. odbył jeszcze jedną zwycięską kampanię z maurami w Anda-luzyi, roku zaś 1134 przegrał bitwę pod Fraga i niebawem umarł. Nie mając potomstwa, przekazał swe państwo Templaryuszom, Braciom Szpitalnym, tudzież rycerzom nowozałożonego w Aragonii zakonu, lecz poddani woleli,ogłosić królem brata jego, Ramira II. Mnicha. — Źródła. Florez:

„Esp. Saegrada”, t. XX. „Historia Compostellana” t. X. „Chronic. Oder Antal”.— Zurita: „Annales de Aragon”, t. I.

Alfons II. (* 1152—f 25 kwiet. 1196 w Perpignan), król Aragonii; był synem Raymunda Berenguera barcelońskiego i Petronili aragońskiej.

Od r. 1162 do 1163 panował pod opieką matki.

Roku 1167 zdobył na hrabi Tuluzy Prowancyę i roku następnego zamienił tę prowincyę z bratem, Don Pedrem, na Cerdanię i miasto Narbon* nę z posiadłościami. R. 1170 wydał wojnę Kastylii, lecz został pobity, poczem rozpoczął kampanię przeciwko maurom. Roku 1172 przybrał

Alfons III, Restaurador (* 5 maja 1210— ■f 16 lutego 1279), syn poprzedniego, objął tron po bracie Sanchez’ie 1245; zdobył na maurach Algarbią, od r. więc 1248 zaczął się tytułować królem Portugalii i Algarbii. Za przykładem ojca, A. usiłował ukrócić samowolę duchowieństwa, za co popadł także pod klątwę papieską, którą zniósł Watykan dopiero po śmierci jego żony. Od A. datuje się rozwój literatury portugalskiej.—Źródła: Aug. Liano: „Répertoire de l’histoire et de la littérature d’Espagne et du Portugal, t. I.“; „Primeira parte das chrouicas dos Reis da Portugal, reformadas polo licenciado DuarteNunez de Liano“, Lisbona, 1774,2 vol. in 4-o.

1109 w Guimarńes—•{• 6 grud. 1186 w Koimbrze), pierwszy kr. portugalski, był synem Henryka burgundzkiego, hrabiego Portugalii, i donny Teresy kastylskiej. Hrabstwo to objął w r. 1112, pod regencyą matki. Koku 1125 pasował się sam na rycerza w kościele w Zamora, a 1128 z matką, nie chcącą mu odstąpić rządów, rozpoczął wojnę, która trwała dwa lata i do której wmieszał się król Leonu, Alfons VII. Pomimo dwóch zwycięstw, odniesionych pod San-Mameda i Valdover, nie byłby może dostąpił tronu, gdyby nie śmierć matki (1130). Najsławniejszym czynem A. było zwycięstwo, nad muzułmanami pod Urika 1139 r. odniesione, tak świetne, że wojsko na polu bitwy okrzyknęło go królem Portugalii. R. 1143 zwołane do Laineo kortezy zatwierdziły ten tytuł; A. ozdobił swe skronie koroną, daną niegdyś opactwu Lorvao przez królów gockich. Królowie kastylscy protestowali przeciwko temu aktowi, bo pierwotnie nadana Henrykowi burgundzkiemu kraina była ich lennością, lecz papież Aleksander III rozstrzygnął sprawę na korzyść nowego królestwa, nadając od siebie inwestyturę w r. 1169 z warunkiem opłacania 2 grzywien (1 funta) złota corocznie stolicy ap. tytułem świętopietrza. Korzystając z przejazdu krzyżowców 2-ej kru-cyaty, A. wezwał ich na pomoc i zdobył w roku 1147 Santarem i Lizbonę, dokąd przeniósł zKo-imbry stolicę. Niepomyślną była wojna z Fernandem królem Leonu, w bitwie bowiem pod Badajoz A. spadł z konia, złamał nogę i, wzięty do niewoli, musiał się zrzec wszystkich poprzednich zdobyczy (1167). Na rok przed śmiercią, odniósł jeszcze wielkie zwycięstwo nad almohadami, w bitwie pod Santarem. A. ufundował klasztor Alcobaęa i ustanowił dwa zakony: da Aza de S. Miguel i Ordern Nova. Uczcił go wspaniale Ka moens w swojej Luizyadzie.—Źródła: Duarte Gal-vo: „Cronica del rey D. Alfonso Henriquez”, Lisbona, 1726 — 1727.— Antonio Paez Viegaz: „Principios delreyno de Portugal”, Lisbona, 1641. Alfons II Otyły (Gordo), (*23 kwiet. 1185—

Alfons IV, Śmiały (el Osado), (* 8 lutego 1291 w Koimbrze—j* 28 maja 1357 r. w Lizbonie). Król Portugalii od 1325 r. Był synem Dyo-nizyusza (Diniz’a). R. 1320, uniesiony zawiścią do braci swoich naturalnych, D. Alfonsa San-quez’a i hrabiego de Barcellos, powstał przeciwko ojcu, a objąwszy tron, prześladował w sposób okrutny tychże braci i prowadził zajadłą walkę z zięciem, Alfonsem XI, królem Kastylii. Niezadowolony z małżeństwa syna swojego, D. Pedra, który poślubił potajemnie donnę Inez de Castro, kazał piękną synowę swoją zamordować, z czego wywiązała się pomiędzy ojcem a synem straszna wojna. Panegiryści A. przeciwstawiają tej zbrodni świetne jego zwycięstwo nad maurami, pod Tarifą, gdzie potęga muzułmańska w Hiszpanii otrzymała cios ostateczny (1340).—Źródła: Ruy de Pina: „Cronica del rey Alfonso IV“, Lisbona, 1653. in fol.

Alfons V, Afrykański, (* 15 stycznia 1432, *j- 28 sierpnia 1481) król Portugalii od 1438. Był synem Edwarda I. Podczas małoletności A. rządy sprawowali: matka jego, Lianor, hrabia Ar-rayolor, i infant D. Pedro, z którego córką A. później się ożenił. D. Pedro rządził Portugalią aż do r. 1447 i położył dla kraju wielkie zasługi, szczególnie wydaniem zbioru praw, p. t. „Orde-nanęas del rey Alfonso V“, ale popadłszy w nie--j* 25 marca 1223) król Portugalii od 1211 roku łaskę młodego króla, usunął się od dworu i r. był synem Sancheza I, ożenił się r. 1201 z donną 1449 zginął wraz z przyjacielem swoim, Alvarem Urraką kastylską. R. 1212 brał udział w bitwie Vaz d’Almada, hrabią d’Avranches, pod murami pod Tolozą, a r. 1217 przy pomocy floty, dążą- Lizbony. A. przez zdobycie Alkasaru (Alcaęar), cej z krzyżowcami do Palestyny pod dowództwem Arzyli i Tangieru (1458—1471), zyskał przydo-Wilhelma holenderskiego i Jerzego de "Wied, mek Afrykańskiego. Pod koniec panowania, A. zdobył Alcacer do Sal. Chwilowo zaprzeczyli mu wystąpił do walki z Kastylią, domagając się rę-władzy dwaj jego bracia: D. Pedro i D. Fer- ki Izabelli, siostry Henryka IV, i opanował na nando^ obu skazał A. na wygnanie; z nich pierw- pewien czas większą część tego królestwa; po-szy umarł w Maroko, a drugi został wzięty do konany jednak w⁷ bitwie pod Toro i opuszczony przez niewoli w bitwie pod Bouvines. A. nadał na wła- Ludwika XI, króla francuskiego, który mu po-sność zakonowi da Ordern Nova miasto Avis; mocy odmówił, zrzekł się tronu i udał się w piel-przeprowadził przez uchwałę kortezów pierwsze grzymkę do Jerozolimy; zawrócił jednak z dro-statuty cywilne i karne dla Portugalii. Pod ko- gi i, znów objąwszy władzę, zawrnrł z Kastylią r. nieo panowania A. wystąpił do walki z ducho- 1479 w Alkantara traktat. Za jego rządów że-wieństwem, za co został przez papieża wyklętym.— glarze portugalscy odkryli Przylądek Zielony i za-Zródła: Ruy de Pina: „Cronicas dos r eyes San- jęli wyspę Fernando Po (Pernâo Po).—Źródła: cho I, Alfonso III, Sancho II, Alfonso III e Di- „Mémoires d’Olivier de la Marche“, coll. Michaud niz, Lizbona, 1717 — 1729 in fol. Opracowanie, et Poujoulat; D. Clémencin: ,;Historia de la Rey-. Schaeffer: „Histoire du Portugal”, traduction de na dona Izahel, Memorias de la real academio Soulange Rodin, Paris 1848, 2 vol, in—8.    de la Historia“, t. IV.

Alfons VI, (* 21 sierpnia 1653—7 12 wrze- Hiszpanii. A. przez zwiąski małżeńskie podniósł śnią 1683), król Portugalii od r. 1656. Był synem swój dom książęcy: za pierwszą małżonkę miał Jana IV i donny Luizy Franciszki de Guzman. Lukrecyę medycejską, córkę wielkiego księcia To-Mając zaledwie trzy lata, A. został sparaliżowa- skanii, za drugą, Beatryczę, córkę cesarza Ferny na cały prawy bok. Od r. 1656 do 1662 pa- dynanda I. Rządził surowo, przy pomocy odda-nował pod opieką matki; był niedołężny całe ży- wna wykształconej wzorowej policy!, podatki pod-cie i wszelkie starania, jakie czyniono, aby go niósł do najwyższego stopnia, utrzymywał dwór pouczyć o obowiązkach panującego, a oduczyć od pyszny. Stosunki dyplomatyczne rozrzucał dale-grubijańskicb obyczajów, jakie przybrał, pozosta- ko, ubiegał się o koronę polską podczas bezkró-ły bez skutku. W r. 1663 hiszpanie pod do- lewia po ucieczce Henryka Walezyusza, lecz obra-wództwem Don Juana d’Austria wtargnęli i zdo- nym został wtedy Stefan Batory. Potomstwa nie byli Evorę, lecz hr. Castelmelhor odniósł nad zostawił, na nim więc wygasa dom Este w linii nimi zwycięstwo w bitwie pod Americal, przy prawej; spadkobiercą swoim zamianował A. po-pomocy wojsk francuskich i angielskich, (1663) | tomka linii nieprawej, Cezara d’Este, ale papiei i pod Villaviciosa (1665). Po śmierci królowej Klemens VIII testamentu tego nie uznał i, zo-matki (1666) własna żona A-а, księżniczka Ma- ] stawiając Cezarowi jedynie Modenę i Reggio, rya-Franciszka-Elżbieta Sabaudzka, sprzysiągłszy wcielił księstwo Ferrary do państwa Kościelne-się z bratem męża, D. Pedrem, zmusiła A. do go. Jego siostrą była owa Leonora, dla której zrzeczenia się tronu i D. Pedro, po akcie abdy- poeta Tasso żywił gorącą miłość i za to do wię-kacyjnym, odbytym 2 kwietnia 1667 r., objął ja- zienia został wtrącony.

ko regent rządy Portugalii. Ex-króla wywieziono Alfons III, Este, książę Modeny i Reggio do Terceiry, ale z obawy zamachu przywieziono (1628—9,—*J- 1644), złożył koronę i wstąpił d< go napowrót do Portugalii i osadzono w Cintra, klasztoru kapucynów ze zmartwienia po śmierć gdzie też później umarł. Za panowania A., An- j żony swojej, Izabeli sabaudzkiej, glia, przy okazyi zaślubin Katarzyny portugal- Alfons IV, Este, książę Modeny i Reggio, skiej z królem Karolem П, wymogła od Portu- (* 1634—f 1662), panował od 1658. Syn Frań galii ustąpienie Bombaju i Tangeru, co sprowa- ciszka I, sprawował dowództwo nad wojskiem łaziło upadek potęgi portugalskiej w koloniach.— francuskiem przeciwko hiszpanom podczas wy Źródła: L’ abbé Vartot: „Révolutions de Portu- prawy na Montferrat: poślubił Laurę Martinozzi, gal”, Paris, 1712, in 12-o; Le Prince d’Orléans: „La jedną z siostrzenic Mazariniego; założył galeryą vie de Marie de Savoie, reine de Portugal“, Pa- obrazów.

ris, 1696, in 12-o; Ablancöurt: „Mémoires“ Am- Alfons I, Wspaniałomyślny (Magnanimo), sterdam, 1701, in 12-o; „Histoire du détrônement (*1385—*}*1458), król Neapolu i oycylii od r. 1442, d’Alphonse VI, roi de Portugal“, tirée des let- Vjako król Aragonii, syn Ferdynanda I Sprawie-tres de Rob. Southwell, Paris, 1742, in 12-o; dliwego, wstąpił na tron r. 1416. Przez całe pra-Leandro Dorca Caceres e Faria: „Catastropho wie swoje życie bezustannie wojował. Ożeniony de Portugal, na deposięao del rei Alfonso VI“, z infantką kastylską, Maryą, córką Henryka HI, Lisbona, 1669 in 4-o.    miał jeszcze kochankę, Małgorzatę de Hijar, któ-

Alfons I, z domu Este, (*1476 — f 1534), ra powiła mu syna, Ferdynanda. Tę Małgorzatę książę Ferrary od r. 1505, syn Herkulesa I-go, kazała królowa zamordować. R. 1420 a. odbył wśród wojen t. zw. włoskich i labiryntu intryg wyprawę na Korsykę, mszcząc się na genueń-machiawelskich umiał nietylko obronić swe pań- czykach za wtargnięcie do Sardynii, ale po kilku stwo od zdobywczych usiłowań Juliusza П, Leo- miesiącach zmuszony był cofnąć się. Z Korsyki, na X i Klemensa VII, ale i powiększyć je przyłą- A. udał się do Neapolu, dokąd wezwała go kroczeniem Reggio i Modeny. Następcą jego był Iowa Joanna na pomoc przeciwko Ludwikowi III syn, Herkules II. Jego dwukrotne gody małżeń- andegaweńskiemu. Odniósłszy zwycięstwo nad skie były uświetnione słynnemi widowiskami tea- nim i nad kondotyerem Sforzą, A. odbył wjazd tralnemi jeszcze za panowania ojca: z Anną Sfor- tryumfalny do Neapolu i został ogłoszony na-za 1491 przedstawieniem komedyi Plauta Me- stępcą tronu. Dobre te jednak stosunki niedługo nechmy i z Lukrecyą Borgia 1502 kilku utwo- trwały; A. poróżnił się z królową, uknuł przeciw rów dramatycznych chrześciańskich i pogańskich niej spisek i uwięził jej kochanka, wielkiego z ogniami sztucznemi, maszyneryą i 110 kostiu- seneszala Carraciolo, .nawet samą Joannę osa-mami. Na jego dworze przebywał Ariosto i two- dził w fortecy Porta Capuana. Na pomoc zdetro-rzył swojego „Orlanda“.—Muratori: „Antichità nizowanej przybiegł namiestnik księcia andega-Estensi vol. II; Gyraldi: „Commentario delle co- weńskiego, Sforza, i królowę znowu na tronie osa-se di Ferrara e dei principi d’Este“; Brosch Mo- dził, lecz ta wskutek nowej porażki zmuszona była ritz: „Geschichte des Kirchenstaates, 1880 t. I. zamknąć się w Nola; odwołała jednak swój te-

Alfons II, d’Este, (*1533—-J* 1597), książę stament i ogłosiła następcą swoim Ludwika an-Ferrary od 1559. Był synem Herkulesa d’Este degaweńskiego. Tymczasem A. musiał powrócić i Renaty, księżniczki francuskiej, a wnukiem po do Hiszpanii i tam przez ośm lat prowadził ró-kądzieli Ludwika XII, króla Francyi. W chwili żne wojny, głównie z królem Kastylii. Potem za-objęcia tronu przez A. Włochy znajdowały się władnął wyspą Gerboa, będącą w posiadaniu be-pod panowaniem albo pod przemożnym wpływem ja Tuuisu, a nareszcie rozpoczął układy z Joan-ną; ta jednak odrzuciła wszelkie propozycye i ostatecznie przed śmiercią zapisała swoje posiadłości Renatowi andegaweńskiemu, bratu Ludwika (1435).

cie zaś brata przyczynił się do zawarcia pokoju в królem angielskim, Henrykiem III. Dotknięty chorobą oczu i paraliżem częściowym, rządził jednak starannie i poczciwie krajami swemi i utrzymywał ożywione stosunki z innymi monarchami, o czem świadczy obszerna korespondencya. Podzielał krzyżowy zapał Ludwika IX i towarzyszył mu w ostatniej krucyacie 1270 r. pod Tunis. Uniknął wprawdzie zarazy morowej, lecz wracając przez Włochy, umarł podobno w Sa-wonie, a we trzy dni poszła za nim do grobu i żona Joanna. W braku potomstwa, posiadłości ich przeszły na koronę francuską i wielce podniosły jej potęgę. Dobrotliwym rządom A. przypisują historycy zasługę, że tak łatwo Lan-gwedocya, rozdrażniona i styranizowana podczas wojny albigensów, połączyła się i zrosła z Fran-cyą. Pozostałe po nim liczne dokumenty, dały możność zbadania głębszego urządzeń średniowiecznych Francyi.—Boutaric: „Saint Louis et Alphonse de Poitiers”, Paris, 1870; Molinier: .Histoire du Languedoc”, t. VII, VIII, Toulouse, 1880.

T.K.

A. poparł swoje pretensye siłą i przyszło do wojny; przy oblężeniu Gaety genueńczycy wzięli A. do niewoli i oddali go w ręce swojego nowego zwierzchnika, Filipa-Maryi-Yisconti, księcia medyolańskiego. Był to srogi i przewrotny tyran, przecież uległ urokowi charakteru swojego jeńca i nietylko wypuścił go na wolność bez okupu, ale jeszcze uznał za króla Neapolu. Po dwóch wyprawach, które spełzły na niczem, A. wtargnął nareszcie do miasta Neapolu, przeprowadziwszy swoje wojska przez podziemie, które, jak twierdzą, posłużyło w swoim czasie Belizaryuszowi (1436—1442). Renat (René), widząc, że się oprzeć nie zdoła, powrócił do Francyi. Odtąd jedyną troską A. było utrzymać się na tronie, tak ciężko zdobytym. R. 1443 stany królestwa uznały syna jego naturalnego, Ferdynanda, księcia Kalabryi, następcą tronu, a papież Eugeniusz IV udzielił mu inwestyturę. Za poparcie, jakiego doznał w walce z anti-papieżem, Feliksem Y, Mikołaj Y potwierdził bulle swojego poprzednika, a nadto za- Alfonsowe tablice, Alfonsyny (tabulae al-pewnił królowi posiadanie miast: Terraciny, Be- phonsinae), tablice astronomiczne, opracowane z po-newentu, Ponte-Corvo i wyspy Ponza, należących lecenia Alfonsa X, króla Kastylii i Leonu, zwanego do Watykanu. Podczas nowej wojny z genueń- Mądrym (el sabio), przez uczonego rabina, Izaaka czykami A. umarł w Neapolu. Dziedziczne jego Hazana, wespół z kilku innymi astronomami ziemie przeszły na brata, Jana II, który był już chrześciańskimi i arabskimi. Stanowiły one rood r. 1435 regentem Aragonii, a królestwo nea- dzaj nowego almagestu, a w niektórych pun-politańskie dostało się synowi, Ferdynandowi. We ktach poprawiają i uzupełniają dzieło Ptolemeu-Włoszech A. zyskał niemałą popularność, popie- ! sza, chociaż nie są wolne od błędów i nie odpo-rając nauki i literaturę; chciwy sławy, skarbił i działy zupełnie oczekiwaniom i łożonym na nie sobie pochwały pisarzy: Laurentego Yalla, Fac- wydatkom, (400,000 dukatów). Epoka tablic cia, Gianozzo Manetti. Z jego polecenia Pogge oznaczona jest na dzień 30 maja 1252 r., jako przetłómaczył „Cyropedyę”, a Filelfo za swoje dzień wstąpienia na tron Alfonsa. Oprócz ró-prace otrzymał godność rycerza. Panormitanin żnych danych zawierają także i pewne przepisy opowiada kilka charakterystycznych anegdot. Raz, astrologiczne stawiania horoskopów. Obszerność podczas koncertu, król kazał zaprzestać muzyce, wahań południa prawdziwego względem południa aby wysłuchać ustępu z Liwiusza; innym razem, średniego podana jest w tych tablicach na 32 min. nie spędził z oblicza muchy, z obawy utracenia 52 sek., gdy w rzeczywistości wynosi tylko 30 choćby jednego wyrazu z łacińskiej mowy, którą min 53 sek. Błąd ten pochodzi stąd, że mimo-wygłaszał Gianozzo Manetti.— Źródła: Fazius: „De środowi i pochyłości ekliptyki przyznano tam rebus gestis ob Alphonso”, Leyda, 1560; Ant. zbyt znaczną wielkość. Długość roku oznaczona Panormitanus (Beccatelli): ,.De dictis et factis jest dosyć dokładnie na 365 dni 5 god. 49 m. Alphonsi”. Opracowania: Mariana: „Hist. Hispa- 16 sek., ale poprzedzanie punktów równonocnych niarum”, 1601 r.; Giannone: ’ Storia di Napoli” podane jest błędnie. A. t. odnoszą się do południ-tłóm. franc. 1742.    ka toledańskiego. Wydrukowane one zostały

Alfons, hrabia Poitiers (czyt. Poatje), (*1220 po raz pierwszy w 1483 r. w Wenecyi, a nastę-f 1271), czwarty syn Ludwika Y1II, a brat Lu- j pnie wydawane były kilkakrotDie wr. 1493, 1521, dwika IX, Świętego, wybrał się na krucyatę w r. 1545. Wydanie pierwsze jest bardzo rzadkie. 1249 wraz z żoną swoją, Joanną, jedyną córką Ostatnio wydrukowane zostały w Madrycie, jako Rajmunda YII; był w Egipcie, dostał się do nie- część dzieła „Libros del Saber de astronomia,” woli pod Mansurah, lecz dowiedziawszy się o za- wydanego w 5 tomach przez rząd hiszpański szłej (d. 27 września) śmierci teścia, rozstał się w r. 1863—67, dla uczczenia pamięci Alfonsa X. z krzyżowcami i wrócił, żeby objąć po nim bo- Por Delambre „Histoire de l’astronomie au mo-gate dziedzictwo, hrabstwo Tuluzy. Jakoż w cią- yen âge” (1819).

gu 1250 i 1251 r., wziął w posiadanie wszystkie j Alford Henryk (*1810—^1871) wybitny te-ziemie i miasta, które dotąd należały do potężne- olog i poeta angielski, ur. w Londynie, kształcił go domu Saint-Gilles. W r. 1252 umarła królo- i się w Cambridge, a po ukończeniu nauk był wi-wa-matka, Blanka kastylska, a Ludwik św. bo- j karyuszem najprzód w Wymeswold, następnie jował jeszcze w Palestynie, więc A. sprawował j w Tyburnii, w r. zaś 1857 został dziekanem rządy, zapobiegał najazdowi anglików, popowro- ' w Canterbury i tu życia dokonał. A. w r. 1833

wydał pierwszy zbiorek swoich poezyj p. t. „Poems and other poetical Fragments“, w dwa lata potem „School of the heart“, poezye, które zwłaszcza w Ameryce doznały wielkiego powodzenia. W r. 1841 ogłosił „Chapters of the greek Poets“, studyum, w którem złożył dowody subtelnego smaku artystycznego. Oprócz tego przygotował krytyczne wydanie dzieł Donna, w r. 1839 redagował „Dearden’s Miscellany,“ a w r. 1866 założył czasopismo religijne „Contemporary Review“; wydał dwa tomy odczytów z dziedziny astronomii, muzyki, malarstwa rodzajowego i teologii; kilka tomów rozpraw religijnych, opis podróży po Włoszech z własnoręcznemi rysunkami, obszerny komentarz do Starego testamentu, 7 tomów kazań, miewanych w Londynie, tom nowel i t. d. Najważniejszą, atoli pracą jego jest „The greek Testament” z komentarzami (Lond. 1849 — 61).

Alfred “Wielki (Aelfred), król Anglii, a raczej anglo-saksoński (871 — 901) z dynastyi Cer-dic’a, niegdy założyciela Wessexu, odziedziczył koronę w chwili nader groźnej. Brat i poprzednik jego poległ w bitwie z duńczykami czyli normandami, którzy po takiem zwycięstwie posunęli się aż do źródeł Tamizy i wnieśli pożogę w granice Wessexu. Wprost z pogrzebu A. pobiegł odpierać wrogów. Przez lat siedm zwodził z nimi zawzięte, czasem nawet zwycięskie boje, ale wciąż przybywali coraz inni „królowie morza” (wikingowie), pustoszyli północne i południowe prowincye, zdobyli Londyn i rozkładali się na leże zimowe nawet w południowej Walii. Wsie, miasta i klasztory z bogatemi księgozbiorami uległy zniszczeniu; chrystyanizm bliskim był wytępienia, nad Anglią rozpościerały się znów cienie barbarzyństwa. Rozpacz ogarnęła wreszcie nieszczęśliwych saksonów: jedni uchodzili za morze, drudzy oddawali się w niewolę najstraszniejszemu z wikingów, Godrunowi. A. chciał jeszcze walczyć; posłańcy jego obiegali kraj, wołając podług dawnego zwyczaju: „Ktokolwiek nie jest nikczemnikiem, czy to w miastach, czy poza miastami, niech wychodzi z domu i do króla spieszy”. Lecz mała tylko garstka wojowników i etelingów stawiła się na to wezwanie. Opuszczony od narodu król musiał myśleć o własnem ocaleniu. Nie opuścił jednak ojczyzny — wolał ukryć się w bagnach Sommersetu. w chałupie swojego pasterza. Poszukiwali go duńczycy, ale nadaremnie. Tymczasem saksonowie doznawali okropnego ucisku i łupiestw. Po kilku miesiącach do A. zaczęli przychodzić etelingowie z przeprosinami i oświadczeniami wierności A. kazał zbudować w leśnem bagnistem ustroniu zamek, zwany Wyspą Etelingów (Aethelney), stąd urządzał niespodziewane napady na duńczyków, aż ich wypłoszył z całego Sommersetu. Wtedy znów rozesłał gońców po kraju, aby zwoływali wojowników na miejsce, zwane Kamieniem Eg-berta, w pobliżu miasta Frome. Wkrótce zebrało się tu znaczne wojsko i zatknięto sztandar z wyobrażeniem smoka Wessexu. Przebrawszy się za barda, obejrzał główny obóz duński pod Eddington i zdobył go następnie nagłym napadem. Straszny Godrun (czyli Guthred) musiał prosić o pokój, ochrzcił się, obiecał zado-wolnić się północną połową Anglii po za Wat-ling-Street i być d®brym sąsiadem. Obietnicy tej dotrzymał rzetelnie. Tym sposobem Wessex został wyzwolony w r. 880, lecz z innymi łupieżcami walka trwała dalej: dopiero po 15-letnich zapasach i 56 bitwach A. zdołał całe swe królestwo oczyścić i Londyn odzyskać (886). W siedm lat później (893) bez walki poddała się mu i Nortumbrya po śmierci Godruna. Ale wnet rozpoczęła się druga straszna wojna duńska (893 —897), gdy przybył z 300 okrętami „król morza“ Hasting, czyli Alsting, sławny ze zrabowania wielu miast we Francyi. A. miał już flotę zbudowaną przezornie w ciągu kilku lat spokojnych; sam obmyślił model okrętu o 60 wiosłach; porty były strzeżone; połowa wojska stała w nie-ustannem pogotowiu. Ostatecznie Hasting został odparty i potem żaden już wiking nie śmiał zbliżyć się do brzegów Anglii. Tak więc czynami woj ennemi A. zapewnił krajowi swemu błogosławieństwa pokoju. Wspomnienia duńskiego podboju pozostały tylko w nazwach krainy północnej: Denalagu i miast, zakończonych na zgłoskę by, jak Derby, Whitby.—Wśród nędzy i nieładu trzeba było jeszcze zorganizować administracyą i wymiar sprawiedliwości. Nie zaniedbał tego A. Zwołując „Radę Mądrych” (witenagemote) czyli dostojników (earl) i sługi królewskie (than), roztrząsał z nimi prawa dawne Ethelberta, Offy, Ine’go, poprawiał je, kodyfikował. Podzielił królestwo całe *a hrabstwa czyli szajry (shires) i w każdem ustanowił szeryfa (sciregerefa, shi-rereeve:=sherif) z podwładnymi naczelnikami set-nictw (hundred) i dziesiętnictw (thyting). Jeśli gdziekolwiek znaleziono trupa, nie tylko dziesiętnik, ale wszyscy mieszkańcy dziesiętnictwa powinni byli wynaleźć mordercę, lub sami głow-szczyznę zapłacić. Jest to zawiązek słynnego samorządu angielskiego (selfgovernment). Podanie ludowe przypisuje A-wi utworzenie kryminalnego jury czyli sądu „przysięgłych” (ob) obecnie wprowadzonego już we wszystkich państwach chrze-ściańskich. Zdaje się być rzeczą pewną, że szeryf, zabierając się do sądzenia winowajców, powoływał 10 lub 12-tu ludzi uczciwych z setni-twa, odbierał od nich przysięgę i żądał prawdziwego orzeczenia (verdict): czy oskarżony jest winien rzeczywiście? Sam A. zasiadał często na „ławie królewskiej” (kingsbench, obenie jeden z trzech najwyższych w Anglii sądów) i wyrokował w sprawach tak cywilnych, jak kryminalnych. I zapanowało wreszcie bezpieczeństwo osoby i mienia w całym kraju; powiadano, że jeśli ktoś rzucił na drodze kiesę złota, to mógł ją znaleźć nazajutrz nietkniętą. — Na polu ekonomicznem działalność A-а zaznaczyła się naprawą dróg i mostów, wznoszeniem licznych budynków w Londynie i innych miastach. Były to jeszcze budowle drewniane, trzciną lub słomą kryte; ponie-

waż nie znano jeszcze tartaków, więc w domach , w narodzie, nietylko jako monarcha, ale i jako nie można było zrobić podłogi ani drzwi porzą- ¹ pisarz. Trzetłomaczył na język anglosaski: „Re-dnych; wejście zawieszano zasłonami. Nawet gula pastoralis" Grzegorza W. papieża; historyę w pałacu królewskim wiatr dmuchał przez ścia- ; kościoła angielskiego Bedy, Historyę powszechną ny tak, że A. musiał zabezpieczać skórzanemi j Orozyusza, O pocieszeniu filozofii Boecyusza futerałami swoje świece, które służyły mu za j i prawdopodobnie Soliloquia św. Augustyna. Z wy-ozasomierz. W ciemnych mieszkaniach panowała ' jątkiem. pierwszej, wszystkie inne prace A. są też ciemnota umysłowa. A. nauczył się od swej raczej przeróbkami niż tłumaczeniami; skracał matki tylko czytania w rodowitym języku i pie- on w nich lub uzupełniał oryginały, poniekąd śni anglo-saksońskick; z pobożnymi rodzicami dla tego, że nie posiadał dostatecznej znajomości odbywał podróż do Rzymu dla złożenia hołdu łaciny i często się radził swoich mistrzów, wię-papieżowi i grobom św. Apostołów w 5-tym ro- cej jednak dla tego, żeby odpowiadały celowi, ku życia; nie jest dokładnie wiadomem czy przed- ! dla którogo je przedsięwziął. Chodziło mu bo-siębrał tę podróż po raz drugi w wieku dojrzą- j wiem o szerzenie oświaty nietyle między księżmi, tym, ale to pewna, że posiadł język łaciński w 36 j co między laikami, dla których pewne szczegóły roku życia i że gorliwą rozwinął działalność na- j i subtelności uważał za mniej potrzebne, albo ukową, literacką, pedagogiczną. Urządzał wyprą- J nieprzystępne. Dla tego też historyi kościelnej wy dla zbadania oceanu Północnego, wypytywał ! Bedy nadał charakter dziejów narodowych, z hi-wracających żeglarzy o widziane ludy i kraje, storyi Orozyusza usunął żywioł teologiczno-pole-z tych opowiadań ułożył geografię, w której znaj- raiczny i zbogacił ją cennemi wiadomościami ge-duje się jedna z najdawniejszych wzmianek o Pol- ograficzno-etuograficznemi, na podstawie współ-sce, przedrukowana w t. I „Monumentów Hist, czesnych relacyj dwóch podróżników (Ohtkera Polsk.“ Bielowskiego. Zachwycając się dziełami i Wulfstana), z których pierwszy zwiedził brzegi pisarzy łacińskich, tłómaczył je i przerabiał dla Skandynawii i Finlandyi aż do m. Białego, dru-użytku poddanych swoich (ob. niżej). Od etelin- gi zaś południowe brzegi Bałtyku. Podobnież gów wymagał, aby dzieci ich umiały czytać rozprawę Boecyusza A. schrystyanizował i wiele i znały pieśni ojczyste; zakładał szkółki i podo- samodzielnych wprowadził do niej spostrzeżeń, bno wyższą szkołę w Oxfordzie (późniejszy uni- We wszystkich tych pracach A. jest względnie wersytet). Całą duszę jego przenikała gorąca dobrym stylistą: proza jego jest giętka, jasna, miłość swego narodu i ta dodawała mu sił miejscami nawet barwna i poetyczna, a te jej do pracy bez wytchnienia wśród okoliczności tak zalety nabierają tem większego znaczenia, że trudnych i przy napadach jakiejś ciężkiej, nie- przed A. proza anglosaska istniała tylko w zaznanej ówczesnym lekarzom choroby. Umierając wiązkach. Pisma A w przekładzie angielskim w 52 roku życia, wyraził ostatnią wolę, aby na- wydał Giles i Bosworth p. t. „The whole works ród angielski był tak wolnym zawsze, jak są of king A*“ (Bond. 1848 2 tomy) w oryginale wolne myśli jego. Chociaż panował nad krajem ogłosił je Grein w „Bibliothek der angelsächsi-lnałym, ubogim i ciemnym, zasłużył sobie u ca- sehen Prosa“ (Gotting. 1857). łego świata na miano Wielkiego, a może nikt Alfresco ob. freski, nie zaprzeczy uwielbieniu historyka angielskiego Alfnrowie, plemię mieszkające na wschodzie Preeman’a, zawartemu w następnych słowach: archipelagu malajskiego. Niektórzy uczeni, zwła-„Swięty bez zabobonu, uczony bez próżności, szcza holenderscy, twierdzili niegdyś, że A. jest wojownik nieustraszony... w historyi niemasz nazwą pewnych klas społecznych u malajczyków żadnego imienia, któreby z nim porównać się da- i dla tego nazywano tem imieniem i takie pięło“.—Lappenberg„Geschichte von England” Ham- miona, które zgoła nic wspólnego z A. nie mia-burg 1837. Freeman „The history of the Nor- ły. A. stanowią rasę mieszaną malajczyków i pa-man Conquest its causes and its results“. Ox- pusaów; kształtem czaszki, długiemi włosy; mową ford 26 edition 1870 i „History of England“.т к- i zwyczajami podobni są do pierwszych; odzna-Alfred ЛУ. zajmuje bardzo wybitne stanowisko czają się wysokim wzrostem i silną budową cia-w dziejach oświaty i literatury anglosaskiej, la, przytem mają gęsty zarost twarzy; zwłaszcza W drugiej połowie swego panowania zajął się pielęgnują z wielką dbałością włosy, które za-gorliwie wydźwignięciem Anglii z ciemno- wsze zwijają w jeden pukiel z lewej strony; ty, w jaką pogrążyła się za rządów jego odzież A. coraz bardziej zbliżać się już zaczyna ojca i braci. W tym celu odbudował zrujnowa- do europejskiego stroju, jakkolwiek dawne szaty ne klasztory i wznosił nowe, sprowadzał do są w wielldem poszanowaniu, jak np. suknia, zwa-kraju. skąd mógł, uczonych zakonników i jednych na „tjidaco“, którą każdy młodzieniec otrzymuje z nich czynił opatami lub biskupami, innych zaś w piętnastym roku życia, na znak dojrzałości, przy sobie zatrzymywał dla własnej i swoich Za oręż A, służy zwykle łuk, dzida i oszczep, dworzan korzyści. A . bowiem, jakkolwiek otrzy- a także dla obrony tarcza, którą każdy młodzie-mał pewne wykształcenie (czytał i pisał po an- nieć po dojściu do pełnoletności winien ozdobić glosasku, znał dzieje i podania narodowe), widział pękiem włosów z głowy zabitego nieprzyjaciela, dobrze jego braki i starał się je przy pomocy W boju A. są bardzo zręczni i wogóle odznacza-uczonych mnichów (Assera, Jana Szkota i innych) j ją się wielką walecznością; trudnią się rolnictwem, zapełnić. Kształcąc się sam, krzewił oświatę ; uprawiając przeważnie sago, które służy im za

K. O.

wyrobioną techniką, sumiennością w szczegółach i niezwykłą pomysłowością, zdradza jednak panujące za jego czasów pomięszanie pojęć co do traktowania malarstwa i rzeźbiarstwa. I tak, w traktowaniu plastyki, podobnie jak mistrz jego Bernini, przekracza naturalne granice rzeźby: uganiając się za silnym dramatyzmem i uczuciem, wpada w przesadę pod tym względem i grzeszy zbytnim patosem. Najważniejszein dziełem jego jest olbrzymia płaskorzeźba w kościele św. Piotra w Rzymie w kaplicy Leona Wielkiego, przedstawiająca tego papieża w chwili, gdy powstrzymuje Attylę przed bramami Rzymu. W płaskorzeźbie tej, znanej pod nazwą „największej płaskorzeźby nowszej sztuki”, widoczne wszystkie zalety i wady talentu jej autora, a przedewszystkiem widać w niej. podobnie jak na nagrobku Leona XI, silny wpływ Berninfego.

główny pokarm; niektórzy pędzą życie rozbójnicze, jako korsarze. O moralności wogóle mają bardzo słabe, pojęcie, zwłaszcza ci, którzy przyjęli islam. Zona bywa kupowana przez męża i po jego śmierci wychodzi powtórnie zamąż za jego brata; w niektórych miejscowościach istnieje egzogamiczna forma małżeństwa. Jednakże roz-bójstwa i gwałty u A. zdarzają się bardzo rzadko. Poglądy religijne podobne są do wyobrażeń religijnych innych maiajczyków; charakterysty-cznem jest u nich pojęcie o wędrówce dusz po śmierci, z czem mają ścisły związek ich różne odrządki pogrzebowe. Są wfielce przesądni, co się objawia w niektórych obyczajach, w praktykach czarodziejskich i t. t. Obok politeizmu panuje u A. mahometanizm i chrystyanizm, ten ostatni atoli nie zapuścił dotąd głębszych korzeni. A. objawiają wiele poczucia piękna: bardzo lubią muzykę i taniec, a ich malowidła, zwłaszcza na nagrobkach, świadczą o pewnych artystycznych zdolnościach. Budynki ich mają formę okrągłą, ze szczególniej szem zaś staraniem i umiejętnością, a nawet z pewnym smakiem artystycznym, budowTane są domy w miejscowościach pobrzeźnych.—Ze źródeł patrz: ,.Lber die Papuas und Alfuren” (1859) Baer’a; „Neu Guinea und seine Bewohner” (1865) Finsch’a, „Bij-dragen tot de Keunis der Alfoersche taal in de Minahasa” (1866 r.) Niemann’a i głównie praca Joest’a w „Verhandl. Beri. Gesellsch. f. Antropol.” 1882 r.

Alfy, według Eddy skandynawskiej Snorrona (tłom: Lelewela) są to istoty fantastyczne, bóstwa niższego rzędu, niekiedy jednak równe Azom (ob.); ze względu na swą postać stoją między Karłami (Cwergami) i Rusałkami, mają swojego króla i są przyjęci do towarzystwa bogów. Dzielą się na białe i czarne, czyli dobre i złe duchy. Czarne Alfy są czarniejsze od sadzy i mieszkają na ziemi, białe .zaś, jaśniejsze od słońca, przebywają w niebieskim pałacu Alf-heimie.

s. s.

się A. lega albo Al i g a.

J, A.

Algarotti Franciszek (* 1712 — f 1764), pisarz włoski, syn bogatego kupca weneckiego, kształcił się w Rzymie, Wenecyi i Bolonii, przykładając się gorliwie do matematyki, astronomii, filozofii, anatomii i fizyki; poznał też język grecki, łaciński, francuski i angielski, nie zaniedbując bynajmniej ojczystego. W 21 roku życia udał się do Paryża i tu wkrótce dał się poznać bardzo korzystnie ówczesnej inteligencyi literackiej dziełem „Neutonianismo per le donne“ (1733), w któ-rem powabnie i przystępnie wyłożył naukowe teo-rye Newtona. Obracając się lat kilka wśród przedstawicieli i zwolenników literatury rewolu-cyjnej, przejął się w pewnym stopniu panującym w niej duchem i tonem, czego wyraźne dowody znajdują się w pismach jego i prozaiczny ch, i poetycznych: A. jest wszędzie wytwornym, powabnym stylistą, a wielostronna wiedza pozwala mu dotykać najróżnorodniejszych kwestyi naukowych. Stąd to niektórzy nazywali go Wolterem włoskim. Z Paryża A. przejechał do Anglii, stamtąd zaś udał się do Rosyi, co dało mu sposobność do napisania „Lettere sulla Russia“. W powrocie dał się poznać Fryderykowi II, podówczas Alga. Nazwa ta u starożytnych pisarzy rzym- jeszcze następcy tronu, i ten polubił go tak dale-skich stosuje się do ziół wodnych i morskich ce, iż zaraz po objęciu rządów, własnoręcznym wogóle, w szególności zaś, w jednym z ustępów j listem zaprosił go do Berlina, nadał mu potem „Commentarii”, do Zostery, którą Cezar żywił ko- tytuł hrabiowski i uczynił szambelanem. A. nie swojej jazdy, (ob. Nocca, „De plantis quae I mieszkał naprzemian w Berlinie lub Dreźnie, porn Iulii Caesuris Commentariis indigitantur). ! nieważ i August III poważał go bardzo, szcze-Zostera i dotąd w narzeczu weneckiem zowie gólniej jako znawcę dzieł sztuki, zlecił mu nawet zakupowanie obrazów do galeryi drezdeń-Alga marina. (Lamk.) Syn. Webla, czyli skiej. Jakoż A. udał się do Włoch, poczynił tu tak zwanej „Trawy morskiej” (Zostera mari- znaczne zakupy i dowiódł, że wybór Augusta był na L.).    J- A- i trafny. W r. 1754 A., zmuszony do tego niepo-

Algae ob. Wodorost y.    i myślnym stanem zdrowia, wrócił do Włoch i osiadł

Algarobilla materya garbnikowa, nieznanego w Wenecyi; później przeniósł się do Bolonii, bliżej pochodzenia.    ! a stąd, gdy na zdrowiu coraz więcej podupadał,

Algardi Alessandro, rzeźbiarz włoski do Pisy, i tu umarł. Fryderyk II wzniósł mu tu-(*1598 lub 1602 w Bolonii—-JT654). Pierwiastko- taj na Campo santo okazały grobowiec. Kom-wo poświęcił się, pod kierunkiem Carraci’ego, piętna edycya pism A. wyszła w 17 tomach malarstwu, następnie zaś zwrócił się po części w Wenecyi (1791 —94). Ważniejsze z nich są: do architektury, a przeważnie do rzeźbiarstwa. „Saggi sopra le belle arti“ i „Lettere sopra la W tym ostatnim zakresie należy A. do wybit- pittura e sopra l’architettura“, obydwa świadczą-uiejszych naśladowców Bernini’ego (ob.); celuje се o subtelnem poczuciu artystycznem autora;

86

Encyklopedia Pn^-łrethna Ilustr

„Saggi sulla rima e sopra Orazio“; „Lettere filo-logiche“ i inne. Jego listy poetyckie rozprawiają zwykle także o różnych kwestyach naukowych lub filozoficznych, a „Congresso di Citera“ jest naśladowany podług „Tempie de Gnidę“ Monteskiusza.

południowo zachodnia część Bawaryi, wraz z nie-wielkiemi cząstkami sąsiedniego Wirtembergu i Tyrolu; wschodnią jej granicę stanowi Lech, zachodnią Riss (dopływ Dunaju), Schüssen (dopływ jez. Bodeńskiego) i Ren, północną Dunaj, południową zaś 111 (dopływ Renu), przełęcz arls-berska i dolina Rosanny aż do Landeck. W ści-ślejszem jednak znaczeniu A. nie zajmuje tak rozległej przestrzeni: na północy zwłaszcza granica jej o wiele jest szczuplejszą i koryta Dunaju nie dosięga, lecz przebiega po linii, oddzielającej pagórkowaty kraj przedalpejski od wyżyny Bawarskiej, mniej więcej od Schöngau nad Lechem do Waldsee w Wirtembergu. Cały kraj tern bardziej jest górzystym, im więcej zbliża się ku południowi, gdzie leży właśnie jedna z gałęzi alpejskiego systematu, znana pod nazwą algaw-skich Alp (Allgäuer Alpen), (ob. Alpy). Iller dzieli go geograficznie na dwie części: zachodnią, bardziej lesistą, i wschodnią, odznaczającą się bogactwem dolin, stąd też mieszkańcy'rozróżniają się między sobą jako „leśni“ (Wälder) w okolicach Renu i jez. Bodeńskiego, oraz „dolinowi“ (Thaler) między Hierein i Lechem. Uciążliwe

,T. A.

Algarova, nazwa hiszpańska szarańczyna czyli chleba ś-go Jana {Ceratonia Siliqua L.).

wa

Algarwia, a właściwie Algarhia, od arab. sło-A1 Garb, co oznacza kraj zachodni, najmniejsza i najbardziej południowa prowincya Portugalii, 4,858 kil. kwad. powierzchni i 205,901 mców. Jest ona w istocie niczem więcej, jak tylko stokiem południowym tego rozległego pasma górskiego, które, jako S-a Morena w Hiszpanii, przekracza dolną Guadianę i, dążąc ku Atlantykowi, kończy się na pd. zd. przylądkiem św. Wincentego. Góry, od koryta Guadiany począwszy, zwiększają stopniowo swą wysokość i w szczycie Foia dosięgają 903 m. Całe to pasmo, które w środkowym biegu rozdziela się na dwie łączące się dalej części, nosi nazwę S-a de Monchi-que i spada tarasami ku południowi na pagórkowatą krainę Barrocal. Wybrzeże samo, czyli

dogodności przybywa i sztuczna, jaką wytwarza polityczna granica między Bawaryą i Austryą: bawarska A. bowiem wciska się głębokim klinem w austryacką i rozłamuje je na dwie części, tak, że tym sposobem powstają niejako trzy A.: zachodnia austryacka, którą można inaczej nazwać Vbrarlbergiein, wschodnia austryacka nad Lechem, i środkowa Bawarska wraz z Wir-temberską, czyli właściwa Algawia. Mieszkańcy (katolickiego wyznania), dzięki swej pracowitości, cieszą się wogóle dobrobytem, zajmując się w niższych dolinach i na płaszczyznach rolnictwem, w wyższych hodowlą bydła rogatego (słyn-

And. S.

tak zwana Beira mar., jest już płaszczyzną, gdzie- przełęcze w rozgałęzieniach północnych algaws-niegdzie piaszczystą lub błotnistą, wąskiemi a wy- skiej grupy utrudniają wielce komunikacyą mię-dłużonemi wysepkami od oceanu oddzieloną. Grunt dzy sąsiedniemi dolinami; stąd też drogi bite cze-wogóle bardzo urodzajny, nawet na pobrzeżu— piają się tylko brzegów większych rzek, a żela-to też w dolinach górskich i na niższych miej- | zne niższych okolic. Do tych naturalnych nie-scowościach uprawa roli zajmuje największą część mieszkańców, dostarczając obficie: fig, migdałów, oliwy, wina, chleba św. Jańskiego, kukurydzy, i t. p. W okolicach wyższych, i na stokach gór wyborne pastwiska nadają się do hodowli bydła rogatego i owiec, głównie jednak rozwinął się chów nierogacizny, dzięki wspaniałym lasom bukowym i kasztanowym, jakie znajdują się w środkowej części prowincyi. Pszczelnictwo w stanie kwitnącym. Rybołówstwo dostarcza niemałych dochodów miejscowej ludności, która prócz tego ma sławę najlepszych majtków w Portugalii.

Algawskie pokłady (geol.). Nazwę tę noszą w nauce pokłady wapieni i łupków, stanowiące w Alpach bawarskich, w Tyrolu zachodnim, oraz w części Alp austryackich ogniwo lejasu, czyli czarnej jury. Odznaczają się one bogatą, ale bardzo jednostajną fauną, wśród której przeważnie występują ammonity z rodzajów Arietites, Harpoceras, Phylloceras i Lytoceras.

Algazirah (właściwie Abu Dżafer Ahmed el Dżezzar), lekarz arabski XI wieku, autor bardzo rozpowszechnionego w wiekach średnich dzieła lekarskiego p. t. „Podręcznik podróżny” (Zad al Mosafer), przełożonego na język grecki (Ephodes) przez Synesiusa, na łaciński (Viaticum peregrinantium) przez Konstantyna Afrykańczyka, nawet na hebrajski (Dzedat el de-rachim). Rękopis oryginalny arabski zachowuje się w Dreźnie, grecki w Paryżu; manuskrypt Lej-deński zawiera tylko dwie księgi w przekładzie greckim i łacińskim, z których pierwsza (Syne-

к. j.

galii.

Bogactwo mineralne prawie żadne, przemysł słabo rozwinięty (plecionki z trawy Esparto), han- na algawska rasa), del natomiast bardzo jest ożywiony, mając wielkie ułatwienie w licznych choć niewielkich portach, przez które wywozi się owoce południowe, wino, ryby, oliwę etc. Klimat podzwrotnikowy, sprzyjający uprawie wszelkićh roślin, właściwych pasowi m. Śródziemnego, przypomina Maderę i wybrzeże Granady. Skwar letni łagodzą wiatry, od morza przychodzące, w zimie zaś śnieg lub mrozy nie są znane. Wszystkie powyższe względy, w połączeniu z rualowniczością okolic, sprawiają że A. jest najpiękniejszą prowincyą Portugalii. Stolicą jest port Faro, połączony koleją żelazną z Lizboną. A. za czasów maury-tańskich była znacznie większą i sięgała aż do Almeryi na pobrzeżu Granady. Sancho I, zdobywszy Silves, stolicę maurówl!89 r., ogłosił się królem A. Alfons III (1248 — 1279) odebrał resztę tego kraju i przyłączył go 1253 do Portu-

And. S.

Algawia (Algau, Allgäu, Alpgau, Albigau),

sins, De febribus) ogłoszona została drukiem, G., w tym okresie nauczycielstwa jego wydanych,

Dr. !..

Lugd. 1749.

sai sur les écoles philosophiques chez les Arabes et notamment sur la doctrine d’Algazali“, Paryż, 1842), najlepiej charakteryzuje kierunek pracy umysłowej autora, który sam kreśli drogi, któ-remi kroczył w poszukiwaniach swoich, nim się oparł ostatecznie na kryteryum wiary, i, konsekwentnie z tern podzielił cały zasób wiedzy ludzkiej na dwie kategorye: pożyteczną i szkodliwą dla religii. Jeżeli zaś Al G. filozofię studyował, jak sam powiada, w celu pokonania jej, to rzeczywiście do tego głównie dąży dzieło jego „Tuha-fot el-falâ sifah“ to znaczy. „Wzajemne zwalczanie się filozofów.” Jest to jakby „pendant“ do wspomnianego wyżej dzieła „O dążnościach filozofów“ (El Makâzid el-falâsifah); przedstawione w tern osta-tniem różniące się zdania filozofów, poddane są następnie we „Wzajemnem zwalczaniu się filozofów”, ostrej krytyce, opartej głównie na sprzeczności ich z wiarą religijną. To zwalczanie się wzajemne filozofów, ta ich „Destruetio ubiło so-

przebija dążność encyklopedyczna umysłu jego, Al Gazzali właściwie Abu Hamid Moham- dążność, którą od najmłodszych lat w pracach medlbnAhmed al-Gazzali alTusi (* luoü swoich zdradzał; chęć poznania najróżnorodniej -roku w Gazzaleh, w okolicy podmiejskiej mia- szych zdań i opinij, oraz zestawianie ich cechu-sta Tus we wschodniej Persyi — *}* 1111 r. tam- je w ogóle dążność naukową Al G. To też stu-źe), filozof i mistyk arabski z XI w. Pierwiast- dya jego z tego zakresu badań, a szczególniej kowe wykształcenie odebrał w mieście Tus, na- encyklopedyczne i logiczne stosunkowo są najle-stępnie studyował teologię i Arystotelesa głów- piej przez niego opracowane; nieznać w nich nie w „Szkole wyższej“ w Niszapur, aż do 27 r. wprawdzie twórczego umysłu, ale w każdym ra-życia, tj. do roku, w którym, zjednany przez zie znać umysł szukający z zapałem prawdy i usi-Imama Al-Haramaïn’a dla sekty Suffitów per- łujący pogodzić sprzeczności. Ta różnorodność skich, przejął się ich kierunkiem mistyczno-asce- jednak zdań filozoficznych i sprzeczność ich, nie-tycznym i w duchu tym nauczać począł. Pomi- dająca się, pomimo usiłowań jego, pogodzić, w wy-mo wybitnej dążności mistycznej nie zerwał Al., sokim stopniu sprzyjała rozwojowi mistycznych

G. z filozofią; powołany do wykładów w wyższej skłonności Al G., które wcześnie już usposobie-szkole w Bagdadzie (1091), licznych około siebie nie jego zdradzało; to też niepewność dociekań gromadził słuchaczy, a oprócz tego pisał dzieła filozoficznych podsycał coraz silniej skeptycyzm treści filozoficznej. Prawdopodobnie z owej epo- jego, ale tylko po to, aby otworzyć wygodną furtki (1091—95) pochodzą: 1) rozprawa jego „O po- kę dla umysłu, szukającego prawdy w —mistycy-znawaniu rozumem i prawdy boże“; 2) obszerniej- zmie. Mistycyzmem tym tchną też wszystkie sze dzieło „O dążnościach i zadaniach (o punk- późniejsze prace Al G. Element ten wprawdzie tach wytycznych) filozofów“ (El Makâzid el-falâ- da się odnaleść i w pierwszych pracach jego, sifah); 3) dzieło pod tyt. „Probierz czynów“ (Mi- ale w późniejszych występuje on coraz wyraźniej, zân el-alm), oraz 4) dzieło pod tyt. „Zbiór prawd a razem z jego rozwojem na miejsce filozofii odnoszących się do zbadania afektów“. Pierw- wznosi się coraz wyżej teologia. Pchany naturą sza z prac cytowanych w pięciu rozdziałach tra- umysłu swego na drogę kontemplacyjną, już 1095 ktuje: logikę, metafizykę, mowę, pismo i wnio- roku porzucił Al. G. wykłady swoje w Bagda-skowanie; drugie dzieło, znane także pod nazwą dzie. Po krótkim czasie odbył pielgrzymkę do „Waga (probierz) nauki“ przedstawia poglą- Mekki, skąd udał się do Damaszku, gdzie pewien dy filozofów arabskich, jak mniemają niektórzy czas nauczał; odwiedził Jerozolimę, wykładał na-(Munck) z naprzód powziętym celem poddania stępnie w Aleksandryi i w końcu powrócił (1106) ich następnie surowej krytyce. Dzieło to było do rodzinnego miasteczka Tus, gdzie znowu jął rozpowszechnionem pośród uczonych żydów współ- się pisania dzieł. Od życia kontemplacyjnego, czesnych autorowi i z owego zapewne czasu po- jakie tu pędził, oderwał się raz jeszcze Al G. chodzą tłómaczenia jego hebrajskie, dotąd w rę- i objął ponownie wykłady w Niszapur, ale nieza-kopismach po różnych bibliotekach przechowywa- długo znowu do Tus powrócił, gdzie wśród Suffitów ne. W połowie XII w. Dominicus Gundisalvi, najchętniej przebywając, wzniósł dla nich nieopodal archidyakon z Segowii, przy pomocy jednego swego domu klasztor wraz ze szkołą i tu w sa-z uczonych żydów, przełożył to dzieło na język ¹ motności, dewocyi oddany, życia dokonał (1111). łaciński, a Piotr Lichtenstein z Kolonii wydał ten Krótko przed śmiercią napisał Al G. „El-Mun-przekład w .Wenecyi 1506 r. („Logica et philo- kidh min el-dhalal“ to jest „Uwolnienie od błę-sophia Algazelis Arabis“). Dzieło pod liczbą 3) dów”. Dziełko to, wydane przez Schmölders’a („Es* wspomniane jest właściwie kompendyum z etyki, nać w niem wpływ Awicenny i Alfarabiego, jak w ogóle Arystotelików arabskich. I to dzieło, podobnie jak poprzednie, rozpowszechnionem było wśród żydów arabskich, dzięki czemu, przechował się przekład jego hebrajski, dokonany w końcu XII w., przez rabina Abrahama ben Hazdai z Barcelony, podług którego wydał je po łacinie Goldenthal („Compendium doctrinae ethicae auto-re Algazali“ Lipsk 1839). W związku z tern dziełem znajduje się inna praca Al G. pod tyt.

„Sprawiedliwa waga“, także tylko w tłómaczeniu hebrajskiem przechowana, oraz, prócz dzieła, pod liczbą 4) wymienionego, które w 15-tu rozdziałach przedstawia wykład etyki, także rozprawa jego, zatytułowana „O! dziecię!“ (Ajjûha’l-weled) wydana po niemiecku wraz z tekstem arabskim przez Józefa von Hammer - Purgstall («0 Kind! die berühmte Abhandlung Ghazalis“ Wiedeń 1838).

We wszystkich niemal nracach filozoficznych Al phorum,” przez długi czas znaną była jedynie go. Serret określa a. jako analizę równań; Ste-z krytyki na nią napisanej przez Awerroesa (ob.) czkowski nazywa ją wprost nauką o równaniach; i przechowanej w wersyi łacińskiej (Destructio według Eulera a., czyli analiza obejmuje wykład destructionum) podług jej przekładu hebrajskiego, zupełny nauki o liczbach i rozbiór dokładny ró-dopóki Munck nie zaczerpnął szczegółów, wyją- żnych sposobów rachunku. Euler zatem nadaje śniających ten utwór, wprost z rękopismów hebraj- a. znaczenie obszerniejsze, obejmuje bowiem pod skich. Krytyka filozofów (Destructio phil.) jest nazwą a. i arytmetykę. Rzeczywiście zresztą, jednem z ważniejszych dzieł Al G., skeptycyzn granicy między arytmetyką a a. niepodobna ściśle jego wyraził się tu? najsilniej, a właśnie głównie oznaczyó, jak to uznaje Bertrand, według które-dzięki temu skeptycyzmowi, zajął Al. G. wybitne go charakterystyczną cechę a. stanowi to, że ba-w dziejach filozofii arabskiej miejsce. Wprawdzie damy w niej działania niezależnie od liczb, na niektórzy, jak np. Awerroes i Mojżesz z Narbon- których je wykonywamy. Duhamel w metodzie ny, powątpiewali o szczerości jego napadów na swej nauk, na rozumowaniu polegających, nie roz-filozofię, inni zaś, jak np. Abu Bekr (ob.), twier- różnią wcale arytmetyki od a., łącząc je pod dzili, że Al G. pisał prócz znanych powszechnie ogólną nazwą nauki liczb. Wroński nazywa a. dzieł egzoterycznych i dzieła ezoteryczne — dla nauką o prawach, tyczących się liczb, gdy aryt-wybranych, w których zapewne inaczej trakto- metyka zajmuje się tylko faktami, odnoszącemi wał wiele kwestyj; to jednak zdaje się być pe- się do liczb. Najlepiej więc zakres a. poznać wnem, że chociaż rzeczywiście nad czysto nau- można z wypełniającej ją treści. Ze względów kowym celem górował u mego zawsze wzgląd, pedagogicznych zwykło się ją dzielić na a. niższą * praktyczny, ale praktyczność ta oparta była nie i a. wyższą: pierwsza wchodzi w zakres szkół na korzyściach materyalnych, lecz moralnych. Po- średnich, druga wykłada się na uniwersytetach, dobnie jak mistycyzm jego wrogo go usposabiał A. niższa obejmuje cztery zasadnicze działania dla zimnego rozumowania, tak samo i w studyach z wyrazami algebraicznemi, całkowitemi i ułam-swoich o etyce, stanowiących znaczną część jego kowemi, naukę o proporcyach, potęgach i pierwia-spuścizny umysłowej, nawoływał przedewszyst- stkach, o postępach arytmetycznych i geometry cz-kiem do praktykowania cnót wszelkich, czyli do nych, o logarytmach, rozwiązywanie równań sto-czynów etycznych. W traktacie np.: „O! dzie- pnia pierwszego i drugiego i niektóre własności cię!” wyraźnie porównywa naukę do drzewa, a pra- równań stopni wyższych, równania nieoznaczone ktykę życia do jego owoców. Prócz wspomnia- stopnia pierwszego, ułamki ciągłe, analizę ukła-nych dzieł filozoficznych, Al G. jest także auto- dów (kombinacye, permutacye i waryacye), twier-rem bardzo wielu rozpraw i dzieł czysto teolo- dzenie o dwumianie (binomie) Newtona, wreszcie gicznoj treści lub religijnej, te jednak niemiały początki nauki o wyznacznikach (determinantach) nigdy takiego rozgłosu, jak prace jego filozofiicz- i rachunku prawdopodobieństwa. Do a. wyższej ne, z wyjątkiem jednego obszernego dzieła, stre- należy ogólna teorya równań i rozwiązywanie icb szczającego w sobie całą drugą fazę działalności liczebne, teorya wyznaczników, teorya rugowania jego umysłowej, a mianowicie „Ihijâ olum al-dîn” i podstawiania (eliminacyi i substytucyi), nauka to jest „Odrodzenie umiejętności religijnych”, wy- o szeregach. Rozwój wreszcie nauki rozszerza soce cenionego przez arabów, uchodzącego nawet wciąż zakres a. wyższej nowemi działami, jak za rodzaj kodeksu filozoficznego całego Islamiz- np. teoryą kwaternionów, które w badaniu geo-mu. Dzieło to, dotąd w rękopismie po bibliote- meirycznem przestrzeni mnją znaczenie takie, jak kach przechowujące się, znanem jest tylko żury- ilości urojone w badaniu utworów na płaszczyźnie, wków i to dopiero od r. 1852, dzięki Hitzig’owi. Jest to poniekąd odrębna gałąź a., tak zwana a. (Porów., prócz wspomnianej już rozprawy Schmöl- geometryczna, do której też zaliczyć można nau-dersa, oraz wstępu Hammer-Purgstall’a do wy- kę o ilościach kierunkowych Źmurki. Wyjaśnię* dania rozprawy etycznej Al G. pod tyt. „O¹ nie przytoczonych tu terminów podamy pod wła-dziecko!”, głównie: Gosche „lieber Ghâzzalis Le ściwemi wyrazami.

ben und Werke” Ber]in 1858).    ss    H is tory a. Znajomość początków a. napotykamy

Algebra, część matematyki, obejmująca w po- u różnych narudów w starożytności już bardzo spolitem znaczeniu naukę o działaniach ra- głębokiej. Tak mianowicie traktat chiński „Kiu-chunkowych z ilościami ogólnemi czyli głoskami, czang”, t. j. dziewięć rozdziałów, napisany podo-której wszakże dokładne określenie trudno jest bno około r. 2500 przed Chr., zawiera nietylko podać. Według Lagrange’a „ma ona na celu nie rozwiązanie równań stopnia pierwszego i drugie-wynajdywanie samychże wartości szukanych wiel- go, ale nawet podaje sposób przybliżonego roz-kości, ale przeprowadzenie systemu działań na wiązania równań stopni wyższych; trudno wszak-ilościach danych, aby stąd wyprowadzić wartości, że rozstrzygnąć, co w dziele tern pochodzi z cza-których się poszukuje według warunków zadania; sów tak dawnych, a co później dodanem lub obraz tych działań, przedstawiony przez znaki przerobionem zostało. Również bardzo dawny algebraiczne, nazywamy wzorem czyli formułą.” jest traktat matematyczny, napisany przez Według takiego wszakże określenia możnaby są- Amesa (ob.) w Egipcie między r. 2000 a 1700 dzić, że jedynym celem a. jest rozwiązywanie ró- i przed Chr.; autor posiada znajomość postępów wnań za pomocą wzorów algebraicznych, nie obej- j arytmetycznych i geometrycznych, oraz rozwiązu-mowałaby zatem rozwiązywania równań liczebne- j je równania stopnia pierwszego z jedną, niewia-

domą. Jako matematycy byli grecy mistrzami w geometryi, lekceważyli wszakże arytmetykę, dla tego i a. rozwinąć się u nich nie mogła; jednakże dla potrzeb samej geometryi znajdujemy u Euklidesa (w III w. przed Chr.) znajomość proporcyi i jej przekształceń, geometryczne wykreślenie pierwiastków równania stopnia drugiego. Archimdes i Apoloniusz rozszerzyli szczupły ten zakroes, a według pewnych wskazówek arabskich miał Hipparch (w II w. przed Chr.) pisać o równaniach stopnia drugiego. W każdym jednak razie a. u greków opierała się na rozumowaniach słownych, bez znaków symbolicznych, umożebniających jej postęp. A. symboliczną stanowi dopiero traktat Diophantesa z Ale-ksandryi (ok. 350 r. po Chr.), z którego 13 ksiąg 6 tylko do nas doszło. Rozwiązuje on równania stopnia 1-go i 2-go, te ostatnie wszakże tylko w przypadku, gdy pierwiastki są wymierne, i podaje zawsze jedno tylko ich rozwiązanie; rozbiera też dokładnie równania nieoznaczone. W rozwoju a. ważny udział przyjęli i hindusowie, gdy pierwotną swą a. ożywili zapoznaniem się z matematyką grecką. Najdawniejszą znajomość a. u nich znajdujemy u Aryabhatty (476—550 po Chr.), a nieco późniejszy pisarz, Brahmagupta, rozwiązuje równanie nieoznaczone stopnia drugiego rux² + 1 — y². W czasach późniejszych Bhaska-ra (1141 -1225) zna dwa pierwiastki równania stopnia drugiego i stosuje al. do rozwiązywa nia zadań geometrycznych. Autorowie indyjscy pisali wierszem, Bhaskara dopiero do wierszy zaczął dodawać wyjaśnienia prozą. Na podstawie a. greckiej i indyjskiej rozwinęła się a. u a: abów, którzy ją znacznie posunęli. Pierwszą a. arabską napisał około r. 830 Mubamined-ibn-Muza al-Chowarizmi, t. j. pochodzący z prowin-cyi perskiej Chowarizm, żyjący na dworze kalifa Mamuna. Dziełu swemu nadał autor ten tytuł złożony z dwu wyrazów: al-dżebr val-mu7ca-bała; przez dżebr (od słowa dżabara naprawiać) oznaczył on znoszenie mianowników w równaniach, przez mukabala zaś przenoszenie wyrazów’ z jednej strony równania na drugą. Tytuł zatem tego dzieła oznacza właściwie rozwiązywanie równań, a gdy zostało ono przełożone na łacinę, użyto pierwotnie obu tych wyrazów arabskich na oznaczenie nauki; w następstwie czasu drugi wyraz odpadł, z pierwszego zaś powstała nazwa algebry. W a. swej Chowarizmi nie przechodzi poza równania stopnia drugiego, podaje też prawidła wyciągania pierwiastków kwadratowych. Około r. 970 Abul-Wefa obrobił komentarz do dzieła Diofantesa; między r. 1010 — 1016 Al-Kurchi napisał a., w której podaje rozwiązanie równań stopni wyższych, dających się sprowadzić do równań stopnia drugiego; około r. 1080 Omar al-Ohaijami podał rozwinięcie potęgi dwumianu dla wykładników całkowitych i dodatnich. U arabów zachodnich pierwszy traktat a. napisał Dżabir - ibn - Aflah, zwykle Geber zwany, od którego nazwiska nie właściwie nazwę a. wyprowadzano. W XII wieku znajomość matematyki od arabów zaczęła się przedostawać do Europy chrześciańskiej, do czego szczególniej przyczynił się kupiec Leonard z Pizy, zwany Fibonacci, który po długim pobycie na Wschodzie napisał 1228 r. traktat o arytmetyce i a., p. t. „Liber abaci”; w książce tej mieści się „Algebr val mukabalu” al-Chorizmiego wraz z dodatkiem o zastosowaniu a. do geometryi. Słynne było następnie dzieło mnicha franciszkańskiego, Łukasza Paccioli, zwanego de Burgo: „Summa de arithmetica, geometria, proportioni e proportional]'ta” (1494); ilość niewiadoma nazywa się tu cosa, t. j. rzecz, skąd poszła nazwa algebry regola de la cosa. Schreibers, zwany Gramma-taeus, wydał w r. 1518 w Wiedniu arytmetykę i a., gdzie na oznaczenie dodawania używa już znaków -J- i —, wprowadzonych poprzednio przez Widmana. Uczeń jego, Krysztof Rudolph, napisał traktat a. p. t. „Die Coss” (1524), który następnie rozszerzył Michał Stiefel (1554); w książce tej wskazane są związki między postępami geo-metrycznemi i arytmetycznemi, zatem pierwsze domysły rachunku logarytmicznego. Szczególniej wszakże rozwinęła się a. we Włoszech, gdzie Scipio Ferreo pierwszy rozwiązał w r. 1515 równanie x³+px — q, a wedle pozostawionych przez niego wskazówek Tartaglia w roku 1535 otrzymał ogólne rozwiązanie równania stopnia trzeciego, dowodzenie zaś podał Card anus w dziele „Ars magna” (1545), w którem znajduje się i rozwiązanie równania stopnia czwartego przez jego ucznia Ferrari’ego. Pierwiastki dodatnie nazywa Carda-nus radices verae, ujemne r. fictae, przy urojonych zaś uważa rozwiązanie za niemożebne i nazywa je „sofistycznemi”. Rozpatruje zresztą mnóstwo przypadków, brak bowiem oznaczeń symbolicznych utrudniał uogólnianie. W dziele Вош-bellego (1572^ rozebrany jest pominięty przez Car-dana przypadek, zwany „casus irreductibilis”, i wykazano, że równanie ma w tym razie trzy pierwiastki rzetelne. Dotąd jednak nie używano symbolów czyli znaków na oznaczanie wielkości i działań, dopiero Franciszek Yieta (1540 — 1603) wprowadził rachunek na głoskach: „lo-gistica speciosa” w różnicy od poprzedniej „logi-stica numerosa”, odtąd też dopiero a. przyjęła obecną swą postać. Nie używał on jednak jeszcze symbolów na oznaczenie potęg, pisał więc: u cubus + b in a quadr. 3 + a in b quadr. 3 4- b cubo aequalia a + b cubo, co znaczy:

a³+3a²ó-f-3aó²+ó³ — (a+ó)³.

W równaniach oznaczał niewiadomą przez Ny jej kwadrat Q, a sześcian C, równanie zatem:

X³—Qx^-^-lSx — 40, pisał:

1C—8Q+16Naeę 40.

Tomasz Harriot (1560 — 1621) w dziele: .Artis analyticae praxis ad aequationesi algebraicas resolvendas,” wydanem dopiero po jego śmierci 1631 roku, wykazuje, że każde równanie stopnia n-tego rozłożone być może na iloczyn u równań stopnia pierwszego; nieznajomą zaczął oznaczać głoską X. Na te czasy przypada też wynalazek logarytmów (ob.) przez Napiera (1614) i Briggsa (1618). Albert Girard (1629) wykazał znaczenie

pierwiastków ujemnych, co stało się wszakże zu- yera i Choquêta Warsz. 1845). K. Libelt „Wypełnię jasnem dopiero, gdy Descartes (1637) po- kład zupełny matematyki w zakresie^ gimnazyal-dał wykreślenie geometryczne równań stopnia nym” (Poznań 1851 r.). F. Beneveni „Algebra” pierwszego i drugiego i dał początek geometryi (1859, wydana przez okrąg naukowy warszawski), analitycznej, wiążącej ściśle a. z geometryą. Flo- A. wyższą obejmują: J. K. Steczkowski „Alge-rimond de Beaune (1601 — 1652) uczy, jak bra” (Kraków 1852). A. Sągajło „Wykład znaleźć granice, między któremi przypadają pier- pełny a.” (Paryż, 2 t. 1873 — 4). J. Sochocki: wiastki rzetelne równania. Piotr Fermat wskazu- „Rozwiązywanie równań liczebnych” (w Bibl. fiz.-je metodę obliczania maximôw i minimów. Pa- mat., wydawanej przez Baranieckiego i Czajewi-scal (1647 — 1653) podaje regułę o znakach, cza z zapomogi kasy im. Mianowskiego); tegoż oznaczaną jego nazwiskiem, wprowadza naukę autora zapowiedziana „Teorya równań algebraicz-o kombinacyach. Hudde (1659) wykrywa meto- nych“. Babczyńskiego „A. wyższa“ wyszła tyldę, pozwalającą oznaczyć, czy równanie posiada ko w wydaniu litograficznem. M. A. Baraniec-pierwiastki równe i jakie one są. Wallis (1616— ki „Teorya wyznaczników” (Paryż, 1879). K. 1703) rozwija znaczną liczbę szeregów, wprowa- Hertz „Pierwsze zasady ,kwaternionów Hamilto-dza potęgi ułamkowe. Lord Brounker (1620—1684) na” (Warsz. 1887). W. Zmurko „Wykład mate-wynajduje ułamki ciągłe. Newton, jeszcze jako matyki, na podstawie ilości kierunkowych opar-uczeń uniwersytetu w Cambridge, podał rozwinię- | ty”. Najnowsze podręczniki szkolne są Zającz-cie potęg dwumianu dla wykładników ujemnych i kowskiego (Lwów, 1889) i Todhuntera w rozsze-i ułamkowych (1662), a dalszemu postępowi a. [ rzonym przekładzie Wł. Kwietniewskiego (War. utorował drogę swoją „Arithmetica universalis” 1890), zalecająca się obfitością zadań. Orygi-(1707), która zawiera rozwiązanie liczebne ró- naine rozprawy z zakresu a. pojawiły się dopiero wnań stopni wyższych. Leibniz (1676) rozwią- w ostatnich czasach w „Pamiętniku tow. nauk żuje przypadek nieprzywiedlny równania stopnia ścisłych” w Paryżu, w „Pamiętniku Ak. umieję-trzeciego przez rozwinięcie na szereg. Od czasu tności”, oraz w „Pracach fiz. mat.” wydawanych Newtona i Leibniza, którzy dali początek ana- w Warszawie; o rozprawach tych i ich autorach lizie wyższej, postać matematyki ulega zmianie, ob. Matematyka. W Rosyi najwięcej jest a nowe kwestye biorą górę nad zadaniami sa- używany podręcznik a. Dawidowa, który miał już mej a., która wszakże rozwija się coraz dalej. Ja-t liczne wydania. Z dzieł w językach innych wy-kób Bernouilli rozwinął naukę o szeregach. Tschi- mienimy tylko niektóre z najważniejszych: J. A. rnhausen (1683) podał sposób, jak z równania usu- Serret „Cours d’algèbre supérieure” (Paryż, 5 «ąć dowolną liczbę wyrazów pośrednich. Metody wyd. 1885). G. Salmon „Lessons introductory to przybliżonego rozwiązywania równań stopni wyż- the modern higher algebra“ (3 wyd.). H. Clebsch szych po Newtonie podali Euler, Fourier, Budau, „Theorie der binären algebraischen Formen“ Sturm, Gräffe, Horner. Lagrange (1768) stosuje (Lipsk, 1872). E. Netto „Substitutionstheorie ułamki ciągłe do rozwiązywania równań, Euler, und ihre Anwendnung auf die Algebra“ (Lipsk, Cauchy, Gauss uzupełniają teoryję równań; Abel 1882). M. A. Stern „Lehrbuch der algebraischen (1824) wykazuje niemożebność rozwiązania algę- Analysis“ (1860). O. Schlömilch „Handbuch der braicznego równań stopni wyższych nad czwarty, algebraischen Analysis“. F. Klein „Vorlesun-W ostatnich czasach posunęli a. "Wroński, Jacobi, gen über das Ikosaeder und die Auflösung der Boole, Cayley, Hermitte, Kronecker, Serret, Syl- Gleichungen vom fünften Grade“ (Lipsk 1884). vester, Aronhold, Brioschi, Salmon, Clebsch, Gor- Jako zbiory zadań przytoczymy: E. Heiss „Samm-dan i w. in.—Rozwój a. na zachodzie przypadł lung von Beispielen u. Aufgaben aus der al-na czasy upadku nauk u nas, dla tego, pomijając gemeinen Arithmetik und Algebra“ (wyd. bardzo książki o arytmetyce (ob.), mniej lub więcej po- liczne), H. Heilermann i J. Dickmann „Lehr trącające o zadania i kwestye algebraiczne, isto- und Uebungsbuch für den Unterricht in der Al-tne podręczniki a. ukazują się u nas dopiero gebra“ (Essen, 1879). z odrodzeniem szkolnictwa w drugiej połowie ze- Algebraiczne działania, toż samo co a rytme-szłego stulecia. Jak inne podręczniki, przez tyczne działania: dodawanie, odejmowanie, L’Huilliera z polecenia komisyi edukacyjnej przy- mnożenie, dzielenie, podnoszenie do potęg i wygotowane, i a. przełożył ksiądz Jędrzej Gawroń- ciąganie pierwiastków, od arytmetycznych różnią ski (1740—1813), a szczęśliwie obmyślone przez się tylko tem, że tyczą się ilości ogólnych, do-niego słownictwo zostało w głównych zasadach datnich i odjemnych. Ob. A. ilości i A. znaki, i przez następnych pisarzy przyjęte. Również    Algebraiczne funkcye, ob. Fu иксу a.

zu-

s. K.

w zeszłym wieku przełożył J. Jakubowski „Nau-    Algebraiczne ilości. Wielość przedmiotów je-

kę matematyki do użycia artyleryi francuskiej” dnorodnych prowadzi do pojęcia liczby mianowa-(Warsz. 1771—3), a Jan Śniadecki napisał „Ra- nej: 3 domy, 3 funty; odrywając uwagę od jedno-chunku algebraicznego teorya, przystosowana do ści, dochodzimy do pojęcia samej wielokrotności: linij krzywych”. Z podręczników późniejszych 3, 5, liczby niemianowanej, oderwanej. Jeżeli wre-waźniejsze: A. Wyrwicz „Początki a. na klasę I szcie w uogólnianiu posuwamy się dalej jeszcze, i II” (2 t. Wilno 1828), oraz „Przypisy do a.” zyskujemy pojęcie ilości ogólnej, algebraicz-(1828). G. Hreczyna „Początki a.” (Krzemie- nej, t. j. wielkości niewyznaczonej ani co do nieć 1830). W. Wrześniowski „Zasady a.” (z Ma- swei iedności. ani co do wielokrotności- -ozna

nigdy już ojciec od syna nie będzie 6 razy star szym. Odpowiedź wszakże nic jest niedorzeczną liczba bowiem odjemna —4 znaczy, źe stan rze czy, o który pytamy, miał miejsce w przeszłości przed 4 laty. "Wtedy rzeczywiście ojciec 36-letn był 6 razy starszy od 6-letniego syna. Przykład ten wyjaśnia znaczenie i ważność rozważania ilości odjemnych w algebrze.

czenia a. i. użył głosek a, b, c i t. d. Vieta (1540— 1603), przez co nadał algebrze dzisiejszą, jej postać. Szereg liczb kolejnych: 0, 1, 2, 3 i t. d. uważać można jako miejscowskazy wielkości, rozłożonych w pewnym porządku, licząc od pewnego początku, stanowiącego zero; wielkości te mogą się jednak rozciągać i po drugiej stronie zera:

—5—4—3—2—1 0 1    2 3 4 5

S. K.

należy więc szereg liczb rozciągnąć i na drugą stronę zera. Ciąg ten stanowi liczby i ilości dodatnie, + l,+2,+3, lub 1,2,3, i ilości odjemne —- 1,—2,—3. Gdy odrywamy uwagę od znaku + lub —, otrzymujemy wartości bezwzględne danych ilości; co do wartości swej względnej, jest —3 mniejsze od —2, co do wartości zaś bezwzględnej większe. A. i., związane między sobą pewnemi działaniami, tworzą wyrazy algebraiczne, jak np. 5a²b*c. Wyraz ten stanowi jednomian, aĄ-b dwumian, a+ó+c+d w o-gólności wielomian. Aby uwidocznić korzyść, wynikającą ze wprowadzenia a. i. i a. znaków, rozpatrzmy przykład. Dajmy, źe mamy rozwiązać zadanie następne: Znaleść dwie liczby, których suma czyni 118, a różnica 42. Rozumowanie arytmetyczne jest uciążliwe i rozwlekłe i prowadzi do rozwiązania danego tylko przypadku. Posługując się drogą algebraiczną, oznaczymy najpierw daną sumę przez a, różnicę przez b\ oznaczmy dalej nieznaną liczbę mniejszą przez x, wtedy większa wyrazi się oczywiście przez b-\-x, a zatem napisać możemy, według warunków zadania, xĄ-b-\-x=a, czyli 2x-\-b—a, albo 2x=a—b,

a—b t i :    , a liczba

U

Algebraiczne krzywe a. powierzchnie,, ob. Krzywe (linie) i powierzchnie, oraz Geometrya analityczna.

Algebraiczne równania ob. Równania i Alge braiczne ilości.

Algebraiczne wyrazy ob. A. ilości. Algebraiczne wzory ob. A. ilości. Algebraiczne znaki. Ogólność i przejrzystość swych twierdzeń zyskała algebra za pomocą sym • bólów i znaków. A. z. można rozróżnić trzy rodzaje: 1) Do oznaczania samych wielkości służą głoski alfabetu: początkowe a, b, c dla ilości znanych, i końcowe x, y z dla nieznanych. 2) Du oznaczenia działań algebraicznych używają się znaki umówione +, —, X lub ., : . Potęga oznacza się wykładnikiem, a³ znaczy aaa, pierwiastek

_    3

znakiem J/ (od głoski r radix), J/a³ znaczy a. Nawiasy (),[], lub | j wskazują, że pewne

skąd wreszcie liczba mniejsza x:

większa x+b—^—. Wyrażenia te wskazują, źe

u

liczba większa równa się połowie sumy zwiększonej połową różnicy, a liczba mniejsza połowie sumy zmniejszonej połową różnicy. Otrzymujemy więc rozwiązanie ogólne, odnoszące się do wszelkich danych liczb. W naszym np. przypadku, liczba większa wynosi 59+21, t. j. 80, a mniejsza 59—21, t. j. 38. Wyrażenie x=^~^~

działania tyczą się wyrażenia złożonego, np. a(ó+c) znaczy, że ilość a ma być pomnożona przez sumę ó+c. 3) Do wskazywania zwiąsków między wielkościami: znak wskazuje równość, >i< nierówność; a^>b znaczy a większe od b, a<Z.b, a mniejsze od b. Znaki -|-i— wprowadził Widman 1459, znak mnożenia X Oughtred 1631. Jako znaku mnożenia kropki . a jako znaku dzielenia dwukropka :, użył pierwszy Leibnitz. Znak J/ (r, pierwsza głoska wyrazu radix) wprowadził Rudolff (1524), znak równości = Record (1500—1558), długo jednak jeszcze używano znaku cc, jako skrótu wyrazu aequalis. Znaki Z>i<C pochodzą od Harriota (1560—1621). Suma pewnego szeregu wielkości oznacza się często przez 10

]>,jaknp. ]>—1 -}-2-f3-j-... + 10; iloczyn przez П

stano-

i

n=-4

wi to, co nazywamy wzorem algebraicznym, jest to bowiem jakby wzór, według którego otrzymamy rozwiązanie każdego szczegółowego zadania, jeżeli w miejsce ogólnych ilości a i b podstawimy dane ich wartości. Uważmy jeszcze zadanie inne: Ojciec ma lat 40, syn 10; po ilu latach ojciec będzie 3 razy starszym od syna. Według warunków zadania, oznaczywszy szukaną liczbę lat przez x, napiszemy równanie: 40-\-x— 3 (10+ж), skąd otrzymujemy x=5. Rzeczywiście, za lat 5 ojciec mieć będzie lat 45 i będzie 3 razy starszym od 15-letniego syna. Gdybyśmy się zaś w temże zadaniu pytali, kiedy ojciec będzie 6 razy od syna starszym, równanie powyższe by-

np. II aa —axa₂abav Jedność ilości urojonych 11=1

J/HJ oznacza się często głoską i. (Ob. też Al-g e bra).

Algeciras (z arab. Al-Dżezira^wyspa). Północna krawędź cieśniny Gibraltarskiej wyrzeźbioną jest przez piękną, półkolistą zatokę, na której wschodnim krańcu leży potężna twierdza angielska Gibraltar, podczas gdy na zachodzie wynieśli hiszpanie silną warownią ze starożytnego miasta A. Oba te miasta dały także nazwę i zatoce, która mianuje się już to Gibraltarską, już też zatoką A. Było to najpierwsze miasto, jakie roku 711 maurowie zdobyli na półwyspie Iberyjskim i dzierżyli je z górą przez 6 wieków aż do 1344 łoby: 40-\*x=ß (10+m), skąd x——4. Otrzymu- r. Na początku bieżącego stulecia stoczono pod jemy więa na odpowiedź ilość odjemną, co wska- A. dwie bitwy morskie — w pierwszej odniosła żuje, źe zadanie jest niemożliwe, w przyszłości zwycięstwo flota francuska pod wodzą admirała

Linnois d. 6 lipca 1801 r. nad angielską, jednak- ! Pizy, Genui i Aragonii, dopóki w 1720 r. nie że w sześć dni później przez anglików na głowę j przeszło wraz z całą wyspą w skład kr. sardyń-pobitą została. Port A. jest wogóle dogodny, skiego. W okolicy słynne groty stalaktytowe miasto zabudowane regularnie; jego mieszkańcy (grota Neptuna), w liczbie 15,000 prowadzą dość ożywiony handel Alghisi Paris Francesco, (* 2 cze*rwca owocami południowemi, wywożąc nadto miedź 1666 r. w Brescia — -j* tamże 20 marca 1733), i węgle. Codzienna komunikacya z hiszpańską kompozytor muzyczny. Mieszkał dość długo w We-twierdzą Ceutą na marokańskiem wybrzeżu; bra- necyi, gdzie wystawił dwie swoje opery w 1690 kowi wody słodkiej zapobiega wodociąg, sprowa- i '1691 r. „L’amore di Curtio per la patria“ dzający wodę z dość odległych źródeł. And- s- i „II trionfo della continenza,“ z nadzwyczajnem Algemesi, miasto w hiszpańskiej prowincyi i de- powodzeniem. ЛУ podeszłyoh latach wiódł życie partamencie Walencyi, w bliskości ujścia rz. Ma- tak świątobliwe i ascetyczne, że go uważano nie gre do Jucaru i przy drodze żelaznej, łączącej mai za świętego.    A Po1-

Aud. S.

Algia lub Algesia (grec, algos = ból, al-дет — boleć), oznacza w ogólności każdy ból, cierpienie, w szczególności ból nerwowy, rzadko używane zamiast wyr. neuralgia, ob. Nerwica.

starożytna nazwa wyniosłości,

Walencyą z Alicante, 8,000 m. Okolica bardzo urodzajna dostarcza w wielkiej obfitości wszelkiego rodzaju owoców południowych, a zwłaszcza migdałów zielonych, znanych pospolicie pod nazwą pistacyj, któremi, jak również wytłaczanym Algidus mons,

del.

z ich nasion olejem, prowadzi A. ożywiony han- na południo-wschód od Rzymu, dzisiejsze wzgórza

And. S.

Algenib, a Perseusza, gwiazda drugiej wielkości, najjaśniejsza w gwiazdozbiorze Perseusza.

Alger William Rounsville, (*l823wFri-town), współczesny literat amerykański, w r. 1848 otrzymał stopień akademika w kolegium teolo-gicznem w Cambridge, potem był kaznodzieją w Roxbury, następnie w Bostonie i tu pozostaje dotychczas, zasilając swojemi artykułami różne czasopisma. A. wydał następujące ważniejsze dzieła: .Introduction to the poetry of the Orient”. —„Metrical specimens of the thought, timent and fancy of the East”.—„Legislative prayers”.—„The genius of solitude”. — „The friendships of women“.—„Critical history of the doctrine of a future life”, i „The shool of life”.

Algeryt. Mineral, występujący we Franklinie, w stanie New-Jersey (Amer, północ.), pod postacią cienkich kwadratowych słupków, niekiedy na 2—3 cale długich, żółto-słomianej barwy, często pokrzywionych i w wapień wrosłych. Według mineraloga tamtejszego, Dana, jest on szczególną odmianą skapolitu (krzemianu, glinu, wapnia

к. J.

Monti Laziali, (ob. Alb ano).

i sodu).

narzędzie, przez Biörnström’a wskazane, do wymierzania stopnia uczucia bólu w danem miejscu. Przez tegoż lekarza podane narzędzie Alge-sichronometr (grec, chronos == czas), wykazywać ma czas, ubiegły pomiędzy podziałaniem bodźca, a wywołaniem uczucia bólu, czyli czas trwania przewodnictwa, za pomocą nerwów czulnych, bolesnego wrażenia do poczucia jego.

Alghero (Algher), port wojenny i handlowy, na północno-zachodniem pobrzeżu Sardynii, w prowincyi Sassari, okręgu (circondario) A., na niewielkim ale wyniosłym przylądku, zamykającym port i zatokę od strony zachodniej—10,000 m.; słynie z połowu najlepszych korali i z uprawy najlepszego wina w Sardynii. Powstanie swojo zawdzięcza A. rybakom katalońskim, którzy je w XI w. założyli; dlatego też język i obyczaje hiszpańskie zachowały się po dziś dzień, prawie nienaruszone. Było ono w kolejnem posiadaniu

Algier (po arabsku Al-dżezair, co znaczy wyspy), nadmorskie miasto w północnej Afryce pod 36° 47' sz. pn. i 3° 4' dł. zd. Gr. był poprzednio głównem miastem algierskiego paszaliku, zależnego od Sułtana tureckiego. Od r. 1831 jest stolicą francuskiej kolonii Algieryi. A. za czasów rzymskich nosił nazwę Icosium, a w wiekach średnich arabowie zwali go Beni Mazgana. Miasto jest położone nad samym brzegiem morza Śródziemnego, na zachodniej stronie wspaniałej sen- zatoki, rozszerzającej się ku południowi i zamkniętej od zachodu przylądkiem Peskada, a od wschodu przylądkiem Matifu. Bezpośrednio za wąską nadbrzeżną równiną podnosi się wzgórko-waty Sahel, który w Buzarei (7 km. od miasta) dochodzi 402 m. wysokości i pokryty jest wspaniałą podzwrotnikową roślinnością, licznemi ogrodami, winnicami, kapliczkami i grobowcami cudotwórczych marabutów. Miasto, wznoszące się nad równiną w kształcie amfiteatru, zbudowane jest na spadzistym pagórku w formie trójkąta, nad którego wierzchołkiem panuje Kasbah, t. j. cytadela (124 m.). A. dzieli się na górne miasto, Algesimetr (grec, algein—ból, metron—miara), które zachowało pierwotną fizyonomię muzułmańską, i dolne, wybudowane na sposób europejski, gdzie pozostało niewiele zabytków budownictwa maurytańskiego. Prawie całą jego stronę wschodnią zajmuje ukończony w r. 1866 Boulevard de la République, właściwie wiadukt, długi 1,200 metrów i spoczywający na podwójnym rzędzie arkad, pod któremi urządzono liczne sklepy i bazary. Na bulwarze i na sąsiednim placu Rządu (place du Gouvernement), ozdobionym pomnikiem ks. Orleańskiego, ogniskuje się całe życie miasta. Na bulwarze znajduje się 5 banków algierskich, a na placu Rządu wznosi się piękny meczet Dżama-el-Dżedid, w bliskości zaś na placu Bruce pałac Arcybiskupi, wewnątrz jeden z najpiękniejszych zabytków budownictwa maurytań-skiego, katedra św. Filipa i zimowy pałac gubernatora. Skwer Rzeczypospolitej otaczają nowe wspaniałe budowle, tak, że cała ta, tak niedawno powstała część miasta, nader pięknie i bogato się

È=jjgB|g

Bä

тШ

ri    Ш

zz~:ri: ith=„===

маем»

мнит

_

as

przedstawia. Od placu Bządu rozchodzą się na północ ulice: Bab-el-Ued, na której końcu, przy ogrodzie Marengo, wznosi się liceum narodowe i ulica Morska, którą zdobi Dżama-el-Kebir, (wielki meczet) najstarszy w A., gdyż, jak świadczy napis, ukończony został w 409 hegiry (1018 n. e.). Górne muzułmańskie miasto składa się z mnóstwa krętych, wąskich i spadzistych uliczek, których część większa posiada schody: wszystkie prawie dążą ku starej Cytadeli (Kasbah). Domy, zewnątrz niepozorne, nie mają zupełnie okien od ulic: światło dostaje się jedynie od strony dziedzińca, są więc smutne i monotonne, chociaż niektóre z nich z prawdziwym zbytkiem urządzone. Przed bramą Bab-el-Ued, w stronie pół-

są: Toppanat-el-Beylik, Bordż-el-Andalu, Bordż-el-Zubi, Bordż-Setti-Takeliet, więcej znany pod nazwą fortu 24 godzin, gdzie 8 sierpnia 1569, poniósł śmierć męczeńską maur Geronimo, który przyjął chrześciaństwo. Wyżej wspomniana cytadela Kasbah panuje nad A. Budowa jej sięga lat dawnych, gdyż już w r. 1516 była odnowioną i powiększoną przez Selima ben Teuiui. Ali-Cho-dźa, przedostatni dey A. (przezwany szalonym), wywoławszy przeciw sobie groźne niezadowolenie wojska, rozkazał swe bogactwa przewieźć do Kasbah, gdzie też i sam się zamknął 1 list. 1817. Janczarowie, na wiadomość o usunięciu się deja, podnieśli bunt, który wkrótce został stłumiony i wielu przywódców zginęło na rusztowaniu. Policzę

BMjąggg

1. J

mm

‘i

Z'-

if

[j

Рмякм*-

WSÊÊB№

L ft]

Гр"

-1J--

i*2.

kaj

bp

та

fB i

SB

• л.

SSE

№.

ił

PR

Fig. 212 Algier.

na,

nocnej, znajduje się przedmieście tegoż nazwiska, południowej zaś przedmieście Aga, a dalej wieś Mustafa, której część górna składa się z uroczych willi, będących własnością zamożnych mieszkańców A.; pomiędzy niemi odznacza się letnia rezydencya generał - gubernatora. Port A. zajmuje powierzchnię 95 hekt. i znakomicie został udogodniony i zabezpieczony za Napoleona III, —może pomieścić 40 okrętów wojennych i do 300 kupieckich; wystai'cza to zupełnie na obecne potrzeby. Tak portu, jak i miasta, bronią liczne forty, z których ważniejsze są: Bab-Azoun, połączony z miastem, był wybudowany przez Husseina baszę pomiędzy 1581 i 1584 r. i bronił A. od strony" drogi, prowadzącej z Konstantyny. Inne forty

fcjn'jkloi'ï^ya pewezechn» lluitr.

wymierzony konsulowi francuskiemu przez deja (ob. niżej), był ostatnim epizodem historyi Kasbah. Obecnie są to olbrzymie koszary, przecięte przez drogę KI- Biard, która zajęła największą część sławnych ogrodów dawnych dejów algiers. Liczba ludności, podawana przesadnie za panowania tureckiego na 100,000, wynosiła w r. 1838—30,395, a w r. 1881 doszła do 70,747. Składa się ona przeważnie z maurów, zajmujących się drobnym handlem i rzemiosłami, haftowaniem jedwabiu ze złotem, szewstwem, siodlarstwem i t. p., oraz żydów, którzy przedtem znosili ciężki ucisk, dziś zaś są to bogaci kupcy i właściciele domów, posiadacze majątków ziemskich 1 fabryk. Główny środek utrzymania mieszkań-

ców A. stanowi Lanćlel, ponieważ miasto jest najle- dżin, za 80 fr. Czas pobytu tylko w porze uiniar-pszem targowiskiem na wybrzeżu i zarazem kowanej może być dla chorych właściwy, t. j. od końcowym punktom wszystkich dróg, idących początku listopada do końca kwietnia, dla cho-z wnętrza kraju, do których przyłączyły się i dro- rych piersiowych zaś dopiero od stycznia. Fre-gi żelazne: do Oranu (ukończona w r. 1869) i do kwencya dosięga zaledwie 700 osób, przeważnie Konstantyny. Na handel wywozowy morski skła- anglików i amerykanów.—Porównaj: Landowski: da się przeważnie zboże, mąka, oliwa, konie, by- „Journ. de Thórap.”, 1879, VI,Juillet, Août 521, dło rogate, owce, skóry, owoce, wełna, wosk, łój, 569; Thomson W.: „Lancet”, 1880, April, s. 622; bawełna, tytoń i t. p. W przywozie głównie Łapotnikow: „Bullet, de Thórap.”, 1881, Octobre uczestniczy Francya, lecz ma udział w nim i Hisz- 15, p. 306. — .Departament Al. średni z trzech pania, dostarczająca wina i niektórych owoców; stanowiących Algieryą, zajmuje 105,168 km. kw., Włochy przywożą ryż, w⁷yroby garncarskie, wino z ludnością (1886) 1,380,541. i cement; Anglia—wyroby bawełniane, węgiel ka- Algieryą. Kolonia francuska na północy Afry-mienny i żelazo; Austrya - drzewo budulcowe i stal. ki, pomiędzy Marokiem ą Tunetanią. Od pół Jako główne miasto prowincyi Algieryi, jest Al. miejscem pobytu generał-guernatora, wyższych władz, tak cywilnych jak i wojskowych, i konsulatów zagranicznych. Jest tu rezydencya arcybiskupa, siedlisko konsysstorza protestanckiego i żydowskiego, wreszcie przebywa tu najwyższe duchowieństwo mahometańskie. Oprócz katedry, posiada miasto wiele kościołów katolickich, jeden protestancki, jeden anglikański, kilka synagog, a nadto, prócz 4-ch meczetów, mnóstwo kaplic, poświęconych pamięci świętych i marabutów. Z zakładów naukowych wymienić należy akademię, liceum, szkołę przygotowawczą dla lekarzy i aptekarzy, wyższe pensyonaty, nader liczne szkoły początkowe dla wszelkich wyznań, muzeum archeologiczne, bibliotekę publiczną, a od r. 1856 towarzystwo historyczne, które stale wydaje „Revue Africaine“. Niebrak też księgarni, czytelni i gazet, wydawanych tak we francuskim, jaki arabskim języku; jest także towarzystwo sztuk pięknych, towarzystwo rolnicze i inne. Zakłady filantropijne, jak szpitale, domy dla sierot, przytułki, kasy oszczędności i t. p. są liczne, starannie prowadzone i dobrze urządzone. Przybyły tu europejczyk może łatwo zaspokoić wszelkie wymagania, znajdując dobre hotele, kawiarnie, wykwintne restauracye, łazienki, dobrze urządzone kąpiele morskie i t. d. Okolice Al. odznaczają się malowniczem położeniem, wspaniałą roślinnością, ogrodami, willami maurytańskiemi i t. d. Al. podniesiony został do znaczenia uzdrowiska klimatycznego na mocy swej wysokostopniowej ciepłoty i małej wilgotności powietrza. Klimat Al. zaliczają do krzepiących i mocno pobudzających klimatów. Jednakże, z powodu wielkich upałów latem, częstych deszczów zimą, nagłych i ostrych zmian temperatury, spostrzeganych nawet w ciągu tego samego dnia, tudzież z dnia na dzień, statecznie ruchliwego i niespokojnego powietrza — częstych burz, wiatrów, nawet nickiedy i groźnego Si -rocco, i bardzo złych warunków zdrowotnych w lecie i jesienią, Algier jest arcy nieprzyjaznym dla suchotników, dla osób cierpiących na choroby sy-stematu nerwowego, dla skłonnych do gośćca, zimnicy i biegunki; —tacy stanowczo powinni unikać pobytu, a tern więcej klimatycznego schronie-

nocy oblewa ją morze Śródziemne, a południową jej granicę stanowi Sahara. Podług urzędowych danych powierzchnia Algieryi wynosi 667,065 km. kw., ze względu jednak na nader słabo oznaczone linie graniczne w Saharze, cyfry te w żadnym razie za ścisłe uważane być nie mogą. Brzegi od wschodu ku zachodowi pod względem żeglugi nie są dogodne, składają się bowiem przeważnie z urwistych przylądków i zatok mało dostępnych, a jeszcze mniej bezpiecznych. Ważniejsze przylądki na pobrzeżu A. są: Figalo, Falcon, Carbon, Magroua Té-nès, Pescade, Matifu, de Fer Roza; zatoki zaś: Orańska, Arzew, Algierska, Bougie, Stora i Bony. Za pasem nadbrzeżnym, kraj stanowi płaskowzgó-rze, podnoszące się do 1,000, a nawet do 1,100 m. nad powierzchnią morza. To płaskowzgórze w części pokryte jest górami, w części zaś składa się z równin ze spadkiem ku południowi, w kierunku Sahary. Co do ustroju powierzchni, można A. podzielić na trzy pasy, zaczynając od brzegów morza Śródziemnego, gdzie naprzód pas Małego Atlasu nosi nazwę „Tell” i składa się z szeregu niewielkich, równoległych do wybrzeża łańcuchów oraz dolin, w których rzeki głębokiemi parowami bystro dążą do morza. Z mas górskich są najznaczniejsze: Dżerdżera (do 2,300 m.) na wschód od Algieru, Babor na południo-wschód od Bougie (1,995 m.) iWanczericz v. Ouarsenis,na południe od Orleansvilu. Równiny, znajdujące się między temi górami, są nader urodzajne; do rzędu takich należą: Me -tidża w pobliżu Algieru, równina Orańska, Tel ladz-ka, Siracka, Eghris (na południe od Maskary) i największa dolina Szelif. Na południe od tego górzystego pasa, zajmującego około 160,000 km. kw. ciągną się szerokie suche równiny, gdzie woda tylko w studniach się znajduje i to nieob-ficie i niezawsze. Równiny w większej części są pokryte długą ostrą trawą {Haifa, stipa łenacissi-ma), stanowiącą ważny bardzo produkt w handlu wywozowym, szczególniej do Anglii, gdzie w ogromnej ilości jest używana do wyrobu papieru, w części zaś zawierają słone bagniska „szotty,, i „sebchi”, które latem rażąca wzrok sucha powłoka soli pokrywa.Zpodobnych bagnisk najwięcej zasługują na uwagę: Szott-el-Garbi,Szott-el-Szergi

niawtemmieście. Najlepsza i najprędsza komunika- (1,650 km. kw? na wysokości 1,000 m.), Sebcha-cya z Europą przez Marsylię, parowym statkiem Zegheg i Sebcha-el-Hadna. Takiegoż rodzaju słone „Compagnie générale transatlantique“, w 36 go- bagniska spotykają się i w małym Atlasie, a oa-

*

Cała ta ste-

I li tri'

=i ,

•ï

kk-WêÊài

oj»!

\m

wet i nad brzegami morza, powa przestrzeń, zajmująca około 130,000 km. kw., nosi nazwę Szott albo Sbak (Sbak jest to liczba mnoga od Sebcha). Część jej leży 23 - 30 m. niżej poziomu morza i tworzy zapadlinę (de-pressyja) do 6,000 kil. kw. powierzchni liczącą. Na południu równiny te są oddzielone łańcuchem Wielkiego Atlasu od trzeciego pasa „Sahary”. WTielki Atlas dochodzi do największej wysokości w części wschodniej, gdzie Dżebl-Aures najwyższym szczytem Szelia wznosi się na 2,328 m. Łańcuch ten jest często przerzynany wąwozami, po-rosłemi lasami, składającemi się z cedrów, grabów, jesionów* i drzew pigwowych. U południowego stoku rozpoczyna się Sahara, jako skaliste

tip

S" ' r- •

PS

к óv|f

Ж

Wm

щтт

Fi?. 213. ültea w Alffirrze.

płaskowTzgórze, wznoszące się średnio do 500 m., i składające się z zaklęsłości, oddzielonych od siebie dość znacznemi łańcuchami gór. W ogóle biorąc, jest to obszerna bezwodna przestrzeń, o gruncie stwardniałym, gliniastym lub skalistym i nosi nazwę Hamada. W najgłębszych miejscach tych wąwozów spotykają się słone ba-gniska lub jeziora, otoczone palmami daktylowe-mi, pod których cieniem udają się mieszkańcom niejakie plony. Największe ze słonych jezior jest Sebcha-Melgir, do którego wpadają Wad-el-Arab i Wad-Helal, mające źródła swoje w Wielkim Atlasie. Najbardziej na południe wysunięte oazy w⁷e francuskiej części Sahary, której przestrzeń wr przybliżeniu do 370,000 km. kw. wynosi, są Wadi-Suf, Wadi-Big (Tuggurt), Wadi-Temasin, Wargla, el Golea, Wadi-Mzab i Ulad - Sidi-Szeich. Z rzek, biorących początek w górach, a często wysychających latem, największą jest Szelif, przepływający 270 km.; nadto zasługują na wspomnienie: Sejbuz, wpadający do morza w pobliżu Bony, długości 180 km., Wad-el-Ke-bir, z przebiegiem 135 km. i ujściem poniżej Kon-stantyny, Sahel, przepływająca 90 km. po żyznej dolinie, Harrach, Mazafran i Tafna (340 km.) z dopływem Isser. Wszystkie te rzeki wpadają do morza Śródziemnego; te zaś, które biorą początek na południowym stoku Atlasu, mają ujście do jezior słonych, lub giną w piaskach Największe wyniosłości Atlasu składają się z granitu i z gnejsu, przykrytych łupkiem błyszczącym. Wapienie drugiej i trzeciej formacyi stanowią większą część gór, lecz spotyka się i bazalt. Z minerałów w największej ilości znajduje się sól, tak wydobywana z jezior słonych, jak i kamienna około Milah, Elkantary iWargli. Saletra rzadziej się spotyka i dosyć zanieczyszczona. Ołowiu jest znaczna obfitość, szczególniej w okolicach Dżebel - bu - Taleb, Kefum - Tebul, jako tez Te-nesu, Sebdanu i w Wanczericzu. Kopalnie miedzi są w Tenesie, Milianie, Blidzie i Mu-zaja; antymonu pod El-Hamminatem, a żywego srebra około Jemappes i Guelmy; kopalnie żelaza najbogatsze, bo dostarczające miesięcznie 360,000 cent., znajdują się około Bony, inne koło Sumah, niedaleko od Bufariku, dalej przy Dżebel-Tmulga i w dolinie Szelifu, nadto koło Ain-Temuchent, Tafny, Ain-Mokry i Dżebel-Ani-ni. Z innych bogactw kopalnianych szczególniej jest ceniony orański marmur onyksowy (wschodni alabaster), a około Dźebel-Filfilla wyborny marmur biały krysztaliczny. Na wspaniały różowy marmur starożytnych (rosso - antico) natrafiono w 1878 r. około Kleberu i obecnie nanowo go eksploatują; obficie także znajduje się siarka, magnezya i glina porcelanowa. Klimat w ogólności gorący, z powodu jednak znacznego wzniesienia zdarzają się śniegi i mrozy. W m. Algierze średnia roczna temperatura dochodzi do 19° C.—najwyższa do+40° — najniższa — 1,6 C. Jesień zwyk.e zaczyna się w końcu września wielkiemi ulewami i gwałtownemi burzami. Na szczytach Dżer-dźera i Dżebel - Aures śnieg leży od listopada do maja. Kilka razy do roku dmą wiatry z pustyni (Simun), które osłabiająco działają na organizm; ale na pobrzeżu, przebywszy góry, prawie zupełnie tracą swą siłę. Flora A. jest nader zbliżona, do roślinności pobrzeży europejskich morza Śródziemnego. Leśne obszary spotykają się tak w W. Atlasie, jak w Tellu. Palma karłowata pospolita jest w zachodniej części tego ostatniego, dzikie zaś karczochy we wschodniej. W gospodarstwie rolnem uprawiają pszenicę, jęczmień oraz inne jarzyny, a także tytoń, bawełnę, marzannę, ricinus, winne grona, śliwki i figi. Pastwiska na fezottach pozwalają hodować liczne trzody bydła rogatego. Na oazach Sahary palma daktylowa stanowi najgłówniejszy artykuł żywności. W górach Tellu i Atlasu zachowały się dotąd lwy i pantery, chociaż w małej już liczbie; częściej dają się napotykać hyeny i szakale, szczególniej na południu. Na stepach się błąkają mnogie stada gazeli. Ze zwierząt domowych w Tellu hodują bydło, owce, konie, osły i muły; konie wszakże i owce lepsze są na Szottach. Wielbłądów używają głównie w Saharze.

Ludność, rolnictwo, przemysł i handel. Niewiele znajdzie się krajów, w któryebby typy ludności były tak różnorodne co do swego pochodzenia, jak w Al..

eą tu bowiem cztery zupełnie odmienne rasy: aryjska, semicka, turańska i etyopska. Ślady pierwotnych mieszkańców odkryto na wyniosłościach Sersu, gdzie w mogiłach, przy kościach i czaszkach typu aryjskiego, natrafiono na krzemień obrobiony. Sczególniej prowincya Konstantyny jest bogatą w dolmeny, menhiry i kromlechy, zupełnie podobne do napotykanych w Danii. Tak tam, jak i w Al., znaleziono w mogiłach szkielety w położeniu siedzącem, z kolanami podniesionemi i opar-temi prawie o podbródek, z tą jedynie różnicą, iż w duńskich dolmenach znajduje się tylko broń z obrobionego krzemienia, w galskich—wyroby gliniane i bronzowe, w algierskich zaś spotykają się już i narzędzia żelazne, a nawet i medale. Kamienne menhiry i kromlechy są ledwie nie wszędzie,—około Bokni naliczono ich do 3,000, oprócz pieczar, wykopanych na mieszkania. Dolmeny w Al. są mniejsze i później budowane, aniżeli europejskie, lecz wspólność ich pochodzenia wątpliwości podpadać niemoźe; zresztą kości, a szczególniej czaszki, znajdowane w tych grobowcach, jak najbardziej ich pochodzenie europejskie stwierdzają. Przed najściem rzymian na Numidyą, fenicyanie założyli już swe kolonie na pograniczu Lybii i nawet dość daleko w jej głąb się posunęli. Fenicyanie używali języka semickiego, a fizycznie zapewne nie różnili się od arabów. Podbój rzymian i ich przeszło pięć wieków trwające panowanie musiały wywrzeć znaczny wpływ na rasę miejscową i spowodować zmianę typu pierwotnego. W У w. wandale zajęli znaczną część północnej Afryki, lecz bardzo prędko ustąpili; etnograficzne ślady ich pobytu nader słabo się zarysowały. Immigracya arabów rozpoczęła się już w końcu VIII w. a główne najście i opanowanie przez nich Al. nastąpiło w w. X (949). Arabscy autorowie twierdzą, że w chwili zajęcia „Afrikhii“ berberowie wyznawali w znacznej części judaizm i dopiero zdobywcy narzucili im swój język i swą wiarę, i tak zmieszali zię z ludnością miejscową, iż śladów ich prawie odróżnić niepodobna. Geograf arabski Erdisi używa już nazwy Berber dla Maghzebu i stąd miano berberów i berberyjskich stanów. Ta nazwa nie jest zabytkiem panowania Byzancyum i nie pochodzi od greckiego „Barbaroj“, które to miano dawali grecy ludziom mówiącym innym językiem, ale jest arabskiego pochodzenia i wyprowadza się od wyrazu berberat (słowa bezładne, paplanina). Po elemencie arabskim, największą domieszkę stanowił element murzyński, czyli sudański, gdyż szczególniej od zapanowania arabów stosunki z Sudanem bardzo się rozszerzyły przez handel i kupno niewolników, z których składały się wojska władców z dynastyi almorawidów i almohadów. Żydzi, hiszpanie i genueńczycy w znacznej liczbie przybywali do Afryki, równie jak europejczycy, którzy, podług zdania gen. Faidherbe’a, bardzo słabo wpłynęli na zmianę typu ludności miejscowej. Plemiona, które obecnie zwą się arabami, ledwie w części mają arabskie pochodzenie, są to tylko zmieszani i zarabizowani berberowie. Frań-cuzi nazwali ich beduinami, i choć właściwie jest to nazwa nomadów w Arabii, w każdym razie arabi stanowią przeważny element w miejscowej ludności. Obecnie berberowie nazwali się kaby-rni (kabel znaczy plemię, pokolenie). Są oni wyżej średniego wzrostu, dobrze zbudowaui, o dużej głowie i grubych wargach, a czoła mają proste i szerokie. Usposobienia są żywego, pojętni, pracowici, bardzo wstrzemięźliwi, charakteru pozornie spokojnego, choć w gruncie gwałtowni, kochają wolność, a słowa dotrzymują święcie, lecz są wstrętnie nieporządni. Ich kobiety są dobrze traktowane i dość swobodne. Arabi przychodzą na świat prawie zupełnie białymi, lecz prędko srają się śniadymi i nieledwie czarnymi. Oczy mają wielkie, czarne, równie jak i włosy; nos orli, wydatny, rozmiłowani są w wolności, usposobienie mają wojownicze, lubią zbytek i próżnowanie. Chociaż tak arabi, jak i kabyle, dzielą się na pokolenia, ustrój ich społeczny jest zupełnie odmienny. Arabskie pokolenie, czyli ród, to patryarchalnie złączona rodzina, dzieląca się następnie na grupy rodzinne „daury“ t. j. koła, gdyż namioty swe w koło ustawiają. Kilka takich daurow stanowi „ferkę“, zostającą pod naczelnictwem szeika. Kilka ferk składa plemię będące pod zwierzchnictwem kaida, a pewna liczba plemion tworzy „wielki kaidat“ czyli „agalik“. Następnie kilka grup ostatniego rodzaju, przedstawiających jakby cały okręg, zostaje pod zwierz-cbnictem Basz-Agi i stanowi Baszagalik, czyli kalifat. U kabylów rzecz się ma przeciwnie: za jednostkę polityczną służy wieś, „deehra“ a pokolenie składa się z kilku wsi. Każda deehra ma swego naczelnika „Amina“, w sprawach jednak ogólnych podlega on władzy „Amina-Aminów“. Szeika arabów naznacza wódz pokolenia, amina zaś obiera cała ludność. Z powyższego wynika, że ustrój społeczny kabylów przedstawia się jako demokratyczny, gdy u arabów łączy on w sobie element arystokratyczny z teokratycznym. Arabowie zajmują ziemie bardzo podatne do rolnictwa i pastwiska w Tellu i Saharze; część ich, prowadząca życie prawie koczownicze, mieszka w namiotach, więcej zaś osiedli posiadają lekkie chaty, t. j. „gurbi,“ a bardzo niewielu ma drewniane lub murowane domy. Są oni gorącymi wyznawcami islamu. Kabyl niechętnie rusza się z miejsca swego zamieszkania arab zaś przeważnie koczuje. Kabyl jest przedsiębiorczy, uprawia rozmaite rośliny, nawozi swe grunta i stara się otrzymać największe z nich plony. Arab zasiewa tylko zboża i przenosi się z miejsca na miejsce w miarę potrzeb trzód swoich. Kabyl ma postawę dumną i z godnością się nosi, nie kłamie nigdy, otwarcie wypowiada wojnę nieprzyjacielowi i ma wysokie poczucie honoru. Podług spisu ludności z r. 1881, liczba arabów i kabylów wynosiła 2,850,866, cyfry te jednak są bardzo dalekie od prawdy, w szczegółach bowiem przedstawiają anomalię przewyżki ludności męskiej nad żeńską o 18°/₀. Dopiero w ostatnich latach rząd francuski postarał się o zaprowadzenie ksiąg stanu cywilnego,

na

mi

t. z.

lecz pojęcia islamitów, uważających kobietę za rzecz, za własność, niezmiernie utrudniają zebranie danych co do żeńskiej ludności. Wyżej wspomniana niepewność granic od strony Sahary przedstawiar pod tym względem także wielkie przeszkody. Liczba europejczyków, która w 1857 r. wynosiła 180,472, w r. 1880 doszła już 340,492, obecnie liczy 489,774 głów, w tern 262,222 obywateli francuskich i 227,552 cudzoziemców, którzy się powoli naturalizują. Między ostatnimi najliczniejsi są Hiszpanie w zachodniej, Włosi i Tunetańczycy we wschodniej Algieryi. Dla przyjścia w pomoc rolnictwu, rząd nie szczędził ani trudów, ani wydatków, lecz skutek okazał się o wiele mniejszym, aniżeli kapitał i praca spodziewać się dawały. System koncesyj okazał się nader wadliwym, a więc 31 grudnia 1864 r. był zmieniony na system amerykański sprzedaży ziemi. Z osiadłej ludności Al. w r. 1881 zajmowało się rolnictwem 83,3%, a roli uprawnej było 1,830,000 h. a. Pierwsze miejsce w ogólnej produkcyi zajmuje jęczmień, który w ostatnich czasach największy zbyt osiągnął; po nim idzie żyto i pszenica. Owies, szczególniej biały i europejski, dał dobre dochody, znajdując zbyt w Marsylii; kukurydza, bób i rośliny pastewne dobrze udają się w Tellu, pastwiska zaś, skutkiem braku wody, są zupełnie niewystarczające. Plantacye tytoniu, zapowiadające się nader pomyślnie, mocno ucierpiały w r. 1860, a to skutkiem poddania ich administracyi rządowej (régie). Jarzyny i owoce stanowią przedmioty wywozowe, a uprawa bawełny także zaczyna przybierać szersze rozmiary. "W czasie wojny amerykańskiej w r. 1864, wywieziono z Al. do 400,000 cent. tego materya-lu, lecz następnie produkeya ta zmniejszyć się musiała. Winnice dostarczyły w 1875 r. 227,840 hektol. wina dość lichej wartości; lepsze gatunki są otrzymywane tylko około Staelï i Media. Je-dwabnictwo dosyć jest rozwinięte i w r. 1872 już wyprodukowano 8,655 k. kokonów. Próby osuszenia bagnistych miejscowości za pomocą odpowiedniego zadrzewienia dały już pomyślne rezultaty, tak pod względem zdrowotności, jak i usunięcia niezliczonych moskitów. W prowincyi Konstantynie plantacye drzewa korkowego coraz się powiększają, a cała przestrzeń, zajęta w Al. przez lasy, wynosi 2,052,276 hek. ar. Chów bydła stanowi także jedno z najważniejszych źródeł dochodu dla Al., dostarczając obficie bydła rogatego, osłów, mułów i koni, choć te ostatnie, mimo usiłowań i pomocy rządu, już zatraciły sławiony typ koni numidyjskich. W błotach Al. znajduje się mnóstwo pijawek, stanowiących także źródło dochodu. Chociaż Al. posiada znaczne skarby mineralne, górnictwo jednak, mimo koncesyj przez rząd udzielanych, niezbyt się rozwija i produkeya żelaza i miedzi nie przewyższa 5,000,000 fr. O rozwoju przemysłu nie może być mowy w Al., gdyż wszystkie prawie siły są zwrócone do rolnictwa, surowe więc produkty idą do Francyi; tylko w Konstantynie i Tlemcenie znajdują się nieliczne zakłady przemysłowe. Mieszkańcy Tellu wyrabiają

safiany, dywany, gazę jedwabną, artykuły sio-dlarskie i obuwie, w Saharze zaś tkaniny wełniane, burnusy, haiki i t. p. Kabylowie, o wiele przemyślniejsi niż arabi, zajmują się przerabianiem żelaza, wyrobem narzędzi rolniczych, brom siecznej i t. p. Handel, przeważnie dotąd zamienny, jest dość ożywiony, a najważniejsze rynki są: w prowincyi Oranu: Tleincen, Mostaganem, Oran Maskara, Ain-Zemuchen i Tiar et; w prowincyi Algieru: Arba* diu -Drentel, Bufarik, Algier, Orleans-ville, Ténès, Medea, Areb, Boghar; w prowincyi Konstantyny: Konstantyna, Guelma, Bona i Setif. Głównym rynkiem dla handlu bydłem jest Guelma, a zbożem—Arba-diu-Drentel. Francya zakupuje ³/₄ produktów kraju, a % stanowi z niej przywóz ogólny, składający się z tkanin, cukru, kawy, spirytualij, mydła, odlewów żelaznych itp. Prócz Francyi, biorą udział w przywozie: Anglia, Hiszpania i sąsiednie berberyjskie państwa. W r. 1831 przywóz stanowił wartość 7 milionów fr., w r. 1840 wzrósł do 40, a w r. 1884 do 2«9,811,000 fr. Wywóz, który w latach 1830-40 nie przenosił 2 do 3 mil., doszedł w r. 1884 do 175,898,000. Głównym punktem handlowym jest Algier (ob.), nadto Fillipville, Bona, Bougie, Czerczel, Ténès, Mostaganem, Oran i Neinur. Pobrzeżne punkta mają połączenie z wnętrzem kraju za pomocą licznych dróg szosowanych. Sieć kolei żelaznych wynosi 1730 km. w eksploatacyi i 898 km. w budowie. Sieć telegraficzna lądowa liczy do 6,000 km., a pięć linij podmorskich łączy A. z Francyą.

Administracya. Na czele rządu stoi generał gubernator, rezydujący w Algierze, który dzierży władzę cywilną i wojskową, a podlega francuskiemu ministeryum wojny. Cala kolonia podzieloną jest (1877) na trzy departamenty (kalifaty): Algier 105,168 km. kw., 1,073,000 m-ców, Konstantyna 127,064 km. kw. z 1,142,000 m-ców, i Oran 86,103 km. kw. z 654,000 m-ców. Oprócz podziału na departamenty cywilne „Territoires civils“, które dalej dzielą się na okręgi są jeszcze „Territoires militaires“, rozpadające się dywizye i subdywizye. Ludność arabska tworzy tam „daury” czyli gminy, „ule”(plemiona) i „aga-liki”, będące połączeniem kilku plemion. Ogniwa-pośredniemi pomiędzy naczelnikami miejscowej ludności (szeikami), a władzami wyższemi są „Bureaux arabes“, których zadaniem jest z jednej strony czuwać nad religijnemi i obywa-telskiemi prawami arabów, a z drugiej regulować ich stosunki z kolonistami francuskimi. Siły wojskowe, utrzymywane przez rząd francuski w kolonii, składają się częścią z francuskich żołnierzy i ochotników, częścią z miejscowych rekrutów. Ogólna siła wojsk lądowych i marynarki wynosi około 74,000 ludzi (wtem 9,000turkosów i spahi-sów) oraz 15,000 koni. Oprócz tego jest jeszcze mi-licya, przeznaczona do utrzymywania wewnętrznego porządku w miastach w czasie pokoju. Pod względem sądownictwa cała ludność podpada pod władzę sądów francuskich, zorganizowanych na sposób europejski; niektóre jednak sprawy, wynikające z przestępstw przeciw koranowi, jako nieprzewidziane kodeksem francuskim, rozstrzygają kaidowie. Sądy handlowe znajdują się w Algierze i Oranie. Ponieważ religia inaho-metańska jak najściślej związaną jest ze sposobem życia i całą kulturą mieszkańców, przeto rząd francuski nietylko uwzględnił i usankcyono-wał niektóre instytucye wyznaniowe, lecz użył ich jako środka rządzenia krajem. Z tego powodu natychmiast po zdobyciu Alg. zabrano na własność skarbu państwa wszystkie muzułmańskie dobra duchowne, a natomiast przyjęto zobowiązanie ponoszenia wydatków, na cele wyznaniowe potrzebnych. Sprawami wyznania muzułmańskiego kierują dwaj nmftowfie. Na czele katolickiego duchowieństwa stoi arcybiskup Algieru, pod którego kierownictwem znajduje się seminaryum duchowne. Sprawami kościoła protestanckiego zarządza konsystorz w Algierze. Bezpieczeństwo publiczne i porządek wzrastają w Algieryi ustawicznie, wraz ze zwiększaniem się ilości elementu europejskiego. Francuscy sędziowie są obecnie coraz bardziej poważani z powodu swej inteligencyi i sprawiedliwość¹, tak, iż u ludności muzułmańskiej posiadają większe zaufanie, aniżeli kaidowie; z tego też pow. du liczba tych ostatnich, wynosząca przed kilkunastu laty 204 osoby, zmniejszyła się do 144. Oświata wzrasta powoli lecz ciągle, szczególniej szkoły ludowe są obecnie zupełnie dobrze zorganizowane: w r. 1881 liczono w Algieryi 728 szkół elementarnych (24 arabsko-francuskich), a w nich uczyło się 79,201 dzieci, w tej liczbie 2,861 mahometanów (tylko 260 dziewcząt). Pomimo nieustalonych warunków i wielkich ofiar, jakich zarząd kolonii wymagał, rząd francuski czynił rzeczywiście wiele dla podniesienia kultury tego kraju. W 1860 r. dekretem cesarza Napoleona udzielono kompanii, na której czele stali hr. Branicki i bankier Gauthier, koncesyę na 99 lat na budowę ważnych linij kolejowych, a mianowicie od wybrzeża morskiego do Konstantyny, od Algieru do Blidah i z St. Denis-du-Sig do Oranu, z przedłużeniem do zatoki Mers-el-Kebir. Również gorliwie popiera rząd francuski powstawanie rozmaitych insty-tucyj finansowych, jak banków, kas pożyczkowych i t. p., szczególniej zaś wiele dobrego zrobiono dla departamentu Oranu przez założenie mnóstwa studni artezyjskich, zapobiegających bardzo dotkliwemu tam, brakowi wody.

Dzieje.    ' W czasach starożytnych Algierya

zajmowała Numiayę (ob.) i część Maurytanii. (ob.). Fenicyanie, a szczególnie kartagińczycy, ciągnęli z niej zyski handlowe, za pomocą swoich kolonij, i werbowali tubylców do swych wojsk najemniczych. Słynną była jazda numidyjska w armii Hannibala. Ale król Massynisa, pozyskany przez Scypiona Afrykańskiego, świadczył usługi rzymianom i, używając ich opieki, stał się dokuczliwym dla Kartaginy sąsiadem, a nareszcie sprowadził trzecią wojnę punicką, która zakończyła się zburzeniem tego miasta (146 r. przed Chr.). Potomkowie jego zaledwo 40 lat cieszyli się niepodległością, albo raczej samoistnością państwową pod protektoratem senatu rzymskiego. Skutkiem woj; y Jugurtyńskiej Numidya w r. 106, a jednocześnie prawie i Maurytania, stały się prowincyami Rzeczypospolitej rzymskiej. Zostawały też pod władzą cezarów aż do r. 429 po nar. Chr., kiedy przybył Genseryk i założył germańskie królestwo wandalów —niedługowieczne, bo zaledwo sto lat trwające. W 533 r. Belizaryusz zdobył całą wscho* dnio-północną Afrykę od Syrtu do Oceanu dla cesarstwa wschodnio-rzymskiego czyli byzantyjskiego. Od r. 649 atoli zaczynają posuwać się wybrzeżem arabowie pod Abdalli-ben-abu-Saadem, wodzem i mlecznym bratem kalifa Osmana, wywracają rządy chrze-ściańskie, zakładają nowe miasta na ruinach dawnych i, w ciągu połowy YII stulecia, nietylko podbijają, ale też zaludniają i na islam nawracają kabylów, berberów, maurów. Około roku 680, Okba, namiestnik kalifa Ommiady Abd-el-Maleka, wjechawszy do oceanu Atlantyckiego konno, zawołał: Allahu, dalej już jechać nie mogę! Pod władzą muzułmanów dzieje A. zlewają się z dziejami przyległych krajów. Gdy pod Abassydami (ob), kalifat zaczął się rozpadać, północna Afryka znalazła się pod władzą dynastyi Edryzydów (788—931) następnie Fatymidów. W tej epoce, około 935 r. zało-żonein został o na miejscu starożytnego Icosium, dzisiejsze miasto A. (Al-Dżezair Beni Mezganna, to na-czy: wyspy Benni Mezganna, plem. berberyjskiego, które odbywało tu jarmarki swoje). Założycielem był Bologgin-ibn-Ziri, którego potomkowie, rozszerzyli swe panowanie daleko na morzu Śród-ziemnem, aż do Sycylii, Majorki i wybrzeży wło skich; najpotężniejszym był Tamim 1061—1108. Nastały potem czasy Al-Mohadów (ob.), Hassy -dów, Abd-el-Uaditów, Al-Morawidów (ob). Dy-nastye te niosły gorliwą pomoc muzułmanom hiszpańskim i stoczyły niejeden zacięty bój z królami Kastylii i Portugalii. Ale w r. 1492 upadło ostatnie państwo maurytańskie na półwyspie py-renejskim, Granada. Upojeni tryumfem chrześcia-nie zapragnęli teraz pomścić się na wTrogach Krzyża w samej Afryce. Żarliwy Ximenez de Cisneros, arcybiskup Toledo, z własnych dochodów urządził dwie wyprawy: w r. 1506 pod Oran i w r. 1510 pod Algier. W tej ostatniej brał udział osobiście i z krzyżem wt ręku poprowadził 10,000 wojowników swoich do szturmu. Gdy miasto zdobytem zostało, Ximenez wrócił do Hiszpanii, oddawszy dowództwo grandowi Navarro. Ten zbudował twierdzę Peńon i utrzymywał w danniczej zależności władców miejscowych z dynastyi Beni-Tumi. W r. 1515 Selim-ibn-Tumi wezwał przeciwko hiszpanom z Azyi Mniejszej groźnego korsarza, Horuka Barbarossę, który zabił go i państwo jego zagarnął. Nie mógł jednakże oprzeć się atakom wodza hiszpańskiego, Gomareza, i zginął w ucieczce 1517. Groźniejszym i potężniejszym stał się brat jego, Chajreddiu Barbarossa, gdy pozyskał pomoc i względy sułtana tureckiego, Solimana II Wspaniałego. W r. 1530 wypędził on hiszpanów, zdobywszy Peńon, a panując nad Algierem i Tlemcenem, otrzymał zarazem dowództwo nad ogromną flotą turecką.

W lb34 r. zrządził straszne spustoszenia na wybrzeżach włoskich, w Sardynii i opanował Tunis. W porozumieniu z królem francuskim,Franciszkiem I, bierze udział w wojnach przeciwkoKarolowiV.Floty i -lekorsarskie barbaresków stają się plagą dlaWłocb i Hiszpanii. Wyprawa Karola V 1535 r., uwieńczyła się zdobyciem Tunisu, ale druga wyprawa 1541 r., skierowana ku Algierowi, z powodu burzy zakończyła się utratą 150 okrętów i 8,000 żołnierza. Pomimo biegłości znakomitego admirała, Andrzeja Doria, i waleczności wojsk, cesarz Karol był zmuszony wrócić do Europy. Odtąd aż do połowy XVII w. barbareskowie bezkarnie chwytają okręty chrześciańskie i tysiące jeńców, których klasyfikują wedle zamożności, siły i płci. Bogatych uwalniają za okupem, ubogich przykuwają do wioseł na swoich galerach, lub obracają do posług niewolniczych. Rządzą tu dejowie, przysyłani z Turcyi z pomiędzy janczarów. Pierwszą zemstę wywarła flota angielska, pod flagą admirała Blake, przez Kromwela wysłana w 1655; potem zaczęły się wyprawy francuskie pod A. od r. 1661; wynalezionych przez Renaud’a bomb użył admirał Duquesne w 1683 r. z takim skutkiem, że mieszkańcy zbuntowali się i zamordowali swego deja; następny, Hadźy Hussein, prosił o pokój, zwracając wszystkich jeńców i płacąc znaczną sumę, za zrządzone szkody na mieniu (1684). Pogwałcenie tego pokoju było powodem nowej wyprawy adm. Tourville’a w 1688, który rzucił 10,000 bomb na miasto i upokorzył deja o tyle, że ten przez uroczyste poselstwo zapewnił nietykalność statkom francuskim. Walki anglików i holendrów 1669 i 1672 roku nie miały donioślejszych skutków. Baba - Ali wyzwolił się z pod władzy Tunisu i za przyzwoici dem sułtana stał się dejem A., nominalnie tylko od Porty zależnym. W wieku ХУШ tylko hiszpanie mogli pochlubić się niejakiem powodzeniem, zdobyli bowiem m. Oran w r. 1732 i utrzymali je do r. 1791. Jeszcze i w XIX w. królowie: neapolitański, szwedzki, duński, oraz miasta hanzeatyckie opłatą haraczu zapewniali bezpieczeństwo okrętom swoim. Ale admirał Stanów Zjednoczonych, Decatur zadał korsarzom dotkliwą porażkę pod Kartageną 1815 r., a lord Exmouth z flotą an-gielskąbombardował samo miasto Algier. Losy tego zbójeckiego państwa rozstrzygnęła nareszcie Francy a. Wśród zatargów, jakie trwały od r. 1801 r. o dług, zaciągnięty przez rząd francuzki u bankiera algierskiego w latach 1793—8, dej Hussein w roku 1827 uniósł się tak dalece, że uderzył wachlarzem w twarz Dévala, konsula francuskiego; zuchwalstwo to było powodem blokady Algieru, a następnie wypowiedzenia wojny 1830 r. T- K-Siły zbrojne deja w tedy składały się z 16 tysięcy regularnego wojska pod dowództwem Ibrahima agi, szwagra Husseina, i z pospolitego ruszenia, jakiego różne plemiona dostarczały. Dla rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich Francya wysłała pod wodzą ministra wojny, hr. Bourmont, 37 tysięcy piechoty, 4 i pół tysięcy kawaleryi i 112 armat na 75 okrętach wojennych i kilkuset transportowych, będących pod rozkazami vice admirała Duperré. Z Tulonu wyprawa ruszyła 25 kwietnia, lecz skutkiem przeciwnych wiatrów dopiero 13 czerw, wylądowała w zatoce Sidi-Fer-ruch, w pobliżu Algieru, gdzie zaczęła sypać szańce. W nocy na 19 czerw, algierczycy, wzmocnieni przez tłumy kabylów, w liczbie 40,000, zaatakowali francuską pozycyę, lecz zostali odparci ze znaczną stratą i ścigani aż do Sidi-Kalefa, położonego o 12 kim. od Algieru. 24 czerw. Ibrahim Aga powtórzył równie bez skutku napad, francuzi zaś tymczasem ukończyli wyładowanie artyleryi oblężniczej , zajęli wysokości Zaccar, skąd 4 lipca rozpoczęli bombardowanie i ruszyli do szturmu, a dnia następnego t. j. 5 lipca, Algier z 2,600 armat, zapasami wojennemi, 48 milionami Iranków w kasie, poddał się zwycięzcom. Straty obrońców wynosiły do 10,000 ludzi; kilka tysięcy turków, przerżnąwszy się przez wojsko francuskie, ruszyło w góry, resztę wyprawiono do Azy i Mniejszej, a dej Hussein pasza, stosownie do życzenia, wysłany został do Neapolu. Świetne powodzenie francuzów kosztowało ich od dnia wylądowania wszystkiego 400 zabitych i 1900 rannych; za wzięcie Algieru generał Bourmont otrzymał buławę marszałkowską. Po poddaniu się miasta, 2 francuskie eskadry były wysłane przeciw Tunisowi i Tripoli, i zmusiły te kraiki, do zaprzestania rozbojów morskich. Wojska francuskie zajęły miasta: Bonę, Oran i Bougie, odparły napad beja Konstantyny, lecz na drodze do Blidy doznały porażki od kabylów. Po rewolucyi lipcowej Bourmont został odwołany, a miejsce jego zajął generał Clauzel, który wytknął sobie za cel zawojowanie całego kraju aż po Atlas. W listopadzie tego roku został pobity bej tite-ryjski, zajęta Medeah i szturmem wzięta Blidah; lecz plany Clauzel’a nie podobały się rządowi Ludwika Filipa, co, równie jak i niekorzystny traktat, zawarty z bejem Tunisu, a niezatwier-dzony przez władzę, spowodowało odwołanie jego w lutym 1831. Rząd w ogóle chętnie byłby się zrzekł podboju dlatego najbardziej, że groził on zerwaniem dobrych stosunków z Anglią; lecz opinia publiczna,domagająca się stanowczejpolityki zewnętrznej, nie dozwoliła się cofnąć. Na miejsce Clauzel’a zamianowany został generał Berthezène, który 2 lipca 1831 roku doznał porażki w wąwozie Féniah i zastąpiony został przez gener. Savary, ks. Rovigo. Krótkie rządy ostatniego zaznaczyły się gwałWwnem i okrutnem nieledwie obejściem się ze zwyciężonymi, co wywołało słuszne oburzenie w całej ludności, i w r. 1833 na miejsce jego był przysłany generał Avicerd, który zaprowadzeniem biur arabskich (Bureaux arabes), nader pożytecznych i bardzo dobrze przez ludność przyjętych, wielce się zasłużył. Następca, Voirol, opanował doskonałą zatokę Bure. ЛУ tym czasie wystąpił na widownię najniebezpieczniej, szy nieprzyjaciel francuzów, Abd-el-Kader (ob.), który, jako naczelnik 30 arabskich pokoleń, połączonych dla prowadzenia wojny świętej, obwołany został emirem Maskary. Po uporczywej wal-

ce rząd francuski musiał % nim zawrzeć pokój, przyznając mu władzę nad wszystkiemi pokoleniami Zachodu, aź do rzeki Szelif. Od r. 1834 do 1847 wszystkie usiłowania rządu były skierowane do pokonania emira, którego dwa traktaty, pierwszy zawarty przez generała Desmichels (1834) a drugi przez gen. Bugeaud w Tafna (1837), postawiły w oczach pokoleń na stopie naczelnika wojny świętej. (Dalszy przebieg walki ob. Abd-el-Kader). Poddanie się emira22 grudnia 1847 r. generałowi Lamoricière i księciu Aumale położyło kres oporowi krajowców; odtąd już tylko oddzielne grupy pokoleń od czasu do czasu bezskutecznie powstawały. Bewolucya lutowa 1848, na chwilę sparaliżowała dalszy rozwój francuskiego panowania. Gen. Cavaignac, który zastąpił księciaAumale, odmówił uczynienia zadość żądaniom mieszkańców, pragnących szczerzej i bliżej pob- rała Chanzy. tycznie połączyć się z Francyą. Po zamachu sta- Algimunt, według kompilatora latopisa lit. nu 2 grudnia, Ludwik Napoleon wysłał do A. z ХУ1 w. (rękop. Pozn. str. 233), z którego czerpał gen. Randon, który w czasie swego zarządu, od Stryjkowski, syn Trojnata, a wnuk Skirmunta. 1851 do 1858, wielce przyczynił się do podnie- Postać, należąca do bajecznych dziejów Litwy, sienią dobrobytu kolonii i do umocnienia fran- Według późnych i arcymętnych źródeł, po śmier-cuskiego w niej panowania. W grudniu 1852 r., ci ojca, zdobywcy naddnieprzańskich i siewier-gen. Pélissier i Yussuf opanowali oazę Laghouat skich ziem ruskich, panować miał całej Litwie od na połud. A., a prawie równocześnie potężne Wilii aż do Staroduba Czernichowa (!) Spierał plemię beni - mzaböw, na południowym krańcu się o (granice około Brześcia litewskiego z Da-prowincyi, przyjęło protektorat francuski. Od widem Mścisławowiczem, ks. Łuckim i Bełzkim. tego czasu francuzi wyrobili sobie wybitny wpływ Po A. panować miał Litwie syn jego, Ryngold. na tuareskie plemiona w północnej części Sa- Algimunt (Owgemunde), jeden z synów bary i otworzyli drogę handlową do śród- Holszy Romuntowicza, założyciela Holszan nad kowej Afryki. Wielka wyprawa, przedsięwzięta Żygianką, na południe od Oszmiany, praojciec przez jen. Randon przeciw plemionom wielkiej rodziny książęcej, która po ojcu dziedziczyła Kabylii w r. 1856—57, uwieńczoną została zu- Holszany i zwała się Algimuntowiczami, aż do pełnym skutkiem i ułatwiła jeszcze komunika ostatniego potomka po mieczu, Pawła ks. Hol-cyę karawanową z Timbuktu i Senegalem. Utwo- szańskiego. Pewne jest, że rodzina Algimuntowi-rzone ministeryum algierskie dekretem 31 sier. czów pochodziła z książąt rodzimych litewskich 1858 niedługo trwało, gdyż już 11 grud. 1860 i że wcześnie, już może za Gedymina, przyjęła marszałek Pélissier został mianowany jeneralnym wiarę chrześciańską. Gedymin jednemu z A., gubernatorem A. z władzą nieograniczoną. Do Mindowgowi, (rękop. Pozn. lat. Lit.) który miał r. 1864 A. cieszyła się zupełnym spokojem, ale wziąć czynny udział w upokorzeniu ks. Ruskich w początku tego roku władza wojskowa ska- i Swiatosława Kijowskiego (1321), w bitwie nad zała, za lekkie przewinienie, sekretarza jednego rzeką Irpeniem (Pierną), powierzył zarząd Kijo-z naczelników arabskich na karę cielesną, co wa. Pakt ten przecież zakwestyonowany przez hi-wywołało zbrojne powstanie w południowej czę- storyków, jak Antonowicza! Daszkiewicza. Potomek ści prowincyi Oranu, stłumione przez generałów: j Mindowga, Iwan ks. Holszański, dzielił tułaczkę Didier i Yussufa. W r. 1865, Napoleon III od- z Witoldem w Prusiech (ob. Holszańscy ksią-wiedził A. i 5 marca wydał proklamacyę do ara- żęta), bów, zapewniającą im nietykalność narodowości i własność gruntów, co zostało przyjęte jako do- rum. wród słabości rządu, i niezwłocznie po wyjeździe cesarza wybuchło powstanie, które prędko stłumione zostało, a w r. 1867 francuzi przedsięwzięli nową ekspedycyą i rozbili zupełnie arabówT przy Golcie. Rozpoczęcie wojny francusko-niemie-ckiej spowodowało cofnięcie większej części wojsk i wezwanie gen Mac-Mahona doEuropy.Z osłabienia sił francuskich korzystając, arabowie powstali w pro-wincyach Konstantyny i Oranu, lecz czujność i energia gen. Durié niezwłocznie ich uśmierzyła.

zbyt pośpiesznie prawa obywatelskie mieszkańcom całej A. Zamiast dawnego wojskowego zarządu, dekretem z dnia 24 listopada 1871 roku zaprowadzony został cywilny, z gubernatorem, przy którym zasiadał komitet doradczy, zbierający się raz do roku w miesiącu październiku, a dowodzącym wojskami został gen. Lallemand. Ruch rewolucyjny rozpoczął się jeszcze przed przybyciem nowego gubernatora, a w A. utworzył się rząd w rodzaju komuny rewolucyjnej, który zmusił do ustąpienia prefekta i niepopularnego gen. Yalzan-Esterhazi. W r. 1871 powstała Kabylia, i niektóre inne plemiona także się poruszyły, tak iż prawie cała A. znalazła się w rękach powstańców, i dopiero po ukończeniu wojny i upadku komuny, porządek przywrócony został ostatecznie w roku 1879 za rządów gene-

в. к.

A Pska.

A. Pska.

Âlgis, według Łasickiego De Oleś Samagita-miał być posłannikiem (aniołem) bóstw najwyższych. W innych źródłach i u dzisiejszych litwinów niema wieści o tej postaci. Co Vecken-stedt w swoich „Mythen der Zainaiten” o A. baje, to jego własnym jest wymysłem. Patrz Mierzyńskiego: „J. Łasicki”, w Roczniku Tow. Nauk Krak. XLI, 48.    J- K-

Alglavs Emil, uczony, wydawca i publicysta francuski (* 1842 r. w Valenciennes). Studyował kolejno prawo, medycynę, paleografię i teologię; pozyskał stopnie doktora prawa, medycyny i tytuł „docteur ès sciences”, był profesorem prawa rzymskiego i administracyjnego w Douai i ekonomii politycznej w Lille. Wspólnie z Yung’iem

Zmiana rządu we Francyi na republikański wpłynęła i na bieg spraw w kolonii, tem bardziej, że rząd tymczasowy popełnił omyłkę, nadając

redaguje A. „Revue politique et littéraire” oraz 2.86729 dnia. Zmienność tę dostrzegł Montanari „Revue scientifique”, a od 1874 r. jest dyrekto- 1667 r., ale okres jej oznaczył dopiero Goodri-rem poważnego wydawnictwa „Biblioteki nauko- cke 1782 r. Okres ten nie jest zupełnie stały, do wej międzynarodowej”. (Bibliothèque scientifique r. 1856 nieco się zmniejszał, od 1840—1856 o 6", internationale), wychodzącej przy współudziale od tego czasu jest prawie stały. Abd-ur-Rabman uczonych francuskich i zagranicznych w kilku na- uważał A. za gwiazdę czerwoną, obecnie jest raz językach. W 1878 r. mianowany został pro- białą, a odpowiednio temu i widmo jej należy do fesorem nauki finansów, na wydziale prawnym w Paryżu; w wykładach swoich rozwinął wtedy projekt zmonopolizowania alkoholu, projekt głośny swego czasu i poddawany dyskusyi w Izbie deputowanych, podczas narad nad budżetem z 1886 roku. A. jest autorem wielu prac naukowych, przeważnie z zakresu nauk prawnych i państwowych; są to albo rozprawy jego doktorskie i inauguracyjne, albo dzieła, w których temata w rozprawach poruszone rozwija obszerniej. Do tych ostatnich należą: „Action du ministère public et théorie du droit d’ordre public en matière civile”. (Paryż 1868 r., 2 tomy); „Principes des constitutions politiques” (Paryż, 1874). A. wydał także lekcye profesora Klaudyusza Bernard’a:

typu I (ob. Gwiazdy). Pomimo zmienności gwiazdy, widmo jej żadnej nie ulega zmianie, z czego już można wnioskować, że zmienność A. nie jest następstwem przeobrażeń w nim samym zachodzących, jak dajmy, rozwijaniem się plam na jego powierzchni. Dla wyjaśnienia więc tej zmienności przyjęto już dawniej, że dokoła A. krąży ciemny towarzysz, który go w statecznych odstępach czasu przysłania. Otóż domysł ten znalazł obecnie świetne potwierdzenie. Vogel i Scheiner w Potsdamie na podstawie swych badań widmowych wykryli mianowicie, w roku 1889, że A. w okresie przed minimum swego blasku od słońca się oddala, po tern minimum zaś do niego się zbliża. Okazuje to niewątpliwie, że A. krąży po zamkniętej drodze, a czas jego obiegu zgadza się z okresem zmienności światła; istnieć przeto musi i ciemny jego towarzysz, który się wraz z tą gwiazdą dokoła wspólnego środka ciężkości porusza. Z obserwacyj tych okazało się nadto, że A. biegnie po swej drodze z szybkością 5,7 mil na sekundę, a stąd, w związku z elementami zmienności światła, można było drogę tę oznaczyć; okazało się mianowicie, że średnica gwiazdy głównej wynosi 230,000 mil, średnica jej ciemnego satelity 180,000 mil, odległość ich środków 700,000 mil, szybkość satelity 12 mil na sekundę, masy zaś obu tych brył czynią ⁴j? i ²j₉ masy słońca. Poraź pierwszy więc powiodło się oznaczenie drogi gwiazdy podwójnej, której odległość jest nieznaną; obie zaś te bryły są tak bliskie, że przy pomocy dziesięciokrotnie nawet silniejszych przyrządów, aniżeli dzisiejsze olbrzymie retraktory, i choćby towarzysz był gwiazdą jasną, nie możnaby ich było rozdzielić. Odkrycie to stanowi istotny tryumf nowych metod astronomii. Kilka innych gwiazd, jak l Byka, u Korony, u Cefe-usza, d Wagi, są w podobny sposób zmienne, prawdopodobnie zatem i przyczyna ich zmienności polega również na istnieniu podobnego towa-

„O własnościach tkanek”, oraz napisał studyum, o tym uczonym profesorze w redagowanej przez siebie „Revue des cours scientifiques” (Leçons de physiologie de Claude Bernard). Stopień ar-chiwisty-paleografa pozyskał A. w skutek rozprawy: „Du droit mérovingien d’après la loi des Francs Ripuaires” (1864).

Algoa, półkolista zatoka na południowo-wsch. pobrzeżu Afryki, (34° sz. pd., 26° dł. wd. Gr.).

Brzegi ma po większej części strome, choć dogodne do wylądowania, i gdyby nie była wystawioną na działanie silnych wiatrów pd. wd. resp. pn. zd., byłaby jedną z najlepszych przystani w Afryce. Ograniczają zatokę dwa przylądki:

And. S.

Padrone na wschodzie i Recife na zachodzie; przy tym ostatnim leży kwitnący Port Elisabeth, połączony dwiema liniami kolei żelaznej z wnętrzem kraju Przylądkowego. W samym środku zatoki wpada do oceanu dosyć znaczna rzeka Sunday-River. Klimat bardzo zdrowy. Zatoka A. stanowi punkt zwrotny pobrzeża, które z dotychczasowego kierunku wschodniego przechodzi do północnowschodniego, i biegnie w nim z niejakie-mi zmianami aż do przyl. Guardafni.

S. К

Algologia, wyraz utworzony z łacińskiego Alga, i z greckiego logos, używany niekiedy na oznaczenie części botaniki, traktującej o Wodorostach. Wadliwy ten wyraz, z powodu swojej mieszanej budowy, powinien być odrzucony, jak również i wyraz algolog, a zastąpić je trzeba przez wyrazy: Phycologia i Phycolog, utworzone wyłącznie z greckiego.    *■ A-

Algomeiza, ob. Procy on.

Algonkinowie, łowieckie plemię indyan Ameryki północnej, jedno z najbardziej rozpowszechnionych. Zajmowało ono niegdyś, a mianowicie w chwili odkrycia Nowego Świata, ogromne przestrzenie północno-wschodnie od rz. Mississippi— Churchill do Atlantyku i od zatoki Hudsońskiej

Algo&onit minerał z kopalni Algodones pod Coquimbo w Chili, miany pierwotnie za sre- rzysza. bro rodzime. Jest on rzeczywiście szczególną odmianą arsenku miedzi, wzoru Cu₆As, zawierającego 83,5 miedzi i 16,5 arsenu, o c. wł. 6,902

(według Gentha, 7,6).

к. J.

Algol, Ъ Perseusza, u arabów hamil ras al gul, t. j. dźwigacz głowy Meduzy, gwiazda w gwiazdozbiorze Perseusza, której współrzędne na rok 1890 są: wznoszenie proste 3 god. 1 min., zboczenie północne 40° ЗГ 50". Jest to gwiazda słynna ze swej zmienności. Przez 2 dni irj₂ god. jest ona bez zmiany gwiazdą 2 wielkości, następnie przez ciąg 4¹!* godzin opada do minimum swego blasku, do 4 (3,7) wielkości, poczem również szybko wraca do normalnego swego stanu, t. j. do 2 wielkości. Cały ten okres trwa dokładnie

Eaovklooedva Powszechna ilustr.

do rz. Cumberland (dopływ Ohio) i przylądka Hatteras. Dzielą A. zwykle na 4 grupy: wschodnią, północną, zachodnią i środkową, z których każda rozpada się na wiele pojedynczych szczepów. Do wschodnich czyli nadatlantyckich A. należeli między innymi: mohikanie, susquehannok, massaczusets, delawarowie, minai, metuwak, rnikmak, surikwoi w Nowej Szkocyi, beotuk na wyspie New-Foundland; do grupy północnej głównie: knistino V. kri, missisage, menomoni, czy-pewaje v. ^odszypwe, istayu i neskaupik na Labradorze. Środkową gałąź składały szczepy zgrupowane po obu stronach jez. Michigan, jak hu* ronowie y. ottava, potowatomi, miami, illinois, szawani v. shawnie; zachodnią nakoniec: czarno-nożni indyanie v. satsika (Blackfeet), kena czyli krwawi ind. i indyanie piegan, wszyscy w dorzeczu górnej rz. Saskatschawan. Między wschodnich, środkowych i północnych A. wcisnęło się klinem odrębne plemię irokezów (ob.), na wiele szczepów podzielonych i mieszkających nad górną Ohio, oraz po obu stronach jezior Erie i Ontario. Jako plemię łowieckie, są zależni A. w swym bycie od większej lub mniejszej obfitości zwierzyny, stąd brak jej sprowadza głód a z nim i potrzebę szukania innych środków do życia. Tym sposobem u szczepów, bardziej na południe zamieszkałych i odpowiedniejszą glebę posiadających, rozwijało się rolnictwo, ograniczone z początku do uprawy kukurydzy. Niekiedy jednak, podobnie jak to spotykamy w Afryce, szczepy urządzały na siebie wzajemne polowania: taki zaś stosunek, według podania, objawiał się szczególniej między A. i irokezami. Ci ostatni zajmowali się przeważnie rolnictwem i, uległszy potężniejszym przeciwnikom, oddawali im część swego żniwa, w zamian za co A. dzielili się z nimi upolowaną zwierzyną. W związku z rolniczem niektórych szczepów zajęciem, stoi charakterystyczna uroczystość pierwszych owoców, czyli dojrzewającego zboża. Przed nią zachowywano ścisły post dwudniowy, w czasie którego dozwolonym był tylko tak zwany czarny trunek, przygotowywany z Ilex Cassine, poczem na trzeci dzień kapłan rozniecał ogień, oczyszczający uczestników ze wszystkich grzechów (prócz zabójstwa), wlewał nań część czarnego trunku i poświęcał bogom świeże płody rolnicze. Uroczystość kończyła się spożyciem uczty, śpiewami i tańcami, każda zaś niewiasta zamężna otrzymywała od kapłana ogień święty do domowego na rok cały użytku. Pojęcie Boga, jako Istoty najwyższej, oddają wyrazem Manitu, t. j. nadprzyrodzony, tajemniczy; lecz wyraz ten, jako rzeczownik pospolity, używany bywa na oznaczenie każdej niezwykłej rzeczy: stal np. nazywają manitu biwabik, co znaczy tajemniczy kamień. Dlatego też misyonarze, chcąc wszczepić w umysły A. pojęcie Boga, nazwali go ich językiem Kitscüi Manitu, t. j. Wielki tajemniczy. Narodowym bohaterem ich jest Menabuszo, rodzaj Herkulesa mitologicznego, któiy występuje już to jako zwykły śmiertelnik, już też jako nadprzyrodzona potęga. Z jednej bowiem strony mó

wią o nim podania, że miał wrogów i przyjaciół, że cierpiał prześladowania, opływał w dostatki lub żył w nędzy, polował lub ryby łowił,—z drugiej zaś widzimy go, jak walczy z królem ryb, który go razem z łodzią połknął, jak następnie wydostał się z pomocą ptaków, jak stacza boje z wężami, przemienia się w drzewa, chodzi milo-wemi krokami i najwyższe przeskakuje góry. Był on synem wiatru zachodniego, jego zaś bracia, to wiatry północny, południowy i wschodni. Skoro Menabuszo połączy się z jednym ze swych braci, powstają wówczas burze i pioruny, gdy jednak nastąpią dnie pogodne, Menabuszo odpoczywa i pali swą fajeczkę. Z tego widać, że całe to podanie ma w sobie pierwiastki kosmicznej natury, które tern są wyraźniejsze, że matka Menabuszo jest świtem dziennym, on zaś nadto wnukiem księżyca; przedstawiałby sobą zatem dzień i światło, w przeciwstawieniu do nocy i ciemności. Jak u wielu plemion amerykańskich, ma liczba «ztery i u A. swoje zastosowanie, było bowiem w zwyczaju przez 4 dni przy zwłokach zmarłego pozostawać. W ubóstwianiu przyrody pierwsze miejsce zajmują zwierzęta, w ich zaś rzędzie ptaki. Szczególnie orzeł doznaje czci powszechnej, gdyż jego spojrzenie, to błyskawica, * a jego ruch skrzydeł, to grzmot. Dzisiejsze siedziby Algonkinów o wiele są szczuplejsze. Koloniści europejscy, postępując już to od pobrzerzy Atlantyku, już też rz. św. Wawrzyńca, wypierali ich coraz bardziej, tak że dziś zamieszkują oni tylko pas, okalający zatokę Hudsońską od południa, i< kilkanaście drobnych enklaw między szczepem germańskim w pobliżu wielkich jezior. Liczba ich nie jest znaną, zdaje się jednak, że stu tysięcy dziś nie przenosi. Algonkinom zawdzięczamy wiele nazw geograficznych w Ameryce, jak Delaware, Susquehanna, Massaczuzets, Illinois, Sawanny, Ottawa. Connecticut, Allegany, Mississippi, Missinippi i bardzo wiele innych.    And- s-

Algorab, gwiazda 3 wielkości w gwiazdozbiorze Kruka, przy nasadzie prawego jego skrzydła.

Algorytm (Algorismus), rachunek, a raczej metoda rachunku, zbiór znaków,używanych w pewnym rachunku; stąd można mówić o algor, pro-porcyi, o algorytmie rachunku różniczkowego. Wyraz ten pochodzi od nazwiska matematyka arabskiego al - Chowarizmi (ob. algebra), którego dzieło w przekładzie łacińskim ma tytuł: Algoritmi (t. j. al-Chowarizmi) de numéro Inclo-rimi, a zaczyna się od wyrazów: Mówi Algoritmi. Z biegiem czasu zapomniano o nazwisku autora, a wyraz Algoritmi zaczęto uważać za genitivus łacińskiego wyrazu Algoritmus, Algorismus. W ten sposób nazwisko osoby stało się nazwą rzeczy. W szczególności oznaczał a. toż co arytmetyka. Tak np. najdawniejszy wykład arytmetyki w języku polskim księdza Tomasza Kłosa z r. 1538 ma tytuł „Algoritmus, t. j. nauka liczby”. Dziełko to obecnie, w r. 1890, wydane zostało przez dr. M. A. Baranieckiego, w Bibl. pisarzy polskich, wyd. Akad. Umiejętności. s- K-Algreen Ussing Tage (*1797— fl872), pra-

wnik i polityk duński, był od r. 1840 profesorem, a od r. 1880 burmistrzem w Kopenhadze. W zgromadzeniu stanów Roeskildzkiem, do którego należał od r. 1835 - 46, w r. 1844, wystąpił on z wnioskiem,ażeby księstwaHolsztynu i Szlezwigu, były nierozłącznie związane z królestwem Duńskiem,co wielce wzburzyło stany tamtejsze. Dążeniom do wprowadzenia konstytucyi, a nadewszystko powszechnego głosowania, A. nie był przychylny, przez co utracił popularność, a od r. 1848 zaniechał udziału w życiu politycznem. W r. 1854 król powołał go do rady państwa. Wydał dzieła prawnicze: „Handbog i den danske criminalret” (4 wyd. w Kopenhadze, 1854 r.). „Laeren om servituter (1836). „Handbog i den danske arvere” (1835). Od r. 1850 był też wydawcą duńskiego Zbioru praw.

F. J.

Dr. A. P

s. s.

Alguacil, urzędnik spełniający wyroki i rozkazy sędziów w Hiszpanii, odpowiadający w znaczeniu francuskiem huissier.

Alhagi, Halhagi (T. Inst., Cor.) 54, 480). Bożodajnia. Rodzaj należący do rodziny strąkowych, podrodziny motylkowych (Leguminosae— Papilionaceae), plemienia Siekiernic czyli Spar-cet (Hedysareae). Rośliny te posiadają kwiaty prawie takiej samej budowy, jak Hedysareae; jakoż Linné a. odniósł do tego ostatniego rodzaju. Główna różnica polega na budowie owocu, który jest strąkiem nieotwierającym się, równowąskim, prawie walcowatym, gładkim, lśniącym, przedstawiającym pomiędzy ziarnami przewężenia, przez co ma on wejrzenie paciorkówate, lecz nie rozpada się na członki, jak Hedysarum. Prócz tego, ziarna jego zawierają zarodek, otoczony cienką warstwą bielma. Istnieje opisanych pięć czy sześć gatunków a.; lecz obecnie przypuszczają, że wszystkie one stanowią tylko odmiany jednego i tegoż samego gatunku a. Maurorum T. (Hedysarum Alhagi L.—Manna hebraica Don.), rosnąca w okolicach południowo-wschodnich, nad morzem Śród-ziemnem i w Indyach. Jest to mały krzew, ga-łęzisty, okryty cierniami, powstałemi z przeobrażenia gałązek, wyrastających z kątów liści. Liście naprzemianległe, pojedyńcze, drobne (czasami prawie żadne), całe, opatrzone drobnemi przysadkami; z ich kątów wyrastają gałęzie sztywne, cierniste, okryte nielicznemi przykwiatkami, a z kątów tych ostatnich szypułkowe kwiaty. Roślinie tej przypisywano wydawanie manny, którą żywili się żydzi na puszczy po wyjściu z Egiptu. W Arabii, Egipcie i Indyach, jak niektórzy utrzymują, a. nie wydziela żadnej materyi cukrowej; w Per-syi zaś i Buch arze ta produkcya ma być dość znaczną. Materya cukrowa zrana występuje na powierzchni liści i gałęzi i, twardniejąc, tworzy suhstancyę ziarnistą. Według Niebuhra, w Per-syi używa się ona do ciast. A. jest wyraz arabski.    J- A-

Alhakem I. król hiszp., oh. Hahim.

Alhama di Murcia. W Hiszpanii, prowincya Murcya, bardzo obfite zdroje cieplic alkalicznych z temperaturą od 40° do 56° C. i cieplice siar-czane z temperaturą 37,5° C. Zakład uległ znacznemu zniszczeniu przez trzęsienie ziemi w grudniu 1884 roku.

Alhamberski wazon. Pod nazwą tą znana jest piękna amfora fajansowa, ze skrzydlatemi uszami, znaleziona 1750 r. w podziemiach Casa Peal w Albambrze, wraz z dwiema innemi podobne-mi, z których jedna uległa zniszczeniu w pierwszej ćwierci tego stulecia, a druga zginęła bez śladu. Zachowana w całości amfora zdobi obecnie jedną z komnat, okalających dziedziniec „de la Alberca” w Alhambrze (oh.), a mianowicie dawne archiwum królewskie. Wymiary jej wynoszą 1.365 m. wysokości i 0.89 m. szerokości. Wazon ten, pokryty emalią jasno żółtawego koloru, ozdobiony jest charakterystycznym deseniem, zabarwionym białym, niebieskim i złocisto-żółtym kolorem; rysunek przedstawia gazele wśród arabesków. Jest to nader piękny zabytek ceramiki maurytańskiej, a najstarszy ze wszystkich znanych okazów tego rodzaju. Poszukiwania znawcy wyrobów ceramiki hiszpańslco-maurytańskiej, barona Davillier’a, wykazały, że zabytek ten pochodzi z fabryki miasta Malagi i że się datuje mniej więcej z przed roku 1400. I inni znawcy odnoszą pochodzenie jego do wieku XIV. Teodor Deck, dyrektor sewrskiej fabryki porcelany, wykonał umiejęnie kilka podobizn tego wazonu; z nich jedna wcieloną została do zbiorów paryskiego „Musée des arts décoratifs”, a druga znajduje się w londyńskiem „South Kensington Museum”.

Alhambra, taką nazwę nosi dotąd zabudowane plaskowzgórze, nad miastem Granadą dominujące. Niegdyś forteca obronna, mieszcząca w swoim obrębie zarazem i pałac z ogrodem i wiele innych budynków, składających się na roskoszną siedzibę królów m aury fańskich; dziś, choć przebudowana częściowo, a częściowo w ruinie, A. budzi jeszcze podziw licznie ją zwiedzających turystów. Podziw ten budzi A. zaledwie szczątkami świetnej swej przeszłości, a dla uczonych i estetyków daje bogaty materyał dla odtworzenia w myśli przepychu kultury wschodniej, na gruncie Hiszpanii zaszczepionej i tak bujnie, pod wpływem właściwej ludom wschodnim fanta-zyi, rozwiniętej. Co do pochodzenia nazwy A. nie ma zgodności między uczonymi ani arabskimi, ani też hiszpańskimi. Jedni wyprowadzają ją od Mohammeda Ibn Alhamara, t. j. od Alhamara Wielkiego, który, w drugiej połowie XIII stulecia, na szczątkach dawnego Kapitolu rzymskiego miał tu wznieść najdawniejszą część pałacu, zwaną Alcazaba; inni od wyrazu „dar-alamra”, oznaczającego „dom pański”, albo „dom królewski”; inni znowu, opierając się na znaczeniu dosłownem wyrazu al-kamrâ (czerwony), wywodzą nazwę jej od światła czerwonego, t. j. pochodni, przy których nocami nawet pracowały tłumy robotników, dla prędszego wzniesienia murów tej rezydencyi królewskiej; inni wreszcie uważają nazwę A. za skrócenie terminu „Kelat-al-hamrali”, t. j. „gród czerwony”, i wywodzą go od czerwonych murów twierdzy pierwotnej, głównie zaś wieży. Nazwiska

chowi czasu i wymaganiom estetycznym swej rasy, mieć ją chciał w stylu ówczesnym, kazał Karol У zrzucić zawadzające dawne budowle, składające się na pałac zimowy królów maurytań-skich (ślady ich znaleziono w fundamentach, odkrytych 1802 r.) i wznieść pałac podług planów ówczesnego pioniera sztuki odrodzenia w Hiszpanii—Pedra de Machucha (ob.). Pałac ten, w ciężkim stylu odrodzenia budowany, nie był nigdy skończonym, a dziś pozostały z niego tylko ruiny; ruiny te świadczą, źe dzieło znanego artysty z epoki odrodzenia nie dorównywało jednak budowlom, wzniesionym w Hiszpanii w dobie rozkwitu sztuki maurytańskiej. To też, jakkolwiek częściami zniszczone, częściami zaś przebudowane do niepoznania, budynki, na miejscu dawnej Al-hambry znajdujące się, dają dziś jeszcze miarę jej wielkości i przepychu pierwotnego, iście wschodniego, a niektóre części zachowały nawet i cechę swą pierwotną, tak, że A., w dzisiejszym nawet stanie jest najpiękniejszym, rzec można, zabytkiem sztuki maurytańskiej. Czas przeto już był wielki do ocenienia wartości artystycznej i historycznej zarazem tego zabytku sztuki i pamiątek narodowych. Zrozumiał to rząd hiszpański, choć późno, i wziął się też do odrestauro wy wania tego skarbu przeszłości; roboty, prowadzone pod światłym kierunkiem architekta Contreras’a, posuwają się nader wolno i oględnie, jest więc nadzieja, że nie zmienią charakteru pierwotnej jego budowy.—Opisy A., jaką była za panowania władców maurytańskieb, znajdują się w dziełach historycznych, w końcu artykułu niniejszego przytoczonych: turyści znowu, literaci i poeci, (Bailly, Teofil Gauthier), opisy wali wrażenia swoje na widok dzisiejszych, pozostałych jej zabytków, a ogólny ich zachwyt i barwne opowiadania, pełne poetycznego nastroju, wytrącają, zdaniem jednego z nich (Teofila Gauthier), pióro z ręki nowoprzybyłych tu w celu jej opisania. Nie powtarzając przeto wrażeń, przekazanych literaturze plan na fig. 214), w myśli pierwotnych projekto- | pięknej przez, zwiedzających Alhambrę turystów, dawców, miała znaleźć swoje „pendant” z lewej podamy z opisów tych dane, odnoszące się do strony, jeśli nie w zupełnie symetrycznem odwróceniu, to w każdym razie w ogólnych zarysach planu i źe w ten sposób zabudowana przestrzeń rozciągnęłaby się mniej więcej na 10,000 metrów. Ze szkodą dla całości, jak wogóle dla war- wzmesionem tości pamiątkowej zburzonych części, było wzniesienie pałacu w obrębie A. przez Karola Y-go.

rrtystów, pracujących około wzniesienia A., nie dochowały się, a z różnych danych, przechowanych o budowie jej, zaledwie kilka ważniejszych dat zaczerpnąć można. I tak wiadomo, że z chwilą śmierci pierwotnego założyciela pałacu w A., Mohammeda Ibn Alhamara, główne mury fortecy były już wykończone, a syn jego i następca, Mohammed II, przy pomocy maurów, przesiedlonych tu (1277 r.) z Walencyi, energicznie prowadził dalej rozpoczęte przez ojca roboty. Po dy-nastyi Almohadów (ob.), Merynidzi (ob.) przyczynili się także w znacznej mierze do przyozdobienia A. Za ich panowania mianowicie powzno-szono wewnątrz murów najpiękniejsze budynki i rozwinięto cały przepych wschodni w ich przyozdobieniu. Roboty te wewnętrzne ukończono w XV w., chociaż właściwie, sądząc z rozmieszczenia budynków i odtwarzając w myśli zamierzony plan całej miejscowości, jaki z pozostałych zabudowań da się przybliżenie wyprowadzić, twier-dzićby można, że plan ten nigdy nie był urzeczywistnionym. Przynajmniej n.der prawdopodo-bnem jest, że cała prawa strona od wejścia (ob.

• i.:'.I

ГТпПгГ!

fl- «

iü!

гЭо

Vj

Fig. 214. Plan Alnanihry.

przestrzeni przez A. zajętej i wymienimy pozostałe dotąd budowle. — I tak obecna, dzisiejsza A. rozciąga się na płaskowzgórzu od strony południowo - zachodniej Granady, ponad miastem (ob. tablica). Płaskowzgórze to, stanowiące prostokąt o bokach 800' i 200 trowych, ma za podstawę formaoyę skalistą, którą okalają wody dwóch rzek: Burro i Xenil (Je-nil), łączące się po przebyciu tej naturalnej pory w jeden strumień. Na tej podłużnej powierzchni przestrzeń zabudowana wynosi 3.5 km., wewnątrz zachowanych murów pierwotnych, z wieżami, ponad niemi wznoszącemi się, mieszczą się, prócz sławnego niegdyś pałacu le- ** tniego królów mauryfańskich, kościoł parafialny,

mę

ża-

(Szczątki murów, przez Karola V wzniesionych, odznaczone są na planie Alhambry—fig. 214, liniami mniej czarnemi). Prawda, że już po zdobyczach chrześciańskich, budynki A. uległy wielkiemu zniszczeniu, ale też znaczną ich część znieść a kazał rzeczony monarcha (1527 r.). Upodobawszy wraz sobie położenie romantyczne A., zapragnął on mieć tu własną rezydencyę, a że, hołdując du-

ALHAMBRA.

*3;

ШШ0Ж

'V-Ж

Ж⁴

Hitt

■Ц-Л

ipifc

•- -

j££É

ICS

№ - • 1ь

Hf

fj.    ■

■*

; 1 ji"

«Mtj

JP

i!’ 11Ш*: I'llM

r,V"

FI

к '" af», . №.

шт Я? 'л

fr

глж

■■ ■ «

.ЕША

етшш

II

lÊ

m

r_

i;ü

fj

i/,

!№§§

!:i

WÂuL

МРТО!«ШГ

Widok Alhambry.

.JJb%

I&f§g

ff

||4

.il

ЫЛ

!■>

f';É*

f.'lj

WmmWk

\ s»

HI

IL

JS

1Ж1

Sa

‘ .;И‘ I

il

r$

л“

■щИ|Ш

feil ii м

^ *1.. i.

Ki

щШ!

L:

mm

fi

ii

! Hill'll

[j

ji

ИШ |ô

4У

***

■Ш.

hit

1Ш

: -' LLr/

Ш'А

ii

WÈ

ÜK

!j

;:и

ItóSI *F&

L

i ,■

ЩЖа

V-

„Dziedziniec Lwów” w Alhambrze.

V

/о

- •»

O aa

r

о

'/s.h f +У

Z3‘© Ü: cü

■-

^*4

'

s

«

■vf-

t

;

'

■

!

i

;

I

?

#-

\

лк

'n;

mm

\\

Fig. 215

in

czas

dawny klasztor, dziś na koszary zamieniony, ruiny dotąd jeszcze imponujące wielkością niedokończonego pałacu Karola Y i pewna liczba najrozmaitszych domostw mieszkalnych. Część dawnych wież i budynków fortecznych do niedawna jeszcze służyła za dom poprawy i więzienie. Piękny park z bujną roślinnością, szczodrze w strumienie wód zaopatrzony, oddziela A. od innego zamczyska, „Torres Bermejas”,^ jeszcze dawniejszego pochodzenia,—jak chcą n ektórzy, z czasów fenickich. Na zewnątrz A., otoczona wysokim murena i wieżami z blankami, przedstawia w zupełności charakter obronnej fortecy. (Ob. widok A. na tablicy X). Mury są nader prostej konstrukcji i tylko na czterech bramach wchodowych widoczny ornament. I tak od strony rzeki Jenil wszedłszy parkiem, okalającym plaskowzgórze, widzimy naprzód bramę, zwaną „Bramą sprawiedliwości”, albo „Bramą sądu” (Puerta del Juicio, ob. fig, 215), ze sklepieniem w kształcie podkowy, w piękne arabeski przyozdobioną. Brama ta prowadzi do dwóch obszernych dziedzińców (Patios), wokoło których grupują się budynki i przestrzenie pałacowe. Jeden z nich, „Patio de la Alberca” czyli „dziedziniec z rezerwoarem”, zwany także „Patio de los Arrayanes”, od myrtów, okalających go (fig. 216,— na pianie nr 1), jest obszernym prostokątem, o bokach 20 i 40 metrowych, z basenem w samym środku; w północnej i południowej stronie tego podłużnego dziedzińca wznoszą się portyki na cienkich słupach, ozdobione najpiękniejszemi arabeskami. Jest to sam

II

Sjf-—-

:    jH

jj .uągftj

,-r

„Bram» S idowa“ albo „Brama Sprawiedliwości w Alhambrze.¹ środek rezydencyi Karola V. Z lewej strony tego dziedzińca, t. j. od strony jego zachodniej, znajduje się kaplica tego króla na miejscu dawnego meczetu, z ogrodem doń przylegającym, także w basen zaopatrzonym (dla ablucyi), oraz sale dawne archiwalne. Od północy, w samej głębi dziedzińca, wznosi się olbrzymia wieża kwadratowa (Torre de Comares, ob. fig. 216), o grubych murach, z trzech stron przebitych głębokie-mi oknami (ob. na planie nr 2). W wieży tej jedna tylko mieści się sala, o poważnym charakterze, ale nader bogato ozdobiona. Jest to sławna kwadratowa „Sala ambasadorów” (Sala de los Embaxadores), przykryta kopułą drewnianą, blisko 20 metrów wysoką. Z prawej strony dziedzińca Alberca, t. j. na zachód, znajdują się kryte kąpiele i kilka drobnych komnat, które służyć miały za garderobę królowej. Nieopodal tych komnat wznosi się mały samotny pawilon (Mirador) na jednej z wysokich wież, z którego najpiękniejszy rozciąga się widok na żyzne okolice równiny rzeki Durro, oraz na sąsiednie góry.

Ив .f

Fig. 216. „Dziedziniec Alberca" albo „Dziedziniec mirt u“ w Alhambrze.

Kąpiele i komnaty królowej przytykają do północnej strony drugiego dziedzińca, „Dziedzińcem lwów” (Patio de los Leones, fig. 217) zwanego, grupującego wokoło siebie resztę budynków, wielkiej zarówno historycznej, jak i estetycznej doniosłości. „Dziedziniec Lwów”, tak zwany od fontanny alabastrowej, w samym środku jego wzniesionej, której dolny rezerwoar spoczywa na dwunastu lwach z czarnego marmuru, jest także prostokątem podłużnym, ciągnącym się w odwrotnym do dziedzińca Alberca kierunku, ale stykającym się z nim w południowym jego końcu. Okolony krużgankami o niezliczonej ilości cienkich kolumn, podpierających fantastyczne łuki, nad któremi wznoszą się ściany, bogato w arabeski zdobne i koronkową rzeźbą odcinające swe krawędzie. Dziedziniec ten (ob. fig. 217; na planie nr 3), kojarzy w jedną całość przytykające doń z trzech stron najpiękniej zachowane części pałacowe, pod-gdy czwartym bokiem, zachodnim, łączy się z krużgankami dziedzińca Alberca. I tak od strony wschodniej ciągnie się długa z pięcioma niszami sala sądowa (Sàla del Tribunal, planu nr 4); na północ znajduje się tak zwana, od dwóch olbrzymich, zupełnie jednakich płyt marmurowych, tworzących posadzkę, „Sala dwóch sióstr” (Sàla de las dos Hermanas, planu nr 6), a od strony południowej kończy szereg tych wspaniałych komnat najmniejsza, ale najsławniejsza może, „Sala Abenserragów” (Sàla de los Abencer-rages, planu nr 5), tak zwana od wymordowania w niej, z rozkazu ostatniego sułtana Boab-dila, potężnego niegdyś rodu Abenserragów (ob.). W sali tej pokazują naiwnym turystom plamę krwistą, która od owej sceny krwawej dotąd jakoby przechowała się. Sale, okalające dziedziniec

Lwów, oraz sala Ambasadorów, należą do najpiękniejszych części A.—Wszystkie niemal części składowe A. noszą wogóle piętno jednego stylu. Kolumny są stale nader wysmukłe i delikatne, wewnątrz przestrzeni wzorzyste i malowane lub całe złocone. Kapitel ich ma prawie zawsze kształt sześcianu, w dolnych krawędziach zaokrąglonego, ornamentem liściastym ozdobionego, z wydłużoną ku dołowi szyją. Arkady wznoszą się naprzód pionowo, nim przejdą w łuki. Łuki przeważnie mają kształt podkowy, ten ulubiony motyw architektury arabskiej. Ściany zewnętrzne i fryzy najczęściej noszą ozdobę linijną, uformowaną z rys ukośnie skrzyżowanych, Wogóle wszystkie części składowe budowy wewnętrznej A.

rza różnorodnością szczegółów i zdumiewającą pomysłowością w kombinacyi linij i barw. Przy całej jednak swobodzie w traktowaniu szczegółów budowy, przebija harmonia całości; wszystkie najróżnorodniejsze motywa w ogólnym systemacie składają się na całość rzeczywiście estetyczną. Zresztą i w dekorowaniu ścian widać pewien stały system, który pozwalał jednak rozwinąć najrozmaitszą kombinacyę szczegółów. Od spodu, na 3 do 4 stóp wysoko, ściany ozdobione są mozaj ką z polewanej cegły, w bogaty deseń układanej i zakończonej fryzem, na którym napisy arabskie, tak dzielnie nadające się same jako ornament linijny, powiązane w deseń z innym, geometrycznym lub liściastym ornamentem, stanowią miłą

i.

ЩШ'

ii

as

■ Л. Л :

■i-ж

Ęśm

--

ч®ЯяИ,

р«1

НИ

Ili

hv Ата 1 йшЖжа .441т -мь,- д» ли л

Ш1

ßfl

.«э

'гу

■у

Zi

кн

®H

/я

ШШЩт

щШШш

рада

';Г"; : .

\'г ;

ваш

aii i

&!■

ggggp

~т~—

Fir. 217.    ,,Dziedziniec Lwów“ i widok ze wietrzny ,,SaIi Abenecrr.isrdw*¹ w Alhnmbrzs»

ma

obrachowane są na efekt malowniczości, więcej niż monumentalności, w czem odpowiadają najzupełniej charakterowi samej architektury maury-tańskiej, której główną osnowę stanowiła ornamentyka wewnętrzna, malowniczość. I stąd architektura A. ma też cechę przeważnie ornamen-tacyjną, a swojemi motywami dekoracyjnemi jakby "miała za główne zadanie rozwinąć całe bogactwo najfantastyczniejszych powikłań linij i całą skalę barw najpiękniejszych. Wzniesione na smukłych słupach i wysokich, filigranową rzeźbą ozdobionych łukach, ściany A., podobnie jak oryginalne stalaktytowe jej sklepienia, są jednym ciągiem najokazalszej dekoracyi. Dekoracya ta ude-

dla oka granicę, odcinającą spód muru od całej masy dekoracyjnej reszty ściany, wyglądającej jak olbrzymi wzorzysty kobierzec, od stropu zwieszony. Ten czworobok ścienny, bordiurą okolony, stanowi najczęściej jeden motyw deseniowy, nie w sposób monotonny jednak traktowany, ale powtarzany, w najbardziej urozmaicony sposób przedstawiający czasami odwróconą kombinacyę zupełnie tych samych linij, lub z niałemi odmianami w ich powikłaniu. Każda ściana inny motyw. Wogóle, pod względem pomysłowości w kombinowaniu najprostszych deseni i w wywoływaniu efektu tak małemi stosunkowo środkami, żadna sztuka nie może współzawodniczyć z orna-

mentem arabskim z epoki maurytańskiej. Bogactwo kombniacyj linijnych lub roślinnych motywów (gdyż symbole, podobnie jak postacie ludzkie i zwierzęce wyrugowane są ze sztuki, wśród wyznawców islamu rozwiniętej), podniesione jest jeszcze bardziej nader umiejętnem stosowaniem barw, tak obrachowanem na efekt optyczny, że najróżnorodniejsze kombinacye kolorów, dzięki trzymaniu ich w tonie odpowiednim, wzajemnie się potęgują i zlewają w nader harmonijną całość. I tak u spodu zwykle koloryt mniej jaskrawy, jakby przyćmiony, główna masa ściany przedstawia pełne tony, a części oddalone ku sklepieniu i samo sklepienie jaśnieją barwą najjaskrawszą. Na powierzchniach modelowanych ciemne i silne tony kolorów zwykle mieszczą się w za-tłokach, a tym sposobem, nie tak ostro odcinając się, służą zarazem do lepszego jeszcze uwydatnienia deseni wystających, zwykle jaskrawą barwę noszących lub złoconych. Przy tern oddzielne bar- stawia typowy okaz, może najmisterniej szy owych wy nie tracą przez zlewanie się wzajemne, bo sklepień stalaktytowych, podobnych do komórek gdzie nie oddziela ich cień reliefu, tam zwykle woskowych, a przez hiszpanów także „Media na-widzimy białe w tym celu obwódki, wreszcie bo- rania”, t. j. przeciętą pomarańczą zwanych, dla gato stosowane złocenie łączy harmonijnie całą podobieństwa do wewnętrznej budowy tego owo-tak różnorodną tkankę, zdobiącą powierzchnie cu. To też sklepienie sali Abenserragów, wybor-przestrzenne. Już to wogóle, element fantastycz- nie zachowane, jest cennym zabytkiem tej szcze-ny i zamiłowanie barw, cechujące gusta wscho- gólnej właściwości architektury maurytańskiej. du, znalazły świetne zastosowanie w ornamentyce Składa się ono z mnóstwa małych wydrążeń, ścian i sklepień sal i hal w Alhambrze. Orna- przypominających bizantyńskie sklepienia żaglowe, ment, „arabeskiem” (ob.) zwany, nader bogato łączących się z sobą i zwieszających się w gór-tu reprezentowany, a nawet dadzą się odna- nej części krawędziami swemi, co wszystko robi leźć cztery jego rodzaje, na jakie moźnaby, dla wrażenie sklepienia groty stalaktytowej. Jaskra-lepszego unaocznienia jego charakterystyki, po- wemi barwami malowane i bogato złocone, te ko-dzielić ornament arabski, czyli właściwe arabe- morki sklepienne są szczytem fantastyczności ski. I tak znajdujemy tu zarówno: 1) ornament, w architekturze. Komórki te sklepienne, nieuspra-złożony z linij prostych, najrozmaiciej powiążą- wiedliwione architektoniką całości, nie wynikają nych w figury fantastyczne, w połączeniu ze sty- też logicznie z samej konstrukcyi, a nawet nie lizowanemi liśćmi, jak: 2) ornament, złożony z li- mają nic wspólnego ze sklepieniem wogóle co do nij przeważnie krzywych, w połączeniu ze styli- przeznaczenia jego, a więc pozbawione są my-zowanemi liśćmi, oraz 3) ornament, z samych sty- śli architektonicznej, jaką wyraźaćby powinny, lizowanych liści złożony, i wreszcie 4) ornament I tak niedośó, że nie łączą się z całością bu-z pisma arabskiego, przeplatanego liśćmi (ob. tab. dowy żadną wogóle myślą architektoniczną, ale drugą do art. Arabeski). Wszystkie te gatunki są nawet zewnętrznie przymocowane; wyrabiana ornamentu, stanowiące charakterystyczną ozdobę z gipsu lub drzewa, każda oddzielna komórka gmachów A., są właściwością stylu arabskiego, sklepienna, przybitą jest do belkowania. Jest to w którym, jak zauważyliśmy, malowniczość prze- bardzo charakterystyczne dla pochwycenia istoty waża nad konstrukcyjnością, fantastyczność linij architektury maurytańskiej: brak jedności myśli i bogactwo barw nad prostotą piękna i jedno- w konstrukcyi, a natomiast najwyższy rozwój fan-stajnością. I przyznać należy, że w rozwinięciu tastyczności; malowniczość, zastępująca plastykę, tych upodobań estetycznych arabowie podnieśli i powikłanie najfantastyczniejsze linij, zastępują-się wysoko: pomimo jaskrawości kolorów, mnóstwa ce jasność architektoniczną. Sala Abenserragów barw, przeładowania szczegółów, całość wywołu- przedstawia właśnie wszystkie te cechy sztuki je żądane wrażenie estetyczne—spokój i karmo- maurytańskiej i motywa stąd wynikające, a przez nię. To umiejętne łączenie rzeczy różnorodnych artystów arabskich najbardziej ulubione i z ca-doprow'adzili oni do doskonałości: umieli bowiem łem bogactwem ich wyobraźni artystycznej świe-zatrzymywać się w porę przy rozwijaniu wybuja- tnie rozwinięte.—Ciekawym zabytkiem w „Sali Try-łej fantazyi i nie przekroczyć zakresu sztuki; fan bunału” są malowidła na zszywanej skórze, przed-tastyczność linij, jaskrawa barwa, złoto i emalia stawiające postacie władców maurytańskich, bi-bawi oko, przyjemne robi na widzu wrażenie, ale twy i polowania. Nie kwadrują one z otoczeniem świetne te kobierce ścian nie absorbują wyłącz- swojem i są anomalią w zabytku sztuki mahonie jego uwagi, są one tak nastrojone do cało- metańskiej. Pochodzą prawdopodobnie z XIV że—głaszcząc oko, nie zacierają wrażenia ca- I lub XV w. i są dziełem jakiegoś artysty-chrze-łości, jednem słowem: same nie wysuwają się na j ścianina; tchną one naiwnością, charakteryzującą

pierwszy plan. I to właśnie stanowi wartość estetyczną stylu maurytańskiego, a daje świadectwo wielkiej artystycznej wstrzemięźliwości i poczucia harmonii, jakie rozwinęli w sobie przedstawiciele sztuki arabsko-maurytaiiskiej. Jeżeli więc w samym zarysie budowli, jakie przechowała nam A., i w traktowaniu plastycznem części ich architektonicznych, nie znać piętna wysokiej sztuki, to jednak w zastosowaniu ornamentu do całości budowy, w tern umiejętnem harmonizowaniu całości, przebija istotny zmysł architektoniczny. Dlatego też i kopuły, zdobne w sopleńce, i podobne sklepienia, zwieszające się stalaktytową sztukaterią, choć same w sobie nie są zdobyczą na polu piękna architektonicznego, tu nie rażą, owszem, harmonizują z całością, jak tego dowodzi „Sala ambasadorów” i „Sala Abenserragów”. Ta ostatnia zwłaszcza (ob. rysunek wnętrza tej sali na tab. УП. dołączonej do art. Architektura) przed-

ści

szcze-

ówczesną sztukę malarską wogóle, a w szczególności ówczesnych artystów florenckich, których bardzo przypominają charakterem swoim.

Jako pamiątka żywa arabskiej kultury, oraz jako charakterystyczny zabytek sztuki maurytań-skiejj A. była często przedmiotem studyów, zarówno historyków, jak i estetyków. 1) Co do przeszłości A., a głównie legend, na tle dziejów do miejscowości tej przywiązanych, wymienić przedewszystldem należy znane „Opowiadania o Alhambrze” Washingtona Irwinga, który, podczas sprawowania swego urzędu poselskiego w Hiszpanii, z zapałem oddawał się studyowaniu przeszłości A. Dane historyczne, A. dotyczące, znajdują się także w dziele znanego nistoryka Conde’a; „Historia de la dominacion de los Arabes en Espańa“ (Barcellona, 1844, 3 tomy). Prócz powyższych autorów, ze znajomością rzeczy opisywali A.: Gosch, w dziele: „Die A.“ (Berlin, 1854), oraz Paweł Sédille w dziele: „Monuments, Musées et Paysages de l’Espagne“ (Paryż, 1875). 2) Strona estetyczna A. opracowaną jest we wszystkich większych dziełach, poświęconych historyi sztuki wogóle i architekturze w szczególności. Z tych ostatnich szczególniej polecamy dzieło J. Fergusson’a: „History of Architecture“ (London, 1876, 3 tomy). Rysunki A. i podobizny szczegółów jej architektonicznych znajdują się w ozdobnych wydawnictwach: Murphy „The Arabian antiquities in Spain“ (Londyn, 1816, najnowsze wydanie 1856); Girault et Prangey: „Monuments arabes et moresques d’Espagne“ (Paryż, 1839); oraz w wydawnictwie, noszącem tytuł: „Monumentes architectonicos de Espańa“ (Madryt, 1859), w którem oddzielna tablica odtwarza zabytki architektoniczne A. Z monografij artystycznych, ilustrowanych planami i rysunkami A., ważniejsze są: Girault et Prangey: „Souvenirs de Grenade et de ГА.” (Paryż, 1839); szczególniej cennem jest dzieło J. Goury’ego i Ovena Jones: „Plans, elevations, sections and details of the A.” (Londyn, 1842—5, 2 tomy in fok, nowsze wydanie 1848); oraz Bisson: „Choix d’ornements arabes de ГА.” (Paryż, 1855). — Prócz tego, wyborne odtworzenie najważniejszej części zabudowań A. widzieć można w pałacu kryształowym w Sydenham (ob.), a mianowicie, tak zwany „Alhambra-Court” w rzeczonym pałacu jest wiernem naśladowaniem w ²₃ naturalnej wielkości „Dziedzińca ze lwami”, oraz przylegających do niego sal. Z wielką umiejętnością odtworzony ten zabytek, podług planu Ovena Jones, daje wyborne wyobrażenie czem był ten utwór rozbujałej fantazyi i przepychu kolorystycznego sztuki maurytańskiej, gdy wszystkie barwy miały swą świeżość, a całość nie była jeszcze ręką czasu dotkniętą.—Malowniczość położenia A , oświetlenie południowego nieba, nęciły, wzrok niejednego pejzażysty do odtworzenia rysunkiem i barwą pięknych motywów świetlnych A.,—stała się też ulubionym tematem dla dzielnego pejzażysty ze szkoły Fortuny’ego-Rico; gólniej udatne są jego rysunki i akwarele, przedstawiające widoki Alhambry od strony „Peinador,”

zwanej także „Tocador de la Reina,* to jest garderoby królowej. — Dziś termin Alhambry, podobnie jak i Alkazar, prócz znaczenia konkretnego, odnoszącego się do danej miejscowości, przez historyę przekazanej Hiszpanii, ma także i bardziej ogólne, oderwane znaczenie: używa się on mianowicie jako nazwa niektórych teatrzyków, lub ogrodów spacerowych, mieszczących w sobie rozmaite zabawy, jako przynęty dla publiczności. Budynkom teatralnym nazwę A. noszącym, nadają zwykle cechę architektury maurytańskiej, czasami jednak, i to coraz częściej, nazwa ta ni-czem nie jest usprawiedliwioną, gdyż nadawaną bywa teatrzykom letnim, które ani romantyczno-ścią swego położenia, ani stylem budowy, ani wogóle charakterem miejscowości swojej, rzeczywistej A. nie przypominają.    s- s-

Alhazen, znakomity optyk arabski, o którego życiu w ostatnich dopiero czasach osiągnięto niejakie wiadomości. Cantor mianowicie, w swej historyi matematyki, uważa za rzecz prawdopodobną, że A. i Abu Ali al Hasan ibn al Hasan ibn Alhaitham stanowią jedną i tęż samą osobistość. Ten zaś Alhaitham urodził się w Al Basra i w sile wieku wywędrował do Egiptu; oświadczył on bowiem, że potrafi uregulować wylewy Nilu, tak, by corocznie z jednakową siłą występowały, a skutkiem tego kalif Al Hakim (996—1020) powołał gv> do Egiptu. Jim Alhaitham wyruszył więc z licznym orszakiem w górę Nilu, ale już przy piewszych wodospadach poznał, że planu swego urzeczywistnić nie zdoła. Wytłómaczył się jako tako przed kalifem, gdy jednak następnie popełnił błędy i przy innych sprawach państwowych, które mu powierzono, ukrywał się przed gniewem kalifa aż do jego śmierci. Wtedy dopiero zjawił się, ząjmując się odtąd wyłącznie naukami. Domysł Cantora potwierdził E. Wiedemann, gdy w Lejdzie znalazł komentarz, którego autorem był Kamal ed-din Abul Hassan al Farisi, do wielkiego optycznego dzieła Abu Ali al Hasana ibn al Haitham al Basi; z porównania tego komentarza z dziełem Alhazena okazuje się dowodnie, że ów al Haitham al Basi i A. rzeczywiście byli jedną i tąż samą osobą.—Głownem dziełem A. jest optyka, przełożona na łacinę przez Ri-snera, która p. t. „Opticae thesaurus Alhazen; Arabis, libri VIII” wraz z optyką Ciołka, czyli Vitellona (ob.) wydaną została w Bazylei 1572 r. Dopóki nie znano optyki Ptolemeusza, sądzono, że A. przepisał tylko powyższe dzieło, gdy je wszakże znaleziono, okazało się, że A. w wielu punktach Ptolemeusza przewyższa. W oku rozróżnia cztery błony i trzy ciecze, z których najważniejszą jest soczewka. Gdy dawniej mniemano, że to promienie z oka się rozchodzą, rozumie A., że, przeciwnie, z każdego punktu przedmiotu świecącego promienie do oka dochodzą. Sądzi dalej, że światło na rozchodzenie się potrzebuje pewnego czasu, czego jeszcze następnie długo nie pojmowano. Mówi o zwierciadłach płaskich, kulistych, walcowych i stożkowych, wklęsłych i wypukłych. Nie oznacza wszakże, jak to się obec-

nie czyni, położenia obrazu danego przedmiotu, ' nia hufców na wojnę świętą. Walczył też od ale dla każdego zwierciadła wyszukuje punkt, ważnie nad jeziorem Beder i pod Ochod. Nie gdzie światło odbić się musi, aby z danego pun- dziw, że Mahomet oddał mu rękę najukochań-ktu dostało się do danego oka. Takie postawie- szej swej córki, Fatymy, i obdarzał go wszelkiem nie zadania jest niepraktyczne i ze stanowiska zaufaniem; a ponieważ nie miał potomka męskie-fizycznego nie przedstawia istotnego zajęcia; po- go, zdawało się więc, że A., dzielny żołnierz i mąż chodzi to wszakże stąd, że A., podobnie jak ma- przymiotów niepospolitych, zostanie głową Isla-tematycy greccy, traktuje optykę jako naukę czy- înizmu. Długo jednakże czekać musiał na ten sto matematyczną,—strona fizyczna mniej ich ob- zaszczyt, skutkiem nienawiści Aiszy, wdowy Ma-chodzi. Prawa załamywania światła, podobnie hometa. Dopiero po śmierci Abu-Bekra (ob.), jak Plolemeusz, nie zna jeszcze, wbrew niemu Oniara (ob.) i Othmana (ob.) A. został kalifem, wszakże utrzymuje, że kąt załamania nie jest pro- tj. czwartym z kolei następcą Mahometa w r. porcyalny do kąta padania światła. O soczew- 656. Opłakane to było dziedzictwo: przedewszy-kach ma też pojęcie bardzo niedostateczne (ob. stkiem podburzeni przez Aiszę dwaj członkowie Atmosfera). O barwach mówi mało, wie je- ustanowionej przez Omara rady rejencyjnej, Tal-dnak, że barwy ciał przedstawiają się rozmaicie, ha i Zobair, podnieśli bunt; A. usiłował zrazu niestosownie do rodzaju padającego światła. Szcze- dopuścić rozlewu krwi, ale był wreszcie zniewo-gólniej pomysłowością zaleca się metoda jego lony do stoczenia walki pod Choreiba w pobliżu oznaczenia wysokości atmosfery (ob.). Nadmie- Bassory r. 656. W rozprawie tej, zwanej „bi-niamy wreszcie, że nie należy za jednę osobistość twą wielbłąda“ (Jaum al dżaml) z powodu, że uważać A. i Alkhaziniego (ob.).    s K-    Aisza uczestniczyła w niej na wielbłądzie, legło

Ąlherunt, tkanina ze lnu, wełny i szychu, grube od 10 do 30 tysięcy „wiernych“ (stosownie do naśladownictwo altembaku i złotogłowiu, znana w różnych podań). Thalha i Zobair zginęli, Aisza kraju pod nazwą „nędza“. Д. sprowadzany w zna- zaś wpadła w niewolę. A. wszakże nie umiał cznych partyach, przeważnie z Turcyi, obłożony korzystać ze zwycięstwa, a gdy przytem obraził był cłem („Vol. leg.a 1650). Ze względu na wy- Mekkę, robiąc drugorzędną Kufę swojem siedli-rób A. miewał dwie odmiany: przy osnowie weł- skiem, koło niezadowolonych zwiększyło się ku-nianej lub lnianej, wątek stanowiły nitki lniane, pociesze Moawii, namiestnika Syryi, który posta-z szychowemi pomieszane, wzorzysto lub w pasy nowił zrzucić Alego z kalifatu i w tym celu spie-układane, albo też wełniane nitki wątka uprzed- szył przeciwko niemu z Damaszku na czele ogro-nio szychem okręcane były, a następnie tkane, mnej armii. Ali, zebrawszy 70,000 dzielnych żoł-Rodzaj tej tkaniny po dziś dzień znajduje się nierzy, spotkał się z Moawią na dolinie Siffin. jeszcze w użyciu na południo-wschodzie, pod róż- nad brzegiem Eufratu, pomiędzy Balis i Rakka, nemi nazwami miejscowemi, i używany jest do stro- r. 657. Przez 4 miesiące trwała walka zacięta, jów kobiecych włościańskich.    bI)-    w której Moawia stracił 45, Ali zaś 25 tysięcy

Alhoy Philadelphe Maurice (* 1802— ludzi. Gdy już zwycięstwo chyliło się na stronę ■f 1856), pisarz francuski, za restauracyi był czyn- ^lego, Moawia polecił odpisy koranu zatknąć na nym współpracownikiem różnych dzienników opo- ostrzach lanc i pierwszy szereg uzbrojonych w ten zycyjnych; jemu też podobno zawdzięcza swoje sposób żołnierzy rzucić na wrogów. Ten podstęp powstanie,,Le Figaro“. Oprócz tego pisał sam ido oddziałał skutecznie na przesądne wojska A-go, współki wiele wodewilów („Les employés“, „Le który też, zawiesiwszy walkę, poddał spór z Moa-secret du soldat“ i inne), oraz t. z. „Physiolo- wią pod rozstrzygnięcie sądu polubownego, któ-gies“, np. „de la Lorette”, „du Créancier“ i t. d. ry powagę kalifa wielce osłabił. Gdy A., zdra-W polskim przekładzie istnieje „Fizyologia wie- dzony przez sędziów, sposobił się do nowej z Moa-rzyciela i dłużnika“ (Warsz. 1843).    wią wojny, zniecierpliwieni ustawiczną rzezią ara-

Ali, wyraz arabski, znaczy wspaniały, wynio- bowie postanowili zgładzić i Al. i Moawię. Ofia-sły; jest zarazem imieniem własnem, które na rą jednak spisku padł tylko A., zamordowany Wschodzie nosiło wielu panujących, wezyrów sztyletem zatrutym przez Abderrahmana Ben i uczonych.    Muldżim; pochowano go w Nadżaf w pobliżu

Ali (* około r. 600—-f 661) był synem Abu- Kufy, a do grobu jego i dziś jeszcze odbywają Talema, stryja i opiekuna z lat dziecinnych Ma- się liczne pielgrzymki. Podług Sujutiego, A. był hometa. Wywzajemnił się za tę opiekę Maho- mężczyzną niewielkiego wzrostu, lecz siły olbrzy-met, gdy po śmierci Abu-Taleba przebrał sobie miej; w boju waleczny, obyczajów nadzwyczaj A. za syna; ten znów został obok Chadidzy skromnych, odznaczał się świetną wymową i wiel-i Seida jednym z najpierwszych a zarazem naj- ką znajomością prawa, i stąd zwano go „Bramą gorliwszych wyznawców nowej religii, gotów był wiedzy“. Zbiór jego przysłów, zdań i wierszów nawet poświęcić życie za proroka, skoro, w chwi- nosi tytuł „Sentencyj Alego“, które wyszły w prze -li napadu na dom jego, położył się do jego łóżka, kładzie angielskim Williama Yule w Edymbur-narażając się na ciosy sług Abu-Sofiana. Ma- gu r. 1832. Sujuti twierdzi, że za A. powstało hornet w tym czasie uciekał do Medyny (622). pierwsze archiwum islamizmu do przechowywania Wkrótce podążył za nim A., a z takim zapałem papierów publicznych, oraz dwa nowe urzędy: przejął się jego wojowniczemi pomysłami, że otrzy- ochmistrza, od którego zależał przystęp do kali-mał tytuł wezyra i biały sztandar do prowadzę- fa (Hadżib), i wodza straży przybocznej (Sahib-

89

Eneyklopedya TowszecbDa liuttr

asz-Szurta), czuwającego nad spokojem miasta. ; dzaj historyi powszechnej, opowiadającej dzieje A. miał 7 źoni43 dzieci; od Hasana syna, Faty- starożytne, arabskie, bizantyńskiej tureckie. Za-my, wyszła z czasem panująca w Egipcie dyna- lecą je wielka prawdomówność i wiarogodność. stya Fatymidów (ob.). Dalsze krwawe walki Ali - paiza Mehmed Emin, (pisany Aali-Moawii z następcami A. spowodowały rozdział pasza) znakomity turecki mąż stanu * 1815 mahometan na Sunni tó w, tj. ścisłych tradycyo- (1230 hegiry). Już w piętnastym roku życia, za nistów, którzy czczą tylko trzech pierwszych na protekcyą Reszyda paszy, przyjęty został do biu-stępców Mahometa, a przeklinają A., jak turcy, ra tłómaczy przy wysokiej porcie. Biuro to było arabowie i egipcyanie, oraz Szyitów t. j. ina- rodzajem nowicyatu dyplomatycznego. Otrzyma-czej myślących, którzy, nadewszystko cząc А-go wszy wykształcenie wyższe, nader rzadkie wó--i stawiając go na równi z Mahometem, obchodzą wczas pomiędzy turkami, posiadając kilka języ-uroczyście rocznicę jego męczeństwa. Tu należą ków, zwłaszcza władając biegle językiem fran-persowie i wielka część indyjskich mahometan.— cuskim, A. szybko posuwał się naprzód w za-Flügel G. „Geschichte der Araber” Leipzig, wodzie dyplomatycznym. Gdy w 1834 sułtan Mah-1867 roku, str. 127 i nast.; Maçoudi: „Les Prai- mud postanowił uwierzytelnić stałych ambasado-ries d'or“ Paris, 1871—1877 t. IV. Specyalne: rów przy niektórych ważniejszych dworach euro-„Sententiae Ali-ebn-Abi-Talebi arabice et latine,” pejskich, A., będąc zaledwie dziewiętnastoletnim

ed. Cornelius van Waenen, Oxford 1806. „Ali chłopcem, otrzymał urząd drugiego sekretarza ben Abi-Taleb carmin a arabice et latine” ed. Ge- w ambasadzie wiedeńskiej przy Ahmet-Fabi pa-

rardus Kuypert. Leyden 1745.

AKi (*j* 994), zwany „Magikiem“, autor dzieła, obejmującego całe lecznictwo teoretyczne i praktyczne p. t. „El Maliki“ — „Regalis dispositio“, albo „Liber regius“, uważanego do czasu Awi-ceny za najznakomitsze w całej literaturze arabskiej, dla tego też najpierwej na język łaciński przełożone. Główną wartość pisma stanowi leczenie przeważnie dyetetyczne, na rozumnych zasadach oparte. Ali usiłował przedewszystkiem zbadać lekarstwa, grekom nieznane, posługując się najbardziej smakiem, a do sprawdzenia skuteczności ich zalecając doświadczenie na zwierzętach. Wielce ciekawym jest rozdział o położnictwie, które spoczywało dotąd w rękach akuszerek. Przekładu dzieła Al. na język łaciński dokonał Konstantyn Afrykańczyk (XI w.) wydając to za swoją własność; przekład Stefana z Antyo-chii ogłoszony został drukiem 1492.

Ali-basza ob. Ali-pasza.

Ali ben Isa, lekarz arabski XI wieku, jedyny (obok Canamusali’ego) autor dzieła okulistycznej ireści w całej literaturze arabskiej, będącego także, wedle zeznania autora, tylko powtórzeniem wyjętem z pism Galena; lichy przekład łaciński dzieła Al. zamieszczony w zbiorze: „Collectio chi-rurgica Veneta”; wstęp i część anatomiczna tego pisma, tłómaczone z manuskryptu drezdeńskiego na język łaciński, ogłoszone p. t. „Alii ben Isa, Monitorii oculariorum s. compendii ophthalmia-trici specimen etc.” Dresd. 1845.

Ali-bek ob. Bobowski Albert.

Ali Mustafa Czelebi (* 1542 -f 1599) poeta, historyk i moralista turecki, działalność pisarską rozpoczął mając lat 14 poematem romantycznym „Mihr u mah” (Słońce i księżyc). Inne jego poematy są: „Mihr u vefa” (Miłość i wierność) „Humajun-nameh“ (Księga królewska), „Rijaz-ul-yrfan“ (Ogrody poznania) i „Tuhfet-ul-uszszak“ (Dar miłujących), ostatnie dwa ascetyczne. Wartość ich poetycka nie jest wielka. Większe znaczenie posiadają jego prace historyczne, a mianowicie „Kunh-ul-achbar“ (Zbiór wiadomości), ro-

j. a s. szy. Na tej posadzie przepędził w Wiedniu lat AH-Abbas, także Hali Abbas, lekarz arab- dwa. Wrócił do Stambułu przez Rosyę w 1836.

W roku 1837 został głównym tłómaczem przy dy-v/anie (radzie) wysokiej porty, w 1838—39 radcą ambasady, a następnie sprawującym interesa Tur-cyi w Londynie, w 1840 podsekretarzem spraw zagranicznych, w r. 1841 — 1844 ambasadorem w Londynie, członkiem najwyższej rady sprawiedliwości, dalej tymczasowym ministrem spraw zagranicznych i najwyższym kanclerzem sułtańskiego dywanu (od 1844 do 1846). Gdy Reszyd został mianowany wielkim wezyrem, A. zajął po nim urząd ministra spraw zagranicznych i trzymał się wiernie tego wezyra, dzieląc jego losy od 1846 do 1852. W ciągu owych 6-iu lat został mianowany muszyrem, skutkiem czego zyskał zarazem tytuł paszy (dotąd tytułował się tylko A. effendi. Była to epoka reform, albo raczej próba reform politycznych w Turcyi. Reszyd nią kierował i protegował ludzi młodych, o ile się dało, wykształconych z europejska, zdolnych, a jego cel odrodzenia Turcyi, zbliżenie jej do cywilizacyi zachodnio europejskiej, pojmujących. Reszyd, Aali i Fuad stanowili trójcę, znaną pod nazwą paszów liberalnych, i odgrywali wielką rolę. Już w r. 1839 (3 listopada, 26 miesiąca Szaban 1255 roku hegiry) wydany został hati szeryf Gilhane, w owym czasie przez dzienniki zachodnie europejskie nazywany konstytucyą. Był to pierwszy program reform (tanzimat), które miały rządowi sułtańskiemu odjąć charakter absolutyzmu azya-tyckiego a zbliżyć go do formy bardziej współczesnych organizacyi politycznych. Akt ten wypracowany przez Reszyda, stanowił najwyraźniej, że odtąd instytucye narodowe poręczają i wszystkim poddanym otomańskim, bez różnicy plemienia, pochodzenia, rasy i wiary: „najzupełniejsze bezpieczeństwo ich życia, czci i mienia“. Hat nie zaprowadzał żadnych ograniczeń najwyższeji władzy państwa; reformy zapowiadane dotyczyły tylko wojskowości i finansowości. R. 1852 Ą. został wielkim wezyrem, ale tę godność przez czas krótki piastował, od sierpnia do listopada. Ten pierwszy jego w. wezyrat odznaczył się tylko

niepowodzeniem państwowej pożyczki, pierwszej, półwyspu. Więcej znanymi z takicli wielkorząd-jaką Turcya próbowała zaciągnąć. Niepowodze- j ców z końca z. stulecia, są: Passwan-Og'u, pasza nie to stało się powodem dymisyi A. Popadłszy i Widdynu, Dzefer, pasza Akry, najwięcej zaś zna-w niełaskę, wydalony został ze Stambułu i wysła- nym jest Ali, pasza Janiny, który należy do konny do Smyrny w charakterze gubernatora. Przez ca XVIII i początku XIX wieku, oraz później-rok cały przeszło nie brał udziału w ogólnych szy nieco, bo już prawie z naszych czasów, po-sprawach państwa. W maju 1854 został gene- tężny Mehmet Ali, pasza Egiptu. Ali, podobnie rał gubernatorem Brussy. W październiku t. r. ! jak Mehmet, był narodowości albańskiej, która wezwany do stolicy, otrzymał prezesowstwo wielkiej rady tanzimatu (reform) i ministerstwo spraw zagranicznych. Wojna z Rosyą, prowadzona dotąd (od 1853) nad Dunajem, przeniosła się wówczas do Krymu Na początku następnego roku wysłany do Wiednia, dla udziału w konferencyach europejskich, w celu zakończenia wojny, po ich bezowocnem zamknięciu, wrócił do Stambułu i został wielkim wezyrem (w lipcu 1855). W tym charakterze prezydował w komisyi, łącznie z przedstawicielami mocarstw sprzymierzonych (Anglia i Francya) układającej podstawy czwartego punktu rękojmi, czyli nowych środków na korzyść chrześcian tureckich. Środki te zostały ogłoszone jako prawnie obowiązujące w hatliszeryfie z 18 lutego 1856. Mianowany pełnomocnikiem porty na kongres paryski, w obronie interesów swojego kraju A. złożył dowody wielkiej subtelności i energii. Nie wszystko jednak wypadło po jego myśli, a traktat z 30 marca 1856 nieco niechętnie podpisał. W końcu 1856 położenie w Stambule stało się bardzo wytężonem z powodu trudności, wywołanych wykonaniem niektórych arty kułów traktatu z 30 marca, zwłaszcza dotyczących księstw dunajskich. A., który od roku podzielał najzupełniej widoki polityki austryackiej, usunął się z wezyratu, a miejsce jego zajął Reszyd.

niemało równie genialnych jak chytrych, przewrotnych i krwawem odznaczających się okrucieństwem, ludzi wydała. — Ur. wTapeleni,wAlbanii, 1744r., pochodził z rodu naczelników niezależnego mahometańskiego pokolenia, czyli klanu, Toczy-dów. Po śmierci ojca, któremu sąsiedni tureccy paszowie wszystkie posiadłości zabrali, matka A., wielkiej dzielności i męskiej energii kobieta, postawiła szesnastoletniego A. na czele stronników rodu. Chłopak rozpoczął wojnę z turkami, został pobity i wzięty do niewoli. Jego zwycięzca, Hurd pasza, ujęty pięknością chłopca, kazawszy go dobrze oćwiczyć, wypuścił na wolność. A. wkrótce znowu napadł na turków, znowu pobity, uciekł w góry, gdzie z głodu zastawił swą szablę. Matka, oburzona, pisała doń, że powinien oblec babskie szaty i służyć w haremie. Więc A. po raz trzeci ruszył na wojnę i na rozbój, po łupy; znowu pobity, musiał się ukrywać w ruinach zburzonego domu. Tam, grzebiąc kijem w ziemi, znalazł skrzynkę ze złotem. Za te pieniądze zwerbował 2,000 ludzi, odniósł pierwsze swe zwycięstwo i z tryumfem wrócił do Tapeleni. Od tej pory szczęście sprzyjało mu wiernie, ale zarazem wyrabiał się jego charakter przewrutny i okrucieństwo. Natychmiast po powrocie zamordował przez otrucie swego brata, któremu zarzucał zdradę, i zamknął w haremie swoją matkę, pod pozorem, że to ona zamordowanego brata otruła. Matka wkrótce umarła. Podejrzewano go, że ją także otruł. Pomimo tego, wymordował część mieszkańców miasta za zniewagę,wyrządzoną matce. Zi Portą pogodził się rychło, pomagając jej do zgniecenia zbuntowanego wezyra Skodry (Skuta-ri). Nietylko odzyskał wszystkie posiadłości ojca, ale zabrał także kilka miasteczek greckich. Wiedząc, że pasza w Delvino jest podejrzany Porcie, która go się jednak lękała i usunąć nie śmiała, napadł na tego paszę zdradziecko, pojmał, kazał ściąć i został jego następcą. Mając pieniądze z ziemi i z rabunków, przekupywał dywan stale. Tą drogą wyrobił sobie godność zastępcy Derweudzi paszy, którego obowiązkiem było czuwać nad bezpieczeństwem dróg. Na tym urzędzie sprzedawał hersztom rozbójników świadectwa, które ich robiły prawnymi posiadaczami zagrabionych posiadłości. Wprawdzie Porta złożyła go z tego urzędu, ale wkrótce kupił sobie znowu łaskę dywanu, przy którym stałego agenta czy faktora utrzymywał. Jakkolwiek zostawał w listownym stosunku z ks. Potemkinem, jednakże w wojnie Turcyi z Austryą i Rosyą w 1787, takie usługi oddał sułtanowi, tak zwłaszcza je przedstawić umiał, że został mianowany paszą TrJiJkR w Tessalii. Wówczas to opanował miasto

We 3 tygodnie po dymisyi (20 listopada) wrócił do gabinetu jako minister spraw zagranicznych, na drugi dzień jednak usunął się, bo jego poglądy polityczne nie zgadzały się z poglądami Re-szyda; po tego jednak śmierci w r. 1858, został znowu wielkim wezyrem. Pracowity, bardzo wykształcony, zacięty, pomimo marnego wyglądu i skromnego obejścia, przytem nieposzlakowanie uczciwy, co w Stambule jest rządkiem, między wielkimi dygnitarzami, wraz z Reszydem, był on najgorliwszym i najszczerszym poplecznikiem reform w Turcyi, pozostając przytem wierzącym, że wiara proroka da się pogodzić z rozumnie i stopniowo zaprowadzonemikonstytucyjnemi europejskimi reformami, bardzo przekonanym mahometaninem. Jego turecki biograf twierdzi, że ów tyle razy wielki wezyr, minister i niepośledni dyplomata, był także niepospolitym poetą.

Ali-pasza Janiny, postać w dziejach Turcyi ważna i w ogóle bardzo charakterystyczna. Widoczne rozpadanie się Turcyi datuje od końca XVII w., oci klęski wiedeńskiej, która jej potęgę złamała i stanowczą tamę jej podbojom z tej strony postawiła. Upadek ten objawiał się róźne-mi sposoby; jednym z nich w końcu XVIII i na początku XIX w., były bunty potężnych wielkorządców prowincjonalnych, po których nastąpiły powstania narodów chrześtiaóskich bałkańskiego

Janinę, do którego wpuszczonym został, przed- wiając do wybuchu, przyrzekając pomoc przeciw stawiając sfałszowany firman sułtański. Tu zmu- Turcyi. W 1820 r. jednak rzeczy się zmień.ły. sił mieszkańców, by podali prośbę do sułtana, Sułtan Mahmud zadekretował usunięcie A. Dla ażeby A. mianował namiestnikiem. Zarazem wykonania tego wyroku wysłany został Izmaił wymusił z nich gwałtem pieniądze, któremi prze- pasza w 5,000 ludzi; greccy armatolowie Epiru kupił dywan, by tę prośbę uwzględniono. Gdy połączyli się z nim. A. cofnął się do twierdzy Bonaparte gromił austryaków we Włoszech i Wło- Janina, miasto zaś sam zbombardował i spalił; chy zdobywał, A. wszedł z nim w stosunki, a na je- jego syn, Yeli, trzymał się w Arta. Nieudolnego prośbę wódz francuski posłał mu inżynierów go Izmaiła odwołano, a na jego miejsce do-dla ufortyfikowania Janiny, już z natury bardzo wódcą został waleczny Beba pasza, który, wziąw-silnej. Cudzoziemców, zbliżających się do niego, szy Artę, umarł nagle. Porta wysłała przeciw A. traktował uprzejmie, a za usługi oddane płacił Kurszyda paszę, którego grecy tak nienawidzili, hojnie, nie z uczciwości, ale z wyrachowania, iż armatolowie i kapetanowie opuścili Turków. Kur -Ludność kraju mu uległego drżała przed jego szyd poniósł klęskę, chociaż jego armię po-straszną tyranią. Napoleona podziwiał i wielbił, większono, i z resztkami wojska cofnął się do z Francyą starał się być w dobrych stosunkach; Macedonii. Zdawało się, że A. został uratowa-gdy jednak Bonaparte znajdował się w Egipcie, ny, bo nietylko nanowo z niesłychaną zręczno-odebrał francuzom wszystkie miasteczka, trzyma- ścią umiał sobie zjednać albańczyków, lecz i cała ne przez nich na brzegach Albanii. Celem jego Grecya za nim się oświadczyła. Ponieważ jednak było zostanie władcą niezależnym Albanii, Epiru, nie spełnił obietnic, danych grekom, ci go opu-Tessalii; podobno i o Grecyi myślał. Wojował więc ścili; Kurszyd zaś wrócił z nowem wojskiem i obiegł ciągle. Po trzechletniej wojnie zhołdował w 1803 Janinę. A. rozpoczął układy. Gdy mu pod przy-г. suliotów, z którmni turcy nigdy sobie rady dać sięgą zaręczono całość życia i mienia, 1 lutego nie mogli, za co Porta mianowała go najwyższym 1822 r. oddał twierdzę, a sam przeniósł się do namiestnikiem Romanii. Wówczas to wymordo- pałacu na jeziorze Janina. Tutaj jednak d. 5-go wał ludność męską miasta Gardiki, za zniewagę, lutego odczytany mu został wyrok sułtana, ska-przed laty czterdziestu jego matce wyrządzoną; 769 żujący go na śmierć. A. chciał się bronić, ale męskich potomków rodzin, które w tej zniewadze go rozsiekano. Poprzednio zginęli dwaj jego sy-udział brały, śmierć poniosło, wielu zamordował nowie: Yeli i Muktar pasza; wzięci do niewoli własną ręką. Tyranem był strasznym, w kraju przez turków w 1820 r. i wywiezieni do Azyi, wszakże, przez siebie rządzonym, ściśle, chociaż sro- zostali uduszonymi w 1821 r., odkryto bowiem go; pilnował porządku, a nawet pewnego prawa; po- ich zmowy ze stronnictwem ojca. Wogóle A. był kój i bezpieczeństwo, oddawna nieznane, panowa- człowiekiem wielkich zdolności, chociaż dzikich ły tam. AYszystko drżało przed krwawym węzy- instynktów. Tak np. kazał utopić niejaką Eufro-rem. Kazał budować drogi, o które turcy nigdy zynę, greczynkę, z piętnastu innemi odaliskami, nie dbali, popierał rozwoj rzemiosł, a podróżni ponieważ zdawała się wywierać nadto wielki europejscy, których chętnie przyjmował i z któ- wpływ na jego syna. Z anekdot o nim opowia-rymi chętnie rozmawiał, przedstawiali go jako danych korzystało wielu współczesnych powie-rządcę rozumnego, czynnego i energicznego. By- ściopisarzy przed 1830 rokiem, a nawet i później, strość umysłu miał wielką i pojętność łatwą na- Prawie dwuletnia, z początku słabo i nieudolnie wet rzeczy, które mu całkiem obcemi były. Na- prowadzona wojna, sułtana z A., przyśpieszyła poleon, zostawszy cesarzem, liczył się nim i na j powstanie greckie, niego liczył; utrzymywał przy nim generalnego Ali Eodoam (Ali ben Rodhwân) (f 1061 konsula, którym był Pouqueville. Od r. 1807 za- albo 1068), słynny w Egipcie lekarz, spisał ko-leżność A. od porty otomańskiej była tylko po- mentarze do dziel Galena, które w przekładzie zorna. Ponieważ jednak przy pokoju tylżyckim łacińskim, p. t. „Commentarius in artem parvarn Napoleon nie zapewnił mu posiadania Pargi na I Galeni,” drukowane były w Wenecyi 1496 r. albańskiem wybrzeżu morza Jońskiego, oraz wysp Steinschneider wspomina o dziele A., nieznanem Jońskich, więc się zwrócił ku anglikom, porobił bibliografom (rfilar’:), które przez Kalonymusa, im korzystne ustępstwa, ci zaś za to oddali Por- żydowskiego lekarza, w r. 1307 na język hebraj-cie, czyli właściwiej mówiąc, A., Pargę. Sądząc ski przołożonem zostało (przekład ten w ręko-się już o swą władzę czy panowanie bezpiecznym, pisie zachowuje się w Leydzie i Monachium).

A. wziął się do kapetanów czyli armatolów gre- Ali-Svavi (fl878), publicysta turecki ze stron-ckich, napół przez rząd turecki uznawanych na- nictwa postępowego, wygnany z kraju przez Ab-czelników drużyn, mających niby strzedz bezpie- dul-Azisa, mieszkał czas jakiś w Londynie i tu czeństwa dróg, w rzeczywistości jednak napół ra- wydawał dziennik radykalno-demokratyczny p. t. busiów, swoje cele mających na widoku. Do tej „Muclibir”, później przeniósł się do Paryża i tu pory A. żył z nimi w dobrej przyjaźni, teraz ka- ogłosił: „Le Khiva en mars” (lw73), i „A propos zał ich swym najemnikom wymordować, poczem de l’Herzegovine” (1875). Po upadku Abdul-Azi-sam zamordował morderców, by się jego robota sa wrócił do Konstantynopola i tu w Aja Sofia nie wydała. Tak rządził jeszcze lat dziesiątek, (ob) miewał mowy polityczne, na których bywał prowadząc konszachty z grekami wysp zwłaszcza, obecny nowy sułtan Abdul-Hamid. Przez czas którzy już wówczas o powstaniu myśleli, nama- jakiś A. miał u sułtana wielkie zachowanie i zo-

J A. S.

F. J.

Alibert d’ J. Ludwik

mar

stał kierownikiem liceum w Galacie-Berai; gdy jednak nauki w ńiein szły kulawo, A. otrzymał dymisyę. Oburzony tem, wdał się w spiski przeciw sułtanowi i za to został stracony.

Ali-Szir, znakomity poeta persko-turecki XV wieku, syn Behadira, wielkiego dostojnika na dworze sułtanów czagatajskich. Wychowywany przez sułtana Abulkasema Babur Mirza, który go kochał jak syna, po śmierci tego władcy A. kształcił się w Meszhed i Samarkandzie. Ukończywszy nauki, został towarzyszem i ulubieńcem władcy Chorasanu, Hoscina Mirzy, a wkrótce wielkim kanclerzem i pierwszym wezyrem państwa. Na tem stanowisku wsławił się rychło gorliwością nadzwyczajną w krzewieniu nauki i sztuki, a pałac jego stał otworem dla wszystkich uczonych i artystów. Rozmiłowany w stu-dyach naukowych i w poezyi, A. złożył obowiązek wielkiego wezyra i został namiestnikiem w Astrabadzie; gdy jednak i to stanowisko pochłaniało mu wiele czasu, zrzekł się urzędów, ażeby wszystkie chwile życia poświęcić wyłącznie literaturze. Czczony przez wszystkich, odwiedzany przez sułtana i książąt obcych, A. do końca życia pisał bardzo dużo, już to po persku (jako Fani), już po turecku, (jako Newaji). Oto jego dzieła ważniejsze: „Nasmol Dżewahir“ (Sznury klejnotów). „Nessaimol-muhabhet“ (Tchnienia łagodne miłości) „Nersol leali“ (Perły rozproszone), „Kossatol Szeih Sanaan” (Opwiadanie Szei-cha Sanaan), „Munsziati Turki“ (Wzory listów tureckich), „Mofredat fenni mima“ (Wiersze-lo-gogryfy), „Machbubol-Kolub“ (Kochanek serca), „Urudi turki“ (Prozodya turecka), „Medźalis-son nefais“ (Cenne towarzystwo, t. j. życiorysy poetów czagataiskich), a wreszcie powieści: „Fer-had i Szirin“, „Medżnun i Leila“, „Seddi Is-kender”, oraz cztery Dywany t. j. zbiory poezyj historycznych po turecku p. t. „Gharaiboes-soghr“ (Cudy dzieciństwa), „Newadiresz-Szebub” (Osobliwości wieku młodego), „Bedajol-wust” (Dzieła sztuki wieku średniego), „Fewaidol-Kibr” (Owoce starości) i jeden zbiór liryk perskich t. j. ga-zeli, składający się z 6,000 dwuwierszów. A. bądź odnowił, bądź też wzniósł z gruntu 370 różnych budynków, jak: meczety, kolegia, klasztory, mosty, fontanny, łaźnie i karawanseraje, przez co tysiącom robotników dawał chleb obfity. Hojność i dobroczynność jego, zwłascza względem ludzi wiedzy i talentu', była bez granic. Tacy pisarze, jak Dewletszach"i Dżami (ob), największy poeta tej epoki, wielbią Mir-Ahszira, jako przyjaciela swego i dobroczyńcę. - J. von Hammer „Geschichte der Schönen Redekünste Persiens” Wien 1818 str. 310 i nast..

Alianelli (Mikołaj) prawoznawca włoski, (* w r. 1809) w prowincyi Basilicata (dzisiaj Potenza) w dawnem królestwie neapolitańskiem. Jako adwokat, bronił spraw z powodzeniem, wstąpił później w szeregi sądownictwa rządowego. Wyznawane przez niego liberalne poglądy spowodowały jego usunięcie od obowiązków w r. 1848.Dopiero w r. 1860 wszedł do służby sądowej, w której zajął posadę ladcy sądu kasacyjnego w r.

Był oprócz tego od r. 1864 profesorem uniwersytetu w Neapolu, a od r. 1876 senatorem królestwa Wiosko. Pisał dużo w kwe-styach jurysprudëfîôyj.nycb i üotÿCz^cycb prąwa konstytucyjnego. Odzimćźąją się rozprawy jego „Contronti della Constitutor!e Napoletana del 1848 r„ colla francese dei 1830, la belgica del 1831, e la spagnuola del 1812, äddottata in Na -poli del 1820,” w Neapolu 1863 г.; ,Д)е11а ha-bilitazione della giuśtizia penale“ Neapol 186^ „Delie antiche consuetudini e leggi mari tine nelle provinzie napoletane”. Neapol 1871. Po za obrębem swojej specyalności wydał: „Dei libri presso i Romani" Neapol 1866 i „Dell antico teatro romano.“ tamże 1870 r. Szczegóły o Alianellim w „Dizionario biografico degli scrittori contem-poranei diretto da A. Gubernatis“ Florencya 1879 r.

Alians ob. Przymierze.

Alias wyraz łaciński, po polsku ,,czyli“.

Alibatld Ludwik, (f 2 Maja r. 1810 roku) w Nimes, wstąpił 1827 jako ochotnik do armii regularnej, gdzie z początku dobrze widziany u zwierzchników dosłużył się stopnia kapralskie-go, później za niesforność zdegradowany, wziął w r. 1834 dymisyę. Podczas rewolucyi lipcowej poczynił był znajomości w kołach radykalnych; 29 lipca sam ciężko był ranny na barykadzie. W roku 1835 został telegrafistą w Carcassonne, lecz temperament gorący południowca, krańcowe przekonania polityczne nie pozwoliły mu zagrzać miejsca. Udał się do Hiszpanii, gdzie (w Barcelonie) zetknął się z emigrantami włoskimi i pod ich wpływem, po całorocznej bez zajęcia włóczędze, postanowił przyłożyć się do przywrócenia rzeczypospolitej we Francyi. Powrócił do Paryża i w dniu 25 czerwca 1836 r. w bramie tuileryjskiej strzelił do przejeżdżającego w powozie króla Ludwika Filipa, lecz chybił i natychmiast został przytrzymany. Przed sądem żadnego nie wydał wspólnika; skazany na śmierć, ścięty został 11 lipca t. r.

lekarz francuski (* 1766 — f 1837), ordynujący w szpitalu ś-go Ludwika, nadworny lekarz króla Ludwika XVLII. Al. należał do rzędu lekarzy, którzy, na zasadzie świeżych nabytków z dziedziny anatomii patologicznej, zamierzali, wzorem Lineusza, rozklasyfi-kować patologią, czyli choroby, wedle porządku „naturalnego“ (który właściwie był arcysztucznym); odnośnem dziełem jest jego „Nosologia“. Nadto, zajmując się szczegółowo i z wielkim pożytkiem chorobami skórnemi, które on pierwszy opracował naukowTo i oddzielnie, z objaśnieniem w rycinach, usiłuje AL rozdzielić choroby skórne w szczególności wedle układu naturalnego, co inny di dało powód do naśladownictwa, jakkolwiek bezowocnego. Główne dzieła jego są: „Description des maladies de la peau, observées a l’hôpital St. Louis.“ Par. 1814. „Physiologie des passions” Par. 1825 (przekład niemiecki, Wei-1826). „Monographie des dermatoses”, Par-

F. J.

rt!

F. J.

1832“ (przekład niemiecki. Leipz. 1837). „Nosologie naturelle ou les maladies du corps humain distribuées par familles.” Par. 1838. Dl- L-

Alibi (wyraz łaciński): tak się zowie w postępowaniu kryminalnem dowód niewinności, oparty na tern, że w czasie, gdy spełnionem zostało przestępstwo, obwiniony znajdował się gdzie indziej, że tedy czynu, który mu jest przypisywanym, spełnić nie mógł.

Alicata, zwana częściej Lic at a, staroż. Fin-tias, miasto na południowem pobrzeżu Sycylii, w prowincyi Girgenti, przy ujściu rz. Salso.

17,500 m-ców, ważny port handlowy, szczególniej pod względem wywozu owoców południowych, zboża, wina, ryb, makaronu, a przedewszystkiem siarki. Kolej żelazna łączy go z ważniejszemi portami wyspy.

Alidada (z arab. al-hi-dad, miernik), część składowa przyrządów, służących do mierzenia kątów. Jest to linia drewniana lub metalowa, posiadająca na końcach dwie płytki metalowe, zwane celownikami, a służące do dokładnego patrzenia czyli celowania wzrokiem, dla oznaczę nia kierunku przy zdejmowaniu planów stolikiem (ob.) Celownik, do którego przykłada się oko, przecięty jest szparą pionową, bardzo wąską; celownik drugi posiada otwór szerszy, a przez jego

ВЕЙ/

Fis. 218. Alidad».

środek przechodzi nitka bardzo cienka. Przy celowaniu zwraca się A. ku przedmiotowi i kieruje tak, aby nitka przechodziła przez środek rozpatrywanego przedmiotu. Najczęściej jest A. osadzona w środku koła, którego brzeg podzielony na stopnie. W przyrządach, służących do pomiarów ściślejszych, alidadę zastępuje luneta z siatka nitek.

Alidzi ob. Ali, Almahdi, Fatymidzi.

Alien bills lub alien acts, były to prawa, postanawiane w różnych czasach w Anglii, któ-remi rząd był upoważniany do wydalania z królestwa cudzoziemców. Pierwsze z nich wydane zostało r. 1793. Poprzednio cudzoziemcy traktowani byli w Anglii pod względem korzystania z rękojmi konstytucyjnych na równi z krajowcami. Korona niekiedy przyznawała sobie prawo ich wydalania, lecz nie korzystała z niego od czasu Elżbiety. Pierwszy ten bill skierowany został głównie przeciw emigrantom francuskim, wskutek przedstawienia ministeryum lorda Gren-ville’a, że emigrantów tych znajduje się na lądzie angielskim osiem tysięcy, a pomiędzy nimi wielu emisaryuszów jakobińskich, wespół ze zgromadzeniami demokratycznemi w. Anglii knujących spiski przeciw bezpieczeństwu państwa. Po żywych bardzo rozprawach, w których Fox na czele opozycyi dowodził, że obecność cudzoziemców niebezpiecznych nie była wykazaną i ostrzegał przed nadużyciami, do jakich władza, przez bill nadana, mogła podać narzędzie ministeryum, parlament poszedł za zdaniem Burkego, że trzeba przedewszystkiem bronić umysły angielskie przeciwko zasadom francuskim, i bill został za-wotowany. Zabraniał on cudzoziemcom posiadania broni i amunicyi, podróżowania bez paszportów, a prócz tego nadawał sekretarzom stanu władzę wydalania cudzoziemców, lub ich internowania w miej scach, przez rząd oznaczonych, dla bezpieczeństwa publicznego. Pierwszym, do kto-rego bill zastosowanym został, był posłannik rzeczypospolitej francuskiej, Chauvelm; było to zaraz po otrzymaniu wiadomości o egzekucyi Ludwika XVI. Ulegli skutkom jego tacyż wysłańcy, Maret i Talleyrand, z których ostatniego lord Gren-villle za nader niebezpiecznego poczytał. Zresztą jednak nie okazuje się, ażeby rząd czynił z tej swojej władzy częsty użytek przeciwko francuzom. Wydalenia posłanników były sygnałem długiej walki, jaką następnie wiodła Anglia dla zatamowania szerzenia się zasad rewolucyjnych i terrytoryalnych nabytków Francja. W czasie rozejmu, podpisanego w Amiens, pierwszy konsul żądał zastosowania billu o cudzoziemcach do przebywających na ziemi angielskiej książąt francuskich oraz ich stronników, czego jednak rząd angielski odmówił, przywodząc, że bill miał jedynie na celu zapewmić spokój i bezpieczeństwo w Anglii i zapobiedź, ażeby poddani państw obcych nie stali się powodem dla tego kraju trudności w stosunkach zFrancyą, lub mnem państwem. Władza, nadana rządowi przez bill z r. 1793, trwać miała tylko rok jeden; podobne wszakże nadzwyczajne środki, czasowo również, postanawiane były w latach 1798, 1801, 1802, 1803, 1814, 1815, 1816, 1818, 1820, 1822 i 1848.

Alienacya, W języku prawniczym, jest to akt, przez który właściciel pozbywa się rzeczy do niego należącej, a w moc tego samego, lub za pośrednictwem innego aktu, albo też czynu, właścicielem jej staje się kto inny. Nie jest warunkiem istotnym dla przyjścia alienacyi do skutku, ażeby właściciel rzeczy pozbywał się jej na korzyść osoby oznaczonej. Kto rzecz swoją wyrzuca na śmiecie, lub ją opuszcza z zamiarem niekorzystania nadal 7 wszelkich praw, jakie mu do niej służyły, zezwala już tern samem, ażeby w pierwszym przypadku przywłaszczył ją sobie ten, kto jąz ze śmieci podniesie, w ostatnimzaś, ażeby ją zabrał skarb, jako właściciel z prawa rzeczy opuszczonych. Alienacyą nie jest też sama sprzedaż, jak to mylnie mniemają niektórzy: jest nią zarówno zamiana, odstąpienie wierzytelności, wypuszczenie gruntów w dzierżawę wieczystą lub w posiadanie vjieczysto-czynszowe, jako przeniesienie na posiadacza własności użytkowej; jest nią wreszcie darowizna między żyjącymi, a nawet i darowizna na korzyść małżeństwa. Natomiast poczytywać nie można za alienacyą tytułów mortis causa, jakiemi są spadek prawny i spadek testamentowy. Przeniesienie własności drogą spadku beztestamentowego na*;,;.

za

cem

zowane w

puje bez zezwolenia właściciela, przez sam fakt jego zgonu, mocą postanowień prawa. Rozporządzenie testamentowe przenosi własność na zapisobierców, nie wskutek aktu, zwanego testamentem, samego przez się, ale zarazem faktów, że testator do ostatniej chwili życ;a testamentu nie odwołał, że zgon jego nastąpił, i wreszcie znowu postanowień prawa, które moc woli człowieka, w sposób przepisany objawionej, w przedmiocie rozporządzeń jego majątkiem, po za kres życia jego rozciąga. Za alie-nacyę poczytywać także nie można przy by tu, który się spełuia, guy grunt jednego z sąsiadów, skutkiem tak zwanego przymulenia (ob. alluvio), lub zmiany koryta rzeki, przyłącza się do gruntów drugiego właściciela, i z mocy rozporządzeń prawa na jego własność przechodzi; ponieważ przeniesienie własności dzieje się tu za sprawą zrządzeń przyrody, a nie z woli tego, kto utraci, i tego, kto nabywa własność gruntu. Alienacya tak zwana pod tytułem ogólnym, ma miejsce tylko w przypadku, rzadkim bardzo, darowizny majątków wszystkich, do darującego należących, tak teraźniejszych, jako też przyszłych; wszystkie inne sposoby jej uskutecznienia przenoszą własność pod tytułem szczególnym. Różnica w skutkach nabycia własności pod tytułem ogólnym od nabycia pod tytułem szczególnym jest nader ważną. Wpierwszym razie nabywca przyjmuje nietylko wszelkie prawa, ale i wszelkie obowiązki darującego, mianowicie długi, przez niego pozaciągane, i ciężary, na mąjątek jego nałożone, a to w całości, jeżeli mu przekazany został majątek cały, a w odpowiedniej części, jeżeli otrzymał tak nazwaną część jego, i to: połowę, trzecią, czwartą część i t. p. Jak już z poprzedniego wyszczególnienia sposobów alienacyi jest widocznem, może ona mieć miejsce już to pod tytułem obciążliwym, już pod tytułem darmy m, t. j, bądź to pod warunkiem dostarczenia temu, kto własność ustępuje, przez nabywcę odpowiedniego równoważnika, bądź bez żadnego wynagrodzenia. Tym ostatnim sposobem przeniesienia własności jest tylko darowizna bezwarunkowa; gdy tylko rozporządzenie między żyjącymi nakłada na obdarowanego pewne warunki, np. obowiązki dostarczania na rzecz darującego utrzymywania go do końca życia i t. p., to wtej mierzejest onarównoznacznązalienacyąpod tytułem obciążliwym. Formy alienacyi. przez prawo przepisane, różnią się w miarę tego, czy przenoszoną jest własność rzeczy ruchomej, czy nieruchomej, czy pod tytułem darmym, lub obciążliwym. Darowizna rzeczy ruchomych, o ile dopełnianą zostaje za pośrednictwem aktu, musi być dokonana w formie uroczystej, t. j. przez akt urzędowy (ob.) z dołączeniem do niego spisu rzeczy darowanych; może być jednak dokonaną i bez aktu, za prostem oddaniem w posiadanie obdarowanego, ponieważ wedle zasady, w obowiązującym kodeksie cywilnym postanowionej : co do ruchomości posiadanie staje zaàtytuł. Darowizna nieruchomości, jako też wszelkie inne tytuły przenie

sienia własności, nie inaczej, jak przez akt, przez notaryusza sporządzony, ważnie zdziałane być mogą. Darowizna prócz tego dopóty nie obowiązuje darującego, mianowicie dopóty przezeń odwołaną być może, dopóki przez obdarowanego przyjętą i akt przyjęcia darującemu prawnie oznajmionym nie zostanie, co wszakże nie jest koniecznem, gdy darowizna uczynioną jest na korzyść małżeństwa. Natomiast darowizna, przez jednego ze współmałżonków drugiemu małżonkowi uczyniona, do chwili zgonu darującego odwołaną być może. Oprócz tego, co do nieruchomości prawo stanowi, że akt sam przez się przenosi własność tylko pomiędzy stronami, które go zawarły; ażeby miał moc względem wszystkich, potrzeba jeszcze: gdy jego przemiotem jest nieruchomość, mająca urządzoną bypotekę (ob), ażeby tytuł wniesiony był do ksiąg hypotecznych właściwych; gdy dotyczy nieruchomości, nie urządzonej hypotecznie, a sporządzonym został po obrębem właściwej kancelaryi hypotecznej,— ażeby zatwierdzony został przez właściwego prezesa sądu okręgowego lub sędziego pokoju. F-J-

Alienacya (łac. alienare — odmienić, odwrócić, zepsuć) w znaczeniu lekarskiem: każde zboczenie od stanu prawidłowego, zmiana chorobowa w zakresie czynności normalnych; w szczególności używa się tego wyrazu dla oznaczenia zboczenia czynności umysłowych, (Alienatio mentis), choroby psychicznej.

Alienage (wyr. ang,). Na mocy dawnego prawidła prawa pospolitego (common latu): nemo potest exuere patriam. Опое a subject always a subject (nikt nie może wyzbyć się ojczyzny.—Kto raz stał się poddanym, jest nim na zawsze), niewolno było anglikowi odwoływać się do nabytego w ob-państwie stanu obywatelstwa. Aktem natu-ralizacyjnym (33 Yict. c. 14) postanowiony został od tego prawidła wyjątek. Prawo to upoważnia osoby, zrodzone na ziemi angielskiej, lub za granicą z rodziców angielskich, a także naturali-Anglii, jeżeli nie są małoletniemi, obłą-kanemi lub niezamężne mi niewiastami, do wystąpienia ze związku angielskiego, a przyjęcia cudzoziemskiego poddaństwa. Oświadczenie w Sądzie pokoju, jako jurisdykcyi, czy to cywilnej, czy karnej, a za granicą przed posłem lub konsulem angielskim, że czyniący je chce z tego prawa korzystać, zowie się „Declaration of a.” Dzieci cudzoziemców, urodzone w Anglii, dopóki nie uczyniono takiego oświadczenia, uważane są, wedle dawnego prawidła, za obywateli angielskich.    F'J

Alienatio, w prawie rzymskiem oznaczało zbycie praw, zrzeczenie się pewnego przywileju, utraty służebności przez nieuźytkowanie, przelanie prawa na osobę trzecią aktem prawnym, także darowiznę, w ścisłem znaczeniu sprzedaż, t. j. umowę, mocą której jedna strona obowiązuje się pewną wartość majątkową wcielić do majątku drugiej, za pewnem wynagrodzeniem. Każda alienacya łączy w sobie dwa warunki: a) zrzeczenie się prawa z jednej strony i b) nabycie z drugiej.

Alienatio judicii mutandi causa — Aligator.

T. D.

które jej bezpośrednio

Ali

ч..

A. przenosi własność nie tylko na mocy aktów między żyjącymi, ale i przez testament.

Alienatio judicii mutandi causa, oznacza zbycie (alienacya) rzeczy spornej w złym zamiarze ze strony pozwanego—posiadacza, które utrudniało powodowi dochodzenie swych praw własności za pomocą pierwotnej skargi rzeczowej. W takim razie w dawniejszem prawie rzymskiem pretor przychodzi w pomoc powodowi, udzielając restitutio in integrum, która przywraca prawny stan rzeczy, dawniej istniejący. Na mocy restytucyi, pretor dawał powodowi actio in factum przeciwko pozwanemu i osobie trzeciej, która nabyła rzecz. W no-wszem prawodawstwie rzymskiem, restytucya z tytułu alenacyi judicii mutandi causa nie ma zastosowania, gdyż można było wynosić skargę o własność wprost przeciwko posiadaczowi, qui dolo possidere desiit.

Alienatio in fraudem creditorum ma miejsce wtedy, kiedy wspólny dłużnik podstępnie zbywa rzeczy majątkowe ze szkodą wierzycieli, szczególniej przed konkursem.

Alieni juris oznacza osoby, podlegające władzy osoby drugiej. Pojęcie rodziny, w której skład wchodzić mogły tylko osoby, posiadające obywatelstwo, w dawnem prawie rzymskiem było ściśle prawnicze, nie polegało bowiem na przyrodzonej miłości między osobami, wspólnością krwi związanemi,lecz na władzy (potestas, manus₇ manu-cipium), jaką głowa tego koła społecznego miała nad wszystkiem, co do niej należało. Pojęcie to odnosiło się więc tak dobrze do osób, jako też do rzeczy, które stanowiły mienie familijne, a tylko w ściślejszem znaczeniu do samych osób, obejmując zarazem naczelnika familii, który sam wyłącznie był sui juris (samowolny), kiedy wszystkie inne osoby, jako jemu podlegające, były alieni juris {alieni juri subjecta persona, filius fami-lias, filia familias, nepos familias, neptis familias i uxor in manu). Z chwilą zgaśnięcia rzeczonej władzy, te osoby podlegały, t. j. synowie i córki, tudzież dzieci syna, gdyby ten był już przedtem zmarł lub uległ capitis dementioni, stawały się już sui juris i naczel- i nikami własnych familij. Osoby, które pozostawały I pod władzą drugiego, ulegały mu przy wykony- ■ waniu juris commercii i juris connubii, chociaż w wykonywaniu praw publicznych były od niego niezawisłe.

garh V. Ali g u r miasto w Indostanie, w tak zwanych północno-zachodnich prowincyach, położone w Duabie między Gangesem i jego dopływem Jamuną (Dżumna), 185 m. nad poziomem morza. Kolej żelazna łączy je z ważniejszemi punktami niziny indostańskiej, jak Dehli i Amritsar na północy, Agrah i Gwaliar na południu, Bareli na wschodzie. Nadto przez A. przechodzi kanał Gangesu od Hurtdwar do Kawnpore. Miasto liczy przeszło 60,000 ludności, w trzeciej części złożonej z wyznawców Mahometa, w dwóch trzecich zaś Brahmy, jest stolicą okręgu t. im. (5,061 km. kw. 1,021,000 mców), posiada sąd wyż-zy, liczne szkoły, ogromne więzienie i kościoł

chrześciański. Głownem zajęciem mieszkańców jest uprawa bawełny i obszerny nią handel. A. jest prócz tego silną warownią: cytadela, wzniesiona na wyniosłości 225 m., uchodziła długi czas za niezdobytą, dopóki nie wziął jej szturmem lord Lake w 1803 r. i nie zawładnął przez to całą prowincją.    *nd- s'

Aligator CAlligator. Cuv.) czyli Kajman, zwierzę, należące do gromady gadów (Reptilia), do rzędu Krokodyli (Crocodilina). Nazwę Aligator nadali podróżnicy i koloniści angielcy Krokodylom amerykańskim, które zamieszkują rzeki, płynące na wschodniem pobrzeżu Ameryki północnej i południowej. Aligatory odznaczają się pyskiem wogóle bardzo szerokim; w szczęce górnej mają dołki, w które chowają się zęby czwarte-(najdłuższe) szczęki dolnej tak, że ich nie widać przy zamkniętej paszczy. Posiadają zębów w szczęce górnej 22, w dolnej zaś 18— 20 z każdej strony, tym sposobem wszystkich zębów 84. Znanych jest około 7 gatunków A., które mieszkają w rzekach (oraz błotach i jeziorach) Ameryki północnej i południowej. Karmią się rozmaitemi zwierzętami wodnemi i lądowemi, niektóre napadają na człowieka. Gatunki A. odróżniają się górną powieką, która bywa zaopatrzona w pierścień, częściowo lub całkowicie skostniały,—dalej różne-mi wyniosłościami na głowie, ułożeniem tarcz na karku i grzbiecie, oraz zabarwieniem. Ważniejsze gatunki A. są następujące:

Alligator mississipiensis. Daudin. {A. lucius. Cuv). A. właściwy. Pysk ma przypłaszczony,.

V«'

iw, .t

ИШ

ЩЩЯ

Fig: 219: Alligator Miss'ssipiers'*.

szczupakowaty, długi, zupełnie gładki, przegrodę^ nosową kostną. Powieka górna w części skostniała, o powierzchni górnej pofałdowanej i rowkowanej. Na czole pomiędzy oczami nie posiada poprzecznej wyniosłości. Tarcze karkowe 2, szyjowych 6, ułożonych w 2—3 szeregów poprzecz. Z wderzchu jest brudno-oliwkowo-zielony, z ciemne-mi plamami, rozrzuconemi bezładnie, od spodu jasno-żółty. Dorasta 4.5 do 5 m długości. Mieszka w południowych stanach Ameryki północnej, dosięga do 35° szer. północ. Trafia się często, prawie we wszystkich rzekach, strumieniach, jeziorach i bło—

s:._=g~ 33

A. S.

me

tach w południowej Karolinie, Georgii, Florydzie, Alabama, Mississipi i Luizy anie. Karmi się rybami, napada jednak na różne zwierzęta lądowe, przychodzące pić, a nawet na człowieka. Samica znosi okoio 100 jaj, składa je w guieździe, które sama buduje w bliskości wody. Gatunek ten bywa poławiany na skóry, z których po wyprawieniu robią różne przedmioty, jak pantofle, siodła, portmonetki i t. p. Tłuszczu używają do smarowania maszyn. Mięso jadalne, ale niezbyt smaczne.

Alligator niger. Spix (Jacare nigra. Gray). Odznacza się pyskiem długim, szerokim, słabo ze-szczuplonym na końcu, tępym i szorstkim. Przegroda nosowa chrząstkowata. Pomiędzy oczami u tego gatunku znajduje się poprzeczna krawędź (zwana okularami), która po środku przedłuża się ku przodowi w podłużną wyniosłość. Tarcze karkowe liczne, małe, ułożone w 4—5 nieprawidłowe poprzeczne szeregi; tarcze szyjowe w 5 szeregów ułożone. Dorasta 6 m. długości. Górna powierzchnia ciała jest koloru ciemnego (prawie czarnego) z żółtemi plamami, które łączą się często w poprzeczne smugi; dalsza powierzchnia jasno-żółtawej barwy. Mieszka w północnej części Ameryki południowej, a mianowicie w Gujanie, północnej Brazylii, Boliwii, Ekwadorze i północnym Peru.

A. sclerops. Schneid. {Jacare sclerops Gray). Pysk ma krótki, mniej lub więcej zeszczuplony, na końcu zaokri; glony, chropowaty; przegroda nosowa chrząstkowata. Pomiędzy oczami znajduje się poprzeczna, wyraźna krawędź. Górna powieka

-Щур

t— -ï

Шз

Fig:. 220. Alligator solerop*.

tylko w ezęści skostniała, pofałdowana. Tarcze karkowe wielkie w 2—3 szeregów poprzecznych ułożone, tarcz szyjowych 5 szeregów. Z wierzchu oiemno-oliwkowo-szary z czarnemi poprzecznemi pręgami, na bokach szaro-marmurkowany, od spodu żółto-zielonawy. Długość ciała 2—2.5 m. Mieszka w półn. części Ameryki połudn., mianowicie zaś w okolicach Amazonki. Mięso ma białe, podobne do rybiego, jadalne, i dlatego też polują na niego.

A. palpebrosus. Cav. ( Caiman palpebrosus. Gray). Pysk ma długi, na końcu zeszczuplony i zaokrąglony, zwykle gładki. Górna powieka skostniała całkowncie, o powierzchni delikat-

Encyblftpedya rowezecłma ilustr.

nie kresowanej. Tarcze karkowe w 2 szeregi poprzecznie ułożone; szyjowe zaś w 6 szeregów. Wszystkie tarcze grzbietowe mają jednakowo rozwinięte krawędzie. Długość ciała 1.75 m. Zamieszkuje Amerykę od 19u szerok. północnej, aż do 17° południowej.

A. trigonatus. Schneid. {Caiman trigonatus Cray). Różni się od poprzedniego gatunku tem, że ma jeden szereg tarcz karkowych, a nadto że dwa szeregi środkowe tarcz grzbietowych mają krawędzie bardzo małe, gdy też krawędzie na bocznych szeregach są bardzo silnie rozwinięte. Jest to jeden z najmniejszych gatunków aligatora, bo dorasta do 1.4 m długości. Mieszka w północnej części Ameryki południowej.

Aligerować, zapewne od nięmieck. legiren, przymieszać, przy topić jednego metalu do drugiego w celu otrzymania aliaźu.

Aligherries (góry Słoniowe) pasmo gór, kończące południowy cypel Indostanu i spadające ku morzu przylądkiem Comorin (ind. Kumâri). Lesisty ten łańcuch, zwany niekiedy górami karda-mońskiemi (Cardamum), trzyma się bardziej zachodniego,^. malabarskiego wybrzeża, na które opuszcza się stromo, gdy na wschodzie pozostawia obszerną nizinę, zwróconą ku wyspie Cejlon. Najwyższy szczyt Anamalli dosięga 2,693 m. wysokości. Z północy łańcuch urywa się nagle, spadając zaledwie do 300 m., by dalej ukazać się znowu w postaci długiego nadbrzeżnego łańcucha, znanego powszechnie pod nazwą gór Ghauts. Ta zapadlina, oddzielająca góry A. od gór Ghauls i stanowiąca przerwę w ogólnym biegu pasma, nazywa się Gap i pozwoliła na łatwe przeprowadzenie kolei żelaznej, łączącej dwa przeciwległe wybrzeża Indostanu. Góry A. słyną z nadzwyczaj zdrowego i łagodnego klimatu, stanowią też ważną stacyę leczniczą, dla chorych europejczyków, którzy klimatycznych warunków innych okolic Indostanu znieść nie mogą.    And-s-

Alighieri, ob. Dante.

Alighieri, albo Al i ge r i Francesco, włoski erudyt z końca XV i początku XVI w., ostatni potomek męski rodziny Danta, osiadłej w Weronie, gdzie wielki poeta przebywał podczas wygnania swego z Florencyi (1302). Francesco A., oczytany w literaturze starożytnej i znawca sztuki klasycznej, poświęcił się specyalnie study owianiu Witruwiusza (ob.). Owocem tych studyów było wydanie ilustrowane w języku włoskim dzieła tego ostatniego „De architectura”, z komentarzami, które uchodzą za najlepsze, jakie do dzieła tego napisano. W kościele йап Fermo w Wero-wystawił Francesco mauzoleum dla swoich braci i dla siebie („et sibi”), jako ostatnich potomków rodu Danta, t. j. męskiej linii Alighie-rich. Nazwisko to bowiem odtąd przeszło przez małżeństwo na ród Serego.

Aligny Klaudyusz - Franciszek-Teo-dor Caruelle d’, (*1798r. w Chaumes —fi872 roku w Lyonie), pejzażysta i rytownik francuski. A. był uczniem Watelet’a i Regnaulfa. Uchodził swego czasu za najlepszego pejzażystę. Do

do

piero rozwój szkoły realistycznej przyczynił się do zapomnienia o obrazach, jego, których A. dużo pozostawił. Najsławniejsze są jego pejzaże z o-kolic Włoch i Grecyi. Od 1822 roku obrazy jego często odznaczały się na wystawach w Paryżu. „Muzeum” przy pałacu Luksemburskim, a także i zbiory Szkoły sztuk pięknych w Paryżu, posiadają rysunki jego piórkowe znacznej wartości. A. celował też nie tyle kolorytem ile głównie rysunkiem. Pod koniec życia d’A. był dyrekto rem szkoły sztuk pięknych w Lyonie.

Aligre Stefan d’ (* 1550 r. w Chartres— -j- 1635), kanclerz Francyi, pochodzenia mieszczańskiego. W r. 1587 był prezydentem rady miejskiej (présidial) w rodzinnem swojem mieście, oraz intendentem ks. Karola JBourbon, hrabiego de Soissons, który miał w nim takie zaufanie, że zamianował go honorowym opiekunem swego syna. Ludwik ХШ powołał go do rady królewskiej. Roku 1624 A. objął po kanclerzu de Silléry pieczęć państwową i pełnił obowiązki kanclerza przez dwa lata. Ze stanowiska tego strącił go kardynał Richelieu i wydalił z Paryża. Jedną z przyczyn upadku A. było jego chwiejne zachowanie się podczas procesu marszałka d’Ornano.

Aligre Stefan d’ (* 1592 r. w Chartres — •j* 1677 w Wersalu). Syn poprzedniego. Karjerę publiczną rozpoczął od urzędu intendenta Lan-gwedocyi i Normandyi, poczem mianowany został ambasadorem w WeDecyi, skąd powróciwszy, został dyrektorem finansów, dziekanem Rady Stanu i wreszcie kanclerzem państwa, który to urząd piastował aż do śmierci.

Aligre Ludwik margrabia d’ (* 1617—-{* 12 sierp. 1654) syn poprzedniego; marszałek obozowy. Od r. 1643 do 1650, zdobywał kolejno podczas kampanii włoskiej wszystkie stopnie oficerskie. R. 1651 odbył wyprawę do Hiszpanii i obronił Barcelonę; wróciwszy znów do Włoch, dowodził naczelnie francuską kawaleryą.

Alikante, miasto nad m. Śródziemnem w Hiszpanii, w prowincyi Walencyi, stolica departamentu t. im., wyborny port handlowy 40,000 mców. W starożytności było to rzymskie Lucen-tum, które na początku VIII wieku zdobyli mauro-wie (Lekant); w XV podlega ono królestwu Kastylii, w XVI zaś dostaje się koronie aragońskiej. Jako warownia pierwszorzędna, bywało A. wielokrotnie obleganem, między innemi w 1709 r. przez francuzów, którzy twierdzę wysadzili w powietrze, niemniej w 1812 r. Podczas komunistycznych rozruchów w Alcoy (ob.), miasto wiele ucierpiało przez bombardowanie buntowników, którzy chcieli tym sposobem wymódz na mieszkańcach kontrybucyą. Obecnie jest to jedno z najbardziej ruchliwych miast hiszpańskich: kolej żelazna łączy je z Alcoy, z Murcyą i Madrytem, stąd też niekiedy nazywają A. portem Madrytu. Posiada ogromne fabryki tabaczne (przeszło 3,000 robotników), fabryki papieru i bibułki do papierosów, fabryki wyrobów bawełnianych i lnianych, rafinerye nafty, fabryki mydła, warzelnie sody, zwanej alikancką i t. p. Handel miasta jest bar-dzo ożywiony, zwłaszcza z Włochami, Anglią i Francyą; przywóz jest nieznaczny, wywóz natomiast tutejszych fabrykatów i produktów dosięga* poważnej cyfry: przedewszystkiem zasługuje nai uwagę słodkie i mocne wino A. (głównie do Anglii), dla ciemnej barwy nazwane tinto,—wywożą go rocznie do miliona hektolitrów; dalej soda, wyroby z esparto, tytoń, wyroby jedwabne, oliwa, migdały, rozynki i wszelkie owoce południowe Stare czyli górne miasto składa się z wąskich i stromych ulic, zabudowanych wÿsokiemi domami; dolne zaś czyli nowe, wystawione jest przestronno, ulice ma proste i szerokie, piękne ogrody i spacery nad brzegiem morza. Z gmachów zasługuje na uwagę piękny, starożytny kościoł katedralny na starem mieście, oraz pałac biskupi; jest tu także ciekawa galery a obrazów, szkoła, malarska i biblioteka, przy tak zwanym instytucie, czyli właściwie gimnazyum. Przystań A. jest bardzo dogodną, ubezpieczoną przez dwie groble, zapuszczone w morze (molo), i posiadającą latarnię morską: zawija tu rocznie przeszło 2,000 okrętów.—Departament czyli okrąg A. ma 5,434 km. kw. i blisko 450,000 mców (83 na 1 km. kw i należy do najgęściej zaludnionych w Hiszpanii; Z wyjątkiem nadbrzeżnego nizinnego pasu, jest to w ogóle kraina górzysta, szczególniej na granicy sąsiednich okręgów Walencyi i Murcyi, gdzie szczyty Moncabreru i Col del Moj an sięgają 1,386 m. resp. 1,117 m. wysokości. Nie są to dokładnie wyrobione pasma, lecz, podobnie jak cała Iberyjska wyżyna wododziałowa, pojedyńcze, bezładnie rozrzucone wyniosłości, które niekiedy dosięgają morza i spadają w nie gwałtownie ostremi przylądkami, jak np. przylądek de la Nào,, lub punta Ifach. Hydrografia departamentu należy głównie do rzek nadbrzeżnych (Vinalapo, Mon-negre y. Castalla), gdyż największa rzeka Segura przepływa tylko dolnym biegiem i zrasza stosunkowo niewielką przestrzeń kraju. Klimat podzwrotnikowy jest w ogóle suchy i gorący, czem przypomina sąsiednią Afrykę; deszcze padają rzadko, głównie jesienią i w zimie. Mimo to, roślinność, dzięki wpływowi morza i sztucznemu nawodnieniu, posiada odpowiednią ilość wilgoci i dochodzi nieraz do prawdziwie wspaniałego rozwoju. Nadrzeczne równiny i płaszczyzny międzygórskie są to owe słynne huertas czyli ogrody, pełne gajów daktylowych, winnic, drzew oliwnych i pomarańczowych, pól zasianych pszenicą lub trawą esparto, sadów owocowych i warzywnych, oraz gęsto rozsianych wiosek, willi i wszelkiego rodzaju osad ludzkich. To też płody roślinne stanowią najważniejsze źródło bogactwa mieszkańców, a uprawa roli najważniejsze ich zajęcie. Świat mineralny ubogi, dobywa się tylko sól, już to kamienna (S ra de Salinas), już też przez odparowanie z jezior słonych nadbrzeżnych. Przemysł względnie dość rozwinięty, szczególnie co się tyczy wyrobu papieru, bibułki, mydła, płótna, tkanin bawełnianych i jedwabnych. Handel skupia się w stolicy A. Z chwilą jednak przeprowadzenia kolei żelaznych A.— Madryt i.Walencya—

And. S. i Dr. Ai P.

Mureya ożywił się ruch i na prowincyi, gdzie miasta Alcoy, Aspe i Elche są dość znacznemi ogniskami przemysłowo-handlowemi. A. słynnem jest, jako uzdrowisko klimatyczne dla suchotników. Wszelkie wygody są zapewnione.

Alikula ( Alicula) (z łac. zdrob.od ala,s к r z y d e ł-ko) Rodzaj pelerynki, w kształcie chlamidy, lecz krótszej. Płaszczyk u szyi umocowany spinką, uży-rej dwa drgania przypadają na jedno drganie tonu zasadniczego; drugim: duodecyma, t. j. kwinta oktawy, której trzy drgania przypadają na jedno drganie tonu zasadniczego; trzecim będzie druga oktawa (4 drgania na 1 tonu zas.), czwartym: wielka tereya drugiej oktawy (5 drgań), piątym: kwinta drugiej oktawy (6 drgań), szóstym: mała septyma tejże oktawy (7 drgań), siódmym: trzecia oktawra (8 drgań na jedno drganie tonu zasadniczego) i t. d. Jeżeli więc uderzymy na fortepianie np. ton c (najlepiej w basie, ho ten najsilniejsze alikwoty wydaje), wówczas oprócz tego tonu dźwięczeć jeszcze będą alikwoty w takim porządku:

IV

(EgEpEiEE^Ej*

f~.......Г~- it.d.

ton zasadniczy. 2

.кл

к. к.

a FŁJ

//

Fi?. 221. Alilcula.

wany przez niższą ludność rzymską, przez rybaków i młodzież. Rozwiewał się na piersiach przy podmuchu wiatru, tworząc wtedy niby dwa skrzydła, skąd jego nazwa (Rich; Słów. starożytności). Ryciny (fig. 221) przedstawiają młodzieńców rzymskich ubranych w alikule. Lalan-ne: De vestibus et ornamentis in fantium et ado-lescentium romanorum\ Bevais, 1850 r.

Alikwoty (fran. wyraź. muz.). Jeżeli dobrze wsłuchamy się w dźwięk, wydawany np. przez strunę fortepianu w czasie jej drgania w całej swej długości, wówczas, oprócz tonu zasadniczego (t. j. tonu, na jaki owa struna jest nastrojoną), usłyszymy nadto cały szereg dźwięków wyższych, brzmiących współcześnie — tylko że słabiej — z dźwiękiem zasadniczym. Takie dźwięki, po raz pierwszy opisane przez Sauver’a (1665—1716), nazywają się alikwotami (les aliquots). Powstają one stąd, że struna, pociągnięta smyczkiem, lub uderzona. młotkiem klawisza fortepianu, wydawszy ton główny (zasadniczy), staje się jednocześnie ogniskiem kilku niezależnych systematów fal dźwięcznych, z których każdemu odpowiada jedna nuta, czyli: rozdziela się samodzielnie na kilka cząstek, każda zaś cząstka, drgając jako struna oddzielna, wyradza ton (alikwot) będący jej wyłączną własnością; ten również ze swej strony może stać się kompleksem licznych elementarnych tonów. Porządek alikwotów, wywołanych przez drganie struny, lub też jakiego bądź ciała brzmiącego, jest zawsze niezmienny; jakkolwiek bowiem nastrojoną strunę wprowadzimy w drganie, zawsze wyda ona alikwoty w porządku następującym: pierwszym będzie oktawa, kto-

Cyfry pod nutami umieszczone wskazują, ile przypada drgań nuty podcyfrowanej na jedno drganie tonu zasadniczego. Powyższe zjawisko najwyraźniej przedstawia się na waltorni, trąbce, puzonie, fujarce lub rogach myśliwskich, z których za pomocą różnego sposobu zadęcia wydobywamy dźwięki podobne. Niektórzy teoretycy nazywają A. tonami harmonicznemi inni znów tonami gór-nemi, pareyalnemi, dźwiękami akustycznemi, przytonami i t. d. Instrumenty smyczkowe są najbogatsze w alikwoty, mniej instrumenty dęte, a najmniej głos ludzki. Rameau (1683—1764) był pierwszym, który w głosie ludzkim dosłuchał się, oprócz tonu zasadniczego, jeszcze dwóch jego alikwotów: kwinty pierwszej oktawy i wielkiej tercyi w drugiej oktawie. Dobre, wprawne ucho z łatwością usłyszy brzmienie 5 lub 6 pierwszych alikwotów—a nawet więcej; mniej zaś muzykalne najwyżej 3 do 4; wyższe alikwoty dosłyszeć się nie dadzą nawet przez najmuzykalniejsze ucho. Ojcem najnowszej teoryi alikwotów jest słynny fizyolog niemiecki, H. Helmholtz, który ją szczegółowo wyłożył w znakomitem dziele: „Die Lehre von den Tonempfindungen, als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik”. Brun-szwik, 3 wyd. 1863, 1865 i 1870.—Wyborna rozprawa Augusta Laugel’a: „La voix, l’oreille, et la musique”, z obszernym rozdziałem o alikwo-tach, (spolszczona przez Felicyą Bakszewicz p. t. „Głos, ucho i muzyka”. Kraków, 1876 r.), doskonale streszcza teorye Helmholtza i w ogóle jego znakomite, wyżej wymienione dzieło. APoL

Alikwotowy fortepian. Tak się nazywa fortepian, zbudowany przez fabrykanta lipskiego Juliusza Blfitlmera, tem się różniący od innych, że w środkowej części klawiatury ma oprócz strun zwyczajnych (dwóch i trzech), dla każdego klawisza przeznaczonych, jeszcze jedną struną dodatkową, krótszą, ponad niemi umieszczoną, w którą młotek klawisza nie uderza. Wszystkie struny,

należące do jednego klawisza, stroją się, ja¹: wia- | pełnie jasnych wskazówek co do porządku, w ja-domo, jednobrzmiennie (unisono), ta zaś dodatko- kim alimenta miały być udzielane, mianowicie: kto wa jest względem nich nastrojona o jedną okta- z krewnych lub powinowatych i względem kogo wę wyżej. Ta oktawa ze swym tonem zasadni- bliższy ma obowiązek w tej mierze; natomiast czym tworzy konsonans (ob.) zupełny, bo wzma- wyraźnie orzekało, że pod pojęciem alimentów, ro-cnia pierwszy jego alikwot (ob.), swojemi zaś ali- zumieć należy wszystko, co do istnienia cielesne-kwotami potęguje wyższe jego alikwoty, oraz — go jest potrzebnem: mieszkanie, żywność, odzieży jako konsonans, nie wprowadza doń żadnego obce- gdy zaś idzie o dzieci, nawet i obowiązek łożenia na go elementu, t. i. tonu fałszywego, dyssonujące- ich umysłowe wykształcenie, a tylko przy normowa-go. Ujemną stroną tego wynalazku jest to, że niu onych kazało mieć wzgląd na stan biorącego po najlźejszem nawet rostrojeniu się fortepianu, i na zamożność dającego. Te same mniej wię-struna dodatkowa traci swą czułość alikwotową cej zasady weszły i do prawodawstw nowocze-i wcale nie działa.    A-PoL    snych, a zwłaszcza do „Kodeksu Napoleona”,.

sam

Alilat. Podług Herodota, (księga П-ga, ro- którego przepisy odnośne w całości niemal są po-zdział Ylll-my) starożytni arabowie znali tyl- wtórzone w Dziale V[ obowiązującego u nas Koko dwa bóstwa: Bachusa i Uranię; pierwszy, deksu cywilnego polskiego, uchwalonego na sej-czczony pod nazwą U r ot a 1, przedstawiał słońce, mie 1825 r. Treść tych przepisów jest następu-druga, jako Alilat, wyobrażała księżyc. Tenże jąca: Dzieci obowiązane są dawać alimenta ro-Herodot, podaje jeszcze innąwersyę, w księ- dzicom i wstępnym, w potrzebie zostającym. Ten dze I-ej roz. CXXXII, podług której arabowie sam obowiązek i w tern samem położeniu mają mieli nadać Wenerze imię A., ale podanie to zbi- zięciowie i synowe względem rodziców żon swoich ja wielu autorów, w których tekście Wenus i mężów. Obowiązki jednych i drugich są wzaje-znajduje się jako Alitta, a nie Alilat.    mne, gdyż wzajemność, jak tłómaczy Dyaryusz;

Alima v. Mbosi, prawy dopływ rz. Kongo, bie- sejmowy w motywach prawodawczych, główną rze początek w bliskości źródeł Ogowe z tejże sa- jest podstawą tych obowiązków. „Winni byli ro-mej wyniosłości, z której spływają inne rzeki po- dzice i wstępni żywić i wychowywać dzieci; win-boczne, jak Licona i Мрака. W górnym biegu ny dzieci utrzymywać rodziców”. Alimenta do-przyjmuje z lewej strony Leketi i Ngyele, obie starczane być powinny tylko w stosunku do pood 30 do 40 m. szerokie i do 3 m. głębokie; ma trzeb osób, mających do nich prawo, i w stosun-wówczas 150 m. szerokości, 5 m. głębokości i bie- ku do majątku osób, mających je dawać. Obo-ży z chyżością 1 m. na sekundę ku wschodowi, wiązek płacenia A. ustaje lub ulega ograniczeniu, zachowując dziwną równoległość do wspomnianej gdy albo dający, albo pobierający one do ta-wyźej Licony. Wpada do Kongo pod 2° sz. pd., kiego przyjdzie stanu, że albo tamten nie będzie niedaleko uścia lewego dopływu Cuilu, przebiegł- w możności dawania, albo ten nie będzie ich cał-szy przeszło 500 kilometrów. Odkrył ją w roku kiem lub w części potrzebował. Co do zięciów 1877 francuski podróżnik, Savorgnan de Brazza, i synowych i naodwrót, obowiązek ten w zupeł-i w kilka lat później założył na jej brzegach dwie ności uważa się za zniesiony, gdy matka męża osady, poczem w r. 1883 inny podróżnik, Ballaye, lub żony w nowe wchodzi małżeństwo, lub gdy puścił się z jej biegiem i dotarł aż do miejsca, nie żyją ani ten z małżonków, przez którego powino-gdzie A. wpada deltą do Kongo.    And- s-    wactwo zaszło, ani dzieci, z ich małżeństwa zro-

Alimenta, w prawnictwie znaczy ten wyraz, dzone. W pierwszym bowiem razie mąż nowy,

ustanowiony przez prawo obowiązek dostarczania funduszów na utrzymanie krewnym i powinowatym w ściśle określonych wypadkach. Obowiązek ten ma źródło swoje w uczuciu, jakie wzajem dla siebie żywić powinni ludzie, połączeni wspólnemi węzłami krwi, i jest tak dawnym, jak to uczucie samo. Pierwszy ślad ujęcia go w przepis prawodawczy napotykamy w czwartem z dziesięciorga przykazań Boskich: „Czcij ojca twego i ma tkę twoją”, które to przykazanie, według chrze-ściańskiego, zarówno jak i talmudycznego wykładu, obejmuje nietylko cześć pod względem moralnym, ale i zaopatrywanie w pokarmy, napoje i odzież, pielęgnowanie w chorobie i t. p. Odnosi się ono nietylko do rodziców, ale do ojczymów, macoch i t. p. dalszych wstępnych. Prawo rzymskie wzajemny obowiązek dawania sobie alimentów ustanawiało pomiędzy wstępnymi i zstępnymi, w każdym razie jednak czyniło go zależnym od warunków: aby ten, od którego alimenta są żądane, dostateczne po temu posiadał środki, żądający zaś doznawał braku. Nie dawało ono zu-

stając się głową nowej rodziny, utrzymuje żonę, a ona przestaje potrzebować pomocy zięcia lub synowej, w drugim—zgon rozrywa związki i uwalnia od powinności. Jeżeli osoba, do dawania alimentów obowiązana, usprawiedliwia, że nie jest w możności płacenia pensyi alimentarnej, sąd, po rozpoznaniu stanu rzeczy, może jej nakazać, ażeby osobę, której się alimenta należą, do siebie na mieszkanie przyjęła, żywiła ją i utrzymywała. Sąd również stanowi, czy ojciec lub matka, ofiarując się przyjąć do swego mieszkania, żywić i utrzymywać dziecko, któremu się alimenta należą, mają być wolni od płacenia alimentów. Przepisy te-identyczne, jak się rzekło, w Kodeksie francuskim i naszym, w tym ostatnim zostały uzupełnione przez ścisłe określenie porządku, w jakim krewni i powinowaci, tudzież między krewnymi bliżsi i dalsi, do alimentów przykładać się powinni (art. 241), a to „dla uniknienia sporów w tej mierze i dowolności w sądzeniu tych sporów, gdyby prawa wyraźnego nie było”. Oto ten porządek: obowiązek krewnych jest bliższym, aniżeli powi-

119.

Aliscans, Chanson de geste d’, bezimienny poemat staro-francuski z XII w., osnuty na podaniach o walkach Wilhelma z Orange z mau-rami. Wydany z rękopisu przez Guessard’a i Montaiglon’a w Paryżu 1870.

AUscher Sebastyan, szlązak, wierszopis łaciński z XVII w., ogłosił drukiem 1653 r. w Li-gnicy poemat p. n. „Piastus octo saeculorum princeps”.

Alise S-te Reine, wioska w departamencie francuskim Côte d'Or, na północo-zachód od Dijon, w dorzeczu Armenęonu (prawy dopływ Yon-ny) i przy drodze żel. z Dijon do Paryża. Sławę swą zawdzięcza nietyle źródłom mineralnym i odpustom, ile opartemu na znajdywanych wykopaliskach celtyckich przypuszczeniu, że to jest starożytna Alesia (oppidum Mandubiorum). Na tej też podstawie Napoleon III, autor studyów o Jul. Cezarze, kazał w r. 1865 postawić tu kolosalny posąd Wercyngetoryksowi. Ob. Alesia.

Alisma. Żabieniec. Rodzaj typowy rodziny Alismaceae. Kwiaty dwupłciowe; okwiat podwójny, złożony z trzech działek zewnętrznych, listkowatych, trwałych, i z trzech zewnętrznych, naprzemianległych, płatkowatych, opadających.

nowatych. Krewni i powinowaci, dalszy obowiązek mający, wtenczas tylko do dawania alimentów są obowiązani, gdy krewni i powinowaci, bliżej obowiązani, uczynić tego nie są w możności. Nawet i względem dzieci naturalnych, przyznanych, lub sądownie za takie uznanych, wkłada prawo na rodziców (w art. 303 K. C. P.) obowiązek żywienia ich i wychowywania, a to dopóki nie dadzą im sposobu do życia, przez co bynajmniej nie uszczupla się prawo do spadku, jakie im Kodeks cywilny w art. 757 i nast. przyznaje (por. dopisek pod art. 303 w wyd. Kod. cyw. przez Juliusza Walewskiego). Przeciwnie, dzieciom, ze związków kazirodczych lub cudzołożnych pochodzącym, prawo przyznaje tylko alimenta, które oznaczają się ze względem na zamożność ojca lub matki, oraz na ilość i przymiot dzieci prawych. Z natury samej stosunku pomiędzy małżonkami wynika także, iż mąż obowiązany jest przyjąć żonę di, wspólnego mieszkania i opatrywać ją we wszelkie potrzeby życia, wedle swej możności, co też art. 210 prawa o małżeństwie p. r. 1036, wyraźnym przepisem uświęca. Nawet i w czasie sprawy o nieważność lub rozwiązanie małżeństwa, lub rozłączenie co do stołu i łoża, gdy sąd na żądanie żony oznaczy jej oddzielne od wspólnego mieszkanie, mąż obowiązany jest dostarczać żonie alimentów, których ilość sąd także oznacza (art. 219 t. pr.). Oprócz powyższych rodzajów alimentów, obowiązujący u nas Kodeks kar głównych i poprawczych wprowadza jeszcze nowy rodzaj, będący wypływem przestępstwa. W art. 994 mianowicie, Kodeks ten, stanowiąc karę za nieprawne pożycie bezżennego mężczyzny z niezamężną kobietą, dodaje, że jeżeli skutkiem pożycia tego było urodzenie dziecka, uwodziciel ma obowiązek, stosownie do zamożności swojej, zapewnić dziecku i matce przyzwoite utrzymanie. Akcyę o przyznanie alimentów takich należy wytoczyć w drodze kryminalnej. Ze względu, że dług, należny z tytułu alimentów, ma na celu dostarczenie wierzycielowi niezbędnych środków do życia, wszystkie prawodawstwa czynią fundusze alimentarne wolnemi od zajęcia na zaspokojenie należności, które od wierzyciela przypadają własnym jego wierzycielom, z wyjątkiem tylko alimentów. Obowiązująca w kraju tutejszym Ustawa p. s. c., zawiera w sobie wyraźny w tym względzie przepis w art. 1554. Literatura: „Digesta, de alimentis legatis 1. 6, 7 (34, 1)”. „Dyaryusz Senatu Sejmu Królestwa Polskiego 1825”, wyd. Gałęzowskiego 1828 r. str. 101, 102. J. K. Wołowski: „Kurs Kodeksu cywilnego wyd. F. Jeziorańskiego” Warszawa 1868 r. Tom I, str. 115,

Ad. j c.

Alimentator, przyrząd, służący do zasilania wodą kotła parowego (ob.). A. zatem być może: zbiornik wysoko umieszczony, pompa (ob.), in-jektor (ob.), lub pulsometr (ob.\

Alimpicz Ranko (*1836 w Maczwie—-j* 1882), generał serbski; kształcił się najpierw w Biało-grodzie, potem w Berlinie i we Francyi. Wróciwszy do ojczyzny, otrzymał posadę profesora w książęcej akademii wojskowej w Białogrodzie Za czasów księcia Miłosza był naczelnikiem pogranicznych okręgów, zajCzarskiego i negotyńskie-go. Książe Michał mianował go w r. 1863 ministrem wojny i komunikacyj. W r. 1874 musiał złożyć tekę ministra przed opozycyą i został członkiem senatu. Gdy wybuchła wojna z Turcyą, A., naówczas rektor akademii wojskowej z rangą pułkownika, był postawiony na czele armii dryń-skiej, która wsławiła się kilku walnemi zwycięstwami nad turkami, i za zasługi, w tej wojnie położone, otrzymał stopień generała. A. pełnił-takźe kilka misyj dyplomatycznych i znany jest jako autor garstki wcale udatnych utworów poetycznych.

Alimpij, albo A lip i j, także Alipiuszem zw. naj-pierwszy z malarzy ruskich,o którym przechowały się podania i którego dzieła, a przynajmniej utwory od-dawna uchodzące za jego roboty, dotąd istnieją Miał on być mnichem w Kijowie, wykształceniu w sztuce malarskiej zawdzięczał artystom byzan-tyjskim, tamże, dla ozdabiania Ławry Pieczer-skiej, przybyłym. A. kształcił się pod ich kierunkiem od r. 1084. A. malował głównie postacie świętych do cerkwi i innych gmachów. Podania bardzo liczne, przechowane o nim, sławią jego talent i bogohojność: aniołowie mieli pomagać mu w malowaniu. Pęzlowi jego przypisują powszechnie dwa obrazy, dotąd zachowane: ohraz „Bogarodzicy” w Rostowie, oraz „Car Carem” w katedrze Wniebowzięcia M. B. w Moskwie. Obrazy te dosyć dobrze są zachowane. A. umarł w Kijowie 1114 r.

Alina, planetoida, oznaczona liczbą (266), odkryta przez Palilę w "Wiedniu w r. 1887.

Aliot (ob. epsilon), gwiazda drugiej wielkości z Wielkiej Niedźwiedzicy, pierwsza w jej, ogonie.

P. Ch.

LïKiÆ*

si-*.

Kwiat.

OwoA

Kr Ł.

к. j.

Aliszan Leon (* 1830 w Erzerumie), znakomity historyk i poeta ormiański, członek kongregacji mechitarystów w Wenecyi. Po francusku napisał: „La physiograpkie de l'Arménie“ i „Haik et sa période“; po ormiańsku: „Szirak“, etnogra ficzno-archeologiczny opis prowincyi Szirak, „Cy-licya“, dzieło niezmiernej uczoności, i ważną roz-o armeńskim ojcu kościoła Narsesie

A. L.

Pręciki w ogóle tworzą, dwa okółki, przeciwległe okółkom okwiatu; nitki pręcikowe krótkie, przytwierdzone do grzbietu pylników dośrodkowych, otwierających się szparami podłużnemi. Słupki w liczbie zmiennej, ułożone w okółek lub wężo-wnicę, wolne, jednokomórkowe, zawierające po jednym zalążku wznoszącym się, z szewkiem wewnętrznym, jaj otworkiem dolnym i zewnętrznym.

Owocami są niełupki, w których nasiona pod powłokami błoniastemi zawierają zgięty zarodek bez bielma. Rośliny tego rodzaju są ziołami trwa-łemi, źyjącemi po brzegach wód i w miejscach błotnistych. Gatunek najpospolitszy Żabieniec Babka wodna (A. Plantago L.), jest piękną rośliną, mającą liście sercowate, owalne, zaostrzone, złożone w rozetę, kwiatostan gałęzisty, utwo -rzony z wierzchnotek jednostronnych. Kwiaty blado-różowe. Klącz, czyli łodyga podziemna, któ-

У/лШвм /—

■M;    (à

oy    ”

Kwia¹ tv przecięciu.

Przekrój owocu.

Fig. 222. AT.ISMA PLANTAGO.

ry długo uchodził za środek przeciw wściekliźnie, przy wyrywaniu go z ziemi, wydziela woń chlorową bardzo mocną. Rodzaj A. składa się z niewielkiej liczby gatunków, z których jedne są europejskie, drugie amerykańskie lub z Nepalu. J>A-

Alison Wil. Pulteney (* 1790), lekarz angielski, przez czterdzieści lat profesor medycyny w Edynburgu, zajmujący w długim szeregu znakomitych lekarzy angielskich swego czasu stanowisko wybitne, zwłaszcza przez działalność praktyczną, nauczycielską i literacką. Dzieła jego treści fizyologicznej i patologicznej zjednały mu w Anglii stanowisko i rozgłos, jakim cieszył się jego sławny poprzednik Cullen, twórca szkoły solidarnej. Najważniejsze dzieła A. są: „Outlines of human physiology”, Ed. 1831; „Outlines of physiology and pathology”, Edin. 1833.

Alison Ar chib aid (*1792—-j-1867), historyk angielski, ur. w Kenley, studya prawne odbył w Edynburgu, a po ich ukończeniu został w r. 1814 adwokatem. Zaraz potem zwiedził Paryż, zajęty podówczas przez mocarstwa sprzymierzone, л tu powziął zamiar napisania dziejów rewolucyi francuskiej aż do upadku Napoleona. Dla wykonania tego zamiaru, w latach następnych odbywał liczne podróże po Europie, zgromadzając materyał. W r. 1828 został członkiem rady królewskiej. W tym czasie zwrócił na siebie uwagę jako gruntowny znawca prawa kryminalnego w Szkocyi, dwoma dziełami: „Principles of the criminal law of Scotland” (1832) i „Practice of criminal law of Scotland” (1833). Zaraz potem przystąpił do wydania swojej „History of Europe during the french revolution” w 10 tomach (Edynb. 1833—42), dzieła wielce gruntownego, ale napisanego z jednostronnego, torysowskiego stanowiska. Pomimo to, było ono przyjęte z wiel-kiem uznaniem i doczekało się przekładu na język niemiecki, francuski, nawet arabski i hindo-stański, a swojemu autorowi dopomogło do wyniesienia się na wysoki urząd szeryfa w Lanarkshire. Dalszy ciąg tego dzieła stanowi „History of Europe from the fall of Napoleon to the accession of Louis Napoleon” w 9 tomach (1852— 59), rzecz skompilowana, bez głębszej wartości. Oprócz tego A. napisał: „The life of the duke of Marlborough” (1847); „Lives of lord Castle-reagh and sir Charles Stewart” (1861); „Principles of population” (1840), w którem zwalczał teoryę Malthusa; „England in 1815 and 1845, or a sufficient and contracted currency” (1847) i sporą ilość drobniejszych artykułów o sprawach bieżących, które ogłaszał w „Blackwood’s Magazi ne”. Wybór tych artykułów, pisanych ze stanowiska torysowsko-konserwatywnego, wyszedł p. t. „Essays”, w 3 tomach (Lond. 1850). W r. 1852 A. otrzymał godność baroneta, a w 1853 uniwersytet oxfordzki nadał mu stopień honorowego doktora prawa. Jeszcze przedtem, bo w r. 1851 A. został rektorem uniwersytetu glasgowskiego. Jego autobiografia p. t. „Some account of my life and writings“, wyszła w Edynburgu (1882 r.).

Alisonit, minerał z kopalni Mina grande w okolicach Coquimbo w Chili, zbity cie-mno-błękitnej barwy, stanowiący odmianę błyszczu miedzi i ołowiu, a według Fielda, mieszaninę siarku miedzi z siarkiem ołowiu: 3Cu₂S+PbS, zawierającą 53.5 miedzi, 28,9 ołowiu i 17.8 siarki.

prawę

Sznorhalim, znakomitym poecie religijnym i teologu XII w. Poezye A. wyszły w trzech tomach w Wenecjfi i mają przeważnie ton elegijny. Z większych jego poematów najwydatniejszy jest „Słowik Awarajryjski“, w którym opisuje bitwę pod Tygmutem, stoczoną między armeńczykami i per-sami w r. 451 po Chr. A. tłómaczył też öchille-ra i Byrona na język ormiański.

Alityros, aktor mimiczny w Rzymie za czasów

Nerona. Z pochodzenia żyd, tak umiał zaskarbić nych ciał podobnych, i ogrzewaniu do 60° przy-sobie względy Sabiny Poppei, przed którą przed- czem A. zanieczyszczona (zielona) opada. Dla stawiał Józefa z Puteoli, że za jej wstawieniem oczyszczenia, ogrzewano produkt powyższy z ole-się zdołał uzyskać u Nerona uwolnienie ka- jami mineralnemi do 150°, a wtedy do rostworu płanów żydowskich, przysłanych w pętach do przechodziła sama tylko A. Od r. 1868, daty od-~ Kzymu.    krycia sztucznej metody otrzymywania A., pro-

Alix de Champagne (-j* 4 czerwca 1206), dukeya marzany zaczęła upadać i obecnie pra-królowa Francyi, córka Teobalda IV (Thibaut) wie że nie istnieje. Graebe i Liebermann dowie-hr. Szampanii, poślubiła r. 1160 króla francuskiego dli („Berichte d. deutsc. chem. Gesellsch” 1868, str. Ludwika VII, r. 1165 powiła syna, późniejszego 49), że para A., przeprowadzona nad ogrzanym kr. Filipa Augusta. Po śmierci Ludwika VII pyłkiem cynkowym, wydaje antracen, i następnie, (r. 1180) domagała się opieki nad synem i re- że odwrotną drogą od antracenu przejść można gencyi państwa, i w tym celu zawiązała układy do A. Ponieważ antracen jest zawarty obficie z Henrykiem П, ale syn, chociaż liczył dopiero w smole, tworzącej się przy suchej dystylacyi wę-15 lat, oparł się tym zamiarom i sam na swój | gla kamiennego w fabrykach gazu oświetlającego,-własny rachunek zawarł przymierze z królem an- j zatem jest on ciałem dostępnem i obecnie służy gielskim. Filip August, wybierając się na wojnę krzy- ! prawie wyłącznie za materyał pierwotny do otrzy-żową w r. 1190, powierzył jednak matce rządy mywania A. i spokrewnionych z nią barwników, królestwa, z czego wywiązała się zaszczytnie.    Antracen, C₆H₄. CH. CH. C₆ H₄, utleniany za po-

Alix de Champagne (* 1246), starsza cór- mocą kwasu chromnego, przechodzi w chinon am ka Henryka II Młodego, hr. Szampanii; poślu- tracenowy, C₆ H₄. CO. CO. C₆ H₄, który dalej z kw. biła Hugona I-go de Lusignan, króla Cypru, a po pirosiarczanym (siarczanym dymiącym) daje kwas jego śmierci wstąpiła w powtórne związki z Boe- dwusulfoantrachinonowy, C₆H₄.CO.CO.C₆ H2 mondem IV, ks. Antyochii.    . (S0₃H)₂, a ten ostatni, stopiony z wedanem so-

Alix Celestyn (1824—1870), pisarz religijny du, tworzy sól sodową A., z której wreszcie kwasy francuski, oprócz podręcznika do nauki śpiewu strącają samą A., posiadającą wzór C₆H₄.CO. kościelnego („Cours complet de chant ecclésia- . CO. C₆ H₂ (OH)₂ i stanowiącą przeto dwuoksy* stique”, 1854), napisał: „Un enfant de Marie”, chinon antracenowy. A. w technice używa się (1854).—„L’apostolat dans le monde“ (1861).— w postaci brei z wodą, zawierającej 10 lub 20°|0 „Simple entretien sur l’Encyclique,” (1865); nad- czystego ciała (pasta a-owa, alizarine en pâte), to tłómaczył różne dzieła ascetyczne i religijno- A. czysta tworzy kryształy igłowate, pomarańczo-moralne, np. św. Bonawentury, św. Edmunda, we, bez zapachu, mało rozpuszczalne w wodzie, Savonaroli i innych.    łatwiej w spirytusie, eterze, kw. octowym i t. p.,

Alizard Adolf Józef (* w Paryżu 29 gru- topi się około 290°, sublimuje już i przy niż-dnia 1814—-j* 20 stycz. 1850 w Marsylii), utalen- szych temp. Oba jej hidroksyle wymieniają swój towany śpiewak francuski, wychowaniec konser- wodór na metale i tym sposobem tworzą się sole, watoryum paryskiego. Posiadał wspaniały głos t. zw. lakki а-owe, będące właściwemi barwnika-z rodzaju basso-profundo; poraź pierwszy wystą- mia-owemi. Z tych najważniejsza jest czerwień pił na scenie paryskiej jakoGessler w op. „Wil- a-owa, zawierająca glin na miejscu wodoru; czer-heim Tell“ Rossiniego (1837); w 1842 r. udał wień tur ecka jest związkiem poprzedniej z kwa-się do Brukseli, gdzie występował z ogromnem sami tłuszczowemi; lakka żelazna jest czarno-fiole-powodzeniem w operach: „Prorok”, „Freischütz“, towa, chromowa—brunatna, cynowa—pomarańczo-„Hugonoci” i w. in. Korzystając z wielkiej wa. A. rozpuszcza się obficie w roztworach alka-rozległości skali swego basu, podejmował niebacz- lij gryzących, tworząc związki ciemno-czerwono-ше główne partye barytonowe w kilku operach, fioletowe. Wszystkie te ciała używają się szcze-wskutek czego popadł w ciężką chorobę gardła gólniej obficie w farbiarniach bawełny. Od A. po-i stracił głos przedwcześnie; leczył się wprawdzie chodzi jeszcze duża gromada związków, pomię-dość długo, ale bezskutecznie. Gdyby nie to, był- dzy którenfi znajdujemy cenne barwniki. Tak by sławnym niewątpliwie śpiewakiem, miał bo- np. antrapurpuryna i flawopurpuryna, wiem i głos piękny, i talent wrodzony, i posiadał oraz antragallol, są to izomeryczne między niepospolite zdolności aktorskie.    a poi. sobą trójoksychinony antracenowe, C₆ H₄ .CO.CO.

Alizaryna, barwnik, zawarty w krappie, t. j. . C₆H(OH)₃. Nitroalizaryna, sama przez się ma-wyciągu z marzany farbierskiej, Rubia tinctorum. ło używana, przy ogrzewaniu z gliceryną i kw. Uprawa marzany zajmowała dawniej wielkie prze- siarczanym przechodzi w błękit a-owy, strzenie i zatrudniała wiele rąk. Barwnik jest C₁₇ H₇. N0₂. (OH)₂, jeden z najpiękniejszych bar-zawarty w korzeniach, które po oczyszczeniu by- wników niebieskich (H. Ost: „Lehrbuch d. techn. ły mielone i pierwotnie w tym już stanie służyły Chemie”, 1890.—Nietzki: „Chemie d. org, Farb-w farbierstwie. Następnie podano wiele sposobów stoffe”, 1889.—Noelting-Julius: „Künstliche org. otrzymywania z nich barwnika, z których najko- Farbstoffe” 1888).    Zn-

rzystniejszy był sposób E. Koppa, polegający na Alizejskie wiatry, wiatry wiejące statecznie wyciąganiu sproszkowanego korzenia roztworem przez rok cały w okolicach międzyzwrotnikowych, wodnym dwutlenku siarki, dodawaniu do cieczy w kierunku północno - wschodnim po północnej kwasu solnego, w celu strącenia purpuryny i in- stronie równika, a południo-wschodnim po połu-

if

*та

E==ż

>£г

."V \

Г«!*⁻ ^

ШШ

lilii¹

A.S.

dniowej. Nazwę tę wyprowadzają od dawnego ■wyiazu. „alis”, mającego znaczyć jednostajny. Częściej nazywają je pasatami. Wyjaśnienie ich wiąże się ściśle z ogólną teoryą wiatrów (oh.).

Alka (Alca L.), ptak, należący do rzędu ptaków pływających (natatores), który odznacza się postawą ciała pionową, skrzydłami bardzo krótkie-mi, nogami trzypalcowemi. Dziób ma z boków ścieśniony, poprzecznie ukośnie rowkowany, nozdrza (otwory nosowe) pokryte piórami. A. zamieszkują okolice bieguna północnego; lęgną się na skałach, nad brzegami mórz położonych. Najpospolitszy gatunek jest Alka zwyczajna (Alca torda L). Dziób ma z boków mocno ścieśniony, na przodzie w poprzek karbowany, w najadzie gęstym kutnerem pokryty, szczękę górną E garbatym grzbietem, na końcu nieco haczyko-

JB i.

щ

’* i® * fi ия

I i кв

ж

wämi

/ЯШ

шшк

а#

Ft?. 223. Alhi hezlotna

watą, dolną zaś z wystającą bródką. Skrzydła opatrzone lotkami tylko 21 cm długie, kończyste i nieco szablowate; ogon klinowaty 9 cm długi, nogi płetwowate, krótkie, w tyle ciała umieszczone. Całkowita długość ciała wynosi 44 cm. Głowę ma czarną, jakoteż wierzch ciała, spód zaś biały, nadto białą smugę na dziobie i pręgę wskroś skrzydeł. Zamieszkuje pobrzeża głębokiej północy, osobliwie Norwegii, niekiedy przez burze bywa zapędzaną na brzegi Niemiec.

Alka bezlotna czyli wielka (Alca impen-nisL.). 90 cm. długa (a właściwie wysoka), zdaje się zaginiona, gdyż wszelkie poszukiwania, od lat kilkudziesięciu przedsiębrane, nie zdołały jej wykryć. Upierzenie bardzo gęste, na szyi i grzbiecie czarno - brunatne, spód ciała biały; z każdej strony głowy przed okiem biała plama podługowato-okrągława. Dziób gruby, wysoki, silny z 8—10 poprzecznemi rowkami, podobnie jak nogi czarny. Skrzydła króciutkie (17—20 cm) w samym środku tułowia wyrastają. Ogon 8—9 cen. długości dochodzący. Była bardzo pospolitą w początkach bieżącego stulecia nad brzegami Islandyi i Grenlandyi, lecz została wyniszczona przez człowieka. Okazy wypchane znajdują się w niektórych gabinetach zoologicznych, są bardzo cenione.

Alkahest, albo menstruum universale, u alchemików, w szczególności według Van-Hel-monta, ciecz hypotetyczna, która miała rozpuszczać wszelkie eiała. Ciecz taka była dla nich pożądana, mogła im bowiem ułatwić prowadzenie reakcyj chemicznych. Kunkel, przedrwiwając rzekomy wynalazek takiego rozpuszczalnika powszechnego, zapytał: w czemźeż ciecz tę przechowywać będziecie, gdy wszystko rozpuszcza?

Alkajos (ok. roku 600 przed Chr.) z Mityle-ny na wyspie Lesbos, jeden z najsławniejszych lirycznych poetów greckich, ziomek, rówieśnik i brat po lutni nie mniej sławnej wieszczki Safo (Sappho ob.). Potomek prastarego szlacheckiego rodu mityleńskiego, brał czynny udział w wyprawie, podjętej przez rodzinne miasto jego przeciwko ateńczykom o osadę Sigeion w ziemi trojańskiej, razem zaś z braćmi swymi walczył w szeregach stronnictwa oligarchicznego z demokratami, którzy najprzód Melanchrosa, a po jego zgonie Myrsilosa władzcą Mityleny obwołali. Wydalony ze zwolennikami swymi z kraju, po długich wędrówkach, które⁻ go na obcym żołdzie aż do Egiptu zaniosły, wróeił do ojczyzny, gdzie Pit-takos, jeden z siedmiu mędrców greckich, rządy był objął i Alkajosowi wspaniałomyślnie wszystkie winy przebaczył. Odpowiednio do takiego trybu życia, tchnie z pieśni Alkajosa duch wojowniczy, z którym jak najściślej się wiąże skłonność, lekkomyślnemu eolskiemu szczepowi właściwa, do długich a burzliwych posiedzeń przy puharze i do namiętnych miłostek. Pieśni jego, pisane w eolskiem narzeczu z licznemi epiczne-mi formami jońskiemi, przez aleksandryjskich uczonych na dziesięć ksiąg według treści podzielone, obejmowały nasamprzód hymny na cześć bogów, pieśni polityczne, pałające gorącą miłością ojczyzny, a nieprzejednaną nienawiścią ku wrogom wolności, wreszcie pieśni, poświęcone rosko-szom, płynącym z puhara i z namiętnych ust nadobnych dziewic lesbijskich. O ostatnich dwóch rodzajach nabrać możemy wyobrażenia ze szczęśliwych bardzo naśladowań Horacego w Pieśniach ks. I, 14, 18, 37; m. 12. Z namiętną treścią pieśni Â., czerpiących wątek swój z tryskającego młodzieńczą zawsze świeżością życia, zgadza się olśniewająca doskonałość i melodyjność formy. Z rytmów, jakich już poprzednicy jego używali, upodobał sobie A. mianowicie logaedy (ob.), wydoskonalił je i utworzył na tej podstawie nową.

pełną werwy wrotkę, która od niego do dzisiaj otrzymywali z popiołu roślin. Alkalicznemi miano wrotki alcejskiej nosi. Do rzymskiej li- metalami nazywają wymienione wyżej metale: teratury wprowadził ją pierwszy Horacy. Wzór potas, sól, lityn, rubid, cez, których tlenki i wo-

dany posiadają silne zasadowe własności.

Alkaliczny błękit ob. Anilinowe barwniki. Alkalimetrya. Alkalimetry a zajmuje się oznaczaniem zawartości tlenków potasu i sodu, lub ich węglanów w tak zwanych potażach handlowych, które są zazwyczaj mieszaniną kilku ciał, zawierającą, oprócz węglanów lub woda-nów alkalicznych i wody, ich siarczany i chlorki oraz inne przymieszki nierozpuszczalne. Nai-ważniejszemi jednak składnikami takiej mieszaniny pod względem wartości handlowej są węglany i wodany potasu i sodu. Zawartość ich oznacza się daleko łatwiej i prędzej, niż sposobem wagowym, za pomocą t. zw. roztworów mianowanych, czyli metodą objętościową, której zasady, ważne w zastosowaniu, będą szczegółowo opisane w artykule pod tytułem: „Analiza chemiczna.“ Przez alkalimetrję rozumieć należy zastosowanie pewnej metody objętościowej do ilościowego oznaczania alkaliów, a mianowicie metody, polegającej na prostej reakcyi chemicznej zobojętniania się kwasów przez zetknięcie się z woda-nami lub węglanami alkaliów, wśród wytwarzania odpowiednich soli obojętnych. Przykładem takiej reakcyi mogą być następujące dwa równania chemiczne:

a : X = 98 : 112, x —

Znając a, czyli posiadając kwas wiadomej kon-centracyi, można łatwo z użytej objętości jego obliczyć a, czyli ilość alkaliów, jaka przez kwas w danej substancyi zobojętnioną została. Do oznaczeń alkalimetrycznych używa się tak zw. roztworów mianowanych, t. j. takich, które w danej objętości zawierają wiadomą określoną ilość kwasu. Roztwory, zawierające w jednym litrze 1 (1000 cm³.) ilość gramów kwasu, równającą się wa-

91

jej jest następujący:

—-LW_L —-Lu-L —

np. Odi profanum vulgus et arceo. favete linguis! carmina non prius audita musarum sacerdos virginibus puerisque canto.

Z pieśni A. pozostały nam tylko fragmenty, które najskrzętniej zebrał Bergk w dziele „Poetae lyrici graeci” 4 wyd. Lipsk 1878. Kock: „Al-kaeos und Sappho” Berlin 1862.    S D

Alkajos,(z łac. Alceusz) raz oznacza przydomekHe-raklesa,drugi raz, zostającego w związku z legendą o tym półbogu, bohatera, przodka królów Lidyi, Kan-daulii, oraz ojca Amfitryona; ponieważ zaś tego ostatniego uważają za ojca Heraklesa (przynajmniej z tytułu), przeto i ten bohater po dziadku zyskuje przydomek Alkides (z łacińska Al-cyd).    .    K- K:

Alkajos, jeden z przedstawicieli komedyi greckiej dawnej, po którym pozostały tylko ułamki (ob. Meineke: Bragin, tom. graec. I, str 244; II str. 824).    K: K:

Alkalia, tlenki i wodany metalów: potasu, sodu, litynu, rubidu i cezu. Wszystkie dobrze rozpuszczają się w wodzie, są bezbarwne, działają gryząco, smak mają ługowaty, kaustyczny; na czerwony lakmus działają niebieszcząc go, papier kurkumowy od nich brunatnieje. Stąd o wszystkich ciałach, które w ten sposób oddziaływają na powyższe barwniki, mówimy, że mają odczyn alkaliczny, zasadowy (alkalicznąreakcyę). A., łącząc się z kwasami, tworzą sole. Ze względu na podobieństwo chemiczne zaliczają też do A. amoniak. Jako silne zasady, A. wydzielają wodany cięższych metalów z ich związków solnych, najczęściej w postaci nierozpuszczalnych lub mało rospuszczalnych w wodzie osadów. Na związki organiczne alkalia często działają utleniająco; w innych razach sprowadzają rozszczepiania, odbierają chloropochodnym związkom chlor, azotowe związki organiczne rozkładają w ten sposób, że całkowity azot zamienia się na amoniak, węgiel na dwutlenek węgla i węglowodory, wodór na wodę. Na tem polega metoda ilościowego oznaczania azotu w ciałach organicznych. Alkalia ziemne (ziemie alkaliczne) nazywamy tlenki i wodany barytu, strontu, wapnia, magnezu. Alkalia organiczne ob. Alkaloidy. Alkali trwałe (fixum), węglan potasu lub sodu. Alkali lotne (volatile), węglan amonu. Alkali minerale nazywali starzy chemicy węglan sodu czyli sodę, którą umieli wytwarzać tylko z minerałów. Alkali vegetabile nazywali węglan potasu czyli potaż, który

Encyklope^ya powszechna !ltt»tr.

M.F.

H₂S0₄ + 2KHO = K₂S0₄ + 2HsO H₂S0₄ + K₂C0₃ = K.S0₄ + C0₂ + H₂0 Równania te, wyrażone w odpowiednich znakom chemicznym cyfrach wagowych, wykazują, iż 98 części wag., n. p. gramów, kwasu siarczanego zobojętniają 112 gramów wodami potasu, oraz 138 gramów węglanu potasu, wytwarzając tak w pierwszym, jak drugim wypadku, jednakową ilość obojętnego siarczanu potasu. Jeśli w powyższej reakcyi, zamiast związków potasowych, wezmą udział odpowiednie związki sodowe, taż sama znów ilość kwasu siarczanego zobojętni 80 gramów wodanu, resp. 106 gramów węglanu sodu. Z reakcyi tych wynika przeto, iż kwasy i alkalia wolne, lub ich węglany, zobojętniają się, czyli działają na siebie w stosunku swych wag cząsteczkowych, t. j. iż kwas siarczany, np. a gramów jego, działając na wodany lub węglany alkaliczne, zobojętnia pewną stałą ich ilość np. X gramów, które będą zawsze zostawały w tym stosunku do a jak 98: 112, resp. 98 : 138, lub 98 : 80 lesp. 38: 106.

a. 112

98

ii

® -3-

Pt

ifł

i

224. Biure-ta Gay Łussaca.

Fłg 226 Zlewek francuski do mianowania.

równoważnika kwasu szcza-

1000

dze jego cząsteezkowej, nazywają się roztworami normalnemu Mianem takich roztworów nazywamy tę ilość kwasu, jaka się znajduje w jednym centymetrze sześciennym roztworu. Tak np. normalny kwas siarczany zawiera 98. grm., 7io normalny 9.8 grm. H₂S0₂ w jednym litrze roztworu. Mianem tych kwasów jest 1 cm³—0.098,

0.0,098 g. Dla rozpoznania końca reakcji, t. j. chwili, w której reakcya zobojętnienia kwasu przez zasadę odbyła się w stosunku ich wag cząsteczkowych, używa się barwnika lakmusowego. Sole obojętne nie zmieniają fioletowej barwy jego, alkalia zabarwiają go na niebiesko, kwasy zaś na czerwono. Jeśli do roztworu alkalicznego, zabarwionego lakmusem na niebiesko, będzie dodawany kwas, natenczas barwa tego roztworu nie zmieni się dopóty, dopóki zasada alkaliczna nie zostanie zobojętnioną; jedna kropla kwasu, użyta w nadmiarze, wywoła natychmiastową przemianę barwy niebieskiej roztworu na czerwoną. Takie przejście barwy jednej w drugą jest wskazówką końca reakcyi. Do przyrządzania roztworów mianowanych, oraz wykonywania oznaczeń alkalimetrycznych, używa się odpo-wiednieh naczyń i przyrządów szklanych, jako to: cylindrów lub kolb objętości: 250 cm³, ’|₂ litrowych i. 1 litr., dokładnie wymierzonych, pipet oraz biuret z podziałką na centymetry sześcienne i ¹|10 ich ezęści. Szczegółowy opis tych przyrządów będzie podany w artykule, traktującym o rozbiorze objętościowym. Metoda alkalimetryczna, oparta na powyższych danych, została po raz pierwszy zastosowaną do kwasów handlowych przez francuskiego chemika, Descroisille’a. Według tej pierwotnej metody wyrażano miano alkalimetryczne danej substancyrw stopniach nasycenia kwasu wiadomej koncentracyi, poprzestając na podaniu w kilogramach ilości kwasu określo-nego miana, jaka była potrzebna do zo- ff_ j bojętnienia 100 kilogramów danego po- \\ jj taźu. Przyjęty dziś ogólnie sposób o-znaczania bezpośredniej zawartości w cytrach odsetkowych tlenku potasu (K₂0) i sodu (Na₂0) w handlowych ich mieszaninach, jest pomysłem Gay-Lussac’a. Praktyczne oznaczanie p, jil według tej metody wykonywa się w r następujący sposób: Do oznaczeń używa się powszechnie normalnego kwasu siarczanego, który można otrzymać przez dystylacyę handlowego kwasu siarczanego, gęstości 66° Baumé’go. Po odrzuceniu pierwszej porcyi dystylatu, rozcień-Fię. czonej małą ilością wody, pozostająca reszta posiada taką koncentracyę, iż może być uważaną za czysty (monohydrat) jedno-wodan kwasu siarczanego, wagi cząsteczkowej: H₂S0₄ = 98.

Z przygotowanego w ten sposób kwasu odważa się dokładnie 98 gramów, które się nalewa wśród oziębiania do kolby litrowej, nalanej poprzednio do połowy wodą dystylowaną i następnie, po ostudzeniu do temp. 15 C., uzupełnia wodą, aż pod znak, wyryły na szyjce kolby, do objętości jednego litra. Ze względu na nadzwyczajną hy-groskopijność kwasu siarczanego, trzeba przecho -wywać mianowany roztwór jego w kolbach szozel-nie zamkniętych. Z mianowanego roztworu wyciąga się do próby alkalimetrycznej, za pomocą pipety 50 centym, sześć., i wpuszcza do biurety,

I".

M 1

* if, ! I

Fig. Й25 Kolba ze znaltiem o znanej objętości.

podzielonej na połówki centym, sześć., czyli na 100 równych objętości. 50 centim. sześć, tego roztworu zawiera 4.9 grama monohydratu H₂SÓ4 t. j. ‘bo wagi cząsteczkowej — ł/₁₆ równoważnika jego, wyrażonego w gramach. Zamiast kwasu siarczanego F. Mohr zaleca używać do mianowania krystalicznego kwasu szczawiowego H₂C₂0₄—2H₂0.

Zastosowanie jego jest o tyle dogodniejszem, tó 1® daje się łatwo otrzymywać w stanie czystym przez kflkorazowe wykrystalizowanie kwasu szczawiowego handlowego, i 2° nie zmienia się na powietrzu, nie przyciąga bowiem, ani nie oddaje wody. Dla przygotowania roztworu normalnego odważa się ¹²⁶/₂ = 63 gramów = 1 równoważnikowi kwasu szczawiowego i rozpuszcza w wodzie do objętości jednego litra. Miano tego roztworu = 0.063 g. =. ‘/ wiowego. Próba potażu, użytego do oznaczenia, powinna być dokładnie wziętą, tak, aby przedstawiała przeciętny skład jego. Z próby tej, dobrze sproszkowanej, odważa się dokładnie 47 g. (— równoważnik K₂0) i rospuszcza w wodzie dy-stylowanej aż do objętości 500 centym, sześciennych. Po ustaniu się płynu i przefiltrowaniu, w razie potrzeby, bierze się z niego za pomocą pipety 50 centym, sześć, i wpuszcza do szklanej zlewki, lub porcelanowej miski saturacyjnej, która się umieszcza na białym papierze dla lepszego obserwowania zmiany zabarwienia podczas mianowania roztworu. Powyższa ilość roztworu zawiera zważonej substancji t. j. 4.7 <7., które, gdyby przedstawiały czysty tlenek potasu Kj0₂, zobojętniłyby 100 podziałek roztworu w biurecie Gay-Lussac’a, albo 100 centym, sześć, normalnego roztworu kwasu szczawiowego. Po zabarwieniu płynu alkalicznego kilku kroplami wyciągu błękitu lakmusowego, dopuszcza się do niego kroplami, przy ciągiem mieszaniu pręcikiem szklą-

A. M

Alkaloidy, zasady roślinne, zasady (alkalia) organiczne, związki chemiczne, składające się z węgla, wodoru, azotu i najczęściej tlenu, bardzo są rozpowszechnione w państwie roślinnem, zawarte głównie w nasionach, owocach, korach. Rzadko bardzo znajdują się tam jako związki oddzielne, najczęściej, prawie zawsze, połączone z kwasami orga-nicznemi, charakterystycznemi i właściwemi dla danej rośliny. W pewnych rodzinach roślin wszystkie gatunki zawierają jednakowe A., w innych razach dany A. charakterystyczny jest dla danego tylko gatunku. Niektóre A., takie, jak koniina lub nikotyna, otrzymują się przez dystylacyą w strumieniu pary wodnej; stałe zaś, które przeważnie w wodzie nie są rozpuszczalne, wytrawia się za pomocą rozmaitych rozpuszczalników (alkoholu, wody zakwaszonej i t. p.), wydziela przez dodanie ciała zasadowego i wykrystalizowuje. Są to ogólne zasady, według których A. bywają otrzymywane; w każdym poszczególnym wypadku ma-nipulacya jest odmienną, często bardzo zawiłą. -Przeważna część A. jest stała w zwykłej temperaturze; niewiele tylko jest znanych wt stanie bezkształtnym, głównie są to ciała krystaliczne, w wodzie trudno rozpuszczalne lub zupełnie nierozpuszczalne; wszystkie rozpuszczają się w spirytusie, przeważna część także w benzynie, alkoholu amylowym i chloroformie. Rostwory w największej części mają odczyn alkaliczny. Wiele z nich, może i wszystkie, skręca płaszczyznę polaryzacyi.

nym, z opisanej powyżej biurety, roztwór mianowanego kwasu, dopóki błękitna barwa płynu nie przybierze barwy cebulowo-czerwonej. Pierwsze oznaczenie jest zwykle niedokładnem. Trzeba przeto próbę powtórzyć i to z tą modyfikacyą, iż do płynu alkalicznego dopuszcza się odrazu ilość kwasu mianowanego, wystarczającą prawie do zupełnego zobojętnienia jego, i dopiero po wydaleniu wywiązującego się kwasu węglowego, przez silne kłócenie lub mieszanie, dodaje się kilka kropli wyciągu lakmusowego; dodawszy wtedy kilka kropli kwasu mianowanego, utrafia się dokładnie punkt zobojętnienia płynów. Liczba centym. sześć, mianowanego kwasu, użytych do zobojętnienia płynu alkalicznego, oznacza procent tlenku potasu w danym potażu. Dla dokładnego utrafienia chwili zobojętniania się płynów, można również przed dodaniem ostatnich kropli kwasu zagrzać płyn alkaliczny aż do zawrzenia. W takim razie wolny dwutlenek węgla zostaje całkowicie wydalonym, a barwa lakmusu szybko przechodzi z fioletowej w jasno-różową. Niedogodność, wynikającą z wywiązywania się dwutlenku węgla, można również usunąć przez zastosowanie t. zw. metody alkalimetrycznej zapomocą reszty lub różnicy. Polega ona na tem, iż do badanego płynu alkalicznego dodaje się odrazu mianowanego kwasu w nadmiarze, poczem nadmiar jego oznacza się mianowanym uprzednio ługiem potażowym, którego 1 centym, sześć, zobojętnia 1 centym, sześć, normalnego kwasu szczawiowego. Soda oznacza się w ten sam sposób, co potaż, tylko zamiast 47 gramów odważa się do próby odpowiednią tlenkowi sodu wagę cząsteczkową, t. j. 31 gramów sody. Obecność obojętnych soli rozpuszczalnych nie wpływa na dokładność metody alkalimetrycznej; natomiast siarki i pod-siarczany alkaliczne, znajdujące się dosyć często w potażach surowych, czynią rezultat oznaczeń alkalimetrycznych niedokładnym. Obecność ich łatwo można wykryć, dodając do rozpuszczonego potażu kwasu siarczanego, który rozkłada je wśród wywiązywania siarkowodoru i bezwodnika kwasu siarkawego. Dla usunięcia ich wpływu na oznaczenie alkalimetryczne, miesza się odważona ilość sproszkowanego potażu z chloranem potasu i ogrzewa w tyglu platynowym aż do czerwoności; siarki i podsiarczany zamieniają się przytem na siarczany, zachowujące się biernie podczas zobojętnienia. Metoda alkalimetry-czna daje się również zastosować do oznaczeń węglanów ziem alkalicznych, jako to: wapnia, strontu i barytu. W takim razie, zamiast kwasu szczawiowego lub siarczanego, dającego z zasadami tenii związki nierozpuszczalne lub trudno-rozpuszczalne, używa się do rozpuszczania kwasu azotnego, który tworzy ze wszystkiemi zasadami obojętne sole rozpuszczalne. Miano kwasu azotnego ustawia się podług miana normalnego ługu potażowego. Do oznaczeń takich zastoso-wywa się wspomnianą wyżej metodę za pomocą reszty. Koniecznem dopełnieniem alkalimetryi jest acidimetrya. Tak samo, jak mianowane

roztwory kwasów służą do oznaczania zawartości alkaliów, mianowane roztwory alkaliczne mogą służyć do oznaczania kwasów nieznanej kon-centracyi. Zasada i sposób postępowania są w obu razach jednakowe. Acidimetrya, czyli oznaczanie kwasów sposobem objętościowym, jest tylko odwrotną operacyą alkalimetryi. Dla przygotowania normalnego roztworu alkalicznego odważa się 53 gramy (=: 1 równoważnik w gra-machj czystego i bezwodnego węglanu sodu: Na₂C0₃ — 106

i rozpuszcza w wodzie dystylowanej aż do objętości jednego litra. Dla wykonania próby acidi-metrycznej odważa się ilość kwasu równą jego równoważnikowi w gramach i rozpuszcza znowu w wodzie aż do objętości jednego litra. Do 100 centym, sześć, tego roztworu, zabarwionych lakmusem na czerwono, dopuszcza się zwolna normalnego roztworu alkalicznego, dopóki barwa jego nie przejdzie z czerwonej w błękitną. Liczba centym, sześć, alkalicznego roztworu, użytych do zobojętnienia, przedstawia procent czystego kwasu, jaki się znajduje w kwasie, użytym do oznaczenia. Zamiast węglanu sodu lepiej zastosować do roztworu normalnego czysty wodan sodu, którego miano łatwo daje się ustawić podług normalnego kwasu szczawiowego. Oznaczanie aci-dimetryczne za pomocą normalnego roztworu sody gryzącej przedstawia tę dogodność, iż nie wymaga podgrzewania płynu kwaśnego podczas ope-racyi dla wydalenia kwasu węglowego i daje możność łatwiejszej obserwacyi punktu zobojętnienia.

Pierwszy alkaloid otrzymany został w roku 1803 przez Derosne’a, po którym następnie Seguin i Sertürner dokładniej zbadali części składowe makowca (opium) i wydzielili z niego morfinę. Z biegiem czasu z makowca wydzielono jeszeze kilkanaście innych A. i charakterystyczny kwas inekonowy. Jednocześnie badano usilnie A. innego pochodzenia i obok stosowania ich w medycynie,' z powodu ich własności leczniczych, starano się gorliwie rozpoznać ich naturę, budowę chemiczną. Pracowali w tym względzie najsłynniejsi chemicy: Berzeliusz, Liebig, Wurtz, Hofmann. Dopiero wszakże ostatnie dziesiątki lat pozwoliły na tern polu ważniejsze dokonać postępy, od czasu jak poznano, że najmniej na pozór podobne do siebie A., poddawane rozmaitym przemianom chemicznym, dają identyczne lub podobne produkty roskładu, których naturę chemiczną łatwiej było zbadać. Jednocześnie okazało się, że niekiedy jeden A. może być zamieniony na inny; zwłaszcza gdy te A. wspólne mają pochodzenie, tak np. morfinę przeprowadzono w kodeinę, narkotynę— w hydrokotarninę, hyoscyaminę—w atropinę, morfinę—w pseudomorfiinę i t. d. Wszystkie wreszcie badania chemiczne dużej liczby alkaloidów ześrodkowały się w jednym, niezmiernie ważnym punkcie: poddawane rozmaitego rodzaju przemianom chemicznym, wykazały A. o tyle węzły ścisłego pomiędzy sobą pokrewieństwa, że śród produktów roskładu między innemi wytwarzały ciało zasadowe, pirydynę, ijej bliskie pochodne, lub chinolinę ijej pochodne. Od czasu, gdy poznano tę własność alkaloidów, pod nazwą A. obejmujemy tylko te zasady organiczne azotowe, które od pirydyny lub chinoliny w jakikolwiek sposób wyprowadzić się dają, choć dotychczas nie dla wszystkich A. jeszcze jest to z całą dokładnością wykazane. Badania, o których mowa, dały jednocześnie możność bliższego poznania budowy cząsteczkowej poszczególnych A., co pociągnęło za sobą usilne prace w celu sztucznego, syntetycznego otrzymania alkaloidów. Całkowita synteza udała się dotychczas dla niewielkiej liczby A., z czasem wszakże, nie ulega wątpliwości, że i inne A. sztucznemi sposobami otrzymywane będą, zwłaszcza, że i dziś już bardzo jesteśmy bliscy zrozumienia ich budowy chemicznej. Pierwszym sztucznie otrzymanym alkaloidem była komina, zawarta w pietraszniku plamistym (Conium maculatum). Otrzymał ją prof. Ladenburg w r. 1885. Poznaną przed kilku laty trygonellinę, z nasion Trigonella foenum, otrzymano synetycz-nie (Jahns) w rok później. Piperynę, zawartą w rozmaitych gatunkach pieprzu, atropinę, hyoscyaminę i hyoscynę, znajdujące się w wilczej jagodzie czyli belladonie (Atropa Belladona) i w bieluniu (Datura Stramonium), dalej papawerynę z makowca i wiele innych poznano już dziś o tyle, że ich zupełna synteza wkrótce zapewne nastąpi. Usilne badania chemiczne zwrócone są też ku otrzymaniu morfiny i chininy, które, dla swych własności w wysokim stopniu leczniczych, stanowią przedmioty badań nader ponętne.—Che

miczne badania nad syntezą A. pozwoliły poznać lub sztucznie wytworzyć kilka takich związków, które blisko pod względem chemicznym spokrewnione z naturalnemi alkaloidami, jednakże w świecie roślinnym nie są znane; nazwano je sztucznemi alkaloidami; w wielu razach wykazały one własności lecznicze i tutaj zaliczyć wypada przedewszystkiem tak popularną obecnie antypirynę (ob.).— A. mają zastosowanie głównie w medycynie, w większych ilościach zazwyczaj działają jak silne trucizny; podobieństwo pod tym względem do pewnych ciał zasadowych, wytwarzających się w organizmach zwierzęcych, zwłaszcza pod wpływem mikroorganizmów, spowodowało, iż te ostatnie ciała nazywają także A. zwierzęce mi lub trupiemi; inaczej awą się, i pod tern mianem ogólnie dziś są znane, ptomaina-mi, także leukomainami (ob.). Z bardzo obszernej literatury A. przytaczamy książkę H. Sil-bersteina p. t. „Synteza alkaloidów” (Lwów, 1886) w której inne źródła są zestawione. Po roku 1886 wyszła Amé Pictet „La constitution chimique des alcaloides végétaux” (Genewa, 1888). Prócz tego chemija alkaloidów przeważnie mieści się też w rosprawach i pracach o pirydynie, chinolinie i ich pochodnych. O analitycznem rozpoznawaniu A. najlepiej pouczają prace Dragendorf-fa, Husemanna i in.    M- F-

Alkama al-Fahl (f 620 po Chr.), poeta arabski z czasów przedmahometańskich, opiewał w pieśniach swoich boje i miłość. W popisach poetyckich odnosił zwycięstwa nad sławnym Imru-ul-Kaisem, a jedną pieśnią uwolnił brata swego, wziętego przez nieprzyjaciół do niewoli. Poezye jego wydał Socin: „Die Gedichte des A.” (Lipsk 1867).

Alkamenes, rzeźbiarz grecki, współczesny Fi-dyaszowi, najznakomitszy z licznych uczniów jego. Miejsce i data urodzenia jego niewiadome: podług jednych pochodził z wyspy Lemnos, podług drugich był ateńczykiem; niektórzy uważają go za rówieśnika mistrza swego, prawdopodobnie jednak był młodszym od niego. Działalność artystyczna A. koncentrowała się głównie w Atenach, był czynnym jeszcze po 403 r. przed Chr., gdyż jego dłuta są posągi: Ateny i Heraklesa, ofiarowane przez Trazybulusa i towarzyszy jego do jednej ze świątyń tebańskich, na pamiątkę wyzwolenia się Aten z pod władzy 30 tyranów. Pau-zaniasz wspomina o A. jako o „współczesnym Fidyaszowi i zajmującym drugie po nim miejsce w sztuce rzeźbiarskiej”. Ze A. był znakomitym artystą, było to ogólne przeświadczenie pośród greków, i do tego znawców; potwierdzają to domniemanie i liczne podania, przechowane u autorów greckich, dotyczące to antagonizmu jego z Fi-dyaszem, to ich przyjaźni wzajemnej, to wreszcie zdobycia palmy zwycięskiej podczas konkursu na posąg Afrodyty. Prócz opisów dzieł A., nie przechowało się nic, coby dało nam naocznie ocenić wartość jego artystyczną. Przez długi czas uważano „Venus genitrix” (ob. fig. 227), zdobiącą zbiory Luwru paryskiego, za kopię Afrodyty A.t

mu

Fig. 227. Luwreka Wenu* ,,Genitrix Alkamenesa.”

s. s.

K.K.

słynącej niegdyś, jako arcydzieło jego (Lucian) i w ogóle jako prawdziwa ozdoba Aten, jako posąg, ze wszystkich w Atenach najbardziej zasługujący na widzenie (Pauzaniasz). Owa słynna Afrodyta A. umieszczoną była w tak zwanych „Ogrodach” ateńskich, w pobliżu świątyni „Afrodyty Uranii”. Zapewne do tego to posągu A. odnosi się podanie, przechowane u Pliniusza, według którego Ago-rakrytos (ob.) z wyspy Paros, także uczeń Fidyasza, stanąwszy z A. do konkursu aa wykonanie posągu Afrodyty, gdy zwyciężonym przez tsgo ostatniego został, posąg svój zmienił na Nemezis i sprzedał mieszkańcom Hainaus. A. był także auto-ren posągu Dyonizosa, wyrzeźbionego ze złota i kości słoniowej (Chryzolefanty-na). Zdaniem Beulé’go, podobizna tego posągu znajduje się na jednej z monet ateńskich, przedstawiającej postać siedzącą, przypomi-nającą Jowisza Olimpijskiego (ob. fig. 228). Źródła starożytne wspominają między h¹¹¹⁶¹¹¹! i posągi A.: Hefestosa Aresa czyli Marsa, oraz Hekaty Epi-pirgioyi. Szczególniej ten ostatni, wieńczący ba-styon na’poludniowym stoku Akropolu ateńskiego, m.ał się odznaczać zarówno pomysłem, jak i wykonaniem. I tak co do sposobu traktowania trójgłowej bogini Hekaty,

A. pieiwszy wyzwolił się z więzów tmlycyi, krępujących takich nawet artystów greckich, jak Myron (ob.), i zamiast składać trzy ciała i trzy głowy na jeden posąg, boginią ową przedstawił w trzech postaciach ko-    Moneta ateń8ka

biecych, opartych O tę samą ko- z posągiem Dionizosa, lumnę. Ten typ posągu utrwalił się w sztuce greckiej. Co do walki Centaurów z Lapitami, zdobiącej fronton połudriowy świątyni Jowisza Olimpijskiego, a przypisywanej także dłutu A., nowsze dociekania w tym przedmiocie, oparte na rozkopach przez niemrów, w Olimpii poczynionych, zaprzeczają temu przypuszczeniu.—Porównaj: Overbeck. „Geschichte der Griech. Plastik”. 1. „Antiken Schriftsquellen zur Gesch. der bild. Kunst”. Brunn. „Gefcch. der Griechischen Künstler” I. „Sitzungsberichte der bayer. Ak. der Wis.” (1877 str. 1 id., 1878 str. 442 i d.). Friederichs-Wol-ters. „Die Gipsabgüsse antiker Bildwerke”. „La Grande Encycl. Française” (art. Max. Colli-gnon’a).

Alkamenos, król Sparty, wstąpił na tron około r. 747 przed Chr. Zakończył poczętą przez ojca, Telekeja, wojnę Heloską, a rozpoczął Mes-seńską, zabierając Amfeję w r. 743. Synowi jego, Polydorowi, przypisują zdania moralne, pomieszczone w „Zbiorze apoftegmatów lacedemoń-skich” za których autora uchodzi Plutarch.K-K-

Alkan Charles Henri Valentin, właściwie Morhange (* 30 listopada 1813 r. w Paryżu—*j- tamże 29 marca 1888 r.), pianista i kompozytor francuski. W dzieciństwie wielkie objawiał chęci do gry na skrzypcach, uczęszczał nawet w konserwatoryum paryskiem do klasy skrzypcowej; później jednak zmienił zamiar pierwotny i poświęcił się wyłącznie fortepianowi. Lekcye na tym instrumencie pobierał od Zimmermana, harmonii zaś odDourlen’a. W czasie swego pobytu w konserwatoryum (do 1830 r.) kilkakrotnie zdobywał nagrody. Występy publiczne A. niemałem cieszyły się powodzeniem. Jako pianista i kompozytor kroczył — choć rzadko szczęśliwie — śladami Chopina; może dlatego właśnie Chopin wyróżniał A. z grona swych przyjaciół paryskich, i wielką mu sympatyę okazywał. Z kompozycyj A. znane są: koncert fortepianowy, kilka sonat, duety, bardzo dobre etudy, preludye na fortepian lub organy i w. i.    A- Po1-

Alkandra, małżonka Polibiusza, obywatela Teb egipskich, gdzie posiadał pałac i majątek znakomity. Podarował on Menelausowi dwie kadzie srebrne, dwa trójnogi i 10 talentów srebrnych; A. zaś—Helenie, oprócz srebrnego kosza o którym wspomina Odysseja, kądziel złotą i koszyk okrągły srebrny, z brzegami złotemi. Osoby te mogą być fikcyjne, ale opis ich podarunków zgadza się zupełnie z tern, co wiemy pozytywnie o sztuce egipskiej, stosowanej do przemysłu. Podobne przedmioty rozchodziły się po Grecyi, w czasach dobrze przedhomerycznych, za pośrednictwem kupców fenickich.

Alkanna (Tauschin Flora [1824], 234). Rodzaj należący do rodziny Ogórecznikowatych (.Borragineae), plemienia Nawrotowych (Litosper-meae), przez wielu botaników zaliczany do rodziny Anchusa. De Candolle {Prodrom., X, 97), oddzielił go, z powodu korony o gardzieli nagiej, lub posiadającej tylko kilka włosków lub wypu-klin, w miejsce prawdziwych łuszczek, jak u czer-wieóca (Anchusa). Prócz tego niełupki, wskutek spłonienia, często zredukowane do jednej lub dwóch, w podstawie nie są przedziurawione. Rodzaj ten obejmuje zioła, dziko rosnące na Wschodzie i w okolicach Sródziemno-morskich. Znanych jest około 20 gatunków, z których przytoczymy A. tinctoria Tausch, którego korzeń znany u francuzów pod nazwą Orcanette. Otrzymuje się z niego piękny barwnik czerwony, przechodzący w świetny błękit w zetknięciu z alkaliami. Wiele innych gatunków posiada korzenie podobne. Alkanna albo Totnarhendi Avîcenny t. j. Henne egipcyan, jest Lawsonia inermis L. J- A*

Alkanna czerwień (anchuzyna, alkanina, kwas anchuzowy), C₃₅H₄₀Ow znajduje się w korzeniu alkanny (Anchusa Tinctoria L.). Tworzy bezkształtną, czerwoną masę, nierospusz-czalną w wodzie, rozpuszcza się zaś w alko-

holu, eterze, siarku węgła, tłustych i lotnych olejach i w stężonym kwasie siarczanym; topi się przy 60°. Z alkaliami i ziemiami aika-licznemi daje niebieskie, w wodzie rospusżczalne związki. Alkanna czer. jest czułym odczynnikiem na alkalia i amoniak; najmniejsze ślady tych ciał barwią je na niebiesko. Używa się do farbowania lnianych i jedwabnych tkanin; również do zabarwiania olejków do włosów, tynktur do zębów, pokostów i t. p. Przy długotrwałem gotowaniu alkoholowego roztworu wydziela się dwutlenek węgla, a w roztworze pozostaje zieleń alkanny C₁₇H₂₂Ó₄; roskładowi takiemu zapobiega dodatek kwasu solnego.

Alkarsin, ob. Как o dyl.

Alkatoe, córka Mini asa, króla Orchomenu, która z siostrami, Leukippą i Arsyppą, stawiła opór misteryom bachijskim, wprowadzonym do Beocyi przez Bacha. Zamiast uczestniczyć w nich razem z inemi kobietami, trzy te siostry pozostały w domu i przędły. Za to przemienione zostały w nietoperze, a robota ich w zielone strzępy dzikiego wina (Ovid. Metamorph. IV). Stary mit, jeden z pierwszych, który zawiera tylokrotnie później sprawdzoną treść męczeństwa za wytrwałość w szlachetnem przekonaniu.

Alkatoos, syn Pelopsa, po ożenieniu się z córką Megareja, króla Megary, zostawszy jego następcą, z pomocą Apollona odbudował mury i zamek tego miasta, odbudowie tej nadał swoje imię i uczczony został igrzyskami. Występują jeszcze dwaj bohaterowie mityczni tego imienia: jeden w Iliadzie, jako wychowawca Eneasza, drugi w Eneidzie, jako towarzysz bohatera trojańskiego, zabity w walce z Rutulami. K: K

Alkazar, z arab. al-kassr, twierdza, miejsce

K: K.

może.

Alkantara (Alcantara), miasto warowne hiszpańskie na granicy z Portugalią, otrzymało nazwę od wspaniałego mostu, zbudowanego przez ces. Trajana na rzece Tagu (arab. kantar — most), sięga początkiem swoim bardzo odległej starożytności i było siedliskiem zakonu rycerskiego, założonego w XII w. Z chwilą, gdy Ferdynand V godność wielkiego mistrza zakonu przyłączył do korony (1494), stało się kawaler- obwarowane, najczęściej na wzgórzu,—odpowiada» stwo A. zwyczajnym tytułem, który każdy szlach- niemieckiemu Burg, słowiańskiemu gród, hrad, cic hiszpański za zasługi wojskowe otrzymać greckiemu akropolis (ob.). Nazwą tą oznaczają

And. S.

się także dawne pałace królów maurytańskich;

Alkantara, dawniej przedmieście Lizbony, a po najsławniejsze alkazary znajdują się w Toledzie, ostatniem trzęsieniu ziemi (1755) jej część inte- Kordubie, Sewilli, Palermo, Segowii i i. And s. gralna; słynie ze wspaniałego akweduktu, zbudo- Alkekengi, jest to Physalis Alkekengi L. W i ś-wanego 1738 r. na 127 arkadach, oraz ze zwyeię- nia żydowska, roślina zielna, trwała, z ro-stwa hiszpanów, jakie pod wodzą ks. Alby nad dżiny Psiankowatych (Solaneae), dziko rosnąca w Portugalczykami odnieśli (1580 r.).    And-s- zachodniej Europie, na gruntach wapiennych,

K.K.

Alkarazas, hiszp. alcarraza, z arab. „al w których szeroko się rozpościera przy pomocy kuraż”, dzbanek, naczynia dziurkowate, postaci swoich podziemnych, czołgających się kłączy, butelek lub karafek, używane powszechnie w kra- Kwiaty, liście i korzenie służą jak środek prze-jach gorących do przechowywania wody i innych czyszczający; owoce, które są czerwonemi jagoda-napojów, które w nich pozostają zimne. Polega mi, zawartemi w kelichu pęcherzowatym, posiało na tej zasadzie, że woda, ulatniając się, za- dają również własności przeczyszczające. Des-biera znaczną ilość ciepła (ob. parowanie); gdy saignes i Çhautard otrzymali z nich materyę bez-więc z naczynia dziurkowatego woda przesiąka azotową, którą nazwali fizaliną (physaline). J*A* drobniutkiemi kropelkami, tworzy na powierzchni Alkemedon, 1) bohater mityczny, rozzłoszczonego cienką warstwę, która się wciąż ulatnia, za- ny na córkę, Filonę, że tajemnie poślubiła He-bierając potrzebną ilość ciepła samemu naczyniu raklesa, wnuczka wraz z matką wyprawił w góry i zawartej w nim cieczy, temperatura jej po- na pastwę dzikim zwierzętom; lecz uratował ich zostaje więc wciąż niższą od temperatury otacza- Herakles. 2) towarzysz tyrreńczyków, którzy, jącego powietrza. Ponieważ ruch powietrza przy- chcąc porwać bożka Dyonizosa, przemienieni zo-spiesza parowanie cieczy, należy naczynia umie- stali w delfinów. 3) znakomity rzeźbiarz grecki, szczać tak, aby wystawione były na prądy po- Alkhazini, fizyk arabski z XII wieku, o które-wietrza, najlepiej zatem zawieszać je pod drze- go życiu nie posiadamy żadnych szczegółów. Sawami i rozbujać. Wartość tych naczyń zależy mo jego nazwisko stąd tylko znamy, że niektóre od dziurkowatości materyału, z którego są wy- rozdziały swego dzieła zaczyna od wyrazów: „Tak robione. Najlepsze pochodzą z    Hiszpanii,    gdzie    mówi A“. Komitet, zajmujący się wydawaniem

się wyrabiają z    wypalonej gliny    wapiennej,    albo    pism amerykańskiego towarzystwa wschodniego

też^ z mieszaniny 8 części czystej glinki i 5 przypuszczał, że A. i Alhazen (oh) są jedną części wapna.    Fabrykują się    wszakże i    w in-    osobistością; w dziele swojem wszakże, przytaczanych krajach,    bądź również    z gliny    wypa-    jąc twierdzenia o środku ciężkości, powołuje się A.

lonej, bądź z naturalnych kamieni dziurkowa- na Ibn al Haithama; gdy więc wykazano, że ten tych. ^ Wyroby takie we Francyi nazwano hy- ostatni jest właśnie Alhazenem, domysł powyź-dro cérames. Wpływ dziurkowatości naezy- szy o identyczności A. i Alhazena musiał upaść, nia na temperaturę zawartej w niem cieczy oka- Dzieło A. jest jedynem znanem nam działem me-zać można też za pomocą dziurkowatych walców chanicznem arabów; napisane w r. 515 hegiry, glinianych, używanych do budowy stosów galwa- ma osobliwy tytuł „Księga o wadze mą-nicznych.    dr ości”, i dopiero w r. 1857 w części zostało

S. K.

E. D

przetłumaczone na język francuski przez N. Khanikowa i wydane przez „American Oriental Society”. Książka ta traktuje głównie o wadze, którą dla zalet jej autor nazywa wagą mądrości. Składa się ona, jak dzisiejsze nasze wagi, z drążka równoramiennego; posiada jednak aż pięć talerzyków, ramiona zaś są podzielone, aby waga służyć mogła na wzór naszej wagi rzymskiej. Jeden z talerzyków może być uczepiony pod drugim, aby ciała można ważyć w wodzie, a inny ruchomy talerzyk służy do zrównoważenia tego talerzyka wodnego. Służyła ona autorowi głównie do oznaczania ciężarów właściwych, a załączona tablica ciężarów właściwych 50 substancyj rzeczywiście dobrze świadczy o dokładności wagi i biegłości autora, który wychwala nadto różne korzyści swej wagi, jak np. to, że może służyć do odróżniania metali i drogich kamieni od ich imitacyi. A. opiera się na mechanice greckiej, a głównie na prawach Archi-medesa o drążku i o ciałach zanurzonych w cieczy; wnioskuje stąd jednak, że i w powietrzu ciała muszą na ciężarze tracić. Wypowiada również jasno, że prędkość ciał mierzy się stosunkiem drogi do czasu i że ciężkość działa na ciała w stosunku prostym ich masy. Wie dalej, że różne wody mają różny ciężar właściwy i że zależy on od temperatury wody, a jego waga miała wskazywać mniejszy ciężar wody w lecie, aniżeli w zimie, co dobrze mówi o ścisłości jego doświadczeń. Książka A. jest jakby pierwszym krokiem w fizyce arabskiej ku metodzie doświadczalnej, wpływu wszakże na dalszy rozwój nauki na tej drodze nie wywarła. Nauka arabska chyliła się już wtedy ku upadkowi, a fizycy europejscy, jak widzieliśmy, poznali ją dopiero w ostatnich czasach.

Alkid, ob. Herakles.

Alkidamas, starogrecki pisarz muzyczny z Elea i krasomówca, uczeń Gorgiasza, żył około 400 r. przed Chr. Pisma muzyczne A. zaginęły.

Alkidamas, retor grecki z IV w. przed Chr., pochodził z m. Elei, w Eolidzie; uczeń Gorgiasa a spółczesny Isokratesowi, wykładał krasomów-stwo w Atenach. Pisał dużo i niektóre z jego dzieł pozostały dotąd (Blass: „Die Attische Beredsamkeit; II, str/317).    K:K:

Alkiermes, ob. Phytolacca.

Alkierz, w ogólnem znaczeniu jest nazwą pomieszczenia ustronnego, lecz pozostającego w związku z całością mieszkania. W wieku XIV A. nazywano pokoje, umieszczone w wieżycach lub narożnikach budowli, a często i występujące, osłonięte ganki; w późniejszych czasach, gdy potrzeba wygodnego pomieszczenia rozwijać się zaczęła i w stanie mieszczańskim, A. nazywano pokój, przeważnie zajmowany przez kobiety i do ubioru dla nich przeznaczony. Zamożniejsze domy gospodarskie składały się zwykle z izby, przeznaczonej na ognisko domowe i przyjęcie gości, komory, czyli sypialni, i alkowy, służącej w zwykłych warunkach za pokój kobiecy i dziecinny, w wyjątkowych zaś, oddawany gościom. Stąd też za czasów

Stanisława Augusta, po dworach zwano A. pokoje gościnne z garderobami. Zmienione dziś warunki potrzeb życiowych zatarły w miastach zupełnie nazwę A., a nawet po dworach dawne A. miano’ wane są obecnie pokojami gościnnemi.

Alkifron, retor grecki, żyjący prawdopodobnie w Ii wieku po Chr., współczesny Lucyanowi, i równie jak on malarz obyczajowy, ale nieskończenie niższy talentem. W poetycznej formie listowej, jakoby od rybaków, rolników, pasorzytów, i heter, kreślił on obrazki obyczajów z Aten i okolicy, których pozostało 118. Dykcyi jego brak poezyi, stylowi oryginalności, czuć w nim trzymanie się wzorów dawnych: wartość jednak utworów stanowią charaktery osób, z których rozmaitości można sobie odtworzyć pewną stronę spólczesnego życia. Najstaranniejsze wydanie jego listów jest Meineckego, Lipsk 1853.    Ł K-

Alkil. Mianem A. oznaczamy rodniki alkoholi jednohidroksylowych, pochodzących ód węglowodorów szeregu metanowego. Ponieważ węglowodory te posiadają wzór ogólny Ca H₂n +2? A. przeto mogą być wyrażone przez Cn H₂n +r Łatwo dostrzedz, że A., zawierając nieparzystą liczbę atomów wodoru w swym składzie, nie mogą istnieć w stanie oddzielnym, lecz tylko w związkach stanowią grupy, obdarzone pewnym stopniem samodzielności, na wzór wszystkich wogóle rodników. Są one jednowartościowe i jako takie zastępują jeden atom wodoru. Wolną jednostką powinowactwa mogą wiązać się między sobą, lecz wtedy powstają nasycone węglowodory (metanowe). Za przykład A. mogą służyć: nietjd., CH₃, etyl, C₃ H₅, propil, Cg H₇, kwartyl czyli butyl, C₄H₉, pentyl czyli amil, C₅ H₍₁ it. d. Dwumetyl, CH₃,Oti₃, jest etanem, dwuetyl, CH₅. OH₅— kwartanem; używamy jednak i mieszanych nazwisk, np. metyloetyl, CH₃ CH₅, który jest propanem, etylopropil, CH₅. C₃ H₇, który jest pentanem i t. p. Na podobieństwo wyrazu A. utworzono też alkilen, na oznaczenie rodnika dwuwartościo-wego, powstającego z węglowodoru szeregu metanowego przez odjęcie 2 at. wodoru. Alkileny niekoniecznie są identyczne z węglowodorami szeregu etylenowego—mogą być izomeryczne z niemi, np. etyliden, CH₃.CH1? izomeryczny z etylenem, CH₂. CH₂. Rodniki, tworzące się przez stratę 3 at. wodoru z węglowodorów metanowych, można-by nazywać alkilenilami, np. C₃ H₅, propenil, rodnik _ trójwartościowy, C₄ kwartenil i t. d. Zn Alkimos (silny.), był to ogromnych rozmiarów posąg, przedstawiający leżącego lwa, umieszczony jako symbol straży przy wejściu do portu Pirejskiego w Atenach; dzisiaj jeszcze widzieć tam można jego podstawę. Tego to lwa, w r. 1687, zabrali wenecyanie i umieścili w swoim arsenał gdzie stoi dotąd, na lewo, jako jeden ze czterech, okryty napisami, dziś nieczytelnemi. Obecna na* zwa włoska portu Pirejskiego: Porto Draco lub Porto Leone, pochodzi właśnie od tego posągu.

Alkindi (Kendi, Alkendius, Aichindii filozof arabski z IX stulecia, nazywał się właściwie AbûJussuf Jakub Ihn Izaak a

к. к-

K: K:

Kindi (* 813? roku w Bässorze nad zatoką perską — j* 873 r.), pochodził ze starego rodu Kendich, liczącego między swymi protoplastami kilku książąt z różnych prowincyj arabskich. A. był synem Izaaka ben al Sabbah, namiestnika Kufy, podczas kalifatu El Mahdiego i El-Raszyda, sam przemieszkiwał, zapanowania El-Mamuna i El Motasfena (813 — 843), najprzód w Bassorze, później w Bagdadzie. Odbywszy sumienne studya w obu tych miastach, A. zasłynął wkrótce wśród arabów, jako właściwy twórca ich filozofii, ztąd „filozofem” przezwany, a przytem zaszczycony został przydomkiem „Najdoskonalszego męża swego stulecia” i „Jedynego w swoim czasie.” To też, pomijając fakt, że A. rzeczywiście otwiera sobą szereg myślicieli arabskich mniej lub więcej samodzielnych, którzy pod nazwą „filozofów” komentują i rozpowszechniają filozofię arystotelesową, ów pierwszy „filozof“ arabski jest przytem człowiekiem uniwersalnym, rozległej wiedzy i wielkiej płodności literackiej. Z przechowanego jedynie spisu dzieł i rozpraw jego, („Bibliotheca arabico-hispana Casiri’ego,“ tom I str. 353 i dalsze), których liczba dochodzi do 263, widać, jak wielostronnym A. był pracownikiem; nie było prawie żadnego zakresu nauk, którego A. w rozprawach swoich nie dotykał. W liczbie wymienionych dzieł jego 32 odnoszą się do filozofii, a z nich najwięcej poświęconych jest kwestyom, ze studyów logiki płynącym. A. nie jest niewolniczym tłómaczem Arystotelesa, ale raczej myślącym i samodzielnym jego parafrastą. Wielbiciel mędrca greckiego, A. z całą starannością komentuje jego dzieła, szczególniej „Organon“. Na matematykę zapatruje się A. jako na podstawę zasadniczą wszelkiej wiedzy, a nauki przyrodnicze uważa za część istotną filozofii. A. znał także astronomię i medycynę. Pośród wyznawców Koranu uchodził za wolnomyślnego, i był też z tego względu przez nich prześladowanym. Kalifowie natomiast cenili uczoność jego i z ich to polecenia tłómaczył on autorów greckich. Jemu także przypisują przerobienie dawniej już istniejącego przekładu arabskiego zagadkowego dzieła, znanego pod nazwą „Theologia Aristotelis.“ Z pism A. w ogóle mało co jest znanem. Ze wszystkich dzieł jego dotąd doszły do nas tylko niektóre traktaty muzyczne i astrologiczne. Ponieważ z ważniejszych pism A., a zwłaszcza filozoficznych, żadne nie przechowały się, trudno więc ocenić ich doniosłość naukową; świadomsi prac jego, jak Roger Bacon i Hieronim Carda-nus, bardzo wysoko je cenili.—(Porów. Brucker. Historia critica filos, T. III. Laekemacher. De Alkendi Arab urn philosophorum celeberrimo. Helm-stadt. 1719. Flügel, Alkindi genannt, der Philosoph der Araber. Leipzig. 1857). A. nadto jeszcze był autorem 22-ch pism treści lekarskiej, z których jedno tylko „De medicamentis composais“ drukiem ogłoszone zostało (obok dzieł Me-sue’go, 1531). Ponieważ A. za podstawę wiadomości wszelakiej poczytywał matematykę, więc też i działanie lekarstw złożonych objaśnić starał

się przy pomocy prawideł arytmetycznych i harmonii muzycznej.    ^ s~

Alkinoos, mityczny król Feaków na wyspie Scheryi, utożsamianej z Korcyrą (Korfu), potomek Posejdona, syn Nausitoosa, ojciec pięciu synów i córki Nauzikai. Podejmował on, według Apoloniusza Rodyjskiego, gościnnie Argonautów;, ale najbardziej znany jest z Odyssei Homera. Według tamecznego opisu, mieszkał on we wspaniałym pałacu, o ścianach wykładanych miedzią i drzwiach złocistych, otoczonym ogrodem, zacienionym drzewami, oświeźanym przez pięknie urządzone wodotryski. Tam-to przyjmuje on rozbitka Odysseusza,którego »apotkawszy zagrzęzłego w nadbrzeżnym mule morskim, Nauzikaa, piorąca bieliznę ze służebnicami, przyprowadza nagiego do pałacu, gdzie przyjęty z nadzwyczajną uprzejmością, uczczony huczną biesiadą z tańcami,—opowiada swe wypadki. Jest to jeden z najpiękniejszych epizodów Odyssei, tchnący malowniczą prostotą, a wielce pod względem obyczajów charakterystyczny. A. wśród swego ludu, cieszącego się wielkim dobrobytem, doznawał prawie czci boskiej. Stał się też, zwłaszcza pomiędzy żeglarzami miejscowymi, postacią legendową,

Alkinoos, filozof z П wieku ery chrześciańskiej, ze szkoły platońskiej, z epoki aleksandryjskiej, domniemany autor „Szkicu nauki platońskiej,“ przełożonego na język, łaciński przez Marsiliusa Ficinusa pod tytułem „Introductio in Platonie dogmata“ i wydanego w 1783 r. przez J. F. Fischera w Lipsku, a z tłómaczeniem francuskiem Combe-Dounon’a w Paryżu 1800 r. W szkicu powyższym domniemany autor wykłada treściwie systemat filozoficzny Platona, ale wprowadza da niego obce naleciałości, zwłaszcza zaś pojęcia wschodnie. Szczególniej rozwija on rzecz o duchach i demonach, tworząc kompletny systemat własnej „demonologii“, jakby torując tym sposobem drogę magii średniowiecznej. Co do autorstwa tego szkicu filozofii Platońskiej, oraz autentyczności epoki, przypisywanej mu, toczą się spory między historykami filozofii greckiej. Zeller,, opierając się na najnowszych poszukiwaniach Freudenthala („Hellenistischen Studien“. 3 zeszyt. „Der Platoniker Albinos und der falsche Alkinoos“ str. 241 — 327), utożsamia A. z Albinosem (ob.) któremu dzieło powyższe przypisuje.—Porów. Zeller „Die Philosophie der Griechen* tom IY, Lipsk. 1880 r. str. 809 i dalsze. s- s-Alkione, imię już to jednej z Atlantyd, już też jednej z córek Eola. Obie te istoty mityczne, wskutek gniewu Zeusa i Hery, o to, ie się do niej porównywały, zostały przemienione, jedna w mewę, druga w zimorodka (alcyon). Stąd w Grecy i Alkiońskie dni, których była 14, siedm przed i siedm po zimowem przesileniu dnia z nocą, a to iż, jak bajano, w przeciągu tych dni ptak, poświęcony Tetydzie, bogini wód, zimorodek, ściele sobie gniazdo i składa jajka na morzu, zwykle w tej porze spokojnem.

Alkionejos, olbrzym, który w najdawniejszych legendach greckich zdaje się mieć jednakie zna-

czenie z Geryonem, czyli wyobraża uosobienie zimy ponurej, potwosnej, którą zwycięża słoneczny bóg Herakles- Syn Uranosa (nieba) i Gei (ziemi) przyjmuje udział w walce Tytanów z Olimpem. Nieśmiertelnym jest, póki zostaje na ziemi: toteż Herakles za radą Ateny wyciąga go aż po za F aliéné, gdzie leżą granice świata, i tam olbrzym ginie. Pindar dodaje mu miano wola r z a, które nasuwa myśl o chmurach, czyli o niebiańskich krowach Aryasów (tak często legendy, odległe czasem i miejscem, wiążą się z sobą duchem wewnętrznym i wskazują ślady jednego pochodzenia). Poeta ten wprowadza go do wyprawy Heraklesa przeciw Erytyi, oraz daje mu udział w wykradzeniu jałowic Heliosa. Słowem, jest to ufiguro-wanie poetyczne jakiegoś pierwotnego pojęcia kosmicznego, wyobrażającego stosunek ziemi do

K; K.

lesa).

firmamentu niebios.

Alkitran żywica otrzymana niegdyś z cedru, u arabów (Bory Diction. I 219). Pliniusz nazywał ją Cedria.

Alkmaar, miasto w prowincyi holenderskiej Holandyi północnej, na półwyspie, oddzielającym m. Północne od zatoki Zuyderzee. Dwie ważne linie komunikacyjne, łączące Amsterdam z krań-cowem miastem półwyspu—Helder, a mianowicie kanał północno-holenderski i kolej żelazna, schodzą się w A. i wzmacniają handlowe jego znaczenie. Miasto, jak zwykle w zachodniej Holandyi, oznacza się nadzwyczajną czystością. Jest siedzibą sądu okręgowego, posiada piękny ratusz, pięć kościołów, arsenał, teatr i do 15,000 m-ców którzy prowadzą handel zbożem i nabiałem, wyrabiają płótno żaglowe, ocet, pergamin, i rafinują sól z wody morskiej. Okolica niegdyś bagnista, dziś osuszona i starannie uprawna. W A. «awartym został pokój 1799 r. po dwukrotnie odniesionych zwycięstwach przez jenerała franc. Brune nad wojskami ks. York.    And-s-

Alkman, poeta-liryk, należy do tej gruppy śpiewaków spartańskich, którzy w wieku VII (670 — 600) przed Chr. najwięcej się przyczynili do ujęcia słowa poetycznego w karby taktów muzycznych, stopniowo kształcąc i urozmaicając rytm, dzieląc okresy treści wyśpiewywanej na równomierne strofy. A. tern się jeszcze pośród innych współczesnych odznacza, że gdy tamci tworzyli pieśni solowe, on przeważnie tworzył chóralne, z towarzyszeniem fletni, narzędzia w rodzaju dzisiejszej pikuliny, której ostry dźwięk energiczniej oddziaływał na nerwy tłumów, niż delikatne brzmienie poprzedniej lutni kilkostrunnej. Jak większa część tych śpiewaków spartańskich, tak i A. był tam cudzoziemcem. Pochodził on, a przynajmniej jego rodzina, z Sardes w Lidyi; dostał się jednak do Sparty w bardzo młodym wieku, niektórzy utrzymują nawet, że jako niewolnik, lubo jego wyborna znajomość języka miejscowego i wytworność talentu poetycznego zdają się temu przeczyć. Zastał on już pewną rozmaitość rytmów piosennych, ale ją osobiście wzbogacił, nową opatrzył muzyką, z czego też zasłynął. Jest nawet jeden wiersz jego imienia charaktera daktylicznego:

— w u ! —^ w j —\j \j ¹ — y

„Wiosna się zbliża, bociany wracają” Reformy te co do kształtów popierając talentem twórczym, A. torował drogi dla Stezychora i Pinda-ra. Z ułamków, jakie po nim pozostały, widać, że był to śpiewak przeważnie ludowy, zwracający się do mas, a przytem lubiący wyrażać uczucia osobiste, domowe. Pozostałość jego mieści się we wszystkich zbiorach liryków greckich, Zalecamy lipskie wydanie Bergka z r. 1853, „Poe-tae lyrici graeci“. Ob. też „Dzieje lit. staroż.“ wydanie Lewentala w Warszawie.    K- K-

Alkmar, albo Alkmaer Henryk, poeta niemiecki z Lotaryngii w XV w., przerobił na język dolno - niemiecki niderlandzki poemat o lisie, znany obecnie tylko z urywków. Na nim wszakże opiera się w części nieco późniejsze, dotychczas istniejące, opracowanie tego poematu p. t. „Heine-ке-Fuchs“ (Lubeka 1498).

Alkmens pochodziła z rodu Perseusza, a według hezyodowej „Tarczy Heraklesa“ była córką jege syna, Elektryona. Poeta genealogiczny, Azyus (Fragmenté), nazywa ją córką Amfiaro-sa i Eryfili. Po śmierci Perseusza, syn jego, Al-keos, i wnuk, Amfitryon, mieszkali w Tyryncie. Ten ostatni wszedł w zatarg z Elektryonem z powodu bydła i zabił go w przystępie gniewu (Tarcza Heraklesa). Nadto, mieszkańcy Tafii, trudniący się rozbojem, zajęli Tyrynt i wymordowali synów Elektryona, tak, iż jedyną z rodziny pozostała Alkmena. Miała ona zaślubić stryjecznego swego brata, Amfitryona, ale kazała mu przysiądz, że powstrzyma się od dokonania małżeństwa, póki nie pomści śmierci jej braci. Amfitryon, z pomocą Teban, Lokrów i Focejczyków, oraz córki samego króla tafijskiego, Komety, pobił nieprzyjaciół; poczem wrócił do Teb, by dokonać małżeństwa. Ale uprzedził go Zeus. W noc poślubną przyjął on jego postać i przed nim nawiedził Alkmenę. Pragnął on mieć z niej syna, dzielniejszego od wszystkich, jakich miał poprzednio, „okaz siły nieprzezwyciężonej wobec bogów i ludzi“ (Tar. Berakl.). Za nadejściem pory, A. powiła dwoje bliźniąt. Jednym jest ów wielki bohater wszechhelleński, Herakles, syn Zeusa, drugim — niższy i mało ceniony, Ifikles, syn Amfitryona (Ob. Hezyoda, Tarcza Herak-

K. к.

Àlkmene, planetoida (82) odkryta przez Lu-thra w r. 1864; największa odległość jej od słońca = 3.38, najmniejsza 2.16 (jeżeli odl. ziemi = 1), czas obiegu dokoła słońca wynosi 4.6 lat.

Alkmeon, syn Amfiarosa (ob.) i Eryfili (ob.) Wskutek rozkazu ojca, który śmierć swą przypisywał małżonce, przekupionej bogatym naszyjnikiem dla wciągnięcia go w wojnę z Tebami, Alkmeon, ośmielony wreszcie powiedzeniem wyroczni delfickiej, zamordował własną matkę; za co ze swej strony, straszna mścicielka, Erynnis, wymierzyła mu srogą karę, odebrawszy mu rozum, przepędzając go z miejsca na miejsce, nie

92

Knoiklopedys Pow*zechna linatr.

к. к.

dając chwili wytchnienia i spokoju duszy. Udał się o ratunek do Apollona delfickiego, który zalecił mu złożyć w ofierze świątyni ów przekupny naszyjnik Eryfili, a nadto wydalić się w jaki zakątek niedostępny słońcu, które spoglądało na jego matkobójstwo: wtedy odzyska rozum i spokój. Zakątek taki znalazł A. przy ujściu rzeki Acheloosa, przez gromadzenie mułu tworzącej mnóstwo kęp, ocienionych bujną roślinnością. Na jednej z nich, nieopodal od Eniady, osiadł stale A., żył odtąd w spokoju i stał się pierwszym bohaterem Akarnanii, ziemicy, przezwanej tak od jego syna, Akarnana (Tucydydes;

II, 68—102). Złożony przezeń ów sławny naszyjnik miał być wynaleziony w skarbcu świątyni i zabrany przez rabusiów focejskich, już w czasach Filipa Macedońskiego, i dostał się kobiecie złej, która później zamordowała męża. (Ateneusz VI). Obiegały inne jeszcze legendy o Alkmeo-nie obłąkanym, przykrojone, lub i zgoła wymyślone przez tragików ateńskich. Udał się on do Fe-geja, króla Psofidy w Arkadyi, pojął w małżeństwo córkę jego, Arsynoe, i dał jej w podarunku ślubnym ów naszyjnik; lecz, skutkiem prześladowań Eryn-ny matczynej, nie mogąc tam wytrwać, schronił się na dwór króla Acheloosa, gdzie, poślubiwszy córkę jego Kalliroe, znalazł uspokojenie. Ale gdy ta nalegała o naszyjnik, A. udał się po niego do Psofidy, gdzie go synowie Fegeja zamordowali. Pozostawił dwóch synów bliźniaczych w młodzieńczym wieku, za którymi błagała Zeusa Kalliroe, ażeby im dał cudownym sposobem wczesną męskość dla pomszczenia ojca. Zeus błagań wysłuchał, Amfoteros i Akarnan, jednocześnie zmężniawszy, udali się do Arkadyi, morderców ojca zabili, i zabrawszy naszyjnik, zanieśli go do Delf. (Apollodor: 1П; 5, 6, 7; Pauza-niasz: VIII; 3, 4, 24).

Alkmeon (Alkmaion), filozof, astronom, anatom i lekarz z V stulecia przed Chr., jeden z wybitniejszych myślicieli greckich z epoki przedso-kratesowej. Dzieła jego nie doszły do potomności, ani też znanym jest jego systemat filozoficzny. Ze wzmianek o nim i krytyk niektórych jego poglądów, tu i owdzie rozproszonych u pisarzy starożytnych, można jednak wnioskować o znaczeniu, jakie nauczanie jego miało dla rozwoju współczesnej mu filozofii w Grecyi, a tern samem uznać w nim wybitnego, jak na owe czasy, myśliciela. Poszukiwania na tern polu uczonych, jak Krische, Unna, Philippson (w latach 1830— 1840), oraz wznowione ostatniemi czasy studya krytyczne: Hirzel’a, Chaignet’a i wreszcie znanego historyka filozofii greckiej, Zellera, (1873 — 76) potwierdziły doniosłość wpływu A. na współczesnych i późniejszych filozofów greckich, chociaż szczegółów co do życia jego, ani dzieł, jakie tworzył, nie odkryły i sprzecznych wiadomości o nim nie wyjaśniły. Z różnych zdań i domniemań najprawdopodobniej szem jest, że A.urodził się w tak zwanej Wielkiej Grecyi, t. j. we Włoszech południowych, w Krotonie, z ojca Peritoosa, albo Peirytoosa. Młodość jego przypada na epokę starości Pitagorasa. Czy był uczniem i zwolennikiem tego ostatniego, jak sądzą niektórzy, (Müllach), twierdzić niemożna, to jednak pewne, źe musiał znać dobrze doktrynę sławnego za czasów jego w Krotonie Pitagorasa i w ogóle poglądy całej szkoły pytagorejskiej ówczesnej, której uczniowie taki rozgłos mieli w Grecyi, a uprawiali, podobnie jak A., prócz filozofii, specyalnie psychologię, astronomię i medycynę. To też, gdy jedni, jak np. Kitter, stanowczo wyłączają A. z pośród Pytagorejczyków, inni, odróżniając naukę jego, od szkoły pytagorejskiej w ogóle, przyznają jednak pewne wspólne w nich punkta. Picavet znowu, rozważywszy różne te mniemania, twierdzi stanowczo, że, jakkolwiek filozofia A. rzeczywiście początkowo wypłynęła z zasad pytagoreizmu, to jednak dalsze badania swoje A. skierował głównie na nauki specyalne, na empiryczne studya danych czysto naukowych, studya, które w szkole pytagorejskiej były na drugim zaledwie planie, i przeto widzi w nim raczej astronoma, medyka, fizyologa i psychologa, aniżeli filozofa w ści-słem znaczeniu słowa. Nie przesądzając sporu o tern, czem głównie był A., czy filozofem, czy badaczem uczonym, to jednak pewne, że we wszystkich za czasów jego uprawianych gałęziach wiedzy ludzkiej pracował i zająć musiał wybitne w nich stanowisko, skoro najznaczniejsi przedstawiciele tych poszczególnych nauk polemizują z nim w dziełach swoich, a nawet, jak Arystoteles, poświęcają krytyce zdań jego oddzielne studya. Co do dzieł A., o jednem tylko przechowała się wiadomość u starożytnych pisarzy, a mianowicie o dziele: „O Naturze” (Perl physeos albo Physicos logos), z którego nawet początek zacytowany jest (z Favorinusa) u Diogenesa Laer-cyusza (VIII, 5) w słowach, streszczających zdanie A. o poznawalności ludzkiej: „bogowie mają jasną świadomość o rzeczach niewidzialnych, ludzie zaś co do tych rzeczy mogą tylko robić przypuszczenia.” Księga ta, o której istnieniu wiedział i Stobeus, i Plutarch, byłaby jedną z najstarszych ksiąg o naturze. A., jak się zdaje, przypisywał wielkie znaczenie nauce astronomii, chociaż niewiadomem jest, o ile przyczynił się do jej rozwoju. O gwiazdach i niebie twierdzi A., że są boskiemi, gdyż ruch ich jest wieczny i samoistny. Ziemia, zdaniem A., jest jedną z planet i krąży w około ogniska świata; ruch planet odbywa się z zachodu na wschód, gwiazd zaś stałych ze wschodu na zachód. Krische uważa A. za twórcę anatomii. Już u starożytnych uchodził A. za pierwszego, który uprawiał sekcyę ciał (Chalci-dius w komentarzu do Timaiona platonowego), w każdym razie wiadomo, że A. łączył psychologię z fizyologią. Badał rozwój zarodka, twierdził, że wszystkie wrażenia ześrodkowują się w mózgu za pośrednictwem przewodników, prowadzących je od organów zmysłowych, i dlatego mózg uważał A. za organ rozumu i siedlisko duszy. Duszy ludzkiej przypisuje A. nieśmiertelność, a stąd człowieka uważa za istotę pośrednią pomiędzy Bogiem i zwierzęciem, i dlatego to A. dla pu-

s. s.

к. к.

znania człowieka badał zwierzęta. Wogóle dążność porównawcza w badaniach zdaje się charakteryzować przedewszystkiem prace A., nawet świat roślinny porównywa on ze zwierzęcym— kwitnięcie z dojrzałością. Wmetafizyce A. rozwijał głównie teoryę swoją o sprzecznościach w zjawiskach ziemskich, wogóle, a w szczególności w życiu ludzkiem. Jak utrzymują Arystoteles i Diogenes Laercyusz, A. jest autorem tablicy sprzeczności, w której Arystoteles widzi wielkie podobieństwo ze sprzecznościami szkoły jpytagorejskiej, twierdzi tylko, że u A. nie są one wykazane tak systematycznie, jak u przedstawiciela tej ostatniej -—Pytagorasa (Met. 1, 5). Powinowactwo teoryi sprzeczności A. z takąż teoryą pytagorejczyków, jest rzeczywiście widoczne; nowsza krytyka jednak pierwszeństwo autorstwa jej przypisuje, wbrew Arystotelesowi, pytagorejczykom (Zeller). Nie-wchodząc w bliższy rozbiór autentyczności przypisywanych Alkmeonowi poglądów, w zakresie fi-! ozofii i nauk przyrodniczych, gdyż i tak z urywkowych tych twierdzeń i zdań jego, przez staro» źytnych przechowanych, trudno obecnie odtworzyć sobie całość systematu filozoficznego myśliciela i lekarza z Krotony, zauważymy tylko, że w każdym razie systemat ten nie był bez wpływu na późoiejszy rozwój filozofii greckiej. Sądzimy przeto, że przyznać mu należy doniosłość naukową, choćby już z tego tylko względu, że tacy myśliciele, jak Platon i Arystoteles, ze zdaniem A. rachują się, a nawet pierwszy, jak twierdzą niektórzy (Hirzel), w filozofii jego znalazł podnietę do samodzielnego myślenia, gdy drugi miał osobne dzieło krytyce jej poświęcić. Platon nawet, chociaż krytykuje filozofię A., korzysta z jego poglądów, któremi posiłkuje się przy swoich rozumowaniach (Hirzel). I tak np. argument A. na korzyść nieśmiertelności duszy ludzkiej, wyprowadzony z ruchu jej wiecznego, na podobieństwo gwiazd, Platon spożytkował kilkakrotnie w znanych dyalogach swoich, głównie zaś w „Fedrze”. Hirzel twierdzi nawet, że zarówno „Timaion” Platona, jak i „Traktat o duszy” Arystotelesa, zawierają niejedną myśl, zaczerpniętą z dzieł A. Pomijając dzieło osobne, poświęcone krytyce peglądów A., jakie Arystoteles miał jakoby napisać (Diog. Laert. Y, 25), a które do *ms nie doszło, w każdym razie znajdujemy kilkakrotną wzmiankę o A. i krytykę zdań jego w „Metafizyce“ Arystotelesa, w jego „Historyi Zwierząt”, oraz w traktatach „O Duszy“ i „Rodzeniu się zwierząt.“ Porów. A.-B. Krische: „De societatis a Pythagora in urbe Crotoniatarum conditae scopo politico commentatio” (Getynga,

1830) .— Philippson: „Hüle anthropine” (Berlin,

1831) .—M.-A. Unna: „De Alcmaeone Ootoniata“ (w „Philoso-histor. Studien“ Petersena. Hamburg 1832. str. 41—87).—Krische: „Forschungen auf dem Gebiete der alten Philosophie” (Getynga, 1840. t. I).— Müllach: „Fragmenta phi-losophorum graecorum“ (Paryż, 1867. t. II).— Sprengel: „Beiträge zur Geschichte der Medizin” 4. J.—-Chaignet: „Pythagore et la philosophie pythagoricienne” (Paryż, 1873. t. II). — R. Hirzel: „Zur Philosophie des Alkmäon“: Hermes XL str. 240-6, 1876.— E. Zeller: „Die Philosophie der Griechen“ I Theil (Lipsk, 1876. str. 452—7).— F. Picavet art. A. w „La Grande Encyclopédie“.

Alkmeon, wnuk Nestora, syn Neleja, najazdem Dorów wypędzony z Pylos, udał się do Aten, gdzie się osiedlił, i od niego to pochodzą Alk-meonidzi, sławny ród ateński, który występuje na widownię polityczną w r. 612 przed Chr. podczas zamachu Kyklona, (ob.) który chciał zdobyć akropolis ateńskie i ogłosić się jedynowładcą. Okrutne postąpienie ze zwyciężonymi sprawcami tego zamachu oburzyło lud przeciw zwycięskiemu alkmeonidzie, archontowi Megaklesovi, (ob.) skutkiem czego ród ustąpił na wygnanie. Niebawem z rozrządzenia Solona powrócili, lecz doznawali niechęci powszechnej. Jeszcze dwukrotnie ulegali wygnaniu, raz po tryumfie Pizy strata w r. 559, drugi raz za poduszczeniem Sparty w r. 505, i wciąż już musieli walczyć z niechęcią ogółu, który nie mógł im przebaczyć rzezi, dokonanej niegdyś na stronnikach Kyklona. Podczas drugiego wygnania, własnym kosztem odbudowali świątynię w Delfach, zniszczoną przez pożar. Ostatnim z głośnych A. jest także Megakles, syn Kleistenesa, którego reformy nadały nowy popęd politycznemu życiu ateńskiemu. Perykles i Alcybiades byli alkmeonidami po kądzieli. (Grote: Hist. Grecyi; tom. П, rozd. 4).

Alkohol. Nazwa ta pierwotnie oznaczała jeden tylko związek, zwany dzisiaj A. etylowym, i dopiero od czasów badań Dumasa i Peligota (około 1835 r.) nad A. metylowym, została zastosowana do całej olbrzymiej gromady homologicznych i analogicznych związków węglowych. A. tworzą się z węglowodorów przez zastąpienie w nich atomów wodoru grupami hidroksylowemi, przyczeui zastąpieniu może ulegać 1,2...6 at. wodoru, skąd A. dzielą się na jedno-, dwu-, trój-,.... sześcioki-droksylowe. Każdy węglowodór może być punktem wyjścia dla sześciu A., z tern jednak zastrzeżeniem, że dotychczas nie znamy A., w któ-rychby liczba grup OH przewyższała liczbę atomów węgla. Każdy związek, powstający w powyższy sposób, jest A. z następującem ograniczeniem: węglowodory, posiadające w swym składzie pierścień benzolowy, przez zastąpienie w nim wodoru grupą OH dają początek fenolom (p. ten wyraz), które, przy dość znacznem podobieństwie do A., różnią się jednak od nich o tyle, że zwykle uważane bywają za samodzielną gromadę związków. A. musimy uważać za tlenki węglowodorów, a raczej za wodany rodników alkoholowych, i, w rzeczy samej, charakter wodanów jest w nich bardzo wybitny. Hidroksyl jest rodnikiem, powstającym przez odjęcie 1 at. wodoru od wody: jeżeli ów atom wodoru zostaje zastą piony przez obojętną grupę węglowodorową, musimy oczekiwać, że tworzący się związek własnościami swemi bedzie przypominał wodę. Tak jest w istocie, i wodór hidroksylowy w A. jest równie

ruchliwy, jak w wodzie. K a wzór także wody, A. są wodanami obojętnemi, których zasadowy charakter równoważy się z kwasowym. Pod wpływem bardzo energicznych metali z gromady po-tasowców i wapniowców tworzą się związki, podobne do soli, zwane alkoholanami, lub al-koholatami, w których miejsce wodoru w hi-droksylu a-owym zajmują owe metale, np. C₂H₅OK, etylan albo etylat potasu; pod wpływem kwasów rodnik kwasowy zajmuje miejsce tegoż samego wodoru i powstają związki, również nieco przypominające sole i na ich podobieństwo nazywane, np. C₂H₅0N0₂, azotan etylu, noszące nadto miano ogólne eterów złożonych, albo estrów (p. ten wyraz). — Grupa hidroksylowa może być związana w budowie A. albo z grupą CH₂, i wte -dy A. nazwiemy pierwszorzędowym, albo z CH, i wtedy A. nosi nazwę drugorzędowego, albo wreszcie z węglem bezwodornym, C, i wtedy alkohol jest trzeciorzędowym. Ta okoliczność sprawia, że izomerya wśród alkoholu wcześniej występuje i przypadki jej są liczniejsze, aniżeli wśród węglowodorów: Tak np. znamy jeden tylko propan, CH₃ . CH₂ . CH₃, gdy pochodzące od niego A. propilowe są siarczan kwasu pentylu+woda^a. pentylowy+kw. siarczany

jest racyonalna terminologia tycń A.. JBiorąc za punkt wyjścia najprostszy ze wszystkich A. metylowy ze wzorem H . CH₂. (OH) i nazywając go karbinolem, możemy tworzyć wszystkie pozostałe nazwy, łącząc z powyższym wyrazem nazwisko rodników, zastępujących wodór w metylu. Tak a. etylowy, CH₃ . CH₂ . (OH) będzie metylokarbino-lem, A. propilowy normalny,CH₃. CH₂. CH₂. (OH) — etylokarbinolem, a A. izopropilowy, (CH₃)₂. . CH . (OH) - dwumetylokarbinolem. Użyteczność tej terminologii jest znaczna przy A. z większą ilością at. O w cząsteczce, gdzie liczba izomeryj jest wielka.—A. bywają otrzymywane bardzo wieloma sposobami, na zaznaczenie jednak zasługują przedewszystkiem metody ogólne. Do takich należą: 1. Działanie wody i wodanów na produkty zastąpienia wodoru w węglowodorach przez grupy kwasowe lub atomy chlorowców. Tak np.:

CH₃J + Ag (OH) = CH₃ (OH) + Ag J jodek metylu-fwodan sreb.=a. metyOwy-j-jodek sreb. G,H₅0 (CĄO) -4- K(ÓH) =

C₂H₅ (OH) + KO (C₂H₃0) octan etylu+wodan potasują, etyl owy-(-octan potasu C₅HU (S0₄H) + Н₂0=С₅Ни (OH)+H₂ S0₄

dwa izomeryczne, a mianowicie: CH₃.    2. Działanie wydzielającego się wodoru na aldehidy i ace-

C₃H₇ .(COH)+2 H = C₄H₉ (OH)

a. kwartylowy CH₃.(CO).CH₃ 4- 2 H = (CH₃)₂. CH . (OH)

a. izopropilowy

CH₂ . CH₂(OH), A. propilowy pierwszo- tony, np.: rzędowy albo normalny, i drugi CH₃.

aldehid masłowy

aceton dwumetylowy

CH (OH). CH₃, A. propilowy drugo-rzędowy czyli izopropilowy. Różnicom w budowie odpowiadają ważne różnice we własnościach fizycznych i chemicznych, z. których na pierwszem miejscu wy- 3. Działanie związków metaloorganicznych, np mienić należy sposób utleniania się. Akohole cynkoetylu, na związki chlorowcowe rodników pierwszorzędowe przy słabem działaniu tlenu kwasowych, np. na chlorek acetylu. Przy tej tworzą aldehidy, które dalej, przyjmując tlen do reakcyi powstają A. trzeciorzędowe. — Oprócz te-swego składu, przechodzą w kwasy z liczbą at. go istnieje wielka liczba reakcyj szczegółowych, C takąż samą, jak była w A., np. A. etylowy, dających początek rozmaitym A., a nadto wiele CH₃ . CH₂ . (OH), daje aldehid octowy, CH₃ . tych ciał tworzy się przy zawiłych sprawach che-(СОЯ), który nakoniec utlenia się na kwas oc- micznych, przebiegających przy suchej dystylacyi towy, CH₃ . (C0₂H). A. drugorzędowe utleniają rozmaitych ciał organicznych, oraz przy fermen-się na acetony, np. CH₃ . Cfl(OH) . CH₃, A. izo- tacyi spirytusowej.—Opiszemy szczegółowiej kil-propilowy, daje CH₃, (CO) . CH₃, aceton dwu me- ka najważniejszych A. A. mety Iowy, CH₃(OH), tyłowy, który przy dalszem utlenieniu tworzy mię- zwany także spirytusem drzewnym. Powstaje ra-szaninę kw. octowego i mrówkowego (a ściśle — zem z mnóstwem innych produktów przy suchej dwutlenku węgla i wody), czyli daje więcej niż dystylacyi drzewa. Jest to ciecz bezbarwna, z sil-jeden kwas, a każdy z nich oddzielnie wzięty ma nym zapachem spirytusowym, wre przy 66°. Z wo-mniej at. C, niż miał A.. Wreszcie A. trzecio- dą miesza się we wszelkich stosunkach, rozpusz-rzędowe przy utlenieniu nie dają żadnych prze- cza żywice, tłuszcze i t. p. Upaja, jak A. zwy-widzianych i charakterystycznych produktów. — czajny. Używa się do przygotowania lakierów, Oprócz podziału, wskazanego przez różność bu- jako rozpuszczalnik, do palenia i t. p. A. ety-dowy, A. dzielą się jeszcze, jak wspomniano, za- Iowy, C₂H5 (OH), zwany także winnym, zwy-leźnie od liczby hidroksylów, na sześć szeregów, czajnym, spirytusem, wyskokiem. W olbrzymich Tylko jednohidroksylowe nazywamy A.-mi w ści- ilościach produkowany we wszystkich krajach, słem znaczeniu; dwuhidroksylowe noszą nazwę ' wiekach i cywili z асу ach, stanowi działającą część glikolów (p. ten wyraz); trójhidroksylowe są składową napojówupajających,otrzymywanych przez glicerynami (p. ten wyraz), nakoniec A. z więk- fermentacyę spirytusową ciał cukrowych. W sta-szą liczbą hidroksylów są znane nieliczne i mają nie zupełnie czystym przygotowuje się dość tru-szczegółowe nazwy. A. jednohidroksylowe są do- dno i wtedy stanowi ciecz bezbarwną, ze słabym skonale zbadane, a ilość przedstawicieli tego sze- zapachem, ciężarem właściwym 0.789, punktem regu jest dzisiaj bardzo znaczna; wobec tego i wo- wrzenia 78.4°. Z wodą miesza się we wizelfcień bec nader licznych izomeryj dość ważną rzeczą stosunkach, przyciąga nawet wilgoć z powietrza;

przy łączeniu się z wodą następuje zmniejszenie niunyoh budzi obecnie wielkie zajęcie z powodu objętości, którego maximum jest przy użyciu 1 stosunków, łączących je z gromadą ciał cukro-cząsteczki C₂H₅(OH) na 3 cząst. H₂0; zagęsz- wych. czeniu temu towarzyszy ogrzanie. A. etylowy rozpuszcza w sobie większość ciał rozpuszczalnych w wodzie i mnóstwo w niej nierozpuszezal-nych: tłuszcze, żywice, jod, siarkę, fosfor i w. i.

Zn.

Alkoholizm (z arabskiego al-kohol, co oznacza: a) bardzo miałką substancyą wogóle, b) na Wschodzie miałki czarny proszek, t. j. szminkę antymonową, c) u nas oczyszczony wyskok), tak nazywają w lecznictwie zatrucie alkoholem, co powstaje przez szybkie przechodzenie użytego w napoju wyskoku z żołądka do krwi, gdzie przez jakiś czas utrzymuje się alkohol jako taki, przedostaje się z krwią do poszczególnych tkanek i organów, a następnie powoli wydziela się przez płuca (w 16 proc.), nerki (2 proc.), reszta zaś rozkłada się w krwi na kwas węglany. W zatruciu wyskokowem rozróżniamy dwie formy: zatrucie ostro {Alcoliolismus acutus), i przewłoczne {Al. chronicus). Łagodna forma zatrucia ostrego przedstawia zwyczajne upojenie, odurzenie po użyciu większej ilości napoju wyskokowego naraz, lub w krótkim przeciągu czasu, albo po wdychaniu par wyskokowych w gorzelni, i objawia się podnieceniem czynności umysłowych, ruchów, wrażliwością, zawrotem głowy i t. p., a w wyższym stopniu utratą przytomności, śpiączką w postaci napadu apoplektycznego, poczem następują nudności, ból głowy, wymioty, zgaga i t. p. po przepitku. Przeciwko upojeniu służy: czarna kawa sama, lub z dodatkiem kwasu cytrynowego, lub kilku kropel roztworu amoniaku anyżowego, oblewanie i okładanie głowy zimną wodą, świeże chłodne powietrze i t. p. — Po dłuższem, co-dziennem, nałogowem używaniu napojów wyskokowych (mianowicie wódkg piwa) następuje prze-włoczne, powolne a długo trwające zatrucie wyskokowe, którego przypadłości wyrażają się naprzód w naruszeniu trawienia, zamuleniu żołądka i kiszek, wymiotami rannemi, utratą apetytu, chrypką, kaszlem. Ponieważ wyskok w krwi (przez zamianę na aldehid) utrudnia sprawę gorzenia wodanów węgla i ciał proteinowych, zamieniają się owe niespalone związki chemiczne na tłuszcz, gromadzący się we krwi (Lipaemia), a ztąd po wszystkich częściach ciała, zwłaszcza w tkance podskórnej, mięśniach, ścianach naczyń krwistych, w mięśniu sercowym, wątrobie; w następstwie tego pojawia się ogólny upadek sił, drżenie członków, stępienie umysłu, ważne przeobrażenie wątroby, śledziony, nerek, serca, odpływy hemoroidalne krwawe, w późniejszym okresie wodne skażenie krwi, obrzęk wodny skóry, puchlina, wysięk wodny w mózgu i płucach, co ostatecznie sprowadza śmierć. Jeżeli nałogowemu pijakowi ujmie się nagle użycie wyskoku, albo odpowiedniego pożywienia, lub też gdy spotka go silne wzruszenie psychiczne, nagłe uszkodzenie ciała, np. operacya chirurgiczna, także po użyciu niezwyczajnej ilości wódki, wina i t. p., lub przy wydarzonej chorobie zapalnej — występuje zatrucie w postaci obłędu opilczego z drżączką {Delirium tremens potatorum), objawiające się utratą

z za-

Utlenia się łatwo na aldehid a następnie kwas octowy. Zastosowanie najobszerniejsze w życiu co-dziennem, jako środka upajającego; w technice i pracowniach naukowych—jako rozpuszczalnika i środka odejmującego wodę (konserwacya okazów przyrodniczych); w chemii naukowej i technicznej jest punktem wyjścia dla mnóstwa związków organicznych. Dwa izomeryczne A. pr opiło we, СзН7 (OH), cztery A. kwartylowe, zwane pospolicie butylowemi, C₄H₉ (OH), osiem (teoretycznie, w praktyce dotąd 6 tylko) A. pentylowych, zwanych zwykle amilowemi, C₅Hn (OH), są to ciała, które w mniejszych lub większych flościach, zależnie od materyału pierwotnego i biegu fer-mentacyi, oraz natury fermentu, tworzą się z ciał cukrowych razem z A. etylowym. Mając wyższe ud tego ostatniego punkty wrzenia, przy rekty-fikacyi pozostają w t. z. niedogonach (fuzlach), w części jednak przez samą dystylacyę nie mogą być oddzielone i nadają cieczom spirytusowym różne zapachy i własności. Szczególniej obficie tworzy się jeden z A. pentylowych, izokwartylokar-binol, (CH₃)₂.CH.CH₂.CH₂ (OH), ciało pachem przykrym, wzbudzającym kaszel i z tru-jącemi własnościami. On to głównie nadaje wódkom źle oczyszczonym wstrętny „zapach kotła.”

Wyżej wymienione A. są przeważnie cieczami mniej lub więcej lotnemi, których punkty wrzenia prawidłowo podnoszą się w miarę zwiększania się ciężaru cząsteczki, a w takim samym porządku zmniejsza się rozpuszczalność w wodzie — im A. wyższy, tern bardziej z pozoru przypomina tłuszcze. Ńakoniec A. z bardzo wysokim cięż. cząst. np= Ą. cetylowy, C₁₆H₃₃(OH), zwany etalem i zawarty w postaci estru w spermacecie, A. cerylo-wy, C₂₇H₅₅(OH) i melisy Iowy ,|C₃₀H ₆₁ (OH), znajdujące się w różnych gatunkach wosku, są to ciała stałe, krystaliczne, nierozpuszczalne zupełnie w wodzie i nielotne.—A., pochodzące od węglowodorów innych szeregów, są mniej zbadane i w praktyce żaden z nich nie ma ważnego zastosowania.

Dla przykładu wymienimy: A. winilowy, C₂H3 (OH) i allilowy, C₃H₅ (OH), pochodzące od węglowodorów szeregu etylenowego, oraz A. benzylowy, C₆H₅CH₂ (OH), pochodzący od toluolu, a więc węglowod. aromatycznego, i znajdujący się w postaci estrów w balsamach peruwiańskim i to • luańskim.—Z pomiędzy A. dwuhidroksylowych, czyli glikolów, wspomnimy najlepiej znany glikol etylenowy, CH₂(OH) . CH₂(OH). Gliceryna CH₂(OH) . CH(OH) . CH₂(OH), przedstawiciel A. trójbidroksylowych, z powodu swej ważności będzie opisana oddzielnie. Czterohidroksylowy e r y t г у t, C₄He (OH )₄ i sześciohidroksylowy mannit, C₆H₈ (OH)₆, są przedstawicielami najbogat- przytomności, bredzeniem, drżeniem członków szych w hidroksyle A.. Ostatnie z ciał wymię- zupełną bezsennością, obfitemi potami, niespo-

n JŁ.

na

rs.,

kojnein rzucaniem się, gadatliwością, złudzeniem zmysłów, czasem gwałtownem szaleństwem it. p. co wszystko znika po wystąpieniu dłuższego snu (wymaga właściwego leczenia). Ilość wyskoku, potrzebna do wywołania upojenia lub tbłęcłu, podobnie jak czas trwania nałogowego używania jego do sprowadzenia zatrucia przewłocznego — oznaczyć się nie daje, zawisło to bowiem od bardzo licznych i rozmaitych stosunków i warunków osobowych; pewną jest tylko, że wiek młody i niedostateczne odżywianie przyspiesza wystąpienie choroby. Do uchylenia nałogu najważniejszą jest siła woli i baczność nad ciągiem zatrudnieniem osoby, do niego skłonnej.

Alkoholizm wraz ze wszy stkiemi jego zgubne-mi skutkami jest wytworem czasów nowożytnych. Pijaństwo czasów starożytnych nie było ani tak rozpowszechnione, ani nie sprowadzało tak szkodliwych dla społeczeństwa następstw. Dopiero z udoskonaleniem przemysłu dystylacyjnego poczęto używać silnie skoncentrowanych napojów alkoholowych, które głównie do niewTstrzemięźli-wości mas prowadzą. O rzeczy wistem rozpowszechnieniu i konsumpcyi alkoholu w najrozmaitszych jego postaciach dane statystyczne, choć nie dają wyobrażenia zupełnie prawdziwego, przedstawiają jednakże, bądź co bądź, minimum, jakie statystyka na drodze administracyjnej zebrać jest zdolna. We wszystkich krajach, w których ani na drodze prawodawczej, ani prywatnej, nie są przedsiębrane środki zmniejszania produkcyi i konsumpcyi alkoholu, alkoholizm z roku na rok coraz groźniejsze przybiera rozmiary. Warunki klimatyczne danego kraju, wbrew twierdzeniom niektórych uczonych, zdają się nie mieć pierwszorzędnego w tym względzie znaczenia. Taknp. Szwecya, która w początku tego stulecia należała do najbardziej przez alkoholizm zagrożonych krajów, dzięki rozumnym środkom obrony, zredukowała wt znaczny sposób ilość wyprodukowanego alkoholu. Gdy w roku 1829 przy 2,855,000 m-ców roczna kon-sumpcya wódki wynosiła 130,000,000 litrów (przeciętnie 46 litrów na głowę), w roku 1850 wynosiła już tylko 80,000,000 litrów (22 na głowę), w 1866—1870 upadła do 39.590,755 litrów (9,50 głowę), a w 1881—1885 do 37,853,271 litrów (8.22 na głowę). Liczba ludności podniosła się w tym czasie do 4,604,724 w latach 1881—1885. We Włoszech natomiast produkcya alkoholu wciąż się wzmaga, jakkolwiek w porównaniu z innemi krajami wogóle dość jest niską. Obliczając na alkohol 100%-wy, w roku 1871 wypadało we Włoszech na głowę 0.307 litra, w 1873—0.946, w 1875-0.765; w 1877—0.699, w 1879 -0.802, w 1880—0.938, w 1881—1.005. w 1882—1.402.—Jak alkohol wpływa ogólnie na zdrowie fizyczne, najlepiej przekowywają stowarzyszenia angielskie. „United Kingdom Temperance and General Provident Association“, stowarzyszenie ubezpieczeń na życie, oparte na systemie wzajemności, od roku 1847 składa się z dwóch oddziałów, pozostających pod tym samym zarządem i pobierających premia i dywidendy według tych samych zasad i warunków. Jedyna pomiędzy niemi różnica na tem polega, że do jednego oddziału wpisują się osoby, zupełnie alkoholowych napojów nie używająice (total abstainers), do drugiego osoby, nie wyznające tej zasady. Otóż w okresie ed r. 1866 do 1887, w sekeyi wstrzemięźliwych, na spodziewanych 3,937 wypadków śmierci rzeczywiście przypadło 2,798 czyli 71 proc.; w sekeyi, zaś ogólnej, na 6,144 spodziewanych przypadło 5,984 czyli 97 proc.— Zakresu konsumpcyi alkoholu w Rosyi z zupełną dokładnością określić nie można, lecz nie ulega prawie wątpliwości, że, skutkiem kilkokrotnego podnoszenia podatku akcyzowego, konsumpeya w ogóle się zmniejsza. Ilość wódki na głowę spadła z 1.28 wiadra wr. 1863 na 0.78 w roku 1882. W 40 proc. koncen-tracyi obliczając, przypadało w Rosyi na głowę w 1863 roku 15.7 litr., w 1864—1869: 9.8—11,1 litr., w 1877: 9.2, w 1882: 9.6. W Królestwie Polskiem w latach 1867—1869: 18.5—19.8 litr., w 1870-1873: 14.8, w 1875: 9.1, w 1882: 7.7. Z podatku od napojów alkoholowych pobiera skarb rosyjski: w roku 1866: 121,518,857 rs., w r. 1870: 163,85-9,514 rs., wr. 1874: 200,922,000 rs., w r. 1878: 213,001,000 rs., w r. 1881: 224,389,000 rs., w r. 1882: 251,887,000 rs., w r. 1884: 244,003,700 w r. 1886: 250,553,280 rs., w r. 1888: 252,137,080 rs. Po zniesieniu monopolu wódcza-nego w roku 1863, alkoholizm w Rosyi, wskutek zapewne łatwiejszego przystępu do napojów, pomimo iż przeciętnie na głowę wykazuje zmniejszenie, w liczbie wszakże wypadków delirium tremens i alcoholismus chronicus wzmaga się.—Alkoholizm w znacznej liczbie wypadków bezpośrednio sprowadza samobójstwa. W królestwie pruskiem z 2,930 samobójstw w okresie od 1869 do 1873 roku 231 było popełnionych pośrednio lub bezpośrednio pod wpływem pijaństwa; z 4450 wypadków w okresie 1867—1880, 508 przypisano pijaństwu. W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej w ciągu 8 lat 300,000 ludzi zginęło od alkoholizmu, a W. Parker twierdzi, że żółta febra bardzo jest łagodną dla ludzkości chorobą, w porównaniu z pijaństwem. Nie należy zapominać, że pijaństwo nietylko mści się na oddanym mu osobniku, lecz drogą dziedziczności przenosi się na jego potomstwo bezpośrednio (alcoolisme héréditaire), lub pośrednio wywołuje w dzieciach i ich następcach usposobienie do najrozmaitszych chorób umysłowych. Dzieci rodziców pijaków wątłe są i chorowite, często w bardzo młodym wieku umierają, są umysłewo słabe, noszą w sobie zaród chorób nerwowych, zakłóceń umysłowych, skłonność de samobójstwa i moralnej deprawacyi.—O udziale, jaki przypada pijaństwu w chorobach umysłowych, przekonywa najnowsze (43-e) sprawozdanie inspektorów wszystkich zakładów dla obłąkanych w całej Anglii. Wciągu dziesięciolecia 1878 — 1887 przyjęto tam 136,478 osób (66,918 mężczyzn i 69,560 kobiet). Wśród przyczyn chorób pijaństwo zajmuje tu pierwsze miejsce: stanowi ono 13.4 proc. całkowitej liczby (19.8 proc. śród mężczyzn, 7.2 proc. śród kobiet), W Rosyi o sto-

siniku tym wogóle mało wiadomo; w ciągu roku być musi. W Irlaudyi jednak przeważna część 1856 leczono szpitalach 3,613 obłąkanych, a z tych spraw kryminalnych w pijaństwie ma swe źródło. 661 ^ 15.53 proc. było alkoholików. W ohudwu „Pijaństwo jest tern na gruncie choroby moralnej, szpitalach dla obłąkanych w Warszawie, z 765 czem gorączka na gruncie choroby fizycznej: po-chorych u 144 stwierdzono, jako przyczynę zbo- gorsza ono przyczyny, będące źródłem cierpień, czenia umysłowego alkoholizm; wynosi to 18.82 proc.; pobudza skłonność do przestępstwa i wywołuje w całem Królestwie odnośna liczba wynosi w cza- uczucie zemsty“ (Levi). W Belgii konsumpcya sach ostatnich około 14.1 proc. W szpitalu Jana alkoholu wzrosła z 7 do 9 litrów na głowę w czasie Bożego etyologia nadużycia alkoholowego stwier- od 1868 do 1882 r., a jednocześnie z 1,900 wzrosła dzoną została w roku 1882 w 20 przypadkach na liczba przestępstw do 2,877 na 100,000 m-ców. 113 nowoprzybyłych, w roku 1883 w 26 przy- To samo zjawisko spostrzegamy we Francyi i we padkach na 113 nowych pacyentów, w 1884 roku Włoszech (kongres międzynarodowy dla spraw w 22 przyp. na 119, w r. 1885 w 29 przyp. na alkoholu w Paryżu 1889). Ze zmniejszeniem się 117, w roku 1887 w 13 przyp. na 99, w 1888 r. konsumpcyi alkoholu spada też liczba przestępstw, w 5 przyp. na 95, w 1889 roku w 4 przyp. na W Norwegii np. od 1844 do 1871 r. konsumpcya 104. Nagły spadek jest zupełnie niezrozumiały, wódki spadła z 10 na 5 litr. na głowę, a w 1876 gdyż nie da się wytłómaczyć żadnemi współczesne- r. na 4 litry; w tym samym okresie liczba prze-mi a będącemi w związku z nim zjawiskami. Do- stępstw spadła z 294 (na 100,000 m-ców.) do dać trzeba, że wogóle ostatnie cyfry nie dają 207 i 180. To samo dzieje się w Szwecyi. Gdy dokładnego pojęcia o istotnym w tym względzie w Iriandyi, wskutek wpływu ojca Mathewa, kon-stanie rzeczy u nas, szpitale bowiem są zaszczupłe sumpcya wódki w latach 1838 — 1842 spadła o i pomieścić nie mogą wszystkich rzeczywiście 50 proc. w porównaniu z poprzedzającem pięciole-chorych umysłowo; powtóre zaś, pijaństwo, jako ciem, liczba przestępstw jednocześnie zmniejszyła przyczyna choroby, najczęściej pilnie jest tajone się z 64,520 do 47,027, a z 59 straceń do jednego przez rodzinę chorego.—Wpływ konsumpcyi alko- tylko. W sprawozdaniu z 1887 r. dyrektora ge-holu na przyrost zboczeń umysłowych, powodowa- neralnego więzień szwedzkich okazuje się, że nych przez pijaństwo, widać doskonale na na- w liczbie skazanych na roboty przymusowe w wię-stępujących cyfrach statycznych z Francyi. W roku zieniach 69.8 proc. mężczyzn i 9.3 proc. kobiet, 1831 konsumpcya alkoholu wynosiła na głowę 1.06 a z uwięzionych wogóle 73.3 proc. mężczyzn litrów, a procent alkoholików pomiędzy chorymi na i 33.3 proc. kobiet, popełniło przestępstwa w stanie umyśle 7.64; w 1841 roku konsumpcya była 1.94; pijaństwa. Sędziowie kryminalni, urzędnicy poli-a procent alkoholików 7.83, w 1851—1.74 i 8.89; cyjni i naezelnicy więzień we wszystkich prawie w 1861:—2.23 i 10.22; w 1869—2.54 i 14.78. cywilizowanych krajach godzą się na to, że 70— Prócz tego wynika, że suma zboczeń umysłowych, 80 proc. wszystkich przestępstw jest skutkiem wywołanych przez alkohol, w departamentach po- pijaństwa. Według najnowszej statystyki krymi-szczególnych tern jest większą, im mniej konsu- nalnej dla całego państwa niemieckiego, 46 proc. muje się wina, a im więcej wódki. —W tych wszystkich morderstw bywa popełnianych w stanie prowincyach włoskich, w których duża jest kon- nietrzeźwym. W zabójstwach stosunek ten wy-sumpcya alkoholu, zwiększa się ustawicznie liczba nosi 63 proc., w ciężkich okaleczeniach 74 proc., alkoholików i obłąkanych. Według Lombrosa, w oporze przeciw władzy 76 proc., w zakłóceniu w okresie od 1871—1880 roku, pośród przyjętych spokoju domowego 54 proc., w wykroczeniach prze-w zakładzie w Bolonii było 157 alkoholików, ciw moralności 77 proc. W Anglii 75proc. rodzin w Wenecyi 150, w Siena 101. W całej Austryi zubożałych zawdzięcza swój los pijaństwu głowy w pięcioletnim okresie od 1876 —1880 r. było rodziny, w Genewie i Paryżu 80 proc., w Niem-chorych umysłowo 9,305, z tych 1,497 alkoholików; czecb 90 proc. „W samych tylko Stanach Zje-ua Galicyę przypadało z tego 1,175 chorych, ze dnoczouych Ameryki północnej, w latach od 1860 122 alkoholikami.—U dzieci pijaków mózg staje do 1870, konsumpcya spirytualiów nałożyła na się locus minoris resistentiae (Grenier): ze 188 naród 3 miliony bezpśredniego i 600 milionów obserwowanych wypadków w 142 dzieci miały dolarów pośredniego wydatku, zniszczyła życie choroby konwulsyjne, z nich 46 (24 proc.) było 300,000 ludzi, wtrąciła 100,000 dzieci do przy-epileptycznych, 17 (8.8 proc.) histerycznych, a 77 tułków, a najmniej 150,000 osób do więzień i do-(40.5 proc.) od najmłodszego wieku cierpiało na mów roboczych, sprowadziła 2,000 samobójstw, drgawki konwulsyjne.—Można twierdzić, że niema stratę conaj mniej 10 milionów dolarów przez bezpośredniego przyczynowego związku pomiędzy ogień i rabunek i wreszcie stworzyła 20,000 wdów pijaństwem a przestępstwem w ogólnej liczbie i milion sierot“(Sprawozdanie ministraEverett’a). — wypadków; przestępstwo jest wynikiem całego Liczne są bardzo środki, przedsiębrane w celu szeregu, po części od siebie niezależnych, czyn- zwalczania alkoholizmu. Z nich oczywiście te nap ników społecznych. Lecz te ostatnie w potężny bardziej okazują się skutecznemi, które nietyle sposób wzrastają na niekorzyść społeczną pod zwrócone są przeciw objawom i skutkom tej spo-wpływem alkoholu, zwłaszcza, że i pauperyzm łecznej choroby, ile dążą do atakowania jej źió-w zależności jest poniekąd od alkoholizmu. Nie dła. Środki te podzielić można na dwie grupy: można zawsze mówić, że tam, gdzie niema pi- pierwsze pozostawione są działalności szerokich jaństwa, tam i przestępstw bezwarunkowo mniej a ukształconych warstw społeczeństwa, drugie

■wprowadza w czyn państwo. Dostarczanie bie- \ dy przedewszystkiem Szwecya i Norwegia, An-dnym masom zdrowych mieszkań, posilnego a zdro- ; glia, Belgia, Szwajcarya, Ameryka, w walce z al-wego pożywienia i t. p. ma tu pierwszorzędne ! koholizmem wydaje bardzo pożądane rezultaty, znaczenie. W wielu państwach europejskich ini- W przeważnej części obecnie istniejących na świecy atywa prywatua bardzo pomyślne na tern polu cie stowarzyszeń tych panuje absolutna wstrze-sprowadza skutki. Zakładanie kuchen ludowych, mięźliwość, wyrzekająca się wszelkich, choćby kawiarń, nie sprzedających alkoholowych napo- najsłabszych, napojów alkoholowych. W Ameryce jów, zwłaszcza w centrach fabrycznych, wydaje stowarzyszenia takie powstały już w początkach nader pomyślne rezultaty. Dane, zebrane w 106 bieżącego stulecia, za inicyatywą nader zasłuźo-fabrykach z najrozmaitszych okolic państwa nie- nego w tym względzie D-ra Benjamina Busha, mieckiego, a zawierające szczegóły o 103,557 ro- W roku 1829 Ameryka liczyła przeszło 1,000 hotnikach, bez wyjątku wszędzie wykazują, że większych i mniejszych stowarzyszeń, a 100,000 robotnicy pijący niezdolni są do wydajnej pracy, z górą członków. W roku 1835 Stany Zjedno-szybko słabną, powolniejsi są i mniej odpowie- czone liczyły przeszło 2,000,000 ludzi, którzy zu-dzialni, skorzy do kłótni, narażeni na częste za- pełnie wyrzekli się napojów alkoholowych, a l¹/^ padanie na zdrowiu, oraz łatwiej ulegający roz- miliona należało do towarzystw, propagujących maitym wypadkom nieszczęśliwym w fabrykach, umiarkowanie; ruch ten z każdym rokiem aż do W 70 z tych fabryk, z 68,017 robotnikami, wy- dnia dzisiejszego wzrasta. Jeszcze większą sto-dany był zakaz picia wódki, w 32 zaś zakazu sunkowo jest liczba stowarzyszeń wstrzemięźliwo-tego nie wydano; w 32 fabrykach pierwszego ro- ści w Anglii. Stowarzyszenia te wszelkiemi spo-dzaju robotnicy dobrowolnie przystąpili do wy- sobami krzewią swe zasady, wciągając coraz konywania zakazu, podczas gdy w 31 fabrykach większą liczbę zwolenników. Najlepszą może mia-często się zdarzały wykroczenia, gdyż potaje- rę ich działalności stanowią wydatki pieniężne, mnie pijatyce się oddawano. Okazało się, że Tak np. „National Temperance League” wydaje z 29,984 robotników, którzy spełniali przyrzecze- rocznie 3,367 f. szt.; „United Kingdom Alliance” nie nie picia, tylko 2°|₀ niedostatecznie się żywi- przeszło 19,000 fun. szt.; „British Temperance ło, podczas gdy z 26,612, którzy tajemnie wódkę League“ około 2,000 f. szt.; „Church of England pijali, 15 proc. było źle odżywianych. W wielkiej Temp. Soc.“ 7,500 f. szt. i t. d.—Niemniej dziel-przeto liczbie fabryk właściciele zaprowadzają nie postępuje walka e alkoholizmem w Szwecyi, wydawanie darmo lub za drobną opłatą kawy, popierana najusilniej przez króla Oskara. Obec-czystej wody do picia, również lekkiego piwa, nie Szwecya liczy przeszło 300,000 ludzi zupełnie rosołu, zup i t. d.—Stowarzyszenia filantropijne, wstrzemięźliwych. Norwegia i Dania również nie a także akcyjne (dywidenda dochodzi do 10 proc.), pozostają w tyle.—Zakon „Good-Templars”, po-w celu zwalczenia alkoholizmu, zakładają ludowe wołany do życia w New-Yorku w 1851 roku, po-kawiarnie, zwłaszcza na szeroką skalę w Anglii siada rozgałęzienia na całym świecie, i nie tylko (Public Coffee-Houses). Pomyślano tu nie tylko drogą prywatną, lecz i w przedstawicielstwie na-o wydawaniu za bardzo małą opłatą zdrowych rodowem stara się uzyskać ustępstwa na drodze i orzeźwiających napojów (kawa, herbata, czeko- fabrykacyi, wwozu i sprzedaży trunków. W koń-lada, bulion, kakao), ale i jeszcze o wesołej, mo- cu 1888 roku, zakon ten liczył w Anglii 110,288 ralnej rozrywce (czytelnie, przedstawienia, wy- członków, w Danii 6,000, w Norwegii około 13,000, kłady i t. p.) i przyjemnem urządzeniu lokalów, w Szwecyi 48,000; rozszerza on obecnie swój wpływ Zakłady podobne najczęściej w bezpośrednim na północną Francyę, Szwajcaryę i inne kraje. -znajdują się związku ze stowarzyszeniami wstrze- Szwajcarya posiada stowarzyszenie „Niebieskiego mięźliwości. W Liwerpolu np. kawiarń takich jest Krzyża“, działające pomyślnie we wszystkich kan-62 (z kapitałem 40,000 fun. szt.), w Bradfordzie tonach, a prócz tego we Erancyi i w Niemczech. 28 (kapitał 20,000 fun. szt.), w Birminghamie Ze stowarzyszeń, które nietyle przykładem ab-22 (20,0001, w Sheffieldzie 21 (20,000), w Hall solu-tnej wstrzemięźliwości, ile drogą oświaty, od-17 (10,000). W ostatnich czasach z równie po- działywania na opinię publiczną, wpływu na ciała myślnym skutkiem otwarto mnóstwo takich za- prawodawcze i t. d., walczą przeciw alkoholizmo-kładów w Niemczech; tak np. w Berlinie przez wi, wymienić należy: stowarzyszenie francuskie stowarzyszenie z dużym akcyjnym kapitałem, da- przeciw nadużyciu napojów alkoholowych (Asso-lej w Bremie, Gdańsku, Dreźnie, Flensburgu, ciation française contre l'abus des boissons alco-Frankfurcie nad O., Görlitz, Gotha, Halli, Ham- oliques), istniejące od 1871 r.; dalej „związek burgu, Kassel, Karlsruhe, Kiel, Królewcu, Lu- niemiecki przeciw nadużyciu napojów alkoholo-bece, Szczecinie, Strasburgu, Stutgarcie, Wiesba- wych“, założony w 1883 roku; belgijską ligę pa-denie i w. in. W niektórych z tych zakładów tryotyczną (Ligue patriotique contre l'abus des sprzedają też bardzo lekkie piwo, w innych i to boissons alcooliques), a także związek austryacki.— ostatnie jest wykluczone. W wielu z nich do Wychodząc z zasady, że pijaństwo nałogowe jesfc urządzeń tych przybywają jeszcze publiczne wie- chorobą układu nerwowego, oraz że wszystkie pa-czorki niedzielne, mające za zadanie mniej zamo- tologiczne skutki, przez pijaństwo spowodowane, źnym klasom uprzyjemniać czas, wolny od pracy, nie nadają się do leczenia w ogólnych szpitalach przez koncerty, odczyty i t. p.—Tworzenie sto- dla obłąkanych, oddawna, zwłaszcza w Ameryco warzyszeń wstrzemięźliwości, jak tego dają do wo- i Anglii, pourządzano specyalne przytułki i zakla-r

dy lecznicze dla alkoholików, pozostające pod wie alkoholu”. Odczyt.Warszawa, 1889.—P. Kowa-kierunkiem lekarzy, a utrzymywane bądź przez lewskij: Пьянство, его причины и лечете”. Char-państwo, bądź teź ofiarnością publiczną, albo ków. 1888.—Norman Kerr: „Пьянство, ero при-urządzane dla zysków. Pomimo rozmaitości me- чины, лечете и юридическое значеше”. (Tłom. tod urządzenia wewnętrznego, oraz rygoru, przeważna część tych zakładów leczniczych wydaje dobre rezultaty. Ogólnie można powiedzieć, że około połowy pacyentów ulega radykalnemu wyleczeniu. Do środków leczących przedewszyst-kiem należy tu: zupełna wstrzemięźliwość, praca, przykład moralny, dobre odżywianie, rygor, porządek i t. d. W Ameryce istnieje obecnie przeszło 30 takich zakładów. Podobne zakłady cieszą się też dobrą reputacyą w Anglii; największym, wzorowo prowadzonym, jest tu „Dalrym-ple Home” w Bickmansworth pod Londynem.

z angielskiego) 1887.—James Whyte: „Does the Use of Alcohol shorten life?” (i tłómaczenie niemieckie: „Verkürzt der Genuss von Alkohol das Leben?“ 1889.—„Congrès international pour l’étude des questions relatives à l’alcoolisme, tenu à Paris du 29 au 31 juillet 1889“.— „Procès-verbaux sommaires. Paryż 1889“.—„Wissenschaftliche Beiträge zum Kampf gegen den Alkoholismus“. (wydawnictwo zeszytowe).

Czasopisma: „Mittheilungenzur Bekämpfung der Trunksucht” (Drezno). „The national temperance advocate“. „The voice”. „The temperance record”.—Przytoczone są tu pisma i książki najważniejsze, te mianowicie, które posłużyć mogą przez spisy bibliograficzne i cytaty do odnalezienia całej odnośnej literatury,    M F-

Wszystkie niemal kolonie angielskie (Kanada,

Alkoholometria, oznaczanie zawartości czyste-alkoholu w danej cieczy, Najpewniejszy i zarazem najprostszy sposób oceny ilości alkoholu w cieczy polega na oznaczeniu jej ciężaru właściwego, w przypuszczeniu wszakże, że ciecz jest jedynie mieszaniną alkoholu z wodą, jak okowita, wódka, rum, bez innych dodatków, jakie znajdują się w piwie, w likierach, w winie. — Ciężar właściwy alkoholu wynosi 0.794, jeżeli ciężar właściwy wody przyjmujemy za 1; dana zatem wódka mieć będzie ciężar pośredni między temi liczbami, będzie tem lżejszą, im więcej zawiera alkoholu. Możnaby sądzić, że skoro znamy stosu nek alkoholu do wody w danej wódce, można jej ciężar właściwy obliczyć; tak wszakże nie jest, ciężar bowiem właściwy mieszaniny alkoholu i wody odstępuje od średniej arytmetycznej, jaka na podstawie stosunku tego wypada, co pochodzi stąd, że przy mieszaniu wody i alkoholu zachodzi zawsze pewne zagęszczenie. Tak np. 50 części (na objętość) wody i 50 alkoholu po zmieszaniu wydają nie 100, ale tylko 96.3 objętości wódki, z czego wypływa, że ciężar właściwy wódki jest zawsze większy, aniżeli obliczona średnia arytmetyczna. Aby zaś otrzymać 100 objętości (kwart np.) wódki, trzeba do 50 obj. alkoholu dodać 53,745 obj. wody. — Ciężar właściwy tej mieszaniny wynosi 0.935; nawzajem tedy, jeżeli oznaczymy, że dana wódka posiada ciężar właściwy 0.935, wniesiemy, że zawiera ona 50% alkoholu. A. ma tedy na celu oznaczanie ciężaru właściwego wódki, a do tego celu służy areometr (ob.), który tem się głębiej w cieczy zanurza, im ciecz ta jest lżejszą; areometry zaś, zastosowane do oznaczania procentowości wódek, nazywają się alkoholometrami (fig. 229). W wodzie czystej alkoholometr zanurza się do kreski dolnej, czonej liczbą 0; w alkoholu bezwzględnym do kreski górnej, oznaczonej liczbą 100; w okowicie 70% do liczby 70. Mając jednak oznaczone punkty 0 i 100 na alkoholometrze, nie można jeszcze odstępu między niemi podzielić na sto równych części, odstępy bowiem między oddzielnemi

Kwebek, Wiktorya, Nowa Zelandya i t. d.), również posiadają takie zakłady. W Norwegii jest zakład „Heimdal”, w Szwecyi dwa przytułki, we Francyi w ostatnich latach żywo poruszono myśl urządzenia zakładu, również w Bel- go gii i Holandyi. W Szwajcaryi od kilku lat istnieją podobne pensyonaty i zakłady lecznicze.

, oraz—co na czystość

W Niemczech od 1851 istnieje zakład duży w Lintorf (pod Dusseldorfem), później założono w Bidding (Holsztyn), w Sophienhof (Meklemburg), w Nieder-Leipa (Szląsk), w Kästorf (Hanower), Karlshof (Weimar-Eisenach). Prócz zakładania podobnych zdrowotnych pensyonatów, państwo rozporządza innemi jeszcze nader licz-nemi środkami zmierzającemi do ukrócenia alkoholizmu. Przez ograniczenie produkcyi i utrudnienie rozmaitemi sposobami sprzedaży napojów alkoholowych, przez wysokie opodatkowanie wódki, a nałożenie mniejszego względnie podatku na mniej skoncentrowane napoje alkoholowe, dalej przez zmniejszenie liczby szynków, oddawanie ich w odpowiednie ręce, nakładanie kar na szynka-rzy za wykroczenia; wreszcie przez ścisły nadzór nad sprzedażą i przez czujną kontrolę, państwo najwięcej na tej drodze zdziałać może. Każdy z tych środków oddzielnie, w rozmaitych państwach, oczywiście zależnie od warunków, z rozmaitym skutkiem był wypróbowany. Ogólnie jednak zawsze, jak statystyka dowodzi, środki te do złagodzenia alkoholizmu prowadzą. Niemniej ważną odegrywa rolę w tej sprawie odpowiednie karne postępowanie z przestępcami pijakami bardzo jest ważne—czujna baczność n sprzedawanych napojów alkoholowych.

L i t e r a t u r a: A. Baer: „Der Alcoholismus, seine Verbreitung und seine Wirkung auf den individuellen und socialen Organismus, so wie die Mittel ihn zu bekämpfen“. Berlin, 1878.—A. Baer:

ozna-

„Die Trunksucht und ihre Abwehr. Ein Beitrag zum derzeitigen Stand der Alkohol frage”. Wiedeń i Lipsk, 1890. — Dr. A. Bothe: „Otrucie wyskokowe, czyli alkoholizm, jego wpływ na rozwój i pomnożenie się chorób umysłowych w kraju i zagranicą,” Warszawa 1882.—E. Bergeret:„L’alco-olisme”. Paryż.—L. Monin: „L’alcoolisme. Etude médico-sociale”.Paryż, 1889.— G. Bunge: „W spra-

93

Encyklopedra Powmchna Uu«tr

100%

i*

г-- ■

Fig. 229. Alkoholometr.

mnożyć przez ciężar właściwy alkoholu bezwzględnego 0.794 i podzielić przez ciężar właściwy danej wódki. Dajmy np. że alkoholometr Trallesa wskazuje 55% przy normalnej swej temperaturze, 12.45° R.; to, ponieważ wódka, zawierająca 55% alkoholu na objętość ma ciężar właściwy 0.923, ilość alkoholu na wagę w tej wód-

55x0794    470Д na objętość. Je-

0.923

ozna-

za-

nowano

stopniami, jak to można przewidywać i jak widzimy na rycinie, nie są bynajmniej równe, — w dolnych częściach skali skupione są znacznie silniej, aniżeli w górnej. Dla urządzenia więc po-działki alkoholometru przygotować należy dokładne mieszaniny alkoholu z wodą, zawierające 10°/o, 20%, 30% alkoholu, i oznaczyć na alkoholometrze punkty, do których się on w tych różnych roztworach zanurza; następnie zaś, już bez wyraźnego błędu, odstępy między każdemi dwiema kolejnemi kreskami podzielić można na 10 równych części. Przy próbach wprowadza się pewną ilość badanej wódki do cylindra szklanego, i do wódki tej zapuszcza alkoholometr, starannie oczyszczony; wtedy należy tylko bacznie oznaczyć kreskę, do której się alkoholometr zanurza. Ponieważ wszakże ciężar właściwy alkoholu zmienia się silnie wraz ze zmianą temperatury, należy w każdym razie oznaczać też temperaturę ba lanej cieczy, a w tym celu alkoholometry połączone są zwykle z termometrami, jak wskazuje fig. 229. — Najważniejsze alkoholometry GayLusaca i H. Tral-lesa mają podział stustopniowy, różnią się wszakże tern, że skala Gay Lussaca przygotowaną jest dla temperatury 15° C czyli 12° R, Trallesa zaś dla 60° F czyli 12.45° R. Jeżeli alkoholometru używamy w temperaturze wyższej, podaje on zawartość alkoholu zbyt wielką, w temperaturze niższej zbyt małą. Tak np. gdy alkoholometr Gay-Lussaca wskazuje 35° w wódce o temperaturze 24°, wódka jest rzeczywiście tylko 31.3%, gdy zaś również wskazuje 35° w wódce o temperaturze 10°, jest ona 37%. Dla tego alkoholometr każdy wymaga tablic szczegółowych, które służą do sprowadzania wskazań alkoholometru, otrzymywanych przy jakiejkolwiek temperaturze, do temperatury normalnej.—Alkoholometry Gay Lussaca i Trallesa podają zawartość alkoholu na objętość, co jest dogodne ze względu, że handel wódką prowadzi się na miarę, nie zaś na wagę; są wszakże i alkoholometry, jak Richtera, Gilpi-na, które ilość alkoholu w wódce podają w odsetkach na wagę.— Gay Lussac swoje tablice redukcyjne sporządził z nadzwyczajną starannością i pod tym względem probierz jego ma pewną wyższość nad probierzem Trallesa, który tablice swoje obliczał z polecenia rządu pruskiego w r. 1811 na podstawie tablic angielskich Gilpina z r. 1794, odnoszących się do procentowości na wmgę. Przy wprowadzeniu alkoholometru Trallesa do Rosyi tablice jego rozszerzył Mendele-jew. Posiadamy też tablice, wskazujące, ile należy dodać wody do alkoholu dla otrzymania wódki oznaczonej tęgości. - Jeżeli, znając odsetkę alkoholu w wódce na objętość, przejść chcemy do odsetki na wagę, należy odsetkę objętościową po

ce wynosi

żeli wszakże wskazania alkoholometru zostały przy innej temperaturze otrzymane, rachunek ten wymaga poprawek, które znów zastępują odpowiednie tablice.—Alkoholometry, oczywiście, aby uznane były za dokładne, muszą być urzędowa ostemplowane.—Alkoholometr Gay Lussaca używa się we Francyi, Trallesa w Niemczech. Ten ostatni przyjęty został w Rosyi, gdzie poprzednio używany był alkoholometr Hessa, zbyt skomplikowany, urządzony według alkoholometru angielskiego Atkinsa. W Austryi obowiązuje alkoholometr Gay Lussaca, w Anglii zaś tak zwany hydrometr Sykego, który wszakże podaje zawartość w wódce nie alkoholu czystego, ale pewnego spirytusu normalnego, t. j. oznaczonej mieszaniny alkoholu i wody.—W Królestwie Pol-skiem w r. 1820 Antoni Magier (ob.), profesor liceum warszawskiego, wprowadził w użycie probierz do wódek swego własnego pomysłu, znany pod nazwą probierza ekonomicznego. Przy ówczesnym stauie gorzelnictwa w kraju otrzymywano spirytusy najwyżej 78%; punkt, do którego się w tym spirytusie zanurzał probierz, Magier oznaczył przez 10, punkt zaś zanurzenia w wodzie przez 0. Przygotowawszy stosowne mieszaniny tego spirytusu z wodą, wykończył podział-kę. Wódka szynkarska (szumówka) miała 67₂0 Magiera. Tak zwane magierki długo były w użyciu; po wprowadzeniu jednak przyrządów Pistoriusa, gdy zaczęto otrzymywać spirytusy wyższej procentowości nad 78% Trallesa, fabrykanci warszawscy, już po śmierci Magiera, przedłużyli jego podziałkę o 2 stopnie, oznaczając stopniem 12 spirytus 88¹/₂%, odstęp zaś między 78° a 88V2⁰ Trallesa podzielono na dwie równe części i tam położono stopień 11. Był to więc alkoholometr zupełnie bezzasadny; rząd wszakże, wprowadzając podatek konsumcyjny w Warszawie w r. 1834, pobierał go według tego nowego probierza 12-stopniowego. Dopiero w r. 1842 został wprowadzony alkoholometr Gay Lussaca, jako u-rzędowy, który przetrwał aż do zaprowadzenia nowych urządzeń akcyznych, przyczem zastąpiony został przez alkoholometr Trallesa.—Alkoholometr, jak widzieliśmy, nie wystarcza, gdy idzie o napoje, zawierające cukier lub inne substan-cye, trzeba za pomocą małego alembika ciecz przedystylować, tak, że przechodzi tylko alkohol z wodą, i tej dopiero przekroplonej cieczy cza się zawartość alkoholu, przyczem wszakże uwzględniać należy różne okoliczności. Propo-wreszcie i inne metody dochodzenia wartości alkoholu. I tak, Waporymetr Geislera polega zasadzie, że przy ogrzewaniu cieczy alko- -

st tem większa, im wię- , Alkuin, właściwie Alhwin (* około 735 —■ Przyrząd, przedstawiony [ -j- 804), mnich anglosaski reguły św. Benedykta,

'(Л Г—i

O cd

cej zawiera końolu. na załączonej rycinie, (ob. fig. 230) składa się z fla-szeczki, do której wprowadza się ciecz badana, a która ogrzewa się parą wodną, wywiązującą się z naczynia dolnego. Pary cieczy badanej cisną na rtęć w rurce barometrycznej i pędzą ją tem wyżej, im większą jest ich prężność. Skala barometru okazuje zarazem wartość alkoholu; nad fla-szeczką mieści się termometr. Gdy ciecz badana zawiera dwutlenek węgla, należy ją najpierw zobojętnić wapnem palonem. Ddatometr Silbermanna o-piera się na tem,że alkoholsil-niej aniżeli woda rozszerza się pod wpływem temperatury; ehullioskop zaś Vidal- _

Malliganda, ulepszony przez Kappellera, oznacza zawartość alkoholu z temperatury wrzenia danej wódki. Różne te

za

li

■o

fi

.J

największy uczony z VIII wieku i wogóle jeden z najbardziej wpływowych uczonych średniowiecznych przed wojnami krzyźowemi, urodził się w Nortumbryi, kształcił się w szkole klasztornej w Yorku, i tu zdolnościami i zamiłowaniem wiedzy pozyskał takie uznanie swoich przewodników, że po ukończeniu nauk został nauczycielem, a później kierownikiem szkoły. W tym ezasie, jadąc do Rzymu po paliusz dla nowo obranego arcybiskupa Yorku, spotkał się w Parmie z Karolem W., z którym się był poznał już dawniej, i ten, oceniając jego naukę, zaprosił go do siebie dla krzewienia oświaty w monarchii Franków. A. z kilku swoimi uczniami przybył na dwór Karola w r. 781, stał się nauczycielem i doradcą króla w sprawach szkolnych, zajął się ożywieniem studyów w niektórych klasztorach, a co najważniejsza, objął kierunek nad t. zw. szkołą pałacową (schola palatina), t. j. wykładał nauki dzieciom i dworzanom królewskim. Dla swoich uczniów A. układał podręczniki szkolne (gramatyki, retoryki, dyalektyki) i różne drobniejsze rozprawki naukowe (Disputatio Pippini cum Albino scliolastico; De ortographia), w których zazwyczaj Flg- m    trzymał się metody dyalogicznej. Te jego pod-

waporymetr.    ręczniki, lubo skompilowane, przez czas długi

uchodziły za najlepsze i służyły za wzór wielu jednak metody dostatecznej ścisłości nie późniejszym tego rodzaju kompendyom. Naucza-przedstawiają. Porów. Kupffer „Handbuch der nie zresztą ва dworze Karola W. odbywało się Alkoholometrie“ (1867 r.) Fischern „Praktische nietylko oficyalnie: pod wpływem A. i innych A.” (1872).    s.K    uczonych, oraz samego monarchy, obudził się tu

Alkola (al koleń), bawełna strzelnicza, roz- żywy interes dla wiedzy, i pogawędki towarzyskie puszczalna w absolutnym alkoholu.    przybierały zwykle charakter rozpraw naukowych,

^ Alkon, imię różnych bohaterów mitycznych przeplatanych żartami i krotochwiłami. A. rej Grecyi. Najciekawszym z nich jest syn kr. ateń- wodził na tych posiedzeniach, ponieważ z dow-skiego, Erechteja, jeden z Argonautów; interesu- cipem i zamiłowaniem wiedzy łączył najrozle-jący dla nas stąd, że jego legenda bardzo podo- glejszą naukę: oprócz łaciny, greczyzny i hebraj-bną jest do legendy Wilhelma Telia, pokrewnej szczyzny, oraz umiejętności wyzwolonych, był bie-takiejże duńskiej. A. był tak tęgim łucznikiem, głym teologiem, poetą, znał się nawet na medy-źe zastrzelił węża na skórze swego syna, nie do- cynie, której poświęcał się też z właśoiwym sobie tknąwszy ciała dziecka.    к. к.    zapałem. Idąc za przyjętym na dworze Karola

Alkor, ob. Mizar.    zwyczajem przybierania nazwisk biblijnych lub

Alkoran, ob. Koran.    rzymskich, A. przezwał się Albinus Flaocus,

Alkowa, (włos. alcova, arab. al-kubba = przyznając się w ten sposób do niejakiego podo-g ab i net), pomieszczenie, oddzielone od pokoju bieństwa z Horacyuszem. Około r. 790 A. wró-występami ścian bocznych, tworzącemi obszerną cił do Anglik, ale już w r. 793, wzywany usilni« framugę w głównym pokoju. A. różni się od po- przez Karola, znalazł się powtórnie przy jego koju brakiem drzwi, okna i pieca; światłem i cie- boku, jako powiernik i doradca w sprawach płem zasilaną jest z pokoju, do którego przylega, szkolnych, oraz energiczny przeciwnik adopcya-drzwi zastępuje opona lub firanki. Czasami urzą- nizmu (ob.). Tym razem jednak na dworze swo-dzane są pomiędzy alkową a pokojem przepierze- jego ucznia A. bawił nie tak długo: zatęskniw-nia drewniane, z oszklonemi drzwiami, przez co szy na stare lata do spokoju, objął opactwo św. charakter A. zmienia się zupełnie. A. przezna- Marcina w Tours i zajął się energicznie podźwi-czoną jest głównie na mały pokoik sypialny, gdy gnięciem z upadku tamecznej szkoły. Szkoła mieszkanie jest szczupłe, a często z jednego tylko w krótkim czasie stała się wzorową dla inny eh pokoju złożone. W domach starej konstrukcyi ' nabyła takiego rozgłosu, że ściągali do niej A. były pospolite, często zbyt obszerne; w now- uczniowie z najodleglejszych prowincyj. Wielu szych konstrukcyach budowlanych urządzanie al- z uczniów A. zasłynęło nauką i niemałe później kowy jest wypadkiem okolicznościowym i naj- położyli zasługi w sprawie szkolnictwa i oświaty, mniej pożądanym jako przeznaczenie na pokój Pisma A. są dość liczne i różnorodne, a lubo nie sypialny, z powodu braku należytego światła. E D odznaczają się samodzielnością, w swoim czasie

A. Pol.

posiadały wielką doniosłość, gdyż prawie wszystkie bezpośrednio lub pośrednio miały na względzie oświecanie czytelników na tle chrześcijań-siriem. Oprócz wyżej wzmiankowanych podręczników, napisał: „De fide Trinitatis”, na podstawie nauki św. Augustyna; „De virtutibus et vitiis”, rodzaj podręcznika moralności dla laików; „De ratione animae”, przystępny wykład nauki o du-szy; „Quaestiunculae in Genesim” i „Commentaria in S. Johannis Evangelium”, próbki komentarzy biblijnych; żywoty kilku świętych; „De patri-bus, regibus et sanctis Euboricae”, wierszowana historya arcybiskupstwa Yorskiego, z szerokiem uwzględnieniem dziejów anglosaskich; epigramy, listy poetyckie, elegie i zagadki. Łaciną władał A. bieglej od wielu innych pisarzy ówczesnych, a w poezyi—zresztą często naśladowanej — okazał miejscami wiele ożywienia i podniosłości. Wybitne miejsce w jego pisarskiej spuściznie zajmują listy, pisywane do Karola i innych znakomitych mężów, w sprawach bądźto publicznych, bądź prywatnych: rzucają one wiele światła na ówczesne stosunki i dostarczają obfitego materyału do charakterystyki i wpływu A. Dzieła jego wydali: Frobenius (Batyzb. 1777, 2 t.).— Mignę w „Patrologia latina” (tom C i CI) i Jaffé w Scriptores rerum germanicarum (tom VI, Berlin, 1873).—Porów. Monnier: „A. et Charlemagne“ (Paryż, 1864).—K. Werner: „A. und sein Jahrhundert“ (Paderb. 1879).    G-

Alkwifa (a 1 q u i f o u x), błyszcz ołowiany, albo produkt, ubocznie otrzymywany w hutniczem przerabianiu tego minerału, a składający się z tlenku ołowiu, siarku ołowiu i krzemianów; w stanie mielonym używa się do glazurowania (polewania) gorszych gatunków wyrobów garncarskich.

Alla breve (włos.) wyraź, muz.; dosłownie: krótko lub krócej (dwa razy krócej, dwa razy szybciej); oznacza ono rodzaj taktu dwuczęściowego, (dwie drugie, t. j. dwie pół nuty w takcie), który się rachuje już nie jak zwykle na 4, ale na 2 tempa, zupełnie jak w takcie 2/4. Najczęściej ten rodzaj taktu kompozytorowie tak oznaczają:

A. Ptfi.

Alla capella (włos.), ob. A capella.

All’ottava, skróć, all’ 8-va, lub alPett. (włos.), wyr. muz., znaczy: w oktawie; ostrzega ono, że dany ustęp muzyczny, tak oznaczony, powinien być o jedną oktawę wyżej wykonany (aniżeli nuty wskazują), aż do punktu, gdzie będzie napisane loco: dotąd, do tego miejsca, w zwyczajnej pozycyi. Umieszczone pod basem, wskazuje że bas powinien być grany w niższej oktawie, nie zaś w tej, w jakiej jest napisany. A Po1-

Alla polacca (włos.) wyr. muz.: w tempie i charakterze poloneza.

Alla zoppa (włos.) wyr. muz., kulejąc, potykając się. Tak się oznacza grupę nut, w której mię-dzy dwiema równej wartości nutami jest umieszczona nuta, posiadająca podwójną wartość; np.

Ponieważ w takich figurach jest coś kemicznego, żartobliwego, więc też najczęściej używają się w partyach komicznych, scherzach i t. p.

Allagit, minerał z Elbingerode na Harcu, wprowadzony do nauki przez Germara i Ja-schego, jest tylko mięszaniną zbitą i zawierającą wodę rogowca i rodonitu (krzemianu, nie manganu), albo zbitego spatu manganowego. K- J-

Allah, nazwa jedynego Boga muzułmanów; składa się z dwóch wyrazów: al i ilah, które oznaczają „bóstwo”—pokrewne hebrajskiemu Elo-⁵him. Na wszystkich ziemiach, gdzie istnieje Islam, Allah jest Bogiem nad bogami, a modły do niego mają się odmawiać tylko w języku arabskim. Mylnem jest przypuszczenie, że objawienie Allaha datuje dopiero od Mahometa, albowiem jeszcze arabowie dawniej znali Allaha, nazywając go czasem Allah Taala, czyli Bóg Najwyższy, i używali w modlitwie następującej formułki: „OAllahut należymy do Ciebie, a równym tobie ten tylko będzie, kogo zechcesz postawić po twojej prawicy!“ Mahomet pozostawił Allaha nietkniętym, budując na jego podstawie swoją monoteistyczną doktrynę, której godłem jest znane u muzułmanów wyznanie wiary: „La ilaha illa Allaha“. (Nie masz Boga, krom Allaha). Allah w wierze muzułmańskiej jest wieezny, istnieje sam przez-się, sobie samemu wystarcza, nie ma sobie równego, nie był spłodzony i sam nie płodzi nikogo, zapełnia świat cały, jest panem wszechwładnym ciała i ducha, jest niewidzialny i obecny na ka-żdem miejscu. Przymioty jego uplastycznione są w różańcu przez 99 ziarnek, a ziarnko setne, przy którego dotknięciu arab wymawia imię^ Allaha, jednoczy w sobie te wszystkie przymioty.

Allahabad, (miasto boże) miasto na nizinio Indostańskiej na półwyspie, utworzonym przez Ganges i wpadającą doń Dżumnę, 85 nad p. m. 150,000 mieszkańców, między którymi ²/₃ hindusów, T|₃ mahometan i około 6,000 chrześcian. Leżąc pośrodku nader żyznej niziny oraz na połowie długości Gangesu, przy uściu do niego największego dopływu, stał się oddawna ważnem ogniskiem handlowem z jednej i doniosłym punktem strategicznym z drugiej strony. Anglicy należycie pojęli dogodne położenie geograficzne A., skoro go uczynili najpierwszą swoją twierdzą i zbrojownią w Indostanie, zbudowawszy na cyplu rzecznym obszerną i silną cytadelę z arsenałem, kazar-mami dla wojska, pałacem gubernatora i t. p. Obszerny handel, obok komunikacyj rzecznych, ułatwiają wielce drogi żelazne do Ralkutty, Pe-szaweru i Bombaju: bawełna, ryż, cukier i indygo stanowią najważniejsze artykuły wywozu. A. jest także świętem miejscem dla bramińskich hindusów, którzy coroczni» odbywają tu pielgrzymki dla obmycia się z grzechów w wodach Gangesu;,

obecność jednak silnej warowni angielskiej onie- łożeniu dziennika „République française“ i pisy-śmiela pątników i jest powodem stopniowego prze- wał do niego do r. 1878 w kwestyach polityki noszenia uroczystości do sąsiedniego Benaresu. ogólnej i dróg żelaznych. Wybrany powtórnie Jak zwykle w Indostanie, dzielnica, zamieszkała w r. 1879 radcą municypalnym, był razem z p. przez ludność rodzimą, składa się z ulic wąskich Floquet przywódzcą skrajnego stronnictwa rady. i brudnych, z domów niepozornych i nieporządnie W roku 1876 wybrany deputowanym XIX okręgu utrzymanych,—gdy przeciwnie europejska część ; m. Paryża, i wybierany ponownie w latach 1877 miasta odznacza się czystością, regularnością ulic ; i 1881, zasiadał na ławach Unii republikańskiej i niekiedy prawdziwie wspaniałemi budowlami, i był przez czas niejaki jej prezydentem. Do-Z gmachów zasługują na uwagę: wspomniana magał się w tym czasie amnestyi zupełnej za wyżej cytadela z czerwonego kamienia, dwa ko- uczynki komuny. Ze względu na swoją kompeten-ścioły chrześciańskie, wielki meczet, żelazny most cyę ekonomiczną, powołany został dnia 14 listopada na Dźumnie, liczne bazary, szpital, wreszcie kilka 1881 do gabinetu Gambetty na ministra finansów zabytków starożytnego budownictwa, sięgających i upadł razem z tym gabinetem dnia 26 Stycznia ery przedchrześciańskiej. A. jest miastem b. 1882. Należy on do stronnictwa najdalej posu-dawnem: u hindusów nosił nazwę Pratisztana lub niętego Unii republikańskiej w Izbie deputowa-Prajaga, niekiedy Fakirabad, tj. miasto fakirów, nych. Mianowany w dniu 6 Kwietnia 1885 mi-Anglicy zajęli je w 1766 r. i uczynili stolicą nistrem spraw wewnętrznych w gabinecie Bris-okręgu t. im., — który składa się z 6 powiatów son’a, upadł znowu i tym razem w dniu 26 Gru-i liczy do 6 milionów mieszkańców na 35,564 dnia t. r. km. kw. Cały kraj jest przeważnie płaski, z wyjątkiem południowej części, na którą spada wyżyna Dekańska i fałduje powierzchnią licznemi wzgórzami (Kaimur). Nadzwyczajna urodzajność ziemi, doskonale zraszanej przez rzeki i kanały, skierowała przeważną część ludności do uprawy roli, która wydaje ryż, trzcinę cukrową, baw ełnę, pieprz, indygo, opium, tytoń i wszelkie owoce.

F J.

AllainvalLéonor Jean Christ. Soulas d’ (*około 1695—f1753) pisarz francuski, autor kilku komedyj, z pomiędzy których 2 szczególniej były lubione i utrzymały się na scenie do naszych czasów: „L’école des bourgeois“ i „L’embarras des richesses“. A. żył w nędzy i umarł w szpitalu. Oprócz komedyj, pisał różne lżejsze dzieła prozą i wydał „Lettres du cardinal Mazarin“ (1745, 2 t.).

Allaktyt, minerał z Nordmarken w szwedzkiej prowincyi Wermlandyi, w ostatnich dopiero czasach zbadany. Jest on wodnym arse-nianem manganu, krysztalicznym, o kryształach podobnych do kryształów wiwianitu,jednoskośno-osiowych, brunatno-czerwonych, przezroczystych.

Allamand Jan, Mikołaj, Sebastian, uczony szwajcarski, urodzony w Lozannie w r. 1713, pastor protestancki w Leydzie, gdzie pobierał nauki, a następnie był profesorem filozofii i historyi naturalnej. Marynarze holenderscy, wracając ze swoich dalekich podróży znajdowali przyjemność w dostarczaniu mu przedmiotów- historyi naturalnej, dla ogrodu botanicznego i gabinetu uniwersyteckiego, zostających pod jego kierunkiem, którym też i prywatne swe zbiory testamentem przekazał. Umarł w Leydzie 2 marca 1787 roku po wydaniu różnych prac z dziedziny fizyki i kilku bardzo cennych przekładów.    J. a.

Allamanda, rodzaj należący do rodziny To-inowatych (Apocynacenae), utworzony przez Lin-nego na cześć Allemanda. Cechy jej są następujące: kwiaty foremne dwupłciowe, kielich pię-ciodzielny, w przedkwitnieniu ułożony w cynkę, korona lejkowata, pięcioklapowa, o klapach w pączku skręconych, pręcików pięć, zawartych korony, zamkniętej ponad pylnikami pierścieniem, utworzonym z włosów; zalążma jednokomórkowa o dwóch łożyskach ściennych, w podstawie opatrzona krążkiem podzawiązkowym, uwieńczona szyjką walcowatą, u góry" wydętą w duży stożek, zakończony znamieniem dwu-wargowem; zalążki liczne, wsteczne. Owroc-torebka skórzasta, otwierająca się w dwie łupiny;

к. J.

Z ogólnej liczby mieszkańców x|₁₀ są muzułmanie, około 10,000 chrześcian, reszta bramińscy hindusi. Powiat A. ma 7,354 km. kw. i ll|₂ mil. m-ców, Tak powiat jak i okręg należą do najlepiej zaludnionych w Indostanie, gdyż przypada tu do 180 głów na jeden km. kw.    And-S

Allah akbar, wyrażenie arabskie = „Bóg jest wielki“, t. z. takbir tj. ogłoszenie wielkości Boga. Używa się często w formułach liturgicznych; zwłaszcza używane bywa podczas zabijania zwierząt, służących do jedzenia. Jako wykrzyknik jest objawem podziwu lub grozy; używane bywa także jako hasło bojowe.

Allain Targé, publicysta i działacz polityczny (*1832), odbywszy nauki pierwsze w Poitiers, zapisał się w r. 1853 na listę adwokatów w Angers; w r. 1861 pełnił przez czas krótki obowiązki pomocnika prokuratora w temże mieście. W roku 1864 osiedlił się w Paryżu i wszedł w ścisłe związki z głównymi członkami opozycyi demokratycznej i republikańskiej, a zarazem był współpracownikiem gazety „Courrier de Dimanche“.

na-

Ogłosił następnie dwie broszury: „O deficytach budżetów Cesarstwa“ i „O organizacyi armii“. Należał do redakcyi pisma „l’Avenir national“, i sam założył „Revue politique“. Po 4 Sierpnia 1870 mianowany został prefektem departamentu Maine et Loire; sprawował następnie obowiązki korni- w rurce szarza przy armiach w departamentach Maine et Loire, Sarthe et Gironde, a później prefekta departamentu Gironde. Zrzekłszy się tej posady w lutym 1871, mianowany został wkrótce potem radcą municypalnym przez XIX okręg m. Paryża i sprawował ten urząd do wyborów ogólnych z r. 1876. W sierpniu 1871 miał udział w za-

czony szczupłem,chrzą-st owatem. Alle-mandy są pod-krzew a m i lub

siona liczne, otoczone    skrzydełkiem    szerokiem I swych poddanych budowania łodzi”; obraz ten znaj-

i błoniastem. Pod swemi    powłokami    nasiona    te    duje się w „Pałacu Zimowym” w Petersburgu,

zawierają zaro-    Do ostanich prac jego należą: „Bitwa pod Wa-

dek prosty, oto-    terloo”, „Spór Karola Stuarta z Florą Macdo-

bielmem    )    щ    nald”, „Tatarscy łupieżcy” i wreszcie „AYesele

ll '1    żydowskie” podług szkiców, w Polsce robionych.

A. umarł w swojej pracowni, zajęty obrazem „Bruce przy Bannockburn”,

Allanit. Nazwa ta służy pewnej grupie minerałów o bardzo złożonym składzie, obejmującej pewną liczbę krzemianów bezwodnych, êha-rakteryzujących się postacią krystaliczną, bardzo zbliżoną do epidotu (epidoty cerowe) barwą czarną i zawierających, oprócz krzemionki, żelaza i wapna, znaczną ilość tlenków ceru, lantanu i dydyinu. Badania optyczne okazują, że jedne z nich przedstawiają podwójne załamanie światła i dwie osie optyczne, kiedy inne łamią światło pojedyńczo. W masie są one nieprzezroczyste, z blaskiem szklistym lub żywicznym, kruche. C. wł. 3.37— 3.56; Tw. 5—6. Dawniej odróżniano je od orthy-tów tern, że te ostatnie miały stale zawierać w sobie pewną ilość wody i materyi lotnych, a nadto pewną ilość tlenku yttru. AVystępują one pod postacią rzadkich i nieforemnych kryształów lub niewielkich mas zbitych wśród granitów, syenitów zyrkonowychi rozmaitych skał feldspato-wych. Badania ostatnich czasów wykazały, że allanity nie posiadają cech dosyć wybitnych, któ-reby pozwalały odróżniać je od ortytów, i dla tego obecnie włączają je do tej ostatniej grupy, zowiąc allanitami ortyty z okolic Stockholmu, z Grenlandyi, z Jotunfeld i Snarum w Norwegii, z okręgu Berks i Northampton w Pensylwanii, oraz z okręgu Orange w Nowym-Jorku (ob.

к. J.

przekrój kwiatu

kwiat

Fig. 231. ALLAMANDA.

krzewami, wzno-szącemi się lub pnącemi. Ameryki podrówniko-wej; liście ich okółkowe, kwiaty często bardzo okazałe, ułożone

w wierzchnotki. Z pomiędzy tych roślin, przytoczymy Allemande cathartica L, (Aurelia gran-diflara Aubl.), której sok, według doświadczeń profesora Allamanda, okazał się bardzo skutecznym przeciwko kolkom ołowianym.    J A-

Allan Dawid, malarz szkocki (*1744 w Alloe, f 1796 w Edynburgu). Kształcił się w Akademii malarstwa i rytownictwa w Glasgowie, następnie (1764) udał się do Rzymu, gdzie w akademii Św.

Łukasza otrzymał medal złoty (1773) za obraz, przedstawiający dziewicę koryncką, kreślącą podobiznę swego kochanka. Po 16 latach studyów rzymskich, powrócił do Anglii, przez pewien czas uprawiał malarstwo portretowe w Londynie, a następnie osiadł w Edynburgu jako rektor akademii sztuk pięknych. Tu oddał się malarstwu rodzajowemu. Jego obrazy: „WeseleSzkockie”, „Taniec górali”, zjednały mu miano „Szkockiego Hogartha”

Ortyt).

Allantoina, C₄H₆N₄ 0₃, znajduje się wpłynie omocznej (allantois) krów. w moczu cieląt, oraz w moczu psów przy obfitym pokarm e tłuszczowym lub zakłóceniu czynności oddechowej. Należy do ciał organicznych grupy kwasu moczowego; tworzy się przez utlenienie kwasu moczowego w alkalicznym roztworze, a także przez ogrzanie kwasu glyoksylowego z mocznikiem. Krystalizuje się w połyskujące pryzmy, trudno rozpuszczalne w zimnej wodzie; rozkłada się przy gotowaniu z alkaliami.

Allan John, (*1770w Bedford—f 1843) Study ował medycynę na uniwersytecie edynburskim, dał się poznać wyborną pracą „An Introduction do the Study of the animal Econmy” (1801).

Odbywszy podróż po Francyi i Hiszpanii, oddal się literaturze politycznej i w tym kierunku pomieszczał studya swoje w „Edinburgh Review“.

Najważniejszem dziełem jego tej kategoryi jest „Inquiry into the Rise and Growth of the Royal Prerogative in England” (1830).

Allan sir William, znany malarz historyczny szkocki (*1782 w Edynburgu—f 1850 tamże).

Kształcił się szkole rysunkowej miejscowej a na- Allantois (grec, allantodes = błona moczowa), stępnie w Akademii londyńskiej. Odbył podróż po jedna z błon płodowych, po polsku zwana omocz-Rosyi, Polsce, Krymie, Turcyi i Kaukazie, robiąc nią ob. Płód.

wszędzie studya, które następnie spożytkował do Allantyaza (greek, alias — kiszka, kiełbasa) swoich obrazów. Po powrocie do Edynburga oznacza zatrucie kiełbasą, raczej trującym pier-wystawił dwa obrazy, które zjednały mu rozgłos: wiastkiem, w gnijącej kiełbasie lub kiszce krwa-„Zajęcia Czerkiesów”, i „Baszkirowie prowadzący wej, wątrobianej, wywiązującym się, bardzo szko-slcazańców na Sybir”. Ostatni z nich zakupionym dliwie działającym, którego właściwej istoty do-został przez W. Ks. Mikołaja, późniejszego ce- tychczas nie objaśniono. Choroba, z tego zatrucia sarza. Ale większą jeszcze sławę zdobył A. wy- pochodząca (w Szwabii najczęściej pojawiająca się), stawieniem całego szeregu obrazów z dziejów przedstawia przebieg powolny z przypadłościami Szkocyi, jakoto: „John Knox upominający królo- gastrycznemi i nerwowemi, utrudnieniem połyka-wę Maryę”, „Królowa Marya zrzekająca się ko- nia i oddychania, utratą głosu, ogólnem osła-rony szkockiej”, „Śmierć regenta Moraye’a”. Wr. bieniem, wreszcie gorączką, często kończącą się 1845 A. wystawił w Londynie wielkich rozmia- śmiercią. Chorobę tę zowią także botalizmem, ów płótno, przedstawiające „Piotra W. uczącego (łac. froźw^s^kiszka).    D-Ł

Allard Hugo, albo Allert Buygh (*1637 w Amsterdamie), rysownik i sztycharz holenderski,^ który w Polsce przebywał i pracował. Najważniejsze utwory jego są: rycina, przedstawiająca króla polskiego Jana Kazimierza z Maryą Kazimierą, oraz popiersie króla Michała Wiśnio-wieckiego.

Allard Paweł (*1841 w Rouen), sędzia trybunału w Rouen. Zachęcony pracami archeolo-gicznemi Rossi’ego, poświęcił się studyowaniu dziejów pierwszych wieków chrześciaństwa. Pierwszą pracą jego było wydanie w tłómaczeniu francuskiem, wraz z wyjaśnieniami oraz dopełnieniami, dzieła J. Spencera-Northcota i W. R. Brownlowa, będącego angielskiem streszczeniem znanej pomnikowej pracy Rossi’ego „Roma sot-terranea”. „Rome souterraine” Paryż 1874). Owocem dalszych samodzielnych studyów A. były: praca nagrodzona przez Akademię francuską p. t. „Les esclaves chrétiens depuis les premiers temps de l’Eglise jusqu’à la fin de la domination romaine en Occident” (Paryż 1876); „L’art payen sous les empereurs chrétiens” (Paryż 1879); „L’histoire des persécutions pendant les deux premiers siècles” (Paryż, 1884); „Les dernières persécutions du IlI-e siècle (Gallus, Valerien, Auré-lien), d’après les documents archéologiques” (Paryż 1888 roku), oraz „La persécution de Dioclétien et le triomphe de l’Eglise” (Paryż, 1890, 2 tomy).    s. s.

Allard Jan Franciszek (*1785 w Saint Tropez—"J* 23 stycznia 1839) Wódz naczel. wojsk w Lahorze. Był kapitanem kawaleryi w armii francuskiej i adjutantem marszałka Brune’a; w 1815, gdy marszałek został zamordowany, wyemigrował z Francyi i, przebywając kolejno w Egipcie, Persyi i Kabulu, osiadł na stałe w Lahorze, gdzie w r. 1822 słynny Runjut-Singh, władca Lahory, oddał mu naczelne dowództwo armii. A., nadawszy la-horskiemu wojsku francuską trójkolorową chorągiew, zorganizował je na sposób europejski i zaprowadził w pułkach komendę francuską. W r. 1835 przybył do Francyi i był przyjmowany z wielką uroczystością przez króla Ludwika Filipa, który go zamianował przedstawicielem Francyi u dworu radży. A. złożył w darze „Królewskiej Bibliotece” bardzo bogaty zbiór wschodnich medali. W r. 1837 powrócił do Lahory i we dwa lata potem tamże umarł.

Allarde Piotr Gilbert barond’,*mąż stanu i finansista francuski (*1749—f 1809). W r. 1789 przedstawiał stanom generalnym plany opodatkowania i utworzenia amortyzowanego długu, które nie zostały przyjęte; natomiast przeprowadził założenie instytucyi patentów i zniesienie przez spłatę przywilejów cechowych. Po rozejściu się konstytuanty wycofał się do życia prywatnego.

Allart Hortensya (*1801—fl879), po mężu de Méritens, romansopisarka, napisała: „La conjuration d’Amboise“ (1821), „Gertrude“ (1827), „LJndienne“ (1832) i inne Bawiąc weFlorencyi, za radą przyjaciela swego, historyka Gino Cap-poni, oddała się studyom historycznym; owocem tych studyów była „Histoire de la république de Florence⁴' (1838—43, 3 tomy), którą później sam Gino Capponi na język włoski przerobił. Oprócz tego A. wydała kilka innych dzieł historycznych, między niemi: „Histoire de la république d’Athènes“ (1866). Jej pamiętniki: „Les enchantements de Prudence”; „Les nouveaux enchant.” (1873) i „Les derniers enchant.“ (1874), wydane pod przybranem nazwiskiem Prudence de Saman i Saman 1’Esbatz, zawierają wiele zajmujących szczegółów o stosunkach, jakie miewała z Lamennais, Bérangerem, Sainte-Beuve’m i Chateaubriand’em.

Allary Kamil (*1853), współczesny powieścio-pisarz francuski, zamieszkały w Marsylii. Drobne jego nowele: „La barque du passeur”, „L’ame envolée” , „Le Castelas“ iinne, rozproszone w różnych czasopismach, wyszły pod ogólnym tytułem „Contes de Provence“. Większe jego utwory są: „Laurence Clarys” (1879) i „Les amours buisso nières” (1880). Ostatnio (1889) wyszły jego „Nouvel les choisiesw.

Allatius (Allacci) Leon (*1586—fl669), wielostronny uczony i pisarz w XVI, grek, urodzony na wyspie Chios, kształcił się w kolegium grec-kiem św. Atanazego w Rzymie. Po ukończeniu nauk, lubo nie wyświęcony na kapłana, pełnił przez czas jakiś obowiązki generalnego wikaryusza przy biskupie katolickim na wyspie Chios, potem został profesorem jęz. greckiego przy kolegium św. Atanazego w Rzymie; w r. 1622 z polecenia Grzegorza XV jeździł do Niemiec dla przewiezienia do Rzymu biblioteki heidelberskiej, darowanej papieżowi przez Maksymiliana, księcia bawarskiego. Po uskutecznieniu tej misyi przyjął obowiązki prywatne u kardynała Fr. Barberinie-go, wreszcie został mianowany kustoszem przy bibliotece watykańskiej, a na czas jakiś przed śmiercią naczelnym jej bibliotekarzem. A. pisał bardzo wiele w języku greckim, łacińskim i włoskim, prozą i wierszem; ogółem wydał zgórą 50 dzieł. Najważniejszą ich część stanowią edycye różnych pisarzy greckich i bizantyńskich z przekładami łacińskiemi; do tej kategoryi należą: „Procli Diadochi paraphrasis in Ptolemaei libros IV e graeco in latinum conversa” (Leyda, 1635); „Sal-lustii philosophi de diis et mundo, graece et latine” (Rzym, 1638); „Philo Byzantius de septem orbis spectaculis, graece et latine“ (Rzym, 1640); „Ex-cerpta varia graecorum sophistorum ac rhetorum, graece etlatine“ (Rzym, 1641); „Georgii Acropolitae historia Byzantina, graece et latine“ (Paryż, 1651) i inne. Między oryginalnemi najważniejsze są teologiczne. Do tej kategoryi należą „Deecclesiae occidentals et orientalis perpetuo consensu“ (Kolon, 1648); „De utriusque ecclesiae in dogmate de Purgatorio consensione” (Rzym, 1655); De proces-sione Spiritus Sancti” (Rzym, 1858); De octava synodo Photiana” (Rzym, 1662) i inne. Wierszem greckim pisał A. poematy okolicznościowe, jak np. „Hellas in natales Delphini gallici” (tamże;. 1642) z okazyi urodzin Ludwika XIV; „Melis-

F: J:

solyra de laudibus Dionysii Petavii, societatis Jesu presbyteri” (Rzym, 1653) i inne.

Allbrecłlt Fry d.W i 1 h e 1 m,(fl870) rodem z Częstochowy, nauk lekarskich słuchał w Dorpacie; był profesorem w uniwersytecie Charkowskim, Drukiem ogłosił: „De diagnosi esthonicae leprae cutaneae“ (1825 roku) „De peste orientali, tra-ctatus ect.” (1841).

Alle. Alla,Alna, Ława, Łyna, Węgrza, nazwami temi oznacza się lewy dopływ Pre-goły (Pregel) w Prusach wschodnich; hierze on początek w powiecie niborskim na wysokości 62 m. pod wsią Łyna, przepływa mnóstwo drobnych jezior, między któremi najważniejsze jest jezioro Lańskie, i w krętym biegu dąży ku północo-za-chodowi na długości 175 km. Leżą nad A. miasta: Olsztyn (Allenstein), Dobremiasto (Gut-stadt), Licbark (Heilsberg), Bartoszyce (Bartenstein), Szępopel (Schippenbeil), Friedland, od od którego zaczyna być spławną, Allenburg i We-lawa, gdzie wpada do Pregoły korytem 30 m. szerokiem. Z jej dopływów prawych ważniejsze są: Guber, Pisz i lima, lewe są nieliczne i na uwagę nie zasługują. Woda A. jest klarowna bez smaku i zapachu, ryby wszelkiego gatunku obficie się w niej poławiają i pod tym względem przewyższa Alle wszystkie rzeki Prus wschodnich.    And- s-

Allegacya, w ogólności znaczy przytoczenie, powołanie się na jakiś dokument, jakiś przepis, przy wiedzenie jakiegoś faktu, cy tacy a ustępu z jakiegoś dzieła; w prawie rzymskiem, in Codice Theodosiano przytoczenie reskryptu (ob. ten wyraz). Był także takiej nazwy urząd Cesarskiego poborcy podatków.

Allegańskie góry. (Alleghany, Allegha-nies, Ap a la chi an-Sy stem); szereg niewy-niosłych, ale długich łańcuchów górskich, oddzielających wybrzeże oceanu Atlantyckiego w Stanach Zjednoczonych od niziny rzeki Mississippi. Pasmo to zaczyna się na południu w stanie Alabama pod 33° sz. pół., w odległości dość znacznej od Atlantyku (450 km.), biegnie stale w kierunku północno-wschodnim, zbliżając się coraz bardziej do oceanu, którego dosięga w okolicy 40° sz. półn. wciska się w prostokąt zawarty między rz.

S-go Wawrzyńca a pobrzeżem morskiem, i przebiegłszy 2,500 km., kończy się wprost wyspy Anticosti, przy ujściu rzeki ö-go Wawrzyńca. Cała ta wyniosłość odznacza się zadziwiającą równoległością łańcuchów, zwłaszcza w środkowej części, skutkiem czego powstaje wielka ilość dolin podłużnych, mających ważne znaczenie dla handlu i przemysłu tych, w naftę, węgiel i żelazo obfitujących, okolic. Z pomiędzy owych dolin zasługuje na uwagę t. z w. „wielka dolina“, wzdłuż całego prawie systemu przebiegająca i oddzielająca tym sposobem łańcuchy wschodnie od zachodnich. W niej to na północy leży jez. Champlain i rz. Hudson, a dalej ku południowi płyną wody Susquehanny doliną Kumberlandzką, wody tehenandoah (dopływ Potomaku) piękną doliną tegoż imienia i wreszcie wody systematu rz.

Tenessee (dopływ Ohio). Łańcuchy górskie poprzerywane są w wielu miejscach poprzecznemi szczerbami, przez które rzeki z wnętrza gór dostają się nazewnątrz, dążąc bądź do oceanu, bądź do Mississippi. Tym sposobem potworzyły się wyłomy rzeczne Susquehanny, Delawary, Poto-maku, rz. Jakóba (James) etc. na wschodzie, oraz wielu rzek, do zlewiska Ohio należących na zachodzie. Rzeka Hudson dzieli cały system at górski na dwie części: północną i południową. Pierwsza, znana pod ogólną nazwą gór Akadyj-skich (Acadian-Mountains), dosięga w t. zw. Białych górach (White Ms.) 1,917 m. wysokości (Mt. Washington), podczas gdy leżące wzdłuż wschodniego brzegu Hudsonu pasmo gór Zielonych (Green Ms.) w szczycie Mansfield nie przenosi 1,350 m. Oddzielną grupę stanowi zawarty między Hudsonem i jeziorem Champlain trzon góry Mercy (1,640 m.). Dalej ku północy góry przechodzą w skalistą wyżynę o średniej wysokości 450 m., śród której wznosi się samotny szczyt Catahdin (1,642 m.). Południową część . stanowią właściwe Allegany. Jakkolwiek i one nie przekraczają 2.000 m. wysokości, (jeden tylko szczyt Black Dome 2,044 m.), to jednak, podnosząc się prawie nagle z nadatlantyckiej niziny, przedstawiają się imponująco, rysując się na horyzoncie już zdaleka błękitnawym szlakiem. Stąd też łańcuch ten zewnętrzny otrzymał nazwę Błękitnego grzbietu (Blue Ridge). Od stony Mississippi spadek jest łagodniejszy; odróżniają tam w południowej części pasmo Clinche i Kumber-landzkie; systemat A sięga jednak aż w okolice głównego koryta rzeki, (między Ohio i Mississi-pi), gdzie wyrastają strome, nakształt baszt, pagórki, które pod nazwą Bluffs nadają właściwe piętno tej części wielkiej niziny. Południowy stok A. spada w nizinę tarasami (Highlands.). W budowie geologicznej A. najwybitniejsze miejsce zajmują dwie azoiczne formacye: lauren-tyńska, reprezentowana przez gnejsy, i huroń-ska przez łupki. W pierwszych napotkać można skały erupcyjne dawniejszego pochodzenia, jak granity i syenity, niemniej wielkie bogactwo rud kruszcowych (żelazo), wapienia krystalicznego i serpentynu; drugie zaś ukazują się w postaci łupka błyszczącego, talkowego, gliniastego, kwarcytów, itakolumitu, konglomeratów etc. Z młodszych formacyj, prócz sylurskiej i dewońskiej, bardzo ważne ma znaczenie forma-cya węglowa; tryasowa zaś (piaskowiec czerwony), kredowa i trzeciorzędowa występują bardzo słabo, Pod względem bogactwa mineralnego A. ustępują Andom co do produkcyi metali szlachetnych, przewyższają je wszakże niewyczerpanym zasobem kopalin pożytecznych, jak węgiel kamienny, ruda żelazna i nafta. Pola węglowe zajmują przestrzeń 206,000 km. kw., z czego 154,000 km. kwadratowych przypada na właściwe A., a 52,000 km. kw. na systemat aka-dyjski. Ogólna produkcya węgla na całym tym obszarze przenosi 60 milionów tonn rocznie. Bogate pokłady rudy żelaznej znajdują się przewa-

Ohio.

w sta

nie

na

. śnie w stanach N. York i N. Jersey, nafta zaś głównie w .Pensylwanii, pas jednak naftowy ciągnie się wzdłuż zachodniego pasma na długości

1.600 km. od Kanady do Tenessee, ma do 30 km. szerokości i dostarcza rocznie 24 miliony beczek po 150 litrów, (w 1859 r. zaledwie 82,000). Oprócz tych najważniejszych minerałów, znajduje się w A. miedź (Karolina północna i Vermont), cynk (N. J ersey), ołów (Kentucky i Wirginia), trochę złota i srebra, sól, nikiel, grafit i bardzo ważny dla gospodarstwa rolnego mar-giel. Stosunki hydrograficzne układają się w A. w sposób bardzo prosty: wody zachodnich stoków zabiera całkowicie systemat rzek Ohio i Św. Wawrzyńca, wschodnich zaś uprowadzają do Atlantyku liczne rzeki nadbrzeżne, które po krótkim biegu rozszerzają się najczęściej przy ujściu i tworzą dobre przystanie; od południa wedy spływają do odnogi Meksykańskiej dwiema tylko rzekami: Alabama i Apalachicola, gdyż kierunek rzek schodzi się tu z kierunkiem całego pasma, stosunkowo wąskiego, a nie jest prostopadłym do niego, jak się daje widzieć na wschodzie ïub na zachodzie.    And-s-

Allégeance w prawie angielskiem jest obowiązkiem poddanego lub cudzoziemca, przybywającego w Anglii, uległości względem króla. Obowiązek ten poddanego zwie się uległością naturalną (a. natural), takiż obowiązek cudzoziemca uległością lokalną (a. local.). Przysięga na wierność (oath of allegeanc) odpowiada tej, jaka u nas zwie się przysięgą homagialną. Wykonywaną bywa przez każdego anglika królowi, jako zwierzchnikowi władzy świeckiej. Takaż przysięga na wierność królowi, jako głowie kościoła anglikańskiego, zwie się „oath of supremacy“.F-J-Alleghany najważniejsza źródłowa rzeka Ohio (lewy dopływ Mississipi), bierze początek w stanie Pensylwanii na północno-zachodnim stoku gór Allegańskich, w bliskości źródeł Susquehan-ny, na wysokości 410 m. ЛУ biegu swym północno-zachodnim zdaje się dążyć zrazu do jez. Erie, wkrótce jednak zwraca się na południo-zachód, i zatoczywszy potężny łuk od m. Franklin do Pittsburga, łączy się pod tern ostatniem miastem z krótszą od siebie i uboższą w wodę Monoha-gelą, która przychodzi z południa. Tak połączone obie rzeki tworzą na 540 m. szeroką rzekę Ohio, która już tę nazwę od Pittsburga aż do . ujścia zachowuje. A. ma przeszło 500 kil. długości i spławną jest od Olean na przestrzeni 416 kil., z tych 320 kil. dostępne są i dla statków parowych. Za pomocą kanału, wychodzącego z Olean, łączy się A. z jez. Ontario przez rz. Genesee, i wraz z koleją żelazną, wzdłuż niej biegnącą, ułatwia tym sposobem komunikacyą handlową między tak ważnemi okolicami, jak stany Pensylwania i Nowyjork, a dorzecze Mississippi z drugiej strony.    And- s-

Alleghany, nazwa kilku miejscowości w Stanach Zjednoczonych w bliskości gór tegoż samego imienia. Najważniejszą z nich jest m. A., w Pensylwanii położone, 78,681 m-ców (blisko połowa

Encytlnpedya l’ow«zcchna iluitr

niemców) liczące i z przeciwległym Pittsburgiem pięcioma mostami połączone (słynny wiszący most druciany). Byt i rozwój A. ściśle są zależne od Pittsburga, który jest jednem z najważniejszych miast Unii pod względem przemysłowo-handlowym (fabryki stali i wyrobów żelaznych, rafine-rye nafty, huty szklane, kopalnie węgla etc. ) i dla tego w gruncie rzeczy należy je uważać za wielkie przedmieście tego miasta. Handel i przemysł wielce są ułatwione przez liczne koleje żelazne i trakty rzeczne, gdyż tu łączą się dwie wielkie spławne rzeki, Alleghany i Monohagela, tworząc największy lewy dopływ Mississipi —

And. S.

Allegorya, (z gr. a 1 los inny, i agoreyo mówię), jest to takie wysłowienie, które, lubo mieści samo w sobie i dla siebie sens i myśl przedmiotowości, lecz właściwie odnosi się do okoliczności innej niż ta, o której ktoś mówi, i przedstawia ją tylko w obrazie. Na tem głównie też polega ta figura, ażeby obraz, pomimo zupełnie innych przedmiotów, jakie przedstawia, był tak jasnym i przejrzystym, iżby właściwą treść rzucał natychmiast obcemu umysłowi. Takich obrazów pełne są przeważnie przysłowia wszystkich ludów.—„Niedaleko jabłko od jabłoni pada,” jest to figura zależności moralnej, umysłowej, temperamentowej, dzieci od rodziców, którą,francuz wysławia po-prostu: ,,tel père, tel fils“. Śmielszem jeszcze jest przysłowie arabskie:—„często język ucina głowę,” gdzie wielomówność i niedyskrecyę, powodującą śmierć, zastępuje język mechaniczny, jako narzędzie tejże śmierci, wyobrażonej w ucinanej przezeń głowie. — Choćby z tych dwóch przykładów widać, że dwie są istotne cechy A.: pierwszą jest obrazowość, drugą wyobrażenie stosunków ludzkich nie przez ludzi, lecz przez inne jestestwa organiczne lub martwe, tak jednak urządzone, ażeby człowiek w tej samej chwili mógł się w nich poznać. Obrazowość przemówień nie wprost, lecz pod figurą, wprowadza A-ę w sferę poezyi. Powszechny impuls estetyczny rodu ludzkiego wytworzył te obrazowania jednocześnie z pierwiastkowym ruchem cywilizacyjnym, lecz nie pogardziła niemi i poezya

cywilizacyi rozwiniętej; Biblia mianowicie pełną jest, zwłaszcza u Proroków, przystosowań alle-gorycznych. Bajki, rodzaj poetyczny, który z In-dyj pośrednio przeszedł do Grecyi, nie stanowią już prostych zdań, przemówień, jak przysłowia, ale są to całkowite lubo drobne poemaciki, z charakterem epickim i nawet pewnym odcieniem dramatycznym, w których rolę największą odgrywają zwierzęta (co samo w sobie byłoby niepra-wdziwem), rozbierają strony psychiczne, ekonomiczne i polityczne ludzkości, z przejrzystością doskonałą. Przez Grecyę dostała się A. do ca: łej literatury późniejszej, już to jako epizodycz-zaprawa większych poematów, już też jako tło formalne. Bajki piszą wszyscy, utrwalając rodzaj, który w Fedrze, Lafontenie, Krasickim, Kryłowie, ma świetnych nawet reprezentantów. Horacy pisse sławną odę „O, Navis!”, w której,

94

w śre-

mówiąc o okręcie, myśli o Rzymie. Co większa, A. staje się tłem wielkich poematów społecznych, jak niektóre komedye Arystofanesa, Pantagruel Rabelais’go, Myszeis Krasickiego, tylko że te poematy, komplikując stosunki ludzkie, nie są jnź tak w obrazowaniu swem przejrzyste, jak w skromnych rozmiarach przysłów lub bajek. Jak we wszystkiem, tak i tu nadużyto środka. Allego-rya rozprzestrzenia się, i naodwrót, uzmysłowią rzeczy niezmysłowe. Poeci bez natchnień szafu-fują tą formą, jako gotową receptą obrazową, wprowadzając do swych utworów ucieleśnione różne zjawiska umysłowe, i każąc im perorować, jak np. w postaci Zawiści Wolter w „Henrya-dzie,” i wielu innych, powtarzając a przez powtarzanie obrzydzając to co za świeża, naprzykład w „Modlitwach” Iliady, w „Heraklesie między występkiem i cnotą” Xenofonta, wreszcie dniowiecznym „Romansie Róży,” było zachwycające, jako pierwszy kwiatek, pod słońcem wiosen-nem wystrzelony.—A. w naturze swej zbliża się do metafory i paraboli, czyli porównania, tak częstego w Nowym Testamencie; różni się zaś wielce od symbolu, który jest tylko znakiem umówionym, oraz od mitu, który ma zawsze i wyłącznie znaczenie religijne.    K K

Allegory a, jako obrazowanie myśli, miała częste zastosowanie w filozofii, zwłaszcza u starożytnych, szczególniej na wschodzie, a później i w filozofii greckiej, dokąd prawdopodobnie ze wschodu przeniknęła. Jako typ pięknej takiej A- filozoficznej służyć może „allegorya jaskini,” jaką po mistrzowsku rozwija Sokrates w rozmowie z Glaukonem, w YII księdze „Rzeczypospo-spolitej „Platona. Obrazowość ściśle przeprowadzona i dokładność w szczegółach, a przytem wyrazistość samego obrazu, nigdzie tak dosadnie barwnie nie malują myśli autora, jak w tym pięknym i wiernym obrazie dociekań ludzkich. Obraz ten, podobnie jak wiele innych rozmów platono-wych, należy właściwie do dziedziny sztuki; mógł go stworzyć tylko myśliciel-poeta. A. jako obrazowanie myśli znalazło też obszerne zastosowanie i w sztukach pięknych, plastycznych; i to zarówno w rzeźbie, jak malarstwie, a poniekąd nawet i w architekturze. Zwłaszcza w malarstwie, gdzie najwięcej stosunkowo nastręcza się pola do uwydatnienia rzeczy, przez wzrok na myśl działających, A. bywała nader często przedmiotem twórczych pomysłów artystów. O ile jednak A., jako obrazowanie myśli, łatwo nadaje się do sztuk, w których obrazowość przeważa, o tyle znowu wymagania estetyki i ograniczony zakres sztuki plastycznej czynią ją trudną w zastosowaniu. Trudność ta polega głównie na koniecznej jasności

i    prostocie obrazu allegorycznego, mającego wyrazić myśl autora, a z drugiej strony na odpo-wiedniem użyciu wybranych postaci i zbliżeniu ich do natury, czyli prawdy. Obraz allegoryczny powinien być odrazu jasnym i zrozumiałym, a przytem postacie, wyrażające myśl daną, powinny być, o ile można, brane z natury. Mówimy

ii    ile można, i tu właśnie tkwi cała trudność w wyrażeniu myśli, trudność, którą tylko wysoki zmysł estetyczny pokonywa. Dlatego też prawdziwie piękne Allegorye, utrzymane we właściwej mierze estetycznej, nie tak często się spotyka, a im zadanie artysty większe, a zakres sztuki bardziej ograniczony (jak np. w rzeźbie), tern A. staje się trudniejszą do wyrażenia. A., jako wyrażenie myśli za pomocą postaci, uosabiających pojęcia oderwane w formie konkretnej, jest niemożliwą bez pewnego konwencyonalizmu. Kon-wencyonalizm ten, urobiony wiekami w obrazowaniu myśli ludzkiej, jest też istotą wszelkiej A., ale warunki estetyczne dzieł sztuki wymagają ukrycia tego konwencyonalizmu, co jest rzeczą bardzo trudną, o którą rozbijają się najwznioślejsze pomysły artystów. Stąd tak często na grupach postaci kamiennych spotykamy podpisy, symbole (ob.), emblemata (ob.), bez których myśl artysty byłaby niejasną; i rzec można, że im więcej tych środków pomocniczych nagromadzonych w dziele sztuki, tern więcej traci ono na prostocie i jasności, a wskutek tego staje się często raczej łamigłówką, niż prawdziwem dziełem sztuki. Im też idee wyrażone przez artystę bardziej, są skomplikowane, im więcej myśli wprowadza on w dane dzieło sztuki, tern zadanie jego staje się trudniejszem do osiągnięcia, a dzieło jego, chociażby nawet pięknem było w szczegółach, w całości często bywa chybionem. Za przykład takiej przesadzonej A. w malarstwie może służyń cały szereg, skądinąd świetnych, płócien Ruben-sa, obrazujących epizody z życia Maryi Medicis. Wysokie zalety pęzla artysty żałować każą terns tu przezeń obranego; oko nie może spokojnie karmić się pięknemi efektami kompozycyi i techniki malarskiej, bo myśl szuka mimowoii rozwiązania zagadkowej treści. Przesadną A. w rzeźbie charakteryzują znowu grobowce papieźów pomysłu Berniniego. Uganianie się za efektem allegorycznym w sztuce plastycznej znamionuje zwykle upadek jej, zatracenie prawdziwego poczucia piękna, lub też wyczerpanie się samodzielnego polotu artystycznego, i przez to wpadnięcie w manieryzm. Prawdziwą normę, wysoce estetyczną w zastosowaniu A., umieli zachowywać tylko grecy, bo też ściągnęli oni świat ideału z nieba na ziemię, w mytologicznych kreacyach swoich zrzekli się niedościgłych horyzontów, a ograniczyli się pięknem cielesnem. Ścieśnili oni zakres plastyki, ale w zakresie tym doszli do prawdziwego ideału. Rzeźba jest też przeważnie sztuką świata pogańskiego, dotąd nie prześcigniętą, podobnie jak A., której w plastyce grecy u-torowali drogę, zaludniając cały swój olimp postaciami ludzkiemi, do najwyższego ideału piękna cielesnego podniesionemu Malarstwo, które z natury swej więcej nadawało się do wyrażenia przewagi myśli i uczuć nad pięknem samej formy. stało się też najodpowiedniejszem polem dla sztuki cbrześciańskiej. Stąd i A. z całym orszakiem środków swoich pomocniczych, jak sym-bolistyka, emblemata, zapanowała w malarstwie średniowiecznem i nowoźytnem, a w epoce odro-

ne

dzenia sztuki wydała najświetniejsze swoje krea-cye. Niebezpieczeństwo uprawiania A. w sztuce plastycznej, wiążące się z naturą tej ostatniej, często jednak dawało się we znaki znakomitym nawet artystom, a dzieła ich, głęboko odczute i szeroko traktowane, chybiały nieraz celu swojego wskutek przekroczenia granicy sztuk plastycznych. Cóż dopiero mówić o setkach dzieł allegorycznych z epoki „ w której A. była modą panującą, a zwłaszcza ile razy obrazowa» nia myśli, czyli A., jęli się artyści, nie posiadający poczucia harmonii estetycznej, chroniącej od tak łatwego przekroczenia zakresu u-prawianej przez nich sztuki. To też często widzimy utwory sztuki plastycznej w szczegółach piękne, w całości niezrozumiałe dla widza, właśnie wskutek przesady w obrazowaniu myśli, czyli przesady w zastosowaniu do pojęć ode-jwanych form konkretnych, to jest przesady w A. Takie przekroczenie zadania sztuki plastycznej szkodzi nawet i tym pięknym szczegółom, które nie mogą wywoływać spokojnego estetycznego wrażenia w widzu, zajętym szukaniem injśli w całości i odgadywaniem znaczenia tych akcesoryów. Z tego wynika, źe artysta wo-góle rachować się powinien ze środkami, jakie nastręcza mu dany zakres sztuki do wyrażenia jego zadania, zwłaszcza tworząc A., która sama, z natury swojej, tak łatwo przekracza zakres plastyki. Już Lessing w swoim Laokonie (1766) wystąpił stanowczo przeciwko mieszaniu zakresów sztuk pięknych, a w szczególności i przeciwko Allegoryi. Przytaczając ostrzeżenie Plutar--cha, że nie należy kluczem rąbać drzewa i siekierą drzwi otwierać, Lessing wystąpił z piorunującą krytyką przeciwko wtłaczaniu na barki sztuki ciężarów, których podźwignąć nie jest ona zdolna. Było to właśnie w chwili przesadnego uganiania się za efektem allegorycznym w sztukach, prześcigania się wzajemnego w coraz bardziej skomplikowanem uosobianiu pojęć oderwanych; dość powiedzieć, że nawet Winckelmann (ob.), ów znawca i wielbiciel entuzyastyczny sztuki Greków i Rzymian, po skończeniu kolosalnej pracy swojej o sztuce u starożytnych, dawał jeszcze rady, w jaki sposób osiągnąć można w sztuce odpowiednią Allegoryę „Versuch einer A.“ (1766). „Laokoon” Lessinga spadł odrazu jak piorun z pogodnego nieba i odtąd artyści częściej rachują się z materyałem, jakim władają, i granicami sztuki, którą uprawiają.

A. w sztukach pięknych plastycznych podzielić można na trzy rodzaje: A. przedstawiające zjawiska przyrodzone świata zewnętrznego (wschód słońca, zachód, dzień, noc, poranek, śmierć i t. d.); A. obrazujące zjawiska duchowe czyli moralne, lub umysłowe uogólnione,—jest to właściwie uosobienie pojęć—(tu należą: A. wszelkich cnót i zbrodni, A. wiary, nadziei, swobody, niewoli i t. d.); i wreszcie A. mające za przedmiot fakta historyczne, doniosłe zjawiska dziejowe. Trzy te gatunki allegoryj zlewają się jednak często z sobą, a to w miarę podniosłości myśli artysty, który

zawsze dąży do możliwych uogólnień swoich idei. Tak np. „Noc” Michała Anioła na pomniku Juliusza Medyceusza, nietylko przedstawia allegoryę nocy rzeczywistej (zjawisko przyrody), ale zarazem i noc moralną, jaką artysta widział w epoce, przez siebie obrazowanej na pomniku, a więc A. duchową i historyczną zarazem. I rzeczywiście prawdziwa A. tern właśnie różni się od emblematu lub symbolu, że ma ogólne, filozoficzne znaczenie; w tem też leży trudność oddania jej artystycznie. Najobszerniejszym tematem dla A. jest przedstawienie życia ludzkiego wogóle. Tu rzeźba już nie wystarcza, więc teź znajdujemy udatniejsze A. życia tylko w obrazach. Do takich należą np.: „Trzy pory życia ludzkiego” Ty-cyana, „Obraz życia ludzkiego” M. Poussina, znajdujący się w londyńskiem Hertfordhouse, i wiele na tenże temat malowanych obrazów, z pomiędzy których wyróżnić należy „Rozwiane marzenia” Gleyre’a, płótno zdobiące muzeum pałacu Luksemburskiego w Paryżu. Głęboką psychologiczną osnowę dał Gleyre temu obrazowi allegoryc«-nemu, w którym subjektywizm artysty, dzięki u-miejętnemu traktowaniu przedmiotu, uogólnionym został w piękny, pełen treści psychologicznej obraz życia ludzkiego, wprawiający widza w smętną zadumę. „Rozwiane marzenia” artysty są wymowną A. życia ludzkiego. Jest to może naj-udatniejsze w malarstwie przedstawienie w jednym obrazie idei tak oderwanej i tak uogólnionej zarazem. To teź obraz ten, noszący w katalogu także nazwę „Wieczoru,” wyobraża rzeczywiście wieczór życia ludzkiego, a muzy, przesuwające się przed poetą na tle zachodzącego słońca, równie tęskne wywierają wrażenie na widza, jak postacie minionej przeszłości, przywoła-przed czytelnika czarem słowa Göthego, w „Przypisaniu” jego do „Fausta.” — Łatwiej obrazować pojedyńcze idee i myśli, niż całość zjawisk życia ludzkiego w historyi. Drugi rodzaj A. właśnie odnosi się do takich obrazowań. Tu należą np. A. onót i zbrodni. Ten rodzaj A. najudatniej był uprawianym przez rzeźbę. Odwaga i waleczność, skromność i niewinność, miłość i dobroczynność i t. d. są niewyczerpanym tematem dla artystów. Niektóre z tych postaci tak weszły w zwyczaj w sztuce i stały się tak konwencyonalnemi, że przestały już być A. właściwą, a są tylko symbolem, np: matka karmiąca dzieci, jako symbol miłosierdzia; niewiasta z za-wiązanemi oozyma, wagą w jednej i mieczem w drugiej ręce, jako sprawiedliwość; młodzieniec rwący kajdany, jako wolność i t. d. Trzeci rodzaj A., historyczny, ma najobszerniejsze zastosowanie i łączy się z najstarszemi pamiątkami sztuki i zabytkami religijnemi. To też najdawniejsza sztuka ludzka nosi zawsze ten odcień hieratyczny, jak np. sztuka całego wschodu, lub w szczególności Egiptu. A nawet Grecy, którym udało się wogóle piękno uczynić niezależnem od kultu tradycyjnego religii i dziejów, a po części i naśladowcy ich, rzymianie, nie są jeszcze zupełnie wolni od konwencyonalizmu pod tym wzglę*

wi-

dem; co więcej, nawet epoka odrodzenia nowożytnego sztuki zachowała tradycyę religijną i miesza symbolistykę z Allegoryą. Nigdzie też A. nie miała tak rozległego zastosowania, jak w o-brazach z epoki odrodzenia, co znowu wynikało z przeważającej treści religijnej w dziełach sztuki owoczesnej, treści, opartej na starym lub nowym testamencie, przepełnionym A. i parabolą. Najświetniejszymi przedstawicielami A. z tej epoki byli najwięksi zarazem artyści świata chrześciań-slciego: Rafael i Michał Anioł. To też „Parnas”, „Dysputa” i „Szkoła Ateńska”, pierwszego z nich, podobnie jak Leski kaplicy Syxtyńskiej i grobowce Medyceuszów drugiego, stały się wzorami dla wszystkich późniejszych artystów. W historycznej świeckiej A. szczególniej odznaczyła się szkoła Wenecka malarstwa (Tizian, Veronese, Tintoretto), wśród której A. służyła głównie dla uwydatnienia potęgi i świetności państwa weneckiego i przechodziła często w apoteozę (ob.) narodową. Zwrot taki A. wogóle zawsze się zdarza, ilekroć sztuka schlebia albo dumie narodowej, albo władcom; wtedy A. staje się nietylko historyczną, ale przybiera formę kultu dla przedmiotu obrazowanego, staje się ubóstwieniem, czyli—apoteozą. Właściwa historyczna A. jest może najtrudniejszą, bo z jednej strony niepodobieństwem jest uniknąć w niej kolorytu miejscowego i barwy wieku, a z drugiej strony, przy ścisłem zachowaniu tych warunków, A. łatwo zamienia się na obraz historyczny właściwy i przestaje wtedy być A. Najwyższe produkcye A. historycznej odnoszą się do oddzielnych doniosłych chwil życia narodów, a uogólnione i rozszerzone na ludzkość całą, wyobrażają zarazem wogóle idee porządku moralnego i są wtedy wcieleniem myśli filozoficznej, dziejowo-cywiliza-cyjnej. Takie uogólnienie A. napotyka trudne do przełamania zapory w przedstawieniu jej w plastyce, a im zakres tej ostatniej bardziej ograniczony, tern zwiększa się i ta trudność. Stąd rzeźba tu nie wystarcza; rysunek tylko lub malarstwo usiłowaniu temu czasami odpowiada, i to, podobnie jak w poemacie, obraz taki roztaczać się musi w epizodycznych scenach, czyli właściwie składać się z szeregu oddzielnych obrazów. Bo chociaż czasami artysta na jednem płótnie, lub wogóle na jednej powierzchni tła, umieszcza cały szereg scen i epizodów, są one właściwie zestawieniem wielu oddzielnych obrazów. Do takich dziejowych A. należą np. uogólnione obrazy: świata greckiego, świata rzymskiego, świata germańskiego, chrześciaństwa, walki pogaństwa ze światem chrześciańskim (Walka Hunnów), o-braz wypraw krzyżowców, obrazy reformacyi, odrodzenia sztuk i nauk i t. d. Takie doniosłe chwile w rozwoju dziejowym ludzkości lubią prze-dewszystkiem traktować niemieccy malarze. Obrazy ich z tej Lategoryi noszą zwykle znamię myśli filozoficzno-dziejowej; są one nietylko produkcjami A. historycznej, ale zarazem i obrazowaniem idei cywilizacyjnych, i dla tego element fantastyczny gra w nich wielką rolę, rozwijanym

jest na równi prawie z elementem historycznym. Piotr Cornelius, utalentowany uczeń jego Kaul-bach, a po części i Schnorr von Carolsfeld, są największymi mistrzami w tym kierunku. Stworzyli oni całe cykle potężnych kreacyi, w których pod formą A. przesuwa się przed widzem cały niemal pochód cywilizacyjny ludzkości, w oddzielnych wielkich momentach swoich przedstawiony. Przewaga myśli, idei, a stąd, z konieczności, szerokie zastosowanie A., czyni z tych wielkich kom pozycyj nietyle historyę w obrazach, ile komentarz obrazowy do historyozofii. Załączony rysunek (fig. 232) jest kopią wielkiego kartonu Cor. neliusa, rozpoczynającego szereg pięciu obrazów przedstawiających śmierć cielesną i duchową grzeszników, oraz cielesne i duchowe wyzwolenie się-ich od tej śmierci. Karton ów przedstawia A. plag ludzkości, jako kary za ich grzechy. Czterej jeźdźcy apokaliptyczni uosabiają właśnie owe plagi: zarazę, głód, wojnę i śmierć, wogóle zniszczenie. Złowrogie widma tego zniszczenia, z sym-bolicznemi znakami nieszczęść, jakie niosą, puszczają niewstrzymanym pędem na oślep lecąca rumaki, tratując wszystko po drodze i dziesiątkując ludzkość. Siła elementu zniszczenia, groza sytuacyi, oddane są tu z całym dramatyzmem nieubłaganego sądu nad grzechami. 0-brazowanie tych jeźdźców apokaliptycznych na. kartonie Corneliusa przypomina drzeworyt A. Diirera (ob.), który dał zapewne pochop Corne-liusowi do odtworzenia tegoż tematu. Przedstawiony tu karton jest jedną z donioślejszych kom-pozycyj Corneliusa. — Ze wszystkich sztuk plastycznych najobszerniejszy zakres posiada malarstwo, a chociaż Lessing zżymał się na mieszanie zakresów tak odrębnych, jak poezya i malarstwo, niektórym wybrańcom muzy udawało się czasami rysunkiem samym kreślić całe poematy. Dla tego jednak nie dość było umieć patrzeć i dzieć, ale trzeba było odczuć głęboko to, co się widziało. Obraz wojny i jej następstw, jak ją przedstawił Artur Grottger w całym szeregu rysunków scen głęboko odczutych i pięknie pomyślanych, jest prawdziwą epopeją; ale też dlatego w oddzielnych przedstawiony epizodach. Jest to A. dziejo-wo-psychologiczna. Pokrewne lubo na mniejszą skalę są obrazy pokoju i wojny, w dwóch rysunkach Doré’goU zawarte.—Do sztuki francuskiej A. wprowadzili włosi w XVI w., a mianowicie do malarstwa Primaticio i Niccolo dell’Abate (ob.). Najwybitniejsi malarze francuscy rodzaj ten u-prawiali, jak np. wspomniany już Poussin, Mignard, Lesueur, Coypel le Moyne, van Loo. Trzej ostatni wpadli w manieryzm. Później z właściwym im wdziękiem i swobodą traktowali A.: Wat-teau, Boucher, Fragonard. Z nowszych artystów Ingres („Apoteoza Homera”), Delaroche („Fresk w szkole sztuk pięknych”), Delacroix („Pokój” i „Wolność na barykadach”), Ary Scheffer („Cierpienia wznoszące się ku niebu”), Couture („Rzymianie w epoce upadku”), Chenavard („Legenda, i Apoteoza ludzkości,” cały cykl allegoryczny, skomponowany dla Panteonu), Flandrin („Ewan-

''i

,•5

Wi

Fig: 232 Alegoryczny karton Cornelius».

1..V; ,

ЯШ

10

i¹

mh

'j.y

gj r‘-

'\VV

1-3

И®

s fi С* Г.?ид.с.5с]

o-

gelia jako dopełnienie starego testamentu”), Glayze („le Pilori”), stworzyli piękne obrazy al-legoryczne, mogące uchodzić za typowe traktowanie tego zakresu sztuki. Prudhon we własnym swoim obrazie; „Sprawiedliwość ścigająca zbrodnię”, pomimo treści jego allegorycznej, przedstawił scenę pełną dramatyzmu i malowniczości, podobnie jak w pięknym szkicu swoim rysunkowym: „Sprawiedliwość ciągnąca przed trybunał zbrodniarza”; a Gérard w obrazie „Amor i Psy-

.JL—

!=

\ <>w\' i ми

i: ,.U

Ml

f''. ,

V/

alŁlM

HIK»

aa

che” pod A. przedstawił prawdziwą, wdzięczną idyllę. Takąż piękną idyllę, opromienioną wyższą poezyą, z odcieniem melancholii, przedstawia przytoczony wyżej poetyczny obraz Gleyre’a: „Rozwiane marzenia”. Z nowszych utworów allegorycznych na polu malarstwa we Francyi wymienić należy przedewszystkiem obrazy Bouguereau, a także Glaize’a: „Widowisko szaleństwa ludzkiego” (1878). Pomijamy cały szereg znakomitych artystów, którzy poświęcali się malarstwu dekoracyjnemu (ob.), i w nich A. miała i ma stale dzielnych przedstawicieli; dość wymienić Baudry’ego piękne malowidła, zdobiące nową operę francuską. W Anglii najwybitniejszym przedstawicielem takiego dekoracyjnego malarstwa, stylowo pojętego i pięknie wykończonego, jest Fryderyk Leighton (ob.), obecny prezes,,Królewskiej Akademii sztuk pięknych“ w Londynie, a naj-donioślejszem dziełem jego w tym zakresie jest „Przemysł artystyczny w epoce pokoju,” dzieło, mające zdobić ściany w „Kensington-Muzeum.”— Allegorya występuje też często w sztuce w chwilach ciosów i klęsk narodowych. I tak we Francyi po ciosach wojny 1870 roku zjawia się cały szereg obrazów i rzeźb allegorycznych, przedstawiających nieszczęścia Francyi z owej epoki, lub o-brazujących przyszłe jej odrodzenie się i odwet. Rodzaj ten A. nazwaćby można politycznym, nosi on zawsze cechę patryotyzmu i rzadko stwarza dzieła wielkiej doniosłości artystycznej, gdyż. z natury traktowanego przedmiotu, przeważa w nim zawsze subjektywizm, naruszający równowagę i spokój estetyczny. Francuzi, którzy najwięcej A. w rzeźbie uprawiali, ostatniemi czasy zastosowali ją też z wielkiem powodzeniem do sztuki monumentalnej czyli pomnikowej. Pomniki, zdobiące Paryż, a po roku 1870 wzniesione, są zarazem pomikami historyczne-mi i utworami allego-rycznemi: wyobrażają one Francyę,ściślej mówi ą c, rzeczpospolitą francuską, jej cierpienia przebyte i dążenia, mające się urzeczywistnić—klęski doznane i nadzieję odwetu. Niektóre z nich bardzo piękne, te mianowicie, w których artyści zdołali wznieść się po nad prądy polityki chwili; inne, z powodu przekroczenia zakresu sztuki plastycznej, są zbyt konwencyonalne. D o piękniejszych dzieł allegorycznych w rzeźbiarstwie pomnikowemFrancyi należy grupa bronzo-wa A. Mercié’goBGloria vietis”, nagrodzona 1874r., wzniesiona na Square-Monthoïon, oraz tak zw. „Lew Belfortu,” na placu d’Enfert Rochereau. Z trzech posągów rzeczypospolitej, wzniesionych: na placu de 1’Institut, na placu de la République, oraz na placu de la Nation (1889 r.), ten ostatni, dłuta utalentowanego artysty Dalou, jest typowym kazem francuskiej rzeźby monumentalnej, a zarazem typowem ostrzeżeniem o niebezpieczeń stwach, połączonych z zastosowaniem A. w tego rodzaju sztuce. „Tryumf Rzeczypospolitej” Dalou służyć bowiem może za dowód wymowny, jak dalece niemożliwem jest wyrazić ideę, czyli abstrakcyę tak oderwaną, a zarazem tak skomplikowaną, jaką autor posągowi swemu nadał, za pomocą elementów, tak konkretnych, jakiemi roz porządzą rzeźba. Toteż, chociaż części składowe pomnika są piękne i same przez się stanowiłyby, każda z osobna, oddzielne dzieło sztuki, całość jest chybioną. Artysta chciał zakląć w marmur rok 1789 i przedstawić, w stuletnią rocznicę wielkiej rewolucyi francuskiej, tryumf wszystkich

zem

S S.

dodatnich jej haseł, ich dzieje i zdobycze, a ra* zasady i cele polityczne obecnej rzeczypo-spolitej, to jest—prawo i pracę; jednem słowem, artysta kazał mówić marmurowi to, czego nikt odrazu, bez długiego namysłu, z pięknych tych grup allegorycznych nie wyczyta. To też, pomimo mnóstwa szczegółów, a może właśnie dla tego, „Tryumf rzeczypospolitej” wymaga długiego komentarza dla zrozumienia całej, skomplikowanej iego myśli. Mówiąc o współczesnej sztuce monumentalnej francuskiej, nie można też pominąć jej pierwowzoru, jakim jest, zawsze jeszcze świeża i na dobie, grupa Rugc’go—„Wymarsz wojowników,” śpieszących na obronę ojczyzny, których pieśń patryotyczna zdaje się ciągle jeszcze odbijać echem o „bramę tryumfalną” Pary-

~~V_V

ЩРщ

Hfl

fu аЗЗ. Tajein lica mogiły dłuta Saint-Mareeau.

ia.—Od czasu rozkwitu sztuki gre dci ej najponę-tniejszem polem dla uprawiania A. była zawsze rzeźba. J est to pole najtrudniejsze, nietylko z powodu bardziej w niem, niż w innych sztukach, o-graniczonego zakresu wyrażania myśli, ale i dla ciągłego uprawiania przez rzeźbę tematów allegorycznych, które, powtarzane do nieskończoności, prawie że już wyczerpanemi zostały. Dla tego to tak trudno stworzyć w tym kierunku coś nowego. Dowodzą tego nowsze produkcye w rzeźbiarstwie współczesnem, A. traktujące, czasem u-datne, ale najczęściej przypominające swoje pierwowzory. Do takich należą np. postacie allegoryczne Pawła Dubois na pomniku generała La-moricière’a, z których dwie szczególniej są piękne, a mianowicie: postać męzka, wyobrażająca odwagę wojskową, i niewieścia, przedstawiająca miłosierdzie. Podobne one do setek innych takich-że postaci, przez ciąg wieków w marmurze wykuwanych; męztwo zwłaszcza bardzo przypomina postać Wawrzyńca Medyceusza, dłuta Michała Anioła. Są one właściwie symbolami, czyli postaciami konwencyonalnemi, jak wszystkie prawie postacie allegoryczne. Do oryginalniejszych zaliczyć można wspomnianego Mercié’go: „Sławę,” „Geniusza Francyi, przywołującego artystów do Luwru”, oraz znany piękny bronzowy „Geniusz sztuki,” śmiało unoszący się na pegazie nad główną bramą zbiorów luwrskich, na miejscu dawnej statuy Napoleona III. Do wybitniejszych nowszych rzeźb allegorycznych należą także: piękne grupy dłuta Carpeaux, zdobiące Wielką Operę paryską, a zwłaszcza jego „Taniec”, „Myśl” dłuta Ckapu, zdobiąca pomnik Daniela Stern’a (Hr. d’Angoult), i wreszcie „Geniusz, strzegący tajemnicy grobów” albo „Tajemnica mogiły” (fig. 233), piękna rzeźba marmurowa, dłuta Saint-Marceau, oryginalnie pomyślana i starannie wykonana. Wystudyowanie i modelowanie tej jednej figury kosztowało artystę cztery lata sumiennej pracy (1875— 79), a jest ona tak naturalną i tyle ma lekkości, pomimo siły wyrazu, iż wydaje się piękną myślą, bez trudu przez artystę w marmur zaklętą.—Porów. Winckelmann „Versuch einer A.” (Wydanie Dressel’a w Lipsku 1866 r.). Lessinga: „Laokoon, oder über die Grenzen der Malerei und Poesie” (w t. VI Dzieł jego), oraz tegoż rozprawę, skierowaną przeciwko profesorowi Klotz’owi: „Wie die Alten den Tod gebildet haben” (w T. XI Dzieł jego). Dr. Häckermann: „Die Laokoonsgruppe” (Greifswald. 1857). Frank „Darstellung u. Deutung der Allegorien. Für Kunsthandwerker ect.“ (Hamburg. 1880). Blüm-mer. „Ueber den Gebrauch der Allegorie in den bildenden Künsten.“ („Laokoon-Studien”. Zeszyt I. Freiburg. 1881).

Allegrain, rodzina artystyczna francuska, która wydała dwóch malarzy i dwóch rzeźbiarzy. Z nich Stefan (* 1644 w Paryżu—j* 1736 tamże), malował pejzaże oraz był rytownikiem. W r. 1677 został członkiem francuskiej „Akademii królewskiej“. Niektórzy (E. Michel) porównywają rodzaj jego talentu do talentu Millet’a (ob.), chociaż widzą w pracach jego mniej oryginalności, a natomiast więcej konwencyonalizmu. W Wersalu przechowują jego widoki „Pałacu Saint-Cloud“ i „Ogrodów w Trianon“.

Allegrain Gabryel, syn i uczeń poprzedniego (* 1679 w Paryżu—f 1748 tamże), został członkiem akademii 1716, za obraz, przedstawiający „Ucieczkę do Egiptu”.

Allegrain KrzysztofGabryel,syn poprzedniego, a wnuk Stefana (* 1710 w Paryżu— ■{• 1795 tamże), rzeźbiarz, z początku nieznany, spokrewniwszy się ze sławnym Pigalle’em przea ożenienie się z siostrą jego, doznał jego poparcia, wskutek czego został kolejno członkiem Akademii, profesorem w niej, a w końcu i rektorem (1783). Pracował przeważnie w pracowni Pigal-le’a, z własnych rzeczy jego mało pozostało. Swego czasu miała wielki rozgłos rzeźba jego, wystawiona w Salonie paryskim 1767, przedstawiając kąpiącą się piękną niewiastę, obecnie znajdując

A. Pol.

oraz

wnieź w Rzymie 1620 r., które wkrótce tak wielkiego nabrały rozgłosu, że papież Urban УШ wezwał go do siebie i umieścił w swej kapeli 6 gr. 1629. Największem wszakże dziełem, które imię A. w potomne przekazało wieki, jest sławne Miserere, psalm dziewięciogłosowy na dwa chóry, z których jeden pięcio, drugi cztero-głosowy, corocznie wykonywany w kaplicy sykstyńskiej w wielką środę i piątek. Niezwykła na ów wiek pełnia harmoniczna, wzniosła powaga religijna i prostota melodyi, obok wyrazistości akcentów muzycznych, nakoniec zręczność w urządzeniu chórów, z których pierwszy, bogato harmonizowany, główne intonuje tematy, a drugi z oddali, niby echo

A. Pol.

A. Pol.

się w Luwrze pod nazwą „Wenus“. Statua ta, podobnie jak i „Dyana w kąpieli“, także w Luwrze przechowana, zdobiły niegdyś ogród w Lou-veciennes, w rezydencyi sławnej Dubarry.—Porów, artykuły E. Michela i O. Mersona w „La Grande Encyclopédie”. Tom II, gdzie podane są bliższe szczegóły, tej artystycznej rodziny dotyczące. s-s-

Allegramente, (włos.) wyraz muz.; wesoło, żwawo, prędko.

Allegranti Teresa Magdalena, (* w Wenecji 1754 roku) sławna śpiewaczka, uczennica Holibauera; najwyższe święciła tryumfy w Dreźnie i Londynie. Około 1800 r. usunęła się ze sceny i wyjechała wraz z mężem do Iriandyi. Dalsze szczegóły życia A. nie są znane.

AUegranza Józef, archeolog włoski (* 1715 w Medyolanie—f tamże 1785 r.). Za młodych lat wstąpił do zakonu dominikanów. Przebywając w różnych klasztorach swego zakonu, wszędzie pilnie studyował archeologię, a nawet przedsiębrał podróże w tym celu. Pod koniec życia został przeorem swego zakonu. Owocem usilnych study ów jego był cały szereg dzieł, zarówno po włosku, jak i po łacinie pisanych: „Spiegazione e riflessioni sopra alcuni sacri monumenti anti-chi“; „Descrizione dei varii monumenti di Ma-rucini in Chieti“; ,,De monogramma D. N. J. Oh.“ (1773); „De sepulcris christianis in aedibus sac-cris, aocedunt inscriptiones sépulcrales christiano seculo septimo antiquiores in Insubiia Austriaca repertae.“ (Medyolan. 1773). Wszystkie te prace pomieszczone zostały w zbiorowem wydaniu dzieł jego pod tyt: „Oollezione degli opuscoli eruditi latini e italiani dell’ A.

Allegretto, (włos.) wyr. muz., oznaczające tempo nieco wolniejsze od Allegro, a prędsze od Andante.

Allegri Gregorio (* około 1586 w Rzymie—-f- tamże 18 lutego 1652 r.), jeden z największych mistrzów staro włoskiej szkoły muzycznej. Pochodził z rozgłośnej familii modeńskiej Correggio, do której i sławny malarz Allegri Correggio należał. Po ukończeniu ścisłych studyów muzycznych pod kierunkiem Nanini’ego, znakomitego kompozytora, poświęcił się A. stanowi duchownemu. W Fermo, gdzie był stypendystą chóru katedralnego, napisał kilka tomów „Concerti“ na 2, 3 i 4 głosy, wydanych w Rzymie 1618 r. motetów na 2 do 16 głosów, wydanych ró-odpowiada mu frazesami bardzo prostemi,—wszystko to tak wielkie wywarło wrażenie na współczesnych, że natchnione dzieło A. uważali za świętą niemal kompozycyą. Niemało też przyczyniło się do rozgłosu Miserere postanowienie papieskie, grożące klątwą każdemu, ktoby komukolwiek ośmielił się wydać kopią dzieła, wyłączną odtąd stanowiącego własność kaplicy sykstyń-skiej. Czternastoletni dopiero Mozart, podczas swej bytności w Rzymie 1770 r., ukryty w kąciku kaplicy podczas wykonania tej kompozycyi w wielką środę, zręcznie obszedł zakaz papieski, spisawszy ją z pamięci, na papierze starannie ukrytym w kapeluszu. Podczas powtórnego przysłuchiwania się w wielki piątek, poprawił swój rękopis i dał Bumey’owi, który go wydał w Londynie 1771 r. Papież Klemens XIII, ze względu na fakt już spełniony, przesłał kr. angielskiemu w 1778 roku wierny odpis arcydzieła A., które powtórnie zostało drukiem ogłoszone w Paryżu 1810 r. Według zdania Giuseppe Baini (ob.) uczonego kapelmistrza papieskiego, rękopism całego psalmu A. nigdy nie istniał, z wyjątkiem tylko 18— 20 taktów głosu basowego; resztę dopełnić mieli sami śpiewacy napiescy. Zbyt wielką Baini jest powagą, żeby zdanie jego można było lekceważyć, w każdym jednak razie, zdaje się ono być nieco ryzykowne. Po owem Miserere napisał jeszcze A. wiele utworów instrumentalnych, które się znajdują częścią w „Collegium romanum”, częścią zaś w bibliotece watykańskiej, a o których mówi Baini, że z nich „nietylko wielki geniusz Alle-gri’ego przebija się wyraźnie, ale i ślady owych wynalazków, które później tak zostały wykształcone, że dozwalają nawet namiętności ludzkie odtwarzać tonami, i bez pomocy słów zrozumia-łemi uczynić”.

Allegri, Domenico, rzymski kompozytor kościelny, o którym to tylko wiemy, że od 3 kwiet. 1610 r. do końca 1629 r. był kapelmistrzem kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie. Napisał koncert (wyd. w Rzymie 1617) p. t. Modi, quos expressis in choris fecit Dominions AUegrius Romanus, musicae praefectus in basilica liberiana. Osobliwością tej kompozycyi—między innemi—są arye na sopran solo i bas solo, z akompaniamentem skrzypców eon sordinelle (z surdynkiem),. duet na dwa tenory również z akompaniamentem skrzypiec.

Allegri Antonio, ob. Corregio.

Allegro (włos.) wyr. muz.; prędko, żwawo, wesoło. Różne dodatki do tego wyrażenia, bliżej jeszcze określają stopień prędkości A. Tak np. A. assai, eon fuoco, di molto lub eon brio: bardzo prędko, z ogniem; A. furioso prędko, z wielką namiętnością; A. maestoso oznacza znów wykonanie kompozycyi w tempie umiarkowanem, z powagą; A. non troppo albo ma non tanto, niezbyt prędko, i t. d. W symfoniach, kwartetach, duetach i t. p., pierwszą lub ostatnią część dzieła niewłaściwie nazywają: pierwsze (lub ostatnie) A., bez względu, czy ta cząstka dzieła jest гге-

czywiście utrzymaną wtem czy też w innem tempie; np. w tempie Presto, Allegretto i t. p.

cherie, zdobył na anglikach, w przeciągu 18 miesięcznej kampanii, blisko za 80 milionów franków łupów wojennych, i wziął im 2,000 jeńców, po między którymi znalazł się i generalny gubernator Kanady. W r. 1801—1803, walczył na wyspie San-Domingo, a w 1805 na Oceanio Atlantyckim i odbył świetną kampanią w Oceanii.

Allemanda (franc.). Tak się nazywa taniec pochodzenia niemieckiego, przyjęty i szeroko rozpowszechniony we Francyi, od czasu przyłączenia do niej Alzacyi. Jest kilka rodzajów A., mianowicie: taniec czysto niemiecki w takcie ³/₄ lub ³/₈, do dziś dnia praktykowany w niektórych okolicach Bawaryi, Szwabii, w Badeńskiem i Szwaj-caryi. Układ jego przypomina nieco staroświeckiego menueta. W niektórych okolicach tańczą A. w takcie ²Д- Niegdyś A. tak była lubioną we Francyi, że niebyło niemal przedstawienia operowego lub komedyi, żeby jej w międzyak-tach nie grano. A. oznacza także sztukę nie do tańca w tempie ⁴/₄, w ruchu umiarkowanym, która w suicie tworzyła zwykle część jej pierwszą, w partite zaś drugą. Główne typy A. przedsta-

A. Fol

A. Pol.

Alleine Józef (*1634—*{-1668), kaznodzieja pu-rytański w Anglii, zawzięty przeciwnik kościoła episkopalnego i z tego powodu za Karola II prześladowany i dwukrotnie więziony. Dzieła jego:

„Familiar explication of the assembly’s shorter catechism”; „Divers cases satisfactorily resolved“;

„Letters from prison” i inne bardzo były w swoim czasie poczytne.

Alleluja, z hebrajskiego właściwie Hallelujah, t. j. „Chwalcie Pana“. Psalm ten, śpiewany przez izraelitów przy obchodzie pamiątki baranka wielkanocnego, papież Damazy wprowadził do modłów kapłańskich, chociaż już i dawniej, szczególniej w czasie Wielkanocy, wierni wyrazem tym wynurzali swe radosne uczucia. Niegdyś, zamiast dzwonem, zwoływali się na modlitwę śpiewem Alleluja zakonnicy po klasztorach. Literatura nasza posiada piękną pieśń Alleluja Reja z nutami, które są utworem Wacława Szamotulskiego (Estr).

wiają przykłady następujące:

Allemand (L’Allemand) Fryderyk (*1812 w Hanau — -f 1866 w Wiedniu) malarz bitew.

Za młodych lat przybywszy do Wiednia, tu zamieszkał. Najznakomitsze obrazy jego są: „Bitwa pod Znoimem“ (1845) i „Jeźdźcy karlistowscy“

(1858). Brał udział w wojnie z 1864 r., z której później odtwarzał sceny, naocznie wystudyowane.

Uprawiał także malarstwo rodzajowe, kłoniąc się ku umiarkowanemu realizmowi. Rodzaj jego porównywano do rodzaju Piotra Kraffta (ob.) jego współkrajowca. Bardzo cenione były w swoim czasie jego sceny z życia obozowego.

Allemand Zygmunt (* 1840 w Wiedniu), sy-    Allemani, ob. Al a man o wie.

nowiec poprzedniego, także malarz bitew, kształ-    Allemont, niewielkie miasteczko we francus-

cił się głównie pod kierunkiem stryja, a także kim departamencie Izery, w dorzeczu rz. Roman-odbył studya w Wiedeńskiej Akademii sztuk pię- che (prawy dopływ Izery), malowniczo położone knych, w której obecnie jest profesorem. Zwró- u stóp 2391 m. wysokiego Pic de Belledonne, cił uwagę na siebie płótnem większych rozmiarów, Mieszkańcy zajmują się przeważnie górnictwem, przedstawiającem „Zwycięstwo Austryaków pod dobywając ołów, srebro, nikiel, kobalt i łupek. Colin’em“. Brał następnie czynny udział w woj- Są tu także fryszerki, gisernie i młyny. And- s-nie Szlezwicko - Holsztyńskiej (1864), a także Allemontyt, minerał, tak nazwany od ko-i w wojnie włoskiej. Znajomość życia wojennego palni Allemont w Delfinacie, należący do ukła-widoczna też na wszystkich jego obrazach, w któ- du romboedrycznego, występujący w ziarnistych rych przedewszystkiem znać wystudyowanie szcze- i prawie zbitych skupieniach, o budowie ziaini-gółów, wyborną technikę malarską i harmonię stej i czerepowatej. C. wł. 6.1—6.2; Tw. 3.5, cy-kolorów. Brak w nich jednak siły i wyrazu; w bi- nowo biały, skłaniający się ku jasno-szarej, oło-twach jego za mało ruchu i dramatyzmu. Naj- wianej barwie, mniej lub więcej naleciały. Jest lepsze z większych prac jego są: „Zwycięstwo on arsenkiem antymonu: S₆ Ar₃; odmiana z Al-ułanów pod Oustozzą“, „Bitwa przy Caldiera“; leinont, według Rainwelrberga, zawiera 62.15 ar-z obrazów zaś rodzajowych, które także mało- senui 37.85 antymonu. Inne jego odmiany zdają wał: „Ordonnance“, „Wjazd kyrasyerów Dampier- się mieć skład odmienny, jak np. odmiana, w któ-re’a do Wiednia“. Zasługują także na wymienię- rej Thomson znalazł tylko 38.5 arsenu. Jedno-nie portrety jego pędzla: generała Laudona na postaciowość obu metalów przypuszczać pęzwala, koniu, oraz cesarza austryackiego.    S-S*    że mogą się one zmieszać z sobą w rozlicznym

Allemand Zacharyasz—Jakób—Teodor, stosunku. Tak nerkowaty arsen rodzimy, z kopal-lirabia, (* w Port-Louis 1762, — *j* w Tulonie ni Ofir w Kalifornii, zawiera według Gentha, 9.18 1826). Admirał francuski. Pierwszem odznaczę- antymonu. Pod dmuchawką wydziela silne dy-niein się A. było zdobycie angielskiej fregaty my arsenowe. Miejscowości jego: Allemont, And-Tamiza w r. 1793, gdy odbywał zwycięskie kursa reasberg na Harcu, Przybrani w Czechach. K po kanale La Manche. Powołany następnie na Allen (Alleyn) Franciszek, sztycharz gdań-dowódcę dywizyi w eskadrze admirała de la Ri- ski z połowy XVII stulecia. Do najlepszych prac

uro-

na

w roku zaś 1862

jego należą: portret burmistrza gdańskiego, Fre-dera, wykonany podług obrazu A. Boye, oraz reformatora pomorskiego .J. Bugenhagena. A. pracował głównie dla wydawców księgarskich w Gdańsku, Elblągu i Amsterdamie. Jego roboty są między mneini karty tytułowe do dzieł Hevel-liusza „De nativa »Saturai facie” (Gdańsk, 1656) oraz „Mercurius in sole visus” (tamże, 1662),

(Uttüv Slovnik Naueny. Art. Gn.).

Allen Ethan, amerykański generał rewolucyjny. (* 1758 czy 1742 w Lichfield (Connecticut)—

+ 13 lutego 1789 w Colchester). Wkrótce po dzeniu, rodzice jego przesiedlili się do Cornwall w Vermont, gdzie stale zamieszkali. Podczas wybuchu powstania A. był pułkownikiem i z początku toczył walkę na swoją rękę; wkrótce jednak przyłączył się do oddziału generała Schuy-ler’a. Wysłany w tajemnej misyi do Kanady, trafił na oddział generała Montgomery’ego, został wzięty do niewoli i odesłany do Anglii, skąd wrócił dopiero w r. 1778, zamieniony za pułkownika Campbell. W tym czasie prowincya Vermont ogłosiła swą niezależność i wyniosła A. stopień generała-majora swego wojska. Pierwrszy występ A. w tej godności był przeciw stanowi Elew-York, który niezależności Vermontu uznać nie chciał. Wodzowie angielscy usiłowali zjednać A. sprawie monarchii, obiecując nawet zachować samodzielność Vermontu pod protektoratem Anglii; lecz A. me dał się namówić, i listy ich przesłał prezydentowi kongresu (1782), na którym zasiadał, i wyrobił, że Vermont został przyłączony do Unii. Wycofawszy się z życia publicznego.

A. pracował nad dziełem p. t. „Reason the only oracle of Man“ (Rozum jako jedyna wyrocznia człowieka), (Bennington 1784, Boston 1854), w któ-rein namiętnie napada na chrystyanizm. Poprzednio zaś w r. 1779, wydał opowiadanie, „Narrative“ o swem długoletniem więzieniu. Życiorysy A. pisali: Jared öparks w „Library of American Biography” 1836; Hugh Moore w r. 1834 i H.

W. de Puy (Buffalo 1853).

Allen William (*1784—jl868), pisarz religijny, historyk i poeta amerykański, początkowo kaznodzieja, później bibliotekarz przy Harward-College, wreszcie rektor Bowdoin-Collcge, opracował między innemi „American biographical and historical dictionary” (1809, III wyd. 1857), w którym zawiera się około 7,000 życiorysów.

W ostatnich latach życia oddawał się przeważnie poezyi religijnej; w tych czasach ogłosił: „Christian sonnets” (1860); „Poems of Nazareth and the Cross“ (1866) i „Sacred songs“ (1867).

Allen Dawid Oliwer (* 1800—f 1863), mi-syonarz amerykański, znany ze swej działalności apostolskiej w Indyach wschodnich, wydał dzieło niemałej wartości p. t. „History of India ancient and modern“. (Boston, 1856).

Allen Karol Ferdynand (* 1811—f 1871), historyk duński. Po ukończeniu nauk na uniwersytecie w Kopenhadze, odbywał podróże po Europie, pilnie badając ważniejsze archiwa. W roku 1851 został tytularnym,

Kncyfelnpedya Powizeehoa Uuetr.

zwyczajnym profesorem historyi i archeologii skandynawskiej przy uniwersytecie w Kopenhadze. Ostatni rok życia, z powodu choroby, spędził na wyspie Korfu. A. poświęcił się specyalnie badaniom dziejów ojczystych za czasów Chrystya-na II, gdy rozpadł się związek trzech państw północnych, unią Kalmarską niegdyś związanych, i znakomicie przyczynił się do wyświetlenia tej epoki w dziele swem, niedokończonem wprawdzie, bo doprowadzonem tylko do roku 1525 p. t. „De tre nordiske rigers historie 1497—1536“. (5 tomów 1862—72). Wielkiej jest wartości jego podręcznik do dziejów duńskich p. t. „Handbog i faedrelandets historie“ (wyd. VIII, 1881), tłóma-czony na język francuski i kilkarotnie na niemiecki, i dwie prace o Szlezwigu: „Om sprog og folkeciendommelighed i hertug dömmet Slesvig el-ler Sönderjylland“ (1848) i „Det danske sprogs instorie i hertugd. Slesvig“ (1857—58,2 tomy).Obie te prace, dowodzące bezzasadności uroszczeń niemieckich do Szlezwigu, wywołały żywą polemikę ze strony niemców.

Allen Grant pisarz i filozof współczesny angielski (* 24 lutego 1848 r. w Kingston w Kanadzie). Kształcił się pierwiastkowo w Birmingham, a następnie odbył studya uniwersyteckie w Oxfordzie (1866—70.) Przez pewien czas Grant Allen poświęcał się kary erze profesorskiej, wykładając w Jamajce (od r. 1873), w szkole angielskiej, języki klasyczne i literaturę angielską. Powróciwszy do Anglii (1877), rozpoczął pod ró-żnemi pseudonimami szeroką działalność piśmienniczą, dostarczając do wielu pism i wydawnictw peryodycznych artykułów treści naukowej i społecznej. Prócz rozpraw wspomnianych, G. A. jest autorem kilku prac większego zakroju, w których występuje jako przedstawiciel współczesnego ewo-lucyonizmu w zakresie przyrodoznawstwa i nauk społecznych. Wielbiciel Darwina i Herberta Spencera, G. A. uchodzi zarazem za najwierniejszego ucznia tego ostatniego. Oto ważniejsze prace G. A.: „Physiological Aestetics” (London, 1877); „The Colour - Sense, its origin and development. An essay in comparative Psychology“ (L. 1879); „The Colour of Flowers as illustrated in the british Flora” (L. 1882). Pierwsze z dzieł przytoczonych rozwija teoryę estetyki na zasadach ewolucyoni-zmu; drugie, przeważnie treści polemicznej, skie-rowanem jest szczególniej przeciwko poglądom Gladstona i D-ra Magnusa, podług których ludzie stosunkowo niedawno, gdyż dopiero niedługo przed epoką homeryczną, zaczęli rozróżniać kolory; trzecie z dzieł jest treści specyalnie botanicznej. Do prac tych, mających na celu śledzenie ewolucyonizmu w zjawiskach przyrody, dodać jeszcze należy pokrewnej treści dwa zbiory artykułów G. A.: „The Evolutionist at large“ (L. 1881 roku), i „Vignates from nature“ (L. 1881 roku). Dzieło A. „Anglo-Saxon Britain” (L. 1881), ma na celu przedstawić obraz społeczeństwa bryttów pod panowaniem anglosasów. Ostati i u pracą naukową G. A. była monografia, pośw.ę-cona pamięci Darwina: „Charles Darwin“ (L. 1885).

95

s. s.

toków.

A. Pol.

And. S.

And. S.

Monografia ta, żywo i z entuzyazmem dla zasług Darwina napisana, lubo niewielka, jest dziełem szerszego zakroju. Autor usiłuje w niej przedstawić pracę Darwina, którego nazywa Newtonem biologii, jako „epokę w wielkim przewrocie naukowym’’, przyczem, jako konsekwentny wyznawca ewolucyonizmu, uzasadnia swój pogląd, przedstawiając teoryę Darwina, w „ścisłym związku z życiem i pracą jego poprzedników i następców.” Przekład francuski tej monografii wydał P. L. Le Monnier w Paryżu 1886 r. G. A. uprawiał od czasu do czasu i nowellistykę; on to napisał nowellę „The Devil’s Die” (nowe wydanie 1890 roku).

Allen Łukasz, ob. Wasselrodt.

Allen, źródłowe jezioro Shannonu, największej rzeki irlandzkiej, która, dzięki tej okoliczności, spławną jest od samego początku aż do ujścia. Zwierciadło jego, niemal dokoła wyniosłemi wzgó’ rzami otoczone, leży 48 m. nad poziomem i, po killarnejskich jeziorach, jest najbardziej malowni-czem w Irlandyi. Największa długość 12, największa szerokość 7 km. powierzchnia 48 km. kw. Z okolicznych gór spływa do niego kilkanaście po-

And. S.

Allenhurg, pois. Alembork, a także Al-berga lub Allenberga, miasteczko w Prusach wschodnich, w powiecie welawskim przy zbiegu limy i Łyny (Alle). Posiada browar i gorzelnię, prowadzi handel zbożem i drzewem i liczy około 2,500 mców. Założone około 1326 dostało się Jagielle 1410 r. po grunwaldzkiem zwycięstwie.    And-s-

Allenstein, ob. Olsztyn.

Allentando (włos.) wyr. muz.: zwlekając, spadając. W znaczeniu pierwszem odpowiada wyrażeniu rallentando, w drugiem zaś używa się zwykle w kadencyach przy spadku stopniowym frazesu muzycznego z górnych do niskich pozycyj. Rzeczownikiem tego wyrażenia jest Allentamento, to znaczy: zwlekanie.

Alleppi, (Aleppy, Aulapolay, Allapalli), miasto w Indostanie, w prezydencyi Madraskiej, na malabarskiem pobrzeżu, 30,000 mców. Leży ono w hołdowniczem państwie Trawankore, zajmują-cem zachodnie stoki gór Aligheries, i prowadzi ożywiony handel, wywożąc głównie kawę, pieprz, ryby, orzechy kokosowe. Latarnia morska, poczta, telegraf.

Aller, największy prawy dopływ Wezery, bierze początek niedaleko Seehausen (na zachód od Magdeburga) na wysokości 155 m. i odtąd, zachowując stale z niewielkiemi zboczeniami północno-zachodni kierunek, przepływa pod Oebisfelde, Gifhorn, Celle i Verden. Poniżej tego ostatniego miasta, łączy się z Wezerą na wysokości 12 m., ubiegłszy 256 km. Prawe jej dopływy, jako przychodzące z obszernej niziny, mają bieg leniwy i nie są zasobne w wodę; ważniejsze z nich: Speize, bagnisko Drömmling, którego wody sprowadza do A. kanał, wykopany 1766 r., Ise, osuszająca również bagniste i torfiaste okolice, wreszcie Oertze i Böhme. Lewe natomiast dopływy

z Harzu i wyniosłości środkowo niemieckich dostarczają A. największego zapasu wody. Tu należy długi 105 km. Ocker, zbierający liczne strumienie z Harzu i płynący zrazu dziką, romantyczną doliną o granitowych zboczach,— Füse, wpadająca do A. pod Celle, a przedewszystkiem Leine, zasobniejsza w wodę od samego A. (170 km. długa). Źródła jej leżą na wyniosłości Eich-feldu 270 m. nad poziomem morza, przepływa pod Getyngą i Hanowerem, przyjmując po obu stronach liczne dopływy i pod Eineloh wpada do A., który od Celle aż do ujścia spławny jest na przestrzeni 112 km.    And- s-

Allersheim, wioska w Bawaryi w okręgu szwab-skim, w pobliżu Nördlingen na wzgórzu B-iese położona, pamiętna krwawą bitwą 3-go sierpnia 1645r. między bawarczykami pod dowództwem Franciszka Mercy i francusko-heską armią pod wodzą ks. d’Enghien (Wielkiego Kondeusza), ohociaź bawarczycy byli pobici i sam Mercy padł na polu walki, atoli wojsko nieprzyjacielskie straciło 4,000 ludzi i wziętego do niewoli generała księcia Grammont.

Aliert Zacharyasz, szlązak, sekretarz miejskiego syndyka we Wrocławiu, żyjący w stuleciu XVII. Pozostawił po sobie wielce zajmujące pamiętniki, których część znajduje się w królewskiej bibliotece wrocławskiej. A. często jeździł za granicę w sprawach syndykatu miejskiego i podczas takich podróży zapisywał starannie wszystko, co tylko zwróciło na siebie jego uwagę. Dochowana do naszych czasów część rękopisu tych pamiętników obejmuje opis dwóch podróży autora, a mianowicie do Wiednia w r. 1626 i do Pragi podczas koronacyi Ferdynanda Hl-go w r. 1627. A. z bardzo żywo maluje obyczaje wielkiego miasta, szczegóły uroczystości koronacyjnej i opowiada o niektórych wypadkach politycznych z owej epoki.—Patrz: „Zacharias Allert’s Tagebuch aus dem Jahre 1627”, herausg. von dr. Julius Krebs. (Wrocław, 1887 r.).

Allevard, miasteczko w depart. Izery, okręgu Grenobli, na obu brzegach rzeki Bréda, (lewy dopływ Izery) 3195 mców. Przedtem licha osada— dziś, dzięki odkrytym 1838 r. źródłom mineralnym leczniczym, oraz kopalniom żelaza, wzrasta w lu • dność i zamożność. A. dostarcza stali, która uznaną została za najlepszą we Francyi, posiada nadto fabryki fajansu i kopalnie gipsu. O 10 km. linia kolei żelaznej Grenoble—Chambéry.

Allewiacye, nazwa nadawana w prawie admini-stracyjnem księstwa warszawskiego (dekret zasadniczy z 17 grud. 1810 r.) i królestwa polskiego (postanowienia Namiestnika i Rady administracyjnej z r. 1817, 1846 i 1850, uzupełniające pierwotny dekret), zwolnieniom od podatków, udzielanym przez rząd dobrom ziemskim, które nawiedzone zostały przez klęskę elementarną, jak: grad, zalew wody, ogień i t. p. Wszystkie te przepisy o A. podatkowych zmienione zostały przez ukaz z d. 11 lutego 1871 r. Co do gradu zwłaszcza, A. stale się praktykowały do roku 1860, i na ich przeciętnej podstawie z lat 50 ułożoną została

Dr. J. B.

sza-

ciekawa mapka stref gradowych w królestwie, wedle jego powiatów, pomieszczona w I-em wydaniu wielkiej Encyklopedyi ronicltwa.

Allgaier Jan (* 1763—*j* 1823), głośny chista niemiecki. Około r. 1800 był powołany do Wiednia, aby następcę tronu uczył gry szachowej. Służył jakiś czas wojskowo i umarł w ubóstwie. Wydał dzieło p. t. „Theoretisch-praktische Anweisung zum Schachspiel” (1841), które, aczkolwiek nieco już przestarzałe, jednakże należy i teraz jeszcze do najlepszych dydaktycznych i metodycznych podręczników gry szachowej. Pierwszy A. zastosował w tern dziełku metodę tabelarną i wynalazł pewny sposób gry, zwany gambitem Allgaiera. O znaczeniu A. patrz Blguera: „Handbuch des Schachscpieles”.

Allia, dziś Aj a, mała rzeczka, wpadająca z lewej strony t do Tybru powyżej Rzymu. Nad jej brzegami ponieśli rzymianie straszliwą klęskę od gallów pod wodzą Brennusa (390 r. przed Chr.), który potem zajął i spalił stolicę. Odtąd „dies Alliensis” oznaczał figuryoznie dzień nieszczęśliwy. Alliacé Petrus, ob. A,Шy.

Alliance françaisô jest stowarzyszeniem, mają-cem na celu krzewienie języka francuskiego w koloniach i zagranicą. Załoźonem zostało 21 lipca 1883 r. przez komitet organizacyjny, skła-jący się, pod prezydenturą Karola Tissot, z członków: Pawła Bert, Pawła Cambon, Wiktora Du-ruy i innych ; zatwierdzone przez rząd 24 marca 1884 r., pierwsze swe posiedzenie, które właściwie za otwarcie uważać należy, odbyło dnia 26 kwietnia 1884 r. Po śmierci pierwszego prezydenta, Karola Tissot, A. na jego miejsce obrał Ferdynanda Lesseps’a, a prezydentami honorowymi są: Carnot, generał Faidherbe i wice-ad-mirał Jurien de la Graviere. A. francuski jest zupełnie obcym wszelkim dążeniom stronnictw, odzywa się do ludzi wszelkich wyznań i wszelkich przekonań religijnych, jedynie w celu szerzenia powagi Francyi w świecie i zwiększenia jej wpływu. Zachowując najzupełniej charakter stowarzyszenia prywatnego, A pozostaje w najlepszych stosunkach z władzą rządową; utrzymując się na stanowisku autonomicznem, może działać swobodniej i donioślej. Zadanie jego obecnie ograniczone do następujących celów: 1. W koloniach i krajach, znajdujących się pod protektoratem Francyi, szerzyć język, wyrabiać przywiązanie do niego, jako do środka, który najwięcej przyczynić się może do zapewnienia dobrych i szczerych stosunków z metropolią. 2. W krajach, pozostających dotąd w stanie zupełnie nieucywilizowa-nym, popierać misyonarzy wszelkich wyznań i nauczycieli języka francuskiego. 3. Utrzymywać stosunki ze wszystkimi francuzami, gdziekolwiek by się znaleźli, dla ciągłej spójni z językiem, a tem samem i z krajem. Aby dojść do spełnienia tak szerokiego programu, A. postarał się o wytworzenie środków do działania tak w przystąpił) ących członkach, jak i w funduszach; obecnie już posiada przeszło 10,000 członków z budżetem rocznym przeszło 80,000 fr. Po dwóch la-tach istnienia A., działalność jego juz wybitnie się zaznaczyła, i z liczby wielu utworzonych zakładów,lub tych,z któremi zawiązał stosunki i na które wpływ swój wywiera, wymienić należy: w Ho-landyi szkołę wallońską w Rotterdamie; uniwersytet w Gronindze; w bzwajcaryi szkołę francuską przy towarzystwie dobroczynności w Bazylei; we Włoszech wykłady języka francuskiego w Gir-genti i w bardzo wielu innych miejscowościach: w Turcyi, Azyi mniejszej, Syryi, Palestynie, Mezopotamii, Egipcie, Arabii, Tunisie, Algierze, Senegalu, Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej etc. Komitety A. poza granicami Francyi posiadają autonomię prawie zupełną i rozporządzają tak funduszami zebranemi przez siebie, jak i subwencyą, pochodzącą z głównej kasy A. Minimum składki rocznej stanowi 6 fr.; składający 120 fr., są członkami dożywotnimi, 500 fr. człon-kami-założycielami, a 100 fr. daje prawo do tytułu członka protektora.

Alliance Israélite universelle. Stowarzyszenie założone w r. 1860 z siedzibą w Paryżu, które, podług art, 1-go, ma za zadanie pracować nad emanćypacyą i postępem moralnym izraelitów; 2. dopomagać tym, którzy cierpią, jako izraelici; 3. popierać wszelkie wydawnictwa, dążące do tych celów. Stowarzyszenie to jest kierowane przez komitet centralny, któremu podlegają komitety okręgowe i miejscowe. Oddziały zwolenników swoich posiada A. w różnych krajach europejskich, nadto w Marokko, Tunisie, Egipcie, Palestynie, w Syryi i Ameryce. Kwestye polityczne i czysto-religijne są zupełnie wykluczone z programu, gdyż stowarzyszenie jest wyłącznie filantropijne, bez względu na narodowość. Aby możliwie walczyć przeciw prześladowaniom religijnym, musiało się oprzeć na prasie liberalnej. A. od swego założenia głównie się zajmował losem żydów w Rumunii, Serbii, wschodniej Rumelii i w Bulgaryi, również jak w Marokko, w Trypolis i w Persyi, a w latach 1881 i 1882 mocno popierał emigracyę żydów z Rosyi do Ameryki. Dla podniesienia poziomu wykształcenia żydów na Wschodzie, jak równie ich położenia materyalnego, A. założył szkoły w Turcyi europejskiej, azyatyckiej, w Tunisie i w Marokko, a w r. 1885 liczba tych zakładów doszła do 492 z 8,880 uczni. Większa część tych zakładów jest połączoną z warsztatami rzemieślniczemi dla chłopców i z nauką robót kobiecych dla dziewcząt. Dyrektorowie i główniejsi profesorowie tych szkół kształcą się w Paryżu, równie jak i nauczycielki w szkole normalnej, uznanej, na zasadzie dekretu z d. 12 lutego 1886 r., za zakład użyteczności publicznej. A. jeszcze w r. 1869 założył w Jaffie szkołę rolniczą dla skłonienia żydów do uprawy ziemi, a rząd turecki oddał do jej praktycznego użytku dość znaczny obszar ziemi. W ostatnich latach, przy gwałtownym antysemi ckim ruchu w Niemczech, publikowano dziwne zarzuty przeciw A., te jednak dosadnie są zwalczone przez „Bulletyny miesięczne’*, których treść zebraną i wydrukowaną została w osobnej

ków wynosiła w r. 1885 już 30,000, a dochody w latach ostatnich przeszło 400,000 fr., z czego Vs wyłącznie obracane były na kształcenie młodzieży, reszta na koszta administracyi i wydawnictwa. A. i w Galicyi jest dość czynny, posiada, lub posiadał przynajmniej niedawno, agen-cyą, ułatwiającą emigracyę żydów w Brodach, a ostatnia milionowa ofiara barona Hirsza dla żydów w Galicyi, widocznie silnie popiera dążenia A. „Gr. Encycl. Fr.“ I. 1890.

broszurce podtytułem, „Alliance israéiite univer- Krzyżowych (Cruciferaë), przez Linnego zaliczona selle publiée à l’occasion du 25 anniversaire de do rodzaju Erysimum, jako gatunek Erysimum sa fondation” 1 Marca 1865 r. Liczba człon- Alliaria, przez Adansona zaś (Fam. des fpl. II.

418), uważana jako typ osobnego rodzaju Alliaria. Różni się ona od Erysimum głównie swoim odmiennym kształtem, liśćmi sercowatemi, ząbkowanemu lub prawie całemi i nasionami o powłokach bruzdowych. A. officinalis Adans. (Hes* peris Alliaria Lamk., Sisymbrium Alliaria Scop.) nazwę swoją zawdzięcza silnemu zapachowi czosnku (Allium), jaki wydziela. U nas jest ona rośliną pospolitą, bardzo często napotykaną w miejscach cienistych w lasach i gajach. Kwiaty ma białe, zebrane w grona wierzchołkowe. Owocem jest łuszczyna wydłużona, szczupła i trój graniasta. Głównie liście jej dawniej używane były jako środek przeczyszczający, diuretyczny i t. p. Nasiona bardzo ostre i bardzo wonne używały się dawni j na synapizmy, na podobieństwo gorczycy; zalecano je w suchotach i astmie. Obecnie Allia-ria wyszła zupełnie z użycia lekarskiego.

Alliaż, spiż, stop, spłyń, jest to związek dwu lub więcej metali pomiędzy sobą. Allia-że, używane w zastosowaniach praktycznych, pospolicie nie są czystemi związkami, ale mięszani-nami ich, z nadmiarem jednej lub drugiej części składowej. Ta okoliczność była powodem, że л. uważano dawniej za mieszaniny mechaniczne, opierając się na tem, że nie podlegają one prawu stałości stosunków. W czasach, kiedy sądzono, że koniecznym warunkiem łączenia się chemicznego jest przeciwieństwo własności, panowało przekonanie, że pierwiastki, tak nawzajem podobne do siebie, jak metale, nie mogą tworzyć związków pomiędzy sobą. Jednakże w A. możemy odnaleźć wszelkie istotne cechy związków chemicznych, gdyż 1) tworzą się one według prawa stałości stosunków i tylko są obdarzone łatwą rospuszczal-nością w czystych metalach; 2) przy tworzeniu się ich ciepło zostaje wydzielone albo pochłonięte; 3) własności są zupełnie samodzielne, nie przeciętne pomiędzy własnościami części składowych. To ostatnie, w połączeniu ze zdolnością do mieszania się z czystemi metalami, sprawia, że technika w A. znajduje obfitość materyałów, których własności dają się urozmaicać prawie do nieskończoności. Owszem, zastosowania A. są tak liczne i ważne, że, prócz niewielu celów specyalnych, technika nie używa dzisiaj czystych metali, lecz wyłącznie A. Złoto i srebro, zamiękkie w stanie czystym, nabywają twardości przez dodanie do nich miedzi, przyczem wiedzieć należy, że dopiero znaczna ilość tego ostatniego metalu wpływa na barwę pierwszych. Miedź czysta byłaby zamiękka

Allians protestancki. Stowarzyszenie to jest doniosłym wyrazem ruchu w protestantyzmie współczesnym i zostało założone w Londynie, 1816 r. przez 920 reprezentantów 50 rozmaitych zborów.

J. A.

Niektórzy z członków posiadali odpowiednie mandaty, lecz większość przybyła jedynie z własnego przekonania. Członkowie zjazdu przybyli z Wielkiej Brytanii, prawie ze wszystkich Stanów Zjednoczonych Ameryki, z Francyi, Szwajcaryi, Belgii,

Niemiec, Przylądka Dobrej Nadziei i z Indyj, lecz zbory Hollandyi, Danii, Norwegii, Szwecyi i Rosyi nie były zupełnie reprezentowane. Zadaniem zjazdu było zademonstrowanie stałej jedności, dla odparcia zarzutów rozdziału, który jakoby istniał między kościołami protestanckiemi, zadanie też A. sformułowane zostało w słowach:

„Wykazać jedność zupełną kościoła Bożego, w różnicach objawów zewnętrznych.” Uchwała ta uznaje i uświęca różność form i urządzeń kościelnych, ale przypuszcza jedność w zasadzie; jednoczy członków różnych kościołów, pozostawiając im hierarchiczną władzę w zarządzie własnych kościołów. Allians ewangielieki zorganizował się dzisiaj w 8 sekcyj, zwanych gałęziami: 1. królestwo W. Brytanii i Irlandyi, 2. Stany Zjednoczone Ameryki północnej, 3. Francya i Belgia 4. Szwajcarya, 5. Niemcy północne, 6. Niemcy południowe, 7. Ameryka angielska, 8. Indye.

Gałęzie te rozpadają się na oddziały, działające na własną odpowiedzialność, tak pod względem organizacyi, jak i rozwoju. Stosunki między gałęziami są dość rzadkie i ograniczają się do ko-respondencyi, a zebrania odbywają się tylko na początku roku, i poświęcone są rozmyślaniom i przemówieniom o celach jakoby powszechnych.

W odstępach czasu, zwykle dość odległych, a najczęściej w czasie trwania wystaw przemysłowych, zwoływane są zgromadzenia, których członkowie nazywają je powszechnenn, i na tych kongresach są podnoszone kwestye etnografii religijnej i społeczeństwa chrześciańskiego, na zasadzie wolności wyznaniowej. W różnych czasach, w Hiszpa- na różne wyroby, a przytem niemożna z niej przy-nii, Turcyi, Niemczech, Szwecyi, Szwajcaryi, Ro- gotowywać odlewów; przez dodatek jeszcze miększej syi i Francyi, A. występował stanowczo i prze- cyny w różnych stosunkach, otrzymujemy z niej bron-ważnie z dobrym skutkiem. Stanowisko prote- : zy, których twardość może być bardzo znaczna; w pe-stantyzmu wr stosunku do A. zależne jest od ! wnych stosunkach przygotowane, odznaczają się one miejscowości i od zapatrywania się kościołów ! szczególną zdatnością do odlewów, w innych—po-(względnie zborów). Wyznawcy, nie podzielający lerują się doskonale, jeszcze w innych—posiadają głównych poglądów, do A. nie przystępują.    wysoki stopień dźwięczności (p. bronz). Miedź

Alliaria, Czosnaczek. Roślina z rodziny z niklem i cynkiem lub manganem tworzy Д.

zbliżający się barwą do srebra i mający bardzo cenne własności, t. zw. srebro nowotne czyli naj-zylber. Miedź z cynkiem daje mosiądz, tombak, pakfong, similor. Ten sam metal z glinem tworzy nadzwyczaj ważny bronz glinowy, zwany także nowem złotem albo talmi, który co do barwy, połysku, wytrzymałości i innych cech istotnie w wielu trów.

z tych spławny na przestrzeni 275 к , żeglowny zaledwie na 200. Ponieważ jednak poziom wody jest bardzo niestały, przeto wyżej podana splaw-ność i źeglowność rzeki przez większą część roku jest tylko nominalną. Szerokość Alliery przy połączeniu się z rzeką główną wynosi blisko 500 me-

And. S.

względach może współzawodniczyć z metalami Allier, departament środkowej Francyi, mający szlachetnemu Otrzymywanie A. prawie zawsze od- nazwę od przerzynającej go rzeki t. im., graniczy bywa się w taki sposób, że stapiają się razem na pd. z dep. Puy de Dôme, na zd. z dep. Creuse dane metale; korzystniej jest stopić przedewszyst- i Cher., na północ z dep. Nièvre, na wd. dep. Idem te z nich, które są najtrudniej topliwe, a Loary oraz Saony i Loary. Powierzchnia wynosi dopiero wtedy dodawać łatwiej topliwych; nie- 7308 kil. kw. i przedstawia się wogóle w postaci kiedy, zamiast gotowego metalu, dodaje się jego kraju licznemi sfałdowanego wzgórzami, które na rudy do stopionego innego metalu i ten ostatni południowsehodzie dosięgają nawet dość znacznej ją redukuje, albo też redukcya odbywa się przy wysokości w t. zw. górach Magdaleny (szczyty: pomocy węgla. W taki sposób mosiądz był przy- Puy de Montoncel na samej granicy z dep. Puy gotowywany z rud cynkowych na długo przed od- i de Dôme i Loary, 1292 m., Pierre du Charbon-kryciem cynku czystego. Wielkie znaczenie nier 1032 m.). Większe płaszczyzny znajdują się w przygotowaniu A. ma sposób chłodzenia sto- na lewym brzegu rz. A., gdzie rozciąga się lesista pionej masy, gdyż związki metali w określonych Limagne Bourbonnaise, i na prawym, gdzie znowu stosunkach wydzielają się w stanie krystalicznym mało urodzajna, pełna stawów i piaszczysta, oko-właśnie podczas zastygania. Na tej własności po- lica Sologne Bourbonnaise, stanowi początek tej legają nawet pewne sposoby oddzielania jednych formy powierzchni, która w zwiększonych rozmia-metali od drugich (likwacya, p. ten wyraz). Zn- rach występuje poniżej między rz. Cher i Loarą.

Allibone Samuel Austin (*1816 w Fila- Hydrografia departamentu należy do systematu delfii), literat amerykański, od r. 1869 kustosz Loary, która stanowi jego granicę wschodnią; biblioteki Lenoxa w Nowym-Yorku, wydał znaczną dwa inne jej dopływy, Cher i Allier, przerzynają ilość dzieł literackich i bibliograficznych, jak np. kraj z południa na północ; z pomiędzy rzek pa-„Poetical quotations from Chaucer to Tennyson“ bocznych na terrytoryum departamentu Loara (Filadel, 1873);,,Prose quotations from Socrates to przyjmuje z lewej strony rz. Besbre,—Allier także Macaulay“ (tamże, 1876); „Great autors of all ages“ z lewej Sioule, a Cher z prawej Aumence. Loara (tamże, 1880). Najcenniejsząprzecież jego pracą jest i Allier spławne są tu na całej swej przestrzeni; „A critical dictionary of english literature and spławność Cheru rozpoczyna się od m. Montluęon. british and american authors”. Dzieło to, zawie- Ze względu, że stan wody we wszystkich tych rające około 1500 życiorysów pisarzów od naj- rzekach bardzo jest zmienny, zbudowano dla dawniejszych czasów do połowy w. XIX, wyszło równowagi w żegludze kanały posiłkowe wzdłuż w Filadelfii w 1858 r.; nowe wydanie w 1870—71 Loary i Cheru, które płynące stąd niedogodności i w 1880.    w znacznej mierze łagodzą. Klimat na wyżynach

Allier, (star. E laver) najważniejszy z lewych i wynioślej szych górach jest dość surowy i zmien-dopływów Loary, bierze początek z wyniosłego ny, w dolinach rzeczny i na nizinach nieco łago-grzbietu Lozère w górach Seweńskich na wy- dniejszy. Grunt wogóle średnio urodzajny, go-sokości 1423 m. Jako rzeka bystra w górnym spodarstwo rolne jest jednak prowadzone racyo-biegu, oddziela najprzód depart Lozère od wschód- nalnie, zwłaszcza w dolinach rzecznych, które niego dep. Ardèche i wchodzi następnie do dep. nieraz rozszerzają się znacznie i tworzą obszerne wyższej Loary, który przerzyna między pasmami g. płaszczyzny. Ziemia wydaje dosyć zboża i kar-Yelay i Małgorzaty (de la Margeride). W dal- tofli,—uprawa buraków cukrowych i wina zasłu-szym ciągu dzieli na dwie prawie równe części guje także na uwagę. Na wyżynach i stokach departament Puy de Dôme, mając na wschodzie górskich, zajętych przez wyborne pastwiska, roz-gniazdo gór Forez, a na zachodzie góry niższej winęła się znakomicie hodowla bydła rogatego Owernii (Basse Auvergne-Dômes), poczem wy- i koni, rzeki zaś, dzięki umiejętnej gospodarce, dostaje się powoli na płaszczyznę (Limagne, So- dostarczają mnóstwa ryb, które przeważnie zby-logne) w departamencie Allier, i oddzieliwszy wane są do Paryża. Ze świata mineralnego go, oraz dep. Cher, od wschodniego dep. Nièvre, pierwsze miejsce zajmują kopalnie węgla kamien-wpada poniżej Nevers do Loary. Górny bieg A. nego, przeważnie w dorzeceurz. Cher i we wschod-jest nadzwyczaj malowniczy w wulkanicznej krainie niej stronie między rz. A. i Loarą, oraz łomy Owernii — w dolnym płynie miej-scami w okolicy kamienia budowlanego; ważne są także źródła monotonnej. Z powodu, że większa część biegu mineralne lecznicze, jak Néris, Bourbon ГArcham-przypada na dolinę międzygórską, dopływy bault, a przedewszystkiem sławne Yichy. Prze-boczne, oraz rozwój dorzecza nie mogą być znaczne; mysł, nieznaczny przedtem, wzrósł szybko od dopiero gdy rzeka rozlewa się na płaszczyźnie, czasu odkrycia kopalni węgla i przejawia się otrzymuje dwa ważniejsze dopływy: lewy Śioule w produkcyi żelaza i stali, wyrobie narzędzi o-prń wy Dore. Ogólna długość A. wynosi 375 к, strych, porcelany, szkła, papieru, kamieni młyń-

skich. Ogniskiem przemysłu jest m. Montluęon nad Cherem i okolica. Jednoczenie z przemysłem rozwija się handel; ułatwiają, go, prócz wspomnianych wyżej komunikacyj wodnych, liczne koleje żelazne, przerzynające departament wzdłuż i wpoprzek, oraz gęsta sieć wybornych i staranie utrzymanych dróg bitych. Ludność wynosi (1881) 416,759 głów, co równa się 57 mieszkańcom na km. kw. Departament A. zajmuje całą niemal dawniejszą prowincyą Bourbonnais i pod względem administracyjnym dzieli się na cztery powiaty (Arrondissement): Moulins, Montluęon, Gannat i Lapalisse; stolicą departamentu jest Moulins nad rz. A.

And. S.

Allier Antoni, rzeźbiarz francuski (*1793, w Embrun w dep. Hautes-Alpes,—-{*1870 w Paryżu). Debiutował 1822 r. w Salonie paryskim dwoma modelami gipsowemi: „Umierający marynarz” i „Kamil wywracający wagi gallów”. Prócz postaci allegorycznych, z których na zaznaczenie zasługuje „Wymowa”, znajdująca się w sali posiedzeń w Izbie deputowanych, A. przeważnie rzeźbił poi trety, szczególniej biusty marmurom ę, Je-go dłuta między innemi j est biust Franciszka Arago, Odilon’a Barot, oraz maska gipsowa Napoleona I.

Allier Achilles, archeolog i sztycharzfrancuski (*1806 w Montluęon,—fl836 w Bourbon-l’Archambault). Przedwcześnie zmarły młody archeolog był jednym z pierwszych uczonych prowincyonalnych we Francyi, którzy pod wpływem obudzonego romantyzmu, na początku tego stulecia, j^li się z zapałem badania przeszłości narodowej i gromadzenia pozostałych pamiątek. Po skończeniu studyów prawniczych w Paryżu, A. założył w mieście swem rodzinnem Montluęon pismo, poświęcone konserwowaniu zabytków przeszłości p.t. „Album de ГА1Нег”, które sam prawie wypełniał artykułami. Osiadłszy następnie w Bourbon-ГArchambault, wydał „Esquisses bourbonnaises”, wyłącznie archeologii miejscowej poświęcone, i przygotował do druku owoc mozolnych studyów, z zapałem robionych wszerz i wzdłuż prowincyi swojej i zręcznie ilustrowanych szkicami.Praca ta weszła w skład pięknego wydania p. t. „Ancien Bourbonnais”, którego jednak młody archeolog nie mógł oglądać, zmarłszy przedtem.

Allies Tomasz William (* 1817 w Som-mersetshire), teolog i pisarz angielski kościoła katolickiego. Studyował teologię w Oxfordzie, poczem był księdzem anglikańskim, ale gdy jego przyjaciel, późniejszy kardynał Newman, przeszedł na katolicyzm, A. zachwiał się w swej wierze, ogłosił kilka prac w duchu katolickim (np. „The see of St. Peter“, 1850) i wreszcie został przyjęty na łono kościoła rzymskiego. Obecnie wykłada filozofię dziejów w uniwersytecie katolickim w Dublinie. Na podstawie wykładów wydał „The formation of Christendom” (1865—82, 4 tomy). W dziele „Per crucem ad lucern“ (1879) usprawiedliwia swój rozbrat z kościołem episko-palnym, a w „Life’s decision“ (1880) opowiada dzieje swojego nawrócenia się do katolicyzmu.

Allievi Antoni (* 1824 w Lombardyi), współczesny publicysta włoski, po ukończeniu studyów prawnych w Pawii, był czas jakiś nauczycielem w Medyolanie, wprędce jednak przerzucił się do dziennikarstwa. Za udział w wypadkach 1848- 9 roku zmuszony był na czas jakiś ratować się ucieczką do Sardynii; po powrocie do Lombardyi, założył wspólnie z Karolem Tenca „II crepuscolo“, jedyne przed r. 1859 pismo liberalne w całej prowincyi. Gdy w r. 1859 wojska sardyńskie zajęły Lombardyą, A. został przez Cavoura mianowany jednym z komisarzy w Medyolańskiemr a po pokoju w Villafranca powołany do mini-steryum. Wkrótce jednak wystąpił г niego i znów oddał się dziennikarstwu; założył w Medyolanie „La perseveranza“. W r. 1866 został prefektem w Wenecyi; obecnie mieszka w Rzymie'., Jego artykuły są przeważnie treści ekonomicznej.

Alligacyjny rachunek, (z łac. alligare spajać),, inaczej reguła mieszaniny, obejmuje zadania, odnoszące się do mieszania materyałów rozmaitej wartości lub dobroci w celu otrzymania materyałm wartości lub dobroci, pośredniej. Zadania tu na-; leżące dają się podzielić na trzy kategorye: 1)' Utwor^we mieszaniny wedle danego przepisu;: tak np: metal łatwę topliwy otrzymać moins, przez stopienie 3 części kadmu, 4 cz. cynyr 15* cz. bizmutu i 8 cz. ołowiu; ile należy użyć każde--go z tych metali do utworzenia 6 funtów tego1 stopu? 2) Oznaczeniu wartości mieszaniny, utworzonej z danych ilości materyałów znanej wartości; np. po czemu wypada garniec wina, powstałego ze zmieszania 11 gar. wina po 3 rs., 8 g, po 2 rs. 50 kop., 20 g. po 2 rs. 25 kop.? 3)» Oznaczenie ilości danych materyałów, potrzebnych, do utworzenia danej mieszaniny. Pierwsze dwie-kategorye zadań trudności nie przedstawiają,, rozważmy tylko trzecią. Dajmy, że z dwu materyałów, których cena jednostki wynosi a i &, utworzyć chcemy trzeci, któregoby cena jednostki była c; jakich ilości obu tych materyałów użyć należy? Jeżeli przez x oznaczymy szukaną ilośo pierwszego materyału, przez y drugiego, to cena użytej ilości pierwszego materyału będzie axt drugiego by, utworzonej zaś mieszaniny c (xĄ-y)\ ponieważ zaś wartość jej jest sumą wartości obu materyałów użytych, przeto:

ax+by z=i c (cc+y), skąd

(a—ć)x—(c—b) y.

Równanie to zawiera dwie niewiadome, zadanie zatem jest niewyznaczone, to jest może hyć roz-wiązanem przez nieskończoną ilość odpowiedzi.. Aby znaleść jednę, uważmy, że równaniu ostatniemu czyni się zadosyć, jeżeli położymy: x—c—br y—a—o, wtedy bowiem będzie: (a—c) (c—b) = (c—b) (a—c), gdzie widocznie strona pierwsza równa jest drugiej. Dla utworzenia więc materyału pośredniego wziąć należy materyału wyższego ilość równą różnicy między ceną materyału pośredniego a niższego, materyału zaś niższego ilość równą różnicy między ceną materyału wyższego a pośredniego. Praktycznie robotę prowadzi się w sposób prosty. Dajmy, że złotnik ze*

srebra próby 750-tysiącznej (t. j. zawierającego czystego srebra) i 842—tys. wytopić chce

42

21

50

25

s. s.

750

1000

srebro 800 tys.; ile funtów każdej z tych prób użyć należy?

750 800 842

Należy zatem próby pierwszej użyć 42 fun., t. j. €42—800, drugiej 50 f., t. j. 800—750. Niewy. znaczoność tego zadania okazuje się stąd, że można też użyć funtów 21 i 25, albo 10y₂ i lŚJ¹/^ it. d., jest ona wszakże tylko pozorną, idzie tu bowiem właściwie o stosunek tylko, a z tego względu zadanie daje jedną tylko odpowiedź:

c—b

y a-c

Zadanie staje się wszakże istotnie niewyznaczo-nem, gdy idzie o mieszaninę, więcej niż dwu gatunków; w tym razie rachunek prowadzi się tak, że mieszamy kolejno którykolwiek gatunek wyższy z którymkolwiek niższym, a to sposobem wyżej wskazanym. Ponieważ zaś mieszanie takie prowadzić można rozmaicie, widoczna zatem, że zadanie to może mieć mnóstwo rozwiązań, których liczbę zresztą ■ograniczać mogą pewne warunki, jak np. jeżeli ilość jednego materyału jest z góry oznaczoną, i idzie tylko o przymieszkę innych. A. r. szczególniej znajduje zastosowanie przy przygotowywaniu stopów metalicznych na wyroby złotnicze, oraz przy mieszaniu alkoholu z wodą. Inne jeszcze metody rozwiązywania tych zadań podaje „Arytmetyka handlowa” Stanisława Kramsztyka {War. 1879).

Allievo Józef, współczesny filozof, pedagog i literat włoski (* 14 października 1830 w San-Germano Yercellese). Kształcił się w uniwersytecie turyńskim, gdzie obecnie jest profesorem antropologii i pedagogiki. Prace jego nacechowane są kierunkiem spirytualistycznym a nawet teistycz-nym; jako pisarz, A. cieszy się uznaniem u współrodaków, a dzieła jego bardzo są czytane. Popularność swoją zawdzięcza A. głównie poruszaniu zagadnień filozoficznych, ściśle wiążących z zagadnieniami społecznej, a zwłaszcza pedagogicznej natury. Dziełami swemi najczęściej odpowiada on na te pytania, które, jako żywotne objawy społeczeństwa włoskiego w danej chwili, najwięcej je odchodzą. I tak, gdy po zapanowaniu we Włoszech Hegelianizmu, zaczęto niepokoić się, czy tak silny rozwój idealizmu niemieckiego na gruncie włoskim jest rzeczywiście dla kultury narodowej rzeczą pożyteczną, głos krytyczny A., będący odpowiedzią na to pytanie, odrazu uczynił go po -pularnym; gdyż A. wypowiadał zdanie, podzielane przez większość włochów wykształconych, dając mu za podstawę rozumowanie filozoficzne. Krytyka systemu filozoficznego Hegla, jaką A. przedstawił w swem dziele „L Hegelianismo, la scienza e la vita“ (Medyolan, 1868), jest właśnie odpowiedzią na temat konkursowy, tak zwany „Concorso Pa-vizza”, zadany w 1865 r. Dziełko to otrzymało pierwszą nagrodę. A. zarzuca w niem „absolutnemu idealizmowi”, że jest kultem „myśli oderwanej”, nie mającej związku żywotnego z rzeczywistością, i twierdzi przeto, że systemat filozoficzny Hegla jest teoryą nieodpowiednią duchowi włoskiemu. Do krytyki systematu Hegla powracał A. kilkakrotnie (jaknp. w swoich „Saggi filozofie! ’ (Turyn, 1866. str. 119—144, 294—307.; w „II problema metafisico studiato nella storia della filosofia” Turyn, 1877 str. 3—18); a chociaż krytyka jego dotyczy głównie praktycznych tylko stron tego systematu, to jest życiowych wyłącznie jego konsekwencyj, A. należy wogóle do najpoważniejszych krytyków Hegla pośród młodszej generacyi filozofów włoskich. Tak jak w zakresie filozofii A. śmiało głosi swoje poglądy idealistyczne, podobnie na polu pedagogiki żąda on metody, silnie uwzględniającej inidywidualizm ludzki, i dla tego z zapałem domaga się od władzy państwowej ustępstw na rzecz rodziny i szkół gminnych, przy uwzględnianiu potrzeb, wyrosłych z tradycyi narodowej i warunków miejscowych. Wogóle w imię spotęgowania pierwiastku etycznego i rodzinnego w wychowaniu, walczy A. z dressurą państwową i militarną, stawianą rządowi jako programat pedagogiczny przez postępowców, przyznających zbyt szerokie zadanie „państwu“. Poglądy swoje pedagogiczne stara się A. uzasadnić rozumowaniem głębszem i oprzeć je na niewzruszonych podstawach samej filozofii. Zadanie to podjął on w całym szeregu prac naukowych jak: „La pedagogia e lo spirito del tempo“ (Turyn 1878); „Del realismo in pedagogia“ (Turyn, 1878); „La riforma della educazione moderna mediante la riforma dello stato“ (Turyn, 1879); „Elementi di pedagogia proposti agli inse-gnanti delle scuole normali e magistrali“ (Turyn, 1881); „L’educazione e la scienza“ (Turyn, 1882); „Studii filosofici sul carattere delle nazioni“; „La personnalità humana“; „Della pedagogia in Italia dal 1846 al 1866“; L’antropologia e l’humanismo“; ,,L’Antropologia ed il movimento filosofico e sociale dellTtalia contemporanea“; „L’educazione e la nazionalità“; „La libertà di spirito“; „Delie doctrine pedagogiche di Enrico Pestalozzi, Alber-tino Kecker de Saussure, F. Naville e G. Gizard“. (Turyn, 1884); „Delie idee pedagogiche presso i Greci“; „II campo dei filosofi italiani“ i t. d. Prócz tego A. napisał kilka podręczników z zakresu filozofii i pedagogiki („Metafisica“; „Eisica“; „Logica“) oraz dotykał kwestyi pozytywizmu w dziele: „Sul positivismo in sè e nell’ordine pe-dagogico“ (Turyn, 1884).—Porów. Leopoldo Pra-des. „Delle doctrine filosofiche - pedagogiche di Giuseppe Allievo“ (Fermo, 1878); „Dizionario biografico degli scrittori contemporanei, diretto da A. de Gubernatis“ (Fireme, 1879); Karl Werner: „Die talienische Philosophe des XIX Jahrhunderts“ (Wien, 1884—6). T. III str. 213, 314 i d. T. IV str. 166 id. T. V str. 208, 225 i d.

A'ilihn Fryderyk Henryk Teodor(*1812 w Cöthen,—j* 1885 w Merzien w pobliżu Cöthen), filozof niemiecki ze szkoły Herbarta. Studyował

teologię w Halli, następnie habilitował się przy [ w obronie ludności krajowej. W tym samym tamtejszym uniwersytecie, poczem osiadł (1872) czasie ogłosił zbiór balad ludowych ze wstępem na probostwie w Merzien. A. polemizował za- krytycznym, p. t. „The balladbook, a selection wzięcie z Hegelianizmem, całym szeregiem dzieł of the choicest british ballads.” swoich, jako to: ,,Antibarbarus logicus“ I Zeszyt: (1864) przyznana mu została pensya rządowa. „Einleitung in die allg. formale Logik“ (Halla, Wkrótce potem wydał „Fifty modern poems” 1850, 2 wyd. anonimowe 1853); „Der verderbliche (1865) i „In Fairyland” (1870). W r. 1874 Einfluss der Hegel’schen Philosophie“ (Lipsk, ożenił się ze znaną rysowniczką Heleną Paterson 1852); „Die Umkehr der Wissenschaft in Preussen i objął redakcyę czasopisma „Fraser’s magazine.” mit hesond. Beziehg auf Stahl und auf dieErwi- W r. 1877 wydał „Songs, ballads and stories.” derungen seiner Gegner Braniss und Erdmann“ a ostatnie jego utwory są: „Hover pieces,” „Evil (Berlin, 1855). Prócz tego A. wydał ..Die May-Day,” „Ashby Manor,” „Black-berries” itd. Grundlehren der allgemeinen Ethik, nebst einer Allioli Józef Franciszek (*1793—*{*1873), Abhandlung über die Verhältnisse der Religion teolog niemiecki kościoła katolickiego i znawca zur Moral“ (Lipsk, 1861). Odr. 1860 A. zaczął języków wschodnich, które study ował w Wiedniu, wydawać wraz z T. Zillerem „Zeitschrift furexac- Rzymie i Paryżu już po wyświęceniu na kapła-te Philosophie im Sinne eines neueren philoso- na. Od r. 1823 do 1835 był profesorem egze-phischen Realismus“. Pismo to, przez dwóch gezy biblijnej i języków wschodnich, najprzód entuzyastycznych zwolenników filozofii Herbarta przy uniwersytecie w Landshucie, później w Mo-założone i w duchu jego szkoły prowadzone, wzięło nachium, gdzie też został członkiem akademii, sobie za cel wyświetlić zadanie filozofii w ogóle Opuściwszy katedrę profesorską dla słabości zdro-i oddzielnych jej części w szczególności, oczyścić wia, był kanonikiem ratysbońskim, wreszcie pro-ją od obcych naleciałości i wykazać, co dotąd, hoszczem katedralnym w Augsburgu. Główną zwłaszcza w Niemczech, na polu tern zdziałano, jego pracą jest niemiecki przekład Biblii (No-Szereg study ów odpowiednich rozpoczęła praca A., rymb. 1830—34), jedyny aprobowany przez pa-mająca zarazem służyć za uczczenie pamięci pieża. Oprócz tego napisał: „Leben Jesu (Landsh. Herbarta; jest to mianowicie początek jego bio- 1840); „Biblische Alterthümer“ (tamże, 1825) i grafii Herbarta p. t. „Leber das Leben und die „Handbuch der biblischen Altherthumskundea Schriften J. F. Herbarts, nebst einer Zusammen- (tamże, 1841).

W tymże roku

Stellung der Litteratur seiner Schule“. Po- Allioni Karol, słynny lekarz i przyrodnik mieszczona wl zeszycie I tomu rzeczonego pisma, włoski, (* w Turynie 1725 r.,— *{* w r. 1803), praca ta ciągnie się przez następne zeszyty i za- profesor botaniki w uniwersytecie turyńskim, po-wiera bogaty materyał do literatury Herbarty- święcał się badaniom flory Włoch północnych, anizmu. Do r. 1875 A. z Zillerem wydali lito- Jego botaniczne dzieła są następujące: „Rario-mów swego pisma filozoficznego, poczem zwinęli rum Piedemonti Stirpium specimen primuin,“ Au-je, uważając zadanie swoje za skończone wykaza- gustae Taurinaurum, 1755, in 4-o. „Stirpium niem, że właśnie Herbart wyświetlił zarówno cel praeoipuarum littoris et agri nicaeensis enume-filozofii, jak i zakres oddzielnych jej dyscyplin, ratio methodica etc.“ Paryż, 1757, in 8-o.—„Sy-i że przeto dążenie do wydoskonalenia reformy nopsis methodica stirpium Horti taurinensis (Mi-jego na tem polu, lub poprawienia jej, byłoby scellanea taurinensia), t. II, 1760, in 4-o. (wy-rzeczą zbyteczną. Wydawnictwo pisma tego dane w r. 1763).-—„Auctuarium ad Synopsin me-jednakże wznowionem zostało w 1883 r. pod re- thodicam stirpium Horti regii taurinensis“ (Miso. dakcyą A. i Flugel’a (ob.), a po śmierci piewsze- taurin., V, 1774).—„Flora pedemontana“, 3 togo (1885), prowadzi je dalej sam Flügel, zawsze my in folio, 1785.—„Auctuarium ad Florum pe-w duchu filozofii Herbarta.    s-s- demontanum cum notis et emendationibus,“ 1789,

na-

Ailingham Wiliam (*1828 w Ballyshannox), in 4-o. Jemu również nauka zawdzięcza publi-poeta irlandzki pochodzenia angielskiego, mło- kacyę pierwszego specyalnego dokumentu o flo-dzieńcze swoje utwory drukował w czasopismach: rze Korsyki: „Felicis Valle taurinensis Florula „Atheneum“ i „Household words.” Pierwszy zbiór Corsicae“ (Mise. taur. Vol. II). Allioni utrzy-jego poezyj p. t. „Poems“ (1850) został przyjęty mywał zajmującą korespondencyę ze słynnym bardzo przychylnie, chociaż widoczne w nich by- Hallerem. Jest on jednym z autorów, którzy w ły wpływy Byrona, Shelleya, a szczególniej Ten- swoich publikacyach porzucili dawną nomenkla-nysona. Większą samodzielnością odznaczyły się turę i przyjęli nomenklaturę dwumienną Linne-następne utwory A., między któremi „Day and go, na którą Haller zgodzić się nie chciał. Ko-night songs” (1854) najwięcej zasługują na uwa- respondeneye Allioniego dostarczyły tematów do gę. Ogłoszone w r. 1860 „Poems” okazują ta- wielu interesujących not p. Aug. Gras, bibliote-lent A. w pełnym rozwoju; szczególniej chwało- karzowi Turyńskiej Akademii nauk. Buniva no go za balady, osnute na tle życia irlandz- pisał broszurę o życiu i dziełach Allioniego p. t. kiego, jak np. „Lovety Mary Dounelly,” „The „Réflexions sur tous les ouvrages publiés et métairies,” „Robin Redbreast” i inne. W r. 1864 dits du docteur Charles Allioni, avec Notices hi-A. wydał „Lawrence Bloomfield in Ireland,” storiques concernant sa vie et plusieurs établis-poemat większych rozmiarów, osnuty na tle sto- sements littéraires en Piemont.“ Turin, in 8-o, sunków irlandzkich, w którym przemawia zlekka 150 str. Nadmienimy wreszcie, że prawdziwe

nazwisko tego uczonego było Allione, nie zaś Allioni.

liczą niektórzy współcześni poeci niemieccy, jak np. Jordan (w przeróbce Nibelungów), dla nadania swoim utworom kolorytu bardziej archaicznego.— Porówn. Yetter. „Ueber die germanisohe Alliterationspoesie“ (Wien, 1872).    Ł e-

Allium ob. Czosnek.

Allix (Alinga) Piotr (*1641—-jT711), teolog francuski kościoła reformowanego, po odwołaniu edyktu Nantejskiego osiadł w Londynie, później został kanonikiem w Salisbury. Zasłynął jako biegły polemista, pisał zaś w jęz. francuskim, łacińskim i angielskim dzieła teologiczne, połemioa-ne i historyczno-kościelne. Ważniejsze z nich są: „Dissertation on the first rise of the Trisagium or Doxology“ (1674); „Reflexions upon the Books of Holy Scripture“ (1688); „Some remarks upon the Ecclesiastical History of the ancient Churches of Piedmont“ (1690) i „Remarks upon the Ecclesiastical History of the ancient Churches of the Albigenses“ (1692).

Allman W i 11 i a m, profesor botaniki w Dublinie urodzony i zmarły w temźe mieście (*1771— *j*!846), publikował: „A Syllabus of botanical Lectures and Demonstrations, to be giwen before the University of Dublin“ (Dublin, 1817, in 8-o; i „Analysis.... generum plantarum phanerostemo-Bum quae in Britaniis, Gallia et Helvetia ultra que hos fines crescunt“ (Londyn, 1828, in 4-o. J-A-

Allman Grzegorz (*1812), naturalista angielski; kształcił się we wszechnicy dublińskiej, w r. 1844 wykładał w uniwersytecie w Edynburgu historyę naturalną i obrany był prezesem towarzystwa Linneusza, a potem prezesem bry tańskiego towarzystwa nauk. A. przeważnie poświęcał się badaniom niższych organizmów zwierzęcych i owocem tych studyów były dwie obszerne prace: „A Monograph of the Freshwater Polyzoa“ (1856) i A Monograph of the Gymno-blastic Hydroids“ (1871—72). A-owi polecono było także rozpatrzenie i zbadanie gatunków ślimaków, zebranych przez wyprawę północną amerykańską, przedsięwziętą dla zbadania stromu Golf. — Obok tych dwóch ważniejszych prac naukowych, ogłosił Allman cały szereg pomniejszych rozpraw w różnych czasopismach, poświęconych przyrodzie, w rocznikach towarzystw naukowych i akademij angielskich. A. otrzymał premium pieniężne od królewskiego towarzystwa „Brisbane“ w Edynburgu i złoty medal królewskiej akademii irlandzkiej.

Allmańskie góry, część przedgórza Alpejskiego w szwajcarskim kantonie Zürich, zawarta między dwoma dopływami Renu: Glatt i Töss. — Nazwę zawdzięczają szczytowi Allmann (1083 m.) u stóp którego leży miejsce kąpielowe Gyrenbad, wyższym atoli jest Bachtel (1120 m.), leżąGy bardziej ku południowi i panujący nad drogą z Rappers wy lu do Wald. Wysokość wzniesienia maleje w miarę posuwania się ku północo-zachodo-wi, —- wierzchołek Stoffel ma już tylko 940 m., wzgórza Geerlisbergu na zachód od Winterthur 620 m., wreszcie w bliskości Renu wyniosłość

J. A.

Alliot Piotr (-j-1779), szambelan króla polskiego, Stanisława Leszczyńskiego, rodem francuz. Wydał dwa dzieła, dotyczące historyi tego monarchy i miasta Nancy, gdzie sam dłuższy czas mieszkał i gdzie umarł. Dzieła te są: „Recueil des fondations et établissements faits par le Roi de Poigne.....” (Nancy 1758) i „Compte gé

néral de la dépense des édifices et bâtiments, que le Roi de Pologne a fait construire dans Nancy“ (1762).

Alliprandi Jan, rzeźbiarz i sztukator włoski z końca XVII i początku XVIII w., pochodził z rodziny werońskiej, już od początku XVIII stulecia słynącej z talentu rzeźbiarskiego i malarskiego. Około 1700 r. przybył, jak wielu innych artystów, do Pragi Czeskiej. Mianowany przez cesarza Leopolda I. budowniczym nadwornym, przebywał w Pradze do r. 1720, i w ciągu tego czasu przyozdobił miasto niejedną cenną pracą (ob. Ottov Słownik Naućny, art. Sok.). Powróciwszy do kraju (1720), pracował przeważnie jako sztukator, głównie przy ozdabianiu kościoła św. Ambrożego w Medyolanie.

Allison Ryszard, znakomity kompozytor angielski i teoretyk muzyczny z drugiej połowy XVI w., twórca cennego dzieła: „The Psalms of David“ (Londyn 1599).

Alliteracya (po niemiecku Stabreim), jest to rodzaj rymu, polegający na tem, że w wierszu poetyckim wyrazy, na których spoczywa akcent logiczny, zaczynają się od tego samego dźwięku, przyczem wszelkie przybrania na początku wyrazów nie biorą się w rachubę. Ten sposób rymowania stanowił kardynalną zasadę wersyfikacji w poezyi starożytnych germanów i opierał się na dość subtelnych prawidłach. Pomijając niektóre odstępstwa od zasady ogólnej, A. wymagała, żeby wiersz, dowolnej zresztą długości, posiadał trzy îymy nagłosowe, z których dwa pierwsze, podrzędne, znajdowały się przed średniówką, trzeci zaś, główny, po średniówce, dzielącej wiersz na dwie części Np.

Fart er i heimi j| hordomr mikill,

SJceggöld, s/eälmöld || s/dldir ’ro klofnir. (Edda star.)

— Spółgłoski: sk, sp, st nie mogły rymować się z samem s; natomiast wszystkie samogłoski uważane były jako jednodźwięczne, t. j. rymowały się dowolnie; np.

Mid orcun endimid alofatun: [| was thot erlo drom Fagar an /lettea... (Hêliand).

W poezyi staroniemieckiej A. była używana do połowy w. IX, później ustąpiła miejsca rymowi; natomiast w skandynawskiej i anglosaskiej utrzymała się daleko dłużej. U anglosasów upodobanie w tym efekcie było tak wielkie, iż nawet wielu prozaików chętnie się nim posługiwało. Is-landczycy używają A, dotychczas. Dorywcze u-żywanie A. w ogólniejszem znaczeniu, t. j. bez ściśle określonych prawideł, daje się spostrzegać u wielu pisarzy rzymskich, średniowiecznych i nowożytnych; skrupulatniej się z jej wymaganiami rozwiązuje się w nieznacznych pagórkach. Jest

96

Vncyklope<?va powszechna Ilustr-

And. S.

F. J.

Dr. Ł.

gieshbel.

bądź to na zgromadzeniu ludowem

to kraina dobrze uprawna i gęsto zaludniona, przecięta licznemi gościńcami bitemi i drogami żelaznemi. Niekiedy nazwę A. g. przenoszą i na systemat, zawarty między rz. Töss a doliną rz. Thur, cz. Toggenburską, i posiadający szczyty wyższe znacznie, jak: Hörnli 1156 m., Schnebel-horn 1306 m., Kreuzegg 1317 m.

Allmendy, tak się zwą w Szwajcaryi grunta, nie stanowiące własności indywidualnej, ale tak nazywaną pospolicie własność wspólną albo gminną (we Francyi ,,biens communaux“ w krajach o ludności pochodzenia germańskiego „marshes“). Tego rodzaju grunta liczne jeszcze w krajach baskijskich, w rzeczypospolitej Andorry, w Niderlandach, pozostały jako podstawa aglomeracyj wiejskich u wielu narodów słowiańskich, a w szczególności ruskiego miru (ob.). Allmendy obejmują w sobie grunta orne, lasy, pastwiska, mianowicie w kantonach: Schwytz, Saint-Gall, Glaris, Uri i t. p. Część ich pewna służy na pokrywanie wydatków publieznych, kościoła, szkoły, in-stytucyj dobroczynnych. Co do reszty, grunta orne są dzielone na cząstki, które wskutek losowania dostają się członkom gminy co dziesięć lub dwadzieścia lat, jeżeli prawo użytkowania nie jest dożywotniem; eo do użytków z lasów, rozporządza rada, złożona z kilku członków, która dopełnia rozdziału cięć i rozpoznaje wszystkie spory. Współwłaściciele tych dóbr, członkowie gminy, zgromadzają się raz na rok dla załatwienia odnośnych spraw, obznajomienia się ze stanem ra-ebunków i wybrania rady, której powierzony jest zarząd własności wspólnej. Allmendy uprawiane są równie dobrze, jak grunta należące do właścicieli prywatnych, a przedstawiają tę korzyść, że ochraniają od nędzy swych posiadaczy wspólnych. Przedstawiają one jedną z form pierwotnych wła-smości, lecz dla Szwajcaryi stanowią prawdziwe dobrodziejstwo. O Allmendach pisali Lavelaye „De la propriété“, Paryż 1577, Letourneau „La sociologie d’après 1’et.nographie,“ Paryż 1880 г. Zaborowski: „Grande Encyclopédie“ 1890 г.

Alloa V. All о way, wyborny port szkocki w hrabstwie Clackmannau, przy ujściu rz. Forth do zatoki tegoż nazwiska, 9,500 mieszkańców, znaczny wywóz węgla kamiennego, wielkie browary (ale) gorzelnie i dystylarnie (whisky) oraz liczne fabryki.

Allocheirya (z grec, al los —inny, cheir — ręka), wyraz lekarski, w ostatnich czasach przez d-ra Obersteiner’a podany, dla oznaczenia chorobowo zmienionej wrażliwości czyli nieprawidłowego przejmowania bodźców; w następstwie czego wrażenie zewnętrzne, działające na pewne miejsce jednej kończyny (ręki lub nogi), odczuwa człowiek nie w punkcie podrażnionym, lecz w od-powiedniemmiejscu drugiej kończyny. Wydarza się u osób nerwowych, przy naruszeniu czynności ośrodków nerwowych; istota zboczenia nie wyjaśniona.

Allochroit. Nazwa ta służy ziarnistej lub zbitej odmianie pospolitego granatu, o rozmaitej zielonawej, żółtawej lub brunatnej barwie, słabo przeświecającej, lub zupełnie nieprzezroczystej. Odmiana ta, bardzo pospolita, występuje mianowicie w Breitenbrunn , Schwarzenberg, Berg-

к. з.

Allodyum, allodyalna swoboda, allo-dyalna własność. Wyraz „Allodyum” pochodzi od staroniemieckiego „Od” (dobro, majątek), i „all” (wszystek) i znaczył pierwiastkowe majątek wspólny, majątek obywateli, albo majątek ludu, t. j. majątek, który z ogólnej wspólności ludu przekazany został pojedyńczemu obywatelowi i posiadanym był przez niego wedle ustawy narodowej, z oznaczonemi prawami i obowiązkami. Niektórzy wyprowadzają pochodzenie tego wyrazu od „an” (na) i „Loos” z angielska „lot” (los), lub * też wyrazów „a“ i „leode“ (lud); podobnie jak pochodzenie wyrazu „Volksloos“, którym często Allodyum oznaczano. Игеся sama tak się przedstawia. Wszystkie ludy germańskie rozdzielały albo rozlokowywały grunta zdobytych przez siebie lub w posiadanie objętych krajów, pomiędzy wolnych swoich ludzi. Wodzowie lub królowie otrzymywali większe, inni ludzie wolni mniejsze udziały, które to ostatnie początkowo były równe, zwały się w Niemczech południowych i północnych „hubami“, pospolicie zaś „mansus“ „Mannwerk“, „Mannsgut“, „Mannsloos“ i z posiadłościami ludzi przedniejszych stanowiły materyalną podstawę państwa i związku narodowego. Stąd widoczny sam przez się charakter własności allodyalnej. Własność ta nie polega, jak feudalny t. j. lenny majątek, na układzie prywatnym między wasalem, a jego panem zwierzchnim, lub patronem, ale jest przez cały naród, albo przez ustawę narodową, wydzieloną i zagwarantowaną wolną własnością, a posiadacz jej jest, jako taki, bezpośrednim obywatelem państwa; jest on wolny od wszelkiej zależności prywatnej i od wszelkiego ograniczenia swojego prawa własności, ma wszystkie wspólne publiczne prawa i obowiązki. Do tych ostatnich zaliczały się w szczególności: obrona krajowa (Landwehr), przyczynianie się do ogólnych wydatków państwa i zobowiązanie do ponoszenia kar za winy własne, jakoteż do odpowiadania subsydyarnie za okup krewnych. Posiadacz allodyum nie mógł niem także dobrowolnie rozporządzać przez testament, i spadkobiercom prawnym służyło faktycznie prawo rzeczowe na takim majątku, który z tego powodu za majątek rodowy mógł być uważanym. Właściciel nie mógł również, bez zezwolenia krewnych, mogących po nim dziedziczyć, majątku ailodyalnego pozbywać, a na przypuszczenie do związku swych członków nowego właściciela gmina zezwolić musiała

bądź przez wyrzeczenie sądu, który ją reprezentował. Ze względu na ciążący na Д. obowiązek obrony krajowej, nie mogły one, dopóki znajdowali się męscy spadkobiercy, nigdy być od/ie-dziczanemi przez kobiety. Prawa właściciela allo-dyalnego stanowiło naprzód uwolnienie od wszelkich prywatnych usług, ciężarów i ograniczeń, jakim podlegało posiadanie majątku tytułem len

cze

nym. W szczególności miał on na gruncie własnym wmlność polowania i rybołówstwa. Z tern, po-wtóre, łączyło się prawo publicznego głosowania i zezwalania na ciężary, na prawo nie podlegania jakiemukolwiek wmieszaniu się zwierzchności do zarządu i sposobu użytkowania przynależnegowła-ścicielowi majątku. Bardzo ważnem nareszcie było, potrzecie, prawo swobodnego,z ograniczeniami tylko, o których wyżej była mowa, rozporządzania majątkiem allodyalnym przez testament, i przekazywania w spadku. Wszystko to razem stanowiło swobodę allodyalną. Ta swoboda utrzymała się na-dewszystko dłużej co do dóbr szlacheckich, ponieważ szlachta staroniemiecką wolność najdłużej przechowała. Odpowiednio temu majątek allodyalny nazywanym bywa także majątkiem wolnym (Freigut), ojcowizną, lub rodowym majątkiem (Väterliche oder Stammgut). Ci, którzy jesz-takie majątki zachowali, przybierali później często nazwę baronów (dosłownie wolnych właścicieli ,,Freiherren“). Zaznaczyć jednak należy, że, z rozszerzeniem się systematu feudalnego, większa część praw allodyalnych wygasła i prawie tylko we względzie rozporządzenia majątkiem i przekazywania go w spadku, dawne rozróżnienie pomiędzy allodyum i majątkiem lennym zachowywane było. Podług tego systematu, może jeszcze i teraz rzeczywisty posiadacz allodyum swobodnie w niem się rozrządzać i one w granicach prawnych, wedle swego upodobania, ko-niubądź przekazywać. Po śmierci jego własność dóbr allodyalnych przechodzi także w zasadzie na jego dziedziców, jakimibykolwiek ci byli. Jeżeli kto jednak posiada zarazem lenne i allodyalne dobra, to te ostatnie po jego śmierci muszą być od dóbr lennych odłączone: lenne dobra przechodzą na tych, którzy, wedle szczególnych zasad prawa lennego, mają do nich szczególne i wyłączne prawa; A. zaś otrzymują dziedzice istotni lub wierzyciele zmarłego. To oddzielenie lennego od spadkowego majątku jest szczególniej wtedy po • trzebnem: 1) gdy lenno, w razie otwarcia, wraca się do lennego pana; 2) gdy inne osoby otrzymują lenny, a inne allodyalny majątek; 3) gdy otwarty zostaje konkurs nad allodyalnym majątkiem posiadacza dóbr lennych. W razie wątpliwości,czy majątek jest allodyalnym czy lennym, przymiot lenności udowodnionym być musi, ponieważ swoboda a nie jej ograniczenie domniemywa się prawnie. Dodać tu jeszcze należy, że w następstwie czasów nazwa allodyum rozciągniętą została do wszelkiej,nie tytułem lennym posiadanej i odziedziczonej, własności. W prawie dawnem francu-skiein allodyalnem zwało się wszystko, co nie podchodziło pod nazwę „franc alleu”. Był allodyalnym zmysłowo (allodial corporel) grunt, posiadany tytułem „franc alleu;” allodyalną zaś nie zmysłowo (allodial incorporel) była renta gruntowa, takimźe tytułem pozyskana. Taka renta ustanawiała się, gdy właściciel dziedzictwa wolnego i allo-dyalnego (franc et allodial) pozbywał je w całości lub w części, pod warunkiem opłacania renty rocznej. Dcfinicyę „franc alleu” prawo zwyczajo-

we Orleanu (Coutume d’Orléans) w art. 255 podaje w tej osnowie: „héritage tellement franc, qu’il ne doit fonds de terre, et n’est tenu d’aucun seigneur foncier, et ne doits aisines, dessaisines ni autre servitude quelle que ce soit; mais quant à la justice, il est sujet à la juridiction du seigneur justicier”, (dziedzictwo tak swobodne, że nie opłaca żadnego czynszu, nie jest zawisłem od jakiego bądź zwierzchniego pana,nie podlega formalnościom wprowadzenia w posiadanie tego, kto nabył, i wy wiedzenia z posiadania tego, kto pozbył własność, tudzież opłatom za ich spełnienie, ani żadnej innej (względem zwierzchniego pana) służebności, jakąbykolwiek ona była; ale co do wymiaru sprawiedliwości ulega juryzdykcyi właściciela, sprawującego władzę sądową). „Franc alleu” było szlacheckie i gminne (franc et roturier). Szlacheckiem zwało się to, do którego było przy-wiązanem sprawowanie sądownictwa, gminnem— to, które się nie łączyło z tą władzą. Urządzenia, dotyczące allodyów, były odmienne pod powagą każdego z praw zwyczajowych (coutumes) prowin-cyonalnych. Urządzenia te nie przetrwały także po za wieki średnie i własność allodyalna, pod wpływem wyobrażeń feudalnych, wypartą została na korzyść posiadania pod tytułem lennym, którego ślady, pogłębione przez nadużycia, przechowały się aż do owej pamiętnej nocy 4 sierpnia 1789 r., gdy szlachta, w Zgromadzeniu ustawodaw-czem zebrana, zrzekła się swoich przywilejów. U anglo-sasów, przed najściem normanów, wedle świadectwa Blackstone’a, własność urządzoną była także na sposób allodyalny.    F-J-

Allodyalny system, all o dyal ne urządzenie państwa. Alodyalna natura własności gruntowej i oparcie na jej podstawie stosunków państwowych oraz społecznych stanowiły „systemat allodyalny” dawnych germanów. Istota jego polegała na tern: 1) że związek państwowy tworzył się z posiadaczy wolnej własności ziemskiej, natury powyżej oznaczonej, i że ta własność pomiędzy wszystkie rodziny, ile możności, równo rozdzieloną była, 2} że, przy równości istotnej co do stanu i praw politycznych obywateli, łączyło się z tą własnością prawo publicznego głosowania, zezwalania na ciężary i sprawowania sądownictwa, równie jak prawo i obowiązek udziału w obronie krajowej, 3) że władza rządowa tylko dla publicznych ogólnych celów związku wszystkich członków, i za ich przyzwoleniem, powstać i trwać mogła. Ten s+aroniemiecki system allodyalny pokoÉ nywanymbył stopniowo i ostatecznie prawie zupełnie wypartym w wiekach średnich przez system feudalny. Zwiększająca się ciągle liczba rycerskich wolnych zastępów,złożonych z żądnych walk młodych ludzi i łączących się z nimi jednostek, za posiadłość lenną służących, po większej części ludzi nie wolnych i poddanych panów możnych oraz baronów , najbardziej do tego się przyczyniła. Grdy jednak przeżył się system feudalny i jego szkodliwe skutki coraz bardziej się ujawniały, a idea prawdziwego państwa stała, się napowrót żywą. i zasady naturalnej, obywatelskiej

F. J.

CO <

A. Pol.

swobody upowszechniały się coraz bardziej, na-ówczas zapomniany prawie system allodyalny odzyskał swoje dawne prawa i, mimo wszelkich przeszkód, z siłą nieprzepartą utorował sobie drogę, której uzupełnienie stało się zadaniem czasów nowszych. W Niemczech, od czasu gdy rozwiąza-nem zostało dawne cesarstwo, nietylko stały się allodyalnemi prawa rządowe państw samodzielnych, ale i pośród tych ostatnich wszędzie prawie poczyniła postępy takzwana allodyfikacya (trans-mutatio feudi in allodium), to jest zamiana posiadłości lennych i praw lennych na dobra i prawa allodyalne. Z prawnego stanowiska rzecz uważając, allodyfikacya może nastąpić tylko wtedy, gdy oprócz wasala, do korzystania z prawa lennego niema uprawnionych osób, lub gdy te na zmianę się zgadzają. Zwykła ona mieć miejsce za opłatą ogólnej summy wynagrodzenia, lub uiszczać się mającego corocznie kanonu, który się ustanawia w stosunku summy szacunkowej dóbr. Najgłówniejsze cechy własności allodyalnej i allodyalnego urządzenia stosunków państwowych znaleźć można w urządzeniach dawnej Rzeczypospolitej polskiej, z epoki zwłaszcza królów obieralnych. Szlachecka własność była rodową; w razie pozbycia dóbr przez właściciela, krewnym jego służyło prawo odkupu; majątków nieruchomych, dopóki znajdowali się potomkowie męzcy, nie dziedziczyły kobiety, lecz były wyposażane przez ojców lub braci. Szlachta korzystała z wszelkiego rodzaju oswobodzeń od ciężarów publicznych (im-munitates), ona też, przez pośrednictwo swych wybrańców i swych przedniej szych mężów, sprawowała wszelką polityczną, a przeważnie i sądową, władzę; ona wreszcie ponosiła głównie ciężar obrony krajowej. Po wprowadzeniu w kraju tutejszym obowiązującego dotąd kodeksu cywilnego, znikła zupełnie różnica pomiędzy szlachecką a wszelką inną własnością, a z wyjątkiem tylko kilku ordynacyj dóbr Najwyżej rozdarowanychi bardzo nielicznych zabytków posiadłości, na lennych nadaniach opartych, „prawo nie ma względu ani na naturę, ani na pochodzenie dóbr, przy urządzeniu ich przechodzenia drogą spadku (art. 732 Kc.).” Ostatnie ślady zależności włościan od właścicieli dóbr, w których są położone ich osady, i mieszkańców miast od ich właścicieli, zatarły Najwyższe ukazy z r. 1864 i 1866 o urządzeniu włościan i o zniesieniu stosunków dominialnych w miastach (zob. Prawa agrarne w znaczeniu najściślejszem). Prawo cywilne rosyjskie zna także dobra rodowe, to jest takie, które doszły do ostatniego ich właściciela drogą spadku prawnego, lub nawet wskutek zapisu testamentowego ich właściciela poprzedniego, jeżeliby po nim zapisobierca był podług prawa dziedziczył. Wszelkie inne majątki zowią się „ nabytemi” (благопрюбрктенныя) i temi tylko przez testament rozporządzać można. W razie sprzedaży, majątki rodowe podlegają wykupowi przez najbliższych krewnych właściciela (art 399, 1011 1346 i nast. Żb. Pr. Cyw. t. X. Część i (Zb. Praw Cesarstwa).

Allofan, minerał z grupy glin, występujący w postaci gronowej, nerkowatej, soplowatej, zbitej, wreszcie jako wkropiony w skałę lub stanowiący powłokę. C. wł. 1.8—2; tw. 3. Rzadko bezbarwny, zwykle błękitny lub niebieski, zielo-nawy, jasno-brunatny, żółto-miodowej lub rubinowej barwy; blasku szklistego, przezroczysty lub przeświecający. Skład jego chemiczny bywa zmienny, rozbiory wszakże wielu odmian dowodzą, że odpowiada dosyć ściśle wzorowi:

(Al₂) Si0₅ + 5H₂0

wymagającemu 23.81 krzemionki, 40.51 glinki i 35,68 wody. Inne odmiany zdają się zawierać

6—7 cząsteczek wody, a wszystkie prawie nieoo tlenniku miedzi (do 2,5%) lub wodnego krzemianu miedzi, i stąd pochodzi niebieskie jego zabarwienie. W odmianach A. z Guldhausen i ze Schneebergu znaleziono nawet 13—19% tlenniku miedzi. W kolbie wydziela dużo wody i miejscami czernieje; pod dmuchawką wzdyma się, ale nie topi, bieleje, a płomień jej barwi na zielono; z sodą daje też odczyn na miedź; w kwasach się rozpuszcza z wydzieleniem galaretowatej krzemionki. Występuje w Gräfenthalu pod Śaalfeldem, w Dehrn pod Limburgiem w Nassauskiem (biały) w Gersbachu w Badeńskiem, w Grossarl w Salz-burgskiem, w Firini w depart. Aveyron; bardzo piękny w błękitnej sztolni pod Zuckmantel, w Nowej Mołdawie w Banacie siedmiogrodzkim i pod Woolwich w Anglii (przeważnie odmiany żółte i czerwone),    Ł J-

Allofanowy kwas, C₂H₄N₂0₃ czyli NH.COOH NH₂

nie jest znany w stanie wolnym. Jego eter etylowy C₂H₃N₂0,C₂H₅ tworzy się, obok karbaminianu etylu, przy przepuszczaniu pary kwasu cyanne-go do alkoholu. Ilekroć kwas A. próbujemy otrzymać z jego soli lub eterów, rozpada się on na dwutlenek węgla i mocznik.

Alloglio Dominik i Józef d’, dwóch braci muzyków włoskich na początku XVIII w., z których pierwszy (starszy) jako skrzypek, drugi jako wiolonczelista, znaczną cieszyli się sławą. W 1735 r. wystąpili do kapeli cesarskiej w Petersburgu, gdzie pozostawali aż do 1764 r. W tym roku postanowili wrócić do ojczyzny. W czasie podróży Dominik umarł pod Narwą, Józef zaś przybył do Warszawy, gdzie występował z koncertami, a następnie został mianowany przez króla agentem dyplomatycznym przy rzeczypospoli-tej weneckiej. (*j- w Wenecyi 1771 r.). Obaj bracia byli także utalentowanymi kompozytorami, zwłaszcza Dominik, który pisał wcale dobre kom-pozycye na skrzypce, koncerty, symfonie it. d. Allogonit, miner. ob. Herderyt.

Allokacya, wyrażenie prawne, oznaczające przyjęcie pewnej pozycyi w rachunku.    F> J-

Alloklaz (miner.) Mianem tem mineralog wiedeński Tschermak nazwał minerał występujący w ziarnistym wapieniu w Orawicy w Banacie siedmiogrodzkim, pod postacią półkulistyoh lub nieprawidłowo ograniczonych skupień prętowych,

wśród których natrafiają się rzadkie i bardzo i dosyć trudno stapia w perłę; w kwasach nie-drobne kryształki układu rombowego, stalowej I rozpuszczalna. Dana przypuszcza, źe jest barwy, dające prawie czarną rysę. C. wł. 6.65; tw. pseudomorfozą po anhydrycie.

ona

K. J.

4.5. Sześć rozbiorów tego minerału, dokona- Allon, w biblii oznacza Dąb szypułkowy nych przez Frenzla, wykazało w nim: 16.05 {Quereus pejmncidata).

siarki, 27.86 arsenu, 28.33 bizmutu, 24.20 ko- Allonge (Alonge) wyraz franc., tak się zwie bałtu, 3.66 żelaza, 0.45 miedzi, 1.10 złota, co papier, przyklejony do wekslu, na którym piszą spowodowało przyjąć dla niego wzór, propono- się w dalszym ciągu indosy, gdy na nie odwro-wany przez Gentha: (Co, Fe) (As, Bi) S. Allo- tna strona wekslu nie wystarcza. Wiadomo, że klaz więe jest siarko-arsenkiem kobaltu, w któ- indos wekslu (ob.) musi być napisany koniecznie rym część kobaltu zastąpiona jest przez żelazo, na samym wekslu; dopełnienie onego w iuny a część arsenu przez bizmut. W kwasie azo- sposób może dać powód do sporów, a nawet zro-tnym rozpuszcza się całkowicie; roztwór ten czer- dzić wątpliwość co do tożsamości wekslu, do któ-wony z wodą daje biały osad; w kolbie daje rego indos się odnosi; sprzeciwia się ono tedy wzlot kwasu arsenowego; pod dmuchawką na duchowi prawa wekslowego,o ile mianowicie przepisy węglu dymy arsenowe i nalot bizmutowy, jego zmierzają przyspieszenia procesu. Ponieważ a ostatecznie stapia się w guzik szary matowy. K-J- jednak, pedług zasad tego prawa, weksel może być Alloksan (mezoksalomocznik) C₄H₂N₂0₄+H₂0, żyrowany (ob. giro i żyro) tyle razy, ile się po-w wypadkach kataru kiszek znajduje się w ślu- siadaczom jego podoba, dozwolonem jest tedy, zie kiszkowym; tworzy się przez utlenianie kwa- w braku miejsca na samym wekslu, pisać indosy su moczowego za pomocą kwasu azotnego lub na papierze, przyłączonym do niego, lecz tylko chloru. Rozpuszcza się w wodzie, ma wstrętny w taki sposób, żeby nie mógł być oddzielonym zapach, barwi skórę na czerwono. Rozcieńczone bez widocznego uszkodzenia wekslu , mianowi-alkalia zamieniają go na kwas alloksanowy.    cie na papierze przylepionym, zwanym, jak wy-

Alloksanowy kwas, C₄H₄N₂0₅, powstaje z al- żej powiedziano, allonge v. a longe. Ostrożność loksanu działaniem rozcieńczonych alkaliów; kry- wymaga, lubo tego nie przepisuje żadne prawo, stalizuje w igły, daje dwa szeregi soli. Odtlenia- ażeby początek indosu, na którego napisanie jące czynniki (cynk i kwas solny), zamieniają go w całości miejsca zabrakło, był pomieszczonym na alloksantynę, a przy dalszem odfclenianiu na na samym wekslu. Przypinanie allonźu szpilka-kwas dialurowy.    mi lub przyszywanie celowi nie odpowiada, po-

Alloksantyna (uroksyna) C₈H₄N₄0₇ + 3H₂0, winno więc stanowczo być odrzuconem.    F-J-

tworzy się przez utlenianie kwasu moczowego Allonym, z greckiego „allos” inny i „onoma” kwasem azotnym rozcieńczonym, przez odtlenia- imię; oznacza dzieło, ogłoszone pod obcem nazwi-nie alloksanu i t. d. Tworzy małe bezbarwne skiem. (ob. Pseudonym).

krystały, czerwieni lakmus, nie tworząc wszakże Allonż (allonge) przedłużalnik, rurka, w jednym soli; z powietrza pochłania amoniak, barwiąc się końcu szersza, w drugim węższa, w którą wchodzi na czerwono; przy 100° daje. z amoniakiem mu- szyja retorty, a która sama wchodzi w szyję odbie-relcsyd C₈H₈NeOe.    ralnika. Często dawniej używany w pracowniach

Allokucya (łac. allo cuti o), mowa, wypowie- naukowych do dystylacyi, dzisiaj prawie wyszedł dziana przed zgromadzeniem. Specjalnie allo- zużycia, a pozostał tylko przy niektórych przyrzą-kucyami zowią się: a) mowy wodzów do żołnie- dach fabrycznych.    Zn-

rzy przed bitwą i b) mowy papieży w Waty-    Allopallad.    Nazwę tę nadał Dana szcze

kanie, w kwestyach religijnych lub politycznych, gólnej odmianie metalu palladu, znalezionej do zgromadzenia kardynałów i panów zagrani- przez Zinckena w Tilkerode na Harcu, a wystę-Gznych. A. tego drugiego rodzaju przybijaj?]; się puj-acej w bardzo drobnych, silnie błyszczących wydrukowane u wejścia do świątjni S-go Piotra sześciokątnych tabliczkach, doskonale łupliwych i zastępują w czasach obecnych manifesty papie- w kierunkach ścianek bocznych. Odmiana ta doży do ehrześcian.    wodzi dwukształtności palladu, który twedlug Hai-

Allom Tomasz, budowniczy angielski (*1804— dingera jest foremnym, bo w Brazylii występuje *j* 1872), więcej znany jako rysownik i illustra- w drobnych ośmiościanach.    K- J-

tor. Był on jednym z założycieli Instytutu bu-    Allopatya, niewłaściwie do znaczenia swego

downiczych brytańskich.    przez Hahnemann’a (autora Homeopayi) w r.

Allomorfit. Nazwę tę dał Breithaupt pewnej 1822 wyraz złożony (z gr. all o shinny, patos— odmianie spatu ciężkiego z Unterwirbach pod cierpienie) dla oznaczenia odmiennej od hoineopa-Rudolfstadtem, występującej jedynie w po- tycznej metody leczenia chorób, zatem medycy-staci zbitej, w ezerepowatych skupieniach, ale ny dawnej, jako przeciwnej jego przekonaniu, łupliwej w trzech prostopadłych do siebie kie- Od najdawniejszych czasów trzymali się lekarze runkach, co dowodzi, że należy do układu wskazanej przez Hipokrata zasady, że wszelką rombowego. C. wł. 4.36 — 4.48; twardość 3. chorobę leczyć należy środkami naturze jej prze-Barwy białej, z blaskiem perłowym na pła- ciwnemi, a więc z podwyższoną temperaturą po-szczyznach najłatwiejszej łupliwości, a szklistym łączoną—lekarstwami chłodzącemi, chorobę ze na innych; przezroczysta lub przeświecająca tylko zbytku np. krwi pochodzącą, pokonywać środka-na brzegach. Pod dmuchawką rozpryskuje się mi zbytkowi temu zapobiegającemu i t. p., co

Dr Ł.

sma-

uznano za postępowanie racyonalne i w skutkach doświadczeniem po wszystkie czasy stwierdzone (ujęte w aforyzmie: contraria contrariis). Przeciwko tej odwiecznej zasadzie leczniczej powstał Hahnemann ze zdaniem, że chorobę wszelką potrzeba leczyć takiemi lekami, które, zadane człowiekowi zdrowemu, wywołują podobne zjawiska, jakie spotykamy u chorego, a przeto gorączkę środkami rozgrzewającemi, zapalenie—takiemi, które sprowadzają zapalenie, podstawiając teoryi swej aforyzm przeciwny: similia similibus. Od czasu więc Hahnemann’a nazywają medycynę dawną, zwyczajną, niewłaściwie Allopatyą, którą prawdziwie nazwaćby wypadało A lluterapią (greckie allos = inny, terapia = leczenie). —Por. Hahnemann, Homeopatya.

Allori Angel o (*1503 we Florencyi, —fl572 tamże), malarz włoski, zwany także „il Bronzino”, albo „Angiolo Bronzino.“ Pierwszy z trzech malarzów, których wydała florencka rodzina artystyczna Allorich. A. należy właściwie do epoki znamionującej upadek sztuki, po świetnym jej rozkwicie we Włoszech; dzieła jego cechuje mianowicie manieryzm, w który popadli zapaleni naśladowcy Michała Anioła. Portrety Bron-zina są jednak większej wartości i mają dotąd znaczenie w historyi sztuki.

Allori Alessandro, malarz włoski ze szkoły florenckiej (*1535 we Florencyi—fl607 tamże), synowiec poprzedniego, był zarazem uczniem jego i dlatego czasem Bronzino nazywany. A., idąc śladem swego stryja, stał się odrazu wielbicielem i naśladowcą Michała Anioła, którego dzieła starał się odtwarzać na swój sposób. A. przyozdobił swemi freskami i malowidłami kościoły we Florencyi, Lucce i Pizie, a w kompozycyach treści mitologicznej dowiódł niezwykłego talentu. Główne jego dzieła „Ofiara Abrahama” i „Żona cu-dzołoźna” znajdują się: pierwsze w muzeum flo-renckiem, drugie w kościele S-go Ducha we Florencyi. A. malował, także, podobnie jak i stryj jego, portrety. W pracach Aleksandra A. wido-czuy także manieryzm, choć nie tak wybitny, jak na obrazach stryja jego.

Allori Cristofano, syn i uczeń poprzedniego, malarz włoski (* 1577 w Florencyi—-f 1621 tamże). A. stoi już na czele nowego rozkwitu malarstwa, który za czasów jego przejawił si§ we Florencyi, odznacza się wyrazem i życiem, jakie wlewał w swe obrazy, oraz kniękkością w tonach i kolorycie. Za wzór służyli mu Cigoli i Pagano, a przedewszystkiem Corregio, którego był wielbicielem, a po części i naśladowcą; znana jest piękna kopia jego ze słynnego obrazu tego ostatniego „Magdalena pokutująca“, znajdująca się w pałacu Pitti we Florencyi. A. rysował i malował najczęściej z natury, modele studyo-wał sumiennie; w produkcyach swoich dążył zawsze do osiągnięcia prawdy życiowej, w przeciwstawieniu do suchej maniery, cechującej prace jego ojca i innych naśladowców Michała Anioła, i z tego względu moi na go uważne za realistę. Te różnice w poglądach na cele sztuki by-

ły też powodem nieporozumień z ojcem jego, kt@* re doprowadziły do zupełnego zerwania z nim stosunków. A. malował przeważnie portrety i obrazy dla kośoiołów florenckich, wsławił się zaś głównie arcydziełem swojem „Judytą z głową Holo-fernesa.” Sam ten obraz, ktorego oryginał pierwotny znajduje się w pałacu Pittich we Floren-cyi, oraz w zmniejszeniu w pałacu Corisinich tamże, a reprodukcya, słabsza, w Belwederze wiedeńskim, wystarcza dla przyznania jego autorowi wybitnego stanowiska w dziejach malarstwa. Na początku ХУП w. umie on już wlać tyle realizmu i siły naturalnej w traktowany przedmiot, ile dziś od malarstwa się wymaga. Prawda, że to wcielenie się w postać traktowaną na obrazie da się wytłómaczyć wyjątkową okolicznością, tą mianowicie, że owa Judyta, to właśnie rzeczywisty portret zimnej i wiarołomnej kochanki jego—Mazzafi-ry. Ona-to stała się dla artysty uosobieniem dumnej, niczem nie wzruszonej piękności. Służebnica, przedstawiona na tym obrazie, ma być także portretem matki Mazzafiry, głowa zaś Ho-lofernesa, którą Judyta, z całą grozą okrutnej istoty, trzyma aa włosy silnie zwiniętą dłonią, a tak obojętnie, uchodzi za głowę samego artysty, chociaż głowa ta nie zupełnie odpowiada własnemu portretowi jego, jaki znajduje się w Uffiziach we Florencyi. Większe kompozycye jednakże nie udawały mu się w takim stopniu, jak ten ohraz, w który artysta wcielić pragnął wszystkie cierpienia i zawody swoje romantyczne. Do lepszych dzmł jego zaliczają także obraz, przedstawiający „S-go Juliusza.“    s-s-

Allosoms, rodzaj paproci, utworzony przez Bernhardiego z Pteris crispa L., na tej podstawie, że w gatunku tym listowie płodne jest od-mienej formy od listowia płonnego. A. crispus Bernh. jest właściwy Europie południowej. J- A

Allotement wyr. franc, pochodzi od wyrazu all o tir, rozdzielać za pomocą ciągnienia losów schedy majątku spadkowego; jest tedy równoznacznym z wyrazem podział.

Allotment tak zowią angliey systematyczne dążenie do zapewnienia klasom uboższym społeczeństwa, przedewszystkiem robotnikom, własności kawTałka ziemi.    F* J*

Allotriofagia (grec, a 111 o t r i o s = odmienny, fagein = jeśc) termin lekarski dla oznaczenia chorobowej, raczej nieprawidłowej chęci zjadania przedmiotów, do pożywienia nieużywanych i nie-służących (jak: węgla, kredyi i t. p.), co zdarza się pospolicie u nerwowych niewiast, w błędnicy u panien i t. p.

AUotriogeusya (grec, a 11 o t r i o s = odmienny, g eus is = smak), przypadłość chorobowa, wyrażająca się nieprawidłową zmianą w uczuciu ku, jużto przy spożywaniu pokarmu lub napoju, który wzbudza smak sobie nie właściwy, już też uczuciem wrażenia smaku bez żadnego przedmiotu do smakowania (złudzenie, halucynacya). Występuje ten objaw często obok innych' przypadłości zmionionej wrażliwości nerwów (np. u ble-duiczek, hysteryczek), często także bywa nastę-

pstwem zmian anatomicznych w jamie ustnej, albo zmienionego składu chemicznego wydzielin jamy ustnej (śliny, śluzu).    Dr Ł-

Alłotropia. zmainy pewną liczbą pierwiastków chemicznych, które występują w różnych odmianach, różniących się pomiędzy sobą, albo zgoła niepodobnych do siebie. Przykładem ciał takich może być fosfor, który w jednej postaci (biały) ma podobieństwo do wosku, budowę krystaliczną, może być otrzymany w dobrze wytworzonych kryształach bezbarwnych i przezroczystych, ma silny zapach, topi się przy 45°, wre przy 270°, zapala się przy 60°, a nawet nie ogrzewany, przez proste zetknięcie z powietrzem na wielkiej powierzchni, jest rozpuszczalny w wielu cieczach, zwłaszcza w siarkn węgla i bardzo trujący; w drugiej postaci (czerwony) jest niekrystaliczny, ma barwę wiśniową, nie topi się, zapala dopiero koło 300°, nie rozpuszcza się w niczem i nie truje. Fosfor tworzy jeszcze inne odmiany; podobnie zachowują się: węgiel, krzem, bor, arsen, selen siarka, a szczególniej tlen, który w zwykłej odmianie znajduje się w powietrzu, w innej zaś, zwanej ozonem (ob. ten wyraz), tworzy się przy pewnych szczególnych okolicznościach. Własność przyjmowania różnych postaci nazywamy A. Co do tlenu i ozonu jest rzeczą dowiedzioną (L. So-ret, „Annales de chimie et de physique“ 1866), że ich A. zależy od niejednakowego składu cząsteczki: cząsteczka tlenu składa się z dwóch atomów tlenu, a cząsteczka ozonu z 3 at. tlenu. Co do innych pierwiastków allotropijnych, w braku bezpośrednich dowodów, przyjmujemy przez analogią, że ich A. polega na tej samej przyczynie, co i A. tlenu.    Zn-

Allou (J i 11 e s, artysta-malarz francuski (*1670 w Paryżu,—-{-1751 tamże). Został członkiem ówczesnej „Akademii królewskiej” (1711 r.) za dwa portrety, powierzone mu do zrobienia przez tęź akademię: Antoniego Coysevor i Boulogne’a. Portrety te zjednały mu powodzenie, noszą one na sobie cechę smaku ówczesnego i są wiernem odbiciem epoki, w której powstały, gdy prawda, to jest samo kopiowanie natury, nie wystarczało artyście. Pierwszy z tych portretów znajduje się w Wersalu, drugi w Paryskiej szkole sztuk pięknych. Od r. 1737, t. j. od wznowienia zwyczaju wystaw w Salonie paryskim, A. stale dostarczał na te wystawy portretów, którym specyalnie się oddał. Między innemi w 1739 r. wystawił 4 portrety rodziny Silvestre, z których jeden przedstawia portret „à la polonaise” członka Akademii, Silvestra, głowy rodziny.

Allou Edward, adwokat i polityk francuski (*1820 w Limoges). Zapisany na listę adwokatów paryskich w r. 1844, został członkiem rady adwokatów w r. 1855, a prezesem tej rady (bâtonnier) w r. I860. Wsławił się jako obrońca procesami donioślejszej natury, jak np. Proud-hon’a (w 1858), Emila de Girardin (w 1867), generała Trochu i Gambetty (w 1877). A. występował także w sprawach testamentowych wdowy de Gramont-Caderousse, oraz w słynnym swego czasu procesie żony Augusta Comte’a z wyko* nawcami testamentowymi jej męża (1870). A. stawał w obronie tych ostatnich i przyczynił się do utrzymania testamentu Comte’a w swej mo

cy. Ciekawy ten proces przedstawiony jest wyczerpująco w tomie VI miesięcznika „Philosophie positive”, wydawanego przez Littré’go i Wy-rubowa (1870. Zeszyt 5.) W 1882 r. A. został członkiem senatu, zasiada on w centrum lewem, gdzie zdobył sobie znaczenie, broniąc „praw klas średnich.“ Jako obrońca A. słynie szlachetnością charakteru i wymową, a obrony jego uważane są przez prawników za wzorowe, zarówno pod względem formy, jak i treści. Syn jego, Roger, wydał najważniejsze jego mowy polityczne i obrony. (Allou. „Discours et plaidoyers“ Paryż. 1885 r. 2. tomy.)

Alloury Jan Ludwik Antoni. (* 24września 1805 w Anizy, —-{-26 grudnia 1884), publicysta francuski. Był najprzód sekretarzem Dupin’a, później współpracownikiem „Journal des Débats”. Na polecenie profesora Cuvillier-Fleury, został sprawozdawcą obrad obu izb parlamentu; był stronnikiem Guizota i bronił mini-steryum przeciwko stronnictwu postępowemu. W r. 1845 otrzymał order; r. 1846 postawił swoją kandydaturę do izby deputowanych w departamencie Nievre, ale obranym nie został. Aź do chwili zamachu stanu występował zawsze jako gorliwy rzecznik orleanizmu, poczem wycofał się z publicznego życia i objął posadę administratora kompanii kanału Sueskiego, na której umarł.

Allstedt starożytne miasteczko w wielkiem księstwie Sasko-Wejmarskiem, w enklawie otoczonej dokoła pruską prowincyą saską, leży nad rzeczką Rohn w dorzeczu Sali, ma około 3,500 m-ców, zamek wielkoksiążęcy i cukrownię.

Allston Washington (* 1779 w Waccamaw w Stanie południowym Karoliny—-{-1843 w Cambridge w Massachussets), malarz i poeta amerykański. Kształcił się w „Akademii królewskiej” w Londynie, której zasadami przejął się zupełnie; obrazy jego noszą też cechę szkoły angielskiej z owej epoki. Podróżował dla studyów, dłuższy czas spędził w Paryżu i w Rzymie. Do Ameryki powrócił dopiero w r. 1818 i osiadł w Bostonie, gdzie jednocześnie uprawiał malarstwo i po-ezyę, następnie przeniósł się do Cambridge w stanie Massachussets, gdzie też umarł. A. upra-wńał przeważnie malarstwo religijne historyczne, a przytem portrety i malarstwo rodzajowe. Z pierwszej kategoryi płócien jego odznaczają się: „Uriel,“ „Sen Jakóba”, „Eliasz na puszczy”. „Prorok Izaiasz”, „Uczta Baltazara”” (ostatni obraz A. niedokończony); z portretów A. przede-wrszystkiem zasługuje na wymienienie portret Coleridge'a, z którym A zaprzyjaźnił się podczas pobytu w Rzymie i którego uwielbiał, jako mistrza swego. Obrazy A. odznaczają sią przede-wszystkiem stroną kompozycyjną: wykonanie samo mniej udatne, niż pomysł. W kolorycie i zastosowaniu światło-cieni A. starał się naśladować

s s.

K. J.

szkolę wenecką,, wskutek czego zyskał nazwę „Tycyana amerykańskiego“. Na polu literackiem A. debiutował bardzo wcześnie; utwory jego odznaczają się lekkością formy i bogactwem strony obrazowej. W r. 1813 wydał w Londynie „The Sylfs of the Seasons“, utwór nacechowany miłością przyrody i znajomością ludzkiego serca. Ostatnią pracą jego literacką był tragiczny romans „Monaldi” (Boston 1842), na tle życia artysty osnuty. Utwory te wraz ze studyura p. t. „Notatki o malarstwie pejzażowem”, oraz z innemi poezyami jego, wyszły w New-Yorku w 2 tomach: „The Writings of \Vashington A., including his postumous works“ (1850). Jako dopełnienie do tego wydania ukazał się tamże zbiór prac jego

р.    t. „Lectures on Art, and Poems” (1851 r.). — Porów. Sweetser. „Washington A.” (Boston 1879.); Döhn. „Der Maler-Dichter Washington A.” („Unsere Zeit.” 1881, ł).

Alluaudyt, minerał brunatnej barwy, w cienkich jedynie łuszczkach przeświecający, w kwasie solnym z wydzieleniem chloru rozpuszczalny,

с.    wł. 3.468, będący, według rozbiorów Damoura, fosforanem tlenniku żelaza, tlenku manganu i alkaliów z 2.6°/₀ wody. Znajduje się w Chan-teloube niedaleko Limoges we Francyi, jako produkt rozkładu tryplitu, a także w Norwich w Massachussets w kryształach, postacią i łupli-wością przypominających tryfillin.

All’unisono (włos.) wyraź, muz.: w jednodźwię-ku, w unisonie.

Alluvio (przysep, przysepisko, przymulenie), zalicza się do sposobów nabycia własności, wskutek przyłączenia rzeczy nabytej do innej rzeczy, własnością nabywcy będącej, i zdarza się, jeżeli grunt, położony nad wodą, wskutek jej działania zwolna się powiększył. Nasypy i przyrosty, tworzące się stopniowo i nieznacznie, nazywają się przymuleniem (alluvio). Takie przymulenie idzie na korzyść właściciela nadbrzeżnego.—Patrz W.

N. art. 556-560.

Alluvium (geolog.) (Napływy czyli osady nowsze, dzisiejsze, grunta napływowe). Nazwa ta w geologii przysługuje wszystkim pokładom napływowym nowszym, czyli warstwom, osadzonym na powierzchni ziemi już po ostatocznem jej ukształ-ceniu się zewnętrznem, kiedy morza zawarły się nakoniec w obecnych swoich granicach; co nastąpiło dopiero po okresie dyluwialnym czyli lodowcowym. Wszystkie więc pokłady, osadzone na kuli ziemskiej przez wody w ciągu ostatniego okresu geologicznego, w którym lądy dzisiejszą przybrawszy już postać, przez obecną florę i faunę zajęte zostały, a człowiek coraz obszerniejsze zajmował na nich obszary, zowią się właśnie al-luwialnemi. Są one przeważnie osadami z wód słodkich, wśród lądów złożonemi, rzadziej daleko z wód morskich, wprost przeciwnie osadom dawniejszym, dyluwialnym, złożonym w ciągu okresu poprzedniego dyluwialnego, czyli lodowcowego. S tan o vu’ą one wszędzie powierzchowną powłokę ziemi, zawierając w sobie jedynie szczątki organiczne jestestw, obecnie ma globie żyjących, wraz ze sztucznemi wytworami działalności ludzkiej; są warstwami sypkiemi, złożonemi z materyału luźnego, rzadko zlepionego, bez prawidłowego, równoległego ułożenia. Materyał ten jest ostatecznym produktem rozkruszenia skał, wynikłym skutkiem fizycznego i chemicznego ich zwietrzenia i rozdrobnienia pod wpływem czynników fizycznych i chemicznych, jak działanie powietrza, śniegu, lodu, zmian temperatury, wpływu na skały życia organicznego, czasami sił wulkanicznych. Otóż luźny ten materyał, spłókany przez wody, przez nie roznoszony i następnie osadzony na powierzchni ziemi, stanowi wdaśnie owe napływy nowsze, czyli warstwy alluwialne. Wszędzie tedy, a przeważnie w górach, gdzie panują podobne czynniki zniszczenia mas skalnych, gdzie zimowe śniegi i lody, gromadząc się obficie, stanowią na wiosnę potężne źródliska wód roztopowych, okruchy skalne, znoszone z gór potokami, dostają się do rzek i przez nie następnie osa-dzonemi zostają. Oczywistą więc jest rzeczą, że pokłady alluwialne występują przeważnie w po-rzeczach, wskutek peryodycznych wezbrań i wylewów. Kraje bardziej ku północy posunięte, gdzie zimy są silniejsze, a zmiany temperatury w szerszych zachodzą granicach, więcej stosunkowo wytwarzają pokładów alluwialnych. Ze względu własności petrograficznych, pokłady alluwialne wielce bywają rozmaite, wedle przyrody skał, z których zwietrzenia i rozkruszenia powstały, a stale pomieszane bywają z niezwietrza-łemi jeszcze w zupełności ich okruchami. Na równinach są one przeważnie bądź piaszczyste, bądź mniej lub więcej gliniaste i marglowate. Piaski lotne, miałkie i sypkie, zamieniające często w pustynię znaczne obszary lądowe, są utworami alluwialnemi. Pokłady na dnie jezior wyschniętych są przeważnie torfowate i bogate w próchnicę. Wytwarzane na wybrzeżach morskich przez fale oceanu odsepy (dunes), również zaliczają się do alluvium, jak niemniej słynny ił głębokiego oceanu, cechujący się obfitością otwor-nic (globigeryn). Do niego też należą wszelkie wapienne, krzemionkowe i żelaziste osady źródeł, wapienie koralowe mórz dzisiejszych, głazy przenoszone przez lodowce, lawy i materyały, wyrzucane przez wulkany obecne. Tym więc sposobem pokłady alluwialne stanowią: głazy otoczone najrozmaitszej wielkości i składu, szaber, żwir, piasek, glina, ił, margle, tuf i nacieki wapienne i krzemionkowe, ziemia krzemionkowa z pancerzy okrzemków ,■ diatomeae), ochra żelazna, ruda łąkowa, torf i naniesione szczątki roślinne. Też same materye stanowiły niegdyś pierwotny materyał, z którego pod powłoką następnych osadów wytworzyły się wszystkie dawniejsze a dziś twarde skały skorupy ziemskiej, jak zlepieńce (konglomeraty), piaskowce, glina łupkowa, łupek gliniasty, wapienie, dolomity, żeleziaki brunatne, węgiel brunatny, kamienny, antracyt i t. p. Zwiększanie się topograficzne dzisiejszych napływów zależy głównie od powolnego wznoszenia się całych lądów, lub pojedynczych, ograniczonych ich

Alluzya

т--<

к. J

części. Dziś. rozpostarte są już one szeroko, tworząc podśoielisko wszystkich dolin i grunt wielu wybrzeży, jak żuławy niderlandzkie, północno-niemieckie, oraz obszerne niziny, ciągnące się wzdłuż oceanu podbiegunowego północnego (większa część Syberyi północnej) i żyzne niziny chińskie. W Indyach wschodnich, wzdłuż rzek, wkraczają one głęboko w kontynent, sięgając od ujść Gangesu do ujść Indusu, oraz występując wąską opaską na wschodniem pobrzeźu do przylądka Comorin. W Afryce pokrywają całe wschodnie morskie pobrzeże od Zanzibaru do Natalu i zachodnie od przylądka Negro w Bengueli do kraju przylądkowego; delty nakoniec Nigru, Senegalu, Gambii i Nilu są największemi alluwiami afrykańskiemu Ogromne obszary alluwialne spotykamy w Ameryce południowej, jakkohÿek znaczniejszą ich część wypada zaliczyć do diluwium. W Ameryce północnej wąski pas alluwialny występuje na północnej granicy Meksyku, pokrywa pobrzeża Texasu i Luizyany, a w porzeczu Mis-sissipi i jej dopływów: Czerwonej rzeki (Bed Bi-ver) i Arkansasu, głęboko wchodzi w kontynent. Cała też Floryda pokryta jest nowemi napływami. Grunta alluwialne zwykle bywmją bardzo źy-znemi, a niektóre alluwia kontynentalne, jak magdeburska Börde, czarnoziem ruski, delty bilu, Indusu i Gangesu, pod względem żyzności idą o lepsze z żuławami pobrzeźy. Wyznaczenie ścisłej granicy pomiędzy alluvium i bezpośrednio poprzedzającem je diluvium jest rzeczą trudną, jak zwykle przy każdych dwóch po sobie idących formacyach geologicznych. Polega ono na zbadaniu, czy dany pokład może się tworzyć w obecnych warunkach na danej miejscowości. Tak od-sepy morskie, ciągnące się wzdłuż dzisiejszych pobrzeźy , których piaski przenoszone bywają przez wiatry z miejsca na miejsce, należą do alluvium; ale łańcuchy odsepów bardziej oddalone od wybrzeży i nie ulegające już obecnie wpływom wiatrów, muszą być zaliczane do diluvium. Osady rzeczne do poziomu, do którego dziś jeszcze, choćby rzadko, woda się wznosi, są alluviami; osady zaś poziomów niedosięganycli przez wodę, dilu-viami. Krańcowy zwał (morenę) lodowca, ohoć-by nawet nie stykała się z nim bezpośrednio, uważać trzeba za alluwialną, jeżeli tylko przypuszczać można, że po okresie cofnięcia się lodowca może jeszcze nastąpić okres jego wydłużenia, które przywróci przerwany między nim a moreną związek. Głazy przeciwnie zwałów dawniejszych, zalegające płaszczyzny północno i po-łudniowo-niemieckie, a także i nasze równiny, jako wytworzone w odmiennych, niż dzisiejsze, warunkach, zaliczają się do diluwialnych. Pomimo wielu skamielin, wspólnych pokładom diiuwialnym i aluwialnym, za charakterystyczne dla alluvium uważa się te tylko, które są formami wła-ściwemi dzisiejszej florze i faunie danej miejscowości. Szczątki ludzkie, które dawniej uważano za najlepszą charakterystyczną skamielinę dla alluvium, dziś straciły całą swoją ważność, odkąd istnienie człowieka w okresie diiuwialnym

Kneyltlonedfa Fowsxechn* Haiti.

nie ulega wątpliwości. Alluvium nakonieo ważne ma w nauce znaczenie, bo jest jedynym okresem geologicznym, który badać jesteśmy w możności ze względu na widome w nim: przyczynę i skutek, proces i jego produkt. Staje się tedy ono istotnym punktem wyjścia dla badań geologicznych, jak to już dawniej zaznaczyli: Hoff w 1822, a mianowicie Lyell w 1830 roku. Bo dany okres geologiczny wtedy dopiero może być zbadanym i pojętym należycie, jeżeli dla wszystkich jego utworów dadzą się odszukać analogiczne wśród utworów dzisiejszych, a więc i odpowiednie dla ich powstania warunki.

Alluzya (łac. ad i ludere, igrać; a zatem niby jprzygrawha:), oznacza w toku myśli zwrot, nasuwający myśl inną lub okoliczność inną, ale mający związek z treścią aktualną, i przez to sprawia pewne wrażenie na umysł, wesołe, smutne lub groźne, stosownie do treści i zamiaru myślącego. Jakże przerażającą jest Alluzya Bismarka: „Niech jadą do Monacco!” W tym ostatnim wyrazie, mieści się zwrot, ogarniający całą lekkomyślność, która sprowadziła ruinę ekonomiczną. Kto nie chce dla jakich bądź względów wypowiedzieć zdania swego wprost, czyni to za pomocą alluzyi, tern delikatniejszej, im przedmiot i położenie są drażliwsze; delikatność ta wszakże nie powinna dochodzić aż do niejasności, któraby uniemożebniła zbudzenie myśli żądanej. A., słowem, jest to broń zaczepna, której niepowirmi używać ani niezręczni, bo chybia celu, ani niegodziwi, bo uniemożliwia odpór. Największe wrażenie dobrze za-stowana A. czyni w teatrze, w takim razie, gdy dotknie stosunków, będących na dobie: wtedy zwykle nie obchodzi się bez śmiechu i oklasków. Często autor sztuki mimowolnie powie coś takiego, co, nie będąc żadną A. w chwili gdy pisał, staje się nią wskutek stosunków, zaszłych w chwili przedstawienia: wtedy publiczność sama wydobywa alluzyę. W repertuarze teatralnym niema dziwniejszego zjawiska nad libretto „Pięknej Heleny”, które jakkolwiek wielce swawolne, jest arcydziełem dowcipu alluzyjnego i samo przez się stanowi na wielką skalę Alluzyę.    K* K-

Allyl, rodnik alkoholu allilowego, pochodzi od propilenu przez stratę 1 atomu wodoru i ma skład (C₂ : CH . CH₂').    J est on w szczególny sposób

izomeryczny z trójwartościowym rodnikiem gliceryny propenilowej (zwykłej), glicerylem, (CH₂ . CH . CH₂)"'. Nazwa A. pochodzi od allium, czosnek, gdyż zapach czosnku, właściwy wszystkim związkom allilowym, zależy od siarkocyanianu A. znajdującego się w olejku czosnkowym. Zn-Allylen. Znamy dwa izomeryczne węglowodory ze składem C₃ H₄, A., CH₃. C : OH, czyli metyloaeetylen i izoallylen, CH₂ : C : CH₂. Pierwszy jest prawdziwym homologiem acetylenu i na wzór jego daje związki z miedzią, srebrem i innemi metalami, wybuchające przy uderzeniu lub ogrzaniu. Otrzymuje się z dwubromku propilenu przy działaniu wodanu potasu w rostworze alkoholowym. Drugi tworzy się przy elektrolizie kwasu itakonowego, nie daje związków metalicz-

Aimagró.

przyczyny niedbalstwa rządu hiszpańskiego, który często zmieniał administracyę, już to prowadząc kopalnie ze swego ramienia, już też wydzierżawiając je F¹ ukieroni (od 1525—1645), Rot-s/yldom (od 1836—1863 r.), i rządowi angielskiemu (od 1870 r.). Szyby dosięgają 360 m. głębokości, a w nich pracuje obecnie 3—4000 robotników. Miasto liczy do 10,000 m-ców, posiada

główny zarząd górniczy i szkołę górniczą. Starożytni Rzymianie eksploatowali tutejsze kopalnie ((Jisapona Cetobrix) i wywozili stąd do 7,000 cnt. rtęci.

S K.

nych, a jego czterobromek jest krystaliczny, kiedy inetyloacetyien łączy się z bromem tylko na związki płynne („Dictionnaire de chim. pure et appliquée“ Wurtza, tom I dodatkowy, str. 107). Zn-Alma, ob. Almud.

Alma, rzeczka w Krymie, biorąca początek na północnych stokach pasma Jaiły i wpadająca do morza Czarnego, na zachodniem pobrzeżu Krymu, między Eupatoryą i Inkermanem. ЛУ historyi wojny Krymskiej pamiętną jest A. bitwą, którą dnia 20 września 1854 stoczyły zwycięsko wojska sprzymierzonych francuzów i Anglików z wojskami ruskiemi.

Almada, piękne i uroczo na pochyłości wzgórza położone miasteczko portugalskie, wprost Lizbony, na przeciwległym, tj. lewym brzegu rz. Tejo (Tag), która tu z poprzedniego rozlewu jeziornego zwężać się poczyna, zanim wkrótce wpadnie do Atlantyku. Twierdza na skale, z której otwiera się wspaniały widok na stolicę i okoliczne wsie i miasta, broni wejścia do rzeki, (Entrada de Tejo). Liczy A. do 6,000 ludności, prowadzi handel winem, ma wygodny port i piękne bulwary nadbrzeżne.    And- s-

Almadagłl, pasmo w Azyi mniejszej, stanowiące wododział między systemem rz. Djihan (staroż. Pyr am os) a dopływem Nahr-et-Asi (Orontes)— Kara-Su. Jest to właściwie jedra z gałęzi Anti-taura, która pod nazwą Giaur Daghu rozpoczyna się na południe od Marasch (Antiochia ad Tau-rum), biegnie ku południowi do zatoki Iskanderun, obejmuje ją od wschodu pod nazwą A. v. Elma-daghu, przechodzi następnie w Dżebel el Abnar i wreszcie kończy się przylądkiem Ras-el-Klionsir (Promontorium Rhosicum). Wysokość pojedynczych szczytów dosięga 2,000 m.; między niemi zasługuje na uwagę góra Mojżesza—Dżebel Musa 1,668 m. Z przełęczy zasługują na uwagę dwie: jedna, północna, wiedzie do Mezopotamii, druga, południowa—do Syryi; obie w starożytności (Aleksander W.) i w średnich wiekach miały ważne znaczenie strategiczne. W starożytności Mons Adanus oddzielał Cylicyę od Syryi, dziś A. oddziela wilajet Adański od Halepskiego. And-s-

Almaden, miasto w hiszpańskiej prowmcyi Nowej Kastylii, w departam. Ciudad-Rćal, na północnym stoku Sierra Moreny (Sierra de Alm.) i na drodze żelaznej z Ciudad-Réal do Badajoz. Malowniczo położone w górach, słynie z najbogatszych w Europie kopalni rtęci i cynobru, których wydobywa się rocznie około 30,000 cnt..—wartości 16 mil. franków. Wprawdzie od czasów odkrycia Ameryki produkcya znacznie podupadła, stało się to jednak nietyle wskutek konkurencyi

N. Świata, gdzie kopalnie rtęci są jeszcze bogatsze, ile z

And. S.

Almagest, nazwa arabska dzieła Klaudyus/a Ptolomeusza „Allegale Syntaxis" t. j. „Wielkie zestawienie”, napisanego około 150—160 r. po Chr. Dzieło to przełożone zostało na język arabski w wyciągach przez Al - Ferganiego. a następnie z polecenia kalifa Al-Mamuna w V111 wieku Iszar-ben Honain i Tabet - ben - Korrah przełożyli je w całości. Od arabów przeszło do Europy i zostało w w. XIII i XIV przełożone na łacinę, a w r. 1515 wydrukowane w Wenecyi. W tym też czasie znaleziony został i oryginał grecki i wydrukowany 1535 r. w Bazylei, przechował się jednak tytuł arabski. A. jest to istotny podręcznik albo kodeks całej astronomii starożytnej i składa się z trzynastu-ksiąg. Obejmuje on najpierw zasady astronomii sferycznej i tak zwany układ Ptolemeusza: ziemia kulista znajduje się wpośrodku świata, a słońce, księżyc i planety, oprócz ruchu wspólnego im z gwiazdami, mają jeszcze ruch własny. Dalej mówi o ruchach słońca i księżyca, o ich odległości od ziemi, podaje tablice księżyca i tablice zaćmień. Księgi siódma i ósma traktują o gwiazdach stałych i o poprzedzaniu punktów równonocnych, ostatnie zajmują się ruchem planet, który Plolemeusz tłó-maczy teoryą epicykliczną (ob. Astronomia). Żadne dzieło naukowe nie doznawało tak długo uznania bezwzględnego, jak A.: grecy, rzymianie, arabowie, a następnie świat chrześcijański czcili je jednakowo, gdy zaś wreæcie powaga jego chwiać się zaczęła, kościoł wziął go w opiekę przeciw nowym poglądom Kopernika. Najnowsze wydanie oryginału, wraz z przekładem francuskim i wywodem historycznym, ogłosił Hal-my w Paryżu (1813—1816).— Ob. też Ptolemeusz i Ilipparch. — Jeden z ostatnich przeciwników Kopernika, uczony jeznita, Giovanni Battista Riccioli, ogłosił w Bolonii w r. 1651 w dwu tomach dzieło p. t. „Almagestum novum,” oraz w r. 1665 uzupełnienie p. t. „Astronomia reformata”; jakkolwiek Riccioli usiłuje odeprzeć układ Kopernika, książka jego posiada wszakże wartość, podaje bowiem starannie rozwój astronomii aż do jego czasów i jest prawdziwą encyklopedyą ówczesnej wiedzy astronomicznej.

Almagra gatunek gliny czerwonej. W mistycznym języku alchemików ma oznaczać niekiedy kamień mądrości.    Zn-

Almagrara, jedna ze wschodnich gałęzi gór Granadzkich w Hiszpanii, towarzysząca lewemu brzegowi Almanzory i łagodnie opuszczająca się ku m. Śródziemnemu: tutejsze kopalnio srebra, znane już rzymianom, należą do obfitszych w Hiszpanii.

Almagro, miasto w hiszpańskiej prowdncyi Nowej Kastylii, w departamencie Ciudad Réal, przy drodze żelaznej, łączącej to miasto z Madrytem, około 10,000 m-ców, z piękną i starożytną katedrą i slynnemi winnicami, dostarcza;ncemi

Aimagro Diego.

771

/г.пп' go w Hiszpanii wina czerwonego Valdepenas. ’ Okolica, sprzyjająca Ivodowli owiec, mułów i osłów, stanowi zachodnią ezęść pustynnej wyżyny Manozy (la Mancha).

Aimagro Diego (*1475—f 8 ©zer. 1558), jeden z tak zwanych zdobywców (oonquietadores) hiszpańskich, poszukiwaczy krainy złota (El-Dorado) w Ameryce, niewiadomego pochodzenia; nazwisko, swoje otrzymał, zdaje się, od miasta Aimagro, gdzie go znaleziono jako podrzutka, pod kościołem. Jednooki, małego wzrostu, ale wytrwały piechur, doganiający indyan na odległość całej-mili, małego wykształcenia, bo pisać nie umiał, ale zręczny i przedsiębiorczy, występuje na widownię w r. 1524, kiedy się zaprzyjaźnił w Panamie z Franciszkiem Pizarro (ob.) i księdzem Ferdynandem de Luque, i wyruszył na wyprawę do południowej Ameryki, skąd po paru latach, raniony w oko, powrócił do Panamy z bogatym łupem. W r. 1526 trzej przyjaciele zawarli traktat formalny, stwierdzając szczerość zobowiązań przyjęciem Komunii, podzielonej między nich na trzy części. Ksiądz dostarczał pieniędzy, Pizarro podzielił się naczelnem dowództwem z A. W pierwszej wyprawie odkryli duże miasfoTumbez nad zatoką Guayaquil, lecz podboju rozpocząć nie mogli, ponieważ zamały posiadali oddział. Wrócili więc do Panamy, a gdy nie mogli porozumieć się z gubernatorem Pedrardiasem, Pizarro popłynął do Hiszpanii. Karol У przyjął go łaskawie w Toledo 1528 r., dał mu tytuł gubernatora i generalnego kapitana Nowej Kastylii z godnością szlachecką (adelantado) i płacą po 725,000 maravedis rocznie; A. zaś miał sobie przyznany tylko skromny tytuł komendanta m. Tumbez z pensyą 300,000 maravedis i rangą hidalga. A. oburzył się tą nie sprawiedliwością, ale nie zerwał z Pizarrem i r. 1532 podążył za nim na czele 150 ludzi i 50 koni. Owocem tej powtórnej wyprawy było odkryoie i zdobycie Peruwii ze stolicą Cuzco i ogromnemi skarbami. Potem A. 3/VI 1535 r., zebrawszy 570 hiszpanów i 1,500 indyan, wyruszył z Cuzco przez płaskowzgórze Potosi do Chili, gdzie do krajowców wydał proklamacyę, w której oznajmiał, że „Pan nasz, Bóg, stworzył niebo i ziemię i jednego mężczyznę i jedną kobietę, od których pochodzą wszyscy ludzie żyjący i pochodzić będą wszyscy, co na świat jeszcze przyjdą; podług prawa Boskiego wszystkie ludy podlegają papieżowi, a papież przelał swoją władzę nad wszystkiemi wyspami, i lądami na króla Kastylii; wzywam was zatem abyście się poddali mojemu panu, wzamian za co otrzymacie jego opiekę i wolność. Jeżelibyście jednak odmówili posłuszeństwa, ja, z pomocą Bo-ską, wypowiem wam najstraszniejszą wojnę i zabiorę cały kraj“. Ponieważ proklamacya i ceremoniał jej odczytania nie zdołały dostatecznie przekonać chilijczyków, więc A. kazał pochwycić wodza indyan i spalił go żywcem wraz z 28-u wojownikami. To było hasłem do wojny, której, nie posiadając dostatecznych sił, A. nie mógł należycie prowadzić. Straciwszy mnóstwo ludzi od głodu i zimna, nie znalazłszy złota, zawrócił od

Rio-Maulé pod 35° szerokości pld. i przez pustynię Afcakamę wróeił do Peru na wiosnę 1537 r. Tu zastał hiszpanów w trudnem położeniu. Pe-ruwiańczycy, doprowadzeni do ostateczności łu-piestwem i okrucieństwami braci Pizarro, obiegli Cuzco. A., przebywszy wśród tysiąca niebezpieczeństw Andy, przybiegł ze swujein wojskiem podCuzco z odsieozą i. uderzywszy nocnym atakiem na indyan, uwolnił Alonza i Hernanda Pizarrów. Przyjęty jako zbawca, odbył do Cuzco wjazd tryumfalny d. 8/IY 1537 r. Wówczas zażądał naczelnego dowództwa, ponieważ miał nadaną sobie od Karola У władzę vice-królewską nad krainą, poczynającą się o 275 léguas ku południowo od rzeki Santiago, ale Hernando Pizarro stawił mu opór, za co A. wtrącił obu braci do więzienia. N a tę wiadomość, Franciszek Pizarro, który już był zdołał wydostać się z Limy, gdzie go również oblegano, wysłał na pomoc braciom Alonza de Alvarado na czele dobrze uzbrojonego odziału. A. pobił A Narada na moście Abancay d. 26/IV 1538, ale tym czasem bracia Pizarro wydostali się z więzienia i, stanąwszy na czele nowego wojska, które Franciszek, ich brat, zdołał ponownie zebrać, stoczyli z A. walną bitwę w Las Salinas pod Cuzco i odnieśli wielkie zwycięstwo. A. uszedł z pola bitwy i schronił się w Cuzco. Tam goniący za nim Hernando wtrącił go do tego samego więzienia, w którem obaj bracia siedzieli, i skazał go bez żadnego sądu na śmierć. Zawiadomiony o wyroku, A. legowałjjtestainentem tytuły swoje i prawa synowi Diego, a skarby swoje, skonfiskowane przez braci Pizarro, zapisał cesarzowi. Oprawcy udusili go w więzieniu. Podobno Aimagro nosił się z wielkim planem zagarnięcia całej Peruwdi i ustanowienia tam swojej dynastyi. — Prescott: „Histoire de la conquête de Pérou” (tłómaczenie z angielskiego), Paris, 1861.—Falb: „Das Land der Inca,“ Leipzig, 1883.—Buge: „Gesell, des Zeitalters der Entdeckungen“ Berlin, 1881 w Weltgeschichte On-cken’a. L. Bougier w Gr. Enc. Fr.

Aimagro Diego de (*1520 w Panamie z matki indyanki—f 1542), syn poprzedniego. Po śmierci ojca zebrał przyjaciół i poprzysiągł Franciszkowi Pizarro zemstę. Mała drużyna, poprowadzona przez Juana de Herrada, który stanął na czele spisku, wtargnęła w biały dzień do pałacu vice-króla w Limie, i Franciszka Pizarro zamordowała, poczem A. ogłoszony został generalnym kapitanem Peruwii; Juan de Herrada, widząc je Inak wrogie usposobienie hiszpańskiej ludności Limy. poradził pretendentowi odwrót do Cuzco i ustalenie się w tej miejscowości, co toż uczyniono. W ciągu rozpoczętej kampanii, do której przyłączyli się wszyscy stronnicy Almagrów (stronnictwo chilijskie), zanim mogło przyjść do skutku zaproponowane indyanom przymierze, przybył do Limy Krysztof У аса de Castro, audytor Sewilli, i w imieniu Karola У wezwał A. do rezygnacyi i zwrócenia zajętych wszystkich pozycyj. Otrzymawszy odmowną odpowiedź, Vaca de Castro zebrał wojsko i wyruszył z Limy na Cuzco. Lubo

czone prawo do władzy, skąd wypływało, że Onii-jadzi są tylko uzurpatorami, tak i Alidzi tę samą zasadę zwrócili przeciw Abbasydom, przejmując lud nadzieją zbawcy (alMalidi), którego przyjście widzieli nawet zapowiedziane w księdze świętej, allegorycznie tłómaczonej. Śród takich okoliczności Abdallah ibn Majmun, mąż niepospolitego umysłu, pers z pochodzenia, okulista (kaddah) z zawodu, powodowany zarówno wielką nienawiścią do arabów i do islamizmu, jak i ambicyą nieokiełznaną, wychowany w ideach dualizmu swego dziada z Deisanu i ateizmu ojca, również okulisty, powziął plan zuchwały spożytkowania na swoją korzyść pierwiastków palnych, nagromadzonych w świecie mahometańskim „Skupić w jednę wiązkę—.mówi Dozy — zwycięzców i zwyciężonych, zjednoczyć w towarzystwo tajemne, tak ateistów jak bigotów wszystkich sekt, wytworzyć stronnictwo liczne, zwarte, karne, któreby w chwili odpowiedniej dało tron, jeśli nie jemu, to następcom jego—taka była idea Abdallaha ibn Majmuna.” Dla urzeczywistnienia jej wymyślony został—jak się wyraża De Goeje — ,,cały zasób środków szatańskich, opartych głównie na ułomnościach natury ludzkiej, a mianowicie: dawano dewocyę wierzącym, swobodę a nawet wyuzdanie—niedowiarkom, filozofię—umysłom silnym, nadzieję—mistykom i fanatykom, a cudy—masom." Abdallah wytworzył system o 9-u stopniach poświęcenia, przez które człowiek przejść musiał, zanim mógł się pozbyć wszelkich religii; był on ateuszem (Mu’attil) i myślicielem swobodnym (Ibahi), który w życiu przyszłem ani nagrody, ani kary nie oczekiwał. Przybywszy z ojczyzny swej z Kavag (między Hamadanem a Is-pahanem) do Ahwâz i zdobywszy rozgłos, dzięki wielkiej biegłości w prawach i naukach Szyitów, zjednał sobie rychło zwolenników, którzy zasady jego rozszerzali. Gdy jednak zaczął doświadczać i prześladowań, uciekł naprzód do Basry, a następnie do Salamii w Syryi w drugiej połowie wieku IX. Syn jego, Ahmed, po śmierci ojca poszedł tą samą drogą i, chcąc stanąć na silniejszym gruncie, wywodził ród swój od brata Alego-Abu Taliba, eo później na dziedzictwo w prostej linii wytłómaczono. Wysłał on do Iraku niejakiego Huseina el Ahwâzi, jako posła swego, który, spotkawszy się w okolicach Kuty z Harnda-nem ben el Aszhâth, zwanym Karmat, twórcą sekty К ar mat ów (ob.), zdołał nakłonić go do celów Ahmeda i do rozszerzania w Iraku szyity-zmu (874). Po śmierci Ahmeda przewodniczył stronnictwu starszy syn jego, Husein, który, ożeniwszy się podobno z wdową żydówką, syna jej Saida, w braku własnych dzieci, zrobił następcą swoim. Brat Huseina, Abul Szalaglag, przyznał tę adoptacyę, 10-letniego chłopca wziął w opiekę, a czynny kierunek stronnictwa, którego ralną był głową, powierzył mężowi niezwykłej dzielności i sprytu, nazwiskiem Abu Abdallah el Husein, z przydomkiem el Szyi i. Ten, oparł-za- szy się na berberyjskich pokoleniach Kitama w Afryce, których dla Alidów przejednać umiał,

w tym czasie umarł wypróbowany przyjaciel i opiekun Diega, dzielny Juan de Herrada, Diego nie stracił przecież otuchy i, rozwijając zdumiewającą energię, zdołał stawić czoło nadchohzącej burzy. Magazyny zaopatrzył w proch, który kazał wyrabiać ze znalezionej w wielkiej obfitości pod Cuzco saletry; wystawił odlewnię armat; wnowo-wytworzonych kuźnicach, wraz z inżynierem gi-ec-ldm Pedro z Kandyi, kuł dla swojego wojska kaski i kirysy z aliażu miedzi i srebra. Wreszcie zdołał sobie zapewnić przyjaźń Inkasa Mango. Nim przyszło do starcia, A. zaproponował dobrowolny podział posiadłości w granicach tery-toryum, przyznanego jego ojcu przez cesarza Karola V. Nie otrzymawszy na swoję propozy-cyę żadnej odpowiedzi, A. kazał zaprzysiądz swoim żołnierzom na ołtarzu, że mu będą wierni aż do śmierci, i na czele 500 ludzi ruszył na spotkanie Yaca de Castro. Do bitwy przyszło d. 16 września 1542 pod Guamangua, nieopodal Cuzco. Grek, Pedro z Kandyi, dowodzący arty-leryą, zdradził A.: strzałami tak pokierował, że wszystkie pociski padały poza linie nieprzyjacielskie. A. zabił go własną ręką i sam objął kierownictwo artyleryi, ale było już zapóźno. Wojsko Yaea de Castro, po zażartej całodziennej walce, zgniotło do szczętu mały oddział Diega. Ocalony, pomimo, że sam szukał śmierci, A. dostał się w nocy do Cuzco, ale tam schwytali go właśni jego ludzie i zamknęli w /więzieniu. Spotkał g<> taki sam los, jak i ojca. Śmierć z ręki tego samego kata, który ojca egzekwował, poniósł z wiel-kiem męstwem i godnością. — L. Bougier, w Gr. Encycl. fr.

Almahdi Abu Mohammed Obeidallab, ur. w Salamii r. 872, był pierwszym kalifem z dy-nastyi Fatymidów (ob.) a przyszedł do władzy w warunkach następujących. Po zamordowaniu Alego, oraz synów jego Hasana i Huseina, cały świat mahometański rozdzielił się na dwie wrogie sekty: Sunnitów i Szyitów (ob.). Ci ostatni, nie uznając dynastyi Omijadów i Abbasydów, uważali Alego już to za „Wcielenie bóstwa”, (partya radykalna, będąca pod wpływem Indyj), już też za „Powiernika Boga”, Wali, (stronnictwo umiarkowane, perskie) i jedynie prawego następcę Mahometa. Wobec tego potomkowie Huseina, tak zwani Alidzi. albo Fatymidzi (od żony Alego, Fatymy, córki Mahometa), jakkolwiek pozbawieni władzy i znaczenia, dążyli wytrwale, nie przebierając w środkach, do odzyskania utraconego kalifatu. Jak żydów—Mesyasz, tak Alidów miał odrodzić ,.al Mahdi”, t. j. „będący na prawej drodze,” „prowadzony przez Boga,” „książę wiernych”, którego rychłe zjawienie się zapowiadali śród arabów tak zwani „dai's,“ t. j. misyonarze, spe-cyalnie przez Alidów do szerzenia tej idei rozsyłani. Byli to ludzie biegli w księgach świę. tych, znający dobrze astronomią, a nawet doświadczeni w sztukach kuglarskich, które im, w miarę potrzeby, pozwalały tworzyć... i cudy. Jak Abbasydzi dla poniżenia Omijadów stworzyli feadę, że tylko rodzina proroka miała niezaprze-

mo-

to

.J. A. S

rozpoczyna w r. 893 walkę z emirami z dynastyi Aglabitów (ob.), zwycięża ich kilkakrotnie, morduje, pali i posuwa swe zabory w kierunku Kei-rawanu i Rakkady. Tymczasem Abul-Szalaglag wychowywał Saida w zasadach sekty, ożenił go ze swoją, córką i zapewnił mu śród swoich zwolenników przewodnictwo. Saïd, przyjąwszy imię Obeidallaha, podawałsię za synall-go imama z rodu Alidów. Hasana el Askari, i w tym charakterze rozpoczął misyę urzeczywistnienia planów okulisty. Na wezwanie zwycięskiego wodza el Szyii Obeidallah śpieszy do Magrib, przebrany za kupca, aby rozpocząć walkę z Abbasydami, lecz pod Aleksandryą schwytany przez wodza Nuszari’ego, idzie do niewoli, z której uciekłszy, wpada w ręce rozbójników i traci część skarbów, oraz księgi prorocze swojej sekty. Po wielu niebezpieczeństwach i trudach przybywa do Sigilmasy i, tu z rozkazu emira Zjadatallaha, zostaje wtrącony do więzienia. Tymczasem el-Szyii, odnosząc zwycięstwo po zwycięstwie, pomimo in-terwencyi kalifa el-Muktafi, wypędza Zjadatallaha do Egiptu i zabiera mu skarby i żony, i po drodze mordów i spustoszeń z 300 tysiącami wojska zajmuje Rakkadę i Kairwan. Tu mianuje wodzów, rządców i urzędników i każe w meczetach głosić nową wiarę, którą pokolenia Kitamy nazwały ory entai izmem, na znak, że przjszła od męża ze Wschodu. Dokonawszy tego, el-Szyii wyrusza z wojskiem potężnem przeciw el-Jasie, emirowi Sigilmasy, zwycięża go, oswobadza z niewoli Obeidallaha i „ze łzami w oczach” oddaje mu rządy pod koniec roku 909. W styczniu roku następnego Obeidallah, przybywa w tryumfie do Rakkady; mieszkańcy tego miasta i Kaira-wanu składają mu hołd, a w meczetach rozbrzmiało poraź pierwszy imię Almahdi i al-Mume-nim „książę wiernych/’ i ogłoszona została wyższość jego nad dynastyą Abbasydów. Przy tej uroczystości opornych wymordowano. A. mianuje namiestników prowincyj i ministrów, na wszystkich pomnikach każe ścierać dawne napisy i ryć własne nazwisko, ogłasza naukę Szyitów za panującą, zmienia w tym duchu prawodawstwo i wysyła Szyiiego dla poskromienia buntowników. Gdy zaś wódz ten, niezadowolony z ograniczenia swej władzy, podczas wyprawy wojennej powziął wraz z bratem plan spisku i oświadczył głośno oficerom, że A. powinien prawdziwość swego pochodzenia stwierdzić cudami, A., zawiadomiony o tern przez jednego ze spiskowców, kazał zamordować Szyii'ego i brata, i wyrżnąć jego stronników, poczein upokarza Kitamę, która także uczestniczyła w sprzysiężeniu. oraz Keirawan i zdobywa buntownicze miasto Tahart, w którem 8 tysięcy mieszkańców w pień wyciął. Wreszcie krzeciw Tripolisowi wysyła syna Abul Kasima, który zdobył miasto i zubożył je ogromną kontry-bueyą. Po dokonaniu tego, A. buduje w pobliżu Rakkady nową rezydencyę, której nadał miano el Mahdi a (921 r.). Zanim jednak przeniósł *ię do niej, od r. 914 prowadzi zaciętą walkę z Abbasydamy, tórzy mieli jeszcze wojska w Afry

ce, i gdzie nie może zwyciężyć siłą, działa podstępem i zdradą, szerząc wszędzie mord i pożogi. W mieście Barka z trupów mieszkańców wrznosi tron dla siebie, żeby opornych przejąć grozą, po-czem zdobywa Aleksandryę i rujnuje miasto; zdobywa Nakur, stolicę księcia Said ben Salih i zabija go, mężczyzn morduje, kobiety i dzieci bierze w niez/olę. Za najlżejsze odstąpienie od przepisów szyityzmu karano śmiercią. Z okrucieństwem jeszcze potworniejszem działał jednoczę, śnie w Arabii Abu Tahir (ob.), wódz karmatów a jakkolwiek A. wypierał się publicznie wszelkich związków z czynami Tahira, „które zacnych muzułmanów zgrozą przejmowały," to jednak nie ulega wątpliwości, że wódz ten działał zgodnie z jego rozkazami tajemnemi, otrzymał bowiem polecenie także wstrząsnąć w posadach islamizmem przez porwanie kamienia czarnego z Mekki i przeniesienie go do Lahsy, co też dokonane zostało podczas pielgrzymek arabów, którzy padali tysiącami pod mieczem Abu Tahira. Celem tego porwania było sprofanowanie Mekki, zniszczenie aureoli, która otaczała miejsce święte, usunięcie głównego przedmiotu czci pobożnej i wywrócenie tym sposobem całej religii, którą karmaoi uważali za bałwochwalstwo. Tymczasem ostatnie ła ta panowania A. były wielce kłopotliwe. Nit dość że w roku 929 i 930 straszna zaraza spustoszyła północną Afrykę, powiększały klęskę ciągłe bunty prowincyj, wyłamujących się z pod wła dzy A. W dodatku Musa ben Abul Afia, ogłosiwszy swoję niepodległość w Eas, rozpoczął przy pomocy kalifa Korduby walkę z A., która z nie-świetnym rezultatem dla „mistrza’' ciągnęła się aż do jego śmierci, t. j. do r. 935. A. z 6 żon zostawił 7 córek i sześciu synów, z których najstarszy, Abul Kasim Abdel Rahman, został drugim kalifem Fatymidów i dziedzicem państwa, sięgającego od Basry do Barki, przez krainy Ei-Magrib, El-Tab i Tripolis. O pochodzeniu Al-mahdiego Obeidallaha historycy arabscy najsprzeczniejsze podają wiadomości. Pokrewieństwo jego z Alim przyjmują tylko Ibn Chaldûn i Ma-kryzi, za którym idzie słynny arabolog francuski de Sacy; nie uznają zaś tego pokrewieństwa i wywodzą O. już to z persów, już z żydów, el Far-gani i Arib (około r. 970), Abu Bekr el Bakilâ-ni (-}*1016), Gamal ed-din el Halabi Jakut, el Makîn, Ibn Challikân, Ibn Adsâri, Abul-Fida, el Nuweri i el Sujuti. Za tymi historykami idzie Wüstenfeld w swojem dziele źródłowem p. t. „Geschichte der Fatimiden Chalifen’ (od str. 1 do 70), Göttingen 1881. Wreszcie żydowskie pochodzenie A., które zgodnie z AVlistenfeldem zaznaczyliśmy, zdaje się być z wielu względów bardzo wątpliwe i, podług de Sacy, wymyślone je-dvnie przez Abbasydów dla zohydzenia wroga. rip też najświeższy, a wielce gruntowny historyk tego przedmiotu, M. J. de Goeje, w źródłowej rozprawie p. t. „Mémoire sur les Carmathes du Bahrain et les Fatimides“ (od str. 1—141) Ley-de 1886) wcale o tej żydowszczyźnie nie wspomina.

oraz

J A. s.

Al Mahdi Mob am ed Ahmed, ob. Mahdi.

Almakanda, Alm a ki st nazwa blejwajsu.

Alma mater (po łacinie znaczy „żywiąca matka’’, „karmicielka”). W przcnośnem rozumieniu, przymiotnik almus tłómaczy się przez rozweselający, orzeźwiający, albo łaskawy, dobroczynny, uszczęśliwiający; stąd też u rzymian „Alma mater“ było przydomkiem nietylko Cerery, jako bogini zbóż, a więc karmicielki ludów, ale także Wene-ry i Temidy. W wiekach średnich, wychowańcy uniwersytetów i akademij tytuł ten zaczęli nadawać tym najwyższym zakładom naukowym, którym zawdzięczając pokarm duchowy, za tę łaskę i dobrodziejstwo wypłacali się czcią i miłością synowską.

Al-Mamun, jeden z najznakomitszych kalifów z dynastyi Abbasydów, zwany „Augustem arabów“, syn wielkiego Haruna al Raszyda, (*786 r. — j*834 r.). Podczas gdy A. był rządcą Kho-rasanu, ojciec jego, umierając w r. 808, mianował następcą swoim drugiego syna, Al-Amina, który przez niechęć do jakichkolwiek zajęć poważnych, oddał rządy w ręce niewłaściwe Fadhl ben Rabi’ego, wezyra. Gdy przestrogi A. nie skutkowały, wybuchła walka pomiędzy braćmi, trwająca aż do śmierci Al-Amina w r. 813. Obwołany kalifem, A., mimo energii i zręczności, z jaką bronił swojego państwa przeciw ciągłym rozruchom wewnętrznym, nie mógł zapobiedz wyłamaniu się z pod jego władzy niektórych wielkorządców olbrzymiej kalifów monarchii. Za jego panowania powstały drobne dynastye Talibidów, Tahiridów i Zejadidów, a dynastye Aglabidów i Idrisidów wzmocniły się. Hiszpania była już dla dworu bagdadzkiego całkiem stracona. Jak za Haruna ród Barmakidów, tak za A. rodzina Sah-lidów posiadała znaczenie wyjątkowe. Fadhl ben Saki, pers z pochodzenia, dzierżył w swoich ręku najwyższą władzę wojskową i cywilną z tytułem Dû-ar-riasatein (dzierżyciel najwyższych godności miecza i pióra), brat zaś jego, Hasan, był wielkorządcą wszystkich prowincyj, które były w posiadaniu Al-Amina. A. utrzymywał dwór w ulubionym mu Chorasanie, a w prowincyach, zamieszkałych przez arabów, wszystkie wyższe stanowiska były przez persów poobsadzane. Oprócz rozruchów w miastach Syryi i Mezopotamii, gnębiły A. zabiegi Alidów, dążących, pod kierunkiem Mohameda ben Ibrahima, do zawładnięcia tronem kalifów. Wódz ten, zwany Ibn Tabataba, w połączeniu ze sprzymierzeńcami w Kufie, na których czele stał Abu-saraja, rozproszył dziesięcioty-sięczną armię Hasana r. 815, lecz nazajutrz po zwycięstwie został otruty, a sprawca tego morderstwa, Abu-saraj a, wpadł w ręce Hasana i powstanie głową przypłacił. Temuż samemu losowi ulegli i dwaj inniAlidzi: Ibrahim ben Muza, zwany JDżazzar (Rzeźnik), i Mohammed ben Dżafar, którzy niepokoili Hidżas i część Arabii szczęśliwej. Mimo tego, A. sprzyjając Alidom, którym w jego przekonaniu Ornejadzi i Abbasydzi tron wydarli, postanowił przejednać ich, i w tym celu wybranemu w r. 817 ósmemu imamowi Alidów, Alemu ar Ridhâ hen Mùsâ, z przydomkiem Kazirn, oddał swą córkę Habibę, bił monety z jego imieniem i pozwolił na zastąpienie czarnych barw Abbasydów przez barwy zielone Alidów. Gdy się to dzieje, wybucha rokosz wT Bagdadzie i powstańcy, niezadowoleni z rządów A., a raczej posiadających władzę Sahli lów, ogłosili kalifem Ibrahima, wuja A., z przydomkiem Mo-barak (błogosławiony). Lecz gdy wezyr Fadhl został w kąpieli zamordowany, zaś ar Ridhâ otruty, t. j. gdy znikły najważniejsze przyczyny po-wstania, Bagdad poddał się dobrowolnie swojemu władcy i czarne barwy Abbasydów powróciły. Ostatnią, 3 letnią wojnę prowadził A. z grekami pogwałcenie granicy (830). Pierwsza wyprawa skończyła się na zajęciu kilku miejsc obronnych w Izauryi, lecz gdy w Tarsus wymordowano poddanych mahometańskich, A. zniszczył ogniem, mieczem i rabunkiem wiele miast, poczem, z powodu rozruchów w Egipcie, szarpanym walkami religijnemi, pierwszy z Abbasydów stanął na grun-aie afrykańskim i, po wypędzeniu greków z Aleksandryt wrócił do Damaszku r. 832. Tegoż rojku wybuchła nowa walka z grekami, wskutek ^‘której cesarz Teofil prosi o pokój. A. odmawia, poleca synowi Abbasowi ufortyfikować Tyanę (833) i sam wychodzi z Tarsus, aby stanąć na czele wojska; lecz, napiwszy się wody zimnej po świeżych daktylach. Al - Mamun odznaczał się zamiłowaniem do nauki, wykształceniem niepospolitem i tolerancyą. Uważając naukę za prawdziwe dobrodziejstwo ludów i nie chcąc, aby postęp oświaty zależał od hojności przypadkowej monarchy, przeznaczał na ten cel fundusze stałe i we wszystkich stronach swego państwa otwierał zakłady naukowe, tak, że poraź pierwszy zapewne w historyi świata—mówi Sedillot — rząd religijny i duchowny zbratał się zupełnie z filo-lozofią, przygotowywał i dzielił jej tryumfy. Już w Chorasanie będąc, założył tam kolegium i sprowadzał uczonych najznakomitszych, później zaś w Bagdadzie wytworzył ognisko nauki akademickiej. Własnym kosztem sprowadzał cenne księgi greków, persów, Chaldejczyków, koptów i kazał je tłómaczyć na arabski, sam zaś studyował z zapałem matematykę i astronomię. Założył obser-watorya astronomiczne w Bagdadzie i Kassiun (blisko Damaszku), które wiele zdziałały dla nauki, a tablice jego astronomiczne budziły podziw dokładnością. Przemieniony klejami rozumnej to-lerancyi, przypuszczał do łask swych wszystkich bez różnicy wyznań, a chrześcianom, żydom, czy magom wolno był.o zakładać swoje kościoły. Gdy go oskarżano o zendikizm, będący zlepkiem idei magów i islamizmu, aby zmusić przeciwników do milczenia, wzmocnił kary, stosowane przeciw separatystom, lecz starannie unikał ich wykonania. Nawet sekta Motazilitów (ob.), głosząca wolną wolę człowieka i zaprzeczająca koranowi od-wieczności, miała w nim swego protektora. A. był autorem „Studyum nad Koranem“, traktatu „Oznaki proroctwa“ i „Retoryki kapłanów parmgirystów kalifatu“

ce i za-

Almanach, wyraz arabeki, według dobrego znawcy języków wschodnich, Antoniego Muchlińskie-go, składa się z przedimka „al” i rzeczownika: „rnanach”—dar; (u narodów wschodnich było we zwyczaju daw'aé przyjaciołom na nowy rok kalendarze); oznaczał w wiekach średnich praktyczną część astronomii, w której uczono, jak określać pory roku, godziny wschodu i zachodu słońca i księżyca, ruchu gwiazd, jak obliczać święta ruchome i t. p., wogóle, jak układać kalendarze (ob.). W tem to znaczeniu mówiono i pisano, że taki a taki profesor wykłada A.; w uniwersytecie jagielońskim jeszcze w wieku XVI używano często tej terminologii. Na zachodzie Europy, mianowicie we Francyi, powstały niebawem, jeszcze w wiekach średnich, dwojakiego rodzaju książki, nazwą almanachu oznaczone; jedne treści pobożno-dziejów⁷ ej, drugie—popularnej. Dużo jest prześlicznych rękopismów ksiąg do nabożeństwa, zwanych „Horae”, livres d’heures (Godzinki), ozdo-1 imyeh wspaniałemi miniaturami, w których, obok Been z życia świętych, znajdowały się 'też wizerunki łowów książęcych i zatrudnień wieśniaczych. Jednym z najpiękniejszych rękopismów takich są Godzinki Jana ks. Berry, ozdobione miniaturami Pol’a de Limbourg (dziś własność ks. d’Aumale). Potem w XVI i XVII wieku do rysunków powyższych praybyły postacie królów i weszły wspomnienia historyczne. Równolegle rozwijały się almanachy czyli kalendarze popularne, za prototyp których uważają almanach leodyjski (,.almanach liégeois” z różnemi epitetami), wydany podobno po raz pierwszy w 1636 przez Mateusza Laensberg. Ale uczeni francuscy wcześniejszy w⁷zór almanachów popularnych, w których, prócz wyliczenia świętych na każdy dzień, wskazania odmian księżyoa, wschodu i zachodu słońca i t. p. szczegółów, były także wskazówki higieniozne, prognostyki i horoskopy,—widzą w rękopiśmie, ofiarowanym królowi franc. Karolowi V-mu w r. 1379 przez Jana de Brie p. n. „Vrai régime et gouvernement des bergers et bergères”, którego przeróbką był następnie „Compost et Kalendrier des bergers”, wydany po raz pierwszy w r. 1493. Tą formą popularną nie gardzili i znakomici pisarze, jak np. Rabelais, który w r. 1533 wydał „Almanach calculé sur le méridional de la noble cité de Lyon“. I słynny Michał Nostradamus wsławił się ułożeniem A., tak, że potem ciągle pod jego nazwiskiem je wydawano dlatego, że ono stanowiło o popularności wydawnictwa. We Francyi do dziś, dla oznaczenia kalendarza, najbardziej rozpowszechnioną jest nazwa A. W XV1U wieku powstały nowe rodzaje A.: filozoficzno-społeczne. d ’a rozpowszechnienia idei „wieku oświeconego“ wydawane, i literackie, belletrysty bawię umysłowej poświęcone; z nich najsławniejszym i najdłużej trwałym był „Almanach des Muses“ (od r. 1765 do 1833), który w Niemczech w г w obił naśladownictwo: „Musenalmanach“, odgrywający ważną rolę w dziejach piśmiennictwa niemieckiego. Obok tego, nader cennego wydawnictwa, które pod względem estetycznym ciągle się ulepsza

ło, zasługują z mnóstwa innych na wspomnienie „Almanach des prosateurs“ (1801—1809) i „Almanach de la littérature, du théâtre et des beaus-arts“ (1853 — 1869), w którym czynny udział brał głośny felietonistą Juliusz Janin (ob.). Dziś są we Francyi różnorodnym specyalnośoiom poświęcone A., jako to: historyi powszechnej, histo-ryi stolic, prowincyj, dyecezyj, miast, sztukom pięknym, rzemiosłom, numizmatyce, a nawet gastronomii. Jedynym A. wpierwotnem znaczeniu astro-nomicznem jest „Annuaire du Bureau des longitudes“, wychodzący bez przerwy od r. 1797. W Anglii „Nautical almanach“ wychodzi regularnie od r. 1767. W Niemczech słynny jest „Almanach gotajski (ob.). Wogóle w Europie najbardziej ulubione były między 1815 a 1830 A. wykwintne pod względem papieru, druku, oprawy, rycin i doboru salonowych, lub romantycznych urywków poezyi i prozy. W krajach słowiańskich najwcześniej podobno pojawiły się A. w Czechach, gdzie w pierwszej połowie XVI w. wyszedł „Almanach duchovni Stareho a Nove-ho Zakona к zdravi dusze a к navedeni zivota krzestianskeho sebrany“. Do A. liczą też uczeni czescy utwór Bartosza Paprockiego, czeskim wierszem napisany i w 3 częściach wydany r. 1597, 1598 i 1600, p. n. „Nova kratochvile“, gdzie trzy boginie: Junona, Pallada i Wenera, przyszedłszy na ziemię, przynoszą po pięćset żartów i uGiesz-nych anegdot dla zabawy śmiertelnych. W nowej dobie literackiej u Czechów pierwszy A. literacki wydali V. KI. Klicpera i Józef Chmela r. 1823 p. n. „Almanach aneb Novoroczenka“. Z najbliższych nam czasów zasługują na uwagę: „81o-vansky almanach“ 1879, „Almanach Matice di-vadelni“. W Rosyi poezya romantyczna powołała, dożycia najgłośniejszy almanach, wydawany w 1823 i 1824 przez Rylejewa i Bestużewa p. n. „Gwiazda północna“ (Скверная Звкзда), gdzie się uka-z.ywały, obokpoezyj wydawców, twory Puszkina, Żukowskiego, Wiaziemskiego, Gribojedowa, Del-wiga, Gniedicza, Kozłowa, a ze starszych—Dmi-triewa, Kryłowa, W. Panajewa. W roku 1831 w Charkowie ukazał się A. ukraiński. W języku polskim nazwa A. na oznaczenie wytwornie wydanego zbioru beletrystycznego mało była używana. Pod tym tytułem pojawił się tylko ,,A. lubelski na r. 1815 dla amatorów literatury ojczystej“, wydany przez Klemensa Urmowskiego, a mieszczący wiersze Fr. Morawskiego, Kant. Tymowskiego, Opis departamentu lubelskiego i t. d. Ogłaszany między r. 1837 a 1847 przez Adolfa Krosnowskiego był już A. historycznym. Najczęściej używaną u nas nazwą dla zbiorów belletry-styki był „Noworocznik“, jako napis albo główny, albo dodatkowy, do różnie obmyślanych imion bóstw lub też przenośni. Poeci kierunku romantycznego wytworzyli swój noworocznik p. n. „Jutrzenka“ i wydali go w r. 1824, w następnym zaś przedrukowali. Potem pojawiła się „Melitele“, redagowana przez Odyńca, a mieszcząca poeaye Mickiewicza, Bohdana Zaleskiego, Woronicza, Niemcewicza, Korzeniowskiego, Witwickicgo i t d.

przez

czenia.

Do ciekawszyoh wydawnictw należą: „Nowoarocznik litewski na rok 1831“, wydany w Wilnie przez Hipolita Klimaszewskiego, „Znicz“, „Biruta“, „Rimembranza“ tamże przez Józefa Krzeczkow-skiego w r. 1834, 1835, 1837 i 1843; „Bojan“ przez A. Pieńkiewieza, (r. 1838), „Rusałka“ Aleksandra Grozę (od 1838 do 1842), „Nowo-rocznik literacki“ przez Ks. Krasińskiego. W Warszawie wydatniejsze noworoczniki były: „Jutrzenka“ na r. 1834 redagowana przez K. Brodzińskiego, „Pierwiosnek“ wydawany przez Paulinę Kraków od r. 1838 do 1844, a składający z samych utworów kobiecych, „Wianek“ (r. 1836 1837) „Niezapominajki (1838 — 1847), wydawane przez Karola Korwella, „Album warszawskie“ i „Album literackie“, przez K. Wł. Wójcickiego (1845, 1848, 1849), „Noworocznik dla kobiet“— przez Dzwonkowskiego (1861—1867). W Petersburgu wychodziła od r. 1841 do 1844 bardzo interesująca „Niezabudka“ pod redakcyą Jana Barszczewskiego, oraz „Rocznik literacki“ Romualda Podbereskie-go, bardzo starannie pod względem drukarskim odbijany. We wszystkich tych noworocznikach, ezyM A., pomieszczali zazwyczaj utwory swoje poeci danej prowincyi i dlatego ciekawe są one jako wyraz znamienny, nie tylko indywidualności autorów, ale i wpływów najbliższego ieh oto-

р. Chm.

Almanach, de Gotha. (Kalendarz gotajski), rocznik dyplomatyczny i statystyozny, najstarszy z roczników europejskich, bo wychodzący bez przerwy od lat stu dwudziestu siedmiu, niezmiernie rozpowszechniony nietylko w Europie, ale w całym, po europejsku cywilizowanym świecie, istotnie, jako podręcznik potrzebny dla wszystkich dyplomatów, statystów, dziennikarzy i wogóle dla ludzi, zajmujących się poważniej bieżącemi międzynarodowemu sprawami. Założony w r. 1763 po zawarciu pokoju w Hubertsburgu, który zakończył wojnę siedmioletnią i powrócił pokój, tak Nie mcom, jak zmęczonej Europie, w pierwszym roku Almanach teu wydanym został tylko we francuskim języku; od 1765 wychodzi w dwóch wydaniach: francuskiemi niemieckiem. Niemieckie wszakże poza granice Niemiec nie rozchodzi się. Pierwszy wydawca, Wilhelm von Rotberg, (um. w 1795 ministrem, prezesem gabinetu i wielkim ochministrzem dworu gotajskiego), dlatego wybrał język francuski, że Fryderyk II pruski, Wielkim zwany, brzydził się językiem niemieckim, oraz, że nietylko na dworze berlińskim, ale i na wszystkich drobnych dworach niemieckich posługiwano się wyłącznie językiem francuskim. Pa-nująGa też księżniczka Sax-gotajska, Ludwika Dorota, wierzyła jedynie w literaturę francuską i w Woltera, z którym od 1751 do 1766 w ciągłej zostawała korespondencyi. Poprzednio już od 1740 wychodził w Gota Almanach genealogiczny, ale nie miał przystępu do dworu i dworów, bo był wydawany po niemiecku. Rotberg więc w 1763 zaczął wydawać almanach swój po francusku. Al. tom z początku był bardzo skromny; pierwszy rok obejmował zalewie 20 kartek, czyli 40 stroniozek, na których się mieściły: kalendarz »stronomicznv. kilka kartek, ozdóbcie sztychowanych, dla zapisywania codziennie kwot wygranych lub przegranych w karty, daty przyjazdu i odjazdu poczt, oraz porównanie monet zagranicznych. Dziś Almanach obejmuje przeszło 1,100 stronnic, czyli 550 kart in 16° brak w nim białych kart d^ zapisywania codziennie zysków z kart, ale jest mnóstwo bardzo ważnych szczegółów i cyfr o wszystkich krajach świata. Rotbergowi w wydawnictwie pomagał Klupfer, prezes konsystorza, który już w 1764 zrobił almanach rzeczą istotnie pożyteczną i położył podstawy jego trwałości. W 1783 tytuł zmieniony przez Klupfera mógł słusznie tak brzmieć „Almanach Gotajski, obejmujący roczne wiadomości Giekawe i użyteczne“. Już w 1864 Klupfel dodał: genealogię rodzin panujących w Europie, tablicę genealogiczną domu Saskiego, tablicę chronologiczną cesarzów niemieckich, krótkie wiadomości o astronomicznych podstawach kalendarza, o fizycznej budowie kuli ziemskiej, o człowieku, o różnych ciekawościach przyrody i sztuk pięknych, o ważniejszych odkryciach i wynalazkach, o ważnych przedmiotach .mndlu etc. Od 1785 Almanach przybrał formę stałą, dzieląc się na artykuły stałe i przygodne. Te ostatnie miały na celu naukę i zabawę publiczności, były bardzo urozmaicone i przyczyniły się do rozpowszechnienia pisma daleko więcej, aniżeli owa geneologiczna Uber aureus (księga złota). Obok przedmiotów z historyi naturalnej i nauk przyrodzonych w ogóle, obok opisów ludów zagranicznych i ich obyczajów, zamieszczano przeróżne, niekiedy bardzo oryginalne rzeczy, jak np. hi-storya peruki lub historya muszek (przylepianych na twarzy przez kobiety) w 1803 r. Dawano artykuły г historyi powszechnej i specyalnej, zwłaszcza z dziedziny sztuk. Traktowano też sprawy użyteczności publicznej, a nawet domowego gospodarstwa. Tak w 1790 znajdujemy spis wykwintnych cukrów etc. z podaniem adresu sklepów, sprzedających je w Paryżu; podobnież opis i ceny umeblowania bogatego lub skromniejszego, ceny rozmaitych, więcej poszukiwanych towarów, od nici aż do brylantów. Stałe artykuły składały się głównie z części genealogicznej i spisu panujących w Europie (dom królewsko-pruski dopiero w roku 1803 jest w Alm. wzmiankowany). Pod tytułem „Ziemia,” obok geograficznych, zaczęto też dawać wiadomości statystyczne, które dziś największą zasługę Al. stanowią. Już bardzo wcześnie drukowano np. doniesienia o ludności różnych państw i o ich państwowym dochodzie. Od 1787 zaczęto z tych wiadomości układać tabele porównawcze. Pod tytułem „Arytmetyka polityczna” podano szczegóły o ruchu ludności wogóle, przejrzane i rozszerzone w 1816. Już w 1768 zaczęto Al. ozdabiać sztychami. Wziętość Alm. Got. rosła szybko, wywołując współzawodniczące naśladownictwo; żaden iednak ze współzawodników długo utrzymać się nie mógł. Już przed rokiem 1780 wyprawiano egzemplarze do Włoch, Erancyi, Anglii, a nawet do Ameryki. ЛУ 1780 w Wenecyi

zaczęto go wydawać w tłómaczeniu. W kołach irystokratycznych, a nawet na wielkich dworach, robiono sobie z niego noworoczne podarki. W 1798 Alm. zaczął podawać kronikę znakomitszych wypadków, zaszłych w roku poprzednim; w 1802 listę ambasadorów i posłów, rezydujących w stolicach ważniejszych państw. Z początkiem wojen Rzeczypospolite] francuskiej, a zwłaszcza z po- za czątkiem jej podbojów i ćwiertowania państw Europy, artykuły historyczne i statystyczne zaj- ry. mują w Al. coraz więcej miejsca, nie wypychając jednak artykułów o sztuce i naukach. Od 1798 do 1803 podawano artykuły z historyi astronomii.

"W pierwszym dziesiątku naszego stulecia Alm. tracić zaczął wziętość. Zwiększyła się liczba dzienników i pism, podających wcześniej wszelkie wiadomości; zaczynał się ów rozdział pracy, który tak wielkie zaprowadził zmiany. Alm. zro- cu zumiał, że z tytułu, który ^'brzmiał „dla użytku i przyjemności” trzeba usunąć Lwy raz drugi, a zostawić tylko pierwszy. To przerabianie się trwało długo. Jeszcze w 1823 i 1825 Alm. umieszczał artykuły takie, jak „Wojna chłopska,” jak „Historya podbojów angielskich w tndyach”.

Po 1830 artykuły podobne ustały. Dziś Almanach na swym tysiącu stronic obejmuje prawie wyłącznie nazwiska, daty, cyfry, z dodatkiem krótkich objaśnień o zmianie ustroju państw, o nowych koustytucyach, o zmianach w organizacyi wojskowej (w roku ich zaprowadzania), oraz krótkiego i suchego spisu wypadków, zaszłych w roku poprzednim. Ten suchy zbiór cyfr, zbierany bardzo starannie z urzędowych dokumentów, stanowi jego specyalność i jego wielką, jako podręcznika, użyteczność. Do państw europejskich dodał wszystkie państwa amerykańskie, z azyatyckich zaś te, które weszły w stosunki dyplomatyczne z Europą jak Chiny, Japonia, Persya. Założenie swe Almanach, w stuletnią rocznicę swego istnienia, tak streścił: „Chcemy podawać obraz wewnętrznej organizacyi państw, o ile to dopełnionem być może, za pomocą wykazów osobistego składu władz wyższych i przez krótkie wzmianki o prawach zasadniczych. Oprócz tego chodzi nam o wskazanie najważniejszych żywiołów, wedle których sądzić można o potędze państw, więc o rozległość, lu dność i stan finansów (budżeta), siłę zbrojną lądową i morską, ogólne cyfry handlu międzynarodowego. Chcemy objąć państwa, zostające pomiędzy sobą w stosunkach dyplomatycznych, podać liczbę osób, te stosunki utrzymujących, lub będących przedstawicielami poddanych jednego państwa w granicach państwa drugiego”. Ta praktyczna i pożyteczna część zajmuje wszakże dwie trzecie Alman., jedną trzecią zajmuje genealogia. Z owych genealogij Al. wyrósł, zachowano ją więc, w części przez poszanowanie tradycyjne, w części dla pożytku (genealogia rodzin panujących), w części dla innych powodów, inoże nawet dla zysku. Oprócz bowiem rodzin panujących, A. w drugiej części podaje: „Genealogię medyatyzowanych książąt i panów niemieckich, innych domów książęcych nie panujących

Kacyk)»p«djł Pewizachn* Uuitr.

wia

na

Niemiec i Anglii, domów książęcych Wielkiej Brytanii i lrlandyi, pewnej liczby domów książęcych Francyi i Włoch, oraz innych domów, należących do najwyższej arystokracyi Europy. Razem wszystkiego ta genealogia stu dziewięćdziesięciu rodzin czysto prywatnych, pomiędzy któremi znajduje się dziesięć polskich, zajmuje 270 stronic, których druk owe interesowane rody muszą Almanachowi płacić, i to zapewne grubo, a z gó* Redakcya bowiem wymaga zgłaszania się do niej co lat pięć arystokratycznych rodzin, umieszczonych na jej liście. W razie zaniedbania tego obowiązku, wykreśla je z listy. Ta część Al. nie ma celu użyteczności publicznej, ale dla pewnych sfer jest ciekawą, a dla samej publikacyi zyskowną. Owa niewinna jednak genealogia w r. 1807 narobiła Almanachowi niemało kłopotu. W koń-tego roku napoleońska cenzura niespodziewanie wydała rozkaz skonfiskowania i zniszczenia wszystkich egzemplarzy Al. na r. 1808 wydanego, ponieważ w genealogii pewną liczbę książąt zdetronizowanych zamieszczono między panującymi. Kardynał Caprava zadenuncyował tę zbrodnię francuskiemu ministrowi spraw zagranicznych, który nakazał konfiskatę Al. i zarządził w Paryżu poprawioną edycyą. Od owej chwili aż do r. 1813 Al. był bardzo uciskany przez cenzurę i policyę francuską. System, jakiego się trzymał Almanach w swej części powszechnie użytecznej, widać ze sposobu,’w jaki dziś przedsta-szczegóły, każdego kraju dotyczące. Pierwsze miejsce zajmuje głowa państwa (czy to koronowana, czy wybieralna), dwór i wysocy jego dygnitarze. Dalej '.idzie skład gabinetu, oraz skład osobisty każdego ministeryum, z jego podziałem wydziały, z dyrektorami tychże wydziałów etc. Następują władze prawodawcze, izby, rady państwa, czy rady stanu, najwyżsi dygnitarze duchowni wszelkich wyznań, najwyższe władze sądowe, prefekci, gubernatorowie, czy naczelnicy prowincyj, armia i jej dowódcy (do generałów brygady włącznie), podział na korpusy ze wskazaniem miejsca ich postoju oraz kwatery głównej, równie jak kwatery głównej dywizÿi i brygad każdego korpusu, żandarmerya, marynarka z jej podziałami służbowemi, kolonie, ciało dyplomatyczne zagraniczne, do konsulów gen. włącznie. Tę część nazwać można osobistą i nazwiskową. Statystyczna część obejmuje dość szczegółowo, w niektórych działach porównawczo: a) obszar i ludność, b) narodowość i religia, c) ruch ludnościowy, liczba małżeństw, urodzeń, śmierci,

d) emigracyę, e) ludność wedle zajęcia i zawodów, f) główne miasta wedle ludności. Dział finansów także bardzo starannie jest przedstawiony, często poprzedzony krótkim cyfrowym historycznym szkicem. Pierwsze miejsce zajmuje budżet dochodów i wydatków na rok dany, przedstawiony w dość szczegółowych pozycyach i podzielony na zwyczajny, nadzwyczajny i specyalny. Drugie miejsce zajmuje wykaz długów państwa, niekiedy z objaśniającemi uwagami. Trzecie miejsce przeznaczono na armię lądową i flotę; pierw-

98

sza zwłaszcza bywa bardzo troskliwie opracowa- j mi z historyi Niemiec, zwłaszcza Fryderyka TI. Da, często jednak spotyka się odsyłacze do lat ! I tu także aż do 1794 r. głównie pracował Cho-dawniejszych Al. Handel i komunikacye zajmują dowiecki. Dawano też i mody. Od 1832 Alma-^oraz więcej miejsca, zwykle zaczyna się porównaw- nach daje tylko sztychowane portrety książąt pa-czem zestawieniem, z lat kilku, ogólnych cyfr wy- nujących i księżniczek, oraz znakomitych mężów wozu, przywozu, cyfr handlu specyalnego, przy- stanu, po cztery lub pięć na rok, pomiędzy kart-wozu i wywozu drogich metali. Następnie idą kami zwyczajnego kalendarza astronomicznego, cyfry wywozu i przywozu, dotyczące pojedyńczych poprzedzającego wszystkie inne działy, krajów Europy, Ameryki, Azyi, Afryki, kolonij Almandyn (miner). Odmiana cenna glinkowo-i stosunków handlowych tychże z krajem opisy- żelazistego granatu, zwana jeszcze granatem wanym. Tę tabelkę bardziej szczegółowo obja- szlachetnym, wschodnim lub syryjskim, krwistej, śnią co do danego roku wykaz porównawczy, wiśniowej, czerwono-brunatnej, z odcieniem fiole-z lat dwóch, rozmaitego rodzaju towarów (wedle towym, barwy. Zwykle występuje on w kryszta-wartości), przywiezionych i wywiezionych, zaczy- łach pojedyńczych, rzadko w postaci zbitej lub nająć od zboża, a kończąc na przedmiotach sztu- czerepowatej; c. wł. 4.0—4.2; tw. 7.5; przezroczy' ki i drogich kruszcach. Z tern się łączy ruch sty lub przeświecający, z blaskiem wysokim. Przy w portach, siła, wzrost lub upadek marynarki świetle sztucznem przybiera odcień pomarańczowy, handlowej danego kraju, koleje żelazne, poczty, co piękność jego zmniejsza. Szlifuje się i używa telegrafy, liczba listów, depesz, dochody z tego jako drogi kamień, (ob. Granat). Jest on kar źródła. W krajach, posiadających wielkie kolo- bunkułem starożytnych (Pliniusz), w średnich zaś nie, jak Anglia, Francya, Holandya, kolonie te wiekach nazwano go almandynem, od miasta nie mało zajmują miejsca, bo są także bardzo Alabanda w Karyi (Agrykola). Bardzo często szczegółowo, niekiedy prawie jak osobne państwa, stanowi domieszkę skał wielu. Znajduje się w nie-traktowane. Rozumie się, że wielkie mocar- zliczonych miejscowościach, z których tu ledwie stwa w Alm. najobszerniejsze zajmują miejsce, najważniejsze wymienić wypada, mianowicie zaś ale i drobne państwa z równą starannością są dostarczające materyału, nadającego się do oszli-obrobione. Szczegóły i cyfry zbierane są z do- fowania. Takiemi z europejskich są: w Austryi: kumentów urzędowych, z raportów składanych porzecze dolnej Anizy, gdzie piękne przezro-parlamentom, gdzie té istnieją, z poważnych czyste almandyny występują w serpentynie pod sprawozdań giełd lub izb handlowych, wreszcie Śteineck i Reutmiihle; w Tyrolu w dolinie Zil-ze ścisłych prac naukowych. Ważny dodatek lerthal, skąd idą one do czeskich szlifierni; w Cze-stanowi zbiór ogólny niektórych wszechświatowe- chach, mianowicie w Aurowie, w górze granatowo interesu przedmiotów. Oto niektóre z nich: wej pod Piecowem i Radbonem, a także pod Kol-Unia pocztowa, obejmująca całą Europę, całą linem i Kuttenbergiem (kolińskie granaty). Amerykę, znaczną część Azyi, część Afryki (ko- W Szwecyi w Finbo, w wielkich pięknych dwu-ionie) i Oceanii.—Ruch międzynarodowy depesz nastościanach rombowych (granatoedrach), często telegraficznych.—Produkcya złota i srebra w ca- kilkocalowych, w chlorycie wrosłych, W Szwaj-łym świecie, na wagę i wedle wartości poro- ca-ryi, w wielu miejscowościach na granicy wło-wnawczo (od 1851 r.).—Dowóz i wywóz drogich skiej i w dolinie Renu (Rheinwaldthal). W Hisz-metali do Anglii i do Stanów zjednoczonych, panii, mianowicie w Alicante (Walencya) bardzo Cena srebra i stosunek ceny drogich metali (od piękne. W Azyi: w wielu miejscowościach Indy] 1841). - Przybliżone obliczenie ilości drogich me- przedgangesowych, pojedyńcze kryształy w pokła-tali, znajdujących się w obiegu w formie monet dach napływowych; na Cejlonie, szczególniej pod we wszystkich krajach cywilizowanych.—Zapasy Trincomalli (rubiny -cejlońskie), a w Indyach za-złota i srebra w czterech głównych bankach eu- gangesowych bardzo piękne w okolicach dawnego ropejskich (londyński, paryski, berliński, wiedeń- miasta Syrian w Pegu (syryjskie almandyny). ski), oraz biletów bankowych w obiegu od 1875 W Ameryce: w wielu miejscowościach Grenlan-do 1890.—Ogólne sumy monety papierowej i bank- dyi; w Stanach Zjednoczonych piękne mianowicie uotów⁷, będących w obiegu w niektórych krajach, w Haddam (Connecticut) i w Canterbury w łupku Kurs wymiany w Berlinie od 1876.—Kurs nie- chlorytowym; w Mexyku, w San José del Oro i których papierów publicznych w Berlinie.—Sto- w Zimapan; w Brazylii (Rio Janeiro, Catumbi, x,a eskonty banku angielskiego od 1879 r. etc. Marianna) i w Urugnayu (Montevideo); wreszcie Wspomnieć jeszcze należy o części ilustracyjnej w południowej Australii, w porzeczach rzek Oven Almanachu. Od 1768 zaczęto umieszczać w nim i Peel.    K 1

Almansa, miasteczko w hiszpańskiej prowincyi Murcyi, w depart. Albacete, przy drodze żel., łączącej Madryt z Alikante, w dorzeczu Jucaru i w malowniczej dolinie między wyniosłemi szczytami S-ra Enguera i El Mugron (1217 m), 8000 mców, trudniących się z wielką korzyścią uprawą zboża, wina i drzew oliwnych. W wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego zaszła tu stanowcza bitwa 25 kwietnia 1707 r., w której połą-

sztychy pomiędzy dwunastu miesiącami; przedstawiały one jednak tylko allegoryczne lub mitologiczne przedmioty. Od 1774 do 1788 brano do nich treść z powieści lub rozgłośnych sztuk dramatycznych. Większą ich część rysował i sztychował sławny sztycharz polak, Daniel Chodowiecki. Od 1789, z powodu wielkich wypadków rewolucyi, wzięto się do portretów i do przedstawiania owych wypadków, łącząc je z dawniejsze-

J. A. S.

czone wojska francusko-hiszpańskie, pod wodzą Berwicka, odniosły świetne zwycięstwo nad wojskami portugalskiemi, holenderskiemi i angielskiemu owocem jego było nietylko ułatwienie francuzom dalszych działań wojennych, ale i zniweczenie dotychczasowych zwycięstw, jakie przeciwnicy odnieśli poprzednio we Włoszech, Niemczech lub Holandyi.

Almanzi Józef (* 1814—f 1860 w Padwie), poeta i archeolog żydowski, wydał: „Higajón be-kinór” (Dźwięki harfy), zbiór poezyj oryginalnych i naśladowanych, i ..Abné zikkńrón” (Kamienie grobowe), zawierające zbiór nagrobków żydowskich, zachowanych na kirkutach hiszpańskich, z odpowiedniemi objaśnieniami. Dzieło to wydał S. D. Luzzato (Praga, 1845).

Almanzor, Al-Mansur Abu Dżafer Abdallah ben Mohamed, był drugim kalifem z dyna-styi Abbasydów. W chwili śmierci Abul-Abbasa (r. 754) brat jego Abu Dżafer, z przydomkiem al-mansur (zwycięski), zdobytym w walkach, które prowadził, będąc młodzieńcem jeszcze, stał na czele karawany, śpieszącej do Mekki, jako Emir al-hadsz. Abdallah ben Ali, wuj zmarłego kalifa, rozdrażniony, że tron przeznaczono Dżafe-rowi, korzystając z jego nieobecności, gromadzi armię i ogłasza siebie kalifem. Na wieść o tern A. wraca do Anbar i przeciw buntownikom wyprawia z wojskiem słynnego wodza, Abu Mosli ma. Pod Nisibis walka mordercza skończyła się śmiercią Abdallaha i zupełnym tryumfem Abu-Moslima (754). Ale niewdzięczny A., obawiając się zależności od swego wodza, sprowadził go do siebie, do Madainu (starożytny Ktesifon), pod pozorem narady w sprawach państwowych, b) go zamordować i ciało wrzucić do Tygru. Tak nędznie zginął rzeczywisty założyciel dynastyi Abbasydów, który dokonał swego dzieła kosztem 600 tysięcy ludzi. Śmierć Abdallaha i morderstwo Mosli ma nie stłumiły rozruchów buntowniczych; A. uśmierzać je musiał zarówno w Mezopotamii, jak w Choiasanie. Oprócz tego wybuchło powstanie i w Afryce, na czele którego stanął wielkorządca Abd-el-Rahman. Brat jego, Tlyâs, chcąc zarząd Afryki zdobyć dla siebie, zrobił kontr-rewolucyę na korzyść Abbasydów, zwyciężył brata i ogłosił się sam wielkorządcą. Habib, syn zamordowanego Abd-el-Rahmana, znalazłszy stronników niepodległości, wystąpił przeciw wujowi i zabił go w pojedynku wobec armii. Stronnictwo niepodległe tryumfowało czas jakiś, lecz nareszcie wódz Abbasydów, Al - Aghlab, wkroczył do Kairwanu i przywrócił Afrykę kalifom wschodnim. Od tej jednak pory władza Abbasydów nad tym krajem była nominalna tylko, gdyż za następcy A., Ibrahim, syn Al-Agla-ba, stał się tu założycielem dynastyi Aglabi-dów. Gdy się to działo, arabowie w Hiszpanii, dążąc także do wytworzenia tu państwa niepodległego, powołali na tron ostatniego potomka O majjadów Abd-el-Rahmana ben Móawija, który też w r. 755, przybywszy z pustyń afrykańskich do Hiszpanii, ogłosił w Kordubie kalifat niepodległy Ommijadów. Straciwszy Afrykę i Hiszpanię, A. rozpoczął wojnę z grekami od oblężenia Malatyi, które to miasto, ze względu na położenie swoje, uchodziło za klucz do Azyi Mniejszej. Zdobywszy je, A. przeszedł Cylicyę i Pamfilię, lecz gdy grecy błagali o pokój, zawarł go (757), ze względu na rozruchy w Chorasanie, wywołane przez sekciarzów, zwanych Rawandytami od miasta Rawand w bliskości Ispahanu. Wierzyli oni w wędrówkę dusz, wcielenie bóstwa i chcieli oddawać kalifowi cześć boską. Znaczna liczba tych sekciarzów zjawiła się w Haszymia, rezydencyi kalifa, i tu obchodzili w procesyi pałac jego, widząc w nim Ka’bę. A., brzydząc się takiemi hołdami, kazał sekciarzów wymordować, poczem, ze wstrętu do dawnej rezydencyi, zbudował nową — Bagdad na brzegach Tygru. W tym czasie Ali-dzi podnieśli głowę (762 — 763). Mohammed Mahdi, z przydomkiem Al-Nafs al-Zakija, (dusza czysta), prawnuk Hosaina, zebrawszy w Medynie wielką liczbę swych zwolenników, ogłosił siebie kalifem. Wysłany przeciw Alidom Isa ben Musa, rządca Kufy, pobił ich i Mohammed Mahdi zginął w walce. Brat jego, Ibrahim, stanął na czele Alidów, lecz także poległ w bitwie pod Kufą, gdzie Alidzi byli rozbici najzupełniej. Bohater tego zwycięstwa, Isa, był zmuszony zrzec się swych praw do kalifatu na rzecz Mohammeda, syna A., który, czując zgon bliski, wybrał się na pielgrzymkę do Mekki i tu umarł r. 775, prawie w 70 roku życia.—A. z nadzwyczajną chciwością gromadził skarby, okładając podatkami ciężkie-mi poddanych swoich, zwłaszcza chrześcian, których dobrobyt całkiem zniszczył. Pomimo tej chciwości, nie szczędził środków na szerzenie oświaty i wzmocnienie oraz upiększanie swojego państwa. Kazał tłómaczyć na język arabski księgi perskie i syryjskie (Euklides, Kalila wa Dimna), wydawał komentarze do koranu i wogóle przygotował ten grunt, na którym za następców jego oświata rozwinęła się bujnie. Oprócz Bagdadu, którego budową sam kierował, założył lub dźwi gnął z upadku wiele miast nad Eufratem, wzniósł silne warownie na granicy państwa byzantyjskie-go, w Indyach i Afryce nawet, Kufę otoczył inu-rarai i rowami, wreszcie rozszerzył w Mekce meczet Ka’by.

Almanzora, rzeka whiszpańskiej prowincyi Granadzie, w departam. Almeria, wypływa z pasma S-a Baza (1,900 m.), biegnie zrazu wąską i urwistą doliną, w kierunku północno wschodnim, wkrótce jednak dolina się rozszerza, gdy leżące po obu jej stronach łańcuchy S-a de las Estancias na północy i S-ra de los Filabres na południu zaczynają się oddalać od głównego koryta rzeki. Przebiegłszy 118 km. i zabrawszy wszystkie potoki, z przytoczonych dwóch pasm górskich ku niej spływające, wpada do m. Śródziemnego poniżej miasta Cuevas de Vera.

Al marco, wyrażenie giełdowe, na cedułach kursowych używane, dla oznaczenia ceny monet nie spełna ważnych albo rzadko kursujących, wedle wagi marki. Złoto także bywa notowane al marco.

Aimas, dość powszechna w Węgrzech nazwa artystów stanowi właśnie różnicę ich charaktery geograficzna na oznaczenie rzek, a zwłaszcza wsi styczną i to na korzyść artysty polskiego: u A.-T. i miasteczek, i odpowiadająca słowiańskim Jabłoń, przeważa realizm w scenie rodzajowej, gdy prze-Jabłonka, Jabłonówka i t. p. Ważniejsze z nich: ciwnie u Siemiradzkiego — idealizm. Dodajmy A. w komitecie Bacs-Bodrog, między Cisą dolną przytem, że koloryt naszego artysty, w^wielu ra-i Dunajem; A. w komitacie Komorno zkopalniami zach podobny do kolorytu A.-T., jest jednak marmuru w okolicy; A. w komitacie Udvarhely, świetniejszym i bez porównania więcej do prawdy ze słynną jaskinią, zbadaną i opisaną przez Eeke- zbliżonym, perspektywa lepszą, powietrze praw~-tiego; Nagy A. w komitacie Hunyad z kopalnia- dziwszem, a oprócz tego, prawda przyrody wyży-mi złota i srebra w pobliżu.    And s- skaną tu jest najzupełniej na korzyść ideału»

W.

Alma-Tadema Wawrzyniec (* 1836 wDron- A.-T. lubi przedewszystkiem tonyjasne, światłe, ryp w Holandyi), znakomity malarz współczesny oświecenie obrazom swoim daje najczęściej jedno-holenderski. A. pochodzi ze starożytnej rodziny stajne i unika stopniowania światła i gry cieniów, z Fryzyi zachodniej. Pierwiastkowe wykształcenie przez co perspektywa powietrzna w obrazach jego odebrał w Leuwarden, dalsze w Akademii ant- często jest chybioną. Co do treści obrazowej, werpskiej, a od r. 1852 do 59 pracował pod A.-T. nie rości sobie pretensyi, ani do drama-kierunkiem uczonego    tyzmu sytuacyi, ani do zbyt wybitnej myśli przewo-

■'<1 ■

artysty, Henr. Leys'a.    ip^lllph    dniej w swoim zakresie; obrazy jego często są mnie}

Zamiłowanie do study-    ET ,.,    niż rodzajowemi pod względem treści, ale formą

owania kultury odle-    wynoszą się ponad tę treść. Są to jakby foto-

glejszych wieków, jakie    graficzne fragmenty świata starożytnego, z wier-

ożywiało młodego arty-    . nością aparatu co do najdrobniejszych szczegółów

etę, pod kierunkiem    wykonane. Postacie tylko starożytnych młodzień-

uczonego Leys’a roz-    ców i dziewic zanadto czasem przypominają ty-

winęło się w systema-    РУ współczesne: szczególniej modelowane ,,ladies“

tyczną pracę, dzięki    ' w szatach egipskich lub grecko-rzymskich źle od-

której A. T. stał się    bijają w otoczeniu akcesoryów rzeczywiście z owej

znawcą niepoślednim    epoki. Wogóle strona psychologiczna nie jest roz-

kultury starożytnego    ~    winięta w obrazach A.-T., specyalnie zaś fizyono-

Egiptu, Grecyi i Bzy - m Я4- А1ша-т*вмпа    gnomia, a raczej gra twarzy, nie zawsze w nich

mu. Tę znajomość ar-    nastraja się do treści,—dowodem tego obrazy jego

cheologiczną, zastosowuje A. z największem zamiło- historyczne jak „Fredegonda’', a nawet niektóre waniem do swoich obrazów rodzajowych z życia tych portrety. Nie udają się również A.-T. obrazy wię-ludów. Wszystkie też prace jego noszą na sobie prze- kszych rozmiarów, gdzie figury dorównywują na-dewszystkiem cechę erudycyi archeologicznej, i są turalnej wielkości, jak np. w „Modelu rzeźbiar-przez to nietylko dziełami sztuki, ale i ilustracyą skim“ (1876). Właściwością talentu jego są zato naukową epoki, którą artysta odtwarza. Zarzucić drobne, delikatnie wypracowane obrazki treści by mu można zbytnią drobiazgowość w wypraco- rodzajowej, na małą skalę traktowane, jak np. wywaniu szczegółów, które swoją oryginalną stro- „Pytanie“, „Pozdrowienie“, „Ogród rzymski“, ną zanadto absorbują widza, powodując tern sa- „Dziewczę kąpielowe“. — A.-T. podróżował dużo mem rozstrzelenie uwagi jego; ale, z drugiej stro- po Europie zachodniej i po Włoszech, na czas ny, szczegóły te rzeczywiście po mistrzowsku są pewien osiedlił się w Brukselli, i dlatego obrazy traktowane. Krytyka zarzucała mu czasami ana- jego figurowały na wystawie paryskiej w 1867 r. chronizm w zastosowaniu tych ostatnich do nie- w dziale belgijskim. Ożeniwszy się powtórnie których obrazów, podobnie jak portretom współ- z artystką angielską, panną Laurą Teresą Epps, czesnym pęzla tego artysty zarzucano tło i oto- która także ładnie maluje rodzajowe obrazki, ozenie starożytne, jakie z umysłu im nadaje. Jest A.-T. przeniósł się z Brukselli do Londynu 1870 to słabość artystyczna A.-T.. jego fanatyczne za- r., gdzie osiadł na stałe, a otrzymawszy w 1873 miłowanie zamierzchłej przeszłości. Ale słabość roku naturalizacyę angielską, odtąd zaliczanym ta opłacaną jest sowicie wybornym rysunkiem jest do najgłośniejszych i najbardziej cenionych i świetną kolorystyką. Wogóle A.-T., wysoko artystów angielskich. W latach 1882 — 83 Alma-rozwinął swoją technikę malarską i to zarówno Tadeina urządził w „Grosvenor Gallery”, wystawę w olejnych, jak i akwarelowych pracach, co, w po- zbiorową prac swoich, która imponowała zarówno łączeniu z bogatą pomysłowością i sumiennem ar- ilością, jak i jakością obrazów, przezeń rzeczywi-cheologicznem wystudyowaniem akcesoryów, na- ście wy study owany cli. Obrazy jego podług treści daje obrazom A.-T. prawdziwą wartość arty- podzielić można na 3 grupy, a mianowicie: z cza-styczną. Treść niektórych obrazów jego, zwła- sów Merowingów, z czasów starożytnego Egiptu szcza z epoki kultury rzymskiej, a nawet sposób i z czasów klasycznych świata greckiego i rzym-traktowania tych przedmiotów, przypomina bardzo skiego. Wszystkie obrazy A.-T. są mniej lub utwory pęzla Siemiradzkiego; a to, co krytycy za- więcej rodzajowe, chociaż niektóre z nich przed-graniczni zarzucają temu ostatniemu , miano- stawiają osoby historyczne, i pod pęzlem takiego wicie, że rodzajowe sceny traktuje zbyt podnio- np. Siemiradzkiego przybrałyby bezwątpienia i zna-§le (Charles Blanc), przy zestawieniu tych dwóch ozenie, i rozmiary daleko donioślejsze. I tak

штш

»

__

wm

:-viiil

■

■■.'■U U

шГг

i'-:.

ta

And S.

do 1-ej grupy zaliczyć należy przedewszystkiem: „Wychowanie wnuków Klotyldy“ (1861), pierwsza większa i samodzielna praca A. T., której powodzenie zachęciło go do innych obrazów z epoki Merowingów, jak np.: „Venantius Fortunatus i Ka-degonda” (1862), „Fredegonda i Pretekstat”, „Fredegonda i Haleswinta” (1878). Do drugiej grupy obrazów A. T. należą: „Jak się bawili 3000 lat temu”, „Zabawa egipska” (1865), „Mumia” (1872), „Dziesiąta plaga egipska,” „Józef wielkorządca Faraona”. Z trzeeiej grupy, którą A. T. obecnie najczęściej uprawia, wybitniejsze obrazy, jakie natchnęło życie greków, są: „Żołnierz maratoński” (1865), „Fidyasz i marmury elgińskie” (1868), „Uczta przyjacielska” (1871). Do najważniejszych utworów A. T. z epoki rzymskiej kultury należą: „Katulus w odwiedzinach u Lesbii” (1865), „Taniec rzymski“ (1866), „Tar-

męm

Ifl

Ili

IIIi

mm

Пг. 2Я5. „Pracewnis rzeźbiarza" Alma-Tademy.

kwiniusz pyszny” (1867), i „Cesarz Klaudyusz” (1871). W tych ostatnich obrazach A. T. celuje szczególniej wybornem odtwarzaniem bogatych i świetnych akcesoryów, jak np. mozaik,bronzów, ma-teryj wszelkiego rodzaju, oraz sprzętów domowych starożytnych. Właściwość ta artysty odbija się i na nowszych utworach jego, z których wybitniejsze są: „Posłuchanie u Agryppy”, „Cesarz Klaudyusz” i „Sapho”. Szczególniej zaś pięknem traktowaniem akcesoryów odznacza się obraz „ W pracowni rzeźbiarskiej”, stanowiący pendant do obrazu „W pracowni malarskiej,” (1874), ale przewyższający go nawet, i to zarówno świetnością kolorytu, umiejętnem uchwyceniem subtelnych odcieni tonów w fałdach szat, jak i bogactwem i wicr-

nością archeologiczną szczegółów. „Pracownia rzeźbiarza” (figura 235) może też służyć za typowy utwór artysty, w którym właściwości pęzla jego najświetniej są przedstawione. Uwagę widza, podobnie jak dwóch pięknych postaci niewieścich, z grupy zwiedzających pracownię amatorów, przyciąga fontanna marmurowa, przez niewolnika ku widzom obracana. Połysk marmuru, bogactwo szat, z całą prawdą i widocznem zamiłowaniem odtworzone przez artystę na tle drobiazgowo wy-studyowanych szczegółów archeologicznych, przenoszą nas myślą do bogatej galeryi rzeźb, jaką prawdopodobnie była pracownia każdego sławniejszego rzeźbiarza rzymskiego lat temu dwa tysiące.    ss-

Almaty, lewy dopływ rz. Ili, w obwodzie Sie-dmiorzecza (Siemirjeczenskaja Obłast'), bierze początek na północnym stoku pasma Ałatau i płynie w malowniczym wąwozie, prostopadłym do głównego łańcucha: wąwóz ten prowadzi do wysokiej przełęczy (przeszło 3000 m.) Almackiej ku jezioru Issyk-Kuł, które leży już na południowym stoku pasma. Stolica dzisiejsza, Wiernyj, nosiła dawniej nazwę A.    And- s-

Almazan, niewielkie, ale bardzo starożytne miasteczko w hiszpańskiej prowincyi Starej Kastylii, w departam. Soria, na wyniosłej wyżynie (przeszło 1000 m.), leży na lewym brzegu Duero, przez którą wspaniały most prowadzi. — Tu w r. 1365 zawarty został pokój między Henrykiem II, królem Kastylii, a jego bratem przyrodnim, Piotrem 1У Okrutnym, królem Aragonii.

Almę, lub Alm eh, a właściwiej Alimeh, w mnogiej liczbie Awalim, jest to nazwa, oznaczająca w Egipcie kobiety, rozweselające swoim śpiewem i tańcem wszelkie uczty, uroczystości i zabawy rodzinne klas wyższych (Pospólstwu służą w podobnych okolicznościach Gawasi). Al-meje odpowiadają bajaderom indyjskim. Stanowią one rodzaj korporacyi, mając wspólne mieszkanie. Piosenki ich, zarówno jak tańce i pan-tominy, które wykonywają przy akompaniamencie kastaniet, fletni i bębenków, są przeważnie charakteru erotycznego. Przed rozpoczęciem tańca, który w końcu staje się bardzo gwałtownym, zdejmują one z siebie długie welony i pozostają tylko w lekkich sukniach, ledwie że osłaniających ich wdzięczne kształty. W miarę coraz szybszych poruszeń, kształty te coraz się wyraziściej uplastyczniają, aż wreszcie tanecznice, zapomniawszy wszelkiej powściągliwości, wpadają w takie uniesienie, iż mimika ich choreograficzna cynizmem swoim zupełnie odpowiada rozpasa-nym ich obyczajom. Jednym z najwyuzdańszych ich tańców jest tak zwana „Pszczoła.” Podczas wystawy paryskiej w r. 1889, między innemi osobliwościami występowały i Almeje, popisując się z tańcem, nazwanym przez trancuzów „la danse du ventre,” którym wszakże nie zachwyt, lecz tylko obrzydzenie wzbudzały, a w nich samych rozsławionej piękności nikt się jakoś dopatrzyć nie mógł. Najsłynniejsze Almeje znajdują się w górnym Egipcie.

Almeida jedna z najsilniejszych twierdz portugalskich w prowincyi Beira, departam. Guard a, na granicy z Hiszpanią w dorzeczu rz, Coa (lewy dopływ Douro). Broni ona przejścia między Douro i górami Sierra de Gata, a takie same zadanie spełnia w Hiszpanii niedaleka forteca Ciudad Rodrigo. AV historyi wojen ostatnich stuleci A. była wielokrotnie świadkiem krwawych zapasów: w 1760 r. zdobywają ją hiszpanie, w r.

rya wielkich odkryć geograficznych”, tłómacz. polskie, Lwów 1879 r. H. Cordier w Gr. Enc. française.

Àlmeida Emanuel (*1580—f 1646), jezuita portugalski, między r. 1622—34 bawił na dworze władcy abisyńskiego i na podstawie zebranych tam materyałów opracował: „Historia geral de Ethiopia” (Coimbra, 1650). Wiele teź ciekawe* go materyału o Abisynii zawierają jego listy, pisane do generała zakonu. Zostały one wydane po włosku w Bzymie w 1649 r.

Almeida Jan Ferreira d', ksiądz portugalski w Batawii, osiadłszy w Amsterdamie, przeszedł do kościoła kalwińskiego i pierwszy prze-

1810 francuzi pod wodzą Masseny, w 1811 r. Wellington stacza zwycięską bitwę pod jej murami, skutkiem której francuzi opuszczają A., wysadziwszy w powietrze część fortyfikacyj. And s Almeida Franciszek d’ 1510), pierwszy wice-król Indvj portugalskich; należał do jednej | łożył całą Biblię na język portugalski. Nowy z najznakomitszych rodzin swojego kraju. D. 25 I Testament ogłosił w Amsterdamie w 1681 r. (dru* marca 1505 A., na rozkaz króla Emanuela W-go, j kowany i później w 1693, 1712 i t d.); przekład wyruszył z Lizbony na czele 22 statków wojen- | Starego Testamentu nie został ukończony z po-nych, wiozących 1,500 wojska królewskiego, dla wodu śmierci A.; wyszedł pojedyńczemi częścia-zbadania Czerwonego morza i ochrony handlu mi w Tranquebar między r. 1719 — 44. Prze-portugalskiego od napaści muzułmanów. D. 22 kład ten należy do celniejszych zabytków prozy lipca tegoż roku zdobył Quiloa, skąd wypędziw- portugalskiej, szy nieprzychylnego portugalczykom króla, obsa- Almeida Mikołaj Tolentino (*1741 — dził tam na tronie posłusznego sobie księcia, na- -JT811), poeta portugalski, ur. w Lizbonie, uczę-stępnie wybudował całą linię portów w Andjedi- szczał na uniwersytet w Coimbrze, później za save i Kananorze i wkrótce potem ukoronował uro- tyrę na byłego ministra Pombala został urzędni-czyście przychylnego polityce portugalskiej radżę Idem w ministeryum spraw wewnętrznych. Od-koczyńskiego. Wtedy kilku książąt hinduskich, znaczył się w satyrze i poezyi żartobliwej. Jego przysłało A. ambasadorów z podpisanemi trakta- „Obras poeticas“ wyszły w Lizbonie w 1801, tami pokoju i przyjaźni. Ale muzułmanie, a na- 1828 i ostatnio w 1861 z życiorysem A., napisa-wet i chrześciańska Wenecya, wystąpili do walki nyra przez Józefa de Torres, przeciwko portugalczykom. W r. 1507 przybyła ; Almeida Antoni (j 1822 w Rio-Janeiro), do Diu flota egipska, złożona z 12 galer o wy- profesor kliniki chirurgicznej w Lizbonie, głośny sokim pokładzie, z 1,500 żołnierzami pod dowódz- w swoim kraju operator. W r. 1810 podczas twem emira Hassana. Syn wice króla, Louvença kampanii Masseny, oskarżony o przyjazne sto-d'Almeida, pod Czaul (w pobliżu Bombayu) w sty- sunki z francuzami, skazany został na wygnanie, ozniu 1508 r. został otoczony przez siły przewa- poczem ułaskawiony emigrował do Rio-Janeiro. żne. Mógł wycofać się pod osłoną nocy, lecz nie Ogłosił drukiem: „Tratado completo da medicina chciał przyćmić wojennej sławy swojej, więc operatoria“ 1801.    llr Ł-

w biały dzień rozpoczął odwrót pod gęstemi strza- Almeida-Garret Jan Chrzciciel (*1799 łami nieprzyjaciela. Galera jegouwięzła między —-j*1854), największy poeta portugalski w XIX palami przy ujściu rzeki, kula urwała mu nogę; wieku, potomek rodziny irlandzkiej, osiadłej jednakże Louvença komenderował dalej, umoco- w Portugalii, urodził się w Oporto i otrzymał sta-wawszy się na maszcie, dopóki druga kula nie ranne wykształcenie w mieście rodzinnem, potem przeszyła mu piersi. Żeby ocalić urok oręża por- studyował prawo w uniwersytecie w Coimbrze. tugalskiego, stary A. wyruszył zKananorna czele Tu, będąc jeszcze studentem, napisał tragedye: 19-tu okrętów i 1,300 żołnierzy. Pod Diu roz- „Kserkses,” „Lukrecya” i „Meropa,” w stylu, jaki bił do szczętu połąnzone floty emira egipskiego wówczas jeszcze panował, t. j. pseudo-klasycznym. i radży Kalikutu r. 1509. Pomimo tak świetnych W r. 1820 przyłączył się do ruchu rewolucyjne-czynów, król Emanuel odwołał wice-króla i za* go, który miał na celu wywalczenie t. z. konsty-mianował na jego miejsce Albuquerque'a (ob.). A. tucyi 1812 roku, a gdy cel został osiągnięty, A. oparł się rozkazowi i wtrącił nawet nowego vice-kró- objął w ministeryum kierownictwo oświaty, cho-la do więzienia w Kananorze, ale dał wnet opo- ciąż liczył zaledwie 22 rok życia. Tragedya „Ka-zycyi za wygraną i popłynął ku Europie. Za- ton“ (Catâo), którą wtedy napisał, lubo nie zatrzymawszy się nieopodal Przylądka Dobrej Na- powiada jeszcze przyszłego reformatora dramatu, dziei, w zatoce Saldanha, napadnięty został przez żywo odzwierciedla liberalne sympatye poety-pa-krajowców i poległ razem z 65-u towarzyszami, tryoty. W r. 1823 po upadku konstytucyi, A. A. odznaczał się gwałtownym charakterem i py- musiał ratować się ucieczką i schronił się do An-chą: był to znamienity wojownik, ale nie poli- glii; tu napisał poemat romantyczno - rycerski tyk; był zdobywcą, ale administrować nie umiał. ,,Magrięou (1824). AVkrotce potem znalazł za-Dzieło, przez niego rozpoczęte, miał dopiero do- jęcie w Hawrze w domu bankierskim Laffitte'a. kończyć i utrwalić Albuquerque.— Główne źró- Tu napisał dwa poematy „Camoes“ (1825) i ,.Do-dło Castanheda. Opracowania. Peschel „Histo- na Branca“ (1826), utwór epiczno-liryczny. peł-

ny satyrycznych wycieczek przeciw duebowień- co de Santa Anna“, w którym poddał się wpły-stwu. Wróciwszy do kraju po śmierci Jana VI wowi Walter-Scotta, zasługuje jeszcze na uwagę (1826), oddał się przeważnie publicystyce i pisy- Viagens na minha terra“ (1837), najwięcej ce-wał do dzienników liberalnych: „Portuguez”i „Chro- nione pod względem stylistycznym. Zbiorowe nista“; ale gdy w r. 1828 zagarnął rządy despo- wydanie dzieł A. wyszło w 21 tomach (Lizbona, tyczny Dom Miguel, A. został wtrącony do wię- 1854- 67).—Pisał o nim T. Braga w „Historia zienia i musiał powtórnie ratować się ucieczką de romantismo em Portugal“ (Lizb. 1880) i Go-do Anglii. Tu ogłosił słynny poemat „Adozin- mes de Amorim „Garret, memorias biographicas“ da“ oraz „Bemal Prancez“ i zbiór pieśni patryo- (Lizb. 1880—82).    E-G-

Pimentel Albert August d* (*1849 w Porto), współczesny poeta i pisarz portugalski, członek sejmu i akademii lizbońskiej, pisuje pieśni liryczne, które ogłasza pod zbiorowe-mi tytułami: „Joanninha,”„Rosas blancas,”„ A porta do Paradiso” i t. d., oraz drobne szkice prozą, jak np. „Entre o café e o cognac”, „Esbocos e episodios”, „O libro das flores”, „O libro das la-grimas”, „Homens e datas” i t. d.

Almelo, schludne choć niewielkie miasteczko w holenderskiej prowincyi Overijssel, przy drodze żelaznej, łączącej Zwolle z granicą pruską, do 9,000 mieszkańców, zajmujących się uprawą roli, oraz tkactwem. W okolicy rozpoczynają się owe wielkie torfowiska, które, przekroczywszy rz. Vecht, dosięgają w Bourtanger Moor największych rozmiarów. Osuszają je za pomocą kanałów, które często i do żeglugi służą: jeden z takich kanałów łączy A. ze stolicą prowincyi Zwolle.

Almeloveen, albo Almlover Jan van, malarz i sztycharz ńolenderski. Urodzony na początku XVII-stulecia, prawdopobnie około 1614 r, w Utrechtskiem, zdaje się w mieście Mijdrecht; są ślady, że pracował jeszcze w r. 1683. Znanym jest głównie jako sztycharz; nietyle jednak sztychy podług własnych jego obrazów, ile wybornie naśladowane kompozycye Saftleeven’a (ob.) były w swoim czasie bardzo cenione. Do naj-udatniejszych prac jego należą: przewszystkiem „Cztery pory roku”, a następnie pejzaże holenderskie, pośród których odznaczają się zwłaszcza widoki nadbrzeżne i kanałów—wszystko podług Saftleeven’a, którego A. szczególniej sobie upodobał.

And. S.

tycznych, p. t. „Lirica de Joäo Minimo“ (1829). Almeida Józef Karol (*1822 w Paryżu— W r. 1832 zaciągnął się jako ochotnik-szerego- fl880), fizyk francuski. Był profesorem fizyki wiec pod chorągwie Dom Pedra i po wygnaniu w liceum algierskiem, następnie w liceum Hen-Dom Miguela otrzymał polecenie zorganizowania ryka IV w Paryżu. Podczas wojny francusko-w Oporto ministeryum spraw wewnętrznych. W r. niemieckiej 1870 r. był członkiem naukowej ko-.1834—6 był posłem w Brukseli, a po powrocie misyi obrony narodowej. Założył pismo „Jour-do kraju w 1837 posłował w zgromadzeniu kor- nal de physique théorique et appliquée”, wraz tezów i odznaczył się jako dzielny mówca. Li- z Boutanem ogłosił dobry podręcznik „Cours élé-teracka działalność A. była teraz głównie zwró- mentaire de physique“ (1862), a z Berthelotem eona na dramat, który dotychczas w Portugalii „Sur la vérification de Г aréomètre de Beaumé.“ stał bardzo nisko i z wyjątkiem próbek Gil-Vi- Almeida Franciszek d’ (* 1838 w Santa-centego (ob.) nie posiadał nic narodowego. W r. rem), współczeny poeta i literat portugalski, pra-1838 A. napisał „Auto de Gil-Vicente“, uznany cami swojemi zasila różne czasopisma. Większy przez krytykę za pierwszy dramat czysto naro- rozgłos pozyskał w r. 1865 parodyą Luzyady dowy; po nim nastąpiły inne: „Dona Fiîippa de Camóensa, w której chłoszcze śmieszności nowo-Vilhena“ (1840), „Alfageme de Jantarem“ (1841) żytne. Bawiąc czas jakiś w Argentynie, założył i „Frei Luiz de Sousa“ (1844), najgłośniejszy tam czasopismo „El diario de Buenos-Ayres.” i najbardziej chwalony. Wkrótce potem wystą- W r. 1882 zorganizował wydawnictwo pierwszej pił z romansem historycznym „O Arco de Santa wielkiej encyklopedyi portugalskiej — „Encyklope-Anna“ (1846), a w ostatnich latach życia prze- dia das encyclopedias” — dotychczas nie ukoń-chylił się więcej ku liryce. W r. 1851 ogłosił czonej. pierwszy tom „Romanceirinho,“ w którym podał Almeida przeróbki starodawnych romanców ludowych; dwa dalsze tomy (1852 — 3) zawierają już nie przeróbki, ale oryginały pieśni ludowych, miejscami wszakże nieco wygładzone. Własne pieśni liryczne, odznaczające się wielkim wdziękiem i prostotą, A. wydał p. t. „Folhas cahidas“ (Liście opadłe) w 1852 r. Umarł w Lizbonie na stanowisku ministra spraw zagranicznych. A. w dziejach literatury portugalskiej odegrał bardzo ważną rolę reformatora w kierunku narodowo-ro-mantycznym. Z wyjątkiem utworów młodzieńczych, pisanych jeszcze w duchu pseudo-kłasycz-nym, A. wprowadza wszędzie nowe pierwiastki poetyckie, poddając się wpływowi romantyzmu, panującego już oddawna w innych literaturach europejskich. Kilkakrotny pobyt za granicą nie mało się przyczynił do skierowania poety na te nowe tory. A. zwraca się do pierwiastków rodzimych, zawartych w pieśniach ludowych, do wydarzeń i tradyçvi historycznych, do wybitniejszych postaci świetniejszej przeszłości narodowej. W „Dona Branca“ usiłuje zużytą mitologię klasyczną zastąpić swojską ; w „Adozindzie“ i „Bernal-Francezie“ zużytkował materyał, zawarty we fragmentach starodawnych romanców ludowych. Największe przecież zasługi położył w dramacie, nie tylko przez to, że wyzwolił go z więzów pseudo-klasycznych, ale i przez to, że nadał swoim utworom wartość prawdziwych dzieł sztuki, a opierając się na gruncie narodowym, potrafił zająć i roz-entuzyazmować publiczność. — Z prozaicznych utworów A., oprócz romansu historycznego „O Ar-

I). Ł.

J. A.

Almenar, v. Almenara, miasteczko w hiszpańskiej prowincyi Katalonii, w departamencie Le-rida i w krainie, która u miejscowej ludności nosi nazwę „la Noguera” od przerzynającej ją rzeki t. im. (prawy dopływ rzeki Segre z systematu Ebro). W wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego stoczoną tu została krwawa bitwa w d, | prefekta departamentu, 27 lipca 1710 r. w której arcyksiąże Karol, pretendent do tronu, utrzymał się wprawdzie na placu boju, przeciwnik jego jednak, Filip V, cofnął się w porządku do Leridy i tym sposobem bitwa pozostała bez ważniejszego wpływu na dalsze losy wojny.    And- s

Almendingen Ludwik Harscher (*1766 —

1827), prawnik niemiecki, w r. 1803 został członkiem sądu apelacyjnego w Hadamarze, w 1811 w Wiesbadenie, w r. 1816 w Dillenburgu. A. zyskał rozgłos najpierw przez swe zabiegi i prace około reformy nauki prawa karnego i procedury sądowej, następnie przez swe dzieła prawne: „Juridische Schriften” (Liess, 1803—19), „Politische Ansichten über Deutschlands Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft” (Wiesbad: 1874)i „Versuch einer Metaphysik des deutschen und französischen Civilprozesses” (Liess, 1808). Najbardziej jednak się wsławił przez krytykę prawa pruskiego, ogłoszoną w historyi sporów obu linij domu An-halt-Bernburg roku 1820—21. Za ową krytykę skazany był na zamknięcie w więzieniu, wyrok jednakże nie został wykonany i A. uwolniony od służby w kilka lat potem umarł w Dillenburgu.

Almenräder Karol, (*3 paźdz. 1786 w Rons-dorf pod Elberfeld,— -j- 14 wrześ. 1843), znakomity fagocista niemiecki i kompozytor muzyczny, uczeń Bernarda Kleina. Jakiś czas zajmował się także wyrobem instrumentów dętych i wiele przyczynił się do ich ulepszenia.    A> Po1-

Almeria, starożytne Urci, miasto w Hiszpanii, na południowem wybrzeżu m. śródziemnego, w prowincyi Granadzie, w departam. t. im. —pośrodku wspaniałej półkolistej zatoki almeryjskiej, która rozciąga się od przyl. de las Sentinas do przyl. de Gata. Pod samem miastem wpada do morza rz. A. w miejscu, gdzie krągłą linią zatoki przerywa trójkątny, stromy przylądek. Za panowania maurów było to ulubione miejsce po-

Almeloveen Tomasz J. lekarz holenderski siedmnastego wieku, zasłużył się lnstoryi medycyny przedstawieniem rozwoju nauki lekarskiej, którato gałąź przez czas średniowieczny zupełnie była zaniedbana; odnośne dzieło nosi tytuł: „Inventa novantiqua, idest brevis enarratio ortus et progressus artis medicae”. Amstel, 1684. Drugą dla literatury lekarskiej zasługą Alm. jest jego poprawne i bardzo staranne wydanie dzieła Celsa („De medicina Libri octo“) w r. 1687, które kilkakrotnie z dodaniem licznych komentarzy było przedrukowane.

Almeloveen Teodor Janson van. Botanik holenderski, urodzony w Midrecht w r. 1657, zmarły w Amsterdamie 1712 r., jest znany tylko z tego, że poczynił adnotacye do 6-ej części Hor-tus malabaricus.

bytu ich królów i liczyło wówczas do 150,000 m-ców., lecz z chwilą przejścia miasta w ręce hiszpańskie rozpoczyna się stopniowy upadek, tak, że na początku tego stulecia liczyło zaledwie 8,000 m-cow. Dziś miasto wznosi się stale i szybko, ludnoćś (45,000) i dobrobyt wzrasta, handel ożywia się coraz bardziej, przemysł w stanie kwitnącym. Najważniejszą dźwignią rozwoju jest udogodnienie przystani: była ona przedtem otwarta dla burz i wiatrów, niedostępna dla okrętów; dopiero oczyszczenie portu, zbudowanie latarni i zapuszczenie tam (molo) w morze, skierowały handel do A. i uczyniły z niej jeden z ważniejszych portów na po-brzeżu m. Śródziemnego. Do 3,000 okrętów rocznie wchodzi i wychodzi z A., przywożąc tkaniny, wyroby żelazne i galanteryjne, wywożąc zaś migdały, rozynki, figi, a przewszystkiem ołów z bogatych w kruszec gór pobliskich. Najważniejszą gałąź przemysłu tutejszego stanowią cukrowarnie i plecionki z trawy esparto. Zbudowana na stromej skale twierdza San Telmo broni miasta od strony morza,—dawne mury arabskich fortyfikacyj w dobrym przechowały się stanie. A. jest siedzibą

oraz biskupa, posiada seminaryum duchowne i mnóstwo kościołów. Z powodu wybornego klimatu A. jest szacownem uzdrowiskiem klimatycznem i schronieniem dla chorych; są w niej cieplice obojętne, z temperaturą 52.5° C., znane już i cenione przez maurów. Urządzenia kąpielowe dobre, wszelkie wygody zapewnione. Prowincya A. ma 8,553 kil. □ powierzchni i do 360,000 m-ców. Jest to kraina prawie całkowicie górzysta, przecięta licznemi i wyniosłemi łańcuchami, które należą do systematic gór, odzielającychGwadalkwiwir od zlewiska

m. Śródziemnego. Najwyższe na Iberyjskim półwyspie pasmo S-ra Nevada wkracza tu wschodnim krańcem i w kilku szczytach przenosi 3,000 m. wysokości. Ważniejszym jednak pod względem hydro—i orograficznym jest węzeł górski S-ra de Baza (1,920 m.), w którym wiele rzek bierze początek i z którego rozchodzi się kilka gałęzi, jak S-ra de las Estancias na północ, S-ra de las Filabres na wschód, S-ra de Gor na zachód. Zatokę A. okalają dwa wyniosłe pasma; S-ra de Gador (2,325 m.) i S-ra Alhamilla; przedziela je rz. A. i Oprowadza wody z ich stoków północnych. Wszystkie te góry spadają w morze stromemi i naöiemi skałami, przedstawiając w istocie swej szereg kontrastów, od podzwrotnikowej roślinności w dolinach do podbiegunowego ubóstwa na szczytach, od afrykańskich upałów do grenlandzkiej zimy, od ruchliwego życia na wybrzeżu do ciszy i pustki najwyższych regionów. Hydrografią prowincyi stanowią wyłącznie rzeki pobrzeżne krótkie, ale bardzo liczne: ważniejsze z nich: Al-manzora, Almeria i Adra. Klimat wogóle suchy i gorący, zbliżony do klimatu na północnem po-brzeżu Afryki,—stąd dla braku odpowiednej • wilgoci cierpi prowincya niedostatek lasów. Nagie zbocza gór, pozbawione lasów i zieloności, nazywa md miejscowy S-ra Paladas, tj. ogolone, oskubane* Za to w dolinach i na równinach, przerznię-

tych rzekami i dobrze nawodnionych przez Almodówar, nazwa wielu wsi i miasteczek hisz-kanały, wegetacya roślinna dosięga podzwro- pańskich, z tych ważniejsze: 1) A. del Campo tnikowej bujności i soczystości: zboże wszel- w Nowej, Kastylji, w departam. Ciudal Real, kiego rodzaju, owoce południowe, wino, oliwa, położone w bezdrzewnej, trawiastej okolicy, przy nawet trzcina cukrowa, udają się bardzo do- ! drodze żelaznej z Madrytu do Badajoz, do 12,000 brze i stanowią dla ludności nietylko środek j m-ców. Ruiny zamku. W okolicy wydającej oli-utrzymania, ale i źródło dochodu. Bogactwo mi- wę, szafran, wino i zboże, znajdują się zaniedba-neralne jest wielkie: w górach obfite kopalnie ne przedtem, dziś czynne, kopalnie srebra. 2) A. srebra (w ostatnich czasach upadają), ołowiu, del Rio, tj. nadrzeczny, w Andaluzyi, poniżej miedzi, rtęci i siarki,—na wybrzeżu dobywa się Korduby nad Gwadalkwiwirem. Na skale zamek sól, w dolinie Almanzory wielkie pokłady saletry. ; rodzinny hrabiów d’A.    And s

Rybołówstwo dla mieszkańców nadbrzeżnych nie j Almohadzi, dynastya mahometańska, kwitnąca jest bez znaczenia, równie jak i żeglarstwo, do | w Afryce i w Hiszpanii w XIJ i XIII wieku, którego mają wrodzony popęd i zamiłowanie. ! Oto jak Conde opowiada jej powstanie w „Histo-Komunikacye w nędznym stanie;—kolei żelaznych j ria de la dominacion de los Arabes en Espa’ûa” brak zupełny, gościńce bite źle utrzymane, stąd j (Barcelona 1844 t. 3, str. 7 i nast.): Mahommed dowóz towarów i produktów do portów nadbrzeż- ! Ibn Abdallah, syn lampiarza w wielkim mccze-nych, a głównie do A., wielce jest utrudniony, cie Sûs-Aksa, afrykanin z ziemi Sus, wiedziony Administracyjnie dzieli się departament na 9 żądzą nauki, przybył do Korduby (1107), potem okręgów, posiada 4 miasta (Ciudades) i 68 mia- zwiedził Kair i Bagdad, gdzie był uczniem Al-steczek (villas).    And s- gazalego przez trzy lata. Po powrocie do Afry-

Almers Herman (* 1821 w Hanowerskiem), ki 1116 r. zwrócił na siebie uwagę skromnością współczesny poeta i pisarz niemiecki, ogłosił: „Mar- odzieży, wielką surowością obyczajów i głośnem scbeDbuch” (1858), w którem sympatycznie schara- potępianiem występków ludów i królów. Pociąga-kteryzował naturę i mieszkańców stron rodzin- jąc za sobą w ten sposób warstwy ciemniejsze nych; „Dichtungen” (1860); „Römische Schlender- a fanatyczne, wytworzył znaczne kolo wyznawców tage” (1869; wyd. VI, 1886), poświęcone wrażeniom i dla silniejszego na tłum oddziaływania nadał so-z pobytu w Rzymie; „Elektra” (1872), dramat bie tytuł Äl-Mehedi, przywódcy wiernych. Spo-w duchu „Ifigenii” Goethego; „Hauptmann Böse” tkawszy w swych wycieczkach reformatorskich (1884) i inne. A. jest synem prostego wieśniaka pewnego Ald-el-Mumena, młodzieńca pięknej po-i prowadzi gospodarstwo wiejskie; ale w młodszych wierzchowności, który z wujem swym szedł na latach zwiedził Niemcy, Szwąjcaryą i Włochy wschód szukać nauki, el Mehedi, widząc w chłop-w celach artystycznych i literackich, studyując cu materyał podatny dla swych celów, wykształ-szczególniej malarstwo.    cenie jego przyjął na siebie. Gdy po pewnym

Almesfea. tak nazywano opłatę, którą Anglia czasie uczeń wtajemniczony w teorye i zamiary składać musiała stolicy apostolskiej, każdorocznie mistrza, został jego wezyrem, udali się obaj na~ w dniu 8 sierpnia.    F-J- przód do ziemi Beni Chivis, później do Eezu

Almo, dziś Almone, mała rzeczka, wpadająca i Marokko, i tu, zarówno ascetyzmem jak i od-z lewej strony do Tybru w południowej stronie wagą wobec króla Ali-Ibn-Jusufa, któremu el od Rzymu, pod którego murami przecina drogę Mehedi radził pomyśleć o tępieniu w swem pań-appijską. W jej wodach kapłani Cybeli obmy- stwie występków, krzywd з nadużyć, reformato-wali posąg tej bogini.    rzy jednali sobie zwolenników. Mając zawsze

Almodovar, lldefonso Dias de Ribera przy boku swego wezyra, el-M. na pałacach pu-hrabia (*1798 w Walencyi—około 1860 we Frań- blicznych, otoczony ludem, głosiłswoje nauki, cyi. Generał i mąż stanu hiszpański. Wy- potępiał rozwiązłość i nadużycie wina, tańce, mu-szedłszy ze szkoły artyleryjskiej w Segowii, wstą- zykę i t. p., twierdził, że niczego nie żąda od pił do służby wojskowej, ale za zbyt żarliwie świata i tęskni jedynie jza życiem przyszłem, do głoszone zasady liberalne został wtrącony do którego chciałby odpowiednio przysposobić swoich więzień inkwizycyjnycli, skąd wydostała go na wol- współziomków przez uszlachetnienie obyczajów ność rewolucya wr. 1820. Dor. 1823 przebywał i wskazanie i m drogi prawdziwej ku Stwórcy. Gdy we Francyi; wróciwszy do Hiszpanii zaraz po wreszcie znalazł wokoło siebie tysiące żarliwych śmierci Ferdynanda V П, został deputowanym zwolenników, wówczas oznajmił tłumom, iż on to i prezesem kortezów, następnie, za ministeryum j jest obiecanym przez Boga el-Mehedirn, że misyąje-Toreno, marszałkiem obozowym (r. 1834) i gene- | go jest świat zreformować, a przedewszystkiem rał-kapitanem Walencyi; ministeryum Mendizabala ! położyć kres dynastyi Almorawidów (ob.), któ-powierzyło mu tekę ministra wojny, rok jednak j rych występki wołają o pomstę. Dowiedziawszy 1836, gdy to ministeryum upadło, strącił go ze sta- j się o tern, Ali-Jusuf rozkazał zamordować Me-nowiska, a całe stronnictwo postępowe doznało ! hediego, lecz ten, uprzedzony w porę uciekł w to-porażki. W r. 1841 A. powrócił znów do władzy | warzystwie uczniów najgorliwszych do Sus i tu, wraz ze swym przyjacielem Espartero, który, zrzuciwszy maskę ascetyzmu, powołał barbarzyń-będąc regentem, zamianował go ministrem spraw ców do broni r. 1120, odebrał od nich przysięgę zagranicznych. Po upadku regenta (r. 1843) A. na wierność, zorganizował radę wojenną i w ciągu wycofał się już na zawsze z areny politycznej. roku zebrał dwadzieścia tysięcy wojska, złożonego

99

Kncyklopedy» Powiiechna ilustr.

z pokoleń górskich, które uznały w nim swego poległ w walce z francuzami, objął po nim ku* monarchę, założyciela dynastyi A. Ali wysyła mendę i flotę holenderską szczęśliwie do portu przeciw niemu kolejno trzy armie i za każdym sprowadził. W r. 1677 został wice-admirałem razem ponosi sromotną klęskę. Mehedi zajął i wziął czynny udział w kampanii Kornelego van Tinmal; otoczył miasto murami; na górze, panu- Tromp, który bronił Danii od najazdu szwedz-jącej nad grodem, zbudował silną warownię kiego. W r. 1688 dowodził flotą, która wysadzi-; z niej szerzył mord i pożogi w państwie Ale- ła Wilhema П1 na brzegi Anglii. W r. 1692 go. Wreszcie postanowił zdobyć Maroko, lecz w krwawej bitwie pod La Hogue męstwem swo-mimo dwu wypraw, z których pierwsza skończy- jem i energią przyczynił się znacznie do zwycięła się klęską, druga zwycięstwem, cel ich nie zo- stwa nad francuzami. We dwa lata potem, jako stał osiągnięty. W r. 1130 umarł el Mehedi; na wódz naczelny połączonych flot angielskiej i ho-tronie Almohadów zasiadł jego, uczeń, przyjaciel lenderskiej. ostrzeliwał z wielkiem powodzeniem i wezyr, Abd-el-Mumen (ob.). Za panowania te- porty hiszpańskie i francuskie na Atlantyku, go monarchy i następców jego Jusufa i Jakuba, a w r. 1702 wsławił się bitwą, którą wspólnie zwanego Almansor Billah, A. stali się panami z admirałem angielskim Rooke stoczył z flotą Fezu, Marokko, Tlemcenu, Oranu i Tunisu hiszpańsko-francuską w zatoce Vigo. Statki hi-w Afryce, a po zwycięstwie pod Alarcos 1195 urno- szpańskie, pełne zdobyczy, wracały z Indyj pod cnili swą władzę w Andaluzyi, Walencyi i części eskortą eskadry francuskiej. Admirał Rooke, Aragonii i Portugalii w Europie. Nauki i sztuki obawiając się złego stanu morza, a głównie sił bardzo wiele zawdzięczają tej dynastyi. Lecz francuskich, odradzał spotkania, lecz A. porwał gdy w r. 1212 chrześciańscy książęta Hiszpanii po- go swoim zapałem i obaj uderzyli na hiszpański bili mahometan pod Las Navas, w pobliżu Tob- transport. Zwycięstwo było świetne. Sprzymie-zy, wtedy namiestnicy kilku prowincyj państwa rzeni zabrali 10 statków wojennych i 11 trans-A. ogłosili swą niepodległość. Za tym przykła- portowych z ładunkiem, wynoszącym przeszło 7 dem poszli inni, i dynastya A. istnieć przestała milionów. Czyn ten zuchwały i tak szczęśliwy w Hiszpanii r. 1257, w Afryce r. 1269. Szereg wsławił imię A. po całej Europie. "W roku 1705 władców z tej dynastyi przedstawia się w nastę- A. dowodził jeszcze flotą, która opanowała wszyst-pym porządku: po śmierci Mehedi’ego 1) Abd- kie porty hiszpańskie na oceanie Atlantyckim el-Mumen-ibn-Ali 1130—1163, 2) Abu-Jakub-Ju- na rzecz Karola Austryackiego, pretendenta do sef 1184,    3) Abu-Jusef-Jakub-Al -Mansur 1199, tronu hiszpańskiego. Dotknięty głuchotą, A. opu-

4) Mohammed-An-Nasir 1214, 5) Jusef-Al-Mo- ścił służbę i osiadł w Haamyck pod Leydą, stansir 1224, 6) Abd-al-Wahad al-Machlu 1224, gdzie też i umarł. Miasto rodzinne wystawiło 7) Al-Adil 1227, 8) Jahia 1228, 9) Abul-Ala- mu w kościele mauzoleum.—Ville Louis w Gr. Idris 1232,    10) Abd-al-Wahad-al-Raszyd 1242, Eue. fr.

11) Ali-As-Said 1248,    12) Omar-al-Morteda Almonte, lewy dopływ Tagu w hiszpańskiej

1266,    13) Abul-Ala-Abu Dabus Edris 1269. Estremadurze, bierze początek na północnych

Ten ostatni został w Marokko zamordowany, stokach Sierra de Guadelupe; wzmocniony liczne-a państwo jego dostało się dynastyom H assydów, mi potokami górskiemi, wydostaje się na pła-Mewanidów i Merynidów. (Źródło arabskie: „The szczyznę Jaraicejo, bieży ku zachodowi aż do history of the Almohades by Abdol Wahid al Monroy, gdzie skręca na północo-zachód, i po-Marre Koshi”. Leyden 1881).    J-A-s- wyżej Garrovillas vpada do rzeki głównej, prze-

uro-

And. S.

Almon Jan (* 1738 — -j* 1805), publicysta biegłszy 109 kilometrów. W wodę niezasobny, angielski, w r. 1763 otworzył w Londynie księ- jak niemal wszystkie dopływu Tagu, ma prąd garnię dla wydawania i sprzedaży pamfletów bystry, nierówny, przepływa okolice mało i broszur politycznych i sam napisał > ich kilka, dzajne i słabo zaludnił me.

Z tego powodu miał wiele zatargów z rządem, Almonte don Juan Nepomucen (* 1802 a te zatargi dostarczały materyału nietylko je- r. w Valladolid, w stanie Michoacan w Meksyku, mu, ale i innym mężom zpośród whigów, do —-J-22 marca 1869 r. w Paryżu). Generał i mąi energicznej walki o swobodę prasy. A. w r. 1774 stanu meksykański. Domniemany syn księdza rozpoczął publikować „Parliamentary register,“ Morelosa, jednego z głównych przywódców wojny w którem oceniał rozprawy w izbie gmin od r. o niepodległość, A. bardzo młodo zdobył sobie 1742. Później wydawał dziennik liberalny „Gene- stopień pułkownika, walcząc obok ojca. Po uję-ral advertiser“, ale stracił na nim i usunął się ciu Morelosa i rozstrzelaniu jego przez hiszpanów, od życia publicznego.    A. został odesłany do Nowego Orleanu, gdzie

czasie

Almonde Filip van (* 29 grudnia 1644 r. pewna francuska kreolka zajęła się jego zupełnie w Brielle — f 11 stycznia 1711), admirał ho- zaniedbanem wychowaniem. Do r. 1822 był lenderski. Służbę morską rozpoczął w bardzo agentem jej domu handlowego. W tym młodym wieku, pod rozkazami wuja swojego, ka- Iturbide powołał do Meksyku wszystkich wygnań-pitana Kleidyk. W r. 1666 był już kapitanem ców i A. powrócił do ojczyzny. W r. 1824, zno-okrętu, a w sławnej bitwie z anglikami, zwanej wu jako pułkownik, A. był członkiem legacyi „Czterech dni,”dowodził statkiem „Dordrecht.” meksykańskiej w Londynie; był potem członkiem W r. 1672 otrzymał dowództwo floty pod Goreą. kongresu (do r. 1828) i kolejno reprezentował Po śmierci Ruytera, który na wodach sycylijskich Meksyk w Londynie i w Peruwii (1830). W r.

1834 wrócił do ojczyzny; brał udział w wyprawie | na siłach, postawił na czele tego wojska Jabę wojennej na Texas (1836), jako adiutant gen. Santa czy Jahię-ibn-Omara i wysłał go na podbicie po-Maria, i pod San Jacinto dostał się do niewoli, w łudniowych prowincyj Maroka. W niedługim cza-rej przebywał 6 miesięcy. W r. 1839 został ge- sie ziemie Draa i Sedżelmasa poddały się A-m nerałem brygady. Za prezydentury Bustamente (1054). Gdy Jahia umarł, dowództwo po mm piastował tekę ministeryum wojny; w r. 1841, już objął brat jego, Abu-Bekr; pod tym wodzem A. jako generał dywizyi, był posłem rzeczy pospoli- zdobyli terytorya Sus, a przebywszy łańcuch tej w Waszyngtonie, a w r. 1847 prezydent Pa- Atlasu, rozleli się po dolinach Tausift i Omm redes powierzył mu ponownie ministeryum woj- Errebia. Powołany na Saharę, żeby doprowadzić ny, które znów złożył w r. 1853, aby się udać do zgody wojujące między sobą pokolenia Lem-w charakterze reprezentanta jeszcze raz do Wa- tunów i Massufów, Abu-Bekr opuścił swoje stano-szyngtonu, a następnie w r. 1857 do Paryża, wisko, pozostawiając w zastępstwie na czele swo-W Paryżu, za popieranie generała Miramon, i    ich ludzi,    krewnego,    Jusuf-ibn Taszfina. Ten

naczelnika partyi klerykalnej w Meksyku, otrzy-    ogłosił się    emirem A.    i stolicę nowego    berberyj-

mał od Juareza dymisyę; wówczas oddał się we skiego państwa założył w Maroko, potem posu-Erancyi z całą żarliwością propagandzie wyprą- i    nął swoje    zagony aż    do środkowego    Magrebu

wy meksykańskiej i, gdy ta doszła do skutku, wy- ]    i oparł się    o granice Bużyi (1082). R.    1086 kró-

grożeni powodzeniem chrześcian, wezwali na pomoc A-w. Jusef ibn Taszfin wylądował w Hiszpanii i w bitwie pod Zalacca (1086) pobił chrześcian; wkrótce jednakże obrócili się przeciwko niemu sami maurowie, do czego ich popchnęły lanatyzm i gwałty A-w. Jusuf ibn Taszfin rozpoczął tedy wojnę z maurami, i po długich walkach, stawszy się panem Hiszpanii (1100), przybrał tytuł „emir al-moslimin‘‘ (wódz muzułmanów) i otrzymał zatwierdzenie od kalifa bagdadzkiego Al-Mosta-dera. Panowanie A-w w Hiszpanii nie miało nigdy trwałej podstawy: musieli oni staczać nieustąjące walki, tak z chrześcianami, jak i muzułmanami; w samem Maroko nawet władza ich poczęła się chwiać, a r. 1121 pojawiła się już na widowni dziejów maurytańskiego świata nowa dynastya Almohadów (ob.). Oto lista kolejna wodzów i panujących A-w: 1) Jaba czy Jaliia-ibn-Omar, 2) Abu-Bekr ibn-Omar (1055—1061), 3) Jusuf ibn-

lądował wraz z korpusem francuskim w Vera likowie muzułmańscy, panujący w Hiszpanii, za-Cruz d. 1 marca 1862. D. 20 w kwietnia t. r., po zajęciu Orizaby przez generała Lorenceza,

A. ogłosił się prezydentem rzeczy pospolitej, a wódz francuskiego korpusu uznał go naczelnikiem rządu meksykańskiego. Za jego namową, Lorencez przypuścił szturm do Puebli, a gdy został z wiel-kiemi stratami odparty przez generała Zaragose, niepowodzenie to przypisano A., i następny wódz francuski, generał E'orey, odebrał mu władzę.

Gdy po poddaniu się stolicy rzeczypospolitej,

Meksyku, obwołany został cesarzem Maksymilian, zgromadzenie notablów obrało A. jako regenta państwa, wraz z arcybiskupem Labastida i generałem Salasem. Cesarz Maksymilian, objąwszy tron, tryumwirat powyższy skasował, A. otrzymał wtedy urząd marszałka. Po upadku i śmierci Maksymiliana, A. zdołał ujść z Meksyku, schronił się do Francyi i zamieszkał w Paryżu.—Louis Bougier w Gr. Enc. Fr.

Almora, miasto w Indostanie, na południowym Taszfin (1106), 4) Ali ibn Jusuf (1142), 5) Taszfin stoku Himalajów, w tak zwanych północno-za- ibn Ali (1146), 6) Iszag ibn Ali ibn Jusuf (1147). chodnich prowincyach, w okręgu Kamaon, 1,677    —Źródła. Ibn-Khaldoun : „Histoire des Berbe

s!’

należy do dorzecza Gangesu.

Almorawidowie czyli Mo rab i ci, z arabskiego al-Murabathin, co znaczy: ,,mężowie służbie bożej poświęcający się“. Nazwa dynastyi berbe-ryjskiej, która od r. 1055 do 1147 panowała nad Marokiem i częścią Hiszpanii. Roku 1048, powracając z pielgrzymki do Mekki, Jahia ibn Ibrahim, wódz jednego z pokoleń Sahary, Lem-tunów, zabrał z sobą do Afryki, za namową pobożnych arabów, niejakiego Ibn Jasina, którego powszechnie uznawano za natchnionego od Boga, aby przemowami i przykładem swoim wzmocnił, upadającą wówczas pomiędzy berberami Sahary, wiarę muzułmańską; lecz, zrażeni surowością jego, Lemtunowie wypędzili go. Ibn-Jasin schronił się do Senegalu i tam z pozostałych mu wiernych i nowych adeptów utworzył oddział zbrojny, liżący przeszło tysiąc ludzi. Czując się wówczas

rn. nad poz. morza, liczy 7,500 m - ców. Nie- res“ trad, de Siane, Alger 1854, 4. vol.—Roudh: gdyś silna twierdza tutejszych władców, stanowi „El-Kartas”, trad, de Beaumier. Paris 1860. dziś ulubione miejsce pobytu europejczyków, i ze j Opracowania. Aschbach: „Gesch. Spaniens względu na zdrowy klimat, jest wyborną stacyą u. Portugals zur Zeit der Herrschaft der A.‘‘ -klimatyczną. Rzeka Kosiła, nad którą leży A., Frankfurt a. M. 1833—7.— Dozy: „Geschichte

And.

der Mauren in Spanien“ tłom. niemieckie 1874.

O. Houdas: w Gr. Enc. Fr.

Almquist К a r o 1 Jonasz Ludwik (*1793— fl 806), jeden z najzdolniejszych poetów szwedzkich, urodził się w Stockholmie, studya teologiczne odbywał w Upsali, a po ich ukończeniu został urzędnikiem w kancelaryi królewskiej. W kilka lat potem, zapragnąwszy urzeczywistnić doktryny Roussa, porzucił służbę, udał się do Wermlandyi i tu osiadł między chłopami, prowadził ich tryb życia i ożenił się z prostą dziewiczy ną. Wkrótce jednak sprzykszył sobie to życie i, powróciwszy do stolicy, został nauczycielem, później kierownikiem szkoły miejskiej. Ale jego ponury, nietowarzyski charakter, a jeszcze więcej wolnomyślność religijna uwikłała go w różne ko-lizye ze zwierzchnością, skutkiem czego zmuszony był z zajmowanego stanowiska ustąpić (1840)

Działalność pisarska stała się teraz głównem je- | nia wysokości gwiazd. Przyrząd ten opisany jest go zajęciem. Była ona nadzwyczaj produkcyjna ! w rocznikach obserwatoryum astronomicznego i wielostronna, ale tak samo, jak jego życie, kolegium Harvarda.

zmienna, pełna kontrastów i sprzeczności. Wy- ! Almos (cz. Almosz), syn Ugeka, ojciec Arpa-bujałe marzycielstwo i pozioma trzeźwość, uczu- da (ob.), a więc praszczur pierwszej dynastyi wę-ciowość i cynizm, mistycyzm sceptyczny i racyo- girrskiej. Według podań, miał być jednym z 7-iu nalizm powodują nim naprzemian i sprawiają, że wojewodów, którzy przewodniczyli 108 rodom ma-poeta coraz to innym przemawia głosem. Najwa- djarskim w epoce wędrowania po stepach ezar-żniejszem jego dziełem jest „Törnrosens bok" (księ- nomorskieh. Żył w drugiej połowie IX wieku, ga cierni), zbiór w 2 seryach (1832, 1851), w któ- Almug, albo Al gum, wyraz hebrajski ze źró-rym A. zawarł swoje utwory epickie, liryczne dłosłowu mug, w sanskr. mocha, oznacza gatu-i dramatyczne. Z jego dramatów celniejsze są: | nek drzewa sandałowego, lignum Santa!i albi. „Signora Luna“, „Ramido Marmesco“, „Marjam“, Twarde, ciężkie i niezwykle wonne to drzewo, „Łabędzia grota na Ipsarze“; z poematów epic- o słojach fioletowo, żółto albo czerwono zabar-kich: „Szems-el-Nihar“ i „Łowy Artura“; z licz- wionych, rosnących na wybrzeżach Malabaru, na, nych romansów i droniejszych powieści: „Gabry wyspie Timor i niektórych innych wyspach archi-ela Miinanso“, „Kolombina Tintanara“, ,,Ama- pelagu Indyjskiego, a wedle 2 Kron. 2, 7 i na rintha May“ — w większej części tendencyjne, Libanie, stanowi ważny artykuł handlu, poszuki-oraz: „Kaplica“. „Młyn Skallnora“ — jako naj- wany zwłaszcza wt krajach południowej Azyi, od doskonalsze pod względem artystycznym. W roku Arabii do Chin i Japonii Wyrabiają z niego 1851 A., podejrzany o otrucie pewnego lichwiarza, wizerunki bóstw, różańce, wachlarze i tym podo-ratował się ucieczką do Ameryki i tu czas jakiś bne przedmioty. Wysoko cenione są też perfumy pod przybranem nazwiskiem był sekretarzem i kosmetyki, z eterycznej żywicy jego przyrządza-Abrahama Lincolna. Po jego śmierci w r. 1865 ne. U starożytnych hebrajczyków służyło ono wrócił do Europy, osiadł w Bremie pod nazwi- między innemi do wyrobu instrumentów muzycz-skiem prof. E. Westermanna i tu w październiku nych.—1 Król. 10, 11. 2 Kron. 9, 10. roku następnego umarł. Wybór pism jego wydał Almunecar, port nad brzegiem m. Sródziem-A. Lysander p. t. „Valda skrifter“, w 4 tomach nego w Hiszpanii, na południe od Granady, na (1874—75).    stokach pasma S-ra de Almijara malowniczo po-

Almucya, z włoskiego almuzia, alinutium, łożony; do 9,000 mców. Za czasów maurytań-jest to ubranie z futra, używane już w XI w. skich był miastem zamożnem i ludnem, dzięki przez zakonników w chórze, zrazu dla zabezpie- nader urodzajnemu gruntowi i starannej jego czenia się tylko od chłodu, następnie zaś jako uprawie—dziś znacznie podupadł, choć okolica oznaka godności kapłańskiej. Zczasem wszakże hojnie dostarcza na wywóz rozynków, oliwy i po-i dostojnikom świeckim, a nawet królom i cesa- łudniowych owoców. Dawna warownia maurytań-rzom, dawano przywilej na noszenie almucyi, co ska przechowała się po dziś dzień, się uważało za zaszczyt. Obecnie prawie całkiem Alnites, rodzaj należący do rodziny brzozo-wyszła z użycia. W dawnej Polsce nosiła ją kapi- watych (Betulaceae), utworzony przez Goepperta tuła krakowska, aż do czasu, gdy ks. dziekan, dla skamieniałości formacyi trzeciorzędowej (ligm-Andrzej Gębicki, wyrobił jej w Rzymie przywilej ty brunatne), skamieniałości, godnej uwagi, z puna kapę i rokietę. A. pierwotnie stanowiła tylko wodu zachowania się w niej organów rozrodczych: kaptur na głowTę, potem została przedłużo- znalezione bowiem zostały kotki męskie z prę-na na piersi, a wkońcu okrywała tylko ramiona cikami i pyłkiem kwiatowym, dobrze zakonserwo-(Encykl. kościelna).    wanym, oraz kotki żeńskie. Gatunek ten, jak

Almud albo aim a, dawniejsza miara objęto- mniemają, winien być odniesiony do Olszy czar-ści do cieczy w Turcyi — 5.2048 litra; zawierać nej (Alnus glutinosa) naszej epoki, a w każdym miała na wagę 8 ok oliwy. A. też nazywa się razie do gatunku bardzo bliskiego.    J- A

miara powierzchni w Ameryce środkowej, inaczej Alnus, ob. Olsza.

estajo w Meksyku—35.1122 arów.    Alnpek v. Alnpech, pierwotnie Alembeg

Almuda albo A mai da. portugalska miara i Alempek, rodzina patrycyuszów lwowskich, objętości do cieczy, dzieląca się na 2 potes, po 6 której protoplasta Sebaldus (*f- 1574) przybył canadas, po 4 quartilhos. A. w różnych miastach około r. 1560 zFrajburga.Mieli własny dom, folwarki miała wartość nieco różną; w Lizbonie= 16.74 i nagrobki w katedrze. A. Mar cm, prawdopodo-litrów    bnie syn Sebalda, był złotnikiem na dworze Ele-

Almukantarat, z arab., nazwa kół sfery nie- która Saskiego w latach 1586—1589. A. Jan, bieskiej, równoległych do poziomu; koła te mają rajca lwowski (j 1636) drukował Carmen ad zatem takie położenie względem poziomu, jak ! Qeorqium Radziwiłł. (Patavii, 1591). Archiwum równoleżniki względem równika, można je przeto ! miejskie we Lwowie posiada różne jego pisma: nazywać równoleżnikami poziomowemi, lub równo- 1) „Topographia Civitatis Leopolitanae“, wydi ii-ieżnikami wysokości. Wszystkie gwiazdy, leżące ! kowana w części w dziele: , Georgii Bruni The-na jednym Ą„ mają jednakową wysokość. Tęż ; atrum Urbium praecipurau. mundi“; cała zaś samą nazwę nadał Chandler zbudowanemu przez j w przekładzie na język polski w „Pamiętniku siebie przyrządowi astronomicznemu do oznacza- ! lwowskim“ z r. 1816. t. I. 2) „Platantio arbitra-menti inter Magistratum et Fopulum Leopolien- | giellończyko z Elżbietą,, córką cesarza Alberta.il sem per Sacram R. M tem confirmati⁴⁴, rodzaj i świadek ich ślubu (Id54). pamiętnika do dziejów Lwowa (1603—1613), za-zawierający kopię przywilejów, listów królewskich stem, i innych dokumentów. 3) Przekład polski z włoskiego „Memoryału Aurelego Passaroti’ego- inże-шега królewskiego, w sprawie rozszerzenia for-tytikacyj lwowskich na przedmieścia.—A. Fryderyk (*j*1672 V. 1673), syn autora Topografii, ur. wtc Lwowie, kończył nauki w Krakowie, w r. 1620 został bakalarzem filozofii, wstąpił tamże do zakonu Karmelitów Bosych, jako kleryk otrzymał (1624) od Elżbietty Korniaktowej prezentę na probostwo w Żurawicy. Osiągnąwszy doktorat teologii i magisterium filozofii (1634 r.), został

Alod, alodyfikacya, oh. Alodyalny sy-

Aloë d’, y. Aloy, V. A loi, rodzina cudzoziemska, odgrywająca rolę znaczniejszą na schyłku Rzeczypospolitej. Jeden był konsyliarzem wojskowym Augusta LIT, pułkowmikiem w wojsku ko-ronnem, rezydentem księcia kurlandzkiego w Rzeczypospolitej (Kuryer polski w 1759, № 2). Panna Aloë (później Potocka), na początku panowania Stanisława Augusta, należała do krzewicielek wolno-mnlarstwa. Eliasz Aloi był podczas sejmu wielkiego sekretarzem legacyi w Berlinie

i on też prawdopodobnie pracował za Kościuszki

w s.

Aloe (T. Inst. 366. t. 191), Aloes. Rodzaj, należący do rodziny liliowatych (Liliaceae), typ plemienia aloesowych (Aloineae). Kwiaty dwu-płciowe i zwykle foremne mają okwiat o sześciu działkach, ułożonych w dwa szeregi, wolnych lub mniej więcej zrosłycli w rurkę. Pręcików 6 pod-zawiązkowych, przeciwległych działkom okwiatu, nitki ich wolne, pylniki dwukomórkowe, dośrodkowe, otwierające się podłużnemi szparami. Za-

dziekanem foralnym w Przemyślu, później kano- w wydziale dyplomatycznym, nikiem, umarł zaś jako ofieyał generalny. Drukował: ,,Xeniolum inclytae Cfvitati Leopoliensi44 (1619) i „In laudem Joainnis Leopolitae⁴¹ (1619); zostały też po nim rękopisma: „Trzebiniana, seu summaria consignatio privilegiorum etc. Capit.

Premisliensis⁴⁴ (1647). 2) „Annulus canonicalis44 t. j. systematycznie ułożone przepisy dla kapituły. 3) „Collectanea⁴¹, regestr aktów konsysto-ryalnych przemyskich (1470—1646).    4) „Procu

£1

UJ

rators Capituli Prem.” Spis dochodów i wydatków" kapituły (1650 i 1651). Rękopisy 1—4 znajdują się w Archiwum kapituły przemyskiej. 5) „Gemma ecclesiae eathedralis“, zawierający chronologię biskupstwa i kapituły w Przemyślu, ze wstę pem o początku biskupstw rzymsko-katolickich na Rusi; oprócz powyższych, ksiądz Sadok Barącz i ks. Zachariasiewicz wymieniają inne, znajdujące się w Archiwum kapituły przemyskiej.—A. Ludwik w r. 1682 graduowany na bakałarza, w 1684 na magistra filozofii w Krakowie. Jako doktor medycyny osiadł we Lwowie, gdzie» był rajcą i wydał „Pantheon virtutis et sapientiae“, (Kraków 1682). - Pisali o nich: ks. SadokBarącz: „Znakomici lwowianie⁴⁴ (rękopis); Bąkowski Jan hr.:

„w Pamiętniku lwowskim⁴⁴ 1816; D-r. Krzyżanowski: „Monografia o Żurawicy⁴⁴ w* „Ognisku krak⁴⁴.

TC. Wi 1.

mm

§цр

1862; Żubrzycki D.: „Kronika m. Lwowa i w. innych.

Fi£. 236 Aloe socotrina*

lążnia górna, trzykomórkowa, komórki jej przeciw*-ległe działkom zewnętrznym okwiatu, każda z nich w kącie wewnętrznym zawiera podwójny szereg zalążków, ukośnie wynoszących się, wstecznych z jajotworkiem zwróconym ku dołowi i nazew-nątrz. Dokoła znaczka rozwije się rodzaj kapturka z którego powstaje czepek, okrywający młode nasienie. Owocem jest torebka trzykomórkowa, otwierająca się w ścianach; nasiona pod swemi powłokami zawierają zarodek prosty, otoczony bielmem mięsistem. Aloesy są właściwe strefie gorącej. Największa część ich rośnie na Przylądku Dobrej Nadziei i winnych okolicach Afryki podrównikowej; niektóre gatunki spotykają się

Ашреке Dittlib, pisarz niemiecki, autor kroniki wierszowanej Inflant do r. 1296. Wydał ją, lubo niekompletną, L. Bergman p. t. „Fragment einer Urkunde der ältesten Livländischen Geschichte in Versen” (Ryga, 1817).

Alnwick, mylnie Almwick, starożytne miasto w Anglii w hrabstwie Northumberland, 10 kilom, powyżej ujścia rz. Alne do m. Północnego, posiada 8,000 mców i wiele zabytków średniowiecznego budownictwa; między niemi zasługuje na uwagę ratusz z wysoką wieżą, oraz wspaniały zamek książąt Northumberland, który po odnowieniu należy do najokazalszych tego rodzaju budowli w Anglii. A. był dawniej twierdzą pograniczną przeciw Szkocyi, —pod jego murami padł kr. szkocki, Malkolm 111, w bitwie przeciwko wojskom normandzkim 1093 r.    And s-

Aloch Stefan, pełnomocnik dworu rakus-kiego w układach o małżeństwo Kazimierza Ja-

w Azyi i Ameryce południowej. Rzadko bywają drzewa aloesowego pochodzi od zawartego w niem jpoślinami zielnemi, zwykle są drzewiastemi, o li- soku olejno-żywicznego.    J- A-

.■ściach mięsistych, gładkich lub uzbrojonych w cier- Alogowie, Alogianie, Teodozyanie. Wy-nie, kwiatach wierzchołkowych lub kątowych, ułoźo- raz Logos, Słowo, w Ewangelii Sw. Jana oznacza nych w kłosy, grona lub wierzchnotki. W mię- Słowo wiekuiste, które „na początku było u Boga” kiszu liści, w specyalnej warstwie, zawiera się i samo „było Bogiem:” jest to zatem słowo twórcze, sok, z którego otrzymuje się bardzo często w me- przez które wszystko się stało, „a bez niego nic dycynie używany gorzki lek, zwany takoż aloesem. się nie stało”. Jezus Chrystus był na ziemi Najważniejsze są trzy gatunki, dostarczające aloesu Słowem wcielonem, to jest tern Słowem, które w różnych odmianach, a mianowicie: 1) Aloe vul- „stało się ciałem”. Owóż, około r. 179, Teodo-.garis Lamk., pochodzi z Indyj wschodnich, Afryki zyusz z Bizancyum, zaprzeczył doktrynie słowa; północnej i wschodniej, lecz obecnie uprawiany opierając się na powadze trzech pierwszych i w Ameryce, nadewszystko na Antyllach, oraz Ewangelistów, w których niepodobna dopatrzyć w okolicach morza Śródziemnego, głównie na wyrażeń tej formuły transcendentalej, nauczał on, Malcie, w Sycylii i południowych Włoszech; do- że Chrystus nie był na początku u Boga, i nie -starcza on odmian aloesu zwanych: A. Barbadensis, był w tern znaczeniu Bogiem. Przypisywał mu A. Curaçao i inne; 2) Aloe socotrina Lamk rośnie wszelako pewne bóztwo, jakoto: urodzenie nad-na wyspie Socotora, na południowych brzegach przyrodzone i moc nadludzką; ale zaprzeczał, morza Czerwonego i w okolicach przyległych iżby był Słowem, Logosem. Stąd nazwa oceanowi Indyjskiemu, dostarcza odmian zwanych: j Alogów (tych którzy zaprzeczają Słowu), jaką A. socotrina, A Moka, A. lucida, A. hepatica. { przybrali doktryny tej stronnicy, lub jaką nadali

3) Aloe spicata Thg. rośnie na Przylądku Dobrej ! im inni. Przekazana ona została przez Epifanesa, Nadziei i dostarcza odmian: A. Capensis, A. historyka i zaciętego przeciwnika pierwszych od-caballina Capensis, A. hepatica Capensis. In- szczepieństw. W Holandyi Alogami nazywano ne gatunki wydają również sok gorzki, posiada- także Socynianów, jako zaprzeczających bóztwu jący własności przeczyszczające, lecz są daleko Chrystusa t. j. Słowa przedwiecznego, mniej używane.    J A-    Aloidowie. Córka Eola, Kanake, miała z Pozej-

Aloes, masa żywiczna z liści licznych gatunków donem mnóstwo dzieci, między innemi dwóch

Aloe. Znane są gatunki ciemne, nieprzezroczyste (A. hepatica), i jaśniejsze, przezroczyste w cienkich skrawkach (A. lucida). Pierwsze pochodzą przeważnie z Barbedosu i Arabii, drugie z Przylądka Dobrej Nadziei i znane są w handlu także pod nazwą A. socotrina. Wszystkie gatunki mają smak gorzki, właściwy zapach; miękną w cieple i palą się świecącym płomieniem. W alkoholu żywica aloesowa zupełnie lub prawie zupełnie się rozpuszcza; zarobiona niewielką ilością wody daje klarowny roztwór, który, po- rozcieńczeniu wodą, j Aresa, boga wojny, skrępowali go i trzymali wydziela żywicę. A. używa się w medycynie jako ! zamkniętego w komnacie miedzianej przez trzy-środek przeczyszczający. Wodny wyciąg bywa naście miesięcy. Nikt nie wiedział, gdzie się po-używany do żółtych i brunatnych farb, lecz bardzo dział, a ciężar łańcucha nie do wytrzymania byłby jest nietrwały; barwy, są brzydkie. Gorycz swą go o śmierć przyprawił, ale w ostateczności do-A. zawdzięcza zawartości aloiny (ob.).    wiedział się od Eribei, macochy Aloidów, o jego

Aloexylum, (Loar. Fl.Cdnch.(wyd. 1790) 267) pobycie Hermes, i tajemnie go wywiódł. Ares Rodzaj wątpliwy, zaliczany do rodziny strąko- j nie mógł otrzymać zadośćuczynienia za swą znie* wych (Leguminosae)» Według opisu Loureiro, j wagę. A. gotowali nawet napaść na bogów w niebie, ma posiadać kielich 4 listkowy, opadający, zło- j zwalając górę Ossę na Olimp a Pelion na Ossę, żony z listków nierównych, z których największy j aby się dostać do nieba. Byliby nawet dokonali sierpowaty, koronę 5 płatkową, utworzoną z płat- | swego zamiaru, gdyby mieli czas rozwinąć przy-ków także nierównych, 10 pręcików i zaląźnię ; gotowania, ale strzały Apollona położyły im kres spłaszczoną, z której powstaje owoc drzewiasty, i przecięły krótki żywot zuchwalców, którzy po sierpowaty, jednoziarnowy. Ziarno opatrzone czep- śmierci cierpią w piekle, przywiązani plecami do kiem. A. Agalloclium, jedyny gatunek opisany, słupa, pełnego wężów. Rodowód ten i szczegóły który, według Loureiro, wydaje prawdziwe drzewo czerpiemy ze źródła najdawniejszego, z Iliady aloesowe (Bois d’Aloes), jest drzewem Wysokiem, (V, 386), z Odyssei (XI, 306), z Apollodora o liściach naprzemianległych, pojedyńczych, lan- (I, 7,4). Ta jednak stara legenda homeryczna cetowatych, ogonkowych, i szypułkach wierzchoł- uległa różnym odmianom, które, jako późniejsze kowych, wielokwiatowych. Z pewnością niewia- ¹ i bezpodstawowe, nie mogą mieść wartości. Itak: domo, gdzie należy odnieść tę roślinę, która, wedle j Eumele, poeta koryncki, Aloeusa podaje za syna powyższego opisu, przypomina cechy Copaifexae, j Heliosa, a brata Ajetesa, ojca Medei; (Frag. 2. Deterieae i Connaraceae. Loureiro, który bardzo u Marktscheffela ); Pindar (Pyth. IV, 88), niedostatecznie zbadał ją, przypuszcza, że woń ! śmierć ich naznacza nawyspie Naxos. Pauzaniasz

synów: Epopeusa i Aloeusa. Ten ostatni zaślubił Ifimedeję, która znowu zakochała się w bogu Pozejdonie i chełpiła się nawet stosunkiem z nim; dzieci wszakże, ze stosunku z nieśmiertelnym wynikające, szły na karb Aloeusa. Byli to mianowicie dwaj synowie, Otos iEfialtes, ogromni siłacze, podobni tytanom, straszni wzrostem i objętością. Ci tedy dwaj Aloidowie zaczepiali już w pierwszej młodości i lżyli bogów na Olimpie. Zalecali się Herze i Artemidzie; co większa, pojmali samego

(IX, 22,4), wspomina o ich grobach, widzianych ; pisując ją imieniem Alaunghpra, które przybrał, jakoby w Antedonie, w Beocyi; mieli oni, według i Imię to znaczyło to samo, co Bodosativa, wybra-niego, pierwsi ustanowić kult Muz na Helikonie; j nieć Buddy. W proklamacyi A. ogłosił się jedno-z Ojoklesem, synem Pozejdona, założyli Askrę. ! cześnie królem, mianując się potomkiem staro-Diodor (У, 51, 52) podaje o nich wersyę w każdym i dawnego królewskiego rodu. B. 1752 przyszło do punkcie odmienną, a zapożyczoną widocznie od j pierwszego starcia i A., pobiwszy Talabana, zało-jakiegoś archeologa z wyspy Naxos, gdzie A. za ; żył we wsi Mozzobo, przezwanej odtąd Ratana-jego czasów odbierali cześć półbożą. Wszystko    to    thinga, stolicę Birmanii, poczem, zebrawszy flotyllę,

są wymysły dowolne, fantazye poetów,    na    temat    złożoną po większej części ze statków zabranych

legendy pierwotnej, kosmologicznej. Jakoż ażeby nieprzyjacielowi, i mając w rezerwie drugi oddział jakkolwiek zrozumieć utajone znaczenie tej bajki, wojska pod dowództwem syna swego, Thado trzeba zwrócić uwagę, że Aloeus znaczy tyle co j Mengsoa, obiegł Awę i zdobył ją (1753). Nie-siewca, zatem Aloidowie, to ród siewców, sado- j bawem jednak, wzmocnieni na siłach, peguańczycy wników, pielęgnujących rośliny; Ifimedeja matka j pobili wojsko birmańskie i sami obiegli Awę; ale Otosa i Efialtesa, przedstawia glebę rodzajną; j zmuszeni do odwrotu, cofnęli się pod mury miasta Pozejdon, ich ojciec naturalny, to wilgoć, pod- j Prome, stanowiącego silną pod względem strate-sycająca roślinność. Ukryte zatem znaczenie mitu j gicznym pozycyę. A. wyrugował ich stamtąd wyobrażałoby piękną myśl usiłowań kulturalnych, i, ścigając, dotarł jednym marszem tryumfalnym rolniczych, przedsiębranych w imię ludzkości, do samego królestwa Pegu, gdzie założył miasto przeciw którym walczą przeciwne potęgi kosmiczne, Bangun (1755). W ciągu tej wyprawy zastał zrządzające katastrofy, potęgi reprezentowane w Siriam francuzów. Ci stanęli po stronie pe-przez Aresa, wroga pokoju, którego też chwilowo, j guańczyków, ale będąc za słabi, by módz stawić bez względu na to, co ich spotka, zmagają dwaj I opór zwyciężkiemu pochodowi birmańczyków, za-dzielm bohaterowie pracy kulturalnej, za co, prawie i żądali posiłków z Pondichéry. Bada Pondichéry narówni z Prometeuszem, ponoszą męczarnię od j wysłała dwa statki wojenne, które stanęły pod potęg nieprzyjaznych. Tej walki bohaterskiej j Bangunem i rozpoczęły bombardowanie tego mia-a zacnej, powtarzającej się do dziśdnia, pierwsze sta. Birmańczycy użyli skutecznie przeciwko flocie wzory wychodzą z umysłu greckiego, a w ogóle francuskiej promów zapalnych; część załogi wy-wszelka walka człowieka z Zeusem, czyli ogólną mordowali, a resztę wzięli do niewoli, poczem, ideą kosmosu, prawa z siłą, nie co innego oznacza, wtargnąwszy do Siriam, zburzyli wszystkie ma-Plądrując po tych rozmaitościach wersyj, dotyczą- gazyny i składy francuskie, (1759). Po tych cych Aloidów, znakomity filolog niemiecki Otfried zwycięstwach, A. zajął bez trudu całe królestwo Müller („Orchomenos”, str. 387)wynajduje w tern Pegu z jego stolicą, austanowiwszy swoją władzę podaniu ślady kultury starotrackiej, stykające się na całej zachodniej części półwyspu indo-chiń-z pierwotną kulturą Hellady, aleprzeciwi się temu j skiego i posuwając granice swojego państwa pod sam angielski historyk Grecyi, Grote (tom I; rozd, 6, ; Siam, postanowił zdobyć i ten kraj. Wyprawa sek. 2), nazywając jego rozumowania dziwnie j się powiodła: A., odniósłszy zwycięstwo nad pierw-czczemi i imaginacyjnemi.    K-K- ; szemi wojskami siamczyków, obiegł ich stolicę,

Aloina, C₁₅U₁₆0„ materya gorzka, zawarta w ży- j Jutię; w ciągu jednak oblężenia, dotknięty śmier-wicy aloesowej; tworzy małe, bezbarwne, gorzkie ■ teiną chorobą, życie zakończył po siedmioletniem kryształy ze zmienną zawartością wody. Łatwo : panowaniu. Na tron birmański wstąpił po nim przechodzi w odmianę bezkształtną. Trudno roz- i syn, Naungdoagyi. — H. Cordier w Grancie En-puszcz.a się w zimnej wodzie, łatwiej w gorącej, i cyclop. Er. alkoholu i eterze. A. działa silnie przeczyszcza- Alonzo, ob. Alfons.

jąco.

Alopa Laurentius Francisci cT, uro-Aloizy Gonzaga ob. Gonzaga.    dzony w Wenecyi, osiadł przy końcu XV w. we

Alombrados ob. Ill u min an ci.    Florencyi, gdzie, zyskawszy poparcie Piotra Me-

na

Alompra, Alaunghpra(*około 1711, we wsi dyceusza, założył znakomitą drukarnię, której Mozzobo na północ Awy, nad rzeką Irrawaddi, wziętość głównie zawdzięczał swemu korektoro-w Birmanii—j 15 maja 1760). Wojownik i pa- | wi, Janowi Laskarysowi, jednemu z najprzedniej-tryota birmański, założyciel dynastyi, panującej j szych wychodźców greckich. Alopa i Laskarys obecnie w Birmanii; zamłodu trudnił się myśli w- | sprawili istną rewolucyę w sztuce typograficznej, stwem. Gdy r. 1751 peguańczycy, zdobywszy i Dawniej drukarze starali się jedynie o ścisłe od-miasto Awę i straciwszy króla birmańskiego, Maha j twarzanie pisma manuskryptów, ze wszystkiemi Dhammâ Bâjâ Dibati, zawładnęli całej birmanią, j skrótami i ligaturami, czyniącemi je często nie-A. wystąpił przeciwko zdobywcom. Peguańczycy, podobnem do odczytania, skutkiem czego nieraz lekceważąc partyzanta, wycofali ze zdobytego kraju ■ nie łatwo pismo z XV wieku od druku z tegoż prawie wszystkie swoje siły, pozostawiając jedynie ! czasu odróżnić. Alopa i Laskarys przyszli do w A wie załogą mały korpus wojska pod dowódz- : przekonania, że głoski drukarskie powinny być twem Talabana; jednocześnie między nimi a Sia- j takiemi, jak na monetach, lub w napisach mem wybuchła wojna. Korzystając z tego po- ! bronzie i marmurze, to jest, że należy używać łożenia, A. ogłosił powstanie i, zorganizowawszy j przedewszystkiem tak zwanych kapitalików. korpus wojska, wydał do narodu proklamacyę, pod- i Systemat ten wyłożył Jan Laskarys w liście swo-

im do Piotra Medyceusza, dedykując mu świeżo wy- oznaczenia miejscowego (częściowego) wypadania daną „Antologię grecką/' Pięć tedy dzieł wyszłych włosów (jakoby ołysienia lisiego, z powodu, że

z oficyny Alopy, które imię jego wsławiły, były drukowane kapitalikami. Podobne one są do niektórych horałów średniowiecznych, pisanych samemi tylko wielkiemi literami; a jako w tych ostatnich tekst zwykle otaczają winiety i miniatury prześliczne, tak znów w drukach Alopy, jeśli treść główna opatrzona jest objaśnieniami, to objaśnienia te składają się z małej kursywy i stanowią lekkie i wykwintne obramowanie wspaniałych kapitalików. Systemat ten ma liczne wady: tekst zajmuje zbyt wiele miejsca; wyrazy w nim nie dość wybitnie oddzielają się jeden od drugiego; akcentowania niema wcale, albo jest bardzo błędne; czytanie uciążliwe, monotonne i nudne; mimo to wszelakoż druki Alopy i Laskary-sa są wysoko cenione i gorliwie poszukiwane, jak prawdziwe skarby bibliofilów. — Dzieła, wydane przez Alopę między 1494 a 1496 są następujące: 1) „Antologia graecorum epigrammatum“ (1494 in 4-o); 2) „Callimachus hymni“ (bez daty in 4-o); 3) „Gnomae monostichae“ z poematem Muzeu-sza (bez daty in4-o). (Wyszły jednocześnie z wydaniem Aida Manucyusza, lecz przedrukowane były z manuskryptu dokładniejszego). 4) „Euripides: Medaea,fiyppolytus, Alcestio, Andromache“ (bez daty in 4-o); 5) „Apollonius Rhodius Argo-nauticon“ (1406 in 4-o). Wszystkie pomienione wydania znajdują się, z wyjątkiem „Gnomae monostichae“, w bibliotece narodowej francuskiej. Napotykają się także i w niektórych zbiorach prywatnych, jako rzadkość nieoceniona. Najrzadszym i najwyżej cenionym jest „Kallimach.“ Jak długo Alopa mieszkał we Florencyi i czy wydał coś więcej—nie wiadomo. — (Wielka Enc. francuska).

Alope, córka Kerkyona, kochanka Pozejdona, dla tego błędu przez ojca ukarana śmiercią, i zamieniona w krynicę. Syn jej, Hippotoon, stał się eponimem jednego z demosów (pokoleń) ateńskich. Krynica połączona z jej wspomnieniem leżała w Eleusis. Z wypadków tych Eurypides utworzył tragedyę, której dochowały się ułamki.

Dr. Ł.

lisy częstokroć temu ulegają), Przyczyną A. bywa jakieś cierpienie miejscowe bądź to skóry, bądź też włosów, które często tracą w tern miejscu właściwą barwę i następnie wypadają. W nowszych czasach rozróżniają kilka tego ołysienia rodzajów, jako: ołysienie wrodzone {Al. congenita) bez znanej nam przyczyny; przypado-we, czyli symptomatyczne, z przyczyn choroby miejscowej (pityriasis); starcze, z powodu uszkodzenia krążenia krwi w naczyniach skórnych; okręgowe (Area Celsi), w ograniczonych miejscach głowy, bez widocznych zmian skóry; nerwowe, ołysienie na przestrzeni rozgałęzienia danego nerwu; wreszcie syfilitycznew skutek właściwego skażenia krwi obok innych objawów tejże choroby.

Alopeus Maksym (* 1748 roku w Wybor-gu w Finlandyi—j~16 maja 1822), studyował początkowo teologię w Abo i Getyndze; wprowadzony przez hr. Panina do służby rosyjskiej, zajął niebawem stanowisko wpływowe w urzędzie kanclerskim petersburskim; 1790 roku w charakterze posła rosyjskiego udał się do Bej.lina, gdzie okazał więcej zręczności i ogłady w stosunkach osobistych z dworem, niż zdolności politycznych. U króla Fryderyka Wilhelma П dobrze był widziany; nie umiał przecie sprzeciwić się zawarciu pokoju bazylejskiego między Francyą, a Prusami. 1802 r. ponownie wysłany do Berlina, wszedł w bliską zażyłość z ministrami pruskimi, z Haug-witzem zwłaszcza, głównym twórcą pokoju bazylejskiego, później z Hardenbergiem. Ks. Czartoryski, owoczesny rosyjski minister spr. zagr., w ustawicznych przykrych z A. przeprawach, nader ostro odzywa się o jego akcyi dyplomatycznej w Berlinie. 1807 r. krótki czas bawił A. w misyi nadzwyczajnej, bez żadnego jednak rezultatu. w Londynie; 1818 r. przyjmował udział w pracach kongresu akwizgrańskiego; od 1820 r. do śmierci stale przebywał we Frankfurcie nad Menem.

Alopeus hr. Dawid, brat poprzedniego (* 1768, Alopecias M. H., ryba chrząstkowata —f 13 czerwca 1831) pierwsze nauki pobierał w szko-{Chonclr opter y gii)z grupy rekinów (Selachidae). le wojskowej w Sztutgardzie; pod kierunkiem Zęby ma wielkie trójkątne, ogon bez bocznej kra- j starszego brata wstąpił na kary erę dyplomatycz-wędzi, płetwa ogonowa nadzwyczaj długa, niesy- j ną w usługach Bosyi. Od 1800 r. był posłem metryczna. Płetwy grzbietowe dwie, z tych prze- j w Sztokholmie; na wiosnę 1808 r., gdy wybuchła dnia większa, tylna zaś znacznie mniejsza; płe- wojna między Rosyą a Szwecyą, został z rozka-twa podogonowa bardzo mała. Gęba i otwory zu króla Gustawa IV uwięziony razem z całą służ-skrzelowe szerokie. Znany jeden tylko gatunek bą poselską i po trzech dopiero miesiącach wy-Alopecias viilpes. Bonp. (Lis morski). Trzeci ząb puszczony na wolność. Tegoż roku wysłany z po-w szczęce górnej, z każdej strony najmniejszy.— selstwem do Neapolu; w następnym roku ucze-Płetwy piersiowe duże, szuflowate. Ciało, z wierz- stniczył przy zawarciu pokoju ze Szwecyą (17 chu ciemno-niebieskicgo, od spodu jasno-mięsnego września 1809), mocą którego cała Finlandya koloru, na 4 m. długie, z czego połowa przypa- odpadła do Rosyi; 1813 r. mianowany zarządza-da na ogon. Pospolity w m. Sródziemnem i oc. jącym Lotaryngią i ziemiami pogra nicznemi, za-Atlantyckim. Dla człowieka nie jest niebez- jętemi przez wojska rosyjskie. Od 1815 r. do pieczny.    s- samej śmierci był naprzemian posłem w Berlinie

Alopecums ob. Wyczyniec.    i Meklemburgu - Szwerynie. 1819 r. otrzymał

Alopecya (z grec, a 1 о p e к s=lis) dawny, z me- tytuł barona finlandzkiego, 1820 r.—hrabiowski, dycyny greckiej zachowany, termin lekarski, dla Alora miasto w hiszpańskiej prowincyi Gra-

linią drogi żelaznej Sztutgart-Ulm, na zachodzi« zaś linią Sigmaringen-Tybinga, nosi u ludu nazwę „Alp” z dodatkiem Rauhe, t. j. dziki, ostry,— która to nazwa w książkach i atlasach powszechnie przyjętą została. (Bliższe szczegóły ob. Jura).

Alpaka: metal alpaka jest galwanicznie posrebrzanym Inajzylbrem (nowem srebrem), aliażem niklu, miedzi i cynku.

Alpaka, ob. Lama.

Al pari, parji, z włoskiego przyjęte wyrażenie handlowe, oznaczające równię kursu giełdowego z imienną wartością metaliczną danego papieru lub znaku pieniężnego. Gdy kurs pewnej monety, znaku lub papieru pieniężnego, albo pewnego ro-

nadzie, w departamencie Malagi, w rozkosznej, zacisznej i bardzo urodzajnej huercie malowniczo położone nad rz. Guadalhorce, która, mając początek na północnym stoku nadbrzeżnych pasm Granadzkich (El Tonial, S-ra de Tolex), przerzyna się pod A. na stronę południową. Droga żelazna łączy miasto z Malagą i Kordubą—okolica dostarcza wybornego wina i oliwy—mieszkańcy (12,000) trudnią się przeważnie rolnictwem.

Znaczenie miasta podnoszą źródła mineralne, które w połączeniu ze zdrowym i łagodnym klimatem sprowadzają do A. i do sąsiedniej Almogii dość znaczną liczbę osób. Obszerny zamek mau-rytański dochował się niemal w całości.

Alos, gród w starożytnej Achai Ftiotyjskiej, głośny z tego mianowicie, że w nim uporczywie utrzymywały się krwawe obrzędy religijne, ofiary z ludzi oraz obyczaje rodzinne nader osobliwe, trwające aż do czasów poherodotowych, i których pewne szczątki istniały w Orchomenosie nawet za czasów Plutarcha. Syn Eola, Atamas, którego dzieje jakoteż i jego rodziny są bardzo smutne, a wielce dramatyczne, czczonym był w A. jako bohater (półbóg); miał on tam swój przybytek i poświęcony gaj, w sąsiedztwie i zależności od świątyni Zeusa Lafistiosa. Do rodziny, której był założycielem, przywiązanem zostało szczególne przekleństwo i niemoc. Najstarszemu z rodu niewolno było wchodzić do dworca rządowego (prytanejon); napotkanego poza wnijściem do budynku inni obywatele po wyjściu chwytali, a otoczonego wieńcami wiedli w uroczystym pochodzie jako ofiarę na ołtarz Zeusa Lafistiosa. Zakaz ten pociągał za sobą wykluczenie ze wszystkich zebrań, ze wszystkich obrzędów politycznych i religijnych grodu, odsądzenie od świętego ognia państwowe go.Niektórzy z członków rodu ośmielali się buntować przeciw takiemu rygorowi, przekraczać go: chwytano też ich przy wyjściu z budynku rządowego i pociągano na ofiarę; inni uchodzili z kraju, by uniknąć takiego losu.—Przewodnicy, wiodący Xer-xesa i jego zastępy przez Tessalię południową, opowiadali mu szczegółowo istniejący tam obyczaj, związany z podaniem miejscowem, dotyczą-cem Atamasa i jego rodziny (ob. Atamas).—Późniejsi historycy greccy, zwiedzający te krwią ludzką szafujące miejcowości, z oburzeniem i strachem wywiadują się szczegółów legendy, piszą dzaju weksli, przekracza stan równi z ceną imien-o nich ze wstrętem. (Herodot: УП, 197.—Platon;

„Minos”.—Plutarch: „Sprawy Hell.” 38. — Apol.

Rod. II, 655).    к- к.

Alost jedno z najdawniejszych miast Belgii zachodniej nad Denderą, dopływem Skaldy, liczy 23,000 mieszkańców, posiada kolegiatę ś-go Marcina z malowidłami Rubensa i Crayera oraz piękny ratusz w stylu gotyckim (ob. fig. 237) z XIII stulecia. Na placu przed ratuszem posąg bron-zowy Martensa (Dick Maertens), który sztukę drukarską wprowadził do Flandryi w 1473 r. (ob.

Aalst).

And. S.

~Q!

.. -,

-

ill

...

1!

■шшш

: ..

j\Ł~ęęJ

id

___

Fig. 237. Starożytny ratusz w Alost

------ Г-==~==_^.

-r

Alp y. Alb (Rauhe). Część Jury Szwabskiej, rozciągającej się ną lewym brzegu górnego Dunaju w Wirtembergu, ograniczona na wschodzie

ną metaliczną, mówi się, że stoi on wyżej pari i przewyżka stanowi zysk (agio); w przeciwnym razie, co niedostaje, stanowi stratę (disagio) danego zysku pieniężnego lub gatunku weksli.

Alp-Arslan (* 1029 — f 1072), drugi sułtan perski z dynastyi Seldżukidów; panował od roku 1064; prawnuk po kądzieli Seldżuka, założyciela dynastyi. Istotne jego nazwisko było Mohamed ibn Daud, imię zaś A., oznaczające „lwa walecznego,” otrzymał za świetne czyny wojenne. W r. 1059 po śmierci ojca, Dauda, objął tron chorasański, a w cztery lata potem, po wuju To-grul-Begu, został panem Persyi. Złączywszy oba państwa, zapanował na całej przestrzeni, ciągnącej się od Tygru do Oksu. Zdawszy rządy spraw

Eaejrklopcdya Powszechna Ilustr.

Ю0

wewnętrznych wielkiemu wezyrowi, Niżam-al-Mul-kowi, jednemu z najwybitniejszych mężów stanu muzułmańskiego świata, i ustanowiwszy następstwo tronu w osobie syna swojego, Malik-Sza-ha, A. zebrał wojsko i ruszył na zdobycze poza Eufrat. W przechodzie złupił w Cezarei słynny ze swoich bogactw kościoł św. Bazylego, skąd zabrał drzwi inkrustowane złotem i perłami, i wkroczył do Armenii i Georgii (1064), które zajął na własność. W r. 1068, zagrożony w swoich posiadłościach, cesarz Roman Diogenes wyruszył na czele wielkiej armii przeciwko wodzom A. i po długiej walce zmusił ich do wycofania się po za granice Eufratu. Wtedy A. wystąpił sam, rozbił naprzód wodza greckiego Baziliakosa, a potem pod Manzikert i samego cesarza Romana, którego wziął do niewoli (1071). Cesarz Roman musiał złożyć wielki okup, bo milion sztuk złota, oraz zobowiązanie wypłacać rocznie po 360,000. Odtąd A. stał się najpotężniejszym z władców azyatyckich: 1,200 książąt stanęło u stóp jego tronu, pod rozkazami jego stała armia licząca przeszło 200,000 ludzi. .Niezadługo potem A. wyruszył na nową wyprawę, na Turkestan, który postanowił wcielić także do swoich posiadłości. Z Bagdadu przeszedł nad brzegi rzeki Oksus; wojsko jego 20 dni przechodziło przez most, rzucony na tej rzece. Dalszy postęp zaborczy wstrzymała warownia Berzem. Dowódzca jej, Jusuf Kotwal, (czyli Jussef z Chowarezmii) bronił się dzielnie przez kilka dni, wreszcie musiał uledz przemagającej sile i poddał się. A. przyprowadzonego przed siebie przeciwnika, nie pomnąc jego bohaterstwa i uniesiony zapalczywo-ścią, zelżył,—to go zgubiło: Jusuf rzucił się na sułtana i przebił go kindżałem. A. żył jeszcze kilka dni. Pochowano go w Merwie, stolicy Cho-rasanu.—J. Preux: w Gr. Enc. Fr

Alp morskich departament (Dèp. des Alpes maritimes), jedna z 87 prowincyj, na które Fran-cya administracyjnie jest podzieloną. Zajmuje on południowo-wschodnią część państwa nad m. Sródziemnem, na granicy z Wiochami i na południowych stokach Alp Nadmorskich i Prowen-salskich, od zachodu zaś otaczają go: departament Varu i dep. Alp niższych. Powierzchnia, wynosząca 3,916 kim. П jest, z wyjątkiem południowo - zachodniej, nieznacznej zresztą części, całkowicie górzysta i tem wyżej ponad poziom morza wzniesiona, im bardziej odeń oddalona. Głównym i najwynioślejszyin punktem jest l’En-chastraye, rozległy, gałęzisty pień, 2,958 m. wysoki, sterczący na granicy Włoch, departamentu Alp niższych i dep. Alp m. Z pnia tego jedna gałąź biegnie zrazu ku południowi, tworząc grzbietem granicę z Włochami, poczem zwraca się ku pd. w. i całkowicie już do Włoch należy. Druga wkracza między dolinę górnego Varu, i jego lewego dopływu Tinée, gdzie w szczycie Bollètre dosięga 2,828 m., a w szczycie Mounier 2,818 m. Trzecia wreszcie biegnie na południo-zachód i tworzy granicę z sąsiednim dep. Alp niższych. Na wschód od linii Tinée-Var wypełniają powierzchnię gałęzie boczne głównego grzbietu Alp Nadmorskich, które z początku trzymają się na wysokości 2,000 ni., później jednak zniżają się stopniowo i nagle staczają się w morze. Na zachód od dolnego Varu wyniosłości są znacznie mniejsze: panuje tu Cheiron (1,778 m.), którego zachodnie gałęzie dążą ku Rodanowi, oraz obszerna wyniosłość M-t de Caran, która w szczycie Aup d’Andon dosięga 1647 m. Część departamentu, leżąca na południe od niej ponad morzem, jest krajem nizinnym, lekko pagórkowatym, który nigdzie 400 m. nad poziom morza nie dosięga. Samo wybrzeże morskie przedstawia się w dwojakim charakterze. Na wschód od Nicei (Nizza, Nice) góry przylegają tuż do morza, skutkiem czego wybrzeże jest strome, pełne ostrych, skalistych przylądków, (Martin, d’Aggio, Ferrât), a kolej żelazna, która dąży do Mentony, trzyma się ściśle samego brzegu i liczne posiada tunele. Na zachód od Nicei góry odsuwają się od wybrzeża, ma ono zatem znacznie łagodniejszy spadek i przedstawia się w postaci kilkanaście kilometrów szerokiej niziny nadmorskiej. Pod względem geologicznym skały archaiczne występują tylko na granicy włoskiej, oraz na wschodnim krańcu gór Esterel w okolicy Cannes; tu i tam otoczone paleozoiczną lub tryasową forma-cyą. Utwory jurajskie i kredowe zajmują największą przestrzeń, trzeciorzędowe głównie nad dolnym Varem, wreszcie starsze skały wybuchowe w okolicy Antibes oraz na granicy nadmorskiej z dep. Varu. Główną rzeką departamentu jest Var, biorący początek z góry Tête de la Sanguinière (2792 m.) i tylko małą częścią środkowego biegu wkraczający na terytoryum dep. Alp. Niższych. Z pomiędzy mnóstwa strumieni górskich, wpadających do Varu, najważniejsze są z prawej strony Estćron, z lewej zaś wypływająca z pod góry Cime de la Bonnette (2,712 m.) rz. Tinée oraz Vesubie, biorąca początek na należącym do Włoch stoku góry P-а dell’Argen-tiera (3,300 m.j. Z innych rzek nadbrzeżnych zasługują na uwagę: Roya z dopływem Bévère (dolny bieg i ujście we Włoszech), Paillon uchodzący do morza pod Niceą, Loup i Siagne. Pod względem klimatycznym dzieli się departament na dwie bardzo od siebie różniące się strefy: nadmorską i górską. Pierwsza z klimatem suchszym i wogóle bardzo łagodnym; zimy niema wcale, śnieg lub temperatura 0° należą do osobliwości. brednia roczna wynosi wNiceilö⁰, w Cannes 16°; gorąco letnie łagodzi wpływ morza, jak znów z drugiej strony zapędy wiatrów północnych i ostrych w zimie powstrzymane są przez góry. Strefa górska odznacza się krótkiem i gorącem latem, oraz długą i surową zimą. Nawiedza ją wiatr północny tramontana, przychodzący z ponad lodowców alpejskich, lub mistral północno-zachodni, gwałtowny i bardzo nieprzyjemny; od południa zaś ciepły ale suchy scirocco, odpowiadający szwajcarskiemu föhnowi. Zależna od klimatu i od wzniesienia nad poziom morza roślinność da się podzielić na 4 piętra: pierwsze do

wa-

2U0 m. jeet strefą cytryn i pomarańcz, drugie do 400 m. strefą drzewa oliwnego, trzecie do 1,000 m. strefą uprawy zbóż. czwarte wreszcie do 1,800 m. strefa lasów i pastwisk alpejskich. Administracyjnie dzieli się dep, A. m. na trzy obwody (arrondissements) t. j. Nicea, Grasse i Puget-Théniers, 25 kantonów i 152 gminy.

Ludność stale się zwiększa: w roku 1861 wynosiła 194,578 głów, w 1886 zaś 238,057, w tej liczbie bardzo znaczny procent cudzoziemców, bo 45,415 głów; fakt ten jednak łatwo objaśnia się obfitością stacyj klimatycznych, sprowadzających z całej Europy liczne zastępy chorych, lub osób szukających odpoczynku (Mentona, Ville-franche,

Nicea, Antibes, Cannes). Na 1 kilometr kwadratowy przypada 61 głów. Ludność zajmuje się przeważnie uprawą roli, skierowaną przede-wszystkiem ku plantowaniu drzewa oliwnego, latorośli winnej, morwy, kasztanów jadalnych, cytryn, pomarańcz i wszelkiego rodzaju owoców.

W 1882 roku dostarczył departament 350,000 hekt. oliwek i 79,381 hekt. wina. Bardzo żne miejsce w gospodarstwie ogrodowem zajmuje hodowla kwiatów wonnych, które już to są rozsyłane po większych miastach Europy, zwłaszcza w porze zimowej, już też służą do wyrobu olejków pachnących na miejscu (róża, jaśmin, fiołek, rezeda, mięta, hysop, tymian, tuberosa, rozmaryn, lewanda i t. p.). Ponieważ powyższe plantacye, jako bardzo zyskowne, zajęły najlepsze i najpodatniejsze grunta, przeto uprawa zbóż zeszła na plan drugi. Pszenica i kukurydza produkuje się w nieznacznej ilości, w dolinach wyższych kartofle, nieco owsa, żyta i jęczmienia.

Hodowla zwierząt domowych słabo rozwinięta.

Świat mineralny ubogi i, prócz ograniczonej ilości miedzi (Croix) oraz glinki, innych nie dostarcza materyałów. W przemyśle fabrycznym silniki parowe przeważają nad wodnemi (porów. dep.

A. wyższych i niższych) i skierowane są do wyrobu gazu, papieru, świec, olejarni, tartaków, a przedewszystkiem perfum i mydła. Przemysł tkacki prawie żaden — natomiast ceramika znajduje się w stanie kwitnącym. Komunikacye lądowe odbywają się przez jedyną kolej żelazną, biegnącą nad brzegiem morza z Toulonu do Genui, przez Cannes (odnoga do Grnsses), Cagnes,

Niceę, Monaco i Mentonę. Wewnątrz departamentu ułatwiają komunikacyę liczne drogi bite, z tych najważniejsze: z Nicei przez przełęcz Col di Tenda do Cuneo we Włoszech, z Nicei doliną Varu i Tinée przez przełęcz Vermillon do Barcelonetty (dep. A. niższych) i przez Puget Théniers do Digne, wreszcie z Cannes i Antibes przez Grasse w dolinę Verdonu. Pod względem oświaty posiada departament 453 szkoły elementarne i kilka zakładów średnich. W 1881 r.

14V₂ °/o rekrutów nie umiało czytać ani pisać,

(w całej Francyi stosunek ten wyraża się cyfrą 13,8°/o)- Stolicą departamentu jest Nicea (Nizza włoska, Nice,francuska) przy ujściu rzeki Paillon do morza Śródziemnego, 60,000 m-ców.And- s-Alp niższych departament .(Dép. des Basses AF pes) jeden z 87 departamentów Francyi, graniczy na północ z dep. Alp wyższych, na wschód z dep. Alp. morskich i z Włochami, na południe z departamentem Varu, od którego oddziela go Verdon, lewy dopływ Durance, wreszcie na zachód z departam. Vaucluse. Powierzchnia wynosi 6,954 km. □ i jest niemal całkowicie górzystą. Wyżyna departamentu należy do dwóch systematów: Alp Kottyjskich na północo-wschodzie i Alp Prowensalskich w pozostałej części. Alpy Kottyjskie drobną tylko gałęzią wkraczają na terytoryum departamentu, mianowicie na północ od doliny rzeki Ubaye, gdzie w szczycie G-d Bérard dochodzą do 3047 m., zresztą grzbietem głównym tworzą granicę z Włochami od pnia 1’Enchastraye do wyniosłej góry Tête de Toil-lies (3,179 m.) Najwyższy szczyt Aig. de Chain-beyron wynosi 3,400 ni., ma na południe przełęcz Col de Lärche (droga bita z Cuneo doliną Stury do Barcellonetty w dolinie Ubaye), na północy zaś dwie przełęcze: Lautaret i Longet, obie wiodące z doliny Varaita (Varoehe) w dolinę Ubaye. Alpy Prowansalskie pocięte są dolinami rzecznemi na kilka grup mniejszych. Między doliny Verdonu i górnego Varu wciska się gałąź oderwana od 1’Enchastraye (granica z Włochami), która w rozległym trzonie góry Pélat (3,053 m.) dosięga najznaczniejszej wysokości; dalszy jej ciąg ku południowi zniża się stopniowo (G-d Coyer 2,750 m., M-t de Tellon 1,894 m.) i przechodzi w kraj pagórkowaty na granicy z dep. Varu. Doliny Ubaye, Durance i Verdonu ograniczają obszerną wyniosłość, biegnącą w trzech równoległych pasmach: północne najwyższe dosięga w szczycie Les trois Evéchés 2,927 m., środkowe między dolinami Bléone i Asse przedstawia wierzchołek Cheval Blanc na 2,404 m. wysoki; południowe, wyższe od wschodu (Mourre de Chanier 1,951 m.) zniża się znacznie ku zachodowi między ujściem Asse i Verdonu do wysokości, nie przenoszącej 500 m. i w tym charakterze przekracza rz. Durance, gdzie departament, prócz północnej części M-gne de Lure 1,627 m., traci górzystą cechę. Pod względem budowy geologicznej, góry dep A. niższych należą wyłącznie do skał osadowych: środek departamentu między rz. Durance i górną Bleoną wypełnia formacya jurajska, po obu bokach której, na wschodzie i zachodzie, zjawiają się potężne masy tryasowe, gdy przeciwnie utwory kredowe występują nieśmiało nad środkowym Verdonem, i dopiero w górach de Lure, za rz. Durance, znaczne zajmują przestrzenie. Hydrografia kraju ściąga się całkowicie do systematu Durance, która przychodzi od północy z dep. Alp wyższych, gdzie bierze początek i na przestrzeni od Pontis do bisteron oddziela oba departamenty łukowato wygiętą linią. Najważniejsze jej dopływy dążą od wschodu: Ubaye z dopływem Ubayette, Sasse, Bléone, wypływająca z góry Les trois Evéchés, Asse, i wreszcie najdłuższy ze wszystkich Verdon. Z prawej strony dopływy są ma-łoznaczne, jak np. Jabron i Largue. Stosunki

roz-

And. S.

klimatyczne wykazują bardzo znaczną różnicę między wysoko wzniesionym północo-wschodem, a niskim południo-zachodem: tam w dolinach wyniosłych mróz dochodzi w zimie do 24°, tu pojawia się już drzewo oliwne i niektóre gatunki właściwe Prowancyi. Środkowa część departamentu, skutkiem nieopatrznego cięcia lasów, odznacza się klimatem stosunkowo bardzo surowym; ta okoliczność wywiera także niemały wpływ i na stan wody w rzekach, gdyż obnażenie zboczy górskich z szaty leśnej sprowadza pustoszące powodzie w dolinach. Opady atmosferyczne tracą na swej sile w miarę zniżania się powierzchni: na wschodzie dosięgają one od 1% do 2 m. (Barcellonetta w dolinie Ubaye) w środkowej części 1 m., w niższej południowej 78 cm. Piętra roślinne przedstawiają się w sposób na stępujący: najniższe cechuje uprawa drzewa oliwnego i wina na stokach górskich, zwróconych ku południowi; wyższe do 1,000 m. zajęte jest pod uprawę zbóż, kasztan jadalny ma tu także ftwoję granicę; następne piętro podalpejskie reprezentują lasy i wśród nich leżące pastwiska; ostatnie wreszcie, alpejskie, obejmuje najwynioślejsze szczyty. Pod względem administracyjnym dzieli się departament na 5 obwodów (arrondissements) Digne, Barcellonette, Castellane, For-calquier i Śisteron, 30 kantonów i 281 gmin. Ludność, skutkiem trudnych warunków wyżywienia się, zmniejsza się stale od lat 50; w r. 1836 wynosiła ona 159,045 głów, obecnie zaledwie 129,494 (19 na 1 km. □). Główne zajęcie mieszkańców stanowi rolnictwo i ogrodnictwo w cieplejszych dolinach niższych, pasterstwo zaś na wyżynach. Z pomiędzy przedmiotów produkcyi rolniczej wyróżnia się uprawa wina (123,493 hekt. 1882 r). drzewa oliwnego (40,500 hektol. oliwek); pszenica, kartofle, buraki i owies. Przemysł fabryczny posiłkuje się bardziej tanim silnikiem wody (wodospady), aniżeli parą, wogóle jednak mało jest rozwinięty; kilka papierni, zwijalnieja-dwabiu, fabryki płótna pośledniejszych gatunków wyczerpują przemysłową działalność mieszkańców. Stan hodowli zwierząt domowych nie jest bardzo kwitnącym: obfitość mułów i kóz, mniej stosunkowo owiec, bydła rogatego i koni. Fau nę dziką przedstawia: orzeł królewski, giemza, wilk, groźny postrach dla pasterzy, i znikający stopniowo z powodu wycinania lasów niedźwiedź. Komunikacyą ułatwiają: kolej żelazna wzdłuż rz. Durance z odnogą przez Digne do Ubaye, oraz kilka dobrze utrzymanych gościńców, z których najważniejsze: z Ubaye do Barcellonetty i z Barcellonetty w dolinę Verdonu. Dla szerzania oświaty ludowej istnieje 595 szkół elementarnych; procent analfabetów jest tu, jak wogóle w górzystych krajach, stosunkowo mniejszy, niż na nizinie: z pomiędzy rekrutów tylko 9.6% nie umiało czytać i pisać (w całej Fran-cyi 13.8%). Stolicą departamentu jest Digne, nad Bleone’ą, dopływem rz. Durance.

Alp wyższych departament (Dép. des hautes Alpes) jeden z 87 departamentów Francyi, graniczy na wschód z Włochami, na północ z dep. Sabandyi, na zachód z departamentami Izery i Drôme, na połud. z depar. АЛр niższych, Powierzchnia wynosi 5,589 kil. kw. Jest to jedna z najbardziej górzystych prowincyj, której wzniesienie ponad poziom morza nigdzie nie schodzi poniżej 500 m. i której szczyty najwynioślejsze przenoszą 4,000 m. Podobnie jak w dep. Alp niższych, góry należą do dwóch systematów: Alp Kottyjskich na wschodzie i Alp Delfinatu na zachodzie, oddzielonych od siebie doliną rz. Durance i przełęczą Lautaret. Pierwsze stanowią grzbietem granicę z Włochami, a zarazem wododział między zlewiskami Po i Rodanu. Od góry Monte Viso na południu biegnie główny łańcuch zwartemi i wyniosłemi szczytami, schodząc w dwóch tylko miejscach poniżej 2000 m; są to przełęcze: Mont Genèvre (1854 m.), przez którą wiedzie gościniec z Briançon do Turynu, oraz Col des Echelles, przez którą ma być przeprowadzona kolej żelazna z doliny rz. Durance do Bar-donnèche dla połączenia się z dr. żel. Turyn-Chambéry (tunel M-t Cenis). Z pogranicznych wierzchołków wyróżnia się Aiguillette (3297 m.) i Bric Froid (3302 ш.); z wewnętrznych zaś grup zasługuje głównie na uwagę ta, która rozległą masą zajęła widły, utworzone przez Durance i lewy jej dopływ Guil (dolina Queyras): jest to potężny pień góry Rochebrune (3324 m.). Inna gałąź, wciśnięta między doliny Durance i prawego jej dopływu Guisane, przedstawia jednolitą masę, dosięgającą w szczycie Gd Gabbier do 3,242 m.; panuje on nad przełęczą Lautaret; szczyty jednak Trois Ellions i Goléon sięgają znacznie wyżej (3,514 i 3,429 m.). Alpy Delfinatu reprezentowane są przez trzy potężne i szeroko rozsiadłe masy górskie. Pierwszą stanowi grupa Pelvoux, na granicy z departamentem Izery, strzelająca w górę do wysokości 4,103 m. szczytem Barre des Ecrins; ogromne lodowce spuszczają się w doliny ku systematowi Durance i Drac’u, jak np. En-coule, Sélé etc. Obszerniejsza, ale niższa, jest środkowa grupa, znana pod nazwą Massif du Champsaur, z której bierze początek dopływ Izery, Drąc. Połamane jej rozgałęzienia wielokrotnie przekraczają wysokość 3,000 m., i są tak zwarte, że nawet przełęcze dla pieszych są nadzwyczaj rzadkie. Ostatnia grupa, Dévoluy, przedstawia się w postaci zwalisk i ruin, jakby jakaś straszna katastrofa przeszła tędy i dokonała dzieła zagłady; najwyższy szczyt 2,793 m. Pozostałe wyniosłości, zbliżając się ku Rodanowi lub ku średniemu biegowi Durance, znacznie się zniżają i nigdzie nie dochodzą 2,000 m. Pod względem budowy geologicznej zaznaczyć należy, iż skały pierwotne zajmują dość wielki obszar; cała część grupy Pelvoux, znajdująca się w granicach departamentu, niemniej cały prawie obszar górski na prawym brzegu Drac’u, zbudowane są z granitu i gnejsu. Na formacyi paleozoicznej stoi Briançon i zbocza dolin, leżących na północ od tego miasta; utwory jurajskie występują nad rz. Du-ranoe szerokim pasem, tem szerszym, im niżej leży

koryto rzeki,—z nich także zbudowane są zbocza, departamentu jest miasto Gap, które liczy 12,000 otaczające dolinę Drac’u;—utwory kredowe zjawiają J mieszkańców, się głównie w grupie Dévoluy, trzeciorzędowe zaś j Alpejscy strzelcy, Alp i ni, są utworem Gari-w południowej części grupy Champsaur. Starsze j baldiego, który sformował ich podczas wojny skały wybuchowe występują nieznacznie w gru- ! z austryakami w r. 1859, na wzór wolnych od-pie Pelvoux. Rzeki departamentu należą w nie* ; działów, z ochotników złożonych. Wojsko to wy-znacznej tylko części do zlewiska Izery przez , róźniała bluza czerwona, której i wódz ich od Drąc i jego dopływy (Romanche), głównie zaś i roku 1849 używał. Służyli w niem nietylko włosi, rzeka Durance zbiera wody z Alp Kottyjskich ale i obcy. Z początku umoderowanie (nie Delfinatu. Z lewych jej dopływów ważniejsze są: ¹ durowanie) czyli oporządzenie i uzbrojenie S. a. Cervierette i Guil, wypływający z pod góry Yiso, były bardzo niedostateczne, lecz zczasem zostały na przeciwległym stoku źródlisk rz. Po;—prawe j doprowadzone i zastosowane do wymagań lekko-są liczniejsze i zasobniejsze w wodę, bo zasilane ' ści w ruchach i łatwego przenoszenia się z rniej-są potokami lodowców; takiemi są: Clarée, Gui- i sca na miejsce, które takiemu wojsku jest wła-sane, Gyronde i inne. Wpadający pod Sisteron j ściwe. 2 maja 1859 r., w chwili, gdy włosi zaba-Buech jest po rzece głównej najobszerniejszym j wiali austryaków nad rz. Sezyą, wtargnął Gari-systematem rzecznym. Bardzo znaczne wzniesie- j baldi ze swymi strzelcami do Lombardei polnie powierzchni nad poziom morza oddziaływa nocnej, skąd zagrażał prawemu skrzydłu i tyłom ujemnie na warunki klimatyczne: zima jest długą nieprzyjaciela. Z tymiż strzelcami, w liczbie 1,000 i surową, lato w dolinach gorące, burze nader ludzi, przedsięwziął on w r. 1860 swą sławną wy-częste. Opady atmosferyczne niezwykle duże: do- prawę do Sycylii. Organizowani w 7 kompanij, chodzą one do 1% m. a w niektórych miejscach służyli S. a. za kadry dla armii, która stała się prawie do 2 m. rocznie. Roślinność wogóle ubo- głównym czynnikiem zjednoczenia Włoch. Pó-ga: wino udaje się tyłków dolinach, leżących ni- źniejsza jednakże ich wyprawa w roku 1862, żej 600 m., i to na stokach górskich, zwróconych w celu przyłączenia Rzymu, skończyła się, jak ku południowi; orzech włoski nie dosięga 1,000 m.; wiadomo, klęską pod Aspromonte. Dziś S. a. śliwa ukazuje się jeszcze na wysokości 1,300 m., pod nazwą „Alpini”, wspólnie z karabinierami a jabłoń 1,400 m.;—wyżej są już tylko lasy, past- i bersalierami, składają piechotę właściwą. Przez wiska i łąki alpejskie. Uprawa pszenicy ma miej- dekret królewski z 10 lipca 1887 r. liczba ich see tylko w niżej położonych dolinach, wyższe została podniesioną do 7 pułków (22 bataliony zajęte są przeważnie pod uprawę kartofli i owsa. o 75 kompaniach). Pułki noszą numeia od 1-go, mniej zaś jęczmienia i żyta. Z pomiędzy zwierząt, do 7-go, bataliony zaś nazywają się od miejsco-domowych, hodowla mułów, podatniejszych do po- j wości, szczególnie zaś okręgów górskich, w któ-dróży w górach, przeważa nad końmi, zaś owiec rych kwaterują, a z których zarazem formują się i kóz nad bydłem rogi tern; z dzikich częstym jest i uzupełniają, jak: öusa, Pignerolo, Aosta, Ivrea wilk i niedźwiedź, niemniej giemza, orzeł i zając i t. d. Kompania A. s. składa się na stopie po biały. W górach dobywa się ołów srebronośny koju z 4 oficerów, 5 podoficerów, 12 kaprali, 8 i nader ważny dla przemysłu antracyt; bogatsze gefrejterów, 3 trębaczy, 8 saperów i 83 szerego-są atoli kopalnie gipsu i łupku do krycia dachów, wych, razem 120 ludzi; na stopie zaś wojennej Przemysł fabryczny skromnie się przedstawią: ma być w kompanii 250 żołnierzy. Razem S. a. fabryki skór, młyny, tartaki, tkalnie, pośledniej- liczą w czasie pokoju 487 oficerów i 9,575 sze-szego gatunku płótna i t. p. Warunki dla ko- regowych. Do tego należą kadry czyli dépôt, munikacyi są z natury rzeczy bardzo nieprzy- utrzymywane \y czasie pokoju w liczbie 22 kom-jazne, pomimo to, stan dróg i ich rozgałęzienie panij dla milicyi ruchomej i tyluż kompanij dla odpowiadają należycie potrzebom ludności. Droga pospolitego ruszenia.—(„ Jahresbericht über die Ver-żelazna z Sisteron przez Gap i Embrun do Brian- änderungen und Fortschritte im Militärwesen”, çon (1,205 m.) przerzyna departament w całej je- Jahrgang 1887 y. Löbell. Berlin), go długości, gościńce zaś bite są liczne i, jak Alpejska roślinność. Pod tą nazwą rozumiemy zwykle we Francyi, dobrze utrzymane. Potrze- roślinność, właściwą wszystkim wyniosłym łańcu-bom oświaty ludowej czyni zadość znaczna sto- chom górskim na ziemi. Ma ona cechy wybitne, sunkowo ilość szkół elementarnych (594), skutkiem które ją wyróżniają od roślinności okolic niżej czego liczba nieumiejących czytać ani pisać jest ! położonych, a jakkolwiek nie odznacza się wielo-niewielka, gdyż wynosi tylko 4.76% (w całej Frań- j ścią gatunków, to jednak ubóstwo swe w tym cyi 13.8%)* Te same, co i w depart. Alp niż- względzie wynagradza innemi przymiotami. Prze-szych trudne warunki wyżywienia się i utrzyma- dewszystkiem żywość i świeżość barw, tak liści, nia stały się powodem, że ludność od lat 50 sta- jak i kwiatów, jest daleko większą, aniżeli w do-tecznie się zmniejsza przez emigracyą do niższych linach: białość jej jest nieposzlakowana, fiolet, departamentów i do znaczniejszych miast Frań- błękit lub czerwień mają siłę i głębokość tonów cyi. W 1836 r. liczono 131,162 głów, obecnie we wszystkich odcieniach, a szmaragd liści tak tylko 122,924 t. j. 22 na kilometr □. Admi- żywy, jakim błyszczy roślinność nizin tylko po nistracyjnie dzieli się departament Alp wyższych ożywczym deszczu majowym. Obok przepychu na 3 obwody (arrondissement), to jest Gap, Brian- barw, odznacza się A. r. silnym, przyjemnym, bal-ęon i Embrun, 24 kantony i 189 gmin; stolicą samicznym zapachem i oryginalną, sobie właściwą

’s.

And.

uniun-

K. G.

Al

And. S.

K. J.

na

budową. Składa się ona z osobników o korzonkach niewielkich, ale ścisłych, drzewiastych, o silnych łodygach i liściach, o kwiatach dużych; osobniki te są wogóle nieznacznej wielkości, mają wzrost przeważnie rozłożysty, niski. Stosownie do szerokości geograficznej, piętro, na którem ukazują się rośliny alpejskie, jest mniej lub wię-oej nad poziom morza wzniesione. Na południowym stoku Himalajów rozpoczyna się ono na wysokości 3,600 m., podobnie w równikowych Andach; w Sierra Ńewada (Hiszp. pd.) na wysokości 2,400 m., w Alpash od 1,600 — 2,000 m., w Tatrach 1,300—1,500 m., w Skandynawii 1,000 m., w okolicach podbiegunowych znacznie niżej. Od ogólnej roślinności alpejskiej odróżnić należy roślinność, właściwą Alpom europejskim. Christ liczy w Alpach 294 gatunki, z których 64 rośnie w Grönlandyi i na Szpicbergu. Bardzo liczną jest tu rodzina jaskrowatych (Ranunculaceae) zawierająca 26 gatunków, reprezentowanych głównie przez jaskry i sasanki. Zpomiędzy złożonych y. koszyczkowych, najpowszechniejszych, zasługują na uwagę: gwiazdosz alpejski {Aster ab pinus), (ob. ryc.), bylica skalna {Artemisia mutel-lina) (ob. ryc.) oraz szarotka ( Gnaphalium leon-topodium), (ob. ryc.), która znajduje się i w Tatrach. Z rzędu wierzbowatych wyróżnia się wierzba siatkowata (Salix reticulata), (ob. ryc.), choć i inne gatunki są dość liczne (S. herbacea, retu-sa). Z rzędu Myrsineae obficie przedstawioną jest rodzina pierwiosnków {Primulaceaé), a mia nowicie pierwiosnek najmniejszy {Primula minima) oraz gduła europejska {Cyclamen Europae-um), nazywana mniej właściwie fiołkiem alpejskim (ob. ryc.). Powszechnym jest bardzo łomi-kamień {Saxifraga), jak np. łomikamień modry {8. caesia), (ob. ryc.), łomikamień przeciwlistny (S. oppositifolia) i in. Goryczkowate mają najlepszego przedstawiciela w gencyannie czyli goryczce, z kilku odmianami, jak g. niska, odm. miękka, albo bezłodygowa {Gentiana acaulis var. mollis) (ob. ryc.), g. węgierska (G. pannonica).— Najpiękniejszym okazem flory alpejskiej jest nie-zaprzeczenie różaniec kosmaty {Rhododendron Mr-sutum) (ob. ryc.), zachwycający oko żywością oraz świeżością barwy, znany zwykle pod nazwą róży alpejskiej (rodź. Wrzosowatych). Pięknym choć skromnym jest fioletowy kwiat jaślinka {Solda-nella minima) (ob. ryc.), oraz fiołka alpejskiego, ( Viola alpind), (ob. ryc.),—żywa żółta barwa Aro-niki {Aronicum glaciale), niemniej śnieżnobiała korona dębika {dryas octopetala), (ob. ryc.) lub pstra gwoździka alpejskiego {Dianthus alpinus), (ob. ryc.). Rośliny krzyżowe ( Cruciferae), dzwonkowate (Campanulaceae) i baldaszkowe {Umbelli-ferae) są wogóle bardzo dobrze reprezentowane, słabiej strąkowe {Legumino<ae) i jednoliścienio-we {Monocotyledoneae). Niektóre z pomiędzy roślin wybiegają znacznie ponad linię śnieżną, tak np. jaskier śnieżny {Ranunculus glacialis) znalezionym został na wysokości 3,140 m. Wyżej sięgają tylko rośliny skrytopłciowe: mchy i porosty, które znajdowano nawet na wysokości 4,520

m. (Mont Blanc). Alpejskich roślin ondemicz-nych jest stosunkowo mało w Alpach, obfitsze są one w miejscowościach suchszych, ki dla tego południowa strona Alp więcej ich ma, niż północna.

Alpejska róża. Nazwę tę nosi mały krzew, o różowych kwiatach, Rhododendron ferrugi-newn.

pejska zorza. Przed wschodem i po zachodzie słońca obserwować można niekiedy w Alpach wspaniałe zjawisko optyczne. Z chwilą, gdy zachodzące słońce rozlewa mrok w dolinach, złoci ono jeszcze wierzchołki gór i pola śnieżne swe-mi promieniami; powoli złota barwa zmienia się na pomarańczową i rozlewa wówczas najsilniejsze blaski. Tymczasem słońce kryje się coraz bardziej pod horyzontem, a jednocześnie zorza na szczytach staje się z pomarańczowej różową, potem blado-różową, aż nareszcie znika na chwilę, pogrążając wierzchołki w matowym bladym blasku. Wkrótce jednak szczyty i pola śnieżne raz jeszcze oblewa różowy nikły odblask, tworzący kontrast z ciemno fioletowem tłem nieba, lecz ten nie trwa już długo i kończy zjawisko wówczas, gdy słońce zajdzie o 6° stopni pod horyzont. Zorza poranna nie bywa tak wspaniałą, jak wieczorna, i następuje w odwrotnym porządku szczegółowych momentów zjawiska. Bywają lata, że zorza alpejska nie ukazuje się ani razu w pełni swej okazałości, co zależy przedewszystkiem od przezroczystości powietrza. Przyczyna zjawiska jest ta sama, która wywołuje zwykłą codzienną zorzę ranną lub wieczorną (ob. Zorza) i polega na tern, że słońce, które dla niższych miejsc na ziemi już zaszło, oświetla jeszcze wyższe warstwy powietrza, a te znów rozpraszają światło w niższe warstwy. Po dniach słonecznych zdarza się w Alpach słabe przeświecanie pól śnieżnych i lodowych w nocy : jest ono skutkiem fo-sforescencyi.

Alpejski granit, inaczej granit protogino-wy, składający się z błyszczącego ortoklazu, matowego oligoklazu, ciemno-zielonej miki w tabliczkach sześciokątnych, i jasno lub szmaragdo-wo-zielonego talku, często przenikającego oligo-klaz. Występuje w Alpach zachodnich.

Alpejski róg. Tak się nazywa narzędzie muzyczne, dęte, wyłącznie używane przez pasterzy gór alpejskich, zwłaszcza szwajcarskich. Każdy z pasterzy sam sobie wyrabia taki róg z bardzo wąskich klepek drewnianych, które przedtem moczy w wodzie tak długo, dopóki nie nabiorą odpowiedniej giętkości, a następnie z owych klepek zwija rurę, dochodząeą do 3-ch stóp długości, końcu osadza mundsztuk również drewniany. Jest to więc instrument nader pierwotnej budowy, podobny do ligawki (ob.), używanej przez wieśniaków polskich, służący zarówno do dawania sygnałów, jak i do wygrywania prostych melodyj tanecznych, zwanych „Kuhreigen” (Ranz des vaches). Zwykle część pierwszą „Kuhreigen” wykonywają pasterze w tempie bardzo wolnem (acńf-gio), drugą zaś w prędkiem (allegro), i tak na przemiany; prawie wszystkie kadencye zawieszają

V«

/&

<53

'/* \

Л»

VI

1) Salix reticulata (Wierzba siatkowata)

Г!Шъ.

\ê

К¹

4) Dianthus alpinus (Gwoździk alpejski).

Чг

Ой

mä

ÉlS!

Ч--

«шш

6t

Saxifraga caesia (Łomikamień modry).

tu

(V&

■я

*ä&

A-

■>/

)vy

k7

Kz.

ALPEJSKIE ROŚLINY,

1ЖТ¹

p'

■'

,^v

(l\

yr-

*w

7~-

10

2) Onaphalium Leonfopodium (Szarotka).

/Г

3) Dryas octopetala (Dębik ośmiopłatkowy).

ГЩ;

;L -..

PK

pr

7) Gentiana aeaulis var. mollis (Goryczka niska odm. miękka).

■im

Djf

\.№

5) Primula minima (Pierwiosnek najmniejszy).

■Ч.

Г?*

XV.

ШшШЛ

r\Æ.

ГМ;

V,

Li

Xi

Ûh

»SfSp

Ki.

8) Aster alpinus (Aster alpejski).

Élfeà

4|

Г..Л

ft)

i)

/Л !

.>3

LYS!

lg

111

XL .

PSW);

шжчЛ-

Гп . ••

/5

'A:

Ł--M 10) Cyclamen europaeum (Gduła europejska t. z. Лл    —-    ■“■-■ Fiołek alpejski). '-*⁴

'Л1

#1

9) Artemi-la Mutellina

(Bylica górska;. 12; Viola alpina (Fiołek"alpejski)

13) Soidanella minima. 11) Rhododendron hirsutum (Róża-(Jaślinek najm liejszy;. nieć kosmaty, t. z. Róża alpejska;.

;

*

?OLi / ^Ч'

T

;■ ;;' >

y

-.- ' /

'

г’

i-

f

. <»

V

V

;

melodyę na dominancie. Wszyscy, którzy sły- mienną postać przedstawiają, występując jako szeli muzykę na rogach, nie mogą się jej na- układ piaskowców bez skamielin (piaskowiec grö-chwalić, równie jak i zapomnieć efektu echa, od- deński), na których leżą cienko uławicone wapie -bijającego donośne dźwięki rogu o ściany skał nie (wapienie seisserskie) z wyżej wymienionemi alpejskich.    A-Po1- szczątkami organicznemi. W Alpach wreszcie

Alpejski tryas. Formacya tryasowa tę mię- lombardzkich istnieją na tym poziomie łupki w mi-dzy innemi szczególność przedstawia, że w każ- kę bogate, piaskowce i zlepieńce z Volthia hete-dej niemal miejscowości w odmiennej występuje rophylla (Servino). W Alpach północnych nad postaci (facies). I tak, jeżeli w Niemczech przed- pokładami werfeńskiemi, przeplatając się z postawia trzy wyraźne, a odmienne od siebie ogni- czątku z niemi, leżą wapienie guttenstein-wa (pstrego piaskowca, wapienia muszlowego skie, czarne lub ciemno-szare, białemi żyłkami* i kajpru), skąd i nazwa jej powstała, to w An- spatu wapiennego poprzerzynane, cienko uławi-glii brak jej całkowicie ogniwa średniego i wapie- cone, z Ceratites Cassianus i Naticella cosiata. nia muszlowego); amerykański zaś nowy czerwo- Wszystkie te wymienione tu warstwy uważać папу piaskowiec nie daje w sobie wyróżnić owych leży za utwór współrzędny właściwemu pstremu trzech niemieckich cgniw, i ledwo niektóre ska- piaskowcowi i górnemu jego poziomowi (Rötb*). mieniałości, w nim zawarte, a wspólne niemiec- 2) Wapienie Virgloria (pokłady trygonel-kiemu kajprowi, wskazują równoważność po- lowe), twarde, krzemionkowe wapienie, rzadko kładów, w których się znajdują, z górnemi po- w grubszych nad 30 lub 40 metrów pokładach, kładami niemieckiego tryasu. Alpejski wreszcie z Encrinns Hliiformis Schloth., Dadocńnus gra-tryas, tak petrograficznemi, jak i paleontologicz- cilis Buch, Retzia trigonella Schlotb., Terebratu-nemi właściwościami swojemi, różni się całkowicie la vulgaris Schloth., T. augusta Schloth., Rhyn-od wszystkich innych. A jakkolwiek przed sie- chonella decurtata Gir., Ceratites dux Gieb., Spi-demdziesięciu laty stwierdzono obecność wapienia rifer Mentzeli Dunk., 8. fragilis, Oervillia socia-muszlowego w Alpach, to po długich dopiero Us Schloth., Lima striata Schloth., Myophoria i mozolnych badaniach udało się wreszcie zrozu- vulgaris Schloth. Wszystkie te szczątki organi-mieć istotne następstwo pokładów, poniżej, a szcze- czne są charakterystycznemi skamielinami nie* golnie powyżej poziomu wapienia muszlowego mieckiego wapienia muszlowego, znajdowanemi w alpejskim tryasie występujących. Bo oprócz bądź w całych Niemczech (jak Encrinus lilii-niezmiernie zawikłanych stosunków w uławiceniu formis, Gervillia socialis, Lima striata, Retzia pokładów, ich zgięć, pofałdowań, przerw, zupeł- trigonella, Myophoria vulgaris) bądź charakte-nej od siebie odmienności, jaką pojedyncze po- ' rystycznemi dla dolnego piętra wapienia muszlo-kłady w bardzo bliskich sobie punktach przed- wego górno*szląskiego. Tym sposobem wapień stawiają, oprócz tej także okoliczności, że kajper Virgloria skamielinami swemi znamionuje się, ja-niemiecki jest utworem nadbrzeżnym i zatokowym ko przedstawiciel dolnego co najmniej piętra nie-o nieznacznej grubości, kiedy górny tryas alpej- j mieckiego wapienia muszlowego, tak zwanego w a-ski jest potężnym osadem głębokiego morza, na pienia falistego. Powyżej leżące szeregi powielę tysięcy stóp grubym,—to jeszcze wielce za- kładów, zaliczane do górnego alpejskiego tryasu, gadkowem było występowanie w tym tryasie alpej- są utworami głębokiego morza, prawdopodobnie skim skamielin, niewątpliwie paleozoicznych, jakie współrzędnemu ogniwu kajpru, osadzonemu zeza dawno wymarłe uważano (Orthoceras, Goniati- wnątrz Alp z płytkiego morza; jakkolwiek być tes), obok szczątków zawcześnie niejako pojawiają- może, że pokłady halobiowe i partnacliskie, le-cych się gatunków czysto mezozoicznych (drugo- żące bezpośrednio na wapieniu Virgloria (a za-rzędowych) (Ammonites, Belemnites). Otóż sta- tern na równoważniku wapienia falistego) mogą ranne dopiero badania geologiczne ostatnich lat być współrzędne właściwemu wapieniowi muszlo-dziesiątków dowiodły, że, pomimo tych wszystkich wemu niemieckiemu.

odmienności, dadzą się jednakże wyśledzić i w al- //. Alpejski tryas wyższy. Badanie jego wiel-pejskim tryasie trzy ogniwa oddzielne, odpowia- kie z tego względu mianowicie przedstawia tru-dające ogniwom niemieckiego. Ze względów wszak- dności, że utwory, do składu jego wchodzące, na że paleontologicznych uważano za właściwsze po- punktach bardzo niewiele od siebie odległych wydzielić tryas alpejski nâ dwa tylko wielkie ogni- stępują w całkiem odmiennej, i petrograficznej, wa: niższe i wyższe.    i paleontologicznej, postaci. Z tern wszystkiem,

/. Alpejski tryas niższy składają piętra na- wśród masy pokładów, na 1,000 przeszło metrów stępujące: 1) Piaskowiec grodeński i po- grubej, dają się wyróżnić następujące piętra: 1) kłady werfeńskie. W Tyrolu północnym Pokłady obfitujące w skamielinę Halobia bom-i w Salzburskiem tryas rozpoczyna się pokłada- meli, któremi wszędzie rozpoczyna się ogniwo mi werfeńskiemi, czyli warstwami piaskowców górnego tryasu, jakkolwiek skamielina ta nie jesl łupkowych, czerwono-zielonych lub brunatnych, wyłączną dla nich, ale raczej wspólną dla całego zawierających skamieliny : Posidonomya (Mo- górnego tryasu. Na tych pokładach halobiowych notis) Clarae Buch, oraz jądra kamienne My a- w północnym Tyrolu i Voralbergu leżą warstwy cites Fassaensis Wissm., Naticella costata MUnst., Partnachskie, to jest ciemne margle i wapie-Ceratites Cassianus Quenst. W południowym nie, zawierające rogowiec, a szczególniej piaskow-znowu Tyrolu najniższe pokłady tryasu nieco od- ce z roślinami węgla ilastego, jak Pterophyllutn

Gümbeli stur-, Eqmsetes arenaceusBrogn., a tak- na wapieniach Virgloria, składają się z szarych Ź8 Bactryllium Schmidi Heer. Powyżej znów i piaskowców i glin łupkowych, a zawierają florę idą żółtawo-szare albo białe, często okruchowco- | i faunę mieszaną z form tryasowych i lejasowych, we, dolomity (dolomit Partnachski, albo średnie j jak tryasowe: Eąuisetes columnaris, Eq. arenace-pokłady Wengenu), n 300 przeszło metrów gru- [ us, Taeniopteris vittata, Pterophyllum longifo-

be. 2) Pokłady sol e Salzkammergutu w Hal- liurn, i lejasowe: Pecłen łiasinus, Spirifer ro• leinie, Aussee, Ischlu, Berchtesgadenie, Reichen- stratus, Terebrala cornuta. Czy pośrednie te po-hallu, w ich stropie czerwone margle, podobne do kłady do tryasu, czy do jury zaliczyć wypada, kajprowych, a nad niemi czarne, biało żyłkowane jest kwestyą nierozstrzygniętą. Na pokładach wapienie (reichenhallskie). Sól występuje tu bądź Kósseńskich w wielu miejscowościach alpejskich litemi, znacznemi masami, bądź rozsiana w gli- leży istotny lejas dolny, czyli pas z Ammonites nie popielatej, razem z gipsem i anhidrytem (Ha- planorbis.

selgebirge). 3) Wapienie Halsztadzk'ie,ja Skały wybuchowe tryasu alpejskie-sno-czerwone lub białe, zbite wapienie o odłamie go. Wbrew zupełnemu brakowi współczesnych muszlowym, czasami pstre i marmurkowane, do- skał wybuchowych w normalnym tryasie nie-chodzące od 800 do 1,000 metrów miąższości, mieckim, współrzędny mu alpejski obfituje odznaczające się mianowicie niezwykłem boga    w skały, których wydostanie się z łona ziemi

ctwem w głowonogie, a szczególniej w kuliste nastąpiło podczas okresu tryasowego. Szczegól-ammonity i ortoceratyty, którym towarzyszą nie- niej w Tyrolu południowym napotykają się liczne które gatunki rodzajów Nautilus i Ceratites. Naj- wyłonienia skał ogniowych płynnych w ciągu te-ważniejszemi i najcharaktystyczniejszemi skamie- go okresu. Tak porfir a u gitów y, przerzyna-linami tego piętra są: Ammonites Metternichii jący pokłady tryasowe, występuje w alpie Seisser Hau.. Am. Johannis Austritte Klipst., Am. tor- pod postacią potężnej żyły pokładowej i niezli-natus Bronn., Am. floridus Wulf.. Orthoceras al czonych żył mniejszych; w Latemar—jako ogromna veolare Quenst., Orth, dubium Hau., Ceratites то- żyła zwyczajna, z wybitnem słupowatem rozpa-des^sBuch., inakoniec Monotis salinaria Bronn., daniem, składami tufu i okruchowcami (brekczya-wypełniająca całe pokłady wapienia. 4) Pokła- mi) tarcia. Żyła melafiru nietylko przerzyna dy Cassianu w Alpach południowo-tyrolskich, tryas dolny, ale i porfir augitowy, a pod Predaz-pokłady kardytowe w północno-tyrolskich, zo tworzy szeroką powłokę. Z Syenitu powstała pokłady Raiblu w Alpach karnijskich, a więc potężna masa góry Monzoni, którą hyperste-wielce różnorodna pod względem petrograficznym nit znowu przerzyna żyłami, na 20 do 30 me-grupa szarych wapieni marglowych, ciemno-bru- trów grubemi. Granit turmalinowy tworzy natnych i czarnych łupków, cienkopłytowych bi- też w obrębie tej góry stożkową kopułę i mnogie tumicznych łupków marglowych, oraz oolitów, żyły drobniejsze; porfiryt wreszcie, jako naj-niezmiernie w szczątki organiczne bogata, z po- młodsza względnie skała, pojedyńczemi żyłami między których Ammonites Aon Münst., Am. flo- przerzyna wszystkie powyżej wymienione utwory ridus Wulf., Ostrea Montis Caprilis Klipst., Cor- ogniowe. Z wyłonieniami temi stoi też w gene-bula Rosthorni Boué., Myophoria Kefersteinii tycznym związku przeobrażenie zbitego wapienia Münst., a szczególniej Halobia rugosa Güinb. tryasowego w marmur śnieżno biały, po części i Cardita crenata Goldf., są najwięcej charakte- grubo-krystaliczny, który prawie wszędzie wystę-rystycznemi. Piaskowce również, zawierające Vol- puje w pobliżu zetknięcia się wapienia owego z mętem heterophylla Brogn. i Taeniopteris vitatta lafirem, porfirem augitowym i syenitem. W mar-Bronn., a także łupki bitumiczne Raiblu, obfitu- murze tryasowym, powstałym przez sąsiedztwo jące w ryby, należą do tego piętra. 5) W apie- z syenitem, występują nadto, jako następne wy -nie Dachsteinu, Alp Noryckich i austryackich twory przeobrażenia skutkiem zetknięcia, kryszta-przedmurzy alpejskich, zbite lub drobnoziarniste, ły granatu, Wezuwiuszu i gelenitu. Odkąd tryas białe, żółtawe lub szare, do 700 metrów miąż- alpejski należycie zbadanym został, wykryto na-szóści dochodzące, z długim na stopę Megalodus stępriie w górach śnieżystych (Sierra Nevada) triqueter Wulf. Zastępuje je w części dolomit w Kalifornii, na Szpicbergu, w Syberyi północ-wielkiemi masami bez skamielin, tworzący dzikie, nej i w Himalajach, formacye zupełnie z postaci gołe i strome góry. 6) Grupa Retycka, po- mu podobne, z niektóremi identycznemi skamie-kłady Kosseńskie, pas Avieula contorta, po- linami. Jest to dowodem, że alpejska forma trya-kłady gervilliowe; zwykle ciemno-szare, zbi- su, nie jest bynajmniej, jak pierwotnie przypu-te, cienko uławicone margle gliniaste i łupki mar- szczano, zagadkowym miejscowym jedynie wy glowe; łatwo wietrzejące, na 10 do 30 metrów tworem, ale raczej szczególną, normalną, swoistą grube, z Avicula contorts Porti., Protocardium właściwością tryasowych, głębokich morskich osa-Rhätieum Merian., Gervillia inflata Schafh., G. dów. Tryas więc niemiecki nie jest typową, po-praecursor Quenst., Pecten Valoniensis Defr. — wszechną jego formą, ale tylko szczególną, miej-są utworem współrzędnym niemieckiemu Rätho- scową, osadem nadbrzeżnym, zatokowym, nie głę-‘ wi i angielskiemu pasowi Coneorta. Toż samo bokim. Tym sposobem tryas alpejski i niemiee-prawdopodobnie orzec wypada o pokładach G re- ki lub angielski mają się do siebie, jak wapień steńskich, które na północnym stoku Alp węglowy do kulmu, lub dewon właściwy do czer-wschodnich od Wiednia do Gmunden spoczywają wonego starego piaskowca» W ostatnich czasach

unoszą.

geolog austryacki, Mojsisowicz, zajmował się spe-oyalnie badaniem alpejskiego tryasu. Niższe jego ogniwo dzieli on na dwa piętra, z których dolne nazywa, podobnie jak w Niemczech, pstrym piaskowcem, przyjmując dla niego pas jeden z Ammonites ( Tirolites) Cassianus; górne zaś, czyli wapień muszlowy, dzieli na dwa pasy: niższy z Ce-ratites hinodosus i wyższy z Ceratites trinodosus. Całe górne znowu ogniwo alpejskiego tryasu dzieli on na trzy piętra: na najniższe—no ryckie, średnie—kary ntyj ski e,i górne—rety ckie.W piętrze noryckiem rozróżnia dwa pasy: dolny, z Ammonites (Trachyceras) Reitzi i Amm. (Tracbyce-ras) Curionii, i górny z Amm. (Trachyceras), Airchelaus i Daonella (Halobia) Lommeli. Ka-ryntyjskie piętro z kolei dzieli na trzy pasy: dolny z Amm. (Trachyceras) Aon\ średni z Amm. (Tr.) aonoides, i górny z Avicula exilis i Turbo solitarius. W piętrze retyckiem przyjmuje pas jeden z Avicula contorta. Porównywając wreszcie 7 sobą pojedyńcze okręgi tryasowe, ustanawia dla górnego tryasu dwie prowineye: juwawską, obejmującą część Alp wapiennych północnych, od Berchtesgadenu na zachodzie, do Herrensteinu pod Wiedniem na wschodzie, i prowincyę śródziemną, obejmującą całą pozostałą przestrzeń tryasowych osadów w Alpach. Wspominaliśmy nakoniec wyżej, że tryas alpejski ważnym jest ze względu na zawierające się w nim pokłady soli kamiennej i źródła solankowe na północnych stokach Alp austryackich, jak niemniej w Salzkam-mergucie, w Iszlu, Hallsztadzie, Halleinie; w Ba-vvaryi w Berchtesgaden; w Tyrolu w Hall. W trya-sie też napotykają się pokłady węgla kamiennego, a w Idryi w Krainie słynne kopalnie rtęci. K-J

Alpejskie lodowce. Miano to służy w ogól-, ności wszystkim pokładom lodu, powstałym przez stopienie i zlanie się w jednorodną litą masę twardych ziarn lodu ziarnistego (Firn, névé), występującym w górach krajów umiarkowanych i gorących, na wyżynach mniej więcej 2,500 metrów. Lodowce te zowią się alpejskiemi dla odróżnienia ich od lodowców podbiegunowych, występujących w górzystych lub pagórkowatych okolicach, podwysokiemi szerokościami geograficzne mi położonych. Lodowce podbiegunowe końcami swemi sięgają aż do morza, którego fale podmywają je, gruchocą i jako góry lodowe z sobą

к. J.

Alpejskie gospodarstwo. Tak się powszechnie nazywa hodowla bydła rogatego na połoninach i halach górskich, oraz związany z nią przemysł nabiałowy, jak wyrób masła, sera, cukru mlecznego, żętycy, serwatki i t. p. Wysokie łańcuchy górskie, już to z powodu chłodnego klimatu, któ-. ry przeszkadza dojrzewaniu roślinności zbożowej, już to dla zbyt wielkiej stromości zboczy, już też wreszcie dla zbyt cienkiej warstwy ziemi ro-dzajnej, wskazują człowiekowi pasterstwo, jako jedyne dla niego zajęcie, które mu wyżywić się pozwoli. Apenin czy Pireneje, Karpaty czy góry Armenii, zaludniały i zaludniają do dziś dnia ludy pasterskie, koczownicze albo stale osiadłe,

fe*:j(klO|>e<lTb fnwtxeohna Umtr,

rozwijając hodowlę trawoźernycb zwierząt domowych wszelkiego rodzaju, polepszając wTarunki pastwisk i doprowadzając produkcyę nabiałową ilościowa i jakościowo do jak najwyższych granic. Nigdzie jednak A. g. nie dosięgło takiego stopnia rozwoju, ani tak racyonalnie nie jest prowadzone, jak w Alpach. Pastwiska alpejskie użytkowane są tu dwojako: albo są spasane przez bydło, albo też koszone. Pierwsze znajdują się prawie wyłącznie w wyższych okolicach Jponad 1,200 m., drugie w niższych. Już w pierwszych dniach czerwca pasterze wyganiają swe trzody na wyżynę i pozostają na niej przez całe lato. W miarę ocieplania się powietrza lub spasienia trawy, posuwają się coraz wyżej, poza granicę lasów, przemieszkując w szałasach naprędce skleconych i zajmując się wyrobem masła i sera. Na łatwo dostępnych i nie zbyt stromych halach, pasie się zazwyczaj bydło rogate,—owce zaś i kozy wdrapują się za pożywieniem na pastwiska wyższe po urwistych ścieżkach. Gdzie zaś i te zwierzęta dostać się nie mogą, tam zręczny wyczołga się góral, skosi wonną trawę alpejską, wysuszy ją starannie i zrzuca wiązki w dolinę, lub je znosi w płachtach na głowie. Jest to tak zwane dzikie siano (Wildheu) i stanowi najulubieńszy przysmak dla bydła w porze zimowej. Pastwiska alpejskie, zwane alpami (Alpen, Sennen), należą zwykle albo do gminy, albo do rządu, albo do osób prywatnych. Pierwsze z nich, zwane Gemeindealpen, przeważają w Szwajcaryi i na zachodzie; drugie, t. j. państwowe, czyli tak zwane domeny, liczne są w środkowych alpach Austryi —gdzie również obficie występują prywatne, stanowiące własność pojedynczych osób, szpitali, klasztorów i t. p. Rząd i osoby prywatne wydzierżawiają swe pastwiska najczęściej spółce, niekiedy pojedynczym ludziom, zwłaszcza takim, którzy gruntu wcale nie posiadają. Pastwiska gminne obwarowane są ściśle zwyczajowemi przepisami, między któremi znajduje się dokładne określenie, ile każdy współobywatel gminy może wyprowadzić sztuk bydła i jakiego gatunku. Zależy to naturalnie od obszaru pastwisk, należących do gminy, i od wysokości płaconego podatku. Gmina także wybiera pasterzy, którym powierza trzody na czas letni, i ustanawia nad niemi zwierzchnika (Alpenvoigt). Do obowiązków tego ostatniego, obok czuwania nad całością i bezpieczeństwem trzód, należy dostarczenie każdemu obywatelowi pewnej, z góry umówionej, ilości masła, sera i innych produktów. Krowy alpejskie nie dają na pastwisku więcej mleka, jak na stajni, ale dają je za to lepsze. Ilość otrzymywanego od jednej krowy mleka wynosi przecięciowo do 10 kg. dziennie,— wyjątkowo 14—15 kg., a niekiedy nawet 20 kg., lecz taka nadzwyczajna wydajność nie trwa długo. Po krowach pierwsze miejsce zajmuje chów owiec i kóz—mniej koni, świń i wołów. "Wyjście na góry i powrót, który następuje po 3 —4 miesiącach pobytu, są obchodzone uroczyście, podobnie jak winobranie we Francyi, lub na Węgrzech. Wostatnich czasach spostrzeżono upadek alpejskie-

101

go gospodarstwa, głównie z przyczyny lekceważe- cyj. 5) W r. 1869 założonym został w Mona-nia i niedbalstwa samych właścicieli pastwisk; chium „Deutscher Alpenverein”, do którego jako lecz przedsięwzięte obecnie usiłowania co do pod- sekcya, przyłączył się wspomniany wyżej ldub niesienia produkcyjności pastwisk przez nawóz, austryacki i odtąd (1874) istnieją oba odzielnie staranne zasiewy traw i ochronę przed niszczące- pod wspólną nazwą: „Deutscher und Oesterrei-mi wpływami wód i lawin, pozwalają przypuszczać, chischer Alpenverein.” Jest to największe sto-że nakłady sowicie się opłacą.    And' s- warzyszenie alpejskie, liczące około 15,000 człon-

Alpejskie Towarzystwa, A. kluby, mają na ków, rozporządzające znacznemi środkami i wy-celu naukowe poznanie i gruntowne zbadanie dające, prócz dzieł' osobnych, dwa czasopi-wysokich pasm górskich pod względem fizycznym sma: „Zeitschrift des D. und Oest. A. v.“ oraz i topograficznym, t. j. pod względem klimatu, „Mittheilungen”—pierwsze jest bardziej nauko-roślinności, fauny, geologicznej budowy, etnogra- we, drugie, przeciwnie, ma cel praktyczny, infor-fii, hydrografii i t. p. Obok tego jednak mają mując członków o schroniskach, przewodnikach, one i cel praktyczny przed sobą, a tym jest uła- nowych drogach etc. 6) W Paryżu powstał r. twianie członkom zwiedzania gór, budowanie 1874 „Club alpin français" który wydaje „An-dróg i ścieżek w miejscach niedostępnych, stawia- nuaire” i „Bulletin mensuel”. Zajmuje on się nie poręczy i wbijanie żelaz. haków w przejściach przeważnie Pirenejami, z Alp zaś prawie wyłą-niebezpiecznych, wznoszenie schronisk i przytuł- cznie skrzydłem zachodniem i górą M. Blanc, ków na wyniosłych, a odludnych miejscach, orga- Inne towarzystwa alpejskie mają już znaczenie nizacyą przewodników, zakładanie stacyj meteo- drugorzędne, turystyczne, choć i te przyrzucają rologicznych i udzielanie im materyalnego za- cegiełkę do skarbca wiedzy. Tu należą dwa siłku i t. p. Z pojawieniem się towarzystw, wiedeńskie towarzystwa: 7) „Oesterreichischer czy klubów A., wiedza nasza o europejskich sy- Touristen-Club“ od r. 1869 wydający „Jahrbii-stematach górskich olbrzymim krokiem posunęła cher d. Oest. T.” i zajmujący sję przeważnie się naprzód, a pierwsze hasło w tym kierunku Alpami Julijskiemi i A. Austryi wyższej iniż-dał założony w Londynie w 1857 r. 1) Alpine szej, oraz 8) „ Alpenclub Oesterreichs”, który Club. Członkiem jego zostać mógł każdy, kto od 1878 r. wydaje „Die oesterreichische Alpenzei-udowodnił, że wstąpił na szczyt góry, przynaj- tung.” 9) W Hradcu istnieje od 1869 r. „Stei-mniej 1,200 m. wysokiej. Wszystkie większe erischer Gebirgsverein”. 10) W Udine „Socie-kluby wydają rocznild i dzieła różnej treści, bądź tâ alpina Friulana.” II) W południowym Ty-ściśle naukowej, bądź popularyzującej naukę, do- rolu od 1874 r. „Società degli Alpinisti Triden-łączając do nich, w miarę możności, mapy, plany, tini” w Trydencie. Poza Alpami prawie wszyst-widoki, panoramy etc. Niezależnie od czynności kie większe lub mniejsze góry Europy lub Ame-członków pojedynczych, przedsiębiorą one zbioro- ryki posiadają swe kluby. Dla zbadania Karpat wo i większe prace, jak: pomiary jezior lub lo- istnieje od 1872 r. w Hermansztadzie Siedmio-dowców, badanie topografii miejscowości niezna- grodzkim „Siebenbürgischer Karpatenverein;” od nych lub flory i fauny, Tym sposobem londyń- r. 1873 w Kesmarku „Ungarischer Karpatenve-ski klub, oprócz stale od 1863 r. wydawanego rein,“ wydający tam „Jahrbuch des ung. Karpa-„Alpine Journal,” oddał swym członkom przepy- tenvereins,” w dwóch językach: węgierskim i nie-sznie ilustrowany i bardzo dokładny przewodnik mieckim; wreszcie w Krakowie „Towarzystwo Таро A. „Alpin Guide”, oraz cenne trzytomowe trzańskie,” założone w 1872 r. To ostatnie dzie-dzieło: „Peaks, Passes and Glaciers” (1860 — li się na 4 sekcye czyli oddziały, t. j.: wydział 1862).    2) W r. 1862 powstał w Wiedniu klub główny, oddział stanisławowski, od. kołomyjski,

austryacki: „Oesterreichischer Alpen-Yerein ”, i od. lwowski, i wydaje od r. 1876 „Pamiętniki bez ograniczeń i warunków klubu londyńskiego. Tow. Tatrzańskiego” (ob. Tatry). Pireneje, prócz Zajmuje on się przeważnie tą częścią A., która wspomnianego wyżej klubu paryskiego, mają wchodzi w granice monarchii austryacki ej, wy- w Barcelonie „Associacio d’Escursion Catalana” daje „Jahrbücher des Oesterr. Alpenvereins” które od r. 1878 wydaje „Annuario” i „Boletin”.Gó-oraz „Mittheilungen d. Oest. A.”    3) W kwie- ry średnie niemieckie najbardziej obfitują w To-

And. S.

tniu 1863 r. zawiązał się w Szwajcaryi (Bern) warzystwa górskie, te jednak naukowej strony „Schweizer Alpen-Klub”. Jest to najpierwsze przedmiotu prawie nie dotykają. Do takich na-z towarzystw alpejskich, które, dla lepszego i ła- leżą: „Der Vogesenclub“ od 1872 r. „DerSchwarz-twiejszego spełniania swego zadania, podzieliło waldverein,“ „Der Sächsische Erzgebirgsverein,” się na sekcye, z których łona corocznie wybiera- „Der Riesengebirgsverein,“ „Der Gebirgsverein ny jest zarząd. Wydaje ono „Jahrbücher des für Böhmen,” „Der Thüringerwaldverein” i t. p. Schweizer Alpenklubs,” roczniki, które w nauko- Z pomiędzy amerykańskich Towarzystw naj-wym świecie geograficznym wielkiej i zasłużonej wydatniejsze miejsce zajmuje „Appalachian mon-używają powagi i które zawierają w sobie dużo tan Club“ w Bostonie, który wydaje także i dobrych map. 4) Włosi założyli w Turynie ważne prace naukowe, zwłaszcza dotyczące geo-„ClubAlpinoItaliano” w 1863 r., który wydaje„Bol- logii i fizycznej geografii gór Allegańskich. letino del Cl. alp. Itak”, „Alpinista,“ oraz „Ri- \ Al-pesso, wyraz włoski, oznacza: na wagę. Po-vista alpina italiana.” Klub ten, prócz Alp, zaj- j dobny do tego wyraz „al-pezzo” oznacza: na obję-muie się także Apeninem, i dzieli się na 37 sek- * tość, czyli miarę. Wyrazy te używają się przy

Alphens, Alfejos (żywiciel), jest to uosobienie rzeki, płynącej wskroś Peloponezu do m. Joń-skiego, poprzez Elidę. Jako mit, A* jest synem Okeana i Tetydy, a wchodzi zaś w pewien związek i z b. Artemidą stąd, że, jako strumień, początek swój bierze w Arkadyi, gdzie kult tej bogini był wielce rozwinięty. Jakoż sama Artemis czasami przybiera miano Alfei, a wtedy uosabia żyzne i wilgotne niziny, poprzerzynane strumykami; to znowu figuruje w legendzie o nimfie Aretuzie, kochance Alfeja, która ściga ją pod powierzchnią morza od Olimpii aż do wyspy Or-tygii, nieopodal Syrakuzy; sama nareszcie jest przedmiotem miłosnego pościgu Alfejosa, i chroni się dopiero przed nim, schowana w muł, w okolicach Letrini, gdzie ma wspólną z tym bożkiem

к. 1C.

A. s.

oznaczaniu cen, np. tre lire, a. p. — kawałek na trzy liry, t. j. kawałek jakiegoś przedmiotu takiej objętości lub wagi, aby cena jego wyniosła trzy liry.

Alphand Jan, Karol, Adolf, inżynier francuski, (* 1817). Po ukończeniu szkoły politechnicznej, a następnie szkoły dróg i mostów, mianowany został inżynierem w Bordeaux, gdzie za* poznał się z prefektem Haussmannem, a gdy ten powołany został do Paryża, A. udał się tam z nim, jako inżynier naczelny upiększeń Paryża, i stanowisko to zajmował aż do wojny 1870. W epoce tej powierzono mu budowę nowych for-tyfikacyj, a po wojnie mianował go Thiers kierownikiem prac, mających na celu usunięcie szkód, zrządzonych w Paryżu przez oblężenie i komunę. W r. 1878 objął zarząd kanalizacyi w Paryżu. Należał do główmych twórców wystawy powszechnej z r. 1889, był dyrektorem robót i urządził plac Trocadero. Ogłosił „Les promenades de Paris” (1867—74) i uzupełnił dzieło Ernoufa: „L’art des jardins” 1886.

Alpharta śmierć (Alpharts Tod), poemat niemiecki, osnuty na staro-germańskich podaniach o Dietrychu z Bernu (Teodoryku W.), opiewa czyny i zgon młodego bohatera A. Poemat ten został opracowany przez nieznanego poetę w końcu w. XII, przechował się wszakże tylko w przeróbce z w. XV. Wydał go Hagen (1811 i 1855) i E. Martin (Berlin, 1866).

Alphen Hieronim, van (* 1746 — f 1803), wielostronny uczony i poeta holenderski, zasłużył się literaturze ojczystej najbardziej tem, że był jednym z pierwszych, którzy, sprzeniewierzając się sztywnemu pseudoklasycyzmowi, zwrócili się do współczesnej poezyi niemieckiej (Klopstocka, Wie-landa) i w ten sposób dali początek swobodniejszej i naturalniejszej twórczości poetyckiej. A. był biegłym teologiem, prawnikiem, historykiem i estetykiem; przez czas jakiś wykładał prawo na uniwersytecie w Leidzie, później był generalnym prokuratorem przy sądzie w Utrechcie, wreszcie generalnym podskarbim stanów niderlandzkich. P> zajęciu Holandyi przez francuzów, został z irzędu złożony i ostatnie lata życia spędził jako człowiek prywatny w Haadze. Z poezyj jego najviększe miały uznanie i największy wywarły wpł;w: „Kindergediehtjes”, kantaty, między któremu najlepsza jest „De Śtarrenhemel” (Gwieź-dzist niebo) i „Gedigte voor Rinderen” (Wiersze dla odęci, 1781), tłómaczone później na język niemioki. Zbiór jego utworów poetyckich wyszedł t Utrechcie (1838—39).

Alpien Michał van (* 1840 w Berg-op-Zoom V Holandyi), współczesny malarz historyczny holenderski. Kształcił się w Akademii sztuk piknych. w Brukselli pod kierunkiem J. Portaels,, Od r. 1866 datują większe i wybitniejsze jego Urazy, jak np. „Joanna Gray otrzymująca rozkz przygotowania się na śmierć” (wystawiony w irukselH 1866 r.); „Lady Macbeth” (wy-stawion \ Amsterdamie, 1866); „Agonia”, oraz wielkie! romiarów płótno, przedstawiające „An-cessens’a, słuchającego wyroku, skazującego go na śmierć”. Prócz tego van A. naszkicował wiele kartonów do malowideł na szkle, zwłaszcza dla kościoła Notre-Dame de la Chapelle w Brukselli.

świątynię.

Alphens Fahr., rak, należący do rzędu „dzie-sięcionogich” (Decapoda), „długo-ogonowych” (Ma-crura), do rodziny Cardidae. Ciało ma spłaszczone, głowotułów przedłużony ponad szypułki oczne. Przednia para nóg opatrzona silnemi szczypcami, druga i trzecia małemi szczypcami, następne pary nóg krótsze znacznie. Odwłok gładki, mało zgięty. Liczne ma gatunki, które zamieszkują wszystkie morza. A. ruber. M. Edw.: ciało koloru czerwonawego, głowotułów ostro zakończony, drugi członek rożków wewnętrznych najdłuższy, przednia para nóg bardzo długa i silna. Długość ciała 3.5—4 cm. Mieszka w m. Śród-ziemnem. A. dentipes, Guer., m. Śródziemne. A. bidens, Oliv. m. Północne.

Alpini Prosper, znakomity lekarz i botanik (* 1553—f 1617), promowany w 1578, oddał się najprzód praktyce lekarskiej w Campo San Pietro, atoli już w r. 1580 wyjechał z konsulem weneckim, Grz. E m o, do Egiptu, gdzie przebył trzy lata, poczem objął obowiązki przybocznego lekarza Andr. Dorii w Genewie, skąd powołany na profesora botaniki do Padui, którą posadę piastował do śmierci, zajęty jednocześnie praktyką i literaturą lekarską. Al. zaznajomił świat uczony z medycyną, historyą i florą egipską, wykazał skład bardzo używanego w medycynie starożytnej balsamu, zw. Opobalsmnum (Gileadense), rapontyku i wielu innych lekarstw złożonych. Prace jego o lecznictwie egipskiem i roślinach, w Egipcie rosnących, należą do najpierwszych w rzędzie dzieł naukowych i najstaranniej opracowanych, W zakresie nauki lekarskiej odznaczył się Al. niezwykłą bystrością sądu, zwłaszcza pod względem rokowania,—jakoż jeszcze Ga u b w XVIII wieku wykładał część tę wedle dzieła Alpina,—nadto głębokością i rozległością wiedzy w dziedzinie przyrodniczej. Godne wspomnienia dzieła jego są: „De medicina Aegyptorum,” Ven. 1591, „De bal-samo,” 1591, (wydane jeszcze 1828 — 29). „De praesagienda vita et morte aegrotantmm,” 1601

storia Aegypti” 1735.

' 7-—.

Mud : , -■ Ą|p

•r

jfl

Fig. 238. ALPIÎUA KUTAKS.

1) kwiat i przodu. 2) kwiat z baku. 3) kwiat rozwarty. 4) pączek kwiatowy. 6) przecięcie kwiatu. 5—7 okwiat zewnętrzny z osadnikiem.

■i

ИЮ

ff

iÉ|

!Ш⁵

J. А.

norza

(i potem bardzo często, ostatnie wydanie „Frie-dreich’a” 1828). „De plantis Aegypti” 1591.— „De medicina methodioa” Lib. XIII, pat. 1611. „De plantis exoticis” lib. П Yen. 1629. •— „Hi-

Dr. Ł.

Alpinia. Rodzaj ustanowiony przez Linne’go i odniesiony przez Jussieu’go do jego rodziny Or-muszowatych (Amomeae). Z nowoczesnych obser-wacyj nad historyą rozwoju i syinetryą kwiatową roślin jednolistniowych, okazało się, źe rodzina Amomeae, taka, jaką ustanowił jej autor, zawiera formy zbyt różnorodne, które muszą byćrozdzie-

ii

VU

ОаЖш

Л Ui 41

-,

lone na grupy osobne (ob. Amomeae). Rodzaj, nas zajmujący, należy do Imbierowatych {Zingiber aceae). Charaktery jego są następujące: Kwiaty dwupłciowe, nieforemne. Osadnik wklęsły, na którego brzegu umieszczony podwójny okwiat, złożony z sześciu części, z nich trzy zewnętrzne krótsze, wzniesione, i trzy wewnętrzne, dłuższe, rozpostarte. Mężownica (androceum) pierwotnie składa się z trzech pręcików, przeciwległych zewnętrznym działkom okwiatu; lecz bardzo wcześnie dwa przednie pręciki zmieniają się i stają się płatkowatemi, dla utworzenia tak zwanej warżki (ilabellum), od podobieństwa do warżki roślin stor-czykowatych, która u tych ostatnich ma początek zupełnie inny. Tylko pręcik tylny rozwija się normalnie i pozostaje płodnym. Jego nitka cienka podtrzymuje pylnik dwukomórkowy, na szczycie wycięty. Zalążnia dolna, trzykomórko-wa; w kącie wewnętrznym jej komórek ułożone poziomo we dwa szeregi liczne zalążki nasienne, wsteczne; szyjka cienka przechodzi między komórkami pylnika i kończy się główką trójgrania-stą, okrytą brodawkami znamienia. Owocem jest rodzaj jagody trzykomórkowej, wielonasiennej, nigdy się nie otwieraiącej. Nasiona, opatrzone cze-peczkiem, pod swemi powłokami zawierają zarodek, otoczony bielmem podwój nem. Znanych gatunków Alpinii jest około dwudziestu, wszystkie właściwe są Azyi podrównikowej. Posiadają one kłącza poziome, rozmaicie rozgałęzione, z których wychodzi jedna lub mniej więcej znaczna ilość gałęzi powietrznych, okrytych liśćmi dwu-rzędowemi, lancetowatemi, z pochwą rozszczepaną, opa-trzonemi w języczek (ligula). Kwiatostan wierzchołkowy jest najczęściej kłosem złożonym, albo gronem utwo-rzonem z kłosów. Alpinie są bardzo poszukiwane z powodu piękności ich kwiatów i pokroju, dla ozdoby cieplarni. Kłącza ich w ogólności posiadają własności aromatyczne, pobudzające, mniej jednak energiczne, aniżeli w innych rodzajach tejże rodziny. Rodzaj ten został poświęcony znakomitemu Prosperowi Alpini’e-mu.

Alpnach, lub А1 р п а с h t, miejscowość pod wsią Stade w Szwajcaryi, na południowym brzegu jeziora Czterech Kantonów leśnych (Vierwaldstätter), u stóp góry Piłat. Tu w roku 1315 szwajcarowie pobili wojsko Leopolda austryackiego.

Alpuhara (właściwie: la s Alpuj arras). Potężny trzon Granadzkiej Sierra Newady w Hiszjanii opuszcza się tarasowato ku wybrzeżu Śródziemnego w licznych gałęziach, które oddzielają się wzajemnie głębokiemi i przepaścstemi wąwozami, biegną ku południowi równolegl i urywają się nagle nad rozbieżnemi dolinami rzek Adra i Guadalfeo. Odtąd aż do morza oiegnie ze wscbodu na zachód pasmo S-ra Conraviese, ograniczone po obu stronach wyłomami wspomnianych rzek i w znacznie zmniejszonej formie przypominające układem i kierunkiem fówne pasmo S. Newady. Cała ta dziko romanfczna kraina, będąca właściwie południowym stkiem najwyższego łańcucha w Hiszpanii, nos nazwę A. Niedostępność gór i wynikająca stądłatwość ich obrony stała się dla maurów silnm szańcem, w którym najdłużej opierali się khpanorn, podobnie jak góry Kantabryjskie na młnoey stały

się w swoim czasie bezpiecznem schronieniem miejscowej ludności przed potęgą arabską. Stąd też w A. pełno śladów warownych zamków, baszt, murów. Niektóre z nich przechowały się aż do dni dzisiejszych w pierwotnym niemal stanie. Do epoki wypędzenia maurów odnosi się słynna ballada Mickiewicza A. w „Konradzie Wallenrodzie.”

nt a

nem

Dziś A. jest jednym z najpiękniejszych zakątków Hiszpanii. Gorący klimat, obfitość rzek i strumieni, zasilanych hojnie ze śnieżystej Ne-wady. urodzainość gruntu, wsparta sztucznem nawodnieniem pól i ogrodów, wytworzyły podzwrotnikową, nader bujną roślinność, która sięga do 800 m. wysokości. Palma daktylowa, trzcina cukrowa, bawełna, oliwa, wino, figi i wszelkie owoce południowe udają się wybornie; zboże uprawiają jeszcze na wysokości 2,000 m. Wyższe płaszczyzny górskie dostarczają pastwisk pożywnych, w łonie gór wielkie bogactwo ołowiu. — Komunikacye tylko pozostawiają wiele do życzenia—brak kolei żelaznych, a drogi bite w nieszczególnym stanie. Dzięki takim warunkom przyrodzonym, ludność skupiła się gęsto w A., w tej, jak ją nazywają, Szwajcarskiej Hiszpanii; zajmuje się z zamiłowaniem uprawą roli, pasterstwem, po części górnictwem, na wybrzeżu rybołówstwem i mówi narzeczem nieco odrębnem od sąsiednich krain. Twierdzenie, jakoby alpuharczycy byli w prostej linii zhiszpanizowanymi potomkami maurów, już się dziś nie utrzymuje, choć nie ulega wątpliwości, że zupełnie czystej krwi hiszpanami nie są.    And. s.

Alpy. Tak nazywa się najważniejszy i najwy-nioślejszy w Europie systemat gór, otaczający nizinę Lombardzką od zachodu i północy i przechodzący na południo-wschodzie w systemat górski półwyspu Bałkańskiego. Nazwa A. pochodzi prawdopodobnie od celtyckiego słowa alpr^wy-soki, i znaną była rzymianom, jako wyraz używany przez gallów na oznaczenie gór wysokich. Inni, twierdzą, że wyraz alp oznacza skałę poszarpaną; w każdym jednak razie pewne jest, że wywodzenie tego słowa od łacińskiego albus— biały, określającego jakoby góry śniegiem pokryte, nie żadnej podstawy. Z tern wszystkiem A. występują jako imię pospolite (podobnie jak i Kordyliery) na oznaczenie wielu pasm wysokich, sięgających w krainę śniegu (A. Skandynawskie, A. Australskie); jako zaś imię własne stosują się wyłącznie do określonego na wstępie systematu.

I. Położenie, granice i uwagi ogólne. Między 43° i 48° sz. północnej, a więc pośrodku między równikiem i biegunem, oraz między 5° i 16° długości wd. Gr., a więc pośrodku półwyspowej części Europy (Przyl. Finisterre—ujście Dunaju), rozciąga się łukowato olbrzymi,wał górski, oparty jednym końcem o wybrzeże m. Śródziemnego, drugim o nizinę średniego Dunaju. Wał ten na po-łudnio-zachodzie wkracza szorstko w morze tępym półwyspem między odnogami lyońską i genueńską, i odtąd, aż do swych kończyn wschodnich, zatacza linię krzywą, która, w połączeniu z trzo-półwyspu apenińskiego i Sycyiią, tworzy pisaną literę T. "W całym przebiegu otaczaj;], go wyższe lub niższe równiny: na zachodzie nizina Rodanu, na południu nizina lombardzka, na wschodzie nizina węgierska, na północy wyżyna szwaj-carsko-bawarska. W czterech narożnikach dotyka się subtelnie sąsiednich systematów: na połu-dnio-zachodzie Apeninu, na północo - zachodzie Jury, na północo-wschodzie Karpat, gdzie góry Litawskie z systematu Alpejskiego podają rękę Małym Karpatom za Dunajem, — i wreszcie na południo wschodzie, gdzie zetknięcie z systema-tem bałkańskim jest najwyraźniejsze. Z rozległych widziane płaszczyzn, rysują się A. na horyzoncie nakształt potężnego muru warowni, najeżonej mnóstwem baszt, wież, piramid i szczytów najrozmaitszej formy (zęby, igły, rogi). Szczególniej imponującym jest widok z wieży medyo-lańskiego tumu, skąd, pominąwszy Apenin, ogarnia wzi ok całą przestrzeń Alp, od źródeł Po pod Monte Viso na zachodzie, aż do Monte Baldo, nad jez. Garda na wschodzie. W ogólnym przebiegu A. zachowują kierunek od pd. zd. ku pn. wd.,—bliżej jednak rozważane, przedstawiają linię, na trzeciej części swej długości złamaną pod kątem 110°. Krótszy jej koniec na zachodzie wykaże wówczas, że kierunek głównego pasma biegnie tu z pd. ku pn., dłuższy natomiast— z zd. ku wd. przy lekkiem północnem zboczen-iu (w. pn. w.). Punktem zetknięcia się obu pasów jest olbrzymi trzon góry M. Blanc, o którą, jak o filar potężny, opierają się ramiona dążących ku niej łańcuchów. To miejsce załamania się całego pasma jest naj-wyższem, ale jednocześnie i najwęższem w całym systemacie: odtąd bowiem, idąc czy w jednym, czy w drugim kierunku, A. stają się coraz niźszemi i coraz szerszą zajmują przestrzeń, tak, źe krańce obu pasów staczają się, czy to w morze, czy też w nizinę, znacznie szerszemi, ale też i znacznie zniżonemi podstawami (ob. niżej). Alpy mają wogóle spadek gwałtowny, przyczem jednak pochyłość zboczy nie wszędzie jest równomierną. Najostrzej występuje ona od niziny lombardzkiej, gdzie pasmo wyrasta nagle, i odrazu do znacznej sięga wysokości;—na wschodzie i zachodzie przejście w niziny jest łagodniejsze, spadek zaś ku wyżynie bawarskiej zajmuje środkujące miejsce. Tym sposobem linia najwyższych szczytów nie tylko trzyma się okolicy załamania pasma, ale nadto znajduje się przeważnie w bliskości wewnętrznej, południowej jego strony. Przeciętna wysokość całego systematu wynosi 1,400 m. nad poziom morza i tworzy stałą masę, która, gdyby została zniesioną i na całej powierzchni Europy rozsypaną, podniosłaby jej poziom o 6‘/a m. Wysokość szczytów głównego pasma nie schodzi niżej 1,350 m., trzecia zaś część całej powierzchni, zajętej przez A., nie schodzi niżej 1,000 m. W ten obszerny świat górski wkraczają liczne doliny podłużne i poprzeczne, rzeźbiąc go „nakształt norweskich fijordów“ i wytwarzając wewnątrz mnóstwo wysp i półwyspów. Tak porozdzielane wyniosłości są raczej odrębnemi samodzielnemi gniazdami górskiemi, aniżeli normalnie rozwiniętemu

łańcuchami, jak np. Alleghany lub Karpaty. To też, mówiąc o łańcuchach Alpejskich, ulega się po-niekąd nałogowi, gdyż określnik ten nie 'wszędzie z równą ścisłością zastosowanym być może. Nadzwyczaj bogata kombinacya dolin i przedzielonych niemi mas górskich stała się powodem, że A. uważane są za najlepiej rozwinięty systemat na ziemi. Do tej opinii przyczyniła się niewątpliwie i ta okoliczność, że są one w porównaniu z innemi górami najlepiej poznane:—być bowiem może, iż do kładne badania mniej dziś znanych systematów wykryją w przyszłości godnego dla A. współzawodnika. Doliny stanowią wybitną cechę znamienną alpejskiego pasma. Ich obfitość i niewielkie stosunkowo wzniesienie nad poziom morza nadają im szczególniejsze znaczenie, tak dla świata roślinnego, jak i dla człowieka. Podłużne są szersze, prostolinijne, o łagodnym spadku i równie łagodnych stokach górskich, i z tego względu po-datniejsze są do zamieszkania, a także, dzięki al-luwialnym osadom, i do uprawy roli. Środkiem takiej doliny płynie rzeka, zbierająca wodę licznych strumieni z otaczających ją gór (Ren, Podań, wązka przedtem rozszerzy się nagle i w tern

rozszerzeniu, będącem najczęściej pozostałością dawnego jeziora, przedstawi stosowne dla osadnictwa warunki. Typem dolin poprzecznych są tu doliny Aaru, Reussu, Adygi, Eisacku etc. Doliny podłużne stają się dość często w A. dolinami poprzecz-nemi; dzieje się to zwykle wówczas, gdy płynące niemi rzeki wydostają się z wewnętrznego labiryntu na zewnętrzną płaszczyznę. Tym sposobem z podłużnej doimy skręca w poprzeczną Rodan, gdy wchodzi do Genewskiego, a Ren do Bodeńskiego jeziora; Inn, Salzach i Enns, gdy opuszczają Alpy; Adyga, gdy wkracza na lombardzką nizinę. Bogactwu i wielkiej dla człowieka dogodności dolin alpejskich odpowiada ściśle obfitość i dostępność przejść, czyli przełęczy. Tu właśnie zalety A. przejawiają się ze szczególniejszą siłą, gdyż nigdzie więcej różnica między średnią wysokością szczytów i siodeł nie jest tak wieli ą. Z tego wynika, że drogi komunikacyjne nie wznoszą się zbyt wysoko, i że dlatego cały systemat nie ma na sobie cechy odosobniającej, jak gdzieindziej. (Andy, Himalaje, Pireneje, Kaukaz). Od naw-

====

H-

ft

fes

'«mm

'•V

.♦А*

Sżwarzhorn.

Wetterhorn. Szrekhorn.

Finsterarhorn. Eiger.

Jungfrau.

Fig. 239. Widok Alp berneńskich ze szczytu Faulhorn.

BlumlL

Sawa, Drawa, Enns, Salzach, Inn)i towarzysząca stale wijącym się nad brzegami drogom bitym lub źelaz. Ludność oddawna już i z łatwością przeniknęła temi dolinami do najgłębszego zakątka A. i zajęła wszystkie odpowiednie dla siebie miejsca: dlatego też żadne góry na świecie, tej miary, co A., nie są tak gęsto zaludnione. W przeciwieństwie do podłużnych, doliny poprzeczne mają przeważnie komunikacyjne znaczenie. Łącząc z sobą przeciwległe stoki pasma, czyli—co na jedno wychodzi — dwie równoległe doliny podłużne, ułatwiają wzajemne stosunki między ludźmi, którzy skutkiem tego, nawet przy różności rasy lub języka, nigdy w A. długo obcymi dla siebie nie byli. Są one w zasadzie prostopadłe do podłużnych, węższe od nich i krótsze, mają spadek gwałtowniejszy i stromsze zbocza, rzeki płyną w nich ciągłemi prawie kaskadami, krajobrazy pełne są dzikiej wspaniałości i grozy. Z tych to powodów słabiej są od poprzednich zaludnione: tam tylko powstały wsie i miasteczka liczniejsze, gdzie dolina poprzeczna spuszcza się niżej i jest przeto cieplejszą, jak np. na południowych stokach, lub gdzie dawniejszych też czasów aż po dziś dzień A. nie stawiały poważnych przeszkód dla wzajemnego stosunku ludów, przeciwległe zamieszkujących stoki;—obecnie zaś czyni się wszystko, co tylko naturalną dostępność powiększyć może. Natomiast dla klimatu i zależnej od niego roślinności stanowią A. dość szorstką granicę, co jest znowu rezultatem równoleżnikowego ich kierunku. Ciepłe wiatry, z okolic południowych przychodzące, więzną w południowych dolinach, północne zaś nie przedostają się na stronę przeciwległą, i stąd powstaje wybitna różnica klimatyczna i roślinna między od-dzielonemi przez A. przestrzeniami. Ścisłe określenie granic alpejskiego systematu jest dość trudne,—i dlatego dotąd nie na wszystkich punktach ustalone. Geograf z geologiem rozchodzą się tu i owdzie w swych poglądach i celach, skutkiem czego zakreślone przez każdego z nich linie demarkacyjne nie wszędzie przystają do siebie. Nizina lombardzka, a poniekąd nizina Rodanu na zachodzie i Dunaju na wschodzie, stanowią odgraniczenie bezsporne i wyraźne; tymczasem na zetknięciu się Alp z Apeninem, lub systematem bałkańskim, poprowadzenie zadawalniającej granicy napotyka na pewne trudności. Gdyby można było przyjąć za podstawę rozgraniczenia względy hydrograficzne, rozwiązanie zadania stałoby się bardzo łatwem. Na zachodzie przebiegłaby wówczas linia korytem Rodanu aż do jeziora Genewskiego, na północy od jez. Genewskiego korytem wpadającej do niego rzeczki Vénoge, i następnie łożyskiem jez. Nefszatelskiego i Bieler,rz. Aaru i Renu, jez. Bodeńskiego, wreszcie dopływem tego ostatniego, Schüssen, dopływem górnego Dunaju, Riss, i Dunajem do Waitzen; na wschodzie Dunajem aż do uścia Sawy; na południu korytem Sawy i jej dopływu, Kulpy, Adryatykiem, korytem rz. Po, Tanaro i jego dopływu, Bormida, oraz m. Sród-ziemnem. Ale tak zakreślone granice byłyby o wiele zaobszerne i objęłyby przestrzeń, 375,000 km. □ wynoszącą, w której skład weszłyby formy, nie posiadające wcale górskiego charakteru, jak tarasowate płaszczyzny Bawaryi, lub niziny węgierska i lombardzka. Nie zadoWolni również zasada, określająca granicę za pomocą wysokości, na której wyrastają A., albowiem nad morzem rozpoczynają się one przy wysokości 0 m., w nizinie lombardzkiej na wysokości 40 m. na wschodzie, a 440 m. w Piemoncie; od północy wreszcie na-wyżynie bawarskiej podnóże A. sięga 800 m., a pod Wiedniem tylko 170 m. Zazwyczaj przyjmuje się następujący przebieg linii, ograniczającej systemat alpejski. Od Sawony nad odn. genueńską wzdłuż kolei, wiodącej do Mondovi przesmykiem między

M. Alto (Alpy) a M. Ermetta (Apenin), następnie podnóżem Alp na całej przestrzeni niziny lombardzkiej (miasta: Cuneo, Saluzzo, Pinerolo, Ivrea Biella, Como, Bergamo, Brescia, Verona, Bassano, Vittorio, S. Daniele, Cividale) aż do odnogi Trye-steńskiej, następnie linią kolei żelaznej z Tryestu przez Adelsberg, Laibach, Cilli, Marburg do Grazu, stąd linią prostą do Oedenburga, wreszcie na Wiener Neustadt do Wiednia. Od Wiednia granica zwraca się ku zachodowi korytem Dunaju do Lmcu, stąd linią kolei żelaznej przez Schwanstadt, Salzburg do Rosenheim, następnie podnóżem Alp na Tölz, Füssen, Kempten, Wangen do jez. Bodeńskiego przy uściu Argenu, południowym brzegiem tegoż jeziora (które przez to nie wchodzi do systematu A.), Renem i Aarem do Aarau, wreszcie kierunkiem linij prostych Fryburg Romont, Moudon, Lozanna i północnym brzegiem jeziora Genewskiego do Genewy (które tym sposobem całkowicie należy do A.). Odtąd granica na zachodzie biegnie łożyskiem Renu do St. Genix przy uściu Guiers, stąd linią prostą do Vienne nad Rodanem, krawędzią niziny tej rzeki aż do m. Śródziemnego, i wybrzeżem tegoż do Sawony. Tak zakreślony obszar, do którego zalicza się zwykle wyniosłość Monferatu na wschód od Turynu, zawiera około 220,000 kil. □ powierzchni. Największa długość w linii prostej między Wiedniem a Martigues nad m. Sródziemnem (na zd. od Marsylii) wynosi 1,040 km.; co się zaś tyczy szerokości, ta, jak już nadmieniliśmy, jest w ogólnym przebiegu cakgo systematu bardzo zmienną.

Na głównym załamie pasma między Genewą a Iwreą wynosi zaledwie 150 km., kraniec południowy krótszego ramienia między Martigues a Sawoną mierzy 280 kilometr., gdy tymczasem kraniec wschodni dłuższego, między Wiedniem a Tryestem, ma przeszło 350 km. szerokości. Nadto i w tem dłuższem ramieniu szerokość nie wzrasta równomiernie, gdy bowiem między Weroną a Kempten dochodzi do 250 km., to już na linii Salzburg, S. Daniele wynosi tylko 180 km.

!!. Podział, (geologiczny, ob. niżej). Wychodząc z czysto geograficznego punktu można uslcutecznić podział A. albo na podstawie pionowego ich ukształtowania, albo też według rzutu poziomego, jaki na powierzchni ziemi zaznaczają. Pod względem pionowym A. przedstawiają cztery piętra: 1) „Kraj pagórkowaty” do wysokości mniej więcej 600 m. nad p. m. Stanowi on przejście między niziną a właściwemi górami i dlatego nie ma go tam, gdzie A. podnoszą się z wyniosłych płaszczyzn, jak bawarska lub szwajcarska. Flora i fauna tego piętra są prawie identyczne z florą i fauną przyległej niziny. 2) „A. przodowe, albo przedgórze,” wznoszą się do wysokości 1,800 m. t. j. do granicy zwartych lasów. Typowo występują one na stronie zewnętrznej pasma od strony wyżyn, wogóle zaś jest to najludniejsza część właściwego systematu, dzięki względnej urodzajności gruntu i starannej jego uprawne. 3) „A. średnie” sięgające lini śnieżnej (2,700 m. na północnym, 3,000 m. na południowym stoku) cechują się obfitością łąk i pastwisk, skutkiem czego życie pasterskie w lecie rozwija się tu w całej pełni. Właściwa A. fauna, a poczęści i flora, mają na tem piętrze swoją ojczyznę. 4) „A. wysokie” obejmują najwyższe szczyty alpejskie ponad linią śnieżną. Jesł to kraina wiecznego śniegu i kolebka lodowców, które stąd spuszczają się majestatycznie w niższe regiony; z pod śniegu strzelają w górę ostre szczyty w najrozmaitszych kształtach; wegetacya i wszelkie życie organiczne zamiera powoli, w miarę posuwania się ku wierzchołkom, gdzie już niezmienna panuje martwota i cisza. Najwyższe to piętro A. przedstawia ciekawe i powszechne zjawisko zorzy alpejskiej, która przy pogodnym wschodzie i zachodzie słońca różowi rozległe pola śnieżne, (ob. Alpejska zorzaj. Dawny podział A. pod względem poziomego ich układu na łańcuchy został już zaniechany, i ustąpił przyjętemu obecnie podziałowi poprzecznemu na 3 części t.j: na „A. zachodnie, środkowe i wschodnie”. Podział ten nie jest zresztą ściśle uzasadniony i powstał głównie pod wpływem konieczności, która dla ułatwienia oryentacyi nakazywała obszerny ten świat górski na po.^dyńcze rozebrać części, i te znów w większe zgrirpować działy. Systemat A. składa się bowiem z bardzo wielu samodzielnych gniazd górskich, które, stykając się lub krzyżując wzajemnie w rozliczny sposób, wytwarzają wielkie bogactwo i rozmaitość układu, zwłaszcza w A. środkowych. Okoliczność ta zostaje w harmonijnym związku z poziomym układem tej części Europy, która nie jest głuchą masą lądową, jak

Afryka lub Australia, lecz składa się z wielu samodzielnych, organicznie zespolonych jednostek. Zaznaczony wyżej podział poprzeczny na trzy grupy przyjętym jest powszechnie, dalszy jednak podział każdej z nich na mniejsze części dopełnianym bywa rozmaicie i z tego względu w szczegółach zachodzą różnice dość poważne, zwłaszcza między francuskimi i niemieckimi geografami. E. Levasseur w rocznikach klubu alpejskiego za 1885 i 1886 dopełnił podziału A., którego w ogólnym układzie trzymać się będziemy.

1. A. Zachodnie. Linia, idąca doliną Dory Baltei, przez przełęcz Ferret na wschodnim stoku M. Blanc, do doliny Bodanu pod Martigny, i następnie północną krawędzią jez. Genewskiego do uścia rz. Vénoge, odcina na pdz. część A., nazwaną A. Z a-chodniemi. Największa ich długość od jez. Genewskiego do wybrzeża m. Śródziemnego wynosi w prostej lini około 350 km. przy średniej szerokości 200 km., między niziną Bodanu i Lombardyi; powierzchnia zajmuje w przybliżeniu do 64,000 km. □ łącznie z wyniosłością Monferratu. Główna oś grzbietu trzyma się bliżej niziny lombardzkiej, na którą wyniosłość A. stacza się stromo, podczas gdy ku nizinie Bodanu i ku morzu wybiegają długie, stopniowo zniżające się gałęzie. Oś ta, będąca zarazem linią wododziału, przedstawia się na pierwszy rzut oka w kształcie łuku, jednak w gruncie rzeczy biegnie ona zygzakiem i w połączeniu z osiami bocznych grzbietów zachodnich tworzy trudną do uporządkowania plątaninę szczytów, przełęczy i dolin. Wysokość pasma wzrasta od południa ku północy: średnia wysokość siodeł wynosi w południowej części 2,000 m., w północnej 3,000 m., średnia zaś wysokość szczytów tam

2,500 m., tu prawie 4,000 m. Doliny poprzeczne przeważają nad podłużnemi, cała zaś grupa, pomimo znacznej wyniosłości szczytów i potężnej objętości trzonów górskich, nie ma tej zwartości mas i tego skupienia pojedynczych grup, jakie cechują A. środkowe. Odróżniamy w A. główną wewnętrzną linią grzbietu od zewnętrznych bocznych; jednak w A. zachodnich, z powodu zbliżenia się głównej osi do niziny lombardzkiej, brak linii bocznej na wschodzie.

A) Linia główna. 1) A. nadmorskie, ciągną się półkolistym łukiem od przełęczy sa-wońskiej na wschodzie do przełęczy Col de Lärche na zachodzie, ograniczone z północy doliną Stury (lewy dopływ Tanaro), na południu zaś morzem i doliną Yaru. Przejściem C. di Tenda dzielą się A. nadmorskie na dwie części: wschodnia nosi nazwę A. liguryjskich, zachodnia—A. Yaru. Z głównego pnia TEnchastraye 2,958 m. na północo-zachodzie odrywa się gałąź ku połu-dnio-zachodowi, której szczyt, Pélat, jest najwyższym w całej grupie (3053 m.). Przejścia są liczne i tracą na wysokości, w miarę jak się zbliżają ku Apeninowi: C. de Lärche (1996 m.), przez które prowadzi droga z Cuneo do Barcellonetty, czyli z doliny Stury do doliny rz. Durance (przez Ubaye); C. di Tenda (1873 m.) ułatwia koinuni-kacyą między Cuneo i Niceą; C. S. Bernardo (995 ш.), łączy dolinę Tanarö ż wybrzeżem li-guryjskiem; wreszcie Sawona, a właściwie przejście Cadibona (495 m.). Do A. nadmorskich zalicza się pagórkowata wyniosłość Monferatu, odcięta linią kolei żelaznej Sawona - Turyn i ograniczona łożyskiem rzek Po i Bormida. Najwyższe szczyty niewiele wybiegają ponad 700 m. (la Superga 716 m.). 2) A. kot tyj skie. Przełęcz M. Cenis i spadające z niej doliny: Dory Biparyi, oraz górnego Arc’u (Maurienne), stanowią ich granicę północną, dolina rz. Durance aż do uścia Ubaye—zachodnią, wschodnią zaś — nizina lombardzka. Największe połamanie głównej osi przypada na A. kottyjskie i z tego względu przy kombinacyi grzbietów bocznych mogły powstać doliny podłużne (Durance, Arc), co znowu А. kottyjskim nadaje bardzo ważne dla komunika-cyi znaczenie. Jakoż, niezależnie od istniejących zdawna dróg bitych, przebiega tędy kolej żelazna, łącząca Włochy z Francyą, stoki wschodnie z zachodniemu Z główneg® grzbietu odrywa się na zachodzie gałąź, urastająca potem w znaczny trzon górski, Pelvoux, wypełniający górzystą część Del-finatu. Szczyty są wogóle bardzo wyniosłe: Monte Yiso u źródłisk Po dosięga 3845 m., Chambeyron 3,400 m., Scolette 3,500 m., Thabor 3,205 m. Przełęcze z natury rzeczy leżą wyżej, aniżeli w grupie poprzedniej. Zdawna uczęszczana droga przez siodło M. Cenis (2082 m.) ustąpiła pierwszeństwa drodze żelaznej, poprowadzonej tunelem po zaklęsłości Frejus (przełęcz 2,550 m.) (tunel—La Boue, 1,300 m.), z doliny Dory Biparyi do doliny Arc’u. Col du M. Genèvre na wysokości 1854 m. łączy D. Biparyę z rz. Durance, i z tego względu wielkie ma znaczenie, które jednak łatwo zmniejszyć się może, jeśli urzeczywistnioną będzie kolej żelazna pod przełęczą 1’Echelle 1,790 m. od Bardonnèche do Briançon. Przełęcz Agnello mało jest używaną—więcej natomiast ma znaczenia przełęcz Lautaret (2,879m.), z doliny Ubaye wiodąca na dolinę rz. Varaita. 3) A. Gr aickie albo Graj skie. Odgranicza je z północy dolina D. Baltei oraz przełęcz de la Seigne, na zboczu południowem M. Blanc, z zachodu zaś doliny górnego Arc’u i Izery. Najwyższy szczyt Grand Paradis (4,061 m.), równie jak i przecięciowa wysokość wierzchołków (3,100 m.) znacznie tu są większe, aniżeli w A. kottyjskich i zwiastują powolne zbliżanie się grup ku alpejskiemu olbrzymowi, btąd też i zwartość gór, wn-skość dolin, pochyłość zboczy występują w A. graickich z daleko większem natężeniem. Ważne orograficzne znaczenie ma trzon góry Sassère, z którego wybiegają cztery ramiona: dwa w kierunku osi głównej i dwa do niej prostopadłe; jedno z nich wchodzi do górnej Sabaudyi (Isé-rau), drugie stacza się na nizinę lombardzką (Paradis). Przejścia są rzadkie i ciężkie, z powodu nadzwyczajnej wyniosłości przełęczy. Na północnej tylko krawędzi dostępne ,są dwa blisko siebie leżące przejścia, a mianowicie: wspomniane już przejście de la Seigne (2,532 m.), oraz ważniejsze, bo niższe, i dlatego drogą bitą przecięte,

rg=~ -

?»

Mat

'ÄeV-l

:х

. ;:^,^йц-,..a44a

йа^шЁШшЁЁШЁв^'

г-,

£-4

Юга5й

'4

-.Vi

За

ЙЙ

дщ

Dent Blanche. Rothorn. Gabelhorn.

Weisshorn.

Mischabelhörner.

Stralborn.

Fig. 240. Widok części Alp Pennińskich od strony południowej.

Г5.

.fe

p^-^r-r

•4'X

4,r

/"

<•.

...

■'!

WA

.j;

Éwli

ЧЖ

¥■§5

ïïâ$

Ф.

'i

: • '⁴

■eifH

wWĘtj?

л^шШг

•ж&ШШШ

■iSbÆ^a-'PC»-

V,

i ^ à'-¹'¹*

vTJ

asSU

S ;4

Kfh

Ш ■' .<

;-,y

gp

L t

Ï'Æ⁻¹

M

, л£Ш JM

шЖ§

iiS:

y?

SS

|§jp

Hii& ? >;

' _/■

щря

~Щ%?л

1æ?«i

■: Я

ŚggP

Цш

- -\>w

43

‘⁷>.

igyggP?

шиш

?Я

Kanzel.

Rosien.

Altman. Säntis.

Fig. 241. Widok Alp Appenzelskich ze szczytu^Hohe Kasten.

Schäfler.

Ebenalp.

Hi

ШГШШ

шт

SP®«

_4%:

SU

#Г

*«

'■

4:-

жщваа^И—

gSsaaijs^?-::

Aiguille verte, lod. Mer de Glace.

Fig. 242. Widok grupy Mont Blanc i doliny Chamounix z

Aiguille de Charmoz.

Montblanc.

wyniosłości la Flégère.

przejście Małego Bernarda (2157 m.), oba wio- Delfinatu. strzela w górę potężnym trzonem Oi' dii z doliny górnej Izery do doliny górnej D. sans, albo też Pelvoux, najwyższym po M. Blanc Baltei, zwanej powszechnie doliną Aosty. 4) A. w A. zachodnich. Jest to poszarpany i stromy Mont Blanc, ograniczone przełęczami Ferret, j konar, odrywający się na południe od przełęczy Bonhomme, de la Seigne i Balme, wypełnione są Lautaret i wypełniający rozległą przestrzeń mię-jcdnolitym pniem góry M. Blanc i otoczone do- dzy doliną górnej Durance, a dolinami Drac’u liną górnej Dory Baltei z południo-wschodu, oraz i Romanche (lewe dopływy Izery). Pojedyncze malowniczą doliną dórnej Arwy (Chamounix) szczyty tego pnia zbliżają się do 4,000 m. jak z północo-zachodu. Podstawa, z której wyrasta Pelvoux 3,954, m., lub Meije 3,937 m.. niektóre najwyższy ten olbrzym całego systemu (4,810 m.), zaś są wyższe, jak Barre des Ecrins 4,103 m. Na wynosi przecięciowo 2,100 m. i ma kształt równo- północ i na południe z grupy Pelvoux wybiegają ległoboku, zwróconego z południo zachodu na ku Izerze mniejsze i niższe gałęzie, wciskając się północo-wschód. Najwynioślejszy szczyt leży w po- między doliny już to Romanche i Archi, już też łudniowej części grupy, i stąd rozchodzą się pro- Drac’u i Durance: tam tworzą obszerne i wynio-mieniste, krótkie, przepaściste jarzma, oddzielone słe masy, jak Galibier (z najwyższym szczytem głęhokiemi zapadlinami; z tego też powodu M. 3,514 m.) lub Belledonne (2,981 m.), tu znowu po-Blanc nie posiada dolin właściwych, ale raczej sępny, leżący w olbrzymich zwaliskach Dévoluy dzikie, urwiste, lodem i śniegiem wypełnione szcze- (2,793 m). Druga, zachodnia część A. Delfinatu liny, z których zsuwają się potężne lodowce w do- w środkowej części, między dolinami Izery i Dro-linę Arwy. Najwspanialszy z nich i największy, me, sięga w grupie Yeycor 2,346 m., podczas gdy Mer de Glace, powstaje z połączenia lodowxa du na południe ku rzece Aygues, oraz na północy Géant z lodowcem de Lechaud.    ku Rodanowi, znacznie się zniża. Obszerna szczeli-

o-

B. Grupy boczne zachodnie. Na za- na między Rodanem i Izerą, w której leży Cham-chód od linii głównej rozwinął się podrzędny sy- béry i jez. Bourget, zdaje się być dnem dawne-stemat, który jednak przejawia się niekiedy po- go lodowca, a prawdopodobnie i pierwotnem ło-tężniejszemi i silniej rozwiniętemi masami, aniżeli źyskiem Rodanu. Z pomiędzy przejść ważnem jest w odpowiednich częściach linii głównej. Masy te to, które przez przełęcz Lautaret wiedzie z Brian-zmniejszają się stopniowo ku nizinie Rodanu ęon do Grenobli. 3) A. Prowansalskie leżą na i w ogólności zachowują się między sobą równo- południe od A. Delfinatu, a na zachód od A. legie, a w stosunku do linii głównej-prostopadle. Nadmorskich. Wapienna ich budowa ułatwiła Gzygzakowaty jednak kierunek tej ostatniej wy- licznym potokom erozyą, która wyżłobiła głęb wołuje pewne zmiany w układzie dolin, które kie szczeliny, obnażyła zbocza górskie, zabrawszy dzięki temu stają się czasem podłuźnemi. 1) A. z nich rodzajną ziemię, i ujemnie przez to wpłynęła Sabaudzkie,nazachódodgraickich iM. Blanc, na rozwój roślinności. Najwynioślejsza część za-ograniczone z północy jez. Genewskiem, z połu- wiera się w widłach, utworzonych przez rz. Durance dnia łukowatą doliną Arc’u, na zachód sięgają i lewy jej dopływ Bléone, dosięgając w szczycie przez jez. Bourget do Rodanu. Dolinami Arwy, Montagne de la Blanche 2,510 m. wysokości; od-Izery i Arc’u podzielone są na trzy główne gru- tąd, czy, to w stronę Rodanu, czy na południe ku py, z których każda odczepia się od głównego morzu Śródziemnemu, dążą coraz niższe pasma, grzbietu i, wijąc się kręto, rozgałęzia się coraz jak Ventoux i de Lure na południe od doliny drobniejszemi odnogami. Między Rodanem, jez. Aygues, jak wyniosłość Vaucluse i łańcuch Lé-Genewskiem i Arwą rozwinął się wspaniały ko- berou na północ od dolnej Durance, jak wreszcie nar M. Blanc’u, nazywany niekiedy g. Chablais gałęzisty pień Mourre de Chanier (1,951 m.) mię-i dosięgający w szczycie Dent du Midi 3,285 m. dzy doliną Assy i Verdon’u. Lecz z tych wszyst-wysokości. Między Arwą i Izerą (dolina Taren- kich najważniejszym jest szereg wyniosłości, od-taise) poplątana masa górska dochodzi w szczycie rywający się z okolic dolnego Var’u z góry Chei-Roignais 3,001 m. Nakoniec między dolinami Ize- ron i dążący ku zachodowi do miasta Aix; on ry i Arc’u (Tarentaise i Maurienne) rozsiadł się bowiem stanowi wododział między Rodanem i po-wyniosły trzon g. Tarentaise, który szczytem brzeźnemi rzekami m. Śródziemnego. Na południe G-de Casse wzbija się do 3,861 m. Źródła izery od tego grzbietu leżące łańcuchy niższe, jak St. i Arc’u znajdują się na przeciwległych stokach Baume, a zwłaszcza Maures i l’Estérel, mają już przełęczy Iseran (2769 m.), która całą tę masę charakter odrębny od alpejskiego systematu, i tyl-oddziela od A. graickich. 2) A. Delfinatu le- ko gwoli całości obrazu rozpatrywane są łącz-żą na południe od poprzednich, a na zachód od nie z A.

Kottyjskioh, z południa zaś ogranicza je dolina 2. A. środkowe. Wschodnią granicę A. Srod-górnej Durance i bezpośredni dopływ Rodanu kowych stanowi wielka szczelina poprzeczna mię Aygues. Jest to bezładna plątanina pni górskich dzy wyżyną bawarską, a Lombarclyą. Tworzy ją i łańcuchów, spotykających się i krzyżujących dolina Innu aż do Innsbrucka, przełęcz Brenneru, wzajem w najrozmaitszych kierunkach. Kolej że- łącząca dolinę rz. Sili z doliną rz. Eisack, a więc lazna z Chambéry do Sistéron nad rz. Durance Inn z Adygą, wreszcie dolina Adygi aż do We dzieli te grupę na dwie mniejsze: wschodnią wyż- rony. Największa długość, idąc środkiem syste-szą i zachodnią, łagodnie zniżającą się ku Ro- mu, od M. Blanc do Brenneru wTynosi 360 km., danowi. Pierwsza, znana pod nazwą A. wyższego największa szerokość (Werona—Kempten) 250

km.} a powierzchnia całego obszaru około 77,000 wschodowi: M-t Yelan 3,765 mM Grand Comhin

k. □. Alpy środkowe cechują się równowagą 4,317 m., Matterhorn (Cervin) 4,482 m., wreszcie w układzie dolin podłużnych i poprzecznych, oraz Monte Rose 4,638 m. Ten ostatni pień jest groźnym bogactwem przejść między niemi—i z tego wzglę- rywalem Białej góry—ustępuje jej wprawdzie co do du uważać je należy za najlepiej rozwiniętą i naj- wysokości głównego szczytu, ale przewyższa ją dogodniej dla stosunków ludzkich ukształtowaną obszarem, dzikością krajobrazów i śmiałym zary-część całego organizmu. Nie przeszkadza temu sem zboczy, gwałtownie opadających na wschód ani wysokość przecięciowa przełęczy, ani szczelna i południe. Stąd i wrażenie, jakie M. Rosa spra-zwartość grup licznych, ani wreszcie okoliczność, wiana podióżnych, jest wogóle potężniejsze. W gaże tu na całej szerokości Alpy trzymają się da- łęziach bocznych, wyrzuconych ku północy, domi-leko wyższemi stosunkowo grzbietami, niż to by- nuje kilka szczytów niepośledniej wysokości: tak ło w zachodnicm skrzydle, gdzie skrajne, nadro- np. Dent Blanche dosięga 4,365, Yv^eisshorn 4,512 dańskie i południowe części były luźne i znacznie m., Dom Mischabel 4,554, wreszcie Weissmies, zniżone. Główna linia grzbietu trzyma się zrazu sterczący nad symplońską przełęczą, 4,031 m. w bliskości niziny lombardzkiej, w miarę jednak Z dolin poprzecznych zasługuje na szczególną oddalania się od podstawy M. Blancu, wkracza uwagę podwójna dolina rz. Wisp, obejmująca coraz głębiej we wnętrze systematu. Z tego wy- jakby kleszczami olbrzymi pień Mischabel’u i z 3 nika, że początkowo brakuje tu z jednej strony stron urwistemi otoczona skaliskami. Wschodnie grup bocznych, które dopiero we wschodniej czę- jej ramię nosi nazwę doliny Saaz, zachodnie—do-ści zjawiają się po obu stronach w normalnym liny Niklas i prowadzi do słynnej wioski Zer-układzie. Nadto linia główna jest zarazem linią matt, skąd otwiera się najwspanialszy widok na wododziału między zlewiskiem morza Adryatye- zuchwały wierzchołek Matterhornu, i gdzie zgro-kiego z jednej, a systematami Rodanu, Renu madzają się turyści dla przedsiębrania wycieczek i Dunaju z drugiej strony.    na okoliczne szczyty i lodowce. 2) A. Lep Ои-

A. Główna linia grzbietu. 1) A. Pen- tyj skie zajmują środek A. środkowych i ograni ńs kie, od przełęczy Ferret i doliny Dory-Bal- niczone są z północy dolinami górnego Renu tei do przełęczy symplońskiej i dolin Vedro— i Rodanu, ze wschodu przełęczą Splügen, wiodącą d’Ossola (rz. Tosa V. Toce, dopływ jez. Maggiore) z doliny Tylnego Renu do doliny Mery, na po-oraz od doliny Rodanu do niziny lombardzkiej. ludnie mają nizinę lombardzką, a na zachodzie Nazwa pochodzi niewątpliwie z celt. pen=skali- przełęcz Simplonu. A. L. odznaczają się wogóle sty szczyt (por. góry Pennińskie na wyspie W. niższą linią grzbietu, mniejszemi rozmiarami lo-Brytanii). Jest to najobszerniejsza, najbardziej dowców i mnogością przełęczy, skutkiem czego zwarta a w przecięciowej wysokości i szczytów naj- żadne z ogniw linii głównej nie doszło do takiego wynioślejsza grupa całego alpejskiego systematu. znaczenia w międzynarodowej komunikacyi, bądź Więcej niż trzydzieści wierzchołków przekracza wzdłuż, bądź wpoprzek całego pasma, jak wia-4,000 m. ponad poziom morza, a na całej długo- śnie ta grupa. Prócz dwóch krańcowych wygo-ści grupy, blisko 140 km. wynoszącej, niema ani dnych gościńców: symplońskiego i splhgeńskiego, jednej przełęczy, podatnej dla ruchu wozowego. Na przecinają ją poprzecznie trzy inne, oraz czwarta, poł udnie ku dolinie A osty stacza się nagle w krót- gotardzka kolej żelazna; wzdłuż północnej gra-kich, spadzistych gałęziach. Od północy natomiast nicy biegnie również wygodna droga bita Ren— wyrzuca ku dolinie Rodanu konary dłuższe, ła- Rodan, a przełęcze dla pieszych są prawie tak godniej się zniżające i wytwarzające między so- liczne, jak jarzma górskie. Z tego też względu bą doliny poprzeczne; te jednak otoczone są zbo- A. L. stanowiły od najdawniejszych czasów ro-czami b. stromemi. Tuż przy przełęczy Col Fer- dzaj bramy, do której, jak promienie do ogniska, ret leży sławne przejście W-o św. Bernarda, zbiegały się liczne drogi z Lombardyi, by się Przejście to nie otrzymało swej nazwy od góry, znów za Alpami rozstrzelić: na zachód w dolinę jak się to zwykle dzieje w Alpach, lecz od znacz- Rodanu, na wschód w dolinę Renu, na północ nej zaklęsłości grzbietu między dwiema górami: w doliny Aaru i Reussu. Przytem i układ głó-Goliaz na zachodzie i Yelan na wschodzie. Z do- wnej linii grzbietu jest nader prosty. Kreśli ona liny Rodanu do Bourge S-t. Pierre, a z doliny półkole, wypukłością zwrócone ku północy, oparte Dory Baltei do S. Remy, posiada ono wygodny na krańcach o dwie przełęcze (Simplon, Splügen) gościniec, sama jednak przełęcz na przestrzeni i wyrzucające z siebie mnóstwo gałęzi, krótkich przeszło 20 km. dostępną jest tylko dla mułów i stromych na północy, dłuższych i łagodniejszych i pieszych. Na najwyższym jej punkcie (2,472 m.) na południu (wprost przeciwnie jak w A. Peniń-wznosi się słynny przytułek dla podróżnych, się- skich). Przez wierzchołek tego łuku biegnie, jak gający X-go wieku (ob. Bernarda św. przełęcz), styczna, podłużna dolina Renu—Rodanu, podno-i będący dziś najwyźszem, stale zamieszkałem sząca się z obu stron coraz bardziej, w miarę schroniskiem w A. Od przełęczy św. Bernarda jak się zbliża do punktu zetknięcia się, i two-aż do Simplonu—A. Pennińskie przedstawiają je- rżąca tu czworokątną płaszczyznę wyniosłą, zna-dną jednolitą ścianę górską, uwieńczoną mnóst- ną powszechnie pod nazwą węzła św. Gotarda. wem ostrych i skalistych szczytów i dźwigającą Jest to, i pod orograficznym, i pod hydrograficzna sobie liczne i potężne lodowce. Grzbiet całej nym względem, jeden z najciekawszych szczegó-grupy podnosi się coraz bardziej od zachodu ku ' łów alpejskiego systematu. Sześć ramion gór-

skich wyrasta z tego pnia, sześć między niemi uwięzionych dolin rozchodzi się promienisto dokoła, sześć rzek, wyciągniętych jak węże, ssie wodę z okolicznych źródeł i lodowców. Alpy Berneńskie i dolina Aaru (Häsli), A. czterech kantonów i dolina Reussu, A. Glarneńskie i dolina górnego Renu (Tavetsch), A. Lepontyjskie wschodnie i dolina Ticino (Lewantyna), A.Tessyńskie, stanowiące gałąź A. L. i dolina Tosy (d’Antigo-rio), wreszcie A. L. zachodnie i dolina Rodanu. Z tych dwie pierwsze pary gór i dolin należą już do bocznej linii A. środkowych, cztery ostatnie wypełniają całkowicie systemat A. Lepontyjskich. Najwyższe szczyty wznoszą się nie pośrodku, lecz na krawędziach półkola; tak więc na zachodzie

M. Leone (3,565 m.) panuje nad symplońską przełęczą, a obszerny trzon Aduli (Rheinwald-horn 3,276 m.) nad przejściem S. Bernardino i Splügen. Co się tyczy przejść, te są następu jące: aj Przejście Simplon.—Droga bita, zbudowana wielkim kosztem przez Napoleona I. (1802— 1806), wychodzi z Brieg nad Rodanem, dosięga w najwyższem miejscu przełęczy 2,010 m.; i schodzi w dolinę Tozy (dopływ joz. Maggiore) do Dorno d’Ossola. W ostatnich czasach powstał projekt kolei żelaznej między krańcowemi punktami Brieg w Szwajcaryi i Ornavasso (nad Tozą) we Włoszech, b) Przejście S. Gotarda prowadzi gzy-gzakowatym gościńcem z Andermatt nad Reus-sem do Bellinzony nad Ticino, i wznosi się w najwyższem miejscu do 2.114 m. Ze względu na ważność tej linii komunikacyjnej, łączącej bezpośrednio północ z południem, czyli Niemcy i Szwaj-caryą z Włochami, zbudowano w latach 1872 -1882, drogę żelazną z doliny Reussu do doliny Ticino, przebiwszy tunel 14,912 m. długi między Gesehenen na północnym a Airolo na południowym stoku. Tunel ten sięga wysokości 1,150 m., leży zatem blisko o 1,000 m. niżej od gościńca bitego, c) Przejście Lukmanier na wysokości 1,917

m., łączy dość wygodną drogą dolinę Średniego Renu (Medels) z doliną rz. Brenno (Yal Blenio), a przez nią i z doliną Ticino, gdzie pod Biasca schodzi się z gościńcem S. Gotarda. d) Przejście S. Bernardino na wschodnim stoku Rheinwald-hornu wiedzie wygodną, choć krętą, drogą z doliny Tylnego Renu (Rheinwaldthal) w dolinę Mo-esy (Mesocco), a stąd do doliny Ticino; w najwyższem miejscu sięga 2,063 m. e) Przejście Splügen ułatwia połączenie doliny Tylnego Renu z doliną Mery (Yal. S. Giacuino). Droga bita oddziela się od poprzedniej pod wioską Splügen, przekracza przełęcz na wysokości 2,117 m. i przez Chiavennę dosięga wybrzeży jez. Como. Oprócz tych przejść, będących zapadlinami głównego grzbietu, zasługuje na uwagę to, które się znajduje na obwodzie łuku, a które łączy podłużne doliny Rodanu i Renu. Połączenie to nie jest jednak bezpośrednie, gdyż w charakterze spajającego ogniwa zjawia się tu dolina górnego Reussu (TJrseren) w taki mianowicie sposób, że droga, wychodząca z Oberwald nad Rodanem, przekracza najprzód przełęcz Furka (2436 m.), wchodzi w dolinę Reussu, która jest tu podłużną, dosięga wioski Andermatt, gdzie ogniskują się liczne gościńce, przebywa drugą przełęcz Oberalp (2,052 m). i dopiero spuszcza się ku dolinie górnego Renu (Tawetschthal). Drugorzędne przejścia, tak wozowe, jak i piesze, są, rozumie się, o wiele liczniejsze, zwłaszcza w południowych gałęziach, zwanych ogólnie A. Tessyńskiemi. ) A. Retyckie od zaklęsłości Splügen sięgają do szczerby Bren-neru na wschodzie; południową ch granicę stanowią: górna Adyga do wpadnięcia Eisacku i górna Adda do jez. Como, północną zaś—przełęcz Arlsberska i dolina Innu od Landeck do Insbrucku. Podłużna szpara doliny górnego Innu (Engadyńska) rozdziela obszerną tę masę górską na dwie części: południową, stanowiącą zarazem wododział między rzekami Adryatyku i Dunaju (Inn), i północną, oddzielającą zlewiska Dunaju od zlewiska Renu. Pierwsza nosi miano A. R. Południowych, druga A. R. Północnych, albo niekiedy Gryzońskich (Graubiindener A.), obie zaś licznemi strumieniami pocięte są na pomniejsze grupy. A. R. południowe, obejmuje od południa roskoszna dolina Addy, słynna Yal te lii na (Yeltlin), i przez najwyższą w Alpach drogę wozową na przełęczy Stilfser Joch (2,756 m.) łączy się z doliną Adygi, zwaną V. Yenosta v. Yintsch-gau. Od północy zaś ciągnie się nieprzerwana dolina, poczynając od jeziora Como, aż do Inns-brucku; dolina ta w całej południowej części rozłamuje się na dwie pochyłości i tworzy tym sposobem wododział dolinowy (Thal Wasserscheide) tak nieznaczny, że przejście z górnego Innu (doi. Engadyńska) w dorzecze jez. Como (rz. Mera i doi. Bregaglia) leży zaledwie na wysokości 1,811 m. Trzy przełęcze, w drogi bite zaopatrzone, dzielą te Alpy na cztery grupy; dwie skrajne, Berniny i Oetzthal, odznaczają się wyniosłością i obszarem, dwie zaś średnie znacznie są niższe. Rozgałęziony i zasobny w lodowce pień Bernina sięga 4,052 m. m. wysokości i ma na wschodzie przełęcz tegoż im. (2,332 ra.), przez którą prowadzi droga z Samaden nad Innem do Tirano nad Addą. Następny trzon góry Lan-guard (3,266 m.) zamyka na wschodzie zaklęsłość, w której wije się gościniec, wychodzący z Glurns nad Adygą i przez przełęcz Ofen (2,148 m.) dosięgający wioski Zernetz nad Innem. Trzeci masyw górski Sesvenna (3,220 m.) oddzielony jest od następnego Oetzthalu niskim, dolinowym wododziałem Reschen (1,494 m.), przez który wiedzie wygodna droga z górnej Adygi do Innu pod Finstermünz. Ostatnia grupa Oetzthalu, choć nie dosięga wysokości Berniny (3,776 m.), przewyższa ją bogactwem lodowców⁷ i obszernością podstawy. Liczne strumienie i potoki górskie, spływające z niego do okolicznych rzek, wyrzeźbiły w tym ogromnym pniu głębokie i dzikiej malo-wniczości pełne doliny i poszarpały go na mniejsze części; z tych jedna pod nazwrą A. Stubayer (3,500 m.) sterczy nad przełęczą Brenneru, inna zaś wciska się w widły Adygi i Eisachu, jako A. Sarnthaler (2,781 m.). Te ostatnie oddziela od

<3

•V

41

if

* //

/?

»

u«aj

Bel for ï<

t**

4L

В<л-яу1е*я

V*

i / fftmifancyt

TMric/l iw^h.ki« ...

i*e

л*М

Icfskte

fei

ЩШШМт'-'-Щ &

вГ

ШщтШШ 3.

ШВШшТг

Щёш.

\urtfn

Hl «

в.

■'

ALPY

Do art. Alpy.

■«Æ»,

sv

Vi»*

.Ж. ;

r.j

г/’/

ЩШШ

-■«r ^

\фи?п,ПШ\\

щш

W7

é|||

ri

&z

*

Wt'fj

/^Шж

Ш&Ш/.

шШЁШШШ

- %£r#    , Г//ЖУ/К . W/^W/W.py,

Ьп-»

bJ&\

•уVedya/an

41

71. Ж

шж§

'ЩАI

тъ.

<2Ш>

\Ч

Шж

Y-:

Ч-: ■ 'Чшш.' л

¹ Y KV

гопа

ÜtAwq^. AjjSr \№”

te

ммй

J»

éSÊÈmâ

''ШяЁЁтЁЁЁШж^Ж.

feto

1»,

ta

% 4 ТЩ

>4 И

f> 4 4M

4

■ -Lp

⁴-.А

'

ЭДщ

W

шшш

шя

Марка szeinatyczna gór Alpejskich.

P et «А

jg

Л1

vp

JUitvx.

Puno$

\sslury

MmuiAihiiin

licrèlJctX

: Berfa I

НИШ

LÎ^iA//

-.-,' 7-.. ^а/

ШЖ

§8§s

Zürich

: ф;

■Ifal

г/Trt:

'.'Л

6-

г"

??Cf ;

Щ«Ш^И

^cf

fe¹

^ *Г£Ж7% Щ7ШШ&

• У» V#'*

Ъг\к

'TT

M|

» ^SfdîfpJa

Ï.

к,. \f

V;

щштш

йш1р1мЪ<7!жуР-

eL

r«b:j

AWi

flmt

Ч'

Рагчгш*

___

ши

Ąfot/enrt

'en па.

Щш

Bolonia

Spe'xxia

—-гЛ

"^г---_йэЭ

Pixct

ШШЗтк °Livorno

Plorencł/cL

eona*

г^Г——

Wielka Kacyki, ilustr.

Budowa geognostyczna Alp.

1. Pokłady trzeciorzędowe. 2. Eocen.13. Wapien alpejski. Taż samą liczbą oznaczone są takżejpokłady łupkowe Alp zachodnich, nieokreślonego jeszcze wieku. 4. Pstry piaskowiec, a w części i wapień muszlowy. 5. Dewon. 6. Łupki krystaliczne. 7. Skały wybuchowe.

‘Ч

i

.74

V

#

B\BÜOT'€KA. J

6L0VWÄ i

‘

• • .

/

#♦

'

■    ■ ,:.    .■    ¹ •    y~ i • ■    ;

' . ■ Vi*    ■/'■••;. ■.;■ iVvKï' •    Л • >:    . > Ц ; )

Oetzthalu, łagodnym klimatem obdarzona, bo zwró- B. Boczne grupy północne ciągną się eona ku południowi, dolina Passeier, przy której szerokim pasem na całej długości środkowego ujściu do Adygi leży Meran. A. R. Półno cne, jądra, począwszy od jez. Genewskiego i wyłomu

równolegle do doliny Rodanu, rosnąc ustawicznie pod względem wysokości (Diablerets 3,251 m, Wildhorn 3,268 m. Wildstrubel 3,286). Druga zaś, czyli tak zwany Oberland w ściślejszem znaczeniu, jest jedną z najpiękniejszych i najciekawszych grup całego alpejskiego systemu. Najpotężniejsze w Alpach lodowce, głębokie doliny, urwistemi opanowane zboczami, liczne wodospady, zwarta ściana pojedyńczych pni górskich, wspaniałe krajobrazy, wszystko to razem wzięte stało się powodem, że ta część A. B. należy do najbardziej zwiedzanych nietylko w Szwajcaryi, ale wogóle w Alpach. Olbrzymi trzon Finsteraarkornu strzela w górę licznemi szczytami, z których kilka przenosi wysokością 4,000 m.; tak np. Jungfrau mierzy 4,167 m., Mnich (Mönch) 4,096 m., Aletschhorn 4,198 m., Schreckhorn 4,080, Finsteraarhorn 4,275 m. Rozległe płaszczyzny międzyszczytowe wypełniają lodowce, majesatycznie zsuwające się w doliny okoliczne i zasilające wody Rodanu i Aaru. Największy z nich, Aletsch (ob.) ma przeszło 20 km. długości przy 2 km. szerokości, i wraz z sąsiedniem, Viescher, spływa na południe do Rodanu, gdy tymczasem gleczer Aaru, Gauli, Grin-delwald, Rosenlaui i Kander zwracają się ku wschodowi, zachodowi i północy, by licznemi strumieniami wzmocnić zasób Aaru i jego dwóch jezior Bnenz—Thun. Południowe stoki A. Berneńskich są nader strome, analogicznie z odpo-wiedniemi im Pennińskiemi, północne natomiast rozpraszają się stopniowo ku dolinie Aaru i jego dopływu Saany. 2) A. 4. kantonów. Przełęcz Furka na południe, oraz doliny Aaru i Reussu, od źródeł tych rzek aż do ich połączenia się pod Brugg, stanowią nader proste ograniczenie A. 4. kantonów. Mają one kształt trójkąta, którego wierzchołek, zwrócony ku południowi, opiera się o węzeł Sw. Gotarda, dwa boki tworzy Aar, złamany pod Aarbergiem, trzeci zaś kotlina Reussu. Kierunek

»У

mo-

cz. Gryzońskie, między górnym Innem i Renem, Rodanu pod Martigny, aż do wyłomu Innu pod dzielą się również kilkoma zaklęsłościami poprze- Kufsteinem. Poprzeczną, obszerną doliną Renu, cznemi na mniejsze grupy, są wogóle znacznie niż- na przestrzeni od Chur do jez. Bodeńskiego, dzieli sze od poprzednich, i dlatego bez wielkich trudno- się ten zewnętrzny płaszcz głównego grzbietu na ści drogami bitemi przecięte być mogły. Obszerny dwie części: szwajcarską wyższą i austryacką i rozgałęziony pień Stella (3,406 m.) ma na za- niższą. Każda z nich, w miarę oddalania się od chodzie znaną nam przełęcz Splügen, na wscho- środka, traci zwolna charakter alpejski, przechodzi dzie zaś biegnie gościniec z Silvaplana nad gór- w kraj pagórkowaty, rozluźnia swe jarzma coraz nym Innem przez przełęcz Julier (2,287 m.) w do- bardziej, i wreszcie zstępuje na płaszczyznę, prze-linę Ob. Halbstein ku Renowi, którego dosięga glądając się w licznych, u podnóża rozlanych, je-pod Chur. Przełęcz Albula rozbija obszerną gru- ziorach. 1)A Berneńskie zajmują całkowicie pę tegoż im. na dwie części: południową Piz Err północną krawędź doliny Rodanu od jez. Genew-(3,395 m.) i północną Piz Kesch (3,422 m.), mię- skiego aż do przełęczy Grimsel i doliny Hassli, dzy obiema idzie droga z wioski Ponte nad In- w której Aar wody swe toczy. Pośrodku pasma nem, dosięga w przełęczy 2,313 m. i schodzi przełęcz Gemmie, podatna tylko dla pieszych, w dolinę Albuli (prawy dopływ Tylnego Renu), dzieli je na dwie odrębne części: zachodnią wapienną !Na północ od Piz Keschu, posiadającego naj- i wschodnią gnejsową. Pierwsza opiera się o prze-większy lodowiec w A. Gryzońskich, przebiega dro- ciwległy zarodański pień Dent du Midi w A. Saga bita przełęczą Fluela (2,403 m.) od Süss nad baudzkich, stercząc nad najwęższem miejscem Innem do wioski Dörfli nad Landwasserem (do- Rodanu pod St. Maurice wyniosłym szczytem pływ Albuli) i stąd rozgałęzia się w dwie stro- j Dent de Mordes 2,930 m.; odtąd grzbiet biegnie dążąc ku Renowi przez dolinę Land-quartu (Prättigau) i przez doi. Landwasseru (Davos) ku Albuli. Objęta temi dolinami i korytem Renu masa górska dosięga w szczycie Erzhorn 2,985 m. Na północ od doliny Landquartu i Innu ciągnie się długi grzbiet górski, stanowiący dziś granicę między Austryą i Szwajcaryą i ograniczony z północy podłużnemi dolinami, które, wychodząc z Renu i Innu, wznoszą się coraz bardziej w miarę zbliżania się ku sobie, (Klosterthal i Stanzer Thal), aż wreszcie na wzór Gotardzkiego węzła zamykają się pniem góry Arlsberg. Całe te pasmo nosi nazwę Retikonu (Rhätikon), środkowym jego punktem jest obszerna, znacznemi lodowcami pokryta grupa Silvretty, sięgająca w szczycie Linard 3,416 m. Wyciąga ona jedno ramię na północo-zachód ku Renowi, pod nazwą właściwego Retikonu, i w wierzchołku Scesaplana dochodzi 2,968 m., drugie na północo-wschód aż do Landeck nad Innem, gdzie znów Yesulspitze sterczy do wysokości 3,011 m. nad doliną Patznaun, |(rz. Trisanna dopływ Innu), trzecie wreszcie wprost na północ, które później szeroko się rozgałęzia i w licznych szczytach panuje nad d^ogą arlsberską. Droga ta, stanowiąca północną granicę całego grzbietu, wychodzi z Landeck nad Innem, wchodzi w dolinę Stanz, którą płynie Rosanna, wspina się na zbocza Arls-bergu, który przekracza na wysokości 1,797 m. i spuszcza się dolinami Kloster (rz. Alfens) i Montafone (111) ku Renowi, którego dosięga niedaleko m. Feldkirch. Dla skrócenia drogi między Wiedniem a wschodnią Szwajcaryą, kołującej przedtem na Monachium, wykończono w r. 1884 drogę żelazną arlsberską, która na wysokości 1,303. przebija masyw ArlsbergutunelemlO.270 m. długim, i przez Linz, Salzburg, Innsbruck, Landeck i Feldkirch łączy bezpośrednią komunikacyą stolicę narchii rakuskiej ze związkiem helweckim.

grzbietu zachowuje się prostopadle do głównego pasma Alp i trzyma się bliżej Reussu i jez. 4. Kantonów, gdzie spadając gwałtownie, tworzy pełne grozy przepaście i urwiste rozpadliny (most dya-helski). Szeroka zaklęsłość między jeziorem 4. kantonów a jez. Brienz (przełęcz Brünig zaledwie 1,004 m.) dzieli te A. na 2 grupy: jedna z nich przypiera bezpośrednio do wyniosłości Sw. Go-tarda i składa się z kilku potężnych pni, jak np. Thierberge, z potężnemi lodowcami (lod. Rodanu) i szczytami przenoszącemi 3,000 m. (Dammastock 3,633 in., Galenstock 3,597 m.), jak Titlis (3,239 m.) wyrzucający liczne ramiona o przepaścistych zboczach, z których Uri Rothstock (2,932 m.) dźwiga na sobie obszerne lodowce. Druga część jest znacznie niższa i nie ma wybitnie alpejskiego charakteru. Doliny są obszerne, nie wyniosłe, i dlatego gęsto zaludnione, oraz w komunikacye wszelkiego rodzaju dobrze zaopatrzone (kolej żelazna z Bernu do Lucerny i inne). Największa wyniosłość ciągnie się wzdłuż wspomnianej wyżej zaklęsłości, panując nad nią w szczytach Rothhornu (2,351 m.) Fe-uersteinu (2,176 m.) i Piłacie (Pilatus 2,133 m.j. Ostatnia ta góra z wierzchołka swego przedstawia najwspanialszą i najrozleglejszą panoramę na całym północnym stoku Alpejskiego systemu, i słusznie ponad słynną Rigi postawioną być powinna. 3) A. G1 arneńskie. Pasmo to, zwane niekiedy łańcuchem Tödi, ma kształt trójkąta, odwrotnie ułożonego niż poprzednie, albowiem wierzchołek jego, skierowany ku północy, opiera się o Aar między uściem Limmatu i Reussu, podstawa leży na podłużnej dolinie Renu, a dwa boki tworzy dolina Reussu, oraz głęboka szczelina, wypełniona wodami jezior Zürich—Wallen i w całej swej długości przecięta koleją żelazną, wiodącą z Zii-richu do Chur nad Renem. Szczelina ta była niegdyś prawdopodobnie korytem Renu, który wchodził w nią pod Sargans, przekraczał między tem miastem a jez. Wallen niewielką przestrzeń, będącą dziś bardzo nieznacznym wododziałem, i płynął dalej ku północo-zachodowi korytem dzisiejszego Linthu, jez. Zürichskiego, Limmatu i Aaru, do Koblenz (uście Aaru do Renu). Najbardziej wyniosłem i zwartem pasmem jest to, które przysunęło się do koryta Renu; żadna go nie przecina droga, a nieliczne przełęcze podatne są ledwie dla pieszych. Pojedyńcze szczyty przekraczają wielekroć 3,000 m. wysokości, jak np. najpotężniejszy ze wszystkich trzon Tödi 3,623 m., Scheerhorn 3,296 m., Rmgelspitze, panująca nad wyłomem Renu pod Chur, 3,249 m. Od północy pasmo poszczerbionem zostało przez liczne doimy rzeczne, skierowane ku systematowi Limmatu: wkraczają niemi liczne drogi bite w głąb labiryntu górskiego, lecz przez zwarty grzbiet południowy do Renu dostać się nie mogą. Dwie są tu ważniejsze grupy: Glarnisch (2,931 m.), panujący nad m. Glarus, stolicą kantonu t. im, oraz głośna, prawie samoistnie stercząca ponad otacza-jącemi ją jeziorami (Zug. 4. kantonów, Lowerz), góra Rigi (1,800 m.). Wiedzie na jej szczyt kolej żelazna, wychodząca z Vitznau nad jez. 4. Kantonów, ułatwiając bardzo licznym turystom podziwianie panoramy, prawie tak wspaniałej i obszernej, jak panorama, roztaczająca się ze szczytu Piłata. 4) A. Apenzelskie (Appenzell), zwane także St. Galleńskiemi (St. Gallen), ograniczone są wyraźnie doliną Renu, jez. Bodeńskiem i sy-stematem jeziornym Limmatu. Wrzynająca się głęboko dolina Toggenburska (rz. Thur, iewy dopływ Renu) rozbiła całą grupę na dwie części: St. Galeńską na południu z Siedmioma Kurfir-stami (najwyższy szczyt 2,303 m.) i Appenzelską na północy z masywem Alpsteinu (nąjw. szczyt Säntis 2,504m.). Zresztą A. A. mają grzbiet nie-wyniosły, szczyty rzadko już kiedy sięgają wysokości 1,300 m. 5) A. Algawskie, ogianiczone z południa linią drogi żel. Arlsberskiej, mają na zachodzie dolinę Renu, ku północy spuszczają się łagodnie na wyżynę Bawarską, od wschodu zaś zamyka je dolina Loisaehu, (dopływ Izai/), dolina Gurgl (dopływ Jnnu) i łącząca je przełęcz Fern (1,210 m.) Całą tę grupę otaczają ze wszech stron koleje żelazne lub drogi bite. AVzdłuż północnej strony drogi Arlsbergskiej ciągnie się szereg znacznych wyniosłości o przełęczach niezdatnych do komunikacyi wozowej, i dlatego liczne doliny rzeczne, jak Illeru, Lechu, Bregenzer Ach (dopływ bezpośredni jez. Bodeńskiego) nie mają wielkiego znaczenia. Między szczytami wyróżnia się tlothe Wand (2,710 m.) u źródeł Lechu, i Parseier (3,021 m.), dominujący nad rozstajnemi drogami w Landeck. Na samym wschodzie między górnym Loisachem i Lechem rozwinęła się malownicza dolina Zwischenthor, na której wschodzie dość znaczne gniazdo górskie osiąga w Kreuzspitze 2,076 m. Górzysty kraj, leżący na północo-zachód od wyższego Lechu, nosi nazwę Algawji; przecina go dolina Illeru, odgraniczając tym sposobem dwie wyniosłości: wschodnią, między Illerem a Lechem, gdzie Hochvogel dosięga 2,590 m., i zachodnią, ku jez. Bodeńskiemu ze szczytami Widderstock u zachodniego źródła Illeru (2,381 m.) i Rinderalphorn (1781 m.). 6) A. Bawarskie od przełęczy Fern do wyłomu Innu pod Kufsteinem i od doliny niższego Innu do wyżyny Bawarskiej. Mało zwarte to pasmo pocięte jest wzdłuż i wpo-przek licznemi zaklęsłościami, w których pobudowane drogi bite znacznie ułatwiają komunikacyę. Dolina Izary i doi. jej dopływu, Achenu, dzielą A. Bawarskie na trzy grupy, w pierwszej zachodniej grzbiet Wettersteinu dosięga 2,960 m. w wierzchołku Zugspitze, który leży na granicy Bawaryi i jest tym sposobem najwyższą górą Ces. Niemieckiego. Środkową zajmuje rozgałęziony pień Speckarkogel (2,736 m.), wschodnią zaś, najniższą, złożoną z wielu dość luźnych wyniosłości, reprezentuje najgodniej Sonnwend (2,296 m.). Alpy Bawarskie noszą także nazwę północno-Ty-rolskich, gdyż najważniejsza południowa ich strona należy do Tyrolu i do systematu Innu wody swe posyła, natomiast przyjętem jest powszechnie miano Bawarskiego przedgórza (Bayrisches Ober-land) dla tej części północnego stoku Alp, która leży całkowicie w Bawaryi i rozciąga się od Sal-zachu do Lechu.

C. Boczne grupy południowe. Wspomnieliśmy już, że, z powodu nagłego spadku głównej linii grzbietu ku południowi, nie wszędzie powstać tu mogły boczne pasma: jakoż A. Pen-nińskie zupełnie są odsłonięte i spadają odrazu ku nizinie lombardzkiej, A. Lepontyjskie wykazują już rodzaj płaszcza w tak zwanych górach Tessyńskich, Jęcz i te uważane są zwykle tylko za obszerniejsze rozgałęzienie głównego grzbietu; w miarę jednak posuwania się ku wschodowi, grupy boczne pojawiają się coraz wyraźniej. 1) A. Bergameńskie (Bergamasco) na południe od doliny Addy (Yaltellina), ograniczone są na zachodzie jez. Como, na wschodzie jez. Iseo i przepływającą przez nie rz. Oglio (dolina Camonico), z której nizką przełęczą Aprica (1,234 m.) wiedzie wygodna droga do Valtelliny (Edolo-iSondrio). Łańcuch główny trzyma się Addy i kierunku całego pasma, biegnie więc z zachodu ku wschodowi, wyrzucając na południe kilka bocznych gałęzi, i dochodzi znacznej wysokości w kilku pniach górskich, jak np. Monte Redorta 3,040 m. 2) A. Trydenckie zachodnie, ograniczone na wschodzie korytem Adygi na całym niemal jej biegu, stykają się przez przełęcz Stilfser Joch z A. Retyckioan, a przez przełęcz Aprica z Bergameń-skiemi. Pasmo to ma kierunek południkowy i przecięte jest wpoprzek na dwoje przez zaklęsłość Tonale, która ułatwia komunikacyę między Adygą j górną Oglio. Droga bita wychodzi z S. Michele nad Adygą, zwraca się ku północy korytem rz. Noce (Val di Sole), wspina się na przełęcz Tonale (1874 m.) i stąd dąży do doliny Oglio (Oamonica) pod Ponte di Legną. Dwa olbrzymy alpejskie rozsiadły się po obu stronach tej przełęczy: na północy siwy od lodowców i na wsze strony rozpuszczający dalekie konary Ortler (3905 m.), najwyższa góra mon. austryackiej; na południe zaś, niższy nieco (3595 m.), lecz równie glecze-rami zasobny, Adamello. Oba te potężne filary zbudowane są z kwarcu i porfiru; wobec nich in ne grupy tego działu schodzą na plan dalszy: południowe przedłużenie pnia Adamello sięga tylko 2,879 m. w Ré di Oastello,—nieco wynioślejszą jest Cirna di Tosa na wschodzie (3179); gdy tym czasem południkowe łańcuchy, towarzyszące brzegom jez. Garda, niewiele przenoszą wysokość 2,000 m., jako to: M. di Tenera na zachodzie 2,152 i M., Baldo na wschodzie 2,198 m.

3. A. Wschodnie. Na zachodzie odgranicza je kombinacya dolin poprzecznych, wchodzących w sy-stemat Adygi i Innu, przy czem bierze udział i podłużna dolina tej ostatniej rzeki. Przez całą długość tej zaklęsłości biegną obok siebie dwie drogi: bita i od r. 1867 żelazna. Przechodzą one najprzód poprzecznym wyłomem Jnnu z wyżyny bawarskiej, skręcają w podłużną dolinę tej rzeki aż do Insbrucku, stąd wspinają się coraz wyżej doliną rz. Sill (Wippthal), dosięgają przełęczy Brenneru na wysokości 1,362 m. i następnie opuszczają lię w dolinę Eisacku, dążąc przez Botzen ku dolinie Adygi i nią ku nizinie lombardzkiej. Tym sposobem, obok Gotardzkie-go, powstało drugie ważne i bezpośrednie połączenie Niemiec z Włochami, za pośrednictwem kolei żelaznej. Granice północne, wschodnie i zachodnie tego działu już wyżej podane zostały. A. Wschodnie mają wybitne swe cechy znamienne. Przedewscystkiem należą one prawie wyłącznie do zlewiska Dunaju (prócz nieznacznej południowej części, oddanej Adryatykowi), skutkiem czego linia wododziału nie biegnie głównym grzbietem, lecz bocznym, a i tu nie ma ona tej wyrazistości. co poprzednio. Liczne grupy górskie i pasma układają się w kierunku podłużnym i nie są już w tak imponujący sposób poprzerastałe jarzmami poprzecznemi—z czego znowu wynika przewaga dolin podłużnych nad poprzecznemi (dolina Innu, Salzachu, Ennsu, Muru, Drawy, Sawy etc.); ta zaś okoliczność, w połączeniu ze znaczną ilością równolegle biegnących łańcuchów, jest przyczyną, że do przebycia w poprzek całego pasma, nie wystarcza już przekroczenie jednej tylko przełęczy. Tak np. kręta kolej żelazna, wychodząca z Udine we Włoszech i przez Villach, St. Veit Judenburg, Rotenmann, Steyer, dążąca do Linzu, przejść musi cztery wynioślejsze przełęcze: Tar-vis, St. Veit, Neumarkt i Schober, oraz kilka mniejszych, jak: Arnoldstein, Feldkirchen i t. p. Z drugiej jednak strony doliny podłużne, kierunkami rzek zaznaczone, podnoszą się z niziny węgierskiej i z brzegów Dunaju nader łagodnie, zda -jąc się gościnnie zapraszać do wnętrza, w którem, jak to zobaczymy niżej, komunikacya z A. środ-kowemi wielce jest ułatwioną. Skorzystały też z tego plemiona słowiańskie, przeniknąwszy wcześnie do głębi i opanowawszy aż po dziś dzień utrzymane pozycye. Nakoniec w A. wschodnich następuje największe rozszerzenie całego systemu, przy jednoczesnem zniżaniu się stopniowem wszystkich równoległych grzbietów. Góry tracą powoli alpejski swój charakter, pasma rozluźniają się, grupy rozwiązują się z pierwiastkowej swej zwartości, doliny stają się coraz szerszemi i przed stawiają niekiedy dość obszerne równiny, jak np. w okolicy Celowca (Klagenfurth), albo też Lubią ny (Laibach). Powierzchnia, zajęta przez A. wschodnie, wynosi około 79,000 km. □, najwięk sza zaś ich długość z zachodu na wschód mierzy 340 km. (Brenner—Wechselberg).

A. Główna linia grzbietu. Między gór ną Drawą i górnym Salzachem pasmo środkowe biegnie zrazu, poczynając od Brenneru, jednolitym, zwartym szeregiem wyniosłości; lecz w dalszym ciągu podłużna dolina Muru i jego dopływu Mürzu rozszczepia cały ten pień na dwa równoległe systematy: północny i południowy (ob. wyżej analogiczne rozszczepienie głównej linii w A. Retyckich przez Inn). Dzieje się to u źródeł Muru, w okolicach pnia Ankogl, o który opierają się oba rozłupane ramiona. Tym sposobem ła two uzasadnia się podział środkowego pasa na trzy części: t. j. początkową jednolitą masę, na-

zwaną Wysokiemi Turniami (Höbe Tauern) i d w ie lej żelazna z doliny Ennsu przez Rottenmann jej gałęzie: A. północno-Styryjskie i A. połuduio- i Mautern do doliny Muru. Niezależnie od tego wo-Sty ryj skie. Wysokie Turnie wraz z A. polno- przecinają ]e dwie drogi bite: z Lietzen i Radstad cno-Styryjskiemi noszą także miano A. Noryc- nad Amzą (Eims) do Judenburga i St. Michael kich. 1). Wysokie Turnie ograniczone są na nad Murem. Z pojedynczych szczytów sięgają wschodzie przełęczą Arlscharte, która wiedzie z do- najwyżej Hoch Golling (2,863 m.) i Prediger Stuhl liny Gr. Arl (dopływ prawy Salzachu) w doi. rz. (2,674 m). Dalszy ciąg tego pasma nosi nazwę Malta (lewy dopływ Drawy); na północy dolina A. Eisenerz’u i przełęczą Prebtihel (1,227, m.), Innu od Innsbrucku do Strafs, poczem dolina przez którą wiedzie droga bita, a po części i że-Zillerthal, przełęcz Gerlos i dolina górnego Sal- lazna, rozbija się na dwie grupy — w zachodniej zachu; na południe zaś doliny Rienzu i Drawę- sterczy Hochthor (2,372 m.), we wschodniej zaś (Pusterthal), powiązane przełęczą Toblach, która szeroko rozgałęziony pień Hoehschwabu (2,278 przedstawia nowy przykład dolinowego wododzia- m). 3). A. Południowo-Styryjskie okazują łu. Wysokie Turnie są ostatnią grupą nawscho- większą luźność od północnych i są wogóle od dzie, o prawdziwie alpejskim charakterze: wyso- nich niższe. Ta okoliczność, w połączeniu z sze-kość ich grzbietu przenosi 3,000 m.; olbrzymie lo- rokiemi dolinami poprzecznemi, wyźłobionemi przez dowce, nazywane tu Kees, zwieszają się w doli- dopływy Drawy i Muru, pozwoliła na przeprowa-ny, a liczne potoki górskie w ciągłych kaskadac h dzenie licznych dróg bitych i kolei żelaznych w po-spływają do okolicznych strumieni. Odróżniamy przek głównego grzbietu. Południową granicę A. zwykle następujące części w W. T.: a) Dwa wici- P. S. stanowi podłużna dolina Drawy, północną kie pnie górskie, towarzyszące dolinie Ziller, a mia- dol.Muru i Mürzu, która przez przełęcz Semmering nowicie: szeroko rozgałęziony na zachodzie Dux <879 m.) wiedzie w dolinę Litawy (Leitha), pun-(Duxer Gebirge), z najwyższym szczytem Olpercr fctem zaś wyjścia na zachodzie jest wspomniany (3,489 m.), oraz na wchodzie wyższy od poprze- wyżej Hafner. Poprzeczne doliny dzielą całą gru-dniego i bogatszy w lodowce Ziller (Zillertha- pę na kilka części, stale zniżających się ku wscho-ler Alpen), ze szczytami Hochfeiler (3,506 m.), dowi. Pierwszą, zwaną A. Stang (Stangalpen). Mösele (3,480 m.) i in. — b). Centralny pień wła- zamyka na wschodzie niska przełęcz Peschau v. ściwyck Turni, dosięgąjący w szczycie Trzech Pa- Neumarkt (1005 m.), przez którą wiedzie kolej że nśw (Dreiherrenspitze) 3,499 m., w Wielkim We ! lazna z Unzmarkt nad Murem doliną rz. Gurk (do-necyaninie (Gross Venediger) 3,673 m., wreszcie J pływ Drawy) do Oelowca (Klagenfurth). Poje-w Wielkim Dzwonniku (Gross Glöckner) 3,730 m.; clyńcze szczyty rzadko przechodzą ponad 2,000 m. ten ostatni nietylko jest najwyższym w całej gru- (Eisenhut 2441 m.). Druga ograniczona jest na pie, ale nadto posiada najwspanialszy i najwięk- wschodzie przez dolinę Muru, który, połączywszy szy lodowiec w Alpach wschodnich: jest to słyń- się z Miirzem pod Bruck, skręca w gwałtownym ny Pasterzengletscber, zasilający obficie wody sy- zwrocie ku południowi, i z doliny podłużnej, w ja-stematu rz. Moll (lewy dopływ Drawy) do 10 km. kiej płynął poprzednio, przechodzi w poprzeczną, długi, miejscami do 5 km. szeroki, c). Przedłu- Część tę dzieli przełęcz Obdach (945 m.) i doli-żenie wscnodnie poprzedniego pnia aż do Arl- na Lavant na dwie mniejsze, nader symetrycznie scharte sięga w szczytach swych ponad 3,000 m. pod względem wysokości ułożone (analogicznie (Hochnarr 3,258 m., Ankogl 3,251 md). Mię- Wogezy—Schwarzwald): zachodnią, zwaną A. Sau, dzy rz. Drawą i jej dopływem Isel rozwinęło się i wschodnią A- Stainz; w pierwszych najwyższy drugorzędne pasmo, zwane Deferegger Alpen, ni- szczyt Zirbitz Kogel sięga 2,397 m., w drugich by gałąź południowa Wysokich Turni, która je- Amering 2,184 m. wysokości. Najbardziej wscho-dnak w szczycie Hochgall dochodzi do 3,442 m., dnia część tego pasma poza Murem nosi miano a w szczycie Weisspitze 2,960 m. e) Południowe A. Raab (Raaber Alpen), trzymając się najwyż-rozgałęzienie Wielkiego Dzwonnika wkracza dłu- szemi szczytami doliny Mürzu i nie dosięgając ni-giem ramieniem między Drawę i rz. Moll, dosię- gdzie 1,800 m. (Hochlantsch 1732 m., Stuhleck gając w szczycie Hochschober 3,275 m.    1,738 m.). Na wschodzie przechodzi tu systemat

2). A. Północno-Styryjskie. Wschodni Alp w t. zw. Wzgórza Styryjskie, na północy w gó-odłam Ankoglu-Hafnereck (3,061 m.) jest pun- ry Litawskie (Leitha-Gebirge). ktem wyjścia dla obu zaznaczonych' wyżej pasm, B. Boczne grupy północne idą śladem towarzyszących dolinie Muru, t. j. dla A. Półno- środkowego systemu, zniżając się w miarę tego, cno i Południowo-Styryjskich. A Północno-Sty- jak posuwają się ku wschodowi, skutkiem czego ryjskie wciśnięte są i wydłużone przez dolinę rz. największe wyniosłości znajdują się na zachodzie; Muru i jej dopływ Mürz od południa, a przez nadto zniżenie to następuje i w kierunku pół-dolinę rz. Enns i jej dopływ Salzę od północy; nocnym, z czego znowu wynika, że najwyższe na wschodzie zaś zamyka je Hochschwab (2,278 szczyty trzymają się krawędzi południowej. 1). A. m.) i leżące poza nim obniżenie w przełęczy Weg- Salzburskie uważają się za zewnętrzną osło-scheid ( 1,220 m.) między górną Salzą (Maria Zell) nę Wysokich i Małych Turni. Południową ich a górną rz. Mürz (Mürzzuschlag). Początkowe granicę stanowi kombinacya dolin podłużnych Saj-pasrno nosi nazwę Małych albo Niskich Turni zachu i Ennsu, powiązanych z sobą przez prze-(Kleine Tauern) i rozciąga się aż do niskiej prze- łęcz Wągrem (898 m.), a przez przełęcz Gerlos łęczy Schober (849 m.), przez którą wiedzie ko- (1,500) i dolinę Ziller wiodących do Innsbrucku.

Od

Na wschodzie odgranicza je zaklęsłość, przez któ-rą przechodzi kolej żelazna z Irdning nad Anizą do Ischl, a stąd droga bita wzdłuż jezior Wolfgang i Aber do Salzburga. Poprzeczny wyłom Salzachu od St. Johann do Salzburga, oraz droga bita, wiodąca z Zell przez przełęcz Saalfelden (762 m.) do Reichenhall, dzieli całe pasmo na trzy części: zachodnia, zgrupowana około środkowej kotliny, w której leży miasto Kitzbiichel, nosi miano A. Kitzbüchler i dochodzi w szczycie Katzenkopf do 2,432 m., a w Kaiserspitze do 2,375 m. Część środkową, zwaną także A. Salzburskiemi w ściślejszem znaczeniu, wypełniają znaczne wyniosłości, otaczające bawarskie miasteczko Berchtesgaden. Jest to Szwajcarya w miniaturze: nie brak tu bowiem ani jezior alpejskich, jak np. urocze Königsee lub Hintersee, ani bystrych potoków górskich, ani lodowców, ani dzikich, urwistych turni, jak np. dwurogi TVatzmann (2,740 m.), lub szeroko rozsiadły Hochkönig (2,938 m.). Część wschodnią składają na południowej krawrędzi dwa pnie: Tannen (2,428 m.) i najwyższy w tej grupie Dachstein (2,996 mj; na północy zaś niższy znacznie, ale rozgałęziony Hochzinken (1,762 m.). 2. A. Austryackie stanowią ostatni wyrrz alpejskiego systemu na północo-wschodzie i ograniczone są Dunajem, drogą żelazną przez Semmering aż do Mürzzuschlag, przełęczą AVegscheid (Maria Zell—Mürzsteg), doliną Salzy i Ennsu, wreszcie drogą żelazną Irdning-Ischl i bitą Ischl-Salzburg. Poprzeczny wyłoni Anizy od Hicflau aż do Steyer dzieli tę grupę na dwie : t. j. zachodnią i wschodnią. Pierwsza nosi miano A. Austryackich wyższych (Ober Oesterreichische Alpen) i składa się z kilku części, przegrodzonych głębokiemi zaklęsłościami jezior (Kammer, Traun), lub drogami bitemi (przełęcz Pyhr na drodze z Lietzen nad Anizą do Kirchdorf). Podstawę ich stanowi obszerna i dzika wyżyna gór Martwych (Todtes Gebirge), sięgająca w szczycie Gr. Priel 2,514 m.; na zachodzie za wyłomem rzeki Traunu zniża się w Hollenbergu i Sckafbergu do 1,862 m. resp. 1,780 m., na wschodzie zaś przedłuża się w pokręconej gałęzi aż do kolana rz. Enns, gdzie w szczycie Buchstein sięga 2,234 ni. Alpy ÂVschodnio-Austryackie, czyli Niższe (Nieder Oesterreichische Alpen), przedstawiają na obu krawędziach, wschodniej i zachodniej, szczyty wyniosłe, pośrodku zaś znaczne zniżenie. Semmeringu na wschodzie, gdzie góruje Rax Alpe (2,003m.) i Schneeberg (2,075 m.), do Ennsu i Salzy na zachodzie, gdzie znów w tak zwanym Dürrensteinie wznoszą się szczyty Diirren-stein do 1,887 m., aHochkaar do 1,809 m., grzbiet główny zapada się pośrodku w okolicach m. Maria Zell, które tym sposobem stało się ważnym węzłem komunikacyjnym, stąd bowiem rozchodzą się drogi do St. Pölten i Pöchlar na północ do Mürzuschlag przez przełęcz Wegscheid na wschód, do Brucku przez przełęcz Seewiesen na południe, i doliną Salzy do Hieflau na zachód. Przełęcz Semmering jest iarzmem po-przecznem, wiążącem stoki Raxalpu z przeoiwle-

Eocjfe If'pril V » Pnwiini'hn» «butt

głyrn pniera Sonnenwendsteinu (A. pd. Styryjskie) i w historyi koinunikacyi odgrywa ważną rolę, gdyż była pierwszą w Alpach, przez którą au stryacki inżynier, Karol Ghega, przeprowadził największą i na owe czase najtrudniejszą kolej żelazną (1853 r,) dla bezpośredniego połączenia Wiednia z Tryestem. Z gałęzi północnych, znacznie zniżonych i licznemi kolejami żeiazne-mi przeciętych, zasługuje na uwagę ta, która odrywa się od öchneeberga, i pod nazwą wiedeńskiego lasu (Wiener Wald) dąży na północ ku Wiedniowi, gdzie kończy się nad Dunajem w wysokim na 438 m. Kahlenbergu (J. Sobieski 1683 roku).

C. Boczne grupy południowe. W tę zewnętrzą osłonę głównego grzbietu wkracza pośrodku nizina Lombardzka nad Adryatykiem i zwęża ją w taki sposób, iż dwa boczne jej skrzydła rozszerzają się stopniowo w miarę posuwania się od środka na wschód lub na zachód. Na zachód od tego zwężenia przeważają doliny poprzeczne, podczas gdy na wschodzie panują pra wie niepodzielnie doimy podłużne. DAlpyTry-d e n с к i e wschodnie, zwane także Kadorskiemi, graniczą na zachodzie z poprzecznym wyłomem Eisack-Adyga od połączenia się Rienzu z Eisa-ckiem do Werony, na północy z doliną Pusterthal aż do przełęczy Toblach, na południu z niziną Lombardzką, wreszcie na wschodzie z poprzeczną doliną rz. Piawy i przyłęczą Kreuzberg, (1,631 m.), która wiedzie do systematu Drawy w bliskości Toblachu pod Immicken. Droga, wiodąca z Trydentu nad Adygą ka wschodowi do Foltre nad Piawą i przekraczająca dwie niskie przełęczą (Pergine 548 m. między Adygą i górną Brentą, oraz Arten 531 m. między Brentą i Piawą) dzieli całą grupę na dwie części: południowa, zowie się alpami Lessyńskiemi i spuszcza się łagodniej ku nizinie Lombardzkiej, na której, jak ostatnie echo, wyrastają samotnieMontiBerici w okolicach Vizenzy i Colli Euganei w okolicach Padwy. Największe wyniosłości sterczą nad Sugań-ską doliną))(górna Brenta) i dochodzą w szczycie Cima Dodici 2,321 m. Północna, znacznie wyższa i obszerniejsza, nosi nazwę A. Dolomitowych, a niekiedy Południowo-Tyrolskich. Jest ona pocięta na drobniejsze grupy przez liczne zaklęsłości, w których wijące się drogi tworzyły ko-munikacyą między wenecyanami (a prawdopodobnie i rzymianami) z jednej, a niemcami z drugiej strony. Droga, wychodząca z Pieve di Ca-dore nad Piawą i doliną Boity przez przełęcz Gemark dosięgająca Toblachu, zowie się i dziś „drogą niemiecką.” A. Dolomitowe składają się z dwóch ważniejszych części, rozdzielonych przez dążące ku sobie ze stron przeciwnych doliny, a mianowicie: przez dolinę Agordo z systematu Piawy i dolinę rz. Gador z systematu Rienzu; zachodnia część, pod nazwą A. Dolom. Fassań-skich, wykazuje najwyższe szczyty w całym systematic południowego płaszcza A. ’Wschodnich sięgając w pniu Marmolata 3,224 m.; a w pniu Gcissler 3,494 m.j wschodnia zaś część nazywa

A3-

Alpy.

co

się A. Ampezzo, i dochodzi w wierzchołku Sora-piss 3,291 m. 2) A. Karnijskie. Dolina Drawy ogranicza je na północy, począwszy od Toblachu aż do Villach, skąd wychodząca kolej żelazna przez przełęcz Tarvis w dolinę rz. Tagliamento do Udine tworzy granicę wschodnią, zachodnią zaś dolina Piawy z przełęczą Kreuzberg. Linia głównego grzbietu stanowi granicę między Włochami i Austryą, a zarazem i wododział rzek Adryatyku i Drawy. Dolina podłużna rz. Gailu, wsuwająca się nakształt języka głęboko na zachód, ogranicza wraz z równoległą doliną Drawy wąz-kie pasmo Alp Gailu ze szczytami Spitzkofel 2,740 m., Reisskofel 2,362 m. i in.—Alpy te przez przełęcz Karlicką (Karlitscher Tauern 1,518 m.) łączą się z obszernem i wyniosłem pasmem, towarzyszącym prawemu brzegowi Gailu. Dosięga ono w szczycie Paralba 2,890 m. i opuszcza się zwolna ku przełęczy Tarvis, zwanej także Ponte bba, Pontafel, Saifmtz, i będącej niegdyś zwykłą drogą rzymian w stosunkach z Noryką. Dziś miasteczko Tarvis jest ogniskiem czterech dróg bitych lub żelaznych, które tu krzyżują się, przychodząc z Celowca przez Villach, z Lubiany przez Radmannsdorf, wreszcie z Gorycyi (Görz) i z Udine. Południowe gałęzie A. Karnijskich, przedzielone doliną górnego Tagliamento od jego źródeł aż do Venzano, noszą nazwę A. Weneckich albo Friulskich i dosięgają największego wzniesienia w szczycie Cridolo 2,583 m. Wyłomy licznych rzek spływających jużto do Piawy, już do Tagliamento, już też bezpośrednio do morza Adryatyckiego, szczerbią tę część na mniejsze grupy, które ku nizinie Lombardzkiej spuszczają się łagodnie. 3) A. K a r a w a n к a, opasane dokoła liniami dróg żelaznych, mają na północy dolinę Drawy, na wschodzie zaklęsłość, w której biegnie droga żelazna z Lubiany do Hradcu, na południu dolinę Sawy, która przez przełęcz Ratschach (868 m.) wiedzie do Tarvis, na zachodzie zaś drogę żelazną z Tarvis do Villach. Pasmo to, w zachodniej części bardzo wąskie, rozszerza się stopniowo ku wschodowi i w swym przebiegu rozdziela się przełęczą Loibl (1,370 m.) na dwie części: zachodnią, gdzie Weliki Stół dosięga 2,238 m., i wschodnią, z najwynioślejszym w oałej grupie szczytem Grintuz (2,559 m.). Dalej ku wschodowi zniża się i rozprasza grzbiet główny, dochodząc zaledwie 1,548 m. w Czarnym Wirchu (Cerni Vrch), najwyższym wierzchołku, t. zw. gór Bacherskick (Bachergebirge). Po za linią dr. żei. Lubiana— Hradec, Alpy przechodzą stopniowo w kraj pagórkowaty, wypełniający międzyrzecze dolnej Sawy i Drawy. 4) A. Julij skie, podobnie, jak i poprzednie, otoczone do okolą drogami żelaznemi, graniczą na północy z doliną Sawy, na zachodzie z doliną rz. Fella (lewy dopływ Tagliamento), która przez przełęcz Pontebba wiedzie do Tarvis, na wschodzie z dr. żelazną Tryest—Lubiana. A. Julijskie tylko w północnej swej części należą do Alp właściwych: tu u źródeł rz. Isonzo strzela w górę potężny trzon Triglawu (Terglou) do wysokości 2,861 ul, dźwigając na sobie trzy dolomitowe skały w kształcie głowy cukru, i liczne na wsze strony wysełając gałęzie. Z doliny rzeki Isonzo prowadzi do Tarvis ważna przełęcz Predil (Przedział) na wysokości 1,162 m. Południowe stoki A. Julijskich ku Adryatykowi noszą nazwę Krasu (Karst—włoskie Carso). Jest to smutna i pustynna wyżyna, wzniesiona prztcięciowo 500 m. nad p. m., na której gdzieniegdzie podnoszą się pojedyncze szczyty do 1,000 m. Zamiast dolin, przeważają tu nieckowate zagłębienia, w których skąpa zbiera się woda stojąca, i dlatego mało tu stosunkowo wód bieżących. Roślinność słaba, a grunt wapienny, „niby gąbka” pełen jest dziur, jam i szczelin. Opady atmosferyczne, o ile nie pozostaną na powierzchni i nie utworzą jezior, wsiąkają z łatwością w głąb ziemi (znikające rzeki. Ob. Kras). Przy stacyi kol. żel. Adels-bcrg, u stóp Trawniku, słynna grota Adelsberska (u miejscowej ludności: Postojenska jama, ob. Adelsberg).

III. Hydroorafia. Alpy są najważniejszym wo-dozbiorem Europy, a zawdzięczają to zarówno wyniosłości całego grzbietu, jak i obszernym, nie-spadzistym zaklęsłościom międzyszczytowym, na których śnieg z łatwością się utrzymać i w lodowce przeobrazić może. Bardzo ważną jest okoliczność, że wiatry, niosące deszcze, uderzają po obu stronach pasma prostopadle do głównego kierunku. Gorący i suchy wiatr afrykański, przebiegając nad m. Sródziemnem, chciwie nasyca się parą i, oziębiony na południowych i południowo-zachodnich stokach, wylewa się olbrzymiemi deszczami jesienią i na wiosnę. Z drugiej strony wiatry zachodnie i północno-zachodnie z ponad Atlantyku przechodzące, skraplają się obficie na stokach północnych, przeważnie letnią porą, i one właśnie czynią z lodowców alpejskich niewyczerpany „spichlerz wodny.” Cztery wielkie systema-ty rzeczne uprowadzają wody systematu górskiego. Z nich Dunaj największe dla siebie zagarnął obszary: opasał on A. jak klamrą od północy i wschodu, i licznemi dolinami sprowadza w swoje łożysko, zasobne w wodę, strumienie i rzeki. Niektóre z nich pracowicie przedzierać się muszą z wnętrza labiryntu na zewnętrzną płaszczyznę i żłobić sobie nieraz poprzeczne wyłomy (Klause), jak Inn z Salzachem, Enns lub dopływ Drawy-Mur;—inne w podłużnych dolinach prosto i z łatwością dążą do celu, jak Sawa i Drawa;— inne wreszcie z krawędzi alpejskich zbierają wodę, jak Iller, Lech, Izara, Traun lub Raba. Systemat rzeki Po i w ogóle zlewisko Adryatyku zagarnęło niepodzielnie całą wewnętrzną stronę alpejskiego łuku. Ze względu na zwartość południowego stoku, rzeki nie sięgają głęboko we wnętrze systemu, skutkiem czego, tak sama rz. Po, jak i jej naj pierwsze dopływy: Tanaro, Riparia, Bal tea, Se-sia, Ticmo, Ogiio, biorą początek na zewnętrznej krawędzi i płyną w dolinach poprzecznych. Dopiero, gdy ku wschodowi zwartość pasma osłabia się nieco, rzeki zaglądają coraz głębiej do środka i płyną częściowo i w dolinach podłużnych, jak Adda lub Adyga; pobrzeżne rzeki’Adryatyku Brem ta. Pi iwa, Tagliameato i Isonzo, którym Drawa z Eisackiem zatamowały drogę do wnętrza, poprzestają na odwodnieniu skrajnych tylko gałęzi, lindanowi przypadły w udziale zachodnie stoki, przyczem on sam sięgnął żródliskami najgłębiej i z północno-zachodniego ogniwa po pracowitych wyłomach wydostaje się na swobodę. Pomijając Arwę, zastanawiającym jest paralelizm, w jakim płynie Rodan ze swemi dopływami lewemi: Isère s Durance; widzimy tu wszędzie dziwacznie połamane linie biegu, częste wyłomy i zmianę dolin podłużnych na poprzeczne. Ren ma najmniejszy udział w Alpach, mimo to jednak, sposób, w jaki zbiera on wody z wyniosłości szwajcarskiej, jest ze wszech miar bardzo ciekawy. Zlewiska innych systematów cechuje pewna prostota, oraz jedno-stajność układu, gdy tymczasem Ren odznacza się wielkiem bogactwem kombinacyj hydrograficznych. Najważniejszym pomocnikiem w tej pracy zjawia się tu Aar, który z dopływami: Limmat, Reuss, Suhr, Zihl, uprowadza wody jezior: W allen, Zu-rychskicgo, Czterech Kantonów, Zug, Sempach, Brienz, Thun, Murten, Bieler, Newszatelskiego i innych. Wogóle zaś rzeki alpejskie dadzą się pod względem układu w następujący uporządkować sposób: Dopływy Rodanu na zachodzie a Dunaju na północy i wschodzie Alp, zachowują się względem siebie równolegle; dopływy rzeki Po dążą dośrodkowo ku rzece głównej, jak promienie do ogniska, Ren zaś ze sweini dopływami, oraz górny Rodan, rozchodzą się odśrodkowo z centralnej wyniosłości S-go Gotarda, nakształt rozpostartego ■wachlarza, i takim układem swoim przeciwstawiają się rzece Po. Wypływa to stąd, że Po leży na wewnętrznej, a Ren z górnym Rodanem na zewnętrznej części alpejskiego łuku, gdzie zaś ten łuk niknie i przechodzi w linię prostą, tam równoległy kierunek rzek odzyskuje przewagę. Przy hydrografii A. nie można zapominać o jeziorach alpejskich. Pominąwszy sławioną powszechnie malowniczość ich położenia, jeziora alpejskie odgrywają ważną rolę pod wielu względami. Najprzód bowiem są one, równie jak lodowce, stałe-mi rezerwoarami wody dla rzek, które z nich wypływają; powtóre w wielu razach stanowią wyborny środek komunikacyjny, tam zwłaszcza, gdzie rzeki, już to dla bystrości prądu, już dla płytkości, nie nadają się do żeglugi; wreszcie klarują one wody potoków górskich, składających ogromne ilości mułu, piasku i gruzu na dnie jezior. Ta ostatnia okoliczność, choć grozi w przyszłości zniknięciem tych uroczych zbiorników wody, jest jednak przyczyną, że wypływające z nich rzeki nie posiadają koryt zanieczyszczonych w tym stopniu, w jakimby to nastąpiło, gdyby wszystkie stałe części ze stoków górskich niesione były do rzeki głównej. W rozmieszczeniu jezior zauważyć się daje pewna prawidłowość: leżą one zawsze na po-raniczu gór z przyległą równiną i tylko na północnym i południowym stoku A.—brak ich we wnętrzu systematu, oraz na wschodzie i zachodzie. Na południu przemaga zasada: każda v₇.eka ma swe jezioro, na północy zaś: każda grupa jezioi ma swoją rzekę.

IV. Klimat, -lak wogóle wszystkie wynioślej-sze systematy górskie, tak i A. mają klimat znacznie chłodniejszy od otaczających je równin; ze względu zaś na równoleżnikowy kierunek grzbietu, stanowią one zarazem wybitną klimatyczną granicę. Południowe i zachodnie ich stoki, zostające pod wpływem bliskiego morza i ciepłych wiatrów, są znacznie cieplejsze od północnych i wschodnich, otoczonych obszernemi przestrzeniami lądo-weini. Tak np. średnia temperatura roczna Nicei dochodzi do 16° C., w dolinie Rodanu 12 do 13°, tyleż na nizinie Lombardzkiej, gdy tymczasem na wyżynie Szwajcarskiej 8—10°, na wyżynie Bawarskiej 6—8°, a na wschodnich stokach 9° C. Równolegle z tern idzie w parze daleko większa różnica między temperaturą lata i zimy na północy i wschodzie, aniżeli na południu i zachodzie. Na Rywierze, gdzie śnieg i mróz w zimie należą do osobliwości, temperatura stycznia wynosi 8° C., lipca zaś 22°; różnica więc zaledwie 14°. W Awi-nionie styczeń 4.2°. lipiec 23°, różnica około 19°. W Turynie styczeń 0°, lipiec 23°, różnica 23°. Natomiast przecięciowa temperatura stycznia w Wiedniu—2°, lipca 22°, różnica 24°; w Celowcu stycznia—6°, lipca 20°, różnica 26°. Ponie waż temperatura danej okolicy zależy także i od jej wzniesienia nad poziom morza, przeto między północ-nemi stokami A., które podnoszą się stopniowo od zachodu ku wschodowi, a południowemi, które w tymże samym kierunku opadają, zachodzić muszą wprost przeciwne stosunki. Jakoż, posuwając; się od Turynu ku Adryatykowi, temperatura zimy staje się coraz cieplejszą, gdy przeciwnie na północy jest ona tern chłodniejszą, im bardziej zwracamy się ku wschodowi, — tu bowiem zachodnia Szwajcarya cieplejszą jest od wschodniej, a ta znów od wyżyny Bawarskiej. We wnętrzu alpejskiego systematu panuje nader wielka rozmaitość klimatyczna. Zależy ona zarówno od bardzo znacznej różnicy wzniesienia nad pokora morza między szczytami a podstawą mas górskich, jak i od kierunku, w którym zwracają się doliny. Wchodząc z Grenobli na szczyt sterczącej ponad miastem Belledonne, odbywamy w ciągu dnia drogę z Prowancyi do Szpicbergu: zrana w krainie winnic, gajów morwowych i żyznych niw, wieczorem w krainie nagich skał i wiecznego śniegu. Co się tyczy dolin, te z natury rzeczy o wiele są cieplejsze na południu, gdzie łagodne wiatry z nad morza mają łatwy dostęp, aniżeli na północy, otwartej tylko dla chłodnych wiatrów zimy lub suchych lata. Wielce charakterystycznym jest lakt, że nizina Lombardzka posiada stosunkowo chłodniejszą zimę i gorętsze lato od spadających na nią dolin, skutkiem czego różnice między temperaturą lata i zimy są na pierwszej daleko większe, aniżeli na drugich. Tak np. styczeń na nizinie wykazuje przecięciową temperaturę w Alessandryi —0.5°, w Turynie 0°, gdy tymczasem Ivrea w dolinie Aosty -f 1.8°, Riva 4-2.5°, Meran -|-0.6.

Przeciwnie w lecie ciepło ubywa z niziny ku dolinom, w których skwar letni łagodzą sąsiednie lodowce, pochłaniające przy topnieniu znaczną ilość ciepła, Przecięciowa temperatura lipca wynosi w Alessaudryi 24°, w Turynie 23°. Trydent w dolinie Adygi 22°, Aosta 15°. Całkiem odmiennie układają się stosunki na zachodnich stokach. Tam bowiem ciepło ubywa z niziny Rodanu ku górom w zimie daleko gwałtowniej, niż w lecie. Między Awinionem (22 m.) a. Walencyą nad Rodanem (125 im), wynosi różnica temperatury stycznia

1.5°, czerwca tylko 0.7°, między Awinionem a Bar-cellonettą (1,103 m.) różnica stycznia 7.6°, czerwca 5.2°. Wogóle roczna temperatura przecięciowa wnętrza A. jest o 6° niższą od przyległych płaszczyzn; na każde zaś 175 m. pionowego wzniesienia przypada w przybliżeniu 1° ubytku ciepła. Stosunek ten w różnych porach roku zmienia się, gdyż wszędzie prawie temperatura spada przy wznoszeniu się na góry daleko gwałtowniej w lecie, niż w zimie. Na wysokich piętrach alpejskich temperatura w ciągu roku nie wykazuje tak znacznych różnic, jak to dzieje się na równinach lub w niższych okolicach. Szczyty Rigi lub Sentisu mają, według obserwacyj, zaledwie 147₂° różnicy między zimą i latem, gdy tymczasem, jak to widzieliśmy wyżej, różnica taka wynosi w Awinio-nie 19°, a w Turynie 23°. Co większa minimum ciepła w zimie obserwowano dotąd nie na wysokich górach lub przełęczach, lecz przeciwnie w miejscowościach niezbyt znacznie nad poziom moi za wzniesionych; gdy bowiem największe zimno na szczycie Sentisu wynosi—22.8°, a na przełęczy Stilf-ser Joch—29y₂°,to wCelowcujuż- 30.6°, awTains-wegu nawet—35°. Z tem wszystkiem zima w górach A. jest długa i surowra. Przecięciowa temperatura stycznia, z wyjątkiem niższych dolin, wynosi— 4° (Bawarya tylko—2°, a Wenecya+2⁰). Lato przeciwnie, zwłaszcza w niższych dolinach, jest gorące, w wyższych chłodniejsze, bo obecnością topniejących lodowców miarkowane. Pod względem opadów atmosferycznych, są A. bardzo ważnym dla Europy aparatem do zgęszczania pary wrodnej z powietrza. Chmury i obłoki kłębią się i przewalają po szczytach i zboczach; podmuch ciepłego wiatru niweczy je i rozprasza, zimny przeciwnie zamienia je w jednej chwili na opad w postaci deszczu, śniegu lub gradu. Największa ilość deszczu spada w okolicach górnej rzeki Ta-gliamento, dochodząc do 2.8 m. rocznie. Ortler otrzymuje 2 m., Mały S. Bernard 1.6 m., Sentis tyleż; natomiast miejscowości niższe mają opad o wiele uboższy: na nizinie Lombardzkiej 50—60 cm., na Riwierze 80 —90 cm., na wyżynie Szwajcarskiej nieco więcej. Przecięciowo zaś spada w A. rocznie 1 m. wody z deszczem, t. j. o 20 — 30 cm. więcej, aniżeli na przyległych płaszczyznach. Na ilości częstość opadów wywierają bezpośredni wpływ wiatry i ich kierunek. Wiatr północno-wschodni lub wschodni (Bise), przychodzący z ponad wielkich przestrzeni lądowych, jest zazwyczaj suchy i sprowadza ogólnie pogodę; te zatem tylko wiatry, które wdeją od Atlantyku i od m. Śródziemnego, mogą. wywołać zgęszczenie pary wodnej. Są to wiatry o kierunku południowym (pd. w. i pd. z.) i zachodnim (pn. z. lub z.). Z cieplejszych przychodząc okolic, obficie nasycone parą, wznoszą się coraz wyżej, uderzają o chło dne szczyty i zbocza górskie i skraplają się w potężnych nieraz deszczach, zwłaszcza na stronie południowej. Północna, choć nie wykazuje tak gwałtownych wylewów deszczu, jest jednak od tamtej wilgotniejsza w przecięciu. W niższych regionach ilość dni deszczowych znacznie przewyższa dnie śniegu; w wyższych natomiast, poczynając od 1,500 m., dzieje się wprost przeciwnie: tam, nawet pośród głębokiego lata, spada śnieg na wynioślejsze szczyty i pokrywa je niekiedy warstwą na kilka stóp grubości. Deszcze w A. sprowadzają częstokroć gwałtowne powodzie: zależy to nietylko od ilości spadłej na raz wody, ale także od większej lub mniejszej pochyłości zboczy, od braku w danej okolicy lasów, któreby znaczną część wilgoci zatrzymały, wreszcie od braku gruntu rychłego na skalistych szczytach, w które woda nie wsiąka. Szczególniej pod tym względem groźne są dopływy Rodanu i niektóre z dopływów rz. Po. Z pomiędzy wiatrów, które wprawdzie nie zawsze zaznaczają się opadem atmosferycznym, ule które dla wodnej gospodarki A. wielkie mają znaczenie, zasługuje na uwagę miejscowy wiatr Föhn, zwany przez mieszkańców pożeraczem śniegu (Schnee-fresser). Alpy, podobnie jak i inne góry, zbierają i konserwmją śnieg podczas zimy, aby w lecie, gdy inne źródła schudną, stopił go żar lata. Otóż Föhn, przychodzący z południa, jest ważnym w tej czynności współpracownikiem. Ciepły a silny, spada on na góry, topi śnieg i lodowce, przepełnia wodą koryta rzeczne, przenika dolinami w⁷e wnętrze labiryntu góiskiego i częstokroć przedostaje się na przeciwległe stoki północne. W dolinie Rodanu wieje Mistral, nad Adryatykiem zaś, w A. Julijskich, Bora (burja, burza); oba przychodzą z okolic północnych, oba dlatego są chłodue, oba wieją z olbrzymią siłą i oba powstają wówczas, gdy przez silne ogrzanie mórz Śródziemnego i Adryatyckiego równowaga powietrza zostanie naruszoną.

Flora i fauna. Szata roślinna, pokrywająca A., zmienia się z każdym półtysiącem metrów, o który posuwamy się w górę. A., jak każde wyniosłe pasmo górskie, są źródłem urodzajności i organicznego życia dla dale Kich okolic, przerżniętych przez rzeki, które z nich spływają; lecz temperatura i wysokość wzniesienia nad poziom morza bardziej aniżeli zapas wilgoci decydują o granicach uprawy i życia roślin. Widzimy bowiem, że niższe i cieplejsze miejscowości posiadają daleko bujniejszą i co do liczby gatunków rozmaitszą roślinność, aniżeli piętra wysokie, choć te odznaczają się obfitemi opadami atmosferycznemu Do wysokości mniej więcej 300 m. nie różni się ni-czem prawie roślinność stoków alpejskich od otaczającej je niziny. Stąd też na zboczach południowych i zachodnich w tym pasie, oprócz uprawy 7hóż. snoUkamv także winną latorośl, drzewo

morwowe, kukurydzę, nawet drzewo oliwne, po- gałąź germańska zajmuje też największe ob marańcze i granaty. W następnym pasie do ! szary i jest reprezentowaną wyłącznie przez niem-600 m. wino i morwa stają się rzadszemi, wy- j ców. Do nich należy, ogólnie biorąc, cała pół-stępuje zato kasztan i orzech włoski, rolnictwo nocna strona alpejskiego łuku; w szczegółach je-kwitnie i zajmuje dla siebie największe podatne dnak granica tej narodowości jest tu i owdzie do uprawy obszary. Od 600 do 1,100 m. znika po- nieco powikłaną i, zwłaszcza na południu, przy woli kasztan i orzech, uprawa pszenicy trafia się zetknięciu się z żywiołem romańskim , nie dość wy-gdzieniegdzie tylko, żyto, jęczmień, owies i kar- raźną. Granicę tę stanowi następująca kręta li-tofle stanowią najważniejsze produkty rolnictwa, nia. Wychodząc na zachodzie od m. Murten nad wielkie lasy mieszane pokrywają stoki górskie, jez. tegoż im., linia biegnie przez Fryburg i Sa-śród nich rozpostarte łąki dostarczają wybornego anen ku Alpom Berneńskim, do szczytu Diable-siana. Od 1,100—1,800 m. pola uprawne są bar- rets, następnie grzbietem tegoż pasma do szczytu dzo rzadkie i ustępują miejsca pastwiskom al- Wildstrubel, skąd przekracza Rodan pod Siders pejskim, lasy iglaste zajmują znaczne przestrze- i grzbietem Weisshornu dąży do Matterhornu nie, z liściastych wyróżnia się brzoza. Wyżej aż w Alpach Pennińskich. Na całej tej przestrzeni do 2,260 m. lasy znikają powoli i nie są tu ani oddziela ona niemców od francuzów, odtąd zaś, tak obszerne, ani tak zwarte, jak poprzednio; po- idąc ku wschodowi, dzielić będzie niemców od jawia się modrzew, jałowiec, kosodrzewina, limba; włochów i pokrewnych im reto- romanów. Zra-jest to zarazem strefa wyższych pastwisk i alpej- zu granica narodowości zgadza się z polityczną, skiej roślinności (ob.j. Ponad 2250 m. lasy zni- gdyż granica szwajcarskiego kantonu Wallis kają całkowicie, roślinność podbiegunowa wystę- z Włochami, od Matterhornu do źródeł Ticino, puje coraz wyraźniej, mchy i porosty pokrywają jest zarazem granicą, oddzielającą niemców oû nagie skały; kraina wiecznego śniegu rozpoczyna włochów; tu jednak zwraca się ona przez św. się na wysokości 2,700—3,000 m., a z nią życie Gottard ku źródłom Przedniego Renu, po grzbie-roślinne niemal ustaje. Gdzieniegdzie tylko spot- cie łańcucha Tödi (Alpy Glarneńskie) dosięga kać można jaskier {Ranunculus glacialis), dęli- Renu pod Reichenau, i między tem miastem katną sasankę, lub różę alpejską; zato mchy i po- a Chur wchodzi na prawy brzeg Renu; odkąd łu-rosty pną się znacznie wyżej, lecz i te na wyso- kiem wygiętym ku południowi w'kracza na grzbiet kość 4,500 m. całkowicie znikają. Świat zwierzęcy Alp Północno-Retyckich (pień Albuli), po granicy w całym systemacie Alp przedstawia osobniki, od- Szwajcarsko - Austryackiej dochodzi do Ortleru znaczające się wielkością i siłą. Między ptakami i grzbietem jego gałęzi schodzi w dolinę Adygi wyróżnia się Orzeł alpejski i największy z dra- pod Salurn. Jest to najbardziej na południe wy-pieżników europejskich, Sęp (Gypaètus barbatus), sunięty punkt, do którego zwarta ludność nie-lecz ten prześladowca jagniąt bliskim jest wytę- miecka dochodzi. Od Salurn biegnie dalej gra-pienia. Z pomiędzy ssaków wiele jest charakte- nica po grzbiecie, oddzielającym dopływy Adygi: rystycznycli, jak np. zając zmienny v. biały, (Le- Eisack i Avisio, dochodzi do Bruneck i wkrótce pus variabilis). W pasie od 1,300—2,000 m. żyje dosięga granicy włosko - austryackiej, po której świstak alpejski (Arctomys marmotta), w wielu ciągnie się aż w okolice m. Tarvis. Tu rozpoczy-miejscowościach już znacznie przetrzebiony, czę- na się granica z żywiołem Słowiańskim, repre-sty jednak w Alpach Tessyńskich, Lepontyjskich, zentowanym przez Słoweńców i biegnie przez Bä-Pennińskich i Berneńskich. Kozica v. Koza skal- renthal, Celowiec, Völkermarkt, Leibnitz, Marna (Capella rupicapra) zamieszkuje tęż samą burg i Radkersburg do St. Gottard nad Rabą, strefę, trzymając się miejsc urwistych i niedostęp- gdzie kończą się niemcy, słowianie i Alpy. Po nych, a zimową porą schodząc za pożywieniem za temi jednak granicami trafiają się dosyć licz-nawet w doliny. Kłusownicy alpejscy znacznie ne enklawy niemieckie między innemi narodami; ją przerzedzili; ale surowe przeciw nim środki do takich należy Tarasp nad Innem i Obersaxen z jednej strony, a pomnożenie się źródeł zarobku nad górnym Renem, otoczone reto - romanami, (przewodnictwo podróżnych) z drugiej, wpływają dalej doliny: Sawijska (Savienthal), Tylnego Renu dodatnio na ponowne jej rozmnożenie się. Ko ■ i Aversa, otoczone reto - romanami i wiochami; ziorożec (Capra ibex) bliskim jest zupełnego wy- tak zwane gminy Sette Comuni i Fredcci Coinu-gaśnięcia; tylko Alpy Sabaudzkie są jego osta- ni pośród wdechów między Adygą i górną Bren-tecznym przytułkiem. Ze zwierząt drapieżnych tą, wreszcie Tryest, Gorycya, Gottschee (górna dochował się niedźwiedź, żbik v. kot dziki i wilk; Kulpa) i kilka innych—pośród słowian. Gałąź lecz troskliwy o całość swych stad, człowiek, tępi Romańska ma swoich przedstawicieli we fran-rabusiów bez litości i dlatego znikają one powrnli. cuzach i wiochach. Pierwsi zajęli zachodnie stoki Niższe organizmy zwierzęce nie wyróżniają się Alp, zwrócone ku Rodanowi, drudzy południowe, od osobników równin, chyba że wspomnimy tu zwrócone ku nizinie Lombardzkiej. Granica je-o niedźwiadku europejskim (Scorpio europaeus), dnych i drugich od niemców została już wyżej spotykanym na południowych stokach w Loin- podaną, granica zaś między nimi samymi biegnie bardyi.    po głównym grzbiecie zachodniego skrzydła od

VI. Ludność. Trzy główne gałęzie indoeuro-pejskiego pnia zamieszkują dziś Alpy: germańska, romańska i słowiańska. Nailicznieis^ i шлЬ

ra. Śródziemnego do góry M. Blanc—przyczem zauważyć należy, że włosi przekroczyli ten grzbiet «a nohidniu i глмм»ЛИ1* cie terytoryum Fran-

cyi (Nizza), francuzi zaś przeszli na stoki Lom-bardyi, w okolicach półn. zajęli włoską dolinę Aosta. Francuzi, zamieszkujący A., należą wyłącznie do dyalektu prowansaiskiego (langue d’oc) — i stanowią językowo całość jednolitą; włosi przeciwnie przedstawiają kilka odrębnych dyalektów, które historycznie łatwo objaśnić się dają. Ro-manizacya mieszkańców starożytnej Re ty ki rozpoczęła się jeszcze za Tyberyusza: rzymskie kohorty, zgnębiwszy celtyckich retyków, obsadziły kraj rzymsldmi kolonistami, a ci, pomimo burz stuleci, jakie przebaczały nad nimi, zachowali niemal w pierwotnej czystości prowincyonalny swój język łaciński, tak zwany „lingua rustica”.

zamieszkałych miejscowości należą w Alpach: Briançon w depart. Alp wyższych (1325 m.), wieś St. Veran tamże (2,035 m.), najwyżej położona w całej Francyi. Schronisko na przełęczy S-go Ber-narda leży na wysokości 2,472 m., a dom komory celnej na przełęczy Stilfser Joch 2,538 m. Dolina Aversa (prawy dopływ tylnego Renu) jest najwyższą zamieszkałą doliną w Europie: ostatnia grupa domów, należących do vrei Cresta, znajduje się na wysokości 2,135 metrów. W En-ga dynie miejsce kąpielowe St. Moritz do sięga 1,855 metrów, л Gurgl w Tyrolu 1,870 metrów. Do zamieszkałych tylko w lecie należą domki na zboczach Faulhornu 2,684 m., oraz schronisko na przełęczy Teodul 3,328 m. Przełęcz ta, między Wielkim i Małym Matterhornem w Alpach Pennińskich, dostępną jest dla pieszych tylko podczas lata i należy do najwyższych i najuciążliwszych w całym systemacie alpejskim. (Najwyższe szczyty tatrzańskie nie dosięgają 2,700 in., schronisko przy Morskiem Oku leży na wysokości zaledwie 1,415 m., przy Pięciu stawach 1,676 m.) Co się tyczy „zajęcia“ mieszkańców, jest ono tak rozmaitem, jak rozmaitą jest otaczająca ich natura. Pierwsze miejsce ze względu na warunki lokalne należy się hodowli zwierząt domowych i wysoce rozwiniętemu pasterstwu (ob. Alpejskie gospodarstwo). Z tego powodu rolnictwo zostało zepchnięte na plan drugi i uprawiane jest z powodzeniem tylko poniżej izohypsy 800—900 m., o ile natura gruntu na nie pozwala. Wielkie natomiast ma znaczenie, staranna uprawa drzew owocom ych, zwłaszcza w zacisznych dolinach i na stokach górskich, zwróconych ku południowi: sięga ona tam do 1,300 m. i wydaje słynne jabłka tyrolskie, winogrona w dorzeczu Adygi, kasztany we Włoszech i Francyi, morwy, śliwki, gruszki i t. p. Jeżeli piodukcya rolnicza nie wystarcza na potrzeby kraju i musi być równoważoną dowozem z zagranicy, to natomiast uprawa owoców i wina ma dobry i stały od byt zagranicą, przynosząc mieszkańcom nie lnało-ważne korzyści. Mineralne bogactwo A. nie jest równomiernie rozdzielonem, gdyż wschodnia część ma wielką przewagę nad zachodnią, choć i ta ostatnia nie jest pozbawioną rozmaitych kiuszców. Słynne są, kopalnie żelaza w Styryi, Krainie i Karyntyi, węgiel znajduje się na wschodnich i na zachodnich stokach, (brak go jednak w Szwaj-caryi), sól zajmuje wielkie obszary w Tyrolu i w dorzeczu Salzachu, ołów w Karyntyi, rtęć i cynk w Krainie. Dosyć znaczne zapasy żelaza w Szwaj-caryi nie są należycie exploatowane, dla braku węgla; co się zaś tyczy skrzydła zachodniego, posiada ono nikiel, miedź, żelazo, węgiel kam. (utracyt), sól kamienną, ołów etc., lecz wydobywanie tych minerałów nie odpowiada bynajmniej swemu zadaniu,— zauważyć by można raczej cofanie się, niż postęp w tym kierunku. Łomy granitu, kamienia budowlanego i marmuru (Botzen, Trydent) uzupełniają całość przemysłu górniczego, j któremu oddaje się około 2% ludności alpejskiej.

Są to friulczycy w dorzeczu Tagliamento, la-dynowie w dorzeczu Avisio i Noce (lewy i prawy dopływ Adygi', wreszcie retoromanie w dorzeczu górnego Renu i jego dopływu Albuli, oraz w górne) Engadynie (Inn.). Pozostałą część alpejskich stoków Lombardzkich zamieszkują włosi.

Słoweńcy przed VI stuleciem naszej ery przybyli od wschodu i r.ietylko zajęli otwarte doliny Sawy i Drawy, ale przekroczyli grzbiet górski, oddzielający te rzeki od zlewiska m. Adryatyc-kiego, osiedlili się nad odnogą Tryesteńską i przeszli nawet na terytoryum dzisiejszego królestwa włoskiego. Najzachodniejszym punktem słowiańskiego elementu w Alpach jest dziś dorzecze górnego Tagliamento, lecz przed epoką Karola W. przeniknął on w doliny Anizy(Enns) i Salzachu, skąd wypierali go zwolna bawarowie, nietyle orężem, ile asymilacyą. St.pl też u mieszkańców dolin, otaczających wysokie Turnie (Hohe Tauern), często spotykać można typ słowiański, niemniej nazwiska rodowe, wsi, rzek, miasteczek i t. p., nie mające, na sobie cechy germańskiego pochodzenia. Ścisłe oznaczenie liczby ludności, zamieszkującej Alpy, natrafia na pewne trudności z tego mianowicie względu, że wielu miast większych, jak np. Wiedeń lub Graz, wprowadzać tu nie można, choć geograficznie wchodzą one w obręb alpejski. Zazwyczaj przyjmuje się od 8—9 milionów czysto alpejskich mieszkańców, co na ogólną powierzchnię 200,000 km. □ da nam około 40 głów na kilometr □

Z tej liczby przypada na Słoweńców 1 milion, na niemców przeszło 4 mil., reszta na francuzów w większej i włochów w mniejszej części. Ale ludność ta bardzo jest nierównomiernie rozdzieloną: w środkowych dolinach, wyżej położonych i wąskich, jest ona bardziej rzadko rozsianą, gdy przeciwnie, skupia się znacznie w dolinach niższych, szerszych i znajdujących się bliżej równiny.

Tak np. w głębi alpejskiego systematu leżący kanton Uri liczy tylko 17 mieszkańców na 1 km □ . Gryzony 14, Alpy Tyrolskie i Wysokie Turnie 18, kanton Wallis 20, departament Alp wyższych 20, niższych 21. Tymczasem na krawędziach gęstość zaludnienia zbliża się do gęstości nizin: w Alpach Styryjskich 58, w Tyrolu Włoskim 77. w dolinie Renu 66, w kantonie Berneńskim 79, Lucerneńskim 90, Tessyńskim 45 w depart. Alp nadmorskich 53. Do najwyżej Ważne źródło dochodu stanowią łm’*~:e rozsiana

Wody mineralne i cieplice, jak solanki w Ischl i ïteichenhall, szczawy żeleziste w St. Moritz, kąpiele siarczane w Aix les Bains i Leukerbad, źródła alkaliczne w Tarasp, cieplice w Pfäfers, Gastein, Bormio i w. i» Lecz obok chorych, którzy tu szukają ulgi w swych cierpieniach, daleko ważniejszą rubrykę dochodu stanowią dla mieszkańców turyści. Jedni z nich szukają rozrywki, inni odpoczynku po pracy, tych wiedzie prosta ciekawość, tamtych cele naukowe, innych wreszcie bezmyślna żądza podróży. Gwoli im powstały liczne hotele i oberże w miejscowościach, gdzie przedtem panowała cisza pustki; gwoli im ulepszono drogi, wykuto w skałach ścieżki, pobudowano szałasy; gwoli im wreszcie zorganizowano całe zastępy przewodników, wdzierających się z turystami na lodowce i szczyty. Z nadejściem pory letniej cała niemal ludność alpejska oczekuje uroczyście przybycia podróżnych, z których znaczne ciągnie korzyści,—jest to jej sezon najzyskowniejszy, jej żniwo, jej winobranie. Do najulubień-szych miejscowości należą: romantyczna dolina Chamounix u stóp M. Blanc, cały Oberland (wschodnia część A. Berneńskich), Interlaken (między jez. Thun i Brieuz) jez. Czt. Kantonów z górą Bigi, dolina Engadyńska, dolina Nicolai (Zermatt), doliny Ziller, Ampezzo i Puster, jeziora bawarskie i włoskie, Salzkammergut, wreszcie stacye klimatyczne: Meran, Montreux i Davos. Przemysł, choć nie jest i nie może być tak rozwinięty, jak w nizinach, posiadających łatwe i szybkie środki komunikacyi, przecie wyrobił sobie powszechne uznanie i przyczynia się do pomnożenia narodowego bogactwa. Prócz gałęzi górniczej, zasługują tu na uwagę wyroby jedwabne we Włoszech i Erancyi, przędzalnie i tkalnie wełny i bawełny w Szwajcaryi, gdzie nadto wyrabiają się słynne w⁷stąźki i tasiemki, liczne papiernie, wyrabiające papier z masy drzewnej, tartaki, a przedewszystkiem wyroby ręczne z drzewa czyli snycerstwo. Dla podtrzymania i rozwoju tego ostatniego założono kilka szkół specyalnych, które uczniów kształcą artystycznie i dają im szersze i gruntowniejsze podstawy do pracy. Jednak, pomimo to wszystko, znajdują się okolice, zwłaszcza bardziej górzyste, lub przez turystów mniej zwiedzane, kt<>re ludności swej wyżywić nie są zdolne. Ńaówczas pewna jej część opuszcza kraj rodzinny i schodzi za zarobkiem w niziny, lub najczęściej do miast większych, gdzie żyje pracowicie i nader oszczędnie. Są to sabaudczycy, którzy jako kominiarze przebiegają Francyę; są to ty-rolczycy, którzy uprawiają handel podwórzowy po wsiach i miastach i zakupiony hurtownie towar wyprzedają częściowo; są to wreszcie włosi, pracujący najchętniej jako kamieniarze lub kopacze przy robotach ziemnych. Ale wszyscy oni, zatęskniwszy do kraju i do swych gór, do których namiętnie są przywiązani, wracają na czas jakiś do domu z uzbieranym groszem, by z nadejściem cięższych czasów ponowną rozpocząć wędrówkę. Góral alpejski, słowianin czy niemiec, włoch czy francuz, ma swe cechy właściwe, któremi różni się wybitnie od mieszkańca niziny, ta bo wiem posiada w sobie siłę skupiającą ludzi w większe zbiorowiska i ułatwiającą im życie towarzyskie, gdy przeciwnie mieszkaniec gór, a zwłaszcza wyższych, skazany jest na żywot bardziej samotny. Nie może on budować swej chaty w miejscu do-wolnein, ale tam tylko, gdzie warunki lokalne pozwalają na to: stoi więc ona najczęściej oddzielnie od innych, nad urwistym wąwozem zawieszona, na pochyłych zbudowana stokach, w głębi polany leśnej lub na skalistych wyżynach. Pora letnia wygania go z trzodami na pastwisko, zimowa przykuwa do domowego ogniska, gdy śniegi, ślizgawica lub gwałtowne odwilże na dłuższy czas przerwą komunikacyę z sąsiedniemi osadami. Pozostawiony samemu sobie, nauczył się liczyć tylko na samego siebie, stał się samodzielnym. Brak częstszej styczności z innymi ludźmi, a zwłaszcza z mieszkańcami nizin i ich kulturą, uczynił go konserwatystą, głęboko przywiązanym do dawnych wierzeń i obyczajów, bardziej w sobie zamkniętym, nieco skrytym. Potężny świat górski, z całą swą rozmaitością kształtów, roślin, klimatu, zjawisk i życia, posiadł całą jego duszę; ciągłe i bezpośrednie obcowanie z naturą zrobiło go prostomyślnym i pobożnym, a ciągła walka z otaczającemi niebezpieczeństwy uzbroiła w re-zygnacyą, zimną krew, wytrwałość i nieustraszony odwagę. Ciężkie warunki wyżywienia się, skąpe dary przyrody, nauczyły go wstrzemięźliwości i poprzestawania na małem; nie zna on rozkoszy i miękkości życia wielkich miast, nie odczuwa potrzeb i pęt, jakie nakłada cywilizacya, jest zahartowany, uczciwy i gościnny. Umysł ma trzeźwy i zdrowy rozsądek, ale wyobraźnię ograniczoną jak ograniczony jest horyzont jego wzroku, przed którym dalszy rozległy świat zamykają wyniosłe olbrzymy górskie. Ubiór jego jest na całej niemal przestrzeni jednakowy, do warunków miejsco wych ściśle zastosowany i nietamujący swobody i zwinności ruchów⁷: składa się on z trzewików, podkutych gwoździami, pończoch, obcisłych spodni, krótkiego spencerka, okrągłego kapelusza z piórem i mocnego, okutego kija. öpiew jest ulubioną rozrywką górala: w nim on wypowiada najlepiej stan swej duszy, tęsknotę, przywiązanie do kraju, miłość do najbliższych sobie osób, piękność swych gór i swobodę życia. Skazany w zimowych miesiącach na długie samotne życie u domowTego ogniska, nie przepędza on swego czasu bezczynnie: w⁷yrabia tkaniny, zajmuje się snycerstwem, uzupełnia porządki skromnego swego gospodarstwa, wreszcie czyta książkę lub uczy swe dzieci i służbę. Bod tym ostatnim względem mieszkańcy gór stoją wogóle wyżej od „podolaków“, czyli mieszkańców nizin, i to nietylko w Alpach, ale i w innych sy-stematach górskich. Dość tu przytoczyć góry Skandynawskie, gdzie liczba analfabetów mniejszą jest w górzystej Norwegii, niż w bardziej płaskiej Szwecyi. Górale tatrzańscy stoją także wyżej, aniżeli mieszkańcy przyległej płaszczyzny; górzyste Niemcy południowe wyżej od płaskich północnych. W departamencie Alp Nadmorskich najniższych i najdostępniejszych, liczba nie umiejących czytać i pisać wynosiła między rekrutami 14]/₂ na sto, w departamencie Alp niższych, nieco wyniosłej szych niż poprzednie, 9.6%> a w najnie-gościnniejszym depart. Alp wyższych—tylko 4.76°/₀> podczas gdy w całej Francyi stosunek nieumie-jących czytać wynosi jak 13.8 : 100. Rezultat ten wszakże zawdzięczać należy i dodatniemu wpływowi, jaki turyści wywierają na górala, co znowu stwierdza się faktem, że w miejscowościach, najbardziej uczęszczanych przez podróżników, ludność jest najbardziej inteligentną i oczytaną, choć z drugiej strony, dotknięcie to cywilizacyi starło wiele cech indywidualnych z górala alpejskiego i zrobiło go przebiegłym, chciwym na łatwy zarobek i bardzo interesownym.

Drogi komunikacyjne. Jakkolwiek przy szczegółowym rozbiorze systematu alpejskiego uwzględniono wyżej ważniejsze przełęcze i prowadzące przez nie drogi bite, lub żelazne, to jednak dla wykazania pracy ludzkiej, w tym zakresie dokonanej, wypada dodać kilka uwag ogólnych. — Na równinach człowiek panuje nad warunkami miejscowemu i prowadzi drogi według swej potrzeby, nie krępowany nawet obecnością wielkich rzek, przez które śmiało zarzuca mosty. W górach przeciwnie, natura stawia człowiekowi niepokonane trudności i zmusza go do stosowania się do tych warunków, jakie wytworzyła. Stąd wynika, że w A. główne kierunki dróg są dziś te same, jakie były w starożytności i w wiekach średnich; nawet koleje żelazne, które w szczegółach gruntownie zmieniły sposób lokomocyi i zapanowały tu i owdzie nad warunkami przyrodzonemi, trzymać się muszą kierunków, wytkniętych przez doliny. Pomimo jednak trudności, jakie przy budowaniu różnego rodzaju dróg w A. wynikają z nieprzyjaznej konfiguracyi gruntu, rezultat usilnej i wytrwałej pracy człowieka na tem polu jest istotnie zdumiewający. Przez szereg stuleci żłobił on cierpliwie ścieżki w górach, rozszerzał je na gościńce, rozsadzał skały lub je wiercił na wylot, budował mosty i wiadukty, krętemi drogami słaniał się po zboczach górskich, aż na przeciwną wydostał się stronę. Pod względem znaczenia drogi w Alpach podzielić można na dwie grupy: te, które przebiegają wzdłuż i wpoprzek całego pasma i mają charakter międzynarodowy, oraz te, które dla lokalnych celów w głębi systematu służą. Pierwsze, bez porównania ważniejsze, sprawiły, że dla stosunków handlowych i społecznych między sąsiedniemi państwami: Francyą, Szwajcaryą, Włochami i Austryą, wał alpejski nie stanowi żadnej przeszkody — między niemi zaś drogi żelazne najwybitniejsze zajmują miejsce. Siedm jest głównych linij dróg żelaznych, przecinających cały łańcuch alpejski—z tych dwie skrajne: Wiedeń-Tryest i Genua-Marsylia; cztery poprzeczne: Turyn-Lyon (Mt. Cenis), Medyolan-Zürich (St. Gotard), Werona-Monachium (Brenner), oraz Wenecya-Pontebba- Villach-St. Mi-chael-Selzthal-Hieflau-Linz; jedna wreszcie podłużna od S. Michael na drodze tryesteńsko-wie-deńskiej doliną Anizy, Salzacliu, Innu przez Arb* berg do Zürichu. Tej ostatniej towarzyszą dwie boczne, mające ujście w środkowej — jedna pod Bischofshafen (Wiedeń-Linz-Salzburg), druga pod Innsbruckiem (Villach - Lienz - Franzensfeste). Prócz tych jednak linij, istnieje nadto bardzo wiele dróg żelaznych, które w biegu swoim zatrzymały się dziś u stóp olbrzymów alpejskich i czekają po obu stronach, aż je przyszłość połączy. Bo liczby takich należą: droga żelazna z Cu-nco w dolinę Varu, która o połowę niemal skróciłaby drogę dzisiejszą z Turynu do Nicei; ważna dla Francyi droga strategiczna od Briançon w dolinie Durance do Pinerolo, lub, co prędzej, do Bardonnćche na drodze turyńsko-lyońskiej; trudna i kosztowna droga z Ckamounix do Ao-sty; nader pożądana dla Francyi i zachodniej Szwajcaryi droga bezpośrednia z doliny Rodanu do doliny Ticino od Brieg do Ornavasso; niemniej, będąca tylko kwestyą czasu, droga, łącząca podłużne doliny Rodanu i Renu od Brieg do Chur przez przełęcze Furka i Oberalp, gdzie przecinałaby kolej 8-0. Gotarda. Dolina Addy czeka na połączenie z Renem od Chiavenny do Chur, i z Ady-gą lub Innem od Sondrio do Landeck lub Me-ranu, dolina zaś Piawy na połączenie z Salza-ckern przez Lienz do Lend. Lokalne koleje alpejskie, zwłaszcza w skrzydle wschodniem, oraz w Alpach przodowych, są bardzo liczne; przychodzą im w pomoc, starannie, choć kosztownie utrzymane, drogi bite, ułatwiając komunikacyę w sposób tak niemal prosty, jak na równinach. Wo-góle budowa dróg wszelkiego rodzaju w A., na szerszą przedsięwzięta skalę, datuje się od początku bieżącego wieku. Wprawdzie za czasów rzymskich istniały dość liczne drogi wojskowe, zazwyczaj wąskie i niezbyt bezpieczne: do takich należała droga przez Summus Pennin us (S. Bernard), nie szersza od 2-ch metrów, podobnie przez Simplon, Splügen, Septimer i Brenner. W Х1П wieku otwarto drogę przez St. Gotard, lecz ta dostępną była tylko dla pieszych, — i to jednak wystarczyło do zapewnienia szwajcarskiej Lucernie wybitnego w średnich wiekach stanowiska; na gościniec, odpowiedni dla wozów, czekała przełęcz Gotardzka aż do 1775 r. Ale dopiero Napoleon I rozpoczyna nową epokę zbudowaniem wspaniałej i wygodnej drogi bitej (8 m. szer.) przez Simplon (1800 — 1806), kosztem 18 mil. franków, z 600 mostami, przy najwyższym spadku 7%. Niezależnie od tego przyprowadza on do porządku siedm innych dróg, między Włochami i Francyą, a w ich liczbie i ważną dla siebie linię przez Col di Tenda, którą z gruntu przekształca. Fakty te podziałały zachęcająco, bo oto już w 1818 r. powstają drogi przez przełęcze Bernarda i Splügen, w 1820 r. gościniec bity przez przełęcz gota.rdzką, a wkrótce potem staraniem wspólnem państw sąsiednich budują się drogi wzdłuż i wpoprzek całego pasma. Nową erę rozpoczyna budowa pierwszej drogi żelaznej z Wiednia do Tryestu przez Semmering. Droga -a, przez inżyniera. Karola v. Ghega zbu-

iii

MAPKA SZEIATYCffl. PRZELICZY W ALPACH LEPONTYJSKICH.

■аЗ

А\.

(

s.-

ja

f"" \

Б 7\

\А -

Vs

<4^

Lit»

's

ХР

7f П

Г\

\(\

А'

А,

V'-'

г-

A-i

r.

4i \\

Aàfe—-

-?V; V

•/ i

*Л

>1

V, -

'<■

'ilia w

«A \PN

IU

гг

—».

/.

ff * i

•śV

Ki.

•л)!

I, JnuWtJfKJ

te-SjSSS.

L s**"--⁴*

łr^-r-

,Г)

g»X

I %

t?

fc\

>v

y;

гл

s^-.

ylv-

'S 3;'

!>,

®Tjh

Я®

-A

life

vt

«и

f:

чг

>

Objaśnienie znaków: >4)Ä^ Przejście.

Kolej żel.

Drogi dla pieszych i ścieżki.

Droga kołowa. Tunel.

Encyklopedya Powszechna Uuetr.

104

dowana i w 1853 do użytku oddana, liczy 15 tunel) i do 20 wiaduktów; stała się ona takim bodźcem do budowy dróg żelaznych, jak symplońska droja Napoleona do dróg bitych. Najważniejszym motywem obrania kierunku danej drogi jest osiągnięcie możliwie najszybszej komunikacyi między głównemi ogniskami przemysłu, handlu i cy-wilizacyi po przeciwnych stronach alpejskiego systemu. Energia człowieka zdziałała tu cuda i zdołała je coraz doskonalszą techniką przed wrogie-mi żywiołami utrzymać. Drogi bite alpejskie i alpejskie koleje żelazne, przebiegające w tysiącznych zakrętach po galeryach, śmiałych mostach i w tunelach, są najwymowniejszym dowodem nieustającej walki ducha ludzkiego z przyrodą. And- s Zarys ogólny budowy geologicźnej Alp. Budowa geologiczna Alp w ostatnich dziesiątkach lat nader starannie przez licznych geologów w po-jedyńczych ich grupach badana, stała się głównym punktem wyjścia dla study ów nad budów;] wszelkich innych łańcuchów górskich, jakkolwiek wyznać potrzeba, że poglądy na ruchy kory ziemskiej, które łańcuchy te wytworzyły, dotąd jeszcze ostatecznie ustalonemi nie zostały. Przy patrując się Alpom na karcie geologicznej, spostrzega się w nich trzy wyraźne pasy: pas centralny (środkowy) i dwa poboczne, północny i południowy, biegnące wzdłuż środkowego. Masy skalne, stanowiące pas środkowy, są przeważnie skałami krystalicznemi: granitem, gneisem, syeni-tem, łupkiem mikowym, chlorytowym, hornblen-dowym, talkowym, serpentynem, marmurem krystalicznym; masy skalne pasów pobocznych są przeważnie skałami osadowemi. Tym sposobem cały łańcuch alpejski przedstawia się, ogólnie biorąc, jako pasmo, złożone z krystalicznego środkowego jądra, okrytego na północy i południu płaszczem pokładów osadowych, stanowiących dwa pasy poboczne. Krystaliczne to jądro nie stanowi wszakże jednej, nieprzerwanej całości, ale rozpada się na oddzielne masy środkowe, oddzielone od siebie tu i owdzie skałami osadowemi. Podobnych mas środkowych krystalicznych odróżnia Studer 12 w obrębie samych Alp szwajcarskich; Desor zaś przyjmuje ich 36 dla całego alpejskiego łańcucha. Wszystkie one, razem wzięte, stanowią najwyższe pasmo szczytów, kręgosłup niejako alpejskiego łańcucha, miejscami tylko poprzerywany oponą młodszych, osadowych pokładów, poczynający się w Styryi od wschodu. Grupa wysokich Turni (Hohe Tauern), Alpy Ziller-thalu, Stubaju i Oetzthalu, dalej góry Paznaunu i Montafunu są głównemi ogniwami tego pasa krystalicznego, ciągnącego się od wschodu ku zachodowi, który wszakże nie biegnie już dalej w nieprzerwanym ciągu, ale, doszedłszy do koryta Renu i jego zagłębia, kryje się pod pokładami nowszemi. Po drugiej stronie Renu pas krystaliczny Alp zachodnich przestaje być bezpośre-dniem przedłużeniem takiegoż pasa Alp wschodnich, ale usuwa się dalej ku południowi. Początek jego od wschodu leży na południe od grupy Ortleru, w porzeczu rzek Addy i Oglio, w dolinie Camonica i Valtelinie. Wybitnemi jego ogniwami są Alpy Berniny i Julieru, dalej Alpy Tessyńskie, olbrzymia grupa Monte Rosy i Matterhornu, skąd pas ów krystaliczny zwraca się ku południowi, a przez Aostę i na zachód od góry Cenis bieży ku zatoce Genueńskiej. Jakkolwiek główny łańcuch krystaliczny Alp zachodnich zbacza w kierunku takiegoż kierunku Alp wschód., wszelako istnieje między niemi pewien związek. Pas krystaliczny pierwszy kończy się u wielkiej linii przełomu, ciągnącej się w kierunku z PdPdZ. ku PnPnW., od jeziora Idra (między jeziorami Garda i Iseo) do Meranu, zwanej parowem Judykarskim z powodu, że parów ten w południowej swej części przebiega przez pro-wincyę, Judykaryą zwaną. Obok tej linii przełomu występują potężne masy granitowe, a z nich zasługująca szczególniej na zaznaczenie góraAda-mello, składająca się z tonalitu (gruboziarnistej mieszaniny plagioklazu, kwarcu, biotytu i amfi-bolu), który, wydźwignąwszy się w okresie trya-sowym, silnie zmienił przyległe sobie pokłady tegoż okresu, przeobrażając wapień tryasowy w marmur krystaliczny. Wzdłuż Judykarskiego parowu wschodnie przedłużenie głównego pasu krystalicznego Alp zachodnich kryje się pod pokłady trya-sowe, jurajskie i kredowe porzecza Adygi i porfirową wyżynę Bozeńską. Dalej ku zachodowi występują góry dolomitowe południowego Tyrolu, a łupki krystaliczne i granity jeszcze tylkowCima di Asti na wschód od Trydentu ukazują się, jako najbardziej wysunięte ku wschodowi skały ogniowe pasa krystalicznego. Za to na zachodniej stronie owego parowu, pasmo skał krystalicznych ciągnie się przez JSulzberg i Ulten ku północy, a przy Mera-nie łączy się z krystalicznym łańcuchem Alp wschodnich. Tu parów Judykarski zagina się ku północo-wschodowi i wschodowi, a przyległemi sobie potężnemi masami granitowemi i odosobnionemi partyami pokładów tryasowych przenika w środkowy pas Alp wschodnich. Szerokie występowanie granitów, gneisów i łupków krystalicznych w Alpach zachodnich nie ogranicza się jedynie głównym ich łańcuchem, ale wysuwa się jeszcze ku północy, nie tak może rozlegle, ale za to spiętrzając się w jeszcze wyższe, niż w głównym łańcuchu, szczyty. Tak idąc od wschodu, potężne masy skał krystalicznych poczynają się olbrzymim Finsteraarhornem (4,275 m.) i skromniejszym Gothardem, ciągnąc się od Alpy Tödi aż do Leuku i Briegu łukowato w kierunku południowo-wschodnim, a następnie południowym, tworząc słynne Alpy berneńskiego Oberlandu, znane ze swej piękności i dla niej najczęściej zwiedzane. Tu, oprócz Finsteraarhornu, spotykamy głośne szczyty Jungfrau, Eigeru, Mnicha, Schreckhornu, Wetterhornu, Aletschhornu i t. p. Góry te, jakkolwiek od głównego łańcucha Alp wschodnich oddzielone są szeroką przerwą młodszych pokładów, leżą wszelako mniej więcej w tym samym kierunku i stoją w takim stosunku do Alp wschodnich, jak Cima di Asti w południowym Tyrolu do Alp zachodnich. Jako dalsze przedłużenie łańcucha Alp berneńskich, oddzielone znowu od niego przez obszerne pokłady nowszego pochodzenia, występuje na południo-zachodzie stosunkowo niewielki, ale wysokością swą pierwszorzędny górski systemat Mont Blancu i Aiguilles Rouges, z najwyższemi alpejskiemi szczytami. Z tą grupą wiążą się dalej jeszcze ku południo-zachodowi, na francuskiem już terytoryum leżące, znaczne obszary krystalicznych mas skalnych, jak Belle Donne, Grandes Rousses, Mont Pelvoux i jej okolic, owe dziko poszarpane wysokie szczyty Alp Delfi-natu, a między niemi najstraszliwsza i najmniej przystępna Meija. Ostatnim wreszcie krystalicznym utworem, przedzielonym również od poprzednich znacznym pasem młodszych pokładów, są prawdopodobnie Alpy nadmorskie na południo-zachód od Cuneo. Nie wszystkie łupki krystaliczne w Alpach należą do archaicznych, czyli pierwotnych. Wiele z nich niewątpliwie odnieść wypada do okresu paleozoicznego, czyli pierwszo-rzędowego; a nawet na wielu punktach łupki podobne spotyka się i wśród osadów mezozoicznych, czyli drugorzędowych. Tak w Delfinacie i Szwaj -caryi łupek mikowy napotyka się wśród pokładów jurajskich, a w ostatnich czasach znaleziono gneis nawet wśród górnych piętr tryasowych na południo-zachćd odj Innsbruku. Wogóle w łańcuchach alpejskich bardziej ku północy wysuniętych, spotykamy łupki krystaliczne najdawniejsze, utworzone prawdopodobnie jeszcze przed okresem paleozoicznym. Przeciwnie w łańcuchach, więcej ku południowi leżących, łupki krystaliczne alpejskie powstały już z pokładów osadowych, skutkiem następnego ich przeobrażenia. Na znaczenie w budowie Alp mas krystalicznych, stanowiących przeważnie centralny pas ich łańcucha, dawniejsi i nowsi geologowie zapatrują się odmiennie. Pierwsi przypisują im rolę czynną, utrzymując, że masy te w stanie płynnym, lub nawpół skrzepłym, dźwigając się z łona ziemi skutkiem wewnętrznego ciśnienia od dołu, podnosiły istniejące już na powierzchni pokłady osadowe, okrywając się niemi jak płaszczem, przeobrażając je do pewnego stopnia, przerywając tu i owdzie i ostatecznie zmieniając w rozmaity sposób pierwotne ich poziome uławicenie. Wypiętrzanie to nie wszędzie z jednakowem występowało natężeniem. Na krańcach alpejskiego łańcucha krystaliczne te jądra wewnętrzne nietylko były mniej iiczne, ale i mniej się wypiętrzały w górę, niż w jego środku. Więc też ograniczyły się jedynie na podniesieniu pokładów osadowych, które się tylko rozstępowały, aby dać przejście swobodne owym masom krystalicznym. W środku łańcucha inaczej się dziać musiało. Masy skalne podziemne, dźwigane z dołu przez daleko większe ciśnienie wewnętrzne, wypiętrzając się bardzo wysoko, nietylko podniosły prostopadle pokłady osadowe, ale często parciem swojem odśrodkowem przewróciły je w stronę przeciwną. Nowsi przeciwnie geologowie (Süss, Heim, Lory, Favre i wielu innych) odmawiają stanowczo czynnej tej w budowie Alp roli masom centralnym, przypisując im podobnież bierną rolę, jak i pokładom osadowym.

Granity, które za istotne skały wybuchowe uważać można, w środkowym pasie alpejskim występują stosunkowo podrzędnie. Częstszemi w nim daleko skałami są gneisy i podobne im skały (protogin), serpentyny, marmury, oraz wyżej wymienione łupki krystaliczne, które, jako wielce prawdopodobnie powstałe skutkiem przeobrażenia jedynie dawniejszych pokładów uwarstwionych, nie ulegały bynajmniej podobnym z łona ziemi wy-piętrzeniom. Według nowszych tedy poglądów, centralne masy alpejskie są systematami czyli układami fałd skał krystalicznych, które to fałdy, podobnie jak w pokładach osadowych, powstały, nie jako następstwo pionowego parcia z dołu, ale jako wynik poziomych ciśnień, wywołanych w powłoce ziemskiej, skutkiem powolnego kurczenia się wewnętrznego jądra ziemi, stopniowo zmniejszającego objętość swoją przez stygnięcie. Cała dziedzina alpejska dzisiejsze ukształtowanie swoje w łańcuchy górskie zawdzięcza prawdopodobnie silnemu pofałdowaniu wytworzonych już podczas okresu węglowego, trya.sowego i jurajskiego lądów, które to fałdowanie rozpoczęło się w okresie kredowym, głównie zaś dokonało się w drugiej połowie okresu trzeciorzędowego. W ciągu tej sprawy, która w skrajnych częściach Alp później ostatecznie nastąpiła, masy centralne krystaliczne, wraz z pokrywającemi je pokładami osa-dowemi, współczesnemu ulegały kurczeniu i w późniejszym dopiero czasie, skutkiem wietrzenia i zmycia przez wody warstw je pokrywających, odsło-nionemi zostały. W wielu też miejscowościach górskich napotykają się fakty geologiczne, których niepodobna sobie wyjaśnić prostem jedynie wypiętrzeniem z łona ziemi mas owych centralnych. W Alpach szwajcarskich, w obrębie pasa krystalicznego, napotykamy naprzykład skały drugorzę-dowe. Na szczycie wysokich Aiguilles Rouges, przy Chamounix, znajdujemy poziomy pokład skał jurajskich. Toż samo widzieć się daje na przełęczy Urseren, łącząc ij górny Wallis ze źródliskami Ticino, w dolinie Urseren u stóp Gothardu, gdzie niepodobna przypuścić, ażeby pokłady te, przez podniesienie, aż przez cały łańcuch na północ przerzucone zostały. Na granicy między gneisem Finsteraarhornu, a przyległemi mu pokładami wapienia jurajskiego, napotykają się masy obu tych skał, klinowato wzajemnie w siebie wchodzące; toż samo jasno widzieć się daje w górach: Jungfrau, Wetterhornie, Mettenbergu, Gstellihor-nie i innych. Oczywiście fakt ten byłby niemożliwym, gdyby góry te dźwignęły się skutkiem jedynie wypiętrzenia gneisu; kiedy tymczasem łatwo objaśnić się daje wobec przypuszczenia, że gneis i wapień jurajski, skutkiem potężnego bocznego ciśnienia, przy wydźwignieniu gór w poziome fałdy współcześnie pogięte zostały. Podobnież odmiennemi są dzisiejsze poglądy na powstawanie dolin. Nauka dawniejsza upatrywała przyczynowy związek między powstawaniem dolin i gór, objaśniając pierwsze, jako szczeliny czyli parowy, wynikłe skutkiem spękania centralnych mas skalnych i rozdarcia przez nie opony osadowej. Ero-

«48

Alpy.

zyi czyli żłobieniu dolin przez wody, przyznawano dawniej podrzędną, następczą jedynie rolę, rozszerzającą i zmieniającą utworzone już przez główną sprawę doliny. Rozróżniano tedy doliny szczelinowe podłużne, równoległe do kierunku pokładów, odpowiadające granicy rozdziału między skałami krystalicznemi a osadowemi, albo pograniczu dwóch różnych formacyj osadowych; doliny szczelinowe poprzeczne, prostopadłe do pierwszych; i -wreszcie doliny zagłębień, stanowiące zagłębienia na

central

podłużnym kierunku dwóch mas Nowsza przeciwnie geologia utworzenie wszelkich dolin przypisuje jedynie i wyłącznie prawie erozyi, czyli żłobieniu pokładów skalnych przez wodę. Według niej, systematy dolin wyjątkowo tylko powstały skutkiem mechanicznego gór wy dźwignięcia. Wszystkie przeto nieomal doliny są ostatecznie wyżłobionemi przez potoki górskie parowami, a tylko stosownie do kierunku swego są bądź podłużne, prawie równoległe do kierunku łańcuchów górskich, bądź poprzeczne, prawie do kierunku^tego prostopadłe. W Alpach do pierwszych należą naprzykład: dolina Rodanu od Furki do Martigny, dolina Renu do Chur, doliny rzek Salzachu, Ennsu, Rienzy i Drawy; do drugich: dolina Rodanu poniżej Martigny, dolina Renu od Chur, doliny Aary i Reussu, dolina Salzachu poniżej uścia wielkiej doliny Arlthal, doliny Ennsu od Hieflau i większa część dolin rzecznych na południowych alpejskich stokach. Ostatecznie budowa łańcuchów alpejskich w dzisiejszej swojej postaci nietyle jest uwarunkowana pierwotnym kształtem składek czyli fałd, które je wytworzyły, ile raczej następnem działaniem ich denudacyi czyli obnażenia, skutkiem zwietrzenia i erozyi, a większa część dzisiejszych grzebieni górskich powstała skutkiem wyżłobienia sąsiednich dolin. Powiedzieliśmy wyżej, że wzdłuż centralnego krystalicznego pasa, stanowiącego niejako kręgosłup czyli oś środkową wszystkich gór-utworów alpejskich, ciągną się na północy i południu dwa pasy poboczne alpejskie, złożone już przeważnie z pokładów osadowych drugo i trzeciorzędowych, wśród których skały krystaliczne występują tylko podrzędnie tu i owdzie. Z pokładów tych osadowych pierwsze znowu miejsce zajmują wapienie najrozmaitszych odmian i własności. Zaznaczyć -wszakże potrzeba, że ten podział Alp na trzy geognostyczne łańcuchy czyli pasy: północny, środkowy i południowy, wybitnie wystę -puje w Alpach wschodnich; w części zaś zacho dniej wewnętrznego brzegu alpejskiego, pas południowy tak ściśle wiąże się z pasem środkowym, że do samoistnego nie dochodzi roz-woju, albo wcale rozróżnić się nie daje, a granity i gneisy pasa środk Na wschód

nych.

a> o

Po.

x od Lago Maggiore występuje przedmurze mas wapiennych i dolomitowych potężnej grubości, aby bez przerwy, szybko się poszerzając, trwać aż do wschodniego Alp krańca. Pas północny daleko prawidłowiej jest ułożony, niż południowy, a część jego wschodnia bardziej •est znowu prawidłową, niż zachodnia; co znaczy,

że wt pierwszej pokłady osadowe, poczynając od najmłodszych, występują w bardziej normalnem następstwie swojem. W pasie południowym wśród pokładów osadowych występują tu i owdzie po-jedyńczo skały krystaliczne i starszego wieku, jak granity, łupki krystaliczne, słynne porfiry feldspa-towe i augitowe, a także dolomity nad jeziorem Lugano i w południowym Tyrolu. Do północnego pasma alpejskiego należą: Las Wiedeński (Wienerwald, 890 m.), Alpy wapienne wiedeńskie, grupy górskie Oetscheru, Dachsteinu, Schafbergu, Salzkammergutu (Watzmann), Alpy wapienne pół-nocno-tyrolskie, Algauskie,Glarneńskie, (Glärnisch, 2,910 m.), Alpy Czterech Kantonów (Bigi, Pilatus), północno-zachodnie stoki Alp Berneńskich i Sabaudzkich, wreszcie stok zachodni Alp Delfi-nackich. Do pasma południowego zaliczają się: Alpy Bergamaskie (Monte Redorta, 3,040 m.), Adamello, Trydenckie, Dolomity tyrolskie, Alpy Kroackie, Karawanki i Alpy Julijskie. Wypada nam teraz, pobieżnie przynajmniej, zaznaczyć główniejsze rodzaje pokładów osadowych, występujących w Alpach, wedle chronologicznego ich następstwa, z wymienieniem wybitniejszych ich miejscowości. Morskich osadów paleozoicznych nie znajdujemy całkowicie w całym obrębie A. zach., kiedy przeciwnie w A. wschodnich, a mianowicie w Sty-ryi, Karyntyi, Krainie, Friulu, występują one bardzo obszernie. Pokłady sylurskie w części wschodniej Alp północnych ciągną się pasmem od Kitz-biihlu w Tyrolu, przez Werfen i Eisenerz do Glo-gnitz w Austryi, składają się zaś z łupków, piaskowców, wapieni często dolomitowych. Drugie pasmo sylurskie, bardziej południowe, idzie od Lendu, Mit-tersillu i Zellu do Brenneru. W Alpach południowych sylur występuje w Karyntyi w górze Osternik, skąd bieży dalej aż do łańcucha Ка-r. twanków. Wogóle sylur ten bardzo jest podobny do typowego syluru czeskiego. Pokłady de-wońskie istnieją jedynie w zagłębiu między Gra-cem i Bruckiem nad Muhrem u wschodniego końca Alp centralnych, a składają się z łupków gliniastych, wapiennych, dolomitów, wapieni koralowych, z charakterystycznemi skamieniałościami dewońskiemi. Formacya węglowa obszernie bardzo rozwinięta jest w Alpach. Począwszy od Alp zachodnich, w kantonie Wallis w Szwajca-ryi, ciągnie się ona z jednej strony aż do Alp Delfinackich i Sabaudzkich, z drugiej do Semin eryngu i Kroacyi. Obszerny jej rozwój w po-rzeczu rzeki Gaił w Karyntyi, na południe Blei-bergu, z obfitością charakterystycznych skamieniałości, zjednał tu jej specyalną nazwę pokładów Gailthalskich. Najmłodsze z utworów paleozoicznych, utwory permskie, występują głównie na południowym stoku alpejskim, jako niewyraźnie uławicone, potężne pokłady czerwonych piaskowców (piaskowiec Grodeński, od zagłębia Grö-denu w Tyrolu), czerwone zlepieńce i podobne im skały (Verrucano, Servino, Sernifit), ten ostatni w Alpach szwajcarskich na południe od jeziora Wallenstadt. Często pokłady te pokryte bywają opoką porfirową (wielka wyżyna porfiro -

rÆ

«у

щШШ

fcÆ:

i •'

_•

.у-

1к%ак~

Гр

:V f: .

ff

vS'i

Drogi

Hire

*У.

Â\tr

Alpejskie.

•йШ

*че

Уг?

л itlß

шч

fok-

VI- •

тм

Ш

ï-'-T-Ÿ

⁴ ' ' buf

■Ł

ЩШй

^ ïrJBr

2KS|“®

г^тг^

giS

«J

ЙШ

ШШ

чк •.

Ik

й$

Сж-

ÿfc$

tn ! > f ' W

Ш!; ■?:; il a.

:||Ä

Ж

b'v '■ •' .

ln

V,

Ä f" *    •

ш.. Ж

„ti

®.i

ШШ

К ; ■ \’fP

i

’И

|Ж

'I

:>

fi

;f

PP?t

i.r

Ull

I:JBm

iV

S'j

\î

gk

i?

f»

ffl

SR

SM

-W

iü

gw -

li/j

к //

W’

аиа

Ш.*а

^ ' -    . -.O Ш U -SI

■ Л--

ii

ШШР

ШШШк Ш

ßj--/    ^ ' ]]

s^*:ïa

#ä

ВЙ

Ss

[flj

Г: Я :

ГШ*1И

til

м„

к-

v-

•l

■toils

г/

Ä'

1) Oąśeiaiee w tanela Ахеа (nad jez Czt. Kant.l—2) Gościniec przez Mont-Cenis.—3) Droga 2el. przez przełęcz Brenner. — 4) Via mala (dolina Tylnego Renu).—5) Gościniec przez przełęcz Ś-go Gotarda.—6) Most na gościńcu Simplonskim.—7) Gościniec w wąwozie Dazio. — 8) Wiadukt na drodze i«I. przez przełęcz Semmering.—9) Gościniec przez przełęcz Julijską (Julier Pass).—10) Gościniec przez przełęcz Furka.—11) Schottwien.

Wielka Encykl. ilustr.

Do art. Alpy.

wa Bozeńska). W Alpach północnych pokłady I się typową swoją południową odmiennością ( Licz-permskie zalegają w okolicach Schwazu w Туго- i nemi hippurytami czyli rudystami i akteonellami). iu. Formacye mezozoiczne, czyli drugorzędowe, j występują tylko w południowych i wschodniej czę-występują w Alpach daleko obszerniej, niż pa- ! ści północnych Alp, kiedy górne ogniwa szwaj-leozoiczne. Najstarsza z nich: formacya trya- ! carskiej kredy zbliżają się bardziej do za-alpej-sowa, potężnie rozwinięta w Alpach wschodnich, j skich. Szczególną skałą, występującą w Al-w zachodnich znacznie mniejszym cechuje się roz- j pach północnych od Salzburga do Wiednia (Wie-wojem. Przedewszystkiem zaznaczyć tu wypada, nerwald), jest tak zwany piaskowiec „wiedeński,” że pokłady tryasowe alpejskie zupełnie odmień- zaliczany w części do kredowej, a w części do nemi różnią się cechami od pokładów tryasowych, eocenowej formacyi, który w Alpach południo-zewnątrz Alp istniejących (ob. Alpejski tryas). wych, pod nazwą macigno, ciągnie się między Na odmienność tę pobieżną tu tylko zwrócimy uwa- jeziorami Lago-Magiore a Iseo. Nadmieniliśmy gę. Dolne ogniwo tryasu składa się w Alpach wyżej, że wydźwignienie Alp (szczególniej wscho-wschodnich przeważnie z czerwonych piaskowców dnich) rozpocząć się musiało w okresie kredo-i łupków, bardzo podobnych do pstrego piasków- wym, często bowiem pokłady górnych ogniw kręcą za-alpejskiego. Ale zresztą znajdujemy tu po- dowych leżą w niezgodnem uławiceniu z pokła-kłady, osadzone stanowczo na dnie głębokiego darni poniżej leżącemi, kiedy na zachodzie podo-oceanu, faunę obejmującą niezliczoną ilość mię- bna niezgodność wyraźnie zauważyć się nie daje. czaków głowonogich, masy wapienne i dolomito- Formacye kenozoiczne, czyli trzeciorzędowe, w Al-we niezmiernej grubości, rafy koralowe, jednem pach północnych ciągną się od gór Sabaudzkich słowem, skały i skamieniałości najzupełniej od- aż do zagłębia Wiedeńskiego, w Alpach zaś pood środkowo - europejskiego tryasowego łudniowych w mniejszych występują rozmiarach, typu. A tymczasem skały tryasowe w obudwu Pokłady ich własnościami swojemi różnią się od pasach wapiennych Alp wschodnich: północnym, pokładów trzeciorzędowych za-alpejskich. Zutwo-i południowym, są głównym materyałem górskim, rów trzeciorzędowych paleogenowych, czyli star-Okoliczności te wszakże zmieniają się doraźnie, szych, pierwsze tu miejsce zajmują należące do jak skoro w obręb Alp zachodnich wstąpimy. Ol- formacyi eocenowej pokłady num mu litowe, za-brzymie masy wapieni i dolomitów znikają odra- legające tak w północnych, jak i południowych /.u prawie całkowicie po drugiej stronie Renu na Alpach (Kressenberg w Bawaryi, Haermg w Ty-terytoryum szwajcarskiem, do tego stopnia, że rolu, Mattsee w Salzburskiem, tufy Ronki, Mon-większej sprzeczności trudno wyobrazić sobie w tak te Postała, San Giovani, Monte Bolca, okolice nieznacznej odległości, jaka dzieli dwa brzegi tej Werony i Vicenzy i t. p.) obfitujące w otworni-rzeki. Zamiast spiętrzonych, często na 1,000 me- ce nummulity, a także i w ryby (Monte Bolca trów przeszło, osadów głębokiego oceanu, jakie i Glarus w Szwajcaryi). W Alpach wschodnich wschodnim brzegu widzimy, spotykamy na za- występują one w zagłębiach u podnóża gór, utwo-chodnim pstre łupki i margle, a wśród nich szczu- rzonych ze skał starszych, są stromo podniesio-płe dolomity i szarowaki często podizędnie wy- ne, ale nie dochodzą tu nigdzie do znacznych stępujące, wszystkie zaś te pokłady daleko są wysokości, kiedy w Alpach zachodnich, jak np. podobniejszemi do za-alpejskich, niż wschodnio- w grupie Diablerets na północnej granicy kan-alpejskich. Charakter ten tryasowe pokłady za- tonu AVallis, wznoszą się przeszło na 3,000 ine-ekowują od Renu aż po morze śródziemne, przez trów nad poziom morza. Drugie miejsce po wa-eałą Szwajcaryę i południową Francyę. Dodać pieniach numullitowych z utworów eocenowych, tu jeszcze wypada, że formacya tryasowa alpej- w północnem paśmie alpejskiem (w północnej ska ważne ma znaczenie z powodu rud swoich Szwajcaryi i dalej na wschód w Alpach austryac-metalicznych (głównie ołowiu), a bardziej jeszcze kich i Lesie Wiedeńskim), zajmuje prowmcyonal-/. bogatych pokładów solnych (Berchtesgaden, ne szwajcarskie miano noszący tak zw⁷any flysz, Hallein, Salzkammergut). Formacya jurajska, składający się z marglów, glin łupkowych i pia-(przeciwnie tryasowi) szczupło napotykana w Al- skowców i opasujący nieprzerwaną a potężnie pach wschodnich, bardzo szeroko rozpościera się grubą wstęgą północny wapienny pas alpejski, w zachodnich, gdzię odznacza się niezwykle po- Na wschód od rzeki Inn rozszerza się on i gru-tężnemi masami wapieni górnych swoich ogniw, bieje, zdaje się mieszać z utworami kredowemi które naprzykład w północnych Alpach szwaj- i przechodzi w tak zwany a wspominany już wy-carskich taką samą odgrywają rolę, jak skały żej „piaskowiec wiedeński” wytwarzający wyłącz-tryasowe w Tyrolu, bo tworzą w Alpach Ber- nie pasmo Lasu Wiedeńskiego, czyli krańcowy neńskich takie wysokie szczyty wapienia juraj- północno-wschodni wyskok alpejski. Skutkiem Leskiego, jak Bliimlisalp (3,670 m.) lub Wetter- go Las Wiedeński przybiera już całkowicie typ liorn (3,703 m.). Formacya kredowa, pokrywają- Karpacki, co tern godniejszem jest uwagi, że ca górne piętra jurajskie, rozpościera się szeroko i kierunek łańcucha jego przybiera kierunek łań-po obu stokach alpejskiego łańcucha i występuje cucha Karpatów. Równoważnikiem drugiej ze wszystkiemi swojemi ogniwami. Niższe ogniwa starszych formacyi trzeciorzędowych: oligocenu, (neokom i gault) przeważnie ukazują się w Szwaj- czyli formacyi w^ęgla brunatnego w Niemczech, caryi, w alpach francuskich, sabaudzkich, oraz zjawia się na północnym stoku alpejskim tak zwa-tyrolsko-bawarskich. Górne ogniwa, odznaczające ny molass (piaskowiec morski o zlepie marglo<

mienne

na

nem

wym). Wyżyny molassowe w Alpach wschodnich nie przechodzą 1,000 metrów wzniesienia. Ale molass ten, ciągnąc się dalej ku zachodowi, potężnieje w swej grubości w Szwajcaryi i ważną w budowie Alp odgrywa rolę, mianowicie zlepieńce jego, zwane Nagelfluhe, tworzące poważne góry, jak taką np. Rigi (1,800 metr.). Pas ten mo-lassowy od wschodniego Alp krańca ciągnie się przez Austryę, Bawaryę, Szwajcaryę, prawie do samego Rodanu, ale w południowej Francyi już go nie znajdujemy. Formacya miocenowa i plio-cenowa, stanowiące neogenowe, czyli nowsze trzeciorzędowe utwory, istnieją w wielu miejscowościach alpejskich, a przedewszystkiem w zagłębiu wiedeńskiem na prawym brzegu Dunaju, tworząc tu rozmaite ogniwa, specyalnemi przez geologów oznaczane nazwami, jak wapień litawski, piętro sarmackie, gliny kongery owe i t. p., o których na właściwem miejscu mówić będziemy. Na zachód od Wiednia pokłady nowsze trzeciorzędowe ciągną się wzdłuż piaskowca wiedeńskiego aż do Bawaryi i Szwajcaryi, gdzie występują jako wierzchni molass. W Alpach południowych słabo są one rozwinięte, jak np. w zagłębiu Suga-ny. Pokłady te zalegają też w wielu dolinach alpejskich, jak np. w porzeczu Ennsu, Miirzu, Muhru, Drawy i t. p. Powtórzymy tu jeszcze, o czem wspominaliśmy już wyżej, że główne podniesienie Alp nastąpiło w okresie trzeciorzędowym. Pokłady czwartorzędowe dyluwialne, czyli napływy dawne, występują szczególniej w dolinach i równinach, ciągnących się u podnóży alpejskich. Warstwy te są wynikiem, jak wiadomo, działalności lodowców, a stanowią je moreny, czyli zwały skalne, towarzyszące im żwiry i iły, oraz tak zwane głazy narzutowe. Dowodzą one, że całe Ąlpy niegdyś pokryte były powłoką lodową, z której na wszystkie strony zstępowały lodowce w doliny, sięgając aż po równinę lombardzką. Obok nich obszerne przestrzenie zalegają wreszcie pokłady alluwialne, czyli napływy rzecznych żwirów i piasków, osadzone już po okresie lodowcowym. Zewnętrzne postacie oddzielnych górskich systematów alpejskich bywają różne, wedle własności skał je składających i sposobu ich ułożenia. W łańcuchu centralnym stromy układ pokładów, opór szybkiemu wietrzeniu skał wskutek znacznej w nich zawartości kwarcu, warunkują owe ostre iglicowe szczyty i grzebienie, tak charakterystyczne w Alpach zachodnich; kiedy przeciwnie góry, złożone z łatwo wietrzejących łupków, przedstawiają łagodne zaokrąglone formy. Różnice, zachodzące między twarde-mi, opornemi skałami pasów wapiennych, a miększe-mi przyległemi im warstwami, uwydatniaj ą się nietyl-ko w postaci szczytów, ale warunkują także kierunki rzek i dolin. W całych prawie A. wschodnich spotykamy szereg szerokich i głębokich dolin podłużnych, biegnących od wschodu ku zachodowi, ciągnących się prawie ściśle wzdłuż południowej granicy pasa wapiennego, lub bezpośrednio mu przyległych, jak np. w Styryi dolina Miirzu, dolina Muru od Bruck do Leoben i głęboki padół, ciągnący się

od tej ostatniej do doliny Ennsu przy Rotten-mann; dalej dolina Ennsu aż do Radstadtu. W po-dobnyż sposób dolina Innu, na długim swym przebiegu od Schwaz do Lan deck, ciągnie się ściśle wzdłuż południowego krańca pasa wapiennego, a większa część doliny Pusterthal w Alpach południowych, w takich samych leży warunkach W stosunku do swej potężnej rozległości, Alpy nie mogą się poszczycić wielkiem bogactwem gór-niczem, a kopalnictwo w Alpach jedynie wschodnich ma dziś pewne znaczenie. W Alpach środkowych i zachodnich większa część licznych tu niegdyś kopalni została zaniechaną, bądź skutkiem niezwykłych zaburzeń w układzie warstw, a stąd wynikającej wątpliwości co do wartości kopalnianej żył kruszcowych i trudności odbudowy kopalń, bądź skutkiem braku taniego opału, podwyższającego wielce koszta hutniczego rud przerobienia. Kopalnictwo tedy Alp zachodnich dostarcza w Szwajcaryi, Francyi i Włoszech tylko węgla kamiennego, nieco żelaza, niklu, ołowiu i soli kuchennej. Żato Alpy wschodnie stosunkowo obfitują w rudy i sól. Styryjskie dostarczają wybornego żelaza, Karyntyjskie ołowiu, Kraińskie cynku i rtęci. Sól obficie występuje w wyższej Austryi, Salzburskiem, Tyrolu i wyższej Bawaryi. Złota i srebra niema prawie wcale, zato kamieni ciosowych (granitu, wapieni zbitych, marmurów i t p.) dosyć jest dużo. Rzadkie minerały spotykają się często w pasie centralnym alpejskim, a słynniejszemi pod tym względem miejscowościami są okolice grup Mont Blanc’u i Gotharda, alpa Mus->a w Piemoncie, dolina Fassa w Tyrolu i t. p. Źródła mineralne bardzo pospolitemi są w Alpach, a głośniejszemi z nich są: ciepłe w Ragaz i Pfcffers w kantonie S. Gall w Szwajcaryi, kąpiele Bormio w górnej Walte-linie, Gasteińskie w Wysokich Turniach, siarcza-ne w Aix-les-Bains w Sabaudyi i Leuck w Wal-lisie, szczawy alkaliczne w Schuls i Tarasp w dolnej Engadynio, wreszcie solanki Iscldu i Berch-tesgadenu w Salzkammergucie i w Reichenhallu w Bawaryi wyższej.,    K J‘

Literatura. Żadne pasmo na świecie nie może się poszczycić tak bogatem i wszechstron-obrobieniem naukowem, historycznem i lite-rackiem, co A. Niemcy, francuzi, włosi, anglicy, dokładają corocznie po cegiełce do budowy tego gmachu, który dziś przedstawia się imponująco i pod względem ilości, i pod-względein jakości,—-ale który nie jest jeszcze we wszystkich szczegółach należycie wykończonym. Niezależnie od prac i usiłowań osób pojedyńczych, bardzo ważny przyczynek do wiedzy o A. złożyły i składają liczne Towarzystwa i Kluby Alpejskie (ob. wyżej), wydające corocznie swe Pamiętniki, Biuletyny, Sprawozdania i t. p. Ogół wszystkich dzieł, map, i broszur, dotyczących Alp, stanowi dziś poważną bibliotekę, z której wybranie najważniejszych tylko dzieł i podręczników przedstawia niemałe trudności. Saussure, Voyage dans les Alpes 1779— 1796. Agassiz, Nouvelles études sur les glaciers 1843. E. Süss, Entstehung der Alpen 1875.

Àlqueira — Alquier Karol.

Heim, Mechanismus der Gebirgsbildung, 1878. ß. Süss, Das Antlitz der Erde 1883 — 1887.

Credner, Elemente der Geologie 1887. Neumayer, Erdgeschichte 1886—1887. Prestwicb, Geology 1886 — 1888. G. Studcr, Ueber Eis und Schnee 1869. H. A. Schlagintveit, Untersuchungen über die physikalische Geographie und Geologie der Alpen 1850 — 1854. J. Tyndall, The Glacriers of the Alps 1867. Desor, Nouvelles excusions et séjours dans les glaciers 1845 i ïn-.ne Dolffus-Ausset, Matériaux pour servir à l’histoire des glaciers 1867 i nast. Hann, Die Ver-theilung des Luftdruckes über Mittel u. Südeuropa 1887. Handbuch der Klimatologie 1883.

Raulin, Regenvertheilung im Alpengebiete (Zeitschrift für Meteorologie) Sonklar, Physisch-Statistisches Handatlas, — Berghaus, Physikalischer Atlas, — F. V. Tschudi, Das Thierleben der Alpenwelt 1854. Schaubach, Die Deutschen Alpen 1845 —1847, B. Studer, liczne dzieła odnoszące się do Alp Szwajcarskich; Mittheilungen Petermanna, wydawane w Gotha, Rütimeyer, Ueber Thal-und Seebildung, Bazylea 1874, — Obermüller, Die Alpenvölker, Wiedeń 1874, Pfaff, Die Naturkräfte in den Alpen, Monachium 1877, — tenże Der Mechanismus in der Gebirgsbildung Heidelberg 1880. Christ, Ueber die Verbreitung d. Pflanzen der alpinen Region der europ. Alpenkette, Zürich 1867. tenże: Das Pflanzenleben der Schweiz, Zürich 1879, Kerner, Die Kultur der Alpen Innsbruck 1864.— Niemniej bogatym jest dział map, planów i atlasów wszelkiego rodzaju: Mayrs, Atlas der Alpenländer Gotha 1870,

Steinhäuser, Alpenkarte, Wiedeń 1875, Raymond,

Carte topographique-militaire des Alpes, Paryż 1820. Mapy topograficzne sztabów: francuskiego, niemieckiego i austryackiego (1 :100,000 oraz 1: 75,000), Hartinger, Atlas der Alpenflora z tekstem, Wiedeń 1881 i nast. Niezależnie od dzieł powyższych, obejmujących całość alpejskiego systemu, istnieje mnóstwo monografij, dotyczących pojedyńczych części, skutkiem czego, każda mai prowincya, każda większa oałostka geograficzna posiada własną literaturę pod względem flory i fauny, geologii, klimatu, zaludnienia hydro- i orografii.

Alqneira, dawniejsza miara portugalska do zboża, różnej wielkości w różnych okolicach. A. lizbońska = 13,841 litra, 100 a. lizbońskich =

79V₄ a. w Porto. A. brazylijska =: około 40 litrom, = 3 a. lizbońskim.

Alquié Aleksy Jakób (* w Perpignan około r. 1812 — fw Montpellier 1864). Lekarz francuski. Nie posiadając żadnych środków pieniężnych, a przytem ambitny i charakteru niepodległego, A. przechodził ciężkie koleje w życiu i musiał ciągle walczyć z przeciwnościami, nim się dobił w świecie medycznym stanowiska. Napisawszy w r. 1839 drugą rozprawę p. t. „De l’influence des constitutions, des tempéraments et des diathèses sur le caractère et le traitement des maladies chirurgicales,” otrzymał stopień „agre-gata chirurgii”. Od. r. 1840 do 1848, stawał do

uie-

Aad. S.

co

СГ1

mo-

na-

en

aa-

różnych konkursów na katedry profesorskie, ale napróżno, chociaż wszystkie te jego konkursowe prace ogłoszone drukiem zostały. Wreszcie w r. 1850, rozprawa p. t. „De la certitude en chirurgie, clinique et des secours qu'elle emprunte à la statistique,” przyniosła Ą. katedrę kliniki chirurgicznej przy szkole w Montpellier, gdzie zyskał sobie ogromną popularność; wyznając zasady chirurgii konserwatywnej, był jej gorącym propagatorem. A. pisał i wydał dużo dzieł, z których najważniejsze są: „Cours élémentaire de pathologie chirurgicale d’après la doctrine de l’école de Montpellier;” „Chirurgie conservatrice et yens de restreindre l’utilité des opérations;” „Clinique chirurgicale de l’Hôtel-Dieu de Montpellier.”.    Dr- Ł-

Alquié de Rieupeyroux t* około 1848 w Paryżu), współczesna autorka francuska, właścicielka dwóch dzienników: „Les causeries familières” i „Paris charmant”, — pisuje pod zwiskiem Louise d’Alq... artykuły i dziełka, traktujące o wychowaniu domowem i zatrudnieniach kobiecych, jak np. „La lingère et la modiste famille” (1882); „Notes d’une mère, cours u’édu-cation maternelle” (1882); „Les ouvrages de main en famille” (1883); „Travail à la fourche à franges” (1885) i t. d. Największą poczytność mają jej przewodniki ogłady towarzyskiej p. t. „Le savoir-vivre en toutes les circonstances de la vie” (1874) i „Le nouveau savoir-vivre universel” (1885, wyd. II).

Alquier Karol Jan Mariabaron (*13 października 1759j w. Talmont (w Wandei)—f4 lutego. 1826 w Paryżu). W chwili wybuchu rewo-lucyi oył królewskim prokuratorem przy Francuskim Trybunale Skarbowym. Miasto La Rochelle, którego był merem, wybrało go do rad generalnych w 1789 r.; na tern stanowisku zwrócił na siebie uwagę ogółu przez gruntowne wykształcenie i liberalne zasady, zasiadł jako deputowany w Konwencyi Narodowej (1792). W owej chwili piastował urząd prezesa Trybunału Kryminalnego w departamencie Seine-et-Oise. A. głosował za karą śmierci króla, ale warunkowo. Za konwencyi A. pełnił różne misye przy armiach Rzeczypospolitej, między innemi w Brest, i dzięki umiejętnemu postępowaniu nie naraził się żadnej z partyj, na jakie dzieliła się wówczas Konwen-cya. Do r. 1798 zasiadał w radzie 500. Za Dy-rektoryatu był posłem Rzeczypospolitej na dworze elektora bawarskiego (1799), gdzie przebywał aż do czasu rozwiązania się kongresu Ra-sztadzkiego. Po 18 Brumera, pierwszy konsul zamianował go ambasadorem w Hiszpanii (1800); stanowisko to zajmował aż do r. 1801. Potem A. udał się w nadzwyczajnych misyach do Flo-rencyi (1801) i Neapolu, a w r. 1806 osiadł jako ambasador w Rzymie. W Rzymie A. miał sposobność rozwinąć całą swoją dyplomatyczną umiejętność wobec ciągłych zatargów Napoleona z Watykanem, a godząc zobopólne spory, miał nieraz odwagę stawać po stronie papieża. W 1810 z Rzymu A. udał się do Szwecyi, aby

Alquist Abraham — Aïsînè.

oo

J. A.

A, Pol.

dach.

kłonić Ui państwo do przystąpienia do ligi kontynentalnej; stamtąd pojechał do Kopenhagi i powiodło mu się utrzymać Danię w przymierzu francuskiem. W r. 1814, Ludwik XVIII odwołał go z zagranicy. W r. 1816 został skazany, jako królobójca, na wygnanie. R. 1818, dzięki wstawiennictwu hrabiego Boissy d’Anglas, wrócił do Francyi, ale nie brał już żadnego udziału w życiu publicznem.

Alquist Abraham, botanik szwedzki, (* na wryspie Oelanden w 1794), wydał: „Amnerknin-gar om ólands physiska Beskaffenhet och Vegetation” (Stockholm, 1822, in 8-o). Jemu r. także przypisują rozprawę na 32 stronnicach pod tytułem „Flora Runsteniensis.”

Alruny, wt mitologii skandynawskiej oznacza tajemnicze istoty nadprzyrodzone płci żeńskiej (got. runa = tajemnica), których były rozmaite rodzaje. Następnie nazwisko to nadawano kobietom, którym germanie przyznawali władzę wieszcz-hiarską. Wreszcie lud przesądny przez słowo al-rune (dziś alraone) oznacza korzeń rośliny atropomandragora (ob. Mandragora), z którego wyrzyna figurki w postaci ludzkiej, wierząc, że posiadaczowi swemu przynoszą szczęście oraz wiedzę przyszłości. (Grimm: „Mythologie”).

Alschalabi Mohamed, z przydomkiem Rispa-lensis (żyjący w początkach XV w.), arabski pisarz muzyczny. Biblioteka Eskurialu posiada jego rękopis p. t. „Opus de licito musicorum in-strumentorum usu, Musices censura et apologia inscriptum, eorum sc. inprimis, quae per ea tem-pora apud Arabos Hispanos obtinuere quaque ad triginta et unum ibidem enumerat auctor diligen-tissimus (!), qui librum suum AbuJacobo Joseph ex Almorabitharum natione, Hispaniae tune regi, exeunte Egirae anno 618 (a więc 1415 r.) dedi-cavit.” Tytuł wprawdzie długi, ale za to w treść bogaty; jak można sądzić z tego tytułu, dzieło A. mogłoby wspaniałym być przyczynkiem do hi-storyi muzyki średniowiecznej, gdyby biblioteka Eskuryalu pozwoliła je drukiem ogłosić.

Alsecco, wyraz włoski, znaczący na sucho; tak się nazywa sposób malowania ściennego na wyprawie suchej, którą malarz starannie wygładziwszy, na gruncie tak przygotowanym, rysuje kontury mającego wykonać się na nim obrazu, a potem wypełnia je barwami. Do malowidła alsecco najlepiej się nadają farby mineralne, lecz trzeba je nakładać kilkakrotnie, gdyż łatwo w suchą ścianę wsiąkają. Malowidło alsecco przez to jest dogodniejszem od alfresco, że artysta może pracować jednocześnie nad całym obrazem i poprawiać go aż do ostatniej chwili. Za to znów ujemną stroną jego jest to, że nadaje się tylko do ozdoby wnętrza budowli, gdyż pod wpływem wilgoci bardzo prędko niszczeje.

Alsen, wyspa, przed r. 1864 duńska, obecnie pruska, do prowincyi Szlezwicko-Holsztyńskiej przyłączona. Leży ona między Fionią, od której oddziela ją Mały (Lille) Belt, a półwyspem azlezwickim Sundewitt, Od tego ostatniego oddziela wyspę A. cieśnina, zwana Alzeńskim Sun-dem, w południowej części tak wąska (259 to.), że połączenie wyspy z lądem stałym za pomocą mostu żadnej nie przedstawiało trudności. Przez nią to przeprawił się Stefan Czarniecki w 1658 r., później zaś ułatwiła duńczykom obwarowanie leżącego na półwyspie miasteczka Düppel di a ochrony Alzeńskiego Sonderburga (zdobycie szańców Düppelskich w 1864 r. przez połączone wojska austryacko-pruskie). Sama wyspa posiada wybrzeże od strony Alzeńskiego Zundu mocno poszarpane, stąd obfitość zatok i półwyspów; gdy przeciwnie od strony Bełtu wybrzeże to przebiega linią łagodną. Powierzchnia wogóle płaska, lekkiemi pofałdowana wzgórzami; z tych jedno na wschód od Sonderburga wznosi się do 92 m. wysokości. Grunt bardzo urodzajny i starannie uprawny; na wschodniej części wyspy wspaniałe lasy. Na 312 km. kw. żyje 25,500 mieszkańców prawie wyłącznie duńczyków, z niejaką domieszką niemców po miastach i większych osa-

And. S.

Alsgrafito ob. S gra fi to.

Alsine, Mokrzyca (Botanika). Rodzaj roślin, ustanowiony przez Wahlenberga, będący typem rodziny Mokrzykowatych (Alsinaceae). Głó> wne jego cechy stanowią: Kielich pięciodzielny, o działkach zwykle zwartych, korona pięciopłat-kowa, złożona z płatków całych, niewykrawa-nych; pręcików dziesięć albo pięć; zalążnia jednokomórkowa, trójścienna, uwieńczona trzema znamionami; zalążki liczne osadzone na łożysku cen-tralnem; torebka rozdzielająca się do samej podstawy, na trzy klapy czyli łupiny. Nasiona pod swemi powłokami obejmują zarodek obrączkowy. Mokrzyce są drobnemi ziołami, już rocznemi, już trwałemi, o liściach przeciwległych, szczupłych, często nitkowatych, kwiatach białych lub zielon-kowatych; właściwe są Europie środkowej i północnej; większość ich są roślinami alpejskiemi. W naszym kraju dotąd odkryto tylko dwa gatunki: A. tenufólia Whlnbrg i A. viscosa Schreb., należące do roślin rzadszych. Musimy w końcu nadmienić, że rodzaj Alsine, utworzony niegdyś przez Linnego, został skasowany. Gatunki, jakie on obejmował, przeszły w części do rodzajn Gwia-zdownicy (Stellaria), w części do rodzaju Piaskownicy {Armaria). Między innemi, jego gatunek Alsine media, u nas zwykle Muchotrzebiem zwany, bardzo pospolity chwast w ogrodach, będący ulubionym pokarmem kanarków, szczygłów iwo-góle ptasząt ziarnojadnych. zowie się w obecnej systematyce botanicznej Stellaria media Villars. J A

Al-Sirat. Podług Mahometa w dzień sądu ostatecznego, zarówno cnotliwi, jak występni, przejść muszą przez most, zwany po arabsku al-Sirat, zbudowany ponad środkiem piekła; most węższy od włosa, cieńszy od ostrza szpady, a otoczony skałami i cierniami. Potępieni muszą spaść z niego wprost w otchłań piekła, cnotliwi zaś przejdą most z szybkością błyskawicy lub wichru. Zdaje się, że tę legendę o moście przejął Mahomet od magów, którzy uczą, że w dzień sądu ród ludzki przejść musi przez most, zwany Pulchînavad, albo

Chinavar—most wąski, prowadzący na tamtenl świat. I żydzi mówią także o moście piekielnym, mającym szerokość nitki, lecz, podług nich, jest on przeznaczony tylko dla bałwochwalców. Sekta mahometańska Motazalitów odrzuca wiarę w al-Sirat, uważając przejście przez most ten za bajkę; ortodoksi wszakże, w przekonaniu, że Mahomet nie mógł podawać fałszów, podanie to, jako wzmiankowane w koranie (XC—22 i i.) za artykuł wiary uważają.

Alsleben Juliusz (*24 marca 1832 r. w Berlinie). Dr. filozofii, pianista-kompozytor i pisarz muzyczny. Napisał „Requiem,” kilka uwertur, i różnych utworów na orkiestrę. Największe jednak zjednał sobie uznanie zakładaniem różnych stowarzyszeń muzycznych, urządzaniem stypen-dyów, konkursów, kas pożyczkowych, instytucyj dobroczynnych i t. p. Jakiś czas redagował gazetę muzyczną „Harmonie.”

Alsophila Lasówka, rod. paproci, utworzony przez R. Brown’a (Frodr. Fr. Nov.-Holi., 1810), którego charaktery są takie:Trzony wyniosłe,dochodzące od 5 do 6 m., zakończone na wierzchołku listowiami wielokrotnie wcinanemi; żyłki ich nie łączą się z sobą i przytwierdzają kupki do nerwu środkowego, gładkiego lub najeżonego. Kupki nagie; zarodnie trójgraniaste; komórki pierścienia skośne względem osi zarodni; zarodniki trójgraniaste. Alsophilae właściwe są strefie podrówni-kowej, rosną na spadkach gór zalesionych, na wysokości od 500 do 1,200 metrów. Jest około 50 gatunków opisanych, lecz w zielnikach znajduje się wiele jeszcze nie oznaczonych. Niektóre z nich, jak np. A. Perrottetiana, mają trzon nieprawidłowy widlasto rozgałęziony.    J- A-

Alster, prawy dopływ Elby, bierze początek w prowincyi Szlezwicko-Holsztyńskiej, w bliskości źródeł Trawy, na płaszczyźnie zwanej Segeberger Heide, płynie ku południowi przez krainę Stor-marn i przed ujściem pod Hamburgiem rozlewa się w obszerne jeziora: północne, większe, zwie się zewnętrzną Alsterą (Aussen-А), południowe zaś, znacznie mniejsze, wewnętrzną (Binnen-А). To ostatnie prowadzi swm wody do Elby za pomocą licznych ramion, czyli kanałów (fleet), przez najstarszą dzielnicę Hamburga. Obecność obu powyższych wodozbiorów i kanałów w samym środku miasta wielce je ożywia i bardzo ułatwia ko-munikacyę, tak dla przewozu osób, jakoteź i towarów.

J. A.

J. A.

J. A. S.

A. Pol.

And. S.

Alston, lekarz i botanik szkocki, (* 1683 r.), studya odbywał w Hollandyi pod kierunkiem Boerhav’a, nauczał botaniki i materyi lekarskiej w uniwersytecie edynburskim aż do śmierci (1760). Pozostały po nim: „Index” roślin hodowanych w ogrodzie botanicznym edynburskim; „Index medicam. simplicium,” in— 8-o; „Tirocinium bot. Edinburgense” (Edinb. 1753, 1 vol. in.—8-o). W tem ostatniem dziele znajduje się przedruk „Indexu.“ W niem Alston rozwija obecnie dziwną opozycyę przeciwko zasadom klasyfi-kacyi Linnego. Płciowość roślin poczytuje on za hypotezę, mało uzasadnioną.

Alstonia (L. Suppl, 264) syn. rodzaju Sym-

plocos L.

Alstonia (Scop. Introd., n. 871) syn. rodź. Pa-couria Aubl.

Alstonia (R. Br. in. Mem. Werner. Soc. I. 28. t. 32), rodzaj typowy plemienia Alstonieae w rodzinie To ino waty ch (Apocynac< ae). Kwiaty foremne, dwupłciowe; kielich zrostolistkowy, 5 dzielny, działki w pączku ułożone w cynkę; korona tacowata, pięcioklapowa, o klapach w przed-kwitnieniu skręconych ; pręcików pięć, ukrytych w koronie, i słupek taki sam, jak u Apo-

c.ynum. Owoc składa się z dwóch mieszków szczupłych, wydłużonych i zawiera liczne nasiona spłaszczone, na obu końcach posiadające błon-kę skrzylastą i rzęsowatą. Alstonie stanowią piękne drzewa północnych wysp Oceanii i A-zyi podrównikowej; liście ich przeciwległe, a kwiaty zebrane w grona, utworzone z wierzch-notek. Rośliny te zawierają w sobie sok mleczny, tak gorzki, jak Goryczka (Gentiana), i są w użyciu lekarskiem w tych krajach, w których rosną. W Australii kora gatunku A. constric-ta ma zastępować chininę.

Alstonit Breithaupt (Bromlit) miner. Minerał rombowy, jednokształtny z witerytem i ar-ragonitem, zwykła postać kryształów jego: słup rombowy z takimże ośmiościanem i brachydomą, podobny do dwunastościanu (piramidy) sześciokątnego; często bliźniaki i trojaki; łupliwość, równoległa do ścian słupa i płaszczyzn wierzchołkowych, równoległych do krótszej osi bocznej, dosyć wyraźna: O. wł. 3.65 — 3,76 — Tw. 4— 4.5. Bezbarwny, biało-szarawy, z słabym blaskiem tłustym, przeświecający. Pod względem składu chemicznego, jest on, według Delesse’a i Hauera, jednokształtną mieszaniną węglanu barytu i węglanu wapnia (arragonitu), po jednej ich cząsteczce: BaC0₃ + CaC0₃, z 66.35 węglanu barytu i 33.65 węglanu wapnia, a zatem procentowo identyczny z baryto-kalcytem. Znajduje się w Eallowfield pod Hexham w Northumberlandzie i w Bromley Hill pod Alstonem w Cumberlandzie. W jednej odmianie alstonitu Johnston znalazł 6.65% jednokształtnego węglanu strontu. K-¹

Alstroemer Jonasz, przemysłowiec szwedzki, (* 1685—*j* 1761). Wróciwszy z podróży do Londynu, otrzymał w r. 1723 przywilej zakładania wielkich rękodzielni i przędzalni wełny, podobnych do tych, jakie widział w Anglii. Ulepszył hodowlę owiec w Szwecyi, zapoznał kraj z roślinami farbiarskiemi, założył rafinerye cukru—je-dnem słowem, całe życie poświęcił rozwojowi przemysłu w rodzinnym kraju. Ogłosił też kilka memory ałów o ekonomii wiejskiej, skutkiem czego Akademia powołała go na swego członka, a Stany krajowe biust jego poleciły umieścić w sali giełdy w Sztokholmie.

Alstroemer Clas. Przyrodnik szwedzki, ucz«ń Linnego, (* 1736), w czasie podróży swej po Hiszpanii, znalazł u konsula szwedzkiego w Kadyksie roślinę nieznaną, pochodzącą z Peru, którą przesłał Linnemu: był to typ rodzaju Alstroemer ia.

105

Encyklopedia Powszechna iluitr.

Z dzieł jego pozostały: „Finylliga far Afweln”

1770, in Ś-о i „Beskrifning pà Svenska Slok Granen.”

Alstroemer Jan de, wydał „De Cultu pa-tatas,” Stockholm 1777, in-12.

Alstroemeria, rodzaj należący do rodziny Amarylkowatych (Amaryllidaceae), ustanowiony przez Linnego. Cechy jego są następujące :

Kwiaty dwupłciowe posiadają osadnik wklęsły, na którego brzegach utwierdzony okwiat podwójny, zwykle nieforemny, złożony z trzech działek tych. zewnętrznych, w przedkwitnieniu stykających się brzegami, i trzech wewnętrznych, naprzemianle-głych, zwykle większych, w przedkwitnieniu dachówkowato ułożonych. Pręcików 6, tworzących dwa okółki, z których każdy przeciwległy jednemu z okółków okwiatu; ich pylniki dwukomór-

Aiszwang (Allschwangen), miasteczko w Kur-landyi w powiecie Hazenpockim nad rz. Hasau, która niedaleko miasta t. im. uchodzi do Bałtyku,—posiada ruiny zamku krzyżackiego i kościoł katolicki parafialny, do którego należy 9,169 wiernych.

A. Pol.

J. A.

IA

Fię. 243 Alstroemerta.

kowe, otwierające się dwiema szparami bocznemi, są osadzone na nitce, w małym stożkowatym do-łeczku, wydrążonym w podstawie zworki, czyli łącznika. Zalężnia trójgraniasta, trzykomórkowa, uwieńczona szyjką, rozdzieloną na trzy gałęzie, odpowiadające poszczególnym komórkom. Te ostatnie w kącie wewnętrznym zawierają liczne zalążki nasienne, wsteczne, ułożone poziomo w dwa szeregi. Owocem jest torebka trzykomórkowa, wielonasienna. Alstremerye posiadają korzenie włókniste, wiązkowe, łodygę prostą lub wijącą się, liście naprzemianległe, pojedyńcze, owalne. Kwiatostan najczęściej składa się z wierzchno-tek jednostronnych, rozmaicie zgrupowanych i otoczonych w podstawie skrzydłem dwulistnem. Są one właściwe Ameryce południowej, z których znaczna liczba może być podczas lata hodowaną w ogrodach, lecz zimy u nas wytrzymać nie mogą. A. perigrina, czyli Lilia Inkasów, A. acutifolia i t. p., spotykają się bardzo często w naszych szklarniach umiarkowanych. Do gatunków najużyteczniejszych należą: A. tomentosa, Ligtu i edu-lis, których bulwy są jadalne i używTają się na pokarm w Peru i Chili; A. pallida, wydająca w Chili pewien gatunek Arrow—root'u i A. (Bo-marea) Salsilla, używana w medycinie w miejsce Salsaparylli. Rodzaj ten zawiera około pięćdziesiąt gatunów.

Alstroemerieae, plemię rodziny Amarylkowa-

Alt, (włos. Alto i Contr'alto, fran. Haute-j contre), wyr. muz., oznaczające niski głos kobiecy lub dziecinny, drugi z 4 głównych rodzajów głosu ludzkiego (pierwszym jest sopran). Rozległość zwykłego altu rozciąga się od małego g do e dwukreślnego, w niektórych wszakże głosach sięga od dolnego f aż do c trzykrcślnego. Kluczem altowym zowie się klucz c, położony na 3 ciej linii systemu nutowego. W muzyce instrumentalnej w tym kluczu piszą się partye altówki i alt-puzonu. Do niedawna jeszcze wszystkie kompo-zycye wokalne, przeznaczone dla głosu altowego, pisano w kluczu altowym, dziś stale już piszą w wiolinowym.

Alt Rudolf (* 1812 w Wiedniu), współczesny malarz akwarelista austryacki. A. jest synem a był zarazem uczniem i współpracownikiem Ja-kóba A. także malarza akwarelisty. Po otrzymaniu pierwszej nagrody w oddziale pejzaży w Akademii Wiedeńskiej, A. odbył całą seryę podróży po Austryi, Włoszech, Niemczech, Krymie, wzbogacając swą tekę mnóstwem widoków miast i wnętrz budowli, pejzażami i studyami wszelkiego rodzaju. Akwarele A. bardzo są cenione i poszukiwane przez amatorów, szczególniej świat arystokratyczny wiedeński rozchwytuje je stale; są one nacechowane prawdą i poczuciem piękna natury. Najbardziej znane z nich są: Klasztor w Montreale, Port w Palermo, Wnętrze kościoła św. Piotra w Rzymie; dwie nader piękne akwarelle, przedstawiające kościoł św. Marka w Wenecyi, z których iedna jest własnością cesarza austryackiego; Łuk tryumfalny Tytusa w Rzymie, Zamek Hollenegg, Fontanna w Norymbergii, Widoki naddunajskie, Stary i Nowy Wiedeń, Widok z okolicy Cieplic, Katedra w Or-vietto, Katedra medyolańska, Oampo Vaccino, i wiele, bardzo wiele innych. A. maluje także olejno, przeważnie widoki gmachów i ulic miejskich, ale obrazy jego olejne nie mają tej wartości, co akwarele. Z olejnych prac jego wybitniejsze posiada Galerya obrazów w Belwederze wiedeńskim, jak np. „Kościoł św. Szczepana w Wiedniu,” „Strada Nuowa w Wenecy”. A jest także i litografem (Widok opery wiedeńskiej). W roku 1874 A. otrzymał polecenie od rządu austro-wę-

s.s.

na

gierskiego wykonania akwarel wybitniejszych zabytków budowlanych tego państwa. A. jest członkiem Akademii sztuk pięknych w Wiedniu.

Alta, Ol ta, ob. Aluta.

Altair, ob. At air.

Altait, ob. Ałtait.

Altambor (arab.), wielki bęben arabski, do dziś dnia jeszcze używany w Hiszpanii, dokąd został przez maurów wprowadzony w wiekach średnich.

Altamenes, syn Katreosa, wnuk Minosa, słynie jako założyciel osady, zatem i panowania helleńskiego na wyspie Rodos, do jego przybycia zagospodarowanej przez karyjczyków, lud azya-tycki. Jest to wszakże bohater mityczny, i jako taki doznawał w ciągu pokoleń czci na wyspie. Wyrocznia przepowiedziała, gdy jeszcze bawił przy ojcu na Krecie, że z czasem stanie się jego zabójcą: opuścił więc wyspę rodzinną i na czele osadników udał się na Rodos, gdzie zbudował dla Zeusa, na szczycie góry Atabyron, świątynię, dającą widok na Kretę. Przebywał już dłuższy czas na Rodosie, kiedy ojciec, stęskniony za jedynakiem, wybrał się dla odwiedzenia go. Wylądował nocą niepoznany, słudzy jego przypadkowo wszczęli z wyspiarzami utarczkę, na to nadbiegł Altamenes, by odeprzeć mniemanych najeźdźców, i nieświadomie śmiertelnym ciosem ugodził starego rodzica. Tak to opowiadają mitologowie i archeologowie rodyjscy (Diodor. V; 57, 59. Apollod: П1, 2). Diodor nawet umyślnie kładzie nacisk na rodyj-skie pochodzenie legendy i wymienia jednego z tamecznych mitologów, Zenona. Inna legenda, przyznając również Altamenesowi założenie osady greckiej na Rodosie, czyni go doryjczykiem, potomkiem Heraklesa, który, z powodu zwady rodzinnej zmuszony uchodzić z Peloponezu, z osadnikami pochodzącymi z Argos udał się naprzód na Kretę, gdzie pewna ich liczba pozostała, inni zaś towarzyszyli mu na wyspę Rodos, na której, po wyparciu osiadłych tam karyjczyków, A. założył trzy miasta: Lindos, Zalyzos i Kameinos (Grote: Hist. Grecyi; tom II, rozdz. 4, sekcya III, 3). Główna tedy różnica obu legend polega na odmienności pochodzenia założyciela, ale i tu zaznaczony jest pewien związek osadnictwa wyspy z Krętą.    K- K-

Altamonti Marcin, malarz (* w Neapolu 1657—*}* w Wiedniu 1745), kształcił się tamże i w Rzymie; za protekcyą jednego z kardynałów polecony został królowi Sobieskiemu. Około r. 1682 przybył do Polski, gdzie przez lat trzy pozostając, pracował głównie dla ozdoby Wilanowa i innych pałaców królewskich, niemniej dla kościołów. Następnie osiedliwszy się w Wiedniu, gdzie wiele pięknych prac wykonał, zmarł tamże, mając lat 88. ZjG znakomitszych dzieł jego, pozostałych w Galicyi odznaczają się wykonaniem artystycz-nem trzy ogromne obrazy treści historycznej, dotąd znajdujące się w kościele farnym w Żółkwi:

1.    Bitwa pod Chocimem d. 11 listopada 1673 r.

2.    Bitwa pod Wiedniem r. 1683 dnia 12 września. (Był litografowany we Lwowie u Pillera

z rysunku de Münsterfelda). 3. Bitwa pod O-stryhoniem i Parkanami r. 1683 d. 9 października. Trzy powyższe obrazy, obok innych swych zalet i tę jeszcze posiadające, źe główne osoby są w nich portretowane, w nowszych czasach restaurowane były kosztem stanów galicyjskich, przez malarza Józefa Engerta, lecz szerzące się na nich ślady zbutwienia dowodzą nieumiejętnego podklejenia, co może spowodować zupełne ich zniszczenie. Znane są jeszcze inne Altamonti'ego prace, jak: Święty Marcin, zrobiony do ołtarza kościoła księży Karmelitów we Lwowie, fundacyi Sobieskiego,—następnie dostał się do galeryi hr. Aleksandra Chodkiewicza w Warszawie. Ś-ty Roch, uzdrawiający w szpitalu powietrzem rażonych, obraz ołtarzowy, malowany w Wiedniu r. 1719, był w kościele miejskim 00. Franciszkanów we Lwowie, następnie przeniesiony przez nich do kościółka, znajdującego się na przedmieściu przy klasztorze tego zakonu. W pożarze tej świątyni dnia 15 maja 1833 r., obraz rzeczony, przez ratujących, którzy go nie mogli wyjąć z ołtarza, rozdarty został na cztery części i tak na plac wyrzucony; na domiar nieszczęścia, leżące na ziemi części tłum uliczny podeptał. Tak zniszczonego obrazu szczątki, staraniem przełożonego zebrane, z niezwykłą umiejętnością przez niejakiego Wegnera złączone, po kilkomiesięcznej pracy r. 1835 przez Ant. Langa odrestaurowane zostały tak starannie, że obraz niemal do pierwiastkowego stanu przywrócony został. Umieszczony jest znowu w rzeczonym kościele na prawej ścianie (Gazeta Lwowska z r. 1839, Nr. 40, str. 247). Jan z Dukli, który, unosząc się w powietrzu, turków oblegających Lwów poraża, znajduje, się w kościele księży Bernardynów we Lwowie. S-ty Jan Nepomucen, obraz małego rozmiaru, był własnością artysty malarza p. M. Jabłońskiego we Lwowie. Narodzenie Chrystusa, obraz, należący do prywatnej galeryi we Lwowie, był do nabycia tamże przy publicznej licytacyi r. 1839. (Gazeta Lwowska z r. 1839, Nr. 64, str. 394).

S-ta Rodzina, w zamku Podhoreckim; tamże portret Stan. Koniecpolskiego, kasztelana krak., hetmana w. koron. Z tego portretu, podług rysunku K. W. Kielesińskiego, rytował Ant. Tep-lar, a sztych ten dołączony jest do dzieła: „Pamiętniki o Koniecpolskich” Stan. Przyłęckiego, Lwów 1842; lecz co do portretu tego nasuwa się wątpliwość, gdyż Stan. Koniecpolski zmarł jeszcze 1646 r., przeto i jego wizerunek wcześniej musiał być wykonany. Altamonti miał być takoż użyty do przyozdobienia kościoła Ś-go Piotra Antokolu w Wilnie. (J. I. Kraszewski, Wilno CI) — Porównaj: Rastawiecki; „Słownik malarzy polskich” t. I.—    T- M-

Altamonti Bartłomiej, syn poprzedzającego (* w Warszawie 1702—f w Linz 1779 r.). Przybył z ojcem do Wiednia, uczył się od niego malarstwa i r. 1717 wyjechał do Włoch kształcić się w szkole Franceschini’ego w Bolonii. Z Bolonii udał się do Rzymu, gdzie dwa lata pracował w szkole Lutti'ego, a potem znów dwa lata u So-

limena i wziął go sobie za wzór w późniejszych dziełach. W r. 1728 wrócił do Linz, a 1770 został członkiem akademii wiedeńskiej, po złożeniu obrazu „Jutrzenki, budzącej Morfeusza.” Celniejsze jego, dzieła znajdują się w kościele Elżbietanek i u S-go Floryana w Linz, w kościele w Her-zogenburgu i w bibliotece klasztoru benedyktynów w Admont w Styryi. (Encyklopedya S. Orgelbranda).

Altams (f 1236), trzeci sułtan z dynastyi „niewolników”, w Debli założonej przez Kutb-ud-dina w r. 1206; panował od 1211. Najpierw po wstąpieniu na tron musiał zdobywać niektóre pro-wincye, zagarnione przez buntowniczych namiestników. Pierwszą więc w tym celu jego czynnością była wyprawa na Sind r. 1217, która zresztą nie miała wielkiego powodzenia; dopiero w r. 1225 A. tę krainę zdobył. Odzyskał też jednocześnie Behar i Bengal, a później inne prowincye, tak, że w r. 1232 całe Indye na północ od gór Yindhya aż do Pendżabu uzmawały władzę jego.

Altamura, miasto w prowincyi włoskiej Apulii, w departamencie Terra di Bari (v. Bari delle Puglie), stolica okręgu tegoż imienia, na płaszczyźnie, opadającej tarasami ku odnodze Tarenc-kiej, 23,500 m-ców. Jest to miasto bardzo starożytne, posiadające wiele zabytków dawnego budownictwa, między któremi wyróżnia się wspaniała katedra, pochodząca z czasów normańskiego panowania. Urodzajna i bardzo łagodnym klimatem obdarzona okolica wydaje głównie oliwę i wyborne wino, czem A. ożywiony prowadzi handel. Tu w 1798 r. urodził się słynny kompozytor włoski Mercadante.    And- s-

Altana, przystawka na kolumnach, lub na słupach, nakryta, z otwartemi lub oszklonemi ścianami, albo takaż osobno postawiona w ogrodzie dla spoczynku i cienia. (Słownik wyrazów technicznych, tyczących się budownictwa, przez Żebrawskiego. Kraków, 1883).

Altaroche Durand Marya Michał(*1811 —f 1884), poeta i publicysta francuski, wystąpił na niwę literacką podczas rewolucyi Lipcowej, która go zaskoczyła w Paryżu, gdzie studyował nauki prawne. Pisywał z początku artykuły do dzienników republikańskich „Le diable boiteux”, „La tribune”, „Le populaire” i innych, później wystąpił z poematem satyryczno-politycznym „La Chambre et les écoles” (1831) i kilku broszurami, drukowanemi nakładem „Société des droits de 1’homme”. W r. 1834 został współpracownikiem Charivari, czasopisma satyrycznego, którego był współzałożycielem, a wkrótce potem objął jego redakcyę i kierował niem do r. 1848. W tym okresie czasu wydał: „Chansons” (1835—6, 2 tomy); „Contes démocratiques” (1837); „Aventures de Victor Augerol” (1838); „La réforme et la révolution” (1841), oraz parę wodewilów, pisanych do współki z Laurentie’m („Lestocq”, 1836), i Moléri’m („Le corrégidor de Pampelune”, 1843). Po rewolucyi Lutowej posłował w zgromadzeniu konstytucyjnem, jako stronnik umiarkowanej lewicy; w r. 1849 usunął się zupełnie od spraw politycz-

nych i oddał się teatralnym; w r. 1850—1852 był dyrektorem Odeonu i założył teatr Folies-Nouvelles, późniejszy Théâtre-Déjazet.

Altarya, fundusz, przeznaczony zapisem lub darowizną na utrzymywanie szczególnego ołtarza. Kapłan, obowiązany do odprawiania nabożeństwa przy tym ołtarzu, za wynagrodzeniem pobieranem z takiego funduszu, zowie się alt ary s tą.

Altata, miasto w Meksyku na wybrzeżu zatoki Kaliforniskiej, piaszczystemi ławicami od nacisku fal morskich zabezpieczone, uważa się za port leżącego w głębi lądu miasta Culiacan, które jest stolicą prow. Sinaloa.

Altata, dawna nazwa rz. Uzenia w stepach nadkaspijskich między Uralem i Wołgą. Ob. Uzeń Wielki i Mały).

Altazymut, kątomiar og ó 1 n y, p r z y r z ąd uniwersalny, przyrząd astronomiczny, służący zarazem jako koło południkowe i teodolit, t. j.

HIM

Xi

Fig. 244. Altafymut

pozwalający mierzyć zarazem i wysokości gwiazd, i ich azymuty czyli poziomołuki. Według tego zatem A. zawierać musi oprócz lunety, przeznaczonej do obserwacyi gwiazd, dwa koła, dokładnie podzielone na stopnie i ich poddziały, jedno pionowe, a drugie poziome. Budowę i szczegóły tego przyrządu wskazuje fig. 244. Luneta f osadzona jest na końcu osi h, która na drugim końcu dźwiga przeciwwagę g\ na tejże samej osi, w jej środku osadzone jest koło wysokości к, starannie podzielone na stopnie i dalsze poddziały. Oś opiera się na podporach l, połączonych za pośrednictwem ramy r z główną pionową osią v całego przyrządu, która się swobodnie obracać może. Luneta

zatem wraz z kołem pionowem obracają się na osi poziomej h w jej podporach, a oś ta znów jest ruchomą wraz z osią pionową v, lunetę przeto nastawić można na każdą dowolną gwiazdę. Inne części przyrządu są dodatkowe i służą bądź do należytego jego regulowania, bądź do dokładnego odczytywania kątów. Dwa mikroskopy m, osadzone na podporach osi poziomej, pozwalają dokładnie odczytywać drobne podziały koła pionowego; po-dobneż mikroskopy m\ utwierdzone na osi pionowej, służą do odczytywania podziałów na kole poziomem czyli azymutalnem k\ Za pośrednictwem fizrub s, oraz libeli, czyli wagi wodnej w, doprp-

skopy p,p\ p'. W górnej części rr mieści się lampa naftowa, oświetlająca nitki w lunecie; q wskazuje sztuczny poziom, przez powierzchnię rtęci utworzony za pomocą którego oznacza się punkt wierzchołkowy dolny czyli nadir koła wysokości. A. ten, znajdujący się w wybornie zaopatrzonem obserwato-ryum w Strasburgu, jest co do części optycznej dziełem Merza w Monachium, co do części mechanicznej—braci Repsoldów w Hamburgu. Średnica walca wynosi 84 centymetry, otwór objektywy lunety 13.3 cm., odległości jej ogniskowa 1,5 m. Jeżeli w A. brak koła poziomego, w takim razie można za pomocą niego mierzyć tylko wysokości gwiazd, staje się więc on tylko kołem wysokości; gdy zaś istnieje samo tylko koło poziome, A. zamienia się na teodolit. (Ob. Astronomiczne przyrządy).

:S

pe

P*

Sil!

Ш,

■ч

inn

Fig. 245. Altazymut.

Altdorf, 1) miasteczko w średniej Frankonii pod Norymbergą, na odnodze drogi żelaznej, wiodącej z tego miasta do Ratysbony, zwane było niegdyś Norymberskiemi Atenami z powodu uniwersytetu, który istniał tu od r. 1623 do 1809, tj. do przeniesienia go do Erlangen. Dziś liczy 3,263 m-ców i słynie z wyrobu zabawek dziecinnych. 2) A. zwany także Altorf, stolica szwajcarskiego kantonu Uri, o 3 kilom, powyżej uścia rz. Reuss do jez. Czterech Kantonów, 3,000 m-ców. Leżąc dawniej na gościńcu bitym a,dziś i przy drodze żelaznej z Szwajcaryi przez Św. Gotard do Włoch, ma A. dosyć ważne znaczenie handlowe, jako główny skład towarów, przychodzących i odchodzących za granicę. Legenda o Tellu czyni A. kolebką wolności szwajcarskiej: okolica pełną jest pamiątek do tej epoki odnoszących się, jak Biirglen, gdzie Tell miał się urodzić, polana śród lasu Rütli, gdzie zawarto związek dla oswobodzenia Szwajcaryi, skała Tellsplatte, na którą wydostał się Tell, ścigając Gesslera, nim go zabił pod Küssnacht; dwie studnie wskazują nawet miejsce, gdzie ojciec zbił z łuku jabłko z głowy

syna.

And. S

Altdorfer Albert, malarz, rytownik i archi-

wadzić można oba koła к’ i k, albo raczej pod-    .    ...    __ _

na-

trzymujące je osie, do należytego położenia pio- tekt niemiecki z XVI w. ( około 1480 r. wAlt-nowego i poziomego. Do kontrolowania dokła- dorf w okolicy Norymbergi w Bawaryi, -j- 1538 dniepoziomego położenia mikroskopów m’ słu- i w Ratysbonie). Niewiadomo czy był uczniem źy libela w\ Po dokładnem ustawieniu obu Durera, w każdym razie wpływ tego ostatniego osi nadaje się im niezmienne położenie za po- bardzo na nim widoczny, chociaż naśladowanie mocą szrub o i o’, a w tedy drobne ruchy mistrza Alberta nie pozbawiło go, jak innych obu kół w wysokości i azymucie, dla jak najdo- śladowców, własnej indywidualności. A. jako ma-kładniejszego ich uregulowania, osiągnąć można larz odznacza się też oryginalnością, która w poza pośrednictwem szrub mikrometrycznych n łączeniu z pewną fantazyą i odcieniem poezyi i n\ A. są to przyrządy niewielkich stosun- w kompozycyi wyróżnia dzieła jego z pośród in-kowo wymiarów, fig. 244przedstawia je w¹/«—‘/₁₀ nych współczesnych produkcyi starej szkoły nienaturalnej wielkości. Dokładniejszy jeszcze lubo miećkiej. Rysunek A. nie jest zbyt poprawny, bardziej zawiłej budowy A. okazuje fig. 245. Cały postacie jego nie odznaczają się pięknem, ale ten przyrząd wspiera się na słupie pionowym a; widać w dziełach jego poczucie natury i zamiło-walce żelazne b i c stanowią podporę dla osi d, wanie do pejzażu, który w każdym obrazie lub na której osadzona jest luneta e. Rękojeści f, ц rysunku jego traktowany jest ze szczególnem u oraz korba h służą do nadawania ruchu oddziel- podobaniem. Ulubionym motywem pejzażowym A., nym częściom przyrządu. Libela i opatrzona jest po którym łatwo poznać jego kompozycye, są w korbę к i lunetę l, przez którą obserwujemy skały fantastycznie ugrupowane. Właściwością obraz libeli, odbity w pochylonem zwierciadełku w, talentu A. są drobne, niemal miniaturowo malo-Koła, pionowe n i poziome o, opatrzone są w mikro- wane, w szczegółach bardzo wykończone obrazki;

na

s. s

E. D.

Altena, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Westfalii, w regencyi Arnsberskiej, w uroczej dolinie Lenny (dopływ rzeki Ruhr), na stokach Sauerlandu położone, 153 m. nad p. m., liczy do 10,000 m-ców, posiada wysoko rozwinięty przemysł w fabrykach wyrobów żelaznych, mosiężnych, stalowych (igły), bronzowych i t. p. progimna-zyum realne, sąd okręgowy, oraz starożytny zamek na wysokiej skale. Pt. A. (664 km. □, i do 75,000 m-ców) zalicza się do najlepiej zaludnionych i najbardziej przemysłowych w Westfalii.    And‘ s*

Altenau, miasteczko górnicze w pruskiej prowincyi hanowerskiej, w regencyi Hildesheim nad rzeką Ocker, u północno zachodnich stoków Harzu malowniczo położone,*' 2,500 m-ców, należało pierwotnie do księstwa Grubenhagen, następnie do królestwa hanowerskiego, wraz z którem po wojnie austryacko-pruskiej 1866 r. przyłączone do Prus. A. podobnie jak i wiele innych sąsiednich miast Harzu (Clausthal, Andreasberg etc.) zawdzięcza swój niezbyt dawny (XVI w.) początek bogatym pokładom rudy ołowianej, żelaznej i srebrnej; ludność sprowadzona z Frankonii za-sure.    chowała po dziśdzień właściwe sobie obyczaje

Alten Karol August, hrabia (* 1764 — i dyalekt, który ją -wyróżnia od otaczającego do-f 1840), hanowerski minister wojny od r. 1831 j koła dyalektu dolno-niemiec. (plattdeutsch). And‘a i spraw zagranicznych od 1832. Służył też od j Altenberg dość pospolita w Niemczech i nie-roku 1804 w wojsku angielskiem i walczył pod j mieckiej części Austryi nazwa miast i osad. Wellingtonem w Hiszpanii i Portugalii od roku 1) A. w Saksonii, w okręgu Dippoldswalde, bli-1811—1814. Najbardziej odznaczył się pod Wa- ! sko granicy czeskiej, na północnym stoku gór terloo, gdzie był ciężko raniony. Otrzymawszy Kruszcowych (Erzgebirge), 2,000 m-ców, trudnią-<rytuł hrabiego z prawem pierworodztwa, pozosta- j cych się górnictwem, tkactwem i wyrabianiem wał z wojskiem hanower.we Francyiażdo r. 1818. plecionek ze słomy. Tutejsze kopalnie cyny i biz-Alten Jan Wilh elm Vo n, farmaceuta augs- mutu, przedtem jedne z najbogatszych w Niem-burski, (*1770), wydał „Augsburgische Blumen- czech, ledwie dziś zasługują na wzmiankę. W r. lese”, Augsburg 1822 in 8.    Dr- Ł 1813 pod A. stoczoną została bitwa między Го-

cechuje je wyraz prawdy, koloryt odpowiedni i dobre ustosunkowanie mas świetlnych. A. jest Przedewszystkiem wiernym typem artysty ze szkoły niemieckiej, chociaż znać na nim poniekąd i wpływ włoskich szkół; zwłaszcza w produkcyach jego architektonicznych pomieszanie gotyku z renesansem bardzo widoczne. Najwybitniejsze utwory Altdorfera są następujące. Z obrazów: „Chrystus krzyżu“ obraz ołtarzowy (1517), znajdujący się w Galeryi augsburskiej, „Urodzenie Matki Boskiej”, oraz „Zwycięstwo Aleksandra W. nad Daryuszem” Ostatni z nich z r. 1529, dostał się podczas wojen napoleońskich do Saint-Cloud, gdzie z rozkazu Napoleona zawieszonym był w jego pokoju; zwrócony 1815 r. Niemcom, obraz ten przechowuje się obecnie w Pinakotece monachijskiej. W tejże Pinakotece są jego obrazy: „Madonna z dzieciątkiem“, „Zuzanna“, „Sw. Jerzy pokonywający smoka“, na tle pejzażu, i „Chrystus opłakiwany“. I inne miasta niemieckie, jak Berlin, „Ś. Franciszek i Ś. Dominik“, Norymberga „Ś. Szczepan przed sądem“ i „Męczeństwo S Szczepana“ i Wiedeń, „Spoczynek S. Rodziny podczas ucieczki“, posiadają także obrazy pędzla A. Miedzioryty jego i drzeworyty, których bardzo wiele wykonał, nie odznaczają się wogóle ani rysunkiem, ani wyrazem, cechującym jego obrazy olejne; najlepsze z nich są te, w których A. traktuje motywa architektoniczne, wzory dla sztuki złotniczej lub pejzaż, ów najulubieńszy swój temat.— Porów. Bartsch „Le peintre graveur“. Heller. „Zuzätre zu Bartsch“. G. Duplessis „Histoire de la gravure“.

Altefâhr, w Prusach, na pomorzu, na południowym krańcu wyspy Rugü, naprzeciwko Stral-sundu. Kąpiele morskie, z powodu małej fali, właściwe dla osób osłabionych i dzieci Ciche schronienie letnie, pobyt bardzo tani. Komunika-cya codzienna statkiem parowym ze Stralsundem, skąd koleją via Berlin.    Dr- A- p-

Altembas, nazwa tkaniny, rozpowszechnionej u nas w początkach XVII wieku, znanej jednak oddawna na wschodzie, a wyrabianej przeważnie w Turcyi. Osnowa tkaniny jedwabna, wątek zaś złoty. Piękne gatunki A. bardzo wysoko były cenione i używane do strojów męskich, kobiecych, a także do ubiorów kościelnych. Nazwa tkaniny pochodzi od tureckiego słowa ałtyn=złoto i bas =materya.

Al tempo, zwykle a tempo, ob. A la me-

Alten, nazwa rzeki, fiordu i miasta w północ nej, Norwegii, pod 70° sz. poł. i 23° dł. w. Gr. Rzeka A. (Altenelf) bierze początek na granicy z Finlandyą, wzmocniona potokami z okolicznych fjeldów, przepływa ku północy "pod miasteczkami Kantokeino i Eiro i przebiegłszy 170 km. wpada do fiordu tegoż imienia. Fiord A. ograniczony od zachodu półwyspem Käven a od wschodu półwyspem Balkisoaive, przedstawia liczne rozgałęzienia i zamknięty jest u uścia 'dwiema wyspami, Seiland i Stierno; otaczają go dokoła strome i wysokie skały, z których rzucają się wodospadami liczne potoki górskie. Miasto A. (Altengärd) leży na wschodniem wybrzeżu fiordu, liczy 1,800 m-ców i jest siedzibą gubernatora prowincyi Finnmarken. Pomimo wysokiego położenia geograficznego (70°) klimat stosunkowo jest łagodny, dzięki dobroczynnemu wpływowi prądu zatokowego: zima nie jest tak surowa, ani lato tak gorące, jak np. w leżącym o 11° na południe Sztokholmie. Najdłuższy dzień trwa 70 dni i przyspiesza dojrzewanie jęczmienia, owsa i kartofli, które mieszkańcy starannie uprawiają. Jest to najbardziej północna okolica na kuli ziemskiej, do której człowiek pracę około roli doprowadził.    And- s*

syanaini i francuzami. 2) A. w belgijskiej pro-wincyi Liège (Lüttich) na granicy z prowincyą nadreńską i na południo-zachód od Akwizgranu, bogate pokłady galmanu i rud ołowianych. Jest to niewielki, neutralny kraik, liczący 3,000 m-ców na 5 V₂ km. □. Gdy w r. 1815 miała być ustaloną granica między Prasami i Holandyą, nie mogły się porozumieć oba te państwa co do obszaru Altenbergskiego, na którem wówczas kompania francuskich przemysłowców prowadziła roboty górnicze; zgodzono się zatem uczynić A. zupełnie neutralnym, pozostawiając rząd w ręku wybieranego przez ludność burmistrza, wymiar zaś sprawiedliwości w ręku sędziów pruskich i holenderskich (obecnie belgijskich), a. po francusku Vieille Montagne, nosi w Belgii urzędową nazwę Moresnet.

ficzne, sąsiedztwo jednak leżących na równinie tej zatoki Lipska i Halli nie pozwoliło A-wi dojść do odpowiedniego znaczenia. Miasto samo, na pagórkach położone, liczy przeszło 30,000 m ców, posiada piękny gmach gimnazyalny (gymnasium illustre), bogate muzeum, które minister Lindenau podarował miastu, książęcą bibliotekę i drukarnię (Pierer), starożytny kościoł Ś-go Bartłomieja z 1089 roku i wiele zakładów naukowych i dobroczynnych (słynny instytut głuchoniemych). Handel miasta mniej ożywiony, natomiast przemysł, zwłaszcza drobny, znajduje się w stanie kwitnącym, dostarczając tkanin bawełnianych, kapeluszy, rękawiczek, strojówT damskich, laku, szkła,

шт

■ --V-

{Bjjjj ' i. jgjjg

Mm

3) A. niegdyś opactwo cystersów w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, w re-gencyi i okręgu kolońskim, nad rz. Duhn i na południe od Burscheid położone.

ШШ:

v:-

ЙШ

AafeJn«- —

..

шил

Я~. 246. Zameb w Altenburzo.

Jest to gniazdo możnej niegdyś rodziny książąt na Bergu, z których Eberhard oddał tutejszy zamek cystersom na klasztor w 1133 r. Założony w 1255 r., a w 1847 r. odnowiony i ostatecznie wykończony kościoł należy do najpiękniejszych pomników architektury gotyckiej nad Renem. Klasztor Alten* bergski, słynny w wnękach średnich ze swych bogactw i wpływu na sprawy tak duchowne, jako i polityczne, zniesiony został w 1803 roku, na jego miejscu stoją dziś zabudowania fabry-

czne.

And. S.

Altenberger Tomasz, zwany także literatus, ! narzędzi matematycznych, fizycznych, kart do gry-uczony sas siedmiogrodzki. Studyował prawTo na j i t. p. Okolica urodzajna i bardzo malownicza, uniwersytecie wiedeńskim, od r. 1470 był burmi- Nad miastem, na stromej porfirowej skale wznos, strzem w Hermanstadzie, a za króla Władysława się zamek książąt na A-u. Jest to jedna z naji Jagiellończyka także sędzią tamtejszym i komor- ! piękniejszych i najobszerniejszych rezydencyj mo-nikiem królewskim. Jego nazwiskiem oznaczają! narszych w Europie (ob. rycinę), która począt-znakomity kodeks prawny, zachowywany w ratu- ; kiem sięga X stulecia, dzisiejszy jednak wygląd szu Hermansztadzkim; zawiera on w sobie stare zawdzięcza przeróbkom i ostatecznemu wykończe-teksty Szwabskiego Zwierciadła, Magdeburgskie- niu w zeszłym wieku. Z historycznych faktów go oraz Iglawskiego prawa. Domyślano się, że zasługuje na uwagę zdobycie i spalenie A. przez rękopis pochodzi z roku 1481 i ze w nim za- Husytów w 1430 r., oraz porwanie z zamku wiera się kompilacya prawa norymberskiego; je- w 1455 r. dwóch synów Fryderyka Łagodnego: dnakże profesor Gustaw Lindner w dziele „Ko- Ernesta i Alberta, znane w dziejach Niemiec pod deks Altenbergera“, wyd. w Klausenburgu w r. nazwą „Prinzenraub’'.    AndS

1883 i w czasopiśmie zakładu Savigny’ego, (od- Altenburg, w dolnej Austryi, nieopodal Bain-dział niem. str: 86 i nast. z r. 1883) wykazał, burga, na prawym brzegu Dunaju, zwany da-źe pismo rękopisu pochodzi z wieku XIV, naj- wniej Hofbadem, zazwyczaj zaś niemieckim Al-później z roku 1453, a prawem norymberskiem tenburgiem. Zdroje siarczano-słone z tempera-nazywa się w nim prawo ziemskie Szwabskiego turą 26° C. Przed 2,000 lat były już znane pod „Zwierciadła.” Kodeksu altenbergerowskiego uży- nazwą „Therma Pannoniae” i w zeszłem stuleciu wano w sądzie wyższym Hermansztadzkim sas- wielce uczęszczaue. Dzisiaj podupadły, urządze-kim kolonistów, jako źródła prawnego aż do w. nia kąpielowe skromne.    Dr A

XVI. (Ottuv Słownik Naućny).    F: T: , Altendorf. I) Na północnym stoku nadreń-

Altenburg, piękna stolica książąt sasko-alten- skich gór łupkowych, w tak zwanym okręgu wę-burskich, blisko rz: Pleissy (prawy dopływ El- glowym rzeki Ruhr (Ruhrkohlengebiet) skupiła stery, ż którą łączy się pod Lipskiem), leży we się ludność tak dalece, że niektóre powiaty nie-wnętrzu tak zwanej sasko-turyńskiej zatoki, i z te- tylko dorównywują, ale nawet przewyższają nąj-go względu ma nader dogodne położenie geogra- ludniejsze prowmcye Belgii. Między rzekami

ochrony od gwałtu i następnie odwieźć do Wartburga (1521 r.).

Ruhr i Emscher miasto przylega do miasta, wsie zlewają się w jedną całość, fabryki i zakłady górnicze tak prawie liczne, jak domy mieszkalne, koleje żelazne gęstą siecią przerżnęły całą okolicę, której życie przemysłowo-handlowe zogniskowało się głównie w czterech punktach: Dortmund, Bochum, Essen i Duisburg. Każde z tych ognisk otacza dokoła mnóstwo mniejszych osad fabrycznych (i u nas Łódź z Pabjanicami, Zgie-Ozorkowem etc.), a z tych najważniejsze są miejscowości, przylegające do słynnego Essenu (Krupp), jak: Altenessen, Borbeck, Gelsenkirchen i między innemi A., który leży n 2 km. na zachód od Essen i liczy 28,000 m-ców; 45% ludności oddaje się górnictwu i hutnictwu. 2) A. miasteczko w dawnem W. ks. Hesko-Kasselskiem, w dzisiejszej prowincyi Hesko-Nassauski ej—zwycięstwo wojsk francuskich pod Kleberem nad au-stryakami d. 6 sierpnia 1796 r.    And. s:

Altenessen górnicze i przemys. miasto w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, w regencyi Düsseldorf, okręgu Essen, o 4 km. na północ od tego ostatniego, 18,060 m-ców (ob. Altendorf),

Altenheim Beauvain Gabryela de (*1814 —fl886), poetka francuska, jedyna córka poety Soumet’a, pierwsze swoje utwory p. t. ,,Les filiales“ ogłosiła w r. 1836. Później wydała: „Nouvelles filiales” (1838); „Berthe Bertha” (1843), „Les anges d’ Israël” (1856) i inne. Najpoczytniejszem jej dziełem były „Récits de l’histoire d’ Angleterre” (IV wyd. 1879). A. pracowała też do współki z ojcem nad dramatem „Gladiateur” i „Jane Grey”.

Altenkirchen. 1) miasto powiatowe w prowincyi Nadreńskiej w regencyi koblenckiej, nad rz. Wied, prawym dopływem Renu, położone, b}ło pierwotnie stolicą hrabstwa Sayn, w r. 1803 wcielone do księstwa nassauskiego, a w r. 1815 przyłączone do Prus. W okolicy kopalnie żelaza i ołowiu, fabryki papieru, starożytny zamek hrabiów na A. Zwycięstwo francuzów pod Kleberem nad austryakami pod Ferdynandem Wir temberskim 4 czerwca 1796 r. W kilka miesięcy później, podczas odwrotu armii francuskiej, zginął tu generał Marceau. Powiat A. (637 km.Cj 61,000 m-ców) jest przeważnie górzysty, wypełniony rozgałęzieniami Westerwaldu, przerżnięty rzekami sieg i Wied, mało urodzajny, stąd mieszkańcy zajmują się głównie hodowlą zwierząt domowych i górnictwem (bogate kopalnie żelaza, i miedzi.) 2. A., wieś na wyspie Rugii (Rana) na jej północnym półwyspie Wittów, zasłynęła obfitością zabytków historycznych z czasów pogańskich; tu umarł poeta niemiecki Kosegar-ten.

rzem

Altenstein Karol v. Stein (*7 października 1770 —•[* 14 kwietnia 1840), minister pruski, pochodził ze starożytnej rodziny frankońskiej, służbę państwową rozpoczął przy zarządzie wojskowym w rodzinnym Ansbachu, skąd 1799 powołany przez Hardenberga do Berlina i do ministeryum finansów zaliczony, szybko się wyróżnił i dosłużył rangi radcy tajnego. Po klęsce jenajskiej i zajęciu stolicy przez francuzów, schronił się w towarzystwie Bardenberga do Rygi i tu, na obczyźnie, dwaj przedstawiciele najwydatniejszej szlachty niemieckiej opracowali rewolucyjny, według pojęć ówczesnych, projekt odrodzenia rozbitego państwa. W projekcie A. „Ueber die Leitung der Staatsregierung nach dem Frieden’* (1807) z większą jeszcze krańcowością, niż w me* moryale Handerberga, rozwinięte zostały zasady monarchii demokratycznej; A. domagał się opodatkowania szlachty, zniesienia fidekomisów i cechów, zastąpienia armi regularnej przez narodową i t. p. Po ustąpieniu niemiłego Napoleonowi Steina w r. 1808 A., wraz z Scharnhorstem, hr. Dohnna i in. powołany do rządów, otrzymał powierzone sobie ministeryum finansów. Na tem stanowisku A., przy najlepszych chęciach, nie sprostał przecie trudnościom, jakie wojna pozostawiła mu w spadku. Traktat z d. 8 września 1808 r. zobowiązał Prusy do kontrybucyi wojennej 140 mil. fr., wypłacalnej po 4 mil. w ratach miesięcznych, od listopada począwszy; lecz już w kwietniu 1809 r. A., korzystając z wybuchu wojny austro-francuskiej, a po wyczerpaniu wszelkich zasobów, zawiesił wypłaty, ofiarując 2 mil. miesięcznie. Gdy zaś Napoleon, po zawarciu pokoju w Schoen-brunn, nie chciał słyszeć o ustępstwach, A. stracił głowę i w memory ale z 12 marca 1810 r. zaprojektował ustąpienie Szląska dla pokrycia reszty kontrybucyi. Król w sprawie tak doniosłej zasięgnął rady Hardenberga, który, przerażony myślą bezpośredniego połączenia księstwa Warszawskiego z Saksonią, stanowczo oświadczył się przeciw cesyi, podjął się przeprowadzenia spłaty i zażądał bezwłocznego oddalenia A. Obalony przez dawnego protektora, cofnął się A. (w czerwcu 1810) do życia prywatnego; w r. 1813 powierzono mu zarząd Szląska; 1815 r. wysłany był wspólnit z W. Humboldtem do Paryża, w celu odebrania wywiezionych przez Napoleona z Niemiec zabytków historycznych i przedmiotów sztuki. 1817 r. postawiony na czele nowoutworzonego ministeryum oświaty i spraw duchownych, rozwinął w ulubionym przez siebie kierunku wielką A,ld: s' ruchliwość. Dawniej jeszcze był się przyczynił Altenstein, piękny zamek i zarazem letnia re- z Humboldtem do założenia wszechnicy berliń-zydencya książąt sasko-meiningeńskich, na zacho- skiej (1809), teraz znowu założył i uposażył bodnięci stoku gór Turyngskich w dorzeczu Werry, . gato uniwersytet w Bonn, zreformował średnie 15 km. na południe od Eisenach, pamiętny trzy- zakłady naukowe, w których utrwalił przewagę letnim pobytem Ś-go Bonifacego, apostoła Nie- study ów klasycznych, urządził liczne seminarya mieć (724—727). Tu, po sejmie Wormackim, wy- dla nauczycieli ludowych. W wydanem r. 1819, jętego z pod prawa i do Wittembergi wracają- j uzupełnionem 1837 r., prawie o nauczaniu ele-, cego Lutra rozkazał schwytać elektor saski dla mentarnem, przeprowadził po raz pierwszy zasadę

A.

Dziś A. stanowi osobistą własność królewskiej ro-

And. S.

A. Pol.

obowiązkowego nauczania, której Prusy miały tyle zawdzięczać w przyszłości. Z mniejszem powodzeniem zarządzał A. sprawami duchownemu odnawiając w chwili niestosownej i ze strony najmniej właściwej spór odwieczny o granice władzy państwa i kościoła, doprowadził ze stolicą apostolską do kolizyi, zakończonej w rezultacie ze znacznym uszczerbkiem dla powagi rządu pruskiego. Rozkazem królewskim z d. 17 sierpnia 1825 r. zostało wprowadzone do prowincyj nad-reńskich prawo z r. 18 J3 o małżeństwach mieszanych w Poznańskiem, z mocy którego wychowanie religijne dzieci pozostawione było woli ojca—a więc zazwyczaj ewangelickiego urzędnika przybysza, biorącego ślub z katoliczką miejscową. Breve papieskie z 25 marca 1830 r. dla prowincyj nadreńskich i Westfalii nakazało wobec tego duchownym katolickim, aby przy ślubach mieszanych zobowiązywali nowożeńców do wychowania potomstwa w wierze katolickiej. Spór, wynikły stąd między A. a arcybiskupem kolońskim, Droste von Visckening (ob.), doprowadził do usadzenia tego ostatniego w twierdzy mindeńskiej (20 list. 1837 r.). Jednocześnie arcybiskup poznański i gnieźnieński, Marcin Dunin (ob.), 16 stycznia 1837 roku powiadomił A. o zastosowaniu w swej dye-cezyi spornego breve. W odezwach ministeryal-nych z d. 30 stycznia i 3 maja t. r. A. surowo skarcił arcybiskupa, który przecie 26 listop. podał na ręce monarsze skargę na ministra, a zarazem w liście pasterskim ze styczuia 1838 roku pod karą dyspensy zabronił duchownym odstąpienia od przepisów kościelnych w tej materyi. Alokucya papieska z d. 10 grudnia 1837 r. surowo potępiła postępowanie rządu; opinia publiczna w Niemczech, dziennikarstwo francuskie i angielskie również oświadczyły się przeciw mini-steryum. W takiem położeniu A. w grudniu 1838 roku podał się do dymisyi; odtąd do samej śmierci trzymał się zdała od spraw publicznych. Przy wszystkich swych błędach, położył A. wielkie zasługi w sprawie oświecenia w Niemczech; był to umysł o nastroju filozoficznym, wszechstronnych wiadomościach administracyjnych, przekonaniach absolutnych, które wyrażał ostro i bezwzględnie (Ranke: „Hardenberg” III, 362). Por. też Pertz: Stein i Duncker: „Aus der Zeit Friedrich Wilh. ILI”.

Altenzelle v. Altzelle, słynne niegdyś z bogactw, a jeszcze więcej z naukowej działalności opactwo cystersów pod miastem Nossen w Saksonii na zachód od Drezna, w uroczej miejscowości nad Muldą, założone pierwotnie dla benedyktynów w 1145 r. a w r. 1 i 62 przez margrabiów Miśnii oddane cystersom. Od XIII do XV w. stało się A. ogniskiem wiedzy i uczoności, a tutejsza szkoła przy klasztorze należała do najpierwszych ■w Niemczech. Ważne dzieło do średniowiecznych dziejów Saksonii, „Chronicon veterocellensemajus”, oraz „Chronicon v. minus”, powstanie swe mnichom tutejszym zawdzięcza. Po sekularyzacyi klasztoru w r. 1544, biblioteka tutejsza wraz z cennemi rę-kopismami dostała się uniwersytetowi lipskiemu.

Słciklopedra Powtxechn* il um.

dżiny saskiej.

Alter Franciszek Karol (* na Szląsku 1749—-j- w Wiedniu 1804), filolog niemiecki, znawca dziejów kościelnych, greczyzny i hebrajszczy-zny, członek zakonu jezuickiego, od r. 1779 kustosz biblioteki uniwersyteckiej w Wiedniu i profesor dyplomatyki. Oprócz wydania niektórych klasyków greckich i rzymskich, między innemi napisał „Beiträge zur praktischen Diplomatik fur Sla-ven” (1801) i „Philologische kritische Miscella-neen” (1799;, dzieło, w którem rozprawia o językach słowiańskich.

Alteracya (włos.) wyr. muz., oznaczające chromatyczne podniesienie lub też zniżenie jednego albo więcej dźwięków, wchodzących w skład akordu. Pierwszy Rameau (1683—1764) użył tego wyrażenia, inni jednak teoretycy długo jeszcze po nim nazywali takie akordy „chromatycznemi” (J. Riepel 175 7), „fantastycznemi” (Marpurg 1760), „niewłaściwemi” (F. E. Bach), „sztucznemi”(Weitz-mann 1854) i t. p. Obecnie termin użyty przez Rameau przyjął się już powszechnie. Najważniejszych akordów alterowanych jest dziewięć, z tych 4 przypada na trójdźwięki, 4 na septymowe i jeden na nonowy. Trójdźwięki: 1) ostro zmniejszony, np. h-dis-f; 2) podwójnie zmniejszony, np. dis-f-a; pierwszy przewrót tego akordu oddawna już był znany pod nazwą akordu „seksty zwiększonej”; 3) podwójnie zwiększony, np. c-eis-gis;

4)-miękko zwiększony, np. c-es-gis. Akordy septymowe alterowane: 1) główny sep ty mowy z kwintą zwiększoną, np. g-h-dis-f; 2) główny septymo-wy z kwintą zmniejszoną, np. g-h-des-f; 3) sep-tymowy zmniejszony z tercyą zmniejszoną, ńp. gis-b-d-f; pierwszy przewrót bardzo jest popularny pod nazwą akordu „kwint-sekstowego zwiększonego”; 4) septymowy z małą tercyą, podwójnie zmniejszoną kwintą i zmniejszoną septymą, np. dis-fis-as-c. (Pieśń Schuberta „Am Meer”, zaczyna się trzecim przewrotem tego akordu: c-dis-fis-as). A. akordu nonowego, np. g-h-de s-f-a s* rzadko się używa. Dawniejsi kompozytorowie małą zwracali uwagę na A., nowsi za to—zwłaszcz-Liszt i Wagner—często jej nadużywają. Tak npa wstęp do opery Wagnera „Tristan und Isolde”, przepełniony jest harmoniami alterowanemi. (W. Tappcrt „Musikalischen Studien.” Berlin 1868 r., W. Żeleński i Roguski „Nauka harmonii” Warszawa 1877).

, Alterantia remedia (łac. alterare=,zmienić) ob. Środki przei staczające.

Altera pars, wprawnictwie, znaczy strona przeciwna w rozprawie sądowej. Adagium prawne: audiatur et altera pars, stawia za obowiązek sędziemu wysłuchanie, oprócz skargi powoda, i obrony pozwanego.

Altercatio oznacza (według prawa rzymskiego), w ścisłem znaczeniu spór sprawny: w postępowaniu sądowem rzymskiem (in judicio) ostateczne rozpoznanie sporu dla wydania wyroku, przy-czem powód i pozwany bronili swej spraw}⁷, albo osobiście, albo przez pełnomocników. Strony przed

Ю6

F. J.

m -0* Ü

■-Æ

ł;. Л

Wg. 247. Alth Alojsy.

stawiały nasamprzód w krótkich zarysach, a potem obszernie, stan sprawy i zasady prawa, opierając się na dowodach i zeznaniach świadków.

Alter ego (wyr. łacińskie: Drugi ja, Zastępca, Namiestnik), formuła, używana w stylu kancela-ryjrym niektóryŁk państw romańskich (Hiszpanii, portugali; i t. d.j, mianowicie dawnego państwa obojga Sycylii, przez którą król wybranemu przez siebie wice-królowi nadawał moc zupełną wykonywania wszystkich praw władzy królewskiej, tak, ie ten miał być niejako drugim Ja króla. W życiu zwyczajnem mówi się często A. e. o zaufanym przyjacielu, który zupełnie skłonności i dążenia pewnej osoby podziela.    F-J-

Alternata. Pod powagą dawnego prawa polskiego, na przypadek, jeżeliby pomiędzy dwiema władzami równemi całkiem co do zakresu atrybu-cyj, albo też dygnitarzy i urzędników, spór wyniknął, prawo oznaczało czas, miejsce i sposób wykonywania ich urzędu lub obowiązków; kolej ta zwała się a 11 e r n a t ą. Tak również zwano określoną przepisem prawa kolej, w jakiej się odbywać miały w miejscach oznaczonych sejmy w Koronie i Litwie.

Alternatywne zobowiązania, czyli przemienne, lub zobowiązania z możnością wyboru, mają na celu dostarczenie wierzycielowi jednego z dwóch lub więcej przedmiotów, wedle wyboru bądź dłużnika, bądź jego samego. Od tego, kto zaciągnął takie zobowiązanie, należy się wierzycielowi rzecz tylko jedna, i wierzyciel też, lubo ma warunkowe prawo do każdego z dwóch przedmiotów zobowiązania, staje się właścicielem tej tylko rzeczy, a to z chwilą gdy się ujawni wybór dłużnika przek stosowne oznajmienie lub wydanie rzeczy, albo też wybór jego samego przez zażądanie wydania. Zachodzą niejakie podobieństwa, ale zarazem i stanowcze różnice pomiędzy tym rodzajem zobowiązań, a zobowiązaniami, którym nauka nadaje nazwę złożonych i zastępczych (ob. facultativae), tamte bowiem spełniają się przez łączne wydanie kilku rzeczy, w umowie oznaczonych, gdy te dłużnik zaspakaja przez wydanie jednej tylko; dla tego też ostatnim nadawana także bywa niekiedy przez prawników nazwa rozłącznych (ob. disjun-ctivae) i w moc ich, wierzyciel nie nabywa nawet warunkowego prawa do rzeczy, jaką dłużnik ma możność wydać w miejsce tej, która jest głównym przedmiotem zobowiązania, i której tylko wierzyciel domagać się może. Obowiązujący kodeks cywilny obejmuje w sobie rozporządzenia, dotyczące zobowiązań przemiennych w art. 1189 do 1196. Stanowią one, że dłużnik od zobowiązania z możnością wyboru uwolnionym zostaje przez wydanie jednej z dwóch rzeczy, jakie były objęte w zobowiązaniu, lecz nie może zmusić wierzyciela, aby przyjął w części jedną, w części drugą. Wybór należy do dłużnika, jeżeli nie został wyraźnie zastrzeżonym dla wierzyciela. Zobowiązanie jest pro-stem i bezwarunkowem, jeżeli jedna z rzeczy przyrzeczonych nie mogła być przedmiotem zobowiązania. Takiem też staje się ono, jeżeli jedna z rzeczy przyrzeczonych ginie i nie może być wydaną,

chociażby z winy dłużnika. Cena tej rzeczy nie może być w jej miejsce ofiarowaną. Jeżeli obie-dwie rzeczy zginęły i wina dłużnika zachodzi co do jednej z nich tylko, obowiązanym on jest za,płacić cenę tej rzeczy, która ostatnia zginęła. Skutki zaginienia jednej lub obu rzeczy są odmienne, jeżeli wybór pozostawionym był przez umowę wierzycielowi. Gdy jedna tylko z dwóch rzeczy zginęła, wierzyciel powinien przyjąć tę rzecz, która pozostała; gdy zachodzi wina dłużnika, wierzyciel żądać może wydania rzeczy pozostałej, lub ceny rzeczy, która zginęła. Gdy obie-dwie rzeczy zginęły z winy dłużnika, a nawet gdy ta wina zachodziła co do jednej z nich tylko, wierzyciel żądać może ceny jednej lub drugiej, wedle swego wyboru. Jeżeli obiedwie rzeczy zginęły bez winy dłużnika i zanim on postawiony został w stanie opóźnienia (ob.) zobowiązanie niknie. Te same zasady stosują się do przypadków, gdy więcej niż dwie rzeczy objęte są zobowiązaniem, z możnością wyboru zaciągniętem. W literaturze krajowej treściwy ale dokładny wykład materyi o zobowiązaniach przemiennych zawierają w sobie dzieła profesorów uniwersytetu warszawskiego: Holewińskiego „O zobowiązaniach” na str. 191 i nast. i Okolskiego „Zasady prawa cywilnego* str. 475.    F- x

Alterum tantum, znaczy dosłownie drugie tyle. Podług prawa rzymskiego, a także i podług dawnego prawa polskiego, kto poszukiwał kapitału wraz z procentami za lat wiele, uzyskać mógł zasądzenie tytułem procentów nie więcej, nad sumę wyrównywającą kapitałowi: alt er um tântum•    . f. j.

Altès Józef Henryk (* 18 stycznia 1816 r. w Rouen), znakomity flecista, uczeń Tulou w kon-serwatoryum paryskiem. Napisał kilka fantazyj i kompozycyj salonowych na flet.

Alth Aloizy, (* 1819 r. w Czerniowcach— f d. 4 listopadal886 w Krakowie), wyższe nauki

odbywał w Lwowie na wydziale prawniczym i po ukończeniu ich poświęcił się adwokaturze w mieście swojem rodzinnem, skąd następnie przeniósł się do Krakowa. Pracując wszakże w tym zawodzie głównie dla chle-ba,—z powołania, z za-tN miłowania, oddawał się badaniom naukowym w innym zakresie, mianowicie zaś geognozyi i mineralogii. Owocem badań pomienionych były najpierw, wydane w Wiedniu po niemiecku 1849 r.: „Opis geognostyczno - paleontologiczny okolic Lwowa”; „Wycieczka w Karpaty marmorskie” jakoteż kilka rozpraw, urn ieszczonych w „Roczniku c. k.

Instytytu geologicznego”, i po polsku w „Rocznikach Towarzystwa naukowego krakowskiego”. Ze względu na te prace A., r. 1862 powołanym został na katedrę mineralogii w uniwersytecie Jagiellońskim, którą aż do zgonu zajmował, nie przestając też i piórem służyć nauce. Z dzieł jego, oprócz wielu traktatów, drukowanych w „Rozprawach naukowych wydziału matematyczno-przyrodniczego Akademii umiejętności”, w „Sprawozdaniach komisyi fizyograficznej “ i „w Pamiętniku Towarzystwa tatrzańskiego“, godne są zaznaczenia:

Meleagros zabił brata matczynego, króla kuretów z Pleuronu, za co Althea jęła go przeklinać. Skutkiem tego usunął się on od bitwy, głuchy na wszelkie zaklęcia ludu i kapłanów nie chciał się ruszyć, a tymczasem kureci, mszcząc się śmierci króla, zawzięcie bili kalidończyków i już szturmowali stolicę. Wtedy dał się uprosić małżonce, pięknej Kleopatrze, wyszedł z namiotu i nieprzyjaciół poskromił. Iliada wspomina o jego śmierci wprawdzie, lecz o jej rodzaju milczy. Późniejsi dopiero poeci nową wytwarzają legendę, w której główny udział przyjmuje Althea. Tragik Fryni-chos, poprzednik Eschylosa, według Pauzaniasza (X; 31, 2), w zaginionej tragedyi „Pleuroniai”, przedstawić miał, że wkrótce po urodzeniu się syna, przybyły do Althei Moiry (parki) z oświadczeniem, iż dziecko to umrze z chwilą, gdy spłonie głownia, paląca się w ognisku, rozłożonem przy niej. Althea wyrwała ją z płomieni, zagasiła i ukryła starannie. Dopiero rozgniewana na syna za zabicie jej brata, rzuciła ją w ogień; razem z jej spłonieniem Meleagros zginął, śmiertelnie w boju z kuretami ranny. Eoje zaś hezyodyczne oraz stary poemat, zwany Minias, podają, że zabił go strzałą Apollo, udzielający pomocy kuretom. K- K-

Althea, (Althaea), planetoida (119), odkryta przez Watsona w 1872 r.; największa jej odległość od słońca wynosi 2.79, najmniejsza 2.36 (przyjmując odl. ziemi za 1); czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 4.15 lat.

Althen (J.). (* w Persyi z rodziny chrześciań-skiej w r. 1711—*{* w Caumont niedaleko od Avi-nionu w r. 1774). Po wymordowaniu jego rodziny podczas uzurpacyi Thomas Kouli-Khana, schronił się do Francyi i usiłował wprowadzić uprawę bawełny i marzanny. Pierwsza kompletnie mu się nie powiodła, lecz druga udała się szczęśliwie. Jednak nie miał szczęścia do zebrania z niej plonów. Straciwszy posag swojej żony (20,000 ecus) na swoje próby kultury, umarł w stanie, graniczącym z nędzą, pozostawiając dwie córki, z których jedna zmarła w szpitalu w Avinionie w r. 1821, w tymże dniu, w którym rada generalna departamentu umieściła w muzeum miejskiem pamiątkową tablicę za położone dla departamentu zasługi przez jej ojca. Althen pozostawił „Mémoire sur la culture de la Garance”, publikowany w „Journal de Physique” t. II, p. 152—162.

Althernanthera (Mart.), rodzaj, należący do rodziny Szkarłatowatych (Amarantaceae), pl. Wiecz-nikowych ( Gomphreneae), posiada cechy następujące: Kwiaty dwupłciowe, rzadko rozdzielno-płciowe; kielich 5 dzielny, o działkach równych lub nierównych, gładkich lub omszonych; pręcików 5, w podstawie z sobą zrosłych; pylniki jednokomórkowe; pręcikowia (Staminodia) bardzo małe, ząbkowane, lub całe; bielmo centralne. Zioła, rzadziej pokrzewy, bardzo rozgąłęzione, o łodydze często stawowatej, liściach przeciwległych, kwiatach zebranych w główki wierzchołkowe lub kątowe. Znanych jest około 26 gatunków, właści-

„Zasady mineralogii“ (1869, w Krakowie) i „Mapa geologiczna Galicyi”. Wiele też A. zawdzięcza galicyjski przemysł górniczy, a szczególnie naftowy, zarówno jak i mnogie towarzystwa i insty-tucye naukowe w kraju i zagranicą, których czynnym był członkiem.

Althann, starożytny ród hrabiów, osiadły w Czechach. Za protoplastę tego rodu uważają hrabiego Baba z Thannu i Winterstettenu (f 919).

Potomek jego, Dietmar z Thannu (fl233) uczestniczył w wyprawach krzyżowych i był przez księcia Leopolda pasowany na rycerza w r. 1216; znany był powszechnie pod nazwą: „der alte Thann” (stary Thann), która właśnie stała się odtąd nazwiskiem rodowem. Pierwszym z tej rodziny, osiadłym w Czechach, był Krzysztof A. W r.

1574 rodzina A. otrzymała godność barona (swobodny pan), a w r. 1608 jedna jej gałąź podniesioną została do godności hrabiów państwa. Hrabia Michał Adolf A. w r. 1636 przeszedł na łono kościoła katolickiego i na pamiątkę tego faktu zobowiązał męskich potomków swoich, aby nadawali sobie imiona Michała, zaś żeńskim—imiona Maryi. W r, 1854 członkowie tej rodziny, posiadający Mittelwalde, Schönfeld i Wolfesdorf w hrabstwie Kladzku (Glatz), zostali dziedzicznymi członkami sejmu pruskiego. Herb A. wyobraża w czerwonem polu belkę srebrną z czarną literą A.; u góry na koronie jodła zielona.

J A.

Althaus Teodor (* 1822 w Detmold—*{- 1852 w Gotha), poeta i publicysta niemiecki w duchu liberalnym. W r. 1847 ogłosił „Märchen der Gegenwart”, w r. 1848 redagował „Barmer Zeitung” i zaraz potem objął redakcyę „Zeitung für Norddeutschland”. W r. 1849 za rewolucyjne odezwy został osadzony w więzieniu i tam napisał „Aus dem Gefängniss“ (1850), dzieło, w którem rozwinął swoje demokratyczne wyznanie wiary. —Poezye A. były drukowane w r. 3853 tylko dla rodziny.

Althea ob. Prawoślaz.

Althea (mit.), córka Testiosa, siostra głośnej z miłości dla łabędzia Ledy, żona Ojneja, króla Kalidonu, burzliwa matka znakomitego bohatera mitycznego, Meleagra. Legenda o niej należy do genealogii etolskiej i przedstawia się przedewszyst-kiem w Iliadzie (IX). Ojnej obraził boginię Artemidę, która zesłała za to klęskę na jego kraj, w postaci srogiego dzika, niszczącego sady i winnice. Meleagros, przy pomocy Kuretów, urządził obławę, w której dzik ów padł. Ale Artemis sprowadziła pomiędzy kalidończy kami i kuretami kłó- wych strefie gorącej i podrównikowej. A. ßessilis tnię o łeb i skórę owego dzika i w tej to kłótni R. Br. ( Gomphrena sessiliss L.) rosnąca w Azyi

J. A.

F. J.

południowej, służy za środek lekarski przeciw kolkom. Na wyspach zaś Moluckich jest ona zielem warzywnem. Obecnie niektóre gatunki A., dla czerwonych liści swoich, używają się do kobierców kwiatowych.

Althorp, ob. Spencer.

Althusius Johann, prawnik-filozof niemiecki (* 1557 w Diedenhausen, od r. 1586 uczył prawa w Herbom, a od r. 1604 był syndykiem w Emden— j- 1638). Głownem dziełem jego jest „Poli-tica methodice digesta” (Herbom 1603) przez które A. stał się jednym z pierwszych głosicieli nauki o prawie natury. Oprócz pomienionego dzieła napisał A. „Jurispr. Horn. libri duo” (Bazy-lea 1586), „Tractatus très de poenis, de rebus fungilibus. de jure retentionis“ (Kassel 1611) i „Aphorismi universales jur. civil.“ (Aschaffenburg 1630). Znaczenie A. w rozwoju późniejszej filozofii prawnej ocenił Gierke w dz. „Johannes Althusius i rozwój na prawie natury opartych teo-ryj państwowych“ (Wrocław 1880). Opierając się na wielkiem podobieństwie nauk jego z „Contrat social“ Rousseau, sądzi on, że Rousseau czerpał głównie poglądy swoje z dzieła A.—„Ottuv. Slo-vnik naucny.”

Altica ob. Haiti ca.

Altichiero da Zevio, zwany także Aid i gh i e-ro,Altichieri, A ld i g hi er i, z przydomkiem da Zevio od miejsca urodzenia swego, wioski tej nazwy, w okolicach Werony położonej, malarz włoski z XIY stulecia. Nazwisko AJ da Z. w dziejach sztuki złączone zostało na zawsze z nazwiskiem Jakóba Avanzi (ob.), ponieważ najważniejsze prace swoje, znajdujące się w Padwie, A. wspólnie wykonywał z tym ostatnim.

Co do udziału w nich obu artystów, długi czas toczył się spór pomiędzy badaczami, dotąd nie skończony; niektórzy historycy sztuki, przy ocenianiu wartości utworów wspólnych, jednoczą obie te postacie (jak np. Woltmann), inni ważniejszą rolę, a więc i część kompozycyjną wogóle, przypisują Altichieremu, opierając zdanie swoje głównie na tym argumencie, że prace, które sam Avanzi wykonywał, niżej daleko stoją pod względem sztuki, niż wspólne ich dzieła (Pawłowski w „La grande Encyclopédie” w artykule A. poświęconym). Dziś trudno jest ów spór o udziale obu pracowników w dziełach, do współki stworzonych, rozstrzygnąć stanowczo, a mówiąc o jednym lub drugim z nich, trzymać się musimy utworów samych i te charakteryzować. Najważniejsze z nich są: malowidła ścienne w kościele padewskim św. Antoniego—II Santo, w kaplicy San Eelice, oraz w kaplicy św. Jerzego, oddzielny budynek tworzącej. W pierwszej z nich, dawniej kaplicą św. Jakóba zwanej, widzimy ukrzyżowanie Chrystusa na głównym planie a na bocznych ścianach: z jednej strony donatorów tej kaplicy, Bonifacego dei Łupi: margrabiego da Soragno, i żonę jego, polecanych Matce Boskiej przez św. Jakóba i św. Katarzynę, z drugiej zaś strony cały cykl legend z żywota św. Jakóba, wiążących się z tradycyą domu dei Łupi. Obrazy

te, wykonane w latach 1376—79, na zamówienie fundatorów kaplicy przez Altichierego i Jacopo d’Avanzi, mają wiele zalet, chociaż z powodu niejednokrotnego, przytem niefortunnego, odnawiania ieh późniejszego, straciły pierwotną swą cechę. Dokładniejsze i lepsze zarazem wyobrażenie o artyście dają malowidła w kaplicy św. Jerzego, fundowanej 1377 r. przez Rajmondina Łupi, brata poprzedniego fundatora. Mamy ich cały szereg, bo 21 obrazów; pochodzą one z epoki przed r. 1384 i traktują: „Młodość Chrystusa”, „Ukrzyżowanie”, „Ukoronowanie Matki Boskiej”, oraz epizody z życia świętego Jerzego, św. Łucyi i św. Katarzyny. I tak na ścianie od wejścia znajduje się pięć scen z życia Matki Boskiej i dziecięctwo Chrystusa; naprzeciwko na ścianie ołtarzowej Ukoronowanie M. В., a pod tem wielkich rozmiarów Ukrzyżowanie, na którem uchwycona tragiczna chwila zgonu Chrystusa, dobrze odbita na tłumie widzów, z pośród których i obojętni w sprawie Chrystusa, a nawet przeciwnicy jego, są t akże chwilą tą wzruszeni. Na bocznych ścianach wyo-obrażone z jednej strony Legendy z życia św. Katarzyny i św. Łucyi, z drugiej legenda o św. Jerzym i obraz, przedstawiający rodzinę fundatorów tej kaplicy. Na obrazach tych, których odkrycie pod grubą warstwą kurzu i innych malowań zawdzięczać należy Ernestowi Forsterowi (1837 r.)r widać silny wpływ Giotta. Noszą one na sobie tenże odcień powagi i odczucia wprowadzonych sytuacyj, które cechują utwory Giotta. Przytem wprowadzenie dramatyzmu w obrazowane sceny, nadanie ważności licznym postaciom drugorzędnym, przez umiejętne traktowanie ich wyrazu, głównie twarzy, a przede wszy stkiem dążność do uchwycenia prawdy w sytuacyi, nadaje tym utworom XIV w. znaczenie wybitne w dziejach malarstwa włoskiego. Wogóle cechuje je pewna szlachetność w traktowaniu przedmiotu, spokój i jasność tematu; co do wykonania, obrazy w kaplicy św Jerzego wyżej stoją od obrazów z San-Eelice, zwłaszcza motywa architektoniczne i perspektywa są w nich odpowiedniej traktowane-Wszystkie te cechy opisanych utworów, a zwłaszcza pomysłowość w kompozycyi, oraz zalety rysunku i pęzla, stawiają ich autora w rzędzie pierwszorzędnych artystów swojego czasu, przynoszących zaszczyt werońskiej szkole malarstwa.. Jakkolwiek więc A. należy do naśladowców Giotta, z pomiędzy nich wszystkich był on jednak najznakomitszym; idąc tym samym torem, co szkoła Giotta, umiał przytem A. zostać samodzielnym, a nawet w niektórych razach torować drogę dalszemu rozwojowi swej sztuki, co widoczne głównie w dążeniu do oddania prawdy z natury czerpanej, w indywidualizowaniu postaci przez nadanie im właściwego wyrazu, oraz w harmonizowaniu całości. Jeden z jego obrazów przedstawia epizody z życia świętego Jerzego, a mianowicie cudowne oswobodzenie go od mąk, zadawanych mu kołem zę-batem. Aniołowie powodują rozpryśnięcie się narzędzia męki, zaco święty składa dziękczynnie dłonie. Na fresku tym widać zalety kompozycyi,

s. s.

Altmann (f 1090), biskup passawski, rodem •westfalczyk, odznaczył się jako żarliwy zwolennik reform kościelnych Grzegorza VII i stał po stronie tego papieża w jego walce z Henrykiem IV. "Wypędzony za to przez cesarza z Passawy, żył czas jakiś w Saksonii, potem w Rzymie, skąd wrócił do swej dyecezyi w 1081 r. Kościoł katolicki zaliczył go w poczet świętych.

Altmann Karol, Nepom., publikował Analysis plantarum antiscorbuticarum.{Wiedeń, 1766).

Altrneyer Jan Jakób, historyk i filozof belgijski (* 1804 w Luxemburgu,—*J* 1877). A. wykładał w uniwersytecie wolnym brukselskim od roku 1835, t. j. od założenia jego, historyę oraz starożytności greckie i rzymskie. W roku 1840 w półroczu zimowem (od 20 stycz. do 11 maja), A. wygłosił szereg odczytów publicznych, poświęconych filozofii historyi. Odczyty te w swoim czasie obudziły zachwyt w słuchaczach, ale jednocześnie

która znamionuje postęp, jak na owe czasy znaczny. To też A. cenionym był odpowiednio przez współczesnych, a talent jego miał stałe uznanie pośród znawców późniejszych. Już od XV wieku począwszy, o utworach jego pisano z oddaniem im pochwały; między innemi znany lekarz padewski, Mikołaj Savonarola, około 1450 r., w XVI wieku tak zwany „Anonim Morelli’ego”, a później Vasari w swoich „Vite” (wyd. Le Monier VI, 89, a także komentarz na str. ,109), pozostawili opisy utworów jego i szczegóły, odnoszące się do ich powstania.—Porów, prócz tego. Ernst Förster. „Die Wandgemälde der S. Georgenkapelle zu Padua”. Z 14 rysunkami (Berlin. 1841). Gonzati: „La basilica di S. Antonio di Padowa.” (Padwa. 1852). J. Burckhardt. „Der Cicerone”. II. część (Lipsk. 1879. str. 519—20). A. Woltraann, „Geschichte der Malerei.” Toml. (Lipsk. 1879, str. 467—71). G. Pawłowski: (w „La Grande Encyclopédie”).

Altieri, sławna książęca rodzina w Rzymie, której członkowie, w wiekach XVII i XVIII piastowali najwyższe urzędy kościelne. Hieronim A. był gubernatorem Tivoli. Wnuk jego, Jan Baptysta, za Urbana VIII otrzymał kapelusz kardynalski, f 1654. Brat tegoż, Emil-Wawrzyniec (1670—1676), został papieżem pod imieniem Klemensa X. (ob.). Na tym ostatnim wygasł ród A., ale papież adoptował krewnych swoich, Pau-luzzich, i wraz z herbem nadał im swoje nazwisko. Z tego odnowionego w ten sposób rodu, pochodził głośny kardynał, Alberti Pauluzzi-A., piastujący wysoką godność kamerlinga (* 29 czer. 1698). Brat jego, Angelo, był generałem papieskich galer, a syn jego, Gaspar, generałem wojsk lądowych. Zapisani są również w dziejach państwa Rzymskiego: Emil A., książę Monterano, i kardynałowie: Lorenzo i Jan-Baptysta (1671— 1740). Rodzina A. posiadała olbrzymie dobra i w zeszłem stuleciu przodowała wszystkim rodom patrycyuszów rzymskich.

Altieri Ludwik, książę, (* 1805 w Rzymie— *{• 1867 w Albano), Kardynał. Był szambelanem Leona XII, arcybiskupem w Efezie in partibus, i nuncyuszem w Wiedniu, gdzie się całkowicie oddał polityce ks. Metternicha. Papież Pius IX, który go wielce miłował, powierzył mu prezydenturę Rzymu i Comarqui i zamianował głównym swoim doradcą. R. 1848 A. przewodniczył przy otwarciu parlamentu rzymskiego, a po restaura-cyi władzy pontyfikalnej, podczas nieobecności w Rzymie Piusa IX, piastował wraz z kardynałami Della Genga i Vannicelli rządy państwa. A. jakkolwiek nie liczył się do nieprzejednanych, był jednak stronnikiem biernej reakcyi. Przy końcu życia, pełnił urzędy prefekta kongregacyi Indeksu, arcykanclerza rzymskiego uniwersytetu i kamerlinga.

Altieri fałszywy, ob. Berutti Ludwik.

Altimetrya, jakoby nauka o mierzeniu wysokości. Nazwa ta wszakże, rzadko używana, jest zbyteczna, A. bowiem, jako oddzielna gałąź geo-metryi, nie istnieje, a wysokość (wież, gór i t. d.) oznaczamy za pomocą metod trygonometrycznych, lub z obserwacyj barometrycznycb. (Ob. Wysokość, Barometr.).

Alting Jan Henryk (* 1583—+ 1644), teolog protestancki, rodem z Fryzyi, był nauczycielem Fryderyka У, elektora Palatynatu, i profesorem dogmatyki przy uniwersytecie heidelber-skim. Gdy w r. 1622 Palatynat zajęły wojska katolickie, A., ratując życie, uciekł do Holandyi i tu był najprzód w Haadze nauczycielem najstarszego syna Fryderyka У, następnie (od r. 1627), profesorem teologii w Groningen. W swoich wykładach i pismach teologicznych A. był zawsze przeciwnikiem scholastyki. Dzieła jego wychodziły z druku dopiero po śmierci autora:

Exegesis Augustinae Confessionis ” (Amster. 1652); „Scripta theologica” (1662, 3 tomy), „Historia ecclesiae palatinae” (Frkf. 1701) i t. d.

Altius tollendi servitus (służebność światła), zalicza się do służebności gruntów miejskich, Servitutes praediorum urbanorum. W skutek służebności attius tollendi utrącą właściciel budowli sąsiedniej, prawo podwyższania jej, lub też w ogóle prawo budowania w pewnem miejscu. Służebność rzeczona może także powstać i pomiędzy gruntami, z sobą się nie stykającemi. Dajmy na to, że na gruncie A. ciąży na korzyść gruntu B. służebność altius non tollendi, w skutek której właściciel gruntu A. nie może budowli swej jednopiętrowej podwyższyć. Jeżeli właściciel gruntu B. chce prawa, w skutek służebności altius non tollendi nabytego, o tyle zrzec się, aby właściciel gruntu A. mógł swój dom jeszcze o jedno piętro podwyższyć, natenczas stosunek sąsiedzki pomiędzy gruntem A. i gruntem B. może być uregulowany przez ustanowienie na gruncie B. służebności altius tollendi na korzyść gruntu A. Wtedy istnieją obok siebie dwie służebności: altius non tollendi obciąża grunt A., słuźeb. zaś altius tollendi—grunt B. Pierwsza upoważnia właściciela gruntu B. zabronić właścicielowi gruntu A. podwyższenia budowli, druga zaś upoważnia właściciela gruntu A. do podwyższenia jej o jedno [piętro.

s. s.

A. Pol.

J. A.

wywołały ostrą krytykę profesorów z Louvain; autor wydał je tegoż roku w Brukselli p. t. „Cours de philosophie de l’histoire”, zapowiadając na rok następny szereg nowych tejże treści odczytów. Odczyty A. o filozofii historyi nacechowane są idealizmem i religijnością w szerszem, poza wy-znaniowem, pojęciu; stanowisko autora jest jednocześnie chrześciańskie, humanitarne i liberalne. Dzieła A., odnoszące się do filozofii historyi, są wyraźnem odbiciem filozofii Krausego (ob.), zaszczepionej na gruncie belgijskim przez Ahrensa (ob.). Zresztą sam A., zaraz na wstępie swojego kursu (str. 18), uprzedza słuchaczów, że teorya rozwoju ludzkości, jaką przed nimi roztoczy, jest doniosłym pomysłem mało dotąd znanego, ale największego z filozofów od czasów Leibnitza, to jest Krausego. A. brał także czynny udział w walkach politycznych swego kraju; bronił zawsze z zapałem dążności stronnictwa liberalnego postępowego, do którego należał. Z wydanych dotąd dzieł A. ważniejsze są: 1) z zakresu filozofii historyi, prócz wspomnianych lekcyj publicznych: „Introduction à l'étude philosophique de l'histoire de l’humanité” (1837); 2) z zakresu samej historyi: „Histoire des relations commerciales et diplomatiques des Pays-Bas avec le nord de 1’ Europe pendant le XVI siècle” ( 1841 ); „Marguerite d'Autriche, sa vie, sa politique et sa cour” (1841); „Geschiedenis van den vrede van Munster” (1850); „Essai d’histoire diplomatique” (1854—1857). Ostatnie 20 lat życia swego A. poświęcił wielkiemu dziełu, mającemu przedstawić wyczerpująco dzieje Niderlandów w XVI stuleciu. Większa część dzieła tego, nabytego na własność państwa od rodziny zmarłego autora, spoczywa dotąd w rękopiśmie w Bibliotece królewskiej w Brukselli. Ostatniemi czasy wydane zostały z tej obszernej pracy tylko 2 tomy, zawierające: „Les Précurseurs de la Réforme aux Pays-Bas” (1885), inne części ciekawsze tego dzieła niebawem wyjść mają.

Altmühl, jeden z większych lewych dopływów górnego Dunaju w Bawaryi, bierze początek z tak zwanej Frankońskiej wyniosłości (Frankenhöhe) 467 m. nad p. m., z pod góry Hohe Leite (507 m.), na północo-wschód od Rotenburga. Bieg jego jest kręty i powolny, zrazu południowo - wschodni, później zaś, począwszy od Mörnsheimu, gdzie przerzyna się przez Jurę Frankońską, północno-wschodni, równoległy do Dunaju, którego dosięga pod Kelheim. Wododział między A. a systematem Menu jest bardzo nieznaczny, i ta okoliczność ułatwiła połączenie Dunaju z Renem za pomocą kanału Ludwika. Kanał ten wychodzi z Diet-furth, przekracza Jurę na wysokości 440 m., wchodzi w systemat rz. Rednitz (do Menu) i kończy się pod Bambergiem, będąc ogółem 170 km. długim, przy 18-0 metrowej szerokości. Jest wszelkie prawdopodobieństwo, że tak zwana fossa Carolina, była kanałem, zbudowanym przez Karola W.; łączyła ona jednak Altmühl z rz. Rednitz w in-nem miejscu, a mianowicie przez dopływ ostatniej, Rezat. Ogólna długość całej rz. wynosi 167 km., szerokość przy uściu 22 m., głębokość od 1— 6 m., spławność na przestrzeni 35 km. And- s-

Alto św. (f 770), krzewiciel chrześciaństwa w Szwabii i Bawaryi, pochodził ze Szkocyi czy też Irlandyi. O Sl/₂ mili od Augsburga zbudował on kościoł i klasztor — Altomünster, który dotychczas bywa licznie odwiedzany z powodu swoich relikwij.

Altobasso (włos.), niegdyś bardzo łubiane ludowe narzędzie muzyczne włoskie, rodzaj pudła drewnianego (około Г|₂, stopy długiego) ze strunami. Zwykle grajek prawą ręką wykonywał piosenki ludowe na fłeciku, lewą zaś ręką akompaniował samemu sobie na A., uderzając w struny pałeczką lub młoteczkiem drewnianym.

Alto-Donro. Tak nazywa się wynioślejsza część północnej Portugalii, leżąca po obu stronach rz. Duero w prowincyach Beira i Tras-os-montes, w przeciwstawieniu do krainy Baixo-Douro, niższej, przylegającej do morza. Obie są gęsto zaludnione i słyną z wybornych winnic, dostarczających znanego wina Oporto.

Altomari Don at-Anton i, uczony lekarz i botanik włoski, który żył w Neapolu około połowy XVI wieku. Należy wspomnieć z dzieł jego, niewymienioną przez Pritzla (w jego „Thesaurus litt, botanicae”) broszurę: „De mannae differentiis ас viribus“, Venet. 1562 in 4-o, w której podaje, według rękopismów Briganti’ego, że manna kala-bryjska nie jest gatunkiem rosy, ale produktem drzewa.

Alton Ryszard d’ (* 1732—f 1790), feldmarszałek austryacki, komenderujący w Niderlandach. W r. 1787, w obec oporu wszystkich stanów edyktom centralizacyjnym Józefa II, A. otrzymał surowe instrukcye, posuwające się aż do użycia „armat i bagnetów“ przeciwko opornej ludności; jakoż otoczył w Brukselli salę obrad wojskiem. Pomimo to, stany nie przyjęły edyktów, a stronnictwa de Voncka (demokratyczne) i van der Noota (arystokratyczne, czyli „statystów“) zabrały się do przygotowań zbrojnych. W październiku 1789 r. zebrawszy 3,500 ludzi w Holandyi, przekroczyli granicę Brabancyi, głosząc prawa pierwotne i nieodwołalne narodu belgijskiego i wypowiadając posłuszeństwo Józefowi II. A. zapowiedział, że „spali każdą wieś, która ośmieli się zatknąć chorągiew rokoszu“. Miał 18,000 dobrego wojska, a jednak poniósł porażkę i był zmuszony ustąpić do Luksemburga przed tryumfującym van der Noot’em, „Franklinem belgijskim“. Wkrótce potem umarł.—Sorel: „L’Europe et la Révolution française“ t. I 1883 str. 139, t. П 1887 str. 50.T-K-

Alton Edward (* 1737—f 1793) hrabia, brat Ryszarda; służył w wojsku austryackiem, gdzie odznaczywszy się jako wódz bardzo zdolny, doszedł do stopnia wice-marszałka. Brał udział w wielu bitwach wojny siedmioletniej, a także wojny z Turcyą, Francyą i Holandyą. Zginął 24 maja w bitwie pod Dunkierką, gdzie stał z wojskiem pod głównem dowództwem księcia Yorku.

Alton Jan (* 1845 w Tyrolu), romanista la-dyóski, ogłosił kilka cennych prac z dziedziny

F. J.

Щш

tes

г.

średniowiecznego, mimo to godnem jest uwagi obserwatoryum astronomiczne, .założone w 1823 г., nowy kościół protestancki S-go Jana, piękny ratusz, gmach dla koncertów (słynna z wybornej akustyki sala), muzeum, liczne szkoły, szpitale, przytułki, banki, i t. p. Na cmentarzu w Ottensen

And. S.

lingwistyki romańskiej: „Die ladinischen Idiome” (1879); „Proverbi, tradizioni ed anedotti delle valli ladine orientali“ (1881) i inne. W r. 1884 wydał starofrancuski romans „Claris et Laris“.

Alton'Shée Edmund hr. d’ (*1810) w dzieciństwie jeszcze, bo dekretem królewskim z dnia 16 grudnia 1816 r., miał sobie przyznane parostwo, jako odziedziczone po dziadku macierzystym. Wszedłszy następnie do Izby parów, głosował z początku z konserwatystami. VYr r. 1839 ogłosił broszurę pod tytułem „De la chambre des pairs dans le gouvernement représentatif“ i przez wiele lat popierał politykę Guizota. W r. 1847 przerzucił się nagle do krańcowej opozycyi, brał jawny udział w agitacyach reformistowskich, a w czasie rewolucyi lutowej, stanąwszy za barykadami, odznaczył się w walce odwagą. Zostawszy pułkownikiem drugiego legionu okręgu przedmieść Paryża, stanął po stronie Ledru-ïtollin’a i atakował po klubach i ucztach generała Cavaignac’a, oświadczając się za rzeczą pospolitą demokratyczną i socyalną. Wybór Ludwika Napoleona przyjął z zapałem, nie przestając objawiać krańcowych swoich przekonań; lecz gdy zbyt silnie zaprotestował przeciw zniesieniu klubów, aresztowano go i wydalono. W r. 1849 podawany za kandydata do wyborów ogólnych, nie został wybranym, następnie zaś już go nawet wcale nie podawano. Zawiedziony i zniechęcony, usunął się zwolna od życia politycznego i oddał wyłącznie spekulacyom przemysłowym.

Altona, miasto w pruskiej prowincyi Szlezwicko-Holsztyńskiej na prawym brzegu Elby. W XVI w. była to drobna wioska rybacka, należąca do parafii sąsiedniego miasteczka Ottensen; nietolerancja jednak pobliskiego Hamburga względem katolików, menonitów i żydów stała się powodem, że prześladowani szukali opieki i schronienia w A. i wkrótce ją zaludnili. W 1604 r. jest to już dość ludna osada, a w 60 lat później król duński, Fryderyk III, podnosi ją do godności miasta. Na początku XVIII st. (1713), gen. szwedzki Steen-bock pali je ze szczętem, lecz A. szybko dźwiga się z gruzów. Podczas rewolucyi francuskiej jest przytułkiem licznych wychodźców, którzy tu gościnne znajdują przyjęcie, równie jak i mieszkańcy Hamburga podczas oblężenia tego miasta w r. 1813 i 1814. Jest to dziś najważniejsze i najludniejsze (110,000 m-ców) miasto w prowincyi Holsztyńskiej; jednakże wobec potęgi Hamburga, z którym łączy się bezpośrednio, schodzi w rzeczywistości do rzędu wielkiego przedmieścia. Jakoż handel A. jest we wszystkiem zależny od bogatej i ruchliwej metropolii, samo zaś miasto śmiało można uważaó za hamburską kolonię na holsztyńskim gruncie. Nieco samodzielniej rozwinął się przemysł miasta w licznych i rozmaitych fabrykach, dostarczając tkanin bawełnianych, mąki, cukru, wyrobów ze skóry, mydła, piwa, octu i t. p. Fabrykaty A. znajdują łatwy zbyt w obcych częściach świata przez pośrednictwo własnych, a głównie hamburskich, okrętów handlowych. Sztuka ogrodnicza z zamiłowaniem jest uprawiana, tak

w samej A. jak i w jej przedmieściu Ottensen. Pod względem zewnętrznym należy A. do typu miast holendersko-baltyckich, choć nowożytna architektura wznoszonych dziś budowli zaciera coraz bardziej pierwotną cechę. Leżąc wyżej od Hamburga i nie mając tylu „fieetów“, jest wogóle zdrowszą, ulice ma przeważnie proste i szerokie i dość prawidłowy układ całości. Jako miasto nowożytne, nie posiada A. zabytków budownictwa

11 Li pif

IÉhè

ii

g. .    —..

WM

Fig. 248. Alton*,

pochowany Klopstock.

Altorf ob. Alt dor f.

Altowy klucz, wyr. muz., oznaczające znak klucza C, położonego na 3-ej linii systemu nutowego. (ob. Alt).

Altówka, włos. Viola, Viola alta, Alto, Altviola, Viola da braccio, niem. Altgeige, Armgeige lub Bratsche, instrument muzyczny. Pod względem budowy niczem się A. nieróżni od skrzypiec, jest tylko od nich nieco większa. Posiada 4 struny, nastrojone o kwintę niżej, aniżeli skrzypce, t.j. w c, g, d, a; nuty na A. piszą się w kluczu altowym.    A- Po1-

Altruizm, oznacza „miłość innych“, (niż siebie), w przeciwstawieniu do egoizmu, to jest miłowania siebie przedewszystkiem. Termin ten użytym był poraź pierwszy w połowie bieżącego stulecia przez Augusta Comte’a, na oznaczenie uczuć wyż-

wyrazem. Jakkolwiek bowiem, na mocy „teoryi mózgu i duszy ludzkiej“, „miłość powszechna“, jako uczucie najmniej egoistyczne, posiada też najmniejszą siłę napięcia (intensité), to jednak, w miarę coraz większego rozwoju ludzkości samej, uczucie to, rozszerzając stopniowo swój zakres, obejmuje cały świat obecny, a nawet ogarnia swemi ramiony daleką przeszłość i sięga ku przyszłości. Takiem jest właściwe pojęcie terminu A. w systemacie socyologicznym A. Comte’a. Przy rozpowszechnieniu się terminu tego, nietylko wśród szkoły pozytywistów francuskich i angielskich, ale wogóle w literaturze naukowej, a nawet popularnej, pod terminem A. nie rozróżnia się obecnie tych odcieni i stopniowali, jakie mu Comte nadał, ale używa go się powszechnie w znaczeniu „miłości bliźniego“, w przeciwstawieniu do egoizmu. Najczęstsze zastosowanie termin A. znajduje w traktatach, etyce poświęconych. Sam Comte

szych, wynikających z instynktów sympatycznych, wrodzonych nietylko człowiekowi, ale nawet i niektórym gatunkom zwierząt. Zwłaszcza w drugiej fazie działalności swojej umysłowej, gdy uczuciowość i potrzeba ideału przeważyły poszukiwania naukowe tego wybitnego myśliciela, „miłość innych“ czyli Altruizm, znalazł w systemacie jego najszersze swoje zastosowanie. Cały ustrój społeczny, a nawet tak zwaną „Religię Ludzkości“, opiera on właśnie na tein uczuciu. „Vivre pour autrui“ kładzie on za dewizę wszystkich późniejszych prac swoich socyologicznych. „Altruizm“ Comte’a szersze ma znaczenie niż „miłość bliźniego“, gdyż w najwyższym swym stopniu obejmuje on właściwie miłość ludzkości całej, „1’amour universel“. Szukając trwałych podstaw dla swojej „Socyologii“, Comte oparł ją na biologii; konsekwentnie z tern i przewagę skłonności, czyli uczuć społecznych, uzasadnić pragnął ustrojem i funkcyą organizmu ludzkiego, indywidualnego. Dlatego, biorąc sobie za wzór Galla i Spurzheima, Comte nakreślił tak nazwaną przez siebie „Théorie systématique du cerveau et de l’âme“. Podług tej teoryi życie wogóle opiera się na przewadze uczuć, w szczególności zaś na przewadze uczuć egoistycznych w życiu jednostek i społecznych w życiu zbiorowem. Zadaniem ludzkości jest właśnie, zdaniem Comte’a, dać przewagę dążeniom społecznym nad dążeniami egoistycznemi, czyli jednostek, i tym sposobem rozwinąć wrodzone człowiewikowi skłonności społeczne, czyli altruistyczne („penchants sociaux ou altruistes“). Skłonności te są następujące: przywiązanie („l’attachement“), uwielbienie („vénération“) i dobroć („labonté“). Z trzech tych skłonności, czyli instynktów altruistycznych, przywiązanie jest właściwie objawem uczuć indywidualnych, należy jeszcze do życia jednostkowego, podczas gdy „uwielbienie“ przekracza ten ciasny zakres i stanowi już przejście do uczuć społecznych, z charakterem zbiorowym, a przybierając coraz szersze rozmiary, dochodzi do owej „dobroci“, zwanej także ogólną „sympatyą“, albo „miłością powszechną“, która przewyższa wszelkie inne skłonności społeczne, jest ich ostatnim, najwyższym

uważał dewizę swoją „vivre pour autrui“ za streszczenie „etyki pozytywnej“, której jednak opracować nie zdołał. Po nim uzasadnienia pozytywnego uczuć moralnych, w duchu filozofii pozytywnej Comte’a, podjął się Emil Littré. W artykule wstępnym zeszytu styczniowego 1870 r., wydawanego przez siebie pisma „La philosophie positive“, Littré wskazuje na „źródło organiczne moralności“, którego szuka nie w mózgu samym, jak Comte, ale wogóle w procesie organicznym wszelkiej substancyi żyjącej, o ile utrzymuje się ona przez żywienie się i rozmnaża przez płodzenie. Sfera zadań organicznych, dążących do ea-chowania życia jednostki, wyradza dążenia egoistyczne, zachowanie gatunku zaś dążenia altruistyczne. Ze stanowiska więc biologicznego altruizm jest późniejszym i wyższym objawem, niż egoizm. Wszelkie uczucia miłości, od najniższych do najwyższych sfer etycznych, zlewają się w „miłości innych“ czyli „altruizmie“. Miłość rodziny, . ojczyzny, ludzkości, są, zdaniem Littré’go, kom-binacyami uczuć, przez mózg wypracowanemi, które drogą analizy sprowadzić można do wspólnego ich źródła, jakiem jest płciowość i zachowanie gatunku. (1. c. p. 14). Ten wzgląd utylitarny, będący sprężyną działającą najwznioślejszych porywów serca ludzkiego, szerokie znalazł zastosowanie wśród przedstawicieli „teoryi moralności utylitarnej“, szczególniej rozwijanej w Anglii (John Stuart Mili). Utylitaryzm idzie w nich zwykle w parze z optymistycznem zapatrywaniem się na stały wzrost i nieodzowne utrwalenie się z biegiem czasu pojęć, a nawet i czynów etycznych, w społeczeństwach cywilizowanych. Typowym pod tym względem przedstawicielem nauki angielskiej jest Herbert Spencer. W dziele swojem „Dane Etyki“ („The Data of Ethics“ London, 1879) Spencer kreśli dane podstawy etyki, opierając je na wewnętrznej równowadze (internal equilibrium), jako warunku szczęścia, do którego wszyscy dążą. Tym sposobem życie etyczne tłumaczy się względami czysto utylitarnemi; szczęście ogółu jest nieodzownem dla szczęścia jednostek, a altruizm, jak go Spencer przedstawia, jest bardziej egoistycznym, niż sam egoizm. Spencer rozróżnia trzy stopnie altruizmu: rodzicielski (parental altruism), rodzinny (family a.) i społeczny (social a.). Ponieważ społeczeństwo, zdaniem Spencera, podobnie jak wszelki gatunek istot żyjących, utrzymuje się i wzrasta o tyle tylko, o ile dane pokolenie przekazuje następnemu zasoby istnienia, równoważące tym zasobom, jakie otrzymało od pokoleń, które je bezpośrednio poprzedziły, więc i starania o utrzymanie rodziny muszą iść ręka w rękę ze staraniem o utrzymanie społeczeństwa, czyli że altruizm społeczny jest naturalnym wynikiem altruizmu rodzinnego i rodzicielskiego. Począwszy więc od bezwiednego A. rodzicielskiego, aż do coraz bardziej świadomego A. społecznego, wszystkie rodzaje uczuć altruistycznych byłyby tylko prostem stopniowaniem dążenia do szczęścia, naturalnie z istoty ludz-kiej płynącego.—Porów. Auguste Comte. ..Cours

s. s.

And. S.

filozofia, podobnie jak wszystkie umiejętności, ostateczną swą osnowę znajduje w piśmie świętem. Autor nagromadził tu dużo wiadomości, ale dał mało filozofii; dzieło nie miało też powodzenia, co nastręczyło krytykowi współczesnemu sposobność do wyrażenia się, że „Tryumf“ A. wcale nie był dla niego tryumfem, ale porażką. Więcej oenionem przez współczesnych było jego dzieło encyklopedyczne, rodzaj przeglądu wszystkich umiejętności, ujętych w całość systematyczną, które dwukrotnie drukowanem było pod tyt. „J. H. Alstedii Encyclopaedia, etc.u (Herbom 1625 in fol.; Lyon 1649 in fol. 2 tomy).

Altstedt był znany ze swojej wielostronnej nauki i niezmordowanej działalności pisarskiej. Jest on autorem trzydziestu kilku dzieł, między któremi ważniejsze są: „Methodus s. Theologiae” (Hanau 1623); „Encyclopedia seu circulus omnium scientiarum“ (Herbom, 1620); „Logicathe-ologica“ (Frkf. 1625) i „Theologia naturalis“ (Frkf. 1615). To ostatnie dzieło, potępione przez jezuitów jako ateuszowskie, stało się pośrednio winą śmierci Kazimierza Łyszczyńskiego (ob.) i z tego powodu miało w Polsce niemały rozgłos.

dbany.

de philosophie positive“ (Paryż, 1869. Tom IV. str. 394) „Système de politique positive“ (Paryż, 1851—4. Tom I str. 13, 18, 328 i d. 507, 611—12, 621—3,700. Tom II str. 9, 73, 142,159, 184, 204 377. T. Ill str. 69, 108—9, 188, 589. T. IV 20 22, 93—4, 289. „Catéchisme positiviste“ (Paryż, 2 wyd. 1874 str. 230. Tab. C: „Classification positive des dix-huit fonctions intérieures du cerveau ou Tableau systématique de Tarne“; Emil Littré. „De la méthode en psychologie“ (La Philosophie positive, Paryż, 1867. Tom I.) „Des origines organiques de la morale“ (La Phil. pos. 1870. T. VI); „La science au point de vue philosophique“ (Paryż, 1873); Herbert Spencer: „The Data of Ethics. London. 1879. str. 216 i dalsze Ch. Féré. „Sensation et mouvement“ (Revue philosophique, 1885, .Zeszyt X. str. 337—68); „L. Arréat. Sexualité et altruisme“ (Rev. phil., 1886. Zeszyt X str. 621 — 632). Prócz tego porów, wszystkie nowsze większe podręczniki Psychologii, a zwłaszcza noszące tytuł: „Psychologii fizyolo-gicznej “ oraz dzieło Baina „The Emotions and the "Will“. Obrazowe przedstawienie, czem jest Altruizm w zastosowaniu do życia praktycznego, podał Hipolit Stupny w pięknym wierszu, ofiarowanym Ludwikowi Blanc, pod tyt. „Altruisme” (La Philosophie positive. Tom III. 1868. str. 488).

Altschul (* 1812—f 1865), profesor homeopa-tyi w Pradze, gorący zwolennik homeopatycznej teoryi, której bronił w wydawanym w Pradze miesięczniku „Homeopatische Monatschrift” i naukę Hahnemann’a objaśniał w osobnem dziele: „Lehrbuch der Homöopathie“; „Klinische Farmakologie für homöop. Aerzte“. 1850.

Altstätten, V. Alstetten, miasto w szwajcarskim kantonie St. Gallen, malowniczo położone w dolinie górnego Renu u stóp Gäbrisu, przez gałęzie którego prowadzą kręte gościńce do stolicy kantonu i do Appenzell. Droga żelazna z Chur do Rorschach, fabryki tkanin bawełnianych, źródła siarczane, stanowiące najważniejsze źródło zamożności mieszkańców, piękny nowy kościół— 8,000 m-ców, w połowie katolików i protestantów. Leżąc na trakcie, wiodącym z wyżyny Bawarskiej do wnętrza alpejskiego systematu, i będąc nadto punktem wyjścia dla dróg St. Gallen i Appenzell, miało A. oddawna handlowe i strategiczne znaczenie i bronione było przez trzy warowne zamki (Hoch,-Alt,-Neualtstätten), z których tylko ostatni dochował się prawie w całości do dni naszych.

Alstedt Jan Henryk, (Alstedius) filozof i teolog niemiecki (* 1588 w Ballersbach koło Herbom, w Nassauskiem — *j- 1638 w Weis-senburgu w Siedmiogrodzie). Zwolennik filozofii Piotra Ramus’a, starał się A. pogodzić „Dyalek-tykę“ jego i Raimunda Lullus’a z „Logiką“ Arystotelesa. Napisał komentarz do „Ars magna“ Lullus’a p. t. „Clavis artis Lullianae et verae Lo-gicae“ (Strassburg 1609), oraz „Triumphus bibli-cus seu encyclopedia biblica, etc“. (Frankfurt 1641). W tem ostatniem dziele A. dowodzi, że

s. s.

Altum et bassum {dominium) zwało się w da-wnem niemieckiem prawodawstwie prawo zwierzch-nicze, absolutna i zupełna władza, mianowicie własność ziemi i złączona z nią władza nad mieszkańcami, na tej ziemi osiadłymi, jak niemniej moc poskramiania ciężkich przestępstw (kradzieży, mordów, rozbojów, cudzołóstwa^ (Ottuw Słownik Naućny.

Altviola ob. Altówka.

Altwasser (dawniejsze Aquae antiquae), zakład leczniczy zdrojowo-kąpielowy, w dolinie Sudetów, w bliskości Salzbrunnu, 1,255 stóp nad poziomem morza. Zdroje tamtejsze wydają szczawę ziemno-żelezistą, stosowną do użycia w wypadkach niedokrewności, zwłaszcza po leczeniu wodą salzbruńską; zdrój Mittebrunnen obfituje mocno w związki żeleziste, zawiera jednak mało kwasu węglowego (16 na 100 objętości). Zakład ten, niegdyś bardzo przez okolicznych chorych odwiedzany, obecnie, z powodu licznych w najbliższej okolicy, a nawet w samem Al. kopalni węgla i zanieczyszczonego stąd powietrza, zanie-

Dr. Ł.

Alucita, owad łuskoskrzydły, należący do m o t y-li drobnych {Microlepidoptera) do rodziny Pte-rophoridae, spokrewnionej blisko z molami. A. ma rożki szczecinkowate, ciało i nogi delikatne i wydłużone. Skrzydła przednie i tylne 6-dzielne, o działkach piórkowatych; w spoczynku skrzydła składają się wachlarz o wato. Tylna para nóg wydłużona znacznie, albowiem goleń 2⁴/₂ dłuższa od uda. Gąsiennice 10-noźne, mieszkają na kwiatach, łodygach i gałązkach roślin. Znanych ;est kilka gatunków, mieszkających w całej Europie, a które możnabynazywać motylkami pierzastemu Älucita hexadactyla L. Skrzydła ja-sno-żółte,—przednie z 2-ma ciemno-szaremi, z ja-

107

Kncjklopadja powtzechna iluitr.

A. S

weit. j.

j к. J.

K. J.

Alunit (kamień ałunowy) miner. Krystalizuje w romboedr, bardzo do sześcianu zbl żony (89° 10'), zwykle bez kombmacyj; kryształy jego drobne, często o ścianach krzywych, lub w grupy zrośnięte; zwykle jednakże bywa zbity, w drobnoziarnistych lub ziemistych skupieniach, pomieszanych i przerosłych kwarcem, rogowcem lub felzytem. Łupliwość podstawowa, dosyć wyraźna. C. wł. 2.6 —2.8; Tw. 3.5 — 4. Bezbarwny, biały, żółtawy, czerwonawy lub szaro zabarwiony. Blask szklisty, na płaszczyznach wierzchołkowych perłowy; przeświecający. Według rozbiorów Ber-thiera i Mitscherlich a: K(A10)₃(S0₄)₂ + 3H₂0, odpowiada związkowi 1 cząsteczki siarczanu potasu z 1 cząst. siarczanu glinu i 2 cząst. wo-danu glinu: K₂S0₄-j-(Al₂)S₃0l2-(-2Al₂(0H)e. Procentowo alunit zawiera 11.37 potażu, 36.98 glinki, 38.62 kwasu siarczanego, 13.03 wody. W temperaturze bliskiej czerwoności traci wodę i część kwasu siarczanego; krystaliczny pryska gwałtownie pod dmuchawką, nie topi się, z sodą daje wątrobę siarczaną i błękitnieje z roztworem kobaltu. Ogrzewany ze stężonym kwasem siarcra-nym. lub z roztworem potażu gryzącego, rozpu-się z trudnością; kwas solny na niego nie działa; z wyprażonego minerału woda wyługowy-wa ałun, a pozostaje wodan glinu.^ Miejscowościami jego są: Tolfa, w dawnem państwie papie-skiem; w Węgrzech: Bereghszasz, Parad i Mu-szay; wyspa Milo; Pic de Sancy w Mont-Dore wśród skał trachytowych, przeobrażonych działa-

co

sną obwódką, poprzecznemi pręgami. Motyle po-iawiają się w lecie; gąsienice zielone z brunatną głową mieszkają w pączkach kwiatowych Lonicery, A. Hübneri, Wlgr., skrzydła szaro-żółta-we, z ciemno-czerwonawemi poprzecznemi prążkami. Częsty na wiosnę i w lecie. Gąsienica mieszka na Scabiosa columbaria.

Aludel, naczynie, w kształcie gruszki wyrobione, z otworami na obu końcach, używane przez alchemików w wiekach średnich przy sublimacyi, a służące do zbierania pary z ciał ogrzewanych, które szybko przechodzą w stan stały. Naczynia te są pochodzenia arabskiego i dotychczas służą jeszcze przy dystylowaniu rtęci (w Almaden).

Alula, arabska nazwa gwiazdy z Wielkiej Niedźwiedzicy (ob.).

Alumian (miner.). Nazwę tę Breithaupt nadał minerałowi, znaj down. nemu na rozłożonym łupku gliniastym w Sierra Almagrera, występującemu w skupieniach drobnoziarnistych, śnieżno-białej, zielonawej, jabłkowej i jasno-niebieskiej barwy; c. wł. 2.77—2.89; tw. 2.5—3. Według rozbioru Uttendörfera składa się on z 39°/₀ glinki i 61% kwasu siarczanego; odpowiada więc wzorowi (Al₂) S₂0₉. Podobnyż siarczan glinu występuje, dług Goebla, jako wykwit na Araracie.

Aluminit (Websteryt) miner. Znajdowany bywa dotąd w małych nerkowatycb okrąglakach, lub zbity, złożony z bardzo delikatnych łuszczek, albo miałko ziemisty, jako skupienie maluchnych, czwo-rościennych, podwójnie łamiących światło słupków skośnoosiowych. Odłam, drobno ziemisty, kruchy. C. wł. 1.8; Tw. 1. Śnieżno-biały, żółtawy, migający lub matowy, nieprzezroczysty. Rozbiory odmian najczystszych wykazują, że jest on zasadowym siarczanem glinu z 9 cząst. wody: (A1₂)S0₆+9H₂0, alho(A10)₂S0₄+9H₂0, zawierającym 29.69 glinki, 23.25 kwasu siarczanego i 47.06 wody. W kolbce wydziela dużo wody, przy prażeniu kwas siarkawy; pozostałość jest nie-topliwą i zachowuje się jak glinka; z roztworem kobaltu błękitnieje, z sodą daje siarek glinu; w kwasie solnym łatwo się rozpuszcza. Znajduje się w mieście Halli i w okolicy tegoż pod Mori, w postaci okrąglaków na płaszczyznach uławice-nia tamtejszego piasku oligocenowego, dosyć obficie; w Kochendorf w Wiirtembergskiem w pokładach węgla ilastego; w Mülhausen pod Kra-lup nerkowaty w piaskowcu kostkowym; w Newhaven w Sussexie, w Brightonie, jako żyła na 3 stopy gruba w kredzie; w Auteuil pod Paryżem; w Lunel-Vieil w depart, du Gard tworzy pokład na 3 do 4 cali gruby.

Aluminium ob. Glin.

Alumnat, wyraz łaciński, od alere — karmić, żywić, pierwotnie oznaczał zakład, w którym uczniowie seminaryum duchownego, zwani od niego alumnami, otrzymywali bezpłatnie naukę, stół i mieszkanie, na mocy tego, że biskupi byli obowiązani alere et religiose educare (żywić i wychowywać religijnie) kosztem kościoła katedralnego młodzież, przygotowującą się do stanu duchownego. Później nazwa ta przeszła i na świeckie zakłady tego rodzaju, tak rządowe, jakoteż i z prywatnych fundacyj powstałe. W Tykocinie r. 1638 marszałek W. Ks. Litewskiego, Krzysztof Wiesiołowski, ostatnią wolą swoją ufundował był zakład dobroczynny, nazwany także alumnatem, nie dla uczącej się młodzieży, lecz dla przytułku i utrzymania 10 inwalidów ze stanu szlacheckiego, szczególnie z rodu Wiesiołowskich. W r. 1857 w zakładzie tym znajdowało się 23 inwalidów wojskowych; dziś jest 16 żołnierzy dymisyo-nowanych z miejscowej szlachty rzymsko-katolickiej. Zajmują oni dom obszerny, murowany, w którym każdy z nich ma swą izbę osobną, a oprócz mieszkania z opałem otrzymuje na żywność po szesnaście groszy codziennie. Alumnat ten, na którego utrzymanie fundator zapisał folwark Do-listowo w gub. Grodzieńskiej, zostaje pod zarządem gubernialnej rady miejskiej dobroczynności, a bezpośrednim jego opiekunem bywa zwykle, wyznaczony przez tę radę, jeden z obywateli miejscowych.

Alumokalcyt (miner.). Minerał, nazwany tak przez Kerstena, jest prawdopodobnie tylko niezupełnie stwardniałym opalem; występuje zbity, wkrapiany i okruchami; odłam muszlowy; C. wł. 2.1 -2.2; Tw. 1--2, barwy mlecznej lub żółtawo-białej, ze słabym blaskiem szklistym lub matowy, łatwo rozbijający się. Składa się z 86.6 krzemionki, 6.25 wapna, 2.23 glinki, 4.0 wody. Znajduje się w Eibenstock; odmiany jego niebie-skawo-zielone i niebieskie w Rezbanyi w Węgrzech.

szcza

к. j.

Oba te obrazy, na płótnie ma-

a za-

przedstawiający Grzegorza ugru-

s. s.

And. S.

niem wyziewów siarkowodoru; w miałkoziarnistym gipsie w Hadżi-Chan pod Kelifem w Bucharyi; a także w postaci skupień kulistych, od wielkości grochu do jabłka, w pokładach piasku kwarcowego w dolnym oligocenie pod Wurzen, niedaleko Lipska. Alunit stanowi wyborny materyał surowy na wyrób ałunu, a ałun wyrabiany z alunitu kopalni Tolfa, zwany rzymskim, oddawna wielce się ceni.

Alunno Niccoló Mariani (* około 1430 r. w Foligno—f 1502 r.), malarz włoski z XV w., znany powszechnie pod nazwą Nicolaus Fulginas, albo Nicolaus de Fuligno, jeden z wybitniejszych przedstawicieli szkoły umbryjskiej, przez omyłkę Niccoló Alunno nazwany, a mianowicie przez złe odczytanie napisu wierszowanego, znajdującego się na jednej ze składowych części obrazu jego ołtarzowego, obecnie w Luwrze paryskim przechowywanej. Napis ten bowiem, Nicolaus alumnus Fulginiae, znaczy właściwie w mowie poetycznej : Mikołaj, syn miasta Foligno. Błędną tę nazwę Alunno wprowadził do historyi sztuki Vasari; obecnie przyjęto nazywać go Niccoló da Foligno, albo po ojcu jego: Niccoló di Liberatore. Na pracach Niccola da Foligno, noszących na sobie wszystkie prawie dodatnie cechy szkoły umbryjskiej, a głównie właściwe jej uwydatnianie strony psychicznej czyli duchowej w wyrazie, znać prócz tego wpływ i innych kierunków malarstwa współczesnego mu, głównie zaś szkoły florenckiej, weneckiej i padewskiej. Niccoló da F. bowiem usiłował wzbogacić swój zasób sztuki malarskiej przyswojeniem pędzlowi swemu cech wybitniejszych mistrzów, których studyował najwięcej. Z tych ostatnich szczególniej silny wpływ wywarł nań Carlo Crivelli ze szkoły weneckiej. Z licznych bardzo obrazów religijnych Niccola da F., przeważnie ołtarzowych lub na chorągwiach procesyonalnych, jako najcharakterystyczniejsze wymienimy prze-dewszystkiem: „Zwiastowanie Matki Boskiej” oraz „Ukrzyżowanie. ” lowane, stanowiły niegdyś sztandary bractw: pierwszy „Bractwa Zwiastowania” w Perugii, drugi w Assyżu; „Zwiastowanie M. B.” (z r. 1466j, przeznaczone dla kościoła Santa Maria Nuoya w Perugii, obecnie w Pinakotece tamtejszej przechowywane, odznacza się głównie wyrazem, który szczególniej cechuje postacie Anioła zwiastującego i Matki Boskiej. Całość trzymaną jest jeszcze w dawnym stylu, podług tradycyjnego dzielenia obrazu na części epizodyczne, nie usprawiedliwione ani podziałem architektonicznym tła na części, ani też perspektywą. I tak środek razem największą część płótna wypełnia scena zwiastowania, z postaciami największemi, poniżej klęcząca grupa członków bractwa znacznie mniejszych rozmiarów z polecającymi ich Matce Boskiej patronami, przewyższającymi znowu tych ostatnich o głowę; u samej góry Bóg-Ojciec, otoczony aniołami,zsyła Ducha św. Podobnie traktowany jest drugi z przytoczonych obrazów, mający za przedmiot główny „Ukrzyżowanie”, a w dolnej swej części wokoło św.

powanych członków bractwa tego świętego z obna-źonemi plecami, noszącemi ślady biczowania. Płótno to (z r. 1468), pochodzące z kościoła św. Grzegorza w Assyżu, odznacza się także silnym wyrazem wybornie oddanego cierpienia i boleści w postaciach Chrystusa, Matki Boskiej i św. Jana. Porów. Yasari. „Vite” ed. Milanesi. III; E. Forster. „Denkmale italienischen Malerei” П1. Tab. 13 i 14 (w „Gesch. der ital: Kunst“); Crowe and Cavalcaselle. „History of painting in Italy“ III; Adamo Rossi. „I pittori di Foligno“ (Perugia 1872); S. Frenfanelli Cibo „Niccoló Alunno e la scuola umbra“ (Rzym 1872); oraz G. Pawłowski A. (w „La Grande Encycl.“).

Aluta, wyraz łaciński, oznaczający skórę, wyprawioną z rozczynem ałunu (alnmen) dla nadania jej miękkości i giętkości. Stąd też w języka poetów A. oznacza safian, obuwie, kaletkę i inne przedmioty, z delikatnie wyprawionej skóry robione (Mart. XII, 26; Jut. XIV, 282). Owi-dyusz w „Ars amat.“ (III, 2021) tym wyrazem nazywa muszkę na twarzy, przylepioną dla wdzięku. Patrz „Słów. star.” Richa.    K: K:

Aluta (A łuta, Al ta, Alt, Olta) jeden z większych lewych dopływów dolnego Dunaju, ma źródła w Siedmiogrodzie w bliskości Maroszu, u stóp góry Nagy Hagymasz, na granicy Siedmiogrodu z Mołdawią. W obszernej dolinie między-górskiej płynie zrazu ku południowi, zabierając liczne z obu stron potoki, lecz pod Ilvefalva skręca gwałtownym łukiem ku północy i, okrążywszy górzystą gałęź Königsteinu (2,247 m.), płynie spo-kojniejszem lecz krętem korytem ku zachodowi, aż do Gr. Tolmatsch. Tu rozpoczyna się wyłom Aluty przez Karpaty wołoskie (Alpy Transylwańskie) w tak zwanej Czerwonej Wieży (Rothe-thurm-pass), gdzie rzeka na wysokości 400 m. nad poz. m. przedziera się ciasnym wąwozem między zboczami Negoju (2,543 m.) od wschodu i Vurvu mare (2,078 m.) od zachodu. Ze względu na zwartość Transylwańskiego pasma i wynikający stąd brak dogodnych przełęczy, ma przesmyk Czerwonej wieży bardzo ważne, tak handlowe, jak i strategiczne znaczenie, tej też okoliczności zawdzięcza swe powstanie siedmiogrodzkie miasto Hermannstadt, leżące u północnego uścia ^wyłomu. Dostawszy się w granice Wołoszczyzny, rzeka powoli opuszcza się z labiryntu górskiego na nizinę i, dążąc ku Dunajowi, gdzie wpada powyżej

m. Nikopoli, przyjmuje największe swe dopływy: Oltec z Czarną oraz Lotrę z prawej, a Topolog z lewej strony. Na nizinie Rumunii, na dolnym biegu, stanowi ona granicę między Wołoszczyzną Wielką wschodnią i Małą zachodnią, w granicach zaś Siedmiogrodu na górnym biegu oddziela Karpaty wschodnie od leżącego na wewnętrznej wyżynie wulkanicznego łańcucha Hargitta. Całkowita długość A. wynosi 560 km., spławną jest od Fogarasz na przestrzeni 290 km. Z miast, leżących nad jej brzegiem w Rumunii, ważniejsze są: Romnica, Slatina i przy ujściu do Dunaju—Tur-nu Magurelli.

Aluzyan, najmłodszy brat Jana Władysława, ostatniego bułgarskiego cara starej monarchii (Ochrydzkiej). Zwycięski cesarz Bazyli II Bulga-robójca (1018) wysłał A. do Armenii na urząd stratega w Teodosiopolis (obecnie Erzerum) z tytułem patrycyusza. Gdy za cesarza Michała IV JPaflagona wybuchło w Bulgaryi powstanie De-lianusa (1040) i szerzyło się pomyślnie w Macedonii i Albanii, oburzony na brata cesarskiego Jana, że wydarł mu pieniądze i porwał żonę, piękną ormiankę, A. uciekł, przebrany, do swych ziomków, W obozie powstańców bułgarskich w Ostrowie (w południowej Macedonii) powitany z zapałem, jako potomek starej dynastyi, był ogłoszony drugim carem obok Delianusa. Jednakże, skutkiem zupełnego niepowodzenia ataku na Tessalonikę, między obydwoma carami wybuchły wkrótce zawzięte kłótnie. A., zaprosiwszy na ucztę Delianusa, oślepił go i sam uciekł do cesarza Michała w Mo-sinopolis, gdzie był przyjaźnie powitany i z patrycyusza podniesiony do godności magistra (1041), ponieważ zdradziecki czyn ułatwił byzantynom zwycięstwo. Dalsze losy jego nie są znane; wiemy tylko, że żył w przyjacielskich stosunkach z dworzaninem i dziejopisemPsellusem.—Jirećek „Gesch. der Bulgaren.” Prag 1876, str. 204—205.

Alva, ob. Alba de Tormes.

Alva, ob. Hałwa.

Alvar, ob, Alvarus Emanuel.

Alvarado don P e d r o, de (* w Badajoz w Hiszpanii—f 1541 w Avalos w Meksyku). Zdobywca {conquistador) hiszpański. Opuściwszy ojczyznę, udał się do Ameryki wraz z pięciu braćmi, którzy przyjęli służbę jako oficerowie u Oorteza.

B. 1518 A. pod wodzą Grijalvy wyruszył z Kuby na pierwszą wyprawę do Meksyku; dowodząc samodzielnie jedną z szalup flotylli, zwiedził południowe wybrzeża meksykańskie, gdzie nadał swoje imię jednej z rzek i lagun. Prowadząc z in-dyanami handel zamienny, zdobył w złotych przedmiotach ogromne bogactwa. B. 1519 udał się z Cortezem na drugą meksykańską wyprawę i w zawojowaniu tego kraju był prawą ręką wodza, który go ustanowił komendantem Meksyku. Las Casas zarzuca mu zdradę, jakiej użył dla pochwycenia meksykańskich przywódców, ale bronią go od tego zarzutu Herrera i Solis, utrzymując, że A. bronił się jedynie od napaści. D. 1 lipca 1520 zasłaniał odwrót hiszpanów podczas słynnej nocy, przezwanej noche triste, przy czem uszedł z życiem, dzięki jedynie nadzwyczajnej swojej odwadze. Uchodząc z pola bitwy, przesadził w pełnej zbroi niemożliwy do przebycia brzeg rzeki i wypadek ten wsławiono pod nazwą „skoku Alvarada.” В. 1532 wysłany na czele 300 żołnierzy pieszych i 160 konnych z 4 armatami, zawojował Gwatemalę, gdzie założył miasta: Santiago de Caballeros, późniejszą Guatemalę la Vie-ja, i Puerto de la Posesion. Podczas tej wyprawy otrzymał postrzał w nogę, w skutek czego został kulawym. Przyjechawszy do Hiszpanii, A. ożenił się z doną Beatriczą de la Cueva, krewną sławnych Albuquerque’ôw, a otrzymawszy w nagrodę za swoje czyny od Karola Y urząd gubernatora Guatemali, powrócił za ocean, zabierając z sobą liczny orszak przyjaciół i stronników. Nie zadawalmając się dotychczasowemi zdobyczami, zawojował jeszcze prowincyę Quito, którą odprzedał braciom Pizarro, a po tej kampanii wyruszył zbrojno przeciwko indyanom południowego Meksyku. Podczas jednej z utarczek z indyanami został zabity.

Alvarado Alfons de (* w XV wieku w Burgos—-j* 1553 w Limie). Towarzysz Pizarra. Brał czynny udział we wszystkich wojnach, jakie Pi-zarro toczył w Ameryce z indyanami i hiszpana-mi. Po zabójstwie Pizarra, A. pozostał wierny jego braciom i przyczynił się głównie do zwycięz-twa nad młodym Almagro, poczem otrzymał stopień generał-kapitana Peruwii. W wyprawie do Po-tosi przeciwko zbuntowanemu Hermandygiron’owi, został pobity i wkrótce umarł.

Alvarenga Emanuel Ignacy da Silva (* około 1740—-j- 1814 w Bio de Janeiro), poeta brazylijski, z zawodu adwokat, wykształcony w uniwersytecie w Coimbrze, od r. 1782 dla swej pięknej wymowy profesor retoryki i poezyi w Bio de Janeiro. Jego wykłady i poezye wpłynęły bardzo na rozbudzenie w kraju dążności do wyzwolenia się literackiego i politycznego z pod zależności od Portugalii. Około r. 1779, wspólnie z Józefem Bazy lim da Gama założył stowarzyszenie literackie, zwane „Arcadia ultramarina.” Ponieważ Arcadia ściągnęła na siebie podejrzenie o jakobinizm, przeto A. został uwięziony (1792) i dopiero po dwóch latach odzyskał wolność. Poezye jego odznaczają się wielką wytwor-nością stylu i giętkością formy, ale nie mają donioślejszej wartości; najwyżej stoją pieśni miłosne, ogłoszone p. t. „Glaura” (Lizbona, 1799).

Alvarenga Ignacy Józef de Peixoto (* 1748-*}- 1793), poeta i patryota brazylijski, członek stowarzyszenia literackiego, zwanego „Arcadia ultramarina”, był czas jakiś urzędnikiem sądowym, później gospodarzem rozległych majątków, które otrzymał w posagu swej żony. W poe-zyach swoich, jako patryota, często ubolewał nad stanem ojczyzny, albo chłostał biczem satyry jej ciemięzców, jak np. w „Chartas Chilenas”. W r. 1788 przystąpił do powstania, które miało na celu wyłamanie się z pod rządów portugalskich i zaprowadzenie w Brazylii rzeczypospolitej federacyjnej. Ujęty z wielu innymi powstańcami, A został skazany na karę śmierci; po złagodzeniu wyroku na deportacyą, został wywieziony do Angola w Afryce i tu w kilka miesięcy potem umarł. Dzieła jego, lubo niekompletne, wyszły ostatnio (1866) w Paryżu p. t. „Obras poeticas, collegidas, anno-tadas, precedidas de juizos criticos p. B. de Sousa.“

Alvarenga C o s t a d a, (*1826~f18833 lekarz portugalski, autor dobrego dzieła o termometryi lekarskiej, napisanego w języku portugalskim, które przełożone zostało na język francuski p. t. „Précis historique de la thermométrie médicale“, 1871, na język niemiecki w г. 1873, na polski w „Bibliotece umiejętności lekarskich” 1876 p. t. „Ter.

s. s.

mometrya, Termosemiologia i Termakologia” (tł. z niemieckiego Dr. Grösstem).    Dr L-

Alvares d’ Oriente Ferdynand (-J* około 1599), poeta portugalski, kładziony przez niektórych ze współczesnych tuż po Camoesie, urodzony w Goa, napisał na wzór Arkadyi Sannazzara (ob.) romans alegoryczno-pasterski, p. t. „Lusitania transformada”, w którym pod zmyślonemi nazwiskami wyprowadził na scenę wszystkich wybitniejszych poetów portugalskich z końca XVI stulecia. Do romansu tego A. wcielił wiele swoich poezyj lirycznych.

Alvares de Acevedo Emanuel Antoni, (* 1831—-j* 1852), poeta brazylijski, pierwszy w kierunku romantycznym, był naśladowcą Wiktora Hugo i Byrona. Utwory jego poetyckie, wydane w „Bibliotheca dos melhores autores nacionaes” (1862, Rio de Janeiro i Paryż), bywają niekiedy wzniosłe, jak np. „Crepuscolo do mar”, „A minha mâe”, inne znów, zwłaszcza epickie, odznaczają się wielkim pesymizmem i cynizmem, np. „O poe-ma do Frade.” Oprócz poezyj napisał „Litteratu-ra e civilisaçâo em Portugal.”

Alvarez de Paz Jakób, (* 1560—■{• 1620), jezuita hiszpański, profesor teologii w kolegium jezuickiem w Limie, napisał kilka dzieł ascetycznych i mistycznych: „De vita spirituali ejusque perfectione”, „De exterminatione mali et promo-tione boni” i t. d. Jedno z nich: „De vita religiose instituenda” (Kolon. 1613) przełożył na język polski Szymon Wysocki i wydał p. t. „O żywocie zakonnym” (Kraków, 1613).

Alvarez de Perereira y Cubero (José) rzeźbiarz hiszpański (* 1768 w Priego, w Anda-luzyi—f 1827 w Madrycie). Kształcił się w sztukach pięknych w Granadzie, Madrycie, Paryżu i Rzymie. W tem ostatniem mieście najwięcej dzieł stworzył. Najważniejsze z nich są: grupa przedstawiająca „Antilocha i Memnona“ (1818), oraz z tegoż czasu olbrzymia grupa, mająca za przedmiot „Obronę Saragossy.” To ostatnie, z marmuru wykute, znajduje się obecnie w muzeum madryckiem. Po powrocie do kraju, w r. 1826, A. pracował stale w Madrycie. Ferdynand VII po-ruczył A. zorganizowanie galeryi rzeźb w muzeum w Prado. Galerya ta między innemi posiada też i niektóre utwory dłuta A. bardzo udatne, jak np. „Gannnedes”, „Apollon” i „Amor śpiący”, oraz kilka popiersi. W utworach swoich A. wzorował się przedewszystkiem na arcydzie* łach klasycznych świata starożytnego; rodzaj talentu jego przypomina manierę Can owy, A. przewyższa jednak tego ostatniego w umiejętnem odtwarzaniu wyrazu i siły uczuć.—Porów. Ossorio y Bernard. „Galeria biografica de artistas espano-las del siglo XIX,” Madrid 1883—4.

Alvarez Juan, (* 1780 — f 1863). Generał meksykański, potomek dawnych władców krainy Guerrero. Brał udział w pierwszych wojnach z Hiszpanią o niepodległość i oswobodził cały południowy zachód Meksyku. Gdy w r. 1854 utworzony został Stan Guerrero, A. otrzymał gubernatorstwo tej prowincyi i zaciągnął się do stronnictwa demokratycznego. W tym czasie generał Santa-Anna, wyrzekłszy się dawnych przekonań, stanął po stronie partyi konserwatywnej i ogłosił się dożywotnim prezydentem Rzeczypospolitej Meksykańskiej z władzą nieograniczoną. A. zorganizował przeciwko nowemu prezydentowi powstanie, do którego przyłączyli się (r. 1854) hrabia Raus-set-Boulbon, José de la Garza i generał Uraga. Santa-Anna musiał ustąpić i schronił się do Ha-wanny, a skonfederowani obrali A. prezydentem. Odbywszy 15 listopada 1885 r. wjazd do stolicy na czele swoich indyjskich oddziałów, powołał do ministeryum Comonforta (wojna), Juareza (sprawiedliwość), Arriaga, Ocampsa i Prieto; następnie zwołał konstytuantę na d, 14 lutego 1856, wydał dekret, nakazujący konfiskatę dóbr kościelnych, i zrzekł się prezydentury na rzecz Comonforta. A. pozostał legendową postacią w Meksyku, jako typ człowieka energicznego, pomysłowego i nieustraszonego, ale całkiem nieokrzesanego. Indyanie nazywali go Panterą Południa. Po upadku Comonforta A. przyczynił się głównie do obioru Juareza prezydentem. Jego dekret konfiskaty dóbr kościelnych był jednym z motywów, które wywołały francuską wyprawę do Meksyku.

Alvarez de Castro Mariano (* 1775 — ■f 1810), generał hiszpański, głośny w dziejach walki z francuzami o niepodległość. W r. 1809 bronił twierdzy Gerony z 2,500 ludzi w ciągu 70 dni przed dziesięćkroć liczniejszym nieprzyjacielem. Mieszkańcy, mężczyźni i kobiety, brali udział w tej obronie. Ostatecznie jednak wzięty do niewoli, A. umarł^w więzieniu Figueras.

Alvarus Pel agi u sz (f prawdopodobnie w 1352), franciszkanin hiszpański, penitencyaryusz Jana XXII w Awinionie, w r. 1332 mianowany biskupem korońskim w Achai, w r. zaś 1335 w Silves w Portugalii. W dziele „Summa de planetu ecclesiae” (wyd. w Ulmie, 1474; Wenec. 1560) fbronił gorąco supremacyi papieskiej przeciw Marsyliuszowi z Padwy, Janowi Jandunowi i innym teologom-publicystom, którzy w tym czasie gwałtownie uderzyli na powagę stolicy apostolskiej i domagali się wzmocnienia władzy świeckiej. A był doktorem prawa kanonicznego i wykładał je czas jakiś w Perugii.

Alvarns Emanuel (* na wyspie Madeirze 1526—-j* w Lizbonie 1583), jezuita portugalski, znawca łaciny, greczyzny i hebrajszczyzny, opracował na podstawie gramatyków rzymskich „De institutione grammatica” (Lizb. 1572), dzieło uznane wprędce za najlepszy podręcznik do nauki łaciny. Miało ono niezliczoną ilość wydań, skróceń i przeróbek, ponieważ było używane w szkołach jezuickich prawie w całej Europie. Pomimo niektórych zalet, grzeszyło rozwlekłością i zawiłym wykładem; dlatego też miało swoich przeciwników, zwłaszcza w w. XVIII, i po zniesieniu zakonu jezuitów wyszło z użycia.

Alvater, (Pradziad, czeski Pradêd), najwyższa góra w paśmie właściwych Sudetów, na granicy Morawii i Szląska austryackiego, 1,490 m. Od niej cały ten łańcuch nosi niekiedy nazwę

Alviano Bartolomeo (*f 7 paździer. 1515 r. w Bergamo), kondotyer w służbie weneckiej.JW wojnie z cesarzem Maksymilianem okrył się niemałą sławą: zniósł armię księcia brunszwickiego i zdobył Cadore, Gorycyę i Tryest (r. 1508). R. 1509, w bitwie pod Agnadello, nie czekając na przybycie JPetigliano, naczelnego wodza armii weneckiej, uderzył niebacznie na francuzów i bitwg przegrał; ranny i wzięty do niewoli, wypuszczony został na wolność dopiero r. 1513 przy zawarciu pokoju. Brał także udział w bitwie pod Nowarą Alvensleben, starożytna rodzina pruska, osia- wespół z wodzem francuskim La Tremoille, ale dła w prowincyi magdeburskiej, sięga XII w. i tu mu szczęście nie dopisało, gdyż po odwrocie "Wydała ona wielu dostojników świeckich i du- francuzów pobił go na głowę pod la Motta Ray-chownych; ważniejsi są: 1) Albrecht z A. mund de Cordona. W bitwie pod Marignano prze-(* 1794—j- 1858), minister pruski, człowiek wiel- chylił szalę zwycięstwa na stronę oręża francuskiego, ce energiczny i biegły polityk, nieprzyjaciel biu- w chwili bowiem, gdy już francuzi cofali się przed rokracyi pruskiej. Jako dyplomata poraź pierw- szwajcarami, A. wszedł na pole bitwy ze świeżym szy wystąpił na konferencyi wiedeńskiej w r. 1834. swoim korpusem wojsk weneckich. Wypadek ten Od r. 1835 piastował urząd ministra iinansów i na zadecydował o wygranej. Niedługo potem A. tem stanowisku położył niemałe zasługi przez roz- umarł. Miasto Wenecya sprawiło mu wspaniały szerzenie i utrwalenie związku celnego, do które- pogrzeb, a senat wydzielił jego dzieciom dożywot-go przystąpiły: Baden, Frankfurt i Nassau. Pod- nie pensye. A. oddawał się literaturze z równem czas zaburzeń 1848 r. stał po stronie zachowaw- zamiłowaniem, co i wojnie. W Pordenone założył ców; w r. 1851 reprezentował Prusy na konfe- akademię.

Altvater-Gebirge. Z nagiego i płaskiego szczytu rozległy widok.

Alveneu, w Szwajcaryi, w kantonie Graubünden, o 5 godzin od kolei żelaznej w Chur; wyniesienie 965 m. nad p. m. Posiada kilka zdrojów, jeden siarczano-wapniowy z temp. 8° C., drugi—szczawę żelezisto-solno-ziemną, i trzeci—szczawę źelezi-sto-solno-muriatyczną, jod zawierającą. Łagodny klimat alpejski; zakład od niedawna znakomicie urządzony. Sezon od połowy czerwca do połowy września.

Dr. А Г.

rencyi drezdeńskiej, a w r. 1854 powołany do wyż- Alvin Ludwik Józef (* w Cambrai, 1806) szej izby w sejmie pruskim. 2) Gustaw z A. . poeta i uczony belgijski, od r. 1845 członek aka-<* 1803—f 1881), pruski generał piechoty, naj- J demii nauk w Brukselli, a od r. 1850 naczelny bardziej odznaczył się w wojnie francusko-pru- kustosz biblioteki królewskiej w temże mieście, skiej 1870—71 r., a zwłaszcza w bitwach pod oprócz pieśni lirycznych i paru utworów drama-Beaumont, Seda.nem i Paryżem. Służbę wojskową tycznych (trag. „Sardanapal“ i komed. „Le fol-opuścił w r. 1872. 3) Konstanty z A. (*1809), liculaire anonyme”), napisał wiele rozpraw kry-brat Gustawa, także generał piechoty; brał udział tyezno-literackich, drukowanych w różnych cza-w wojnie z Austryą w r, 1866 i w bitwie pod sopismach. Osobno wydał: „L’enfance de Jésus” Kralowym Hradcem (Konigrätz) przechylił szalę poemat; „L’alliance de l’art et de 1’ industrie” zwycięstwa na stronę prusaków. W r. 1870 wal- (1864); „Les académies et les autres écoles de czył przeciw francuzom i odznaczył się najwięcej dessin de la Belgique en 1864” (1866); „Louis w bitwie pod "Vionville i Mars-la-Tour. Wkrótce Gruyer, sa vie, ses écrits, ses correspondances“ po skończonej wojnie podał się do dymisyi.    (1867); „André van Hasselt” (1877) i inne. Od

Alveolites (paleont.). Rodzaj korali kopalnych, r. 1851 do 1856 wydawał „Annuaire de la biblio-utworzony przez Lamarcka (1801 r,), zaliczany thèque royale de Belgique.” obecnie do rodziny Favositidae (Milne Edwards Alvincz, miasteczko w Siedmiogrodzie, w do-i Haime). Odznacza się następującemi cechami: linie Maroszu, przy drodze żelaznej z Aradu Polipnik masowy pojedyńczy lub gałęzisty, zło- do Kronsztadu, do 1,500 m-ców, madiarów i rażony z rurek zwartych o cienkich ściankach, wie- munów, trudniących się handlem i uprawą nie-lu warstwami nad sobą wzdłuż spiętrzonych, złego wina. W zamku tutejszym zamordowany otwierających się na powierzchni skośnemi pół- został kardynał Martinuzzi (1551 r.) z rozkazu księżycowatemi otworami. Wewnątrz rurek jedna dowódcy cesarskiego, Kastalda. lub kilka listewek podłużnych, stanowiących rze- Alvinzy Józef, baron, feldmarszałek austry-kome przegrody (pseudosepty). Skamieniałość bar- acki (* 1735 —j* 1810), rodem z Siedmiogrodu, dzo pospolita w sylurze i dewonie europejskim Odznaczył się już w wojnie siedmioletniej, w r. i północno-amerykańskim. Od rodzaju Favosites 1779 jako pułkownik brał udział w zdobyciu odróżnia się ukośnością otworów (kielichów), szczu- Habelschwertu na Szląsku, przyczem wziął do płością rurek i cienkością ich ścianek, nie grabie- niewoli księcia Hessen-Filippsthal i za to otrzy-jących u wierzchu. Typowym gatunkiem jest A. mał order Maryi Teresy. Józef II mianował go suborbicidaris Lmk. z średniego dewonu w Eiflu generał-majorem i nauczycielem taktyki wojen-i Alpach wschodnich. A. Labechei E. et H. z gór- nej przy synowcu swoim, późniejszym cesarzu nego syluru w Anglii, na Gothlandzie; w północ- Franciszku II. Pod naczelnem dowództwem Lau-nych Niemczech jako głaz narzutowy. K- J- dona komenderował dywizyą w r. 1789 w wojnie Alveus derelictus, czyli opuszczone łożysko z Turcyą i w tym czasie został wyniesiony do-rzeki. Własność łożyska, opuszczonego przez godności vice-marszałka, jakkolwiek atak Bel-rzekę, która sobie nowe utworzyła koryto, nale- gradu, pod jego kierownictwem prowadzony, nie ży do tego, do czyjego gruntu łożysko to przytyka. ' udał się zupełnie. W roku następnym poskromił wybuch rewolucyjny w Leodyum (Liège), liwych, albowiem Kimmeryowie czyli Cymbrowie “W wojnie z Francyą należy głównie zawdzięczać niepokoili Lidyę, po ojcu zaś swoim odziedziczył jego roztropności i męstwu odniesione zwycięstwo A. wojnę z mieszkańcami Miletu. W ostatnim (t. j. pod Neerwinden 18 marca 1793 r. W r. 1795 szóstym) r. wojny, spalił A. świątynię Ateny w po-oddano mu naczelne dowództwo armii nad Renem, siadłościach Miletu, następnie ciężko zaniemógł ale wkrótce z rozkazu cesarza Franciszka wrócił i dopiero gdy według porady kapłanów delfickich do Wiednia, gdzie został członkiem rady wojsko- wybudował dwie nowe świątynie, odzyskał zdrowej. Atoli w r. 1796 widzimy go znów na polu wie. Wojna z Miletem zakończyła się uznaniem walki. A. zebrał w Tyrolu resztki niedobitków zwierzchności lidów ze strony nieprzyjacielskiego i utworzył z nich obronę domową, wkroczył na miasta. Poczem A. zniszczył ostatnie zastępy ki-teatr wojny włoskiej, lecz dał się pobić Bona- meryów i pomału państwo swoje rozszerzył aż ku partemu w sławnych bitwach pod Arcole i w r. rzece Halis na wschodzie. Tutaj wszakże spotka-1797 pod Rivoli, a nie zdołał wyzwolić Mantui się z medami i zawilcłał w wojnę z królem ich od oblężenia. Odwołany i nawet o zdradę oskar- Cyaksaresem (590—585). W szóstym roku wojny żony, oczyścił się jednak z zarzutów i w 1798 walczył nad brzegami rz. Halis, lecz bój, dla cał-objął dowództwo wojskowe w Węgrzech, potem kowitego zaćmienia słońca d. 28 maja 585 (data zasiadł w radzie państwa, a wreszcie w r. 1808, Pliniusza zgadza się zupełnie z rachubą Zecchi’ego), pomimo częstych niepowodzeń w bitwach, otrzy- musiał być zaniechanym. Za pośrednictwem wład-mał od cesarza nominacyą na feldmarszałka i po- ców cylicyjskiego i babilońskiego zawarto pokój, darunek z posiadłości w Banacie. A. zwykł po- który ustalił na rzece Halis granicę między Li-wtarzać Justitia \irtutum comes, i tej zasadzie dyą i Medyą, a córka A., Arianis, zaślubioną zo-pozostał wierny przez całe życie: był człowiekiem stała królewiczowi medyjskiemu, Astyagesowi. uczciwym, hojnym i kochanym przez żołnierzy. W życiu swojem A. rad przebywał z grekami Alvisi Edward (* 1858), historyk włoski, uro- i wymienia się między ofiarodawcami świątyni dził się w Castel San Piętro pod Bolonią; ukoń- delfickiej. Grobowiec jego widzieć jeszcze można czywszy nauki we Florencyi, założył w Bolonii po dziś dzień, a to między grobowcami królów czasopismo „Pagine sparse”, którego współpraco- lidyjskich na północ od m. Sardes, nad brzegiem wnikami byli: Carducci Józef i Henryk Panzaechi. rzeki Hermu (Hamilton: ,,Researches in Asia Mi-Następnie A. poświęcił się całkowicie studyom nor” I, 147). A. ma ważne znaczenie w dziejach historycznym i pracami swemi, wielce cenionemi starożytnych, będąc założycielem potęgi lidyjskiej, przez historyków, zyskał głośne imię. Zwłaszcza a przytem znanym w historyi pośrednikiem mię-cenną jest jego praca „Le Partecipanze” (Bolo- dzy grekami i ludami wschodnimi. Następcą je-gna, 1876), o obyczajowych) prawach rolniczych go był syn Krezus (Kroisos). Drugi syn jego, w wiekach średnich, które i dotychczas jeszcze Adramys (także Andramytos), był założycielem przetrwały w niektórych miejscowościach Włoch Adramyttei.—Porówn. Schubert, „Geschichte der północnych. Inne prace jego są: „La Romagna Könige von Lydien” Breslau 1884. ai tempi di Dante Alighieri”, „Cesare Borgia Alyon (P— Ph.), publikował: „Cours de bo-duca di Romagna” lmola, 1878 (obrona papieża tanique, pour servir à l’éducation des enfants de Aleksandra VI), „Rispetti del secolo XV” (An- S. A. i le Duc d’Orléans”. (Paryż, 1787, 1788, eona, 1880). Prócz tego, wydał niektóre zabytki in-folio 36 str., 101 tablic rytowanych przez J. starowłoskie, jak np. „Le canzone del Bassilico” Aubry).

(Florencya, 1880), i „Commedia di Dieci Ver-    Alypius,    filozof aleksandryjski, żyjący    około

gini” (tamże, 1882).    300 r. przed Chr. Napisał dzieło p. t. „Éisagogè

Alwernia, miasteczko w Galicyi, w pow. chrza- Mousikè” (Introductio musica;), posiadające nieo-nowskim, na gościńcu bitym, łączącym Chrzanów cenioną wartość dla historyi muzyki z tego wzglę-z Krakowem, 317 m. nad poz. m. do 600 m-ców. du, że jest jedynem źródłem, podającem dokła-Na wzgórzu śród lasów klasztor bernardynów, dne i wiarogodne szczegóły o dawnej muzyce założony przez Krzysztofa Korycińskiego, kasztę- greckiej, zwłaszcza też o sposobie ówczesnego pi-lana Wojnickiego, który tu 1636 r. pochowany sanianut, i t. d. Na nieszczęście, cały ustęp dzieła został. Nazwa pochodzi od pustelni włoskiej t. A. aż do rozdziału „O tonach” nie doszedł do im. w Toskanii nad r. Arno.    And- s- naszych czasów. Ocalone przez czas fragmenty

Alxinger Jan Chrzciciel (* 1755—-j-1797), zostały wydane przez Meursius’a w 1616 i Mei-poeta niemiecki, w poematach romantycznych bomius'a w 1652 r. Jedną tablicę nut staro-grec-„Doolin von Mainz” (1787) i „Bliomberis” (1791) kich, wyjętą z drogocennych szczątków dzieła A., naśladował Wielanda, w poezyach zaś lirycznych    pomieścił Kircher w swej „Musurgia” (1650 r.

zachwalał moralność, na filozofii opartą, lecz da-    1.,    540).    A Po1

leką od ówczesnego sceptycyzmu. Dzieła jego:    Alyssum    (L. Gen n. 805), Smagliczka,    Op o-

„Sämmtliche Schriften” wyszły w 10 tomach c z y 1 e c. Rodzaj z rodź. Krzyżowych ( Cruciferae), (Wiedeń, 1812).    typ plemienia Alysseae albo Alyssineae. Cechy

Alyattes, przedostatni król lidów, rządził (we- jego są następujące: Listki kielicha stulone lub dług Eratostenesa) od r. 606 do 561 przed Chr. rozwarte, krótkie, równe; płatki korony eałe lub Był synem Sadyatta i czwartym królem z dyna- wykrojone; pręciki, po większej części, opatrzone etyi Mermnadów. Objął on rządy w czasach burz- ząbkiem, osadzonym na nitce; z zalążni wznosi się

dzaj Alyssum, w powyższy sposób określony, rozdziela się na ośm sekcyj, wyróżniających się pomiędzy sobą charakterami, wziętemi z kształtu korony, pręcików i owoców, a mianowicie: 1) Eu- wemi, często wonnemi. Spotykają się one w Azyi alyssum, 2) Odontarrlnena, 3) Ptilotrichum, 4) Psi- podrównikowej i w Australii południowej. Jeden lonema, 5) Schiwereckia, 6) Lobularia, 1) Menio- z gatunków A. stellata JRoem. jest interesującym,

z powodu swojej kory, posiadającej własności podo-

szyjka krótka lub wydłużona, zakończona znamieniem główkowałem. Owocem łuszczynka wielokształtna, stosownie bowiem do gatunku jest jńjowatą lub podługowatą, przewrotnie jajowatą lub eliptyczną, bardzo spłaszczoną, pęcherzowatą, niewielo lub wielo-nasienną, o ścianach płaskich, wypukłych, wklęsłych, lub wydętych w środku, a płaskich na brzegach. Ziarn od dwóch do dziesięciu, a nawet więcej; sznurki ich wolne lub przyrośnięte do przegrody, całej lub dziurkowatej. Smagliczki są roślinami zielnemi lub podkrzewami, okryte powiększej części meszkiem białym, utworzonym z włosów gwieździstych, pajęczynowatych, miękkich, lub sztywnych. Liście często u spodu łodygi są ułożone w rozetę, na gałęziach zaś rozpierzchłe, całe i bardzo często równowązkie. Kwiaty białe lub żółte, zebrane w grona, a ich szypułki wyrastają nie z kątów przykwiatków. Rodzaj ten obejmuje około dziewiędziesięciu gatunków, właściwych okolicom śródziemno - morskim i krajom przyległym, oraz Azyi północnej. W o-grodach bardzo często hodują, jako rośliny ozdobne, Alyssum saxatile L., przez francuzów zwane pospolicie „Corbeille d’or” i A. deltoideum L., ' pochodzące z Krety, odznaczające się pięknemi, fioletowemi kwiatami i łodygą prawie drzewiastą. A. calycinum L., w okolicach Warszawy dość częste, posiada owoc, otoczony kielichem trwałym; charakter bardzo rzadki u. krzyżowych, których kielich prawie zawsze opadający. Rośliny te obecnie wyszły zupełnie z użycia lekarskiego; dawniej-szemi zaś czasy niektóre z nich poczytywane były za środek przeciw wściekliźnie. Według Lem ery (Diet. 28) w tym względzie używano mianowicie Smagliczki górskiej (Alyssum montanum L.). Ro-

<?

лг

Fig 249. Alyssum (Smagliczka).

1 ) Kwiat 2) Kwiat bez kielicha i korony. 3) Kwiat w przecięciu.

eus, 8) Berteroa.

Alytes, zwierzę, należące do gromady ziemnowodnych, czyli skrzeków (Amphibia), do rzędu „bezogonowych” (.Anura), zwanych także „żabo-watemi” (Batrachia). Na pierwszy rzut oka przypomina A. nieco ropuszkę (Bombinotor)\ posiada skórę z małemi brodawkami, język duży, bez wycięcia na tylnym brzegu, prawie całkowicie przyrośnięty; zęby na podniebieniu ułożone w 2 grupy poprzeczne, stykające się poza wewnętrznemi otworami nozdrzy; gruczoły przyuszne podługo-wate, dość małe; błona bębenkowa wyraźna, okrą-

Sä

ft'

Fig. 250. Alytes obstetricans. (Pętówka babienie*) Samiec ze skrzekiem.

gła. Nie ma zupełnie worków głosowych (samiec), palce u nóg tylnych złączone krótką błoną pła-wną. Jedyny gatunek Alytes obstetricans. Wagi. „Pętówka babienica” Ciało z wierzchu popie-lato-niebieskawe z plamami i punktami jasnemi i czarnemi, od spodu jasno-szare. Tęcza oka jasno - złocistego koloru z czarnemi źyłeczkami. Dorasta do 4 — 5.5 cm. długości. Zamieszkuje Hiszpanią, Francyą, Północne Włochy, Szwaj-caryą i Niemcy Zachodnie. Głos wydaje *nader silny, pędzi żywot nocny, trzyma się pod ziemią w norach, niekiedy na metr długich, walcowatych, które sam wygrzebuje. Odznacza się tern szczególniej, że gdy samica składa skrzek sznurowaty, samiec owija go sobie około tylnych nóg, zagrze-buje się potem w ziemię i siedzi w niej tak długo (8—12 dni), aż młode zaczynają się wylęgać, po-czem idzie do wody.    A s

Alyxia (Banks ex R. Br. Prodr., 469). Rodzaj, należący do rodziny Toinowatych (Apocyna-ceae), typ plemienia Alyxieae, cechuje się bielmem mięsistem, bruzdowanem w fałdy podłużne. Alyxie z kielichem i koroną taką, jak u innych Toinowatych, mają pręciki ukryte w koronie i dwie zaląźnie wolne, ze zrośniętemi szyjkami. Owoc składa się z dwóch pestkowców, lub z jednego, w skutek spłonienia, z pestką o jednem nasieniu, zawiera-jącem zarodek prosty lub zakrzywiony, w osi bielma rogowego i pomarszczonego. Są to krzewy lub drzewka, posiadające sok mleczny, z liśćmi okółkowemi, lub niekiedy przeciwległemi, zawsze zielonemi, kwiatami kątowemi lub wierzchołko-

bne jak cortex Winteri i Canella alba\ jest ora dermom. Upłazy te, wyżłobione w parowy i ko-bardzo używaną w ojczyźnie tej rośliny. ï A tliny, okolone lasami, wynoszą 200—280 m. wy-Alzacya, Alsace, Elsass (w dawnych kro- sokości; na zach. przechodzą w tak zwane Arnikach Alesatia, mieszkańcy—Alesationes; gońskie debry (Argonier Wald), a na południo-także Elis alia, Àlsazas, El sa z o, Elisazo, wym zachodzie za pośrednictwem ogniwa Belchen Elsaz; w XYI w. Edelsaz),—geograficzna na- wiążą się z plaskowzgórzem Langres. Najrozle-zwa lewego wybrzeża niniziny górnego Renu, za- glejszą (158 □ mil) i najważniejszą część Alza-wartego między lewym brzegiem tej rzeki i Wo- cyi stanowi pas wzgórzy, tworzący faliste przej gezami, do 1870 r. stanowiła prowincyę francu- ście od krawędzi Wogezów ku nadreńskierau bło-ską, która traktatem frankfurckim wraz z czę- niu. Gdy rdzeń gór składa się ze skał krysta-ścią Lotaryngii do cesarstwa niemieckiego przy- licznych, jak granit i górotwory metamorficzne, łączoną została. Nazwa ta zwykle wyprowadza- występujące w postaci zaokrąglonych przez wy-ną bywa od lewego dopływu Renu —rz. Ili (ina- wietrzenie kopuł, nadających imcharakterystyczną czej Al, El, Alsa, Elsa) i wyrazu Sass-osadnik, nazwę balonów, podkład tego przejściowego przed-a więc osada nad Ulem. Inni wyraz sass łączą górza tworzą nader rozmaite forraacye: jurska, ze staroniemieckim terminem: ałi, eli—obcy, cu- kredowa, trzeciorzędowe, grunta pokryte warstwą dzy, coby miało wskazywać na przesiedlenie się piaszczysto-wapiennej gliny, której miejscowa na-niemieckiego plemienia Allemanów na lewy brzeg zwa loss albo lehm, odpowiadająca naszej rędzi-Renu w 1Y wieku. W każdym razie pochodzę- nie, została zastosowaną do podobnych utworów, nie pierwszych przybyszów z południowych Nie- zbyt obficie w nizinach występujących, a której mieć wyklucza zaliczanie ich do sasów (Ell-Sach- nieco pośpiesznie, atmosferyczne przez nawianie sen), jak chcą niektórzy etnografowie.    pochodzenie przyznano. Gdy pas górski przewa-

Orografia. Alzacya, leżąc między Szwajcaryą żnie pokryty zmieniającemi w miarę wysokości swój od płd. a Palatynatem od pin., na całej wscho- charakter lasami, wielka żyzność tej gleby nada-dniej granicy Renem, od załomu jego w Bazylei la się do nadzwyczajnie bogatej uprawy, zazna-do ujścia Lauter, od W. Ks. Badeńskiego, a na ezonej w południowej części kraju winnicami zach. od Erancyi Wogezami odgraniczona, sta- i owocowemi sadami, a rozmaitego zboża łanami nowi jednę geograficznąflcałość z resztą nadreń- ku północy, co też spowodowało niezmiernie gę-skiej niziny, która z przeciwległej strony zawiera ste tej strefy zaludnienie (8,000 miesz. na milę się pogórzem Czarnych i Odeńskich Debrów kwadr.).

(Schwarzwald i Odenwald). Stąd dają się roz- H/drografia. Główna rzeką kraju jest Ren, różnić trzy o odmiennym charakterze smugi czyli który na rozległości z6 mil dzieli Alzacyę od pasy: nadrzecznej niziny—60 □ mil, z krawędzi Badenu, ze znacznemi przeprawami. Najważniej-Wogeskiego pogórza 45 m. □ i 158 m. □, sta- sze mosty dla kolei żelaznych pod Hunning, Miihl-nowiącej między niemi przejście falistej pagórko- heim, Stary Biisaoh i Kehl. Ren wszakże, dla watej krainy. Nadrzeczna nizina składa się z na- płaskich piaszczystych lub błotnistych brzegów, pływowego namułu, częstym zalewom przybiera- zmiennego łożyska i częstego ubytku wody, aż jącego Renu podległa, gdzieniegdzie moczarami do Strasburga mało nadaje się do żeglugi. AYła-i piaszczystemi wydmami pokryta, stąd bezpośre- ściwą tętnicą handlowego i przemysłowego ruchu dnio u rzeki leżących miast i znaczniejszych osad jest, na 28 mil długi i wprawiający w ruch 60 pozbawiona. Wogezy stanowią naturalną grani- wielkich fabryk, 111 (dawniej Eli), który pod naj-cę, w dwóch tylko miejsach: przy Markirch i Za- ważniejszemi w kraju miastami: Mulhuza, Kolbem (Saverne), łatwy przystęp dającą. Polu- mar, Bzletsztad, Strasburg, przepływa i poniżej dniowa część ich, bardziej wyniosła, zbiega się ostatniego miasta do Renu uchodzi. Liczne rzecz-z Jurą, przy szczycie Alzacki Belchen (1,170), ki, wypływające z krawędzi Wogezów, wpadają panującym nad wąwozem, który stanowił zawrsze do niego z lewej strony, jak Dolter, Lauch, Fecht przejście dla najeźdźców i stąd szczeliną Belforcką (pod Kolraarem), Giesen (pod Szletsztadem), An-iLoch von Belfort) od strzegącej go twierdzy był dian. Poza Ulem na północ biegą do Renu z Wo-nazwany. Najwyższe szczyty nie leżą jednak na gezów rzeki: Zorn z Moderem, Zinzel, Sauer granicznej linii, jak np. Sulzeński Belchen (1,432 i pograniczna z Palatynatem Lauter. Główną ra.), z którego złomów granitowych daje się ogar- rzeką Lotaryngii jest Mozella, przebiegająca kraj na nać wzrokiem rozległy widnokrąg od Alp i Jury ]57₂ mil długości. Na jej brzegu leżą twierdze: do płaszczyzn Lotaryngii i debrów Czarnego la- Metz, gdzie wpada Seille, i Tionville (Diedenho* su; dalej ku płn. Hundskopf (1,363 m.) i Kahlen fen). Największy z jej dopływów, Sarra, trzecią wesen (1,274). Pomiędzy wklęsłością Markirch częścią swego biegu należy do Lotaryngii (11 a Zabern wznosi się Donon (Tonnen 1,100), mil), przybiera tu Alb i Nied, nadając licznym i przy Ebenheim, malowniczo uświęcona legenda- miastom nad nią położonym nazwy: Sarrburg, mi, góra Sw. Otylii (800 m.). Dalej ku płn. jesz- öarr-union, Sarralb, Sarreguemines v. Saarge-cze się bardziej zniżają góry, przedstawiając uroz- münde, Sarrebrück, Sarrelouis. Prócz tych na-maiconą, gęsto zaludnioną krainę, i przechodzą turalnych dróg wodnych, wiele się przyczyniają do Palatynatu pod nazwą Haradtu. Zachodni, ła- ¹ do ożywienia ruchu handlowego liczne kanały, godniejszy stok Wogezów spuszcza się upłazami j (8) z wielką sztuką dokonane i starannie utrzy-ku Lotaryngii, aby znowu podnieść się ku Ar- manę, których rozciągłość 54 mil dochodzi, co

108

F.ncyklopedya roweiechna Utuli

dla tak małego kraiku daje nader szczęśliwy sto- nując generalnym gubernatorem Bismark-Bohlena sunek. Najwaźn ejsze z nich: 1) kanał między który przebywał z początku w Hagenau, a od Benem a Rodanem (przedtem wschodni); 2) k. paźdz. 1870 r. w Strasburgu. Przedtem jeszcze między Renem a Marną, przerzynający Wogezy z Alzacyą połączoną została inna prowincya, przy Sawernie za pośrednictwem tunelu, a jednak z okręgów Sarreburg, Chateau-Salins, Sarrege-przeprowadzający statki o 4,000 centnarów ła- mines, Tionville i Metz złożona, pod nazwą nie-dunku; 3) prostujący drogę między Seille a Sar- mieckiej Lotaryngii. Kraje, w taki sposób od rą i t. d. _    Francyi 'oderwane, nie miały tworzyć państwa

Rozległość i zaludnienie. Alzacya-Lotaryngia, związkowego, jak np. W. Ks. Badeńskie, lub kró-bezpośrednio wcielona do ces. niemieckiego ja- lestwo Bawarskie, lecz krainę, zależną wprost od ko państwowa prowincya (Reichsland), posiada centralnego rządu w osobie króla pruskiego, jako 1,566,670 ludności (1883), co przy 263 □ mi- Ces. Niemieckiego. Wypracowana w roku na-iach (14,508 km. □) stanowi prawie 6,000 na mi- stępnym (9 czerw. 1871), dla przyłączonych pro-lę (5,950) a 107 na kim. □ względnego zaludnię- wincyj, ustawa miała być wprowadzoną dopiero od nia. Gdy przy pierwszem po zaborze obliczeniu 1 stycznia 1873 r., tymczasem władza prawodaw* (1871) liczba ogólna wynosiła 1,517,494, a w 1875 cza była sprawowaną przez radę związkową (Bun-spadła do 1,499,000, pomimo przewagi urodzin desrath) i sejm, złożony z członków, mianowanych nad zejściem o 52.120, ubytek ten przypisać po- lub zatwierdzonych przez Ces.; władza zaś wjr* trzeba znacznemu wysiedlaniu się, bądź za przy- konawcza spoczywała wyłącznie w ręku tego ostat-zwoleniem rządu (option), bądź bez jego wiedzy, niego, za pośrednictwem kancelaryi w Berlinie; do dawnej ojczyzny Francyi. Do ogólnej liczby w kraju zaś przedstawicielami jej byli: gubernator zaliczyć potrzeba siłę zbrojną, do 40,000 ludzi gen. i przydany mu komisarz cywilny, które to w zwyczajnym czasie liczącą (XV korpus). Więk- godności od r. 1872 połączone zostały w jednej szość mieszkańców z języka należy do niemiec- osobie z tytułem głównego prezydenta (Ober-pre-kiej narodowości, używającej w ludowej mowie sident), i takim na pierwszy raz zamianowanym szwabskiego narzecza (allemańska gwara). Ro- został M. von Moeller. Każdy z trzech obwodów, dowitych francuzów, wyłącznie okręgi (Kreis): na które podzieloną została prowincya, otrzymał Metz, Chateau-Salins i Saarburg zamieszkujących, swego zwierzchnika z tytułem prezydenta (Bezirks liczą mniej n;ż pół miliona (właściwie 317,000), president), odpowiadającego dawnym prefektom, lecz dotąd istnieją osady (zwłaszcza większe mia- z tą chyba różnicą, że zostawali w zależności nie sta), zarówno obu języków używające. Pod wzglę- od centralnego rządu, t. j. ministeryum, lecz od dem wyznania 77.77% przypada na katolików najwyższego prezydenta. Przy każdym z nieb (1,218,000), 19.48% na protestantów (305,000); funkeyonowała z głosem doradczym rada obwo-liczba żydów dochodzi do 39,278 t. j. 2.5%. dowa (Bezirksrath), zastępująca dawne rady pre-Podział i adminisłracya. Alzacya-Lotaryngia fektoryalne, których nie trzeba brać za jedno z zadzieli się na trzy obwody (Bezirk), odpowiadają- prowadzoną później radą główną (Bezirkstag), re-ce dawnym departamentom, 22 okręgi (Kreis, ar- kratowaną przez głosowanie powszechne. W po-rondissement) i 94 powiaty (canton). I. Obwód: dobny sposób na czele każdego okręgu postawieni Alzacya Niższa (dawny dep. Dolnego Renu) ze zostali dyrektorowie (Kreisdirektor), równoważni stolicą Strasburg »(85,750), zawiera 8 okręgów, dawnym podprefektom, którym podlegali skarb-35 powiatów z 612,000 m-ców. Inne znaczniej- mcy dochodów niestałych, dlaczego w każdym sze miasta: Hagenau (11,337), Szletsztad (9,230), z pojedyńczych miast obwodowych istniała kasa, Weissenburg (5,885 m.) (Weissembourg), Sever- przelewająca zebrane sumy do głównej w Stras-na (Zabern) (5,900 m.), Bisweiler (9,230 m.), burgu (Landeshauptkasse für Elsass-Lothringen), Barr (5,651 m.), Bramât (5,603 m.) i in. Il-gi podlegające) kontroli państwowej w Berlinie. Naj-obwód: Alzacya Wyższa (depart. Górnego Renu), wyższy prezydent miał sobie powierzone czuwanie z głównem miastem Kolmar (23,500), dzieli się nad oświatą, a dla nadania temu obowiąskowi na 6 okręgów, 26 powiatów, 422,000 m-ców. In- jednolitości i nacisku w żądanym kierunku, sku-ne miasta: Mulhusa (Mühlhausen) (52,825 m.), pioDO w ręku naczelnego zwierzchnika kraju atry-Gebweiller (11,338 m.), Taun (8,075 m.), Alt- bucye ministra oświaty z atrybucyami rektora, in-kirch (12,319 m.). III Obw: Lotaryngia (depart, spektorów i rady akademickiej. Szkolnictwem Moselli) z głównem m. Metz (51,388 m.); 492,713 ludowem, tak ważnem w zamiarach germanizacyj-m-ców w 8-miu okręgach i 34 powiatach. Mia- nych, zawiadowali w każdym okręgu szczególni sta: Tionville (7,108 m.) (Diedenhofen), Sarren- inspektorowie (Kreisschulinspektor), kontrolowani burg (5,608), Sarregemines (6,871 m.), Sarrege- prz#t prezydenta i dzielący zajęcia z dodanemi munde), Forbach (5,428 m.), Pfalcburg (4,328 m.) sobie szkolnemu radami (Schulräthe). Uniwersytet, Razem 22 okręgi, 95 powiatów 1,566,670 mie- z wielką troskliwością wyborowemi siłami ob-szkańców, rozsiedlonych w 1,699 gminach, z któ- sadzony, znajduje się w Strasburgu; oprócz, tego rych na Alz. Niższą przypada 560, na A. Wyż- liczy się w kraju 24 zakłady naukowe włącz-szą 385, a 754 na Lotaryngię.    nie z trzema gimnazyami (w Strasburgu, Kolmarze

Za ząd. Odręcznym rozkazem 14 sierpnia i Metzu), z 200 nauczycielami; (w tej liczbie 100 1870 r. Wilhelm, Król Pruski, najwyższy wódz z Prus, 50 miejscowych, reszta z innych krajów wojsk niemieckich, ustanowił zarząd Alzacyi, mia- niemieckich i Szwajcaryi) i 1,800 uczniami, w tej

liczbie 1,000 krajowców. Nakoniec 1,464 szkoły ludowe katolickie, 422 protestanckie, 55 izrae-lickich.

Wojskowość. Alzacya-Lot. służy za leże dla XV korpusu niemieckiego wojska. Powszechna powinność wojskowa obowiązuje od stycznia 1873. Roczny kontyngens oznaczony na 5,164 ludzi i ci wcielani są do oddziałów, za obrębem krajów stojących. Twierdze następujące: Strasburg (1 kl ), Metz (1 kl.), Tionville (2 kl.), Neubrisach, Bicz, Szletsztad—wszystkie trzy trzeciej klasy. Inne warownie, jak Pfalzburg, Lützelstein, Marsal, straciły obecnie swoje strategiczne znaczenie.

Klimat i ziemiopłody. Klimat w ogólności wspólny z krajami południowych Niemiec. Grunt pogórza ubogi, bardziej do pasterstwa, niż do rolnictwa, przydatny. Stoki Wogezów bogato zalesione; pas przedgórza gajami kasztanów i drzew owocowych, winnicami, niwami pszenicy i kukurydzy okryty, nizina zaś ma glebę nadzwyczajnej żyzności. Co do Lotaryngii, jej bogactwa przeważnie spoczywają we wnętrzu ziemi. Kruszco-dajne pokłady zajmują rozległość na 9,000 hektarów jirzy 35 m. głębokości w niektórych miejscach, które dostarczają pół miliona beczek (o 1000 kg.) kopalin, z czego 33% albo 175 mil. kg. przypada na żelazo. Nie mniejsza obfitość węgla kamiennego. Wielkie pokłady węgla, odkryte na krótko przed wybuchem ostatniej wojny, na po-rzeczu Mozelli, stanow-ią dalszy ciąg bogatej węglowej kotliny nad Sarrą; obecnie dostarczają 200,000 beczek doskonałego węgla rocznie. Obfite słone źródła tryskają na porzeczu rz. Seile: w Salzburgu, Deuze, Moyenwix i in.

Przemysł i handel. Wielkiemu przyrodzonemu bogactwu i doskonałym środkom komunikacyjnym (104 mile dróg żelaznych i 54 kanałów) odpowiada szeroko rozwinięty przemysł, zwłaszcza fabryczny. Pod tym względem pierwsze miejsce przynależy fabrykom wyrobów bawełnianych, a mianowicie perkalu. Fabryki tkanin bawełnianych zaspokoiłyby połowę potrzeb Francyi, i jeszcze w 1865 r. obliczano wytwór loO fabryk na 175 mil. fr., a dziś stopa ta wzrosła, dzięki łatwemu współzawodnictwu z Niemcami, gdzie słynne fabryki tkanin Köchlina i maszyn Dolfussa w Mulhuzie zostawiły daleko za sobą wytwory innych fabryk. Niemniejszej wziętości używają fabryki przerabiania kruszców w Lotaryngii, ku czemu dostarczają paliwa niedawno odkryte kopalnie węgla. 25 wysokich pieców przetapia surowiec, który w 34 odlewniach przerabia się na żelazo i stal. Obliczają na 1,000 liczbę parowych machin w 767 zakładach fabrycznych, które piwo, wódkę, cukier, oleje, przędzę, tkaniny, broń i t. p. wytwarzają. Jedna olbrzymia fabryka wyrobów stalowych w Klingental pod Salzstad wyrabia rocznie 20,000 strzelb, 80,000 szabel, bagnetów, prócz innych narzędzi ostrych. Przemysł fabryczny w Alz.-Lotaryngii, przez łatwe współzawodnictwo z nie-dorównywającym mu niemieckim, znalazł się w daleko korzystniejszych warunkach, niż to miało miejsce w czasie należenia do Francyi; pomimo to, syinpatye ludności, nawet niemo winnej po francusku, zwracają się w tnmtą stronę i tę zagadkę wyjaśniają dzieje ostatniego wieku. A-s-Dzieje. 1. Okres przedhistoryczny. R. 1865 znaleziono w Egnisheim, blizko Kolmaru, dwa odłamki ludzkiej czaszki. Czaszka ta, o typie dłu-gogłowym, przypomina wypukłością łuków brwiowych i wydatnością zatok czołowych czaszki z jaskiń Engis i Neanderthal. Obok niej leżały: ząb mamuta (elephas primigenius), grot strzały i nożyk z krzemu nia w głębokości 2 m. 50 c., w pokładzie szlamu lodowców, z formacyi zwanej alpejsko-reń-skim loess albo lehm. Jest to dowód istnienia człowieka w Alzacyi w epoce lodowej. Hypotezę powyższą potwierdza i ta okoliczność, iż znaleziono na terytoryum alzackiem mnóstwo przedmiotów z kamienia łupanego i gładzonego. Najwięcej tych zabytków odkopano w dolinach Sundgau i Niższego Renu, mi' dzy rzeką Bruche na południe, Wo-gezami na zachód i linią drogi żelaznej Stras-burg-Niederbronn, na północo-wschód. 2. Okres celtycki. Najstarszymi mieszkańcami Alzacyi, o jakich historya wspomina, byli Celtowie. Za czasów Cezara, Wyższa Alzacya, zamieszkana przez rauraków, sekwanów i tulingów, stanowiła część składową właściwej Galii ( Gallia celtica), a Niższa Alzacya, którą zajmowali mediomatryksowie, wchodziła w skład kraju belgów ( Gallia belgica). W pierwszym wieku przed Chrystusem plemię germańskie tryboków osiadło między medioma-tryksami i wyparło tych osiatnich aż po za W oge-zy; r. 72 przed Chr. sekwauowie, będący w wojnie z eduami, wezwali na pomoc Ariovista, który przebył Ren na czele hord germań kich, pobił eduów i w nagrodę otrzymał od sekwanów jedną trzecią część ich terytoryum; ale gdy następnie zażądał jeszcze drugiej trzeciej części, se-kwanowie pogodzili się z eduami i udali się z prośbą o pomoc do Juljusza Cezara. Ten przyszedł ze swymi legionami i pobił Ariowista na głowę, w krwawej bitwie pod Rougemont (r. 58 p. Chr.). Zwycięstwo to złamało potęgę germanów w Wyższej Alzacyi, a gdy roku następnego Labienus podbił Niższą Alzacyę, obie połowy tego kraju przeszły pod panowanie rzymskie. Juliusz Cezar uczynił z Alzacyi wrota gallijskie. 3. Okres ; zymski był dla A. erą pokoju i pomyślności, trwającą blisko trzy wieki; przez ten czas rolnictwo, przemysł i handel miejscowy rozwinęły się znakomicie. Wśród głębokich borów, jakie w owe czasy pokrywały przeważnie ziemie alzackie, rzymianie przeprowadzili całą sieć dróg bitych, a dla obrony granic wystawili wzdłuż brzegów Renu długą linię fortec, z których najważniejszemi były: Augusta Rauracorum (wieś Augst pod Ba-zyleą) i Argentoratum lub Argentoratus (Strasburg), gdzie założoną została słynna fabryka broni i gdzie stały kolejno załogą legie 2-ga, 4-ta i 8-ma. Powstały nadto pomniejsze forty i obozy rzymskie (castella et castra): Mons Brisaci (Vieux-Brisach, na lewym brzegu Renu); Argentovaria (Horburg, о 2 kilometry od Kolmaru); Helvetus (opodal dzisiejszego Benfeld); Brocomagus (Bru-

math); Saletio (Seitz) i Très Tavernae (Saverne) u stóp Wogezów, przy wejściu do doliny La Zorn. Wszystkie te posterunki wojenne połączone były między sobą wielkieini strategicznemi traktami. Dzięki też rzymianom, kraje nadreńskie przyjęły chrystyanizm już w III wieku, lecz w tymże czasie ukazują się groźni alamanowie (ob.) i staczają z rzymianami krwawe wojny o posiadanie tych ziem. Nareszcie w r. 405, gdy Stylikon był zmuszony wycofać z Gallii rzymskie legiony, aby obronić Italię od Radagajsa, skończyło się panowanie rzymian nad doliną Renu. W epoce wielkiej wędrówki ludów, dolina Renu (szlak barbarzyńców) ucierpiała najwięcej. Wandalowie i alanowie, przeprawiwszy się przez Ren (r. 406), zniszczyli A. ogniem i mieczem. Bogate miasta i wsie znikły, rzymskie twierdze i pomniki poszły w gruzy, rolnictwo, handel i przemysł upadły, żyzne ziemie alzackie zamieniły się na puszczę (roku 407).

4. Okres alam anó w i fr anków (r. 407 —870), Po odejściu wandalów i alanów, Alzacyę zajęli alamanowie (ob.), ale, pobici przez Klodoweusza, popadli pod panowanie franków. W czasie od УП aż do połowy VJII wieku Alzacya stanowiła oddzielne księstwo, zależne od królestwa Austrazyi. Księstwo to podzielone było na dwa hrabstwa: Nordgau (mniej więcej dzisiejszy departament Niższego Renu) i Sundgau (de, . Wyższego Rena), ule wśród ludności alamańskiej pozakładali Hankowie swoje kolonie; stąd powstały w Alzacyi dwa narodowe szczepy: w Niższej Alzacyi zapanował dyalekt frankoński, w Wyższej dyalekt ala-mański. Znaczniejszymi książętami Alzacyi byli Eticho (Athic, Adalric), syn jego Adalbert i wnuk Liutfrid. Za ich rządów, wiarę chrześciańską, która po wycofaniu się rzymian była w Alzacyi upadła, wzmocnili misyonarze irlandcy. W połowie VIII stulecia, Karol Martel, lękając się wzrastającej potęgi książąt alzackich, zniósł księstwo i oddał rządy kraju hrabiom, wybieranym przeważnie z rodu księcia Eticho. Ci hrabiowie liczyli się do wasali królewskich. Wkrótce pierwotni mieszkańcy kraju, Celtowie romańscy, parci przez zdobywczych przybyszów, wycofali się z doliny Wyższych-Wogezów, gdzie obecnie jeszcze odnajdują się ich ślady; i tak, mieszkańcy Ban de la Roche i doliny Orbey (urbs), również jak i pasterze stoków Wyższych-Wogezów, mówią dziś jeszcze dyalektem romańskim. System feodalny rozwinął się był bardzo wcześnie w Alzacyi. Przy podziale państwa Karola W ielkiego pomiędzy synów Ludwika Pobożnego, A. dostała się Lotary-uezowi (traktat werdeński, r. 843), a po śmierci tego ostatniego, oderwana od franków, weszła w skład cesarstwa niemieckiego za Ludwika Niemieckiego (traktat w Mersen, 870).    5. Okres

niemiecki (870—1648) Pod rządami cesarstwa A. otrzymała nową administra :yę, na której czele stanęli nuncyusze (nuntii camerae)\ ale gdy ci ostatni zaczęli się dopuszczać licznych i krzyczących nadużyć, król Konrad zastąpił ich przez pana ze Szwabii, któremu nadał godność księcia Alzacyi. R. 925 król Henryk Ptasznik godność powyższą zamienił na dziedziczny tytuł książęcy i konferował go potężnej rodzinie Hobeu-stauffów. Ostatnim z Hohenstaulfów księciem Alzacyi był Konradyn, ścięty na szafocie r. 1268. Sprawiedliwość wymierzaną była, jak i poprzednio, przez dwu hrabiów, z których jeden rezydował w Wyższej Alzacyi, drugi w Niższej; później urząd ten stał się dziedzicznym i hrabiowie otrzymali tytuł landgrafów. Pierwszym landgrafem Niższej Alzacyi był Teodoryk (1138), a Wyższej Wernher Habsburg (1168). Używali oni praw niemal królewskich, gdyż byli mocni prowadzić wojny, zawierać przymierza, zwoływać .-ejmy, ustanawiać podatki i bić monetę. Władza landgrafa, jako kanclerza (potestas judiciaria, jus judicandi), rozciągała się nad wszystkimi mieszkańcami obwodu, jedynie wyroki niższej sprawiedliwości (bas-se justice) leżały w atrybucyi panów terytoryal-nych. Landgrafowie nie mieli stałej rezydencyi, odbywali swe sądy dowolnie na otwarłem powietrzu; później dopiero cesarz erygował stolicę w En-sisheim. W” Wyższej Alzacyi, Habsburgowie, dzierżący bez przerwy laskę landgrafowską od 1168 do 1648, zdołali z czasem przyłączyć do posiadłości swoich i dobra koronne. W Niższej Alzacyi po Teodoryku objęli dziedzicznie landgrafowstwo hrabiowie Woerth i trzymali się na tem stanowisku do r. 1350. R. 1359 hrabia Oettingen, zięć ostatniego hrabiego Woerth, wystawił, za zezwoleniem cesarza Karola IV, prawa swoje lenne na sprzedaż. Jedną część tych ziem lennych kupił pan na Lichtenbergu, drugą pan na Fleckensteinie. Erstem i Woerth nabył biskup strasburski. R. 1384 cesarz Wacław zamianował landgrafem Niższej Alzacyi biskupa strasburskiego, Fryderyka de Blankenheim, i odtąd, aż po r. 1648, godność ta spoczywała w ręku biskupów strasburskich. W ciągu XI i XII wieku powstało w Alzacyi, zwłaszcza wzdłuż Wogezów, mnóstwo zamków obronnych i małych fortec (Burgen), gdzie się gnieździło rycerstwo, uciążliwe dla ludu, który popadł w poddaństwo. Cała Alzacya stała się widownią walk i mordów; każdy właściciel zameczku był hersztem zbójców i napadał na sąsiada, a wszyscy razem łupili swoich poddanych i rozbijali po drogach karawany kupców. Aby temu tamę położyć, a głównie ukrócić potęgę feudalnych panów, cesarze niemieccy, zwłaszcza Fr'deryk Barbarossa, nadali wolność wielu gminom i udarowali je przywilejami. Stąd powstały wolne miasta i trzeci stan. W XIV wieku było już w A. dziesięć (de-capolis) takich wolnych miast: Mulhuza, Munster, Kolmar Turckheim, Kaysersberg, Schlestadt, Ober-nai, Rosheim, Hagenau i Wissemburg. Miasta te, wraz z czterdziestu wsiami, administrowane były, w imieniu cesarzy, przez wójta ziemskiego (grand bailli, Landvogt), rezydującego w Hagenau. Strasburg nie należał do tej grupy, ale był wolnem miastem cesarstwa (freie Reichsstadt); r. 1205 Filip nadał mu godność „bezpośredniego miasta cesarstwa” (unmittelbare Reichsstadt). Oprócz tego, Strasburg posiadał udzielną autonomię i prawo wyższej i niższej juryzdykeyi (merum impe-

rńm); w pierwszych czasach zależał też od Ы- nowił wymordować notablów miasta Erisach: spi-skupów, ule powoli uwolnił się od tej władzy, sek odkryto i na rozkaz Zygmunta Hagenbach a gdy biskup Walter de Geroldseck usiłował poszedł pod miecz katowski. Książę Karol, pra-przywrócić dawny porządek i obalić przywileje gnąc zemsty, posiał do A. na czele wojska bra-miasta, mieszkańcy wypowiedzieli mu wojnę i w bi- ta straconego, Stefana de Hagenbach; ten zaraz twie pod Oberhausbergen (r. 1262) pobili wojska na wstępie spalił trzydzieści wsi i wymordował biskupie na głowę. Rudolf Habsburski, który pod- mieszkańców; po zwycięskich jednak bitwach pod czas tej wojny stał na czele wojska strasburskie- Granson i Murten, w których wzięli udział i stras-go, gdy został cesarzem niemieckim (1273), po- burczycy, arcyksiążę Zygmunt wszedł napowrót twierdził wszystkie przywileje miasta. Uwolniwszy w posiadanie ziem alzackich. R. 1493 chłopi al-się od pretensyj biskupów, Strasburg, jak zresztą żaccy podnieśli bunt prztciwko panom i zawiązali wszystkie wolne miasta, musiał przebyć epokę wal- ligę, nazwaną Bundschuh, lecz wkrótce zostali póki domowej, jaka wybuchła między patrycyuszami bici. Podobne ruchy powtórzyły się jeszcze w la-miasta a mieszczaństwem i klasą rzemieślniczą, tach 1503 i 1513, ale najstraszniejszą była woj-których „zaraziło wolne powietrze.” Mieszczan- na chłopska z r. 1525. Pobudzeni przez tanatycz-stwo odniosło zwycięstwo. Związane w cechy ize- nych kaznodziei anabaptystów, chłopi chwycili ca-mieślnicze, otrzymało równość w obliczu prawa łą masą za broń i zrównali z ziemią mnóstwo i posiadło rządy miasta. Tym sposobem Stras- miast, klasztorów i zamków. Powstanie to stłu-burg otrzymał ustawę republikańską, pełną umiar- mił we krwi Antoni książę Lotaryngii, sprawiw-kowania i mądrości, zatwierdzoną z pewnemi mo- szy chłopom rzeź w bitwach pod Sawerrą i Schei -dyfikacyami w r. 1482, na mocy dyplomu, zwane- wilier. Reformacya w zaczątkach swoich znalazła go Schwoerbrief. Ustawa strasburska posłużyła w A. licznych stronników; począwszy od Straszą wzór innym miastom alzackim, które oprócz burga, gdzie głosili nową wiarę Mateusz Zell, tego, aby się zabezpieczyć jeszcze od niepr/yja- Wolfgang Capiton, Marcin Bucer i Hedion, przy-ciół, zawarły między sobą przymierze zaczepno- stąpił do niej cały kraj, z wyjątkiem posiadłości odporne, a nawet siedm z pomiędzy nich przyślą- austryackich. R. 1529 zebranie rady miejskiej piło do „wielkiego związku reńskiego.” R. 1) 49 Str; sburga zawetowało jednomyślnie (prócz je-wybuchła w A. wielka zaraza. W,samym Stras- dne^o głosu) sk: sowanie w mieście mszy świętej, burgu padło 16,000 mieszkańców. Żydzi, oskarżę- Jednocześnie powstała pod wpływem domu au ni o sprowadzenie moru, ulegli strasznym prze- stryackiego leakcya katolicka i poczęto prześlą śladowaniom; w samym Strasburgu spalono ich dować wyznawców nowej nauki. W Sundgau wła-żywcem 2,000. W latach 1365 i 1375 A. znisz- dze austryackie poprowadziły na stos przeszło czyły bandy żoldactwa, przybywające z Francyi, sześćset osób. Reformacya byłaby upadła, ale oca-które nazywano anglikami, bo były poprzednio na lił ją Strasburg, przeciwstawiając reakcyi kato-żołdzie i w służbie króla angielskiego. Prowadził lickiej silną, a pełną umiarkowania propagandę, je Enguerrand de Coucy, mający spadkowe pre- Najwybitniejszym strasburskim mężem stanu owej tensye do langrafowstwa Wyższej Alzacyi. R. 1439 epoki był Jakob Sturm von Sturmeck; on to, nastąpił najazd Armaniaków (ob.) zwanych po- dzięki swojej dyplomatycznej zręczności i umiar-spolicie Arme Gecken. Ciż sami powrócili jesz- kowaniu, a zarazem nieugiętej woli i poświęceniu, cze raz w 1444 pod wodzą delfina francuskiego, zdołał, wbrew polityce Karola V, zapewnić pro-późniejszegoLudwikaXI, i pokonawszy szwajcarów testantyzmowi grunt w Alzacyi. Jakkolwiek Stras- • w bitwie pod Saint-Jacques, zapuścili szpony w A., burg uznał na sejmie augsburskim (1530) szwąj-paląc i rabując wszystko dokoła siebie; po roku carską naukę Zwingliusza, przystąpił jednakże do dziebi alzatowie wypędzili najezdników. R. 1469 luterańskiego związku Szmalkaldzkiego i zacią-arcyksiążę Zygmunt austryacki, przyciśnięty po- gnął się pod sztandar protestanckich książąt nie-trzebą pieniędzy, sprzedał landgrafowstwo Wyż- mieckich. Gdy wybuchła wojna szmalkaldzka, seej Alzacyi (Brisgau, Sundgau i hrabstwo Fer- Strasburg wysłał na plac boju swój oddział, pod rette) Karolowi Śmiałemu, księciu Burgundyi, za dowództwem Schaertlina. Po przegranej pod Miihl-sumę 80,000 florenów, ale pod warunkiem, że berg (1547), Strasburg musiał się podciąć wojen-mieszkańcy używać będą nadal swoich praw i przy- nyin warunkom cesarza, ale po zawarciu pokoju wilejów, i że arcyksiążętom austryackim służyć religijnego w Augsburgu (1555), otrzymał wraz będzie w każdym czasie prawo odkupu sprzeda- z całą A. wolność wyznania. W Strasburgu je-nycli ziem za tę samą cenę. Karol ustanowił dynie pozostała przy katolicyzmie kapituła kate-wielkorządcą nabytego kraju, człowieka chciwego i draina, wszelako wielu kanoników przyjęło refor-i okrutnego, Piotra de Hagenbach, szlachcica macyę. Zrzuceni z urzędu przez kapitułę, kano-z Sundgau, który rządami swojemi wywołał ogól- nicy powyżsi, podtrzymani przez magistrat miana nienawiść. Do Zygmunta Austryackiego uda- sta, obrali po śmierci biskupa Jana de Mander-ła się deputacya z prośbą, aby odkupił sprzeda- scheid (1592), administratorem dyecezyi Jana Jene ziemie, a na ten cel miasta Bazylea, Stias- rzego margrabię brandeburskiego, podczas gdy burg, Kolmar i Schlestadt złożyły w złocie 80,000 katolicy, którzy się wtenczas schronili do Sa-florenów; ale książę burgundzki ani chciał sły- werny, powołali na katedrę biskupią kardynała szeć o zwrocie nowych posiadłości swoich, a Ha- ; Karola Lotaryńskiego. Powstała stąd wojna, zna-genbach, aby steroryzować alzatczyków. pesta- na w historyi pod nazwą „wojny biskupiej” (der

bischöfliche Krieg), która trwała ośm miesięcy i sprowadziła na kraj, oprócz krwi rozlewu, zburzenie kilkunastu miast i wsi. Nareszcie margraf brandeburski ustąpił biskupstwa aktem, podpisanym w Hagenau 26 list. r. 1604, i kapituła strasbur-ska pozostała katolicką. Podczas wojny trzydziestoletniej A. była nawiedzaną kolejno przez wojska różnych państw wojujących, a po bitwie pod Nörd-lingen (1634), w której marszałek Horn i książę Bernard Sasko-Wej marski pobici zostali przez armię cesarską, szwedzi, zasłabi, aby módz się utrzymać przy wszystkich zdobytych stanowiskach, oddali je francuzom, z wyjątkiem Benfeldu, który później odstąpili biskupowi strasburskiemu, R. 1636, francuzi, pod wodzą kardynała Lavalette, obiegli i zdobyli Sawernę; r. J637 Bernard Sasko-Wejmarski powrócił do Alzacyi na czele 18,000 ludzi, zdobył po dziewięciomiesięcznem oblężeniu fortecę Brisach, pobił cesarskich pod Wittenwihr, a lotaryńczyków pod Cernay i zawładnął prawie całą prowincyą; gdy zaś niedługo potem umarł (1639 roku), kardynał Richelieu zatrzymał Alzacyę dla Francyi. Na mocy traktatu westfalskiego, zawartego w Monasterze (Münster) 24-go października 1648 roku, Austrya ustąpiła Francyi miasta Brisach, landgrafowstwo Wyższej i Niższej Alzacyi, Sundgau i prefekturę dziesięciu wolnych miast cesarskich, t. j. całą A. z wyjątkiem Strasburga. Oprócz tego, Francya weszła w prawa domu austryackiego co do stosunków z biskupami Strasburga i Bazylei; z opactwami Lure, Murbach, Andlau i Münster; z hrabiami Hanau-Lichtenberg, Fleckenstein i la Petite Pierre. Było to dla Francyi zwierzchnictwo, ograniczone prawami historycznemi i zwyczajami. Na mocy tegoż samego traktatu wszystkie trzy stronnictwa religijne miały przyznaną sobie tole-rancyę. 6) Okres francuski. (1648—1871) Wykonanie traktatu westfalskiego napotkało na wielkie trudności: na mocy artykułu 87, dziesięć miast cesarskich i szlachta niezależna podlegały w dalszym ciągu zwierzchniej władzy (supremum dominium) domu austryackiego. Cesarz Leopold I. zobowiązał się podczas elekcyi (r. 1657) powrócić cesarstwu stany alzackie, „które tylko czasowo miały się zr^jdować pod protektoratem obcego króla”. Podobne położenie długo trwać nie mogło. Gubernator francuski starał się usilnie osłabić opozycyę i w tym celu zreformował najprzód sądownictwo: utworzył w Ensisheim trybunał apelacyjny d>a całej Alzacyi ( Cour de justice souveraine), i odebrał prefekturze w Hagenau wszelką władzę sądowniczą. R. 1672 Niemcy i Hiszpania, zaalarmowane zdobyczami Ludwika XIV w Holan-dyi, zawarły koalicyę. Niebawem wojska cesarskie wtargnęły do Wyższej-Alzacyi, gdzie, pomimo obrony Tureniusza, zostały na zimowych Jeżach; ale w roku 1675, Tureniusz powrócił do A-yi przez Beifort i Thann, pobił niemców w bitwach pod Ensisheim i Turckheim i zmusił ich do ewakuacyi. Po śmierci Tureniusza, tegoż samego roku, Montecuculi wtargnął ponownie na czele wojsk cesarskich do A-yi, i odniósłszy nad francuzami parę zwycięstw, obiegł Haguenau i Sawernę. Dopiero wielki Kondeusz położył kres tej wojnie, wyrzucając niemców za Ren. Zawarty pokój (r. 1678) w Nimwedze zapewnił ostatecznie Francyi panowanie nad A-ą. Roku 1630 Ludwik XIV ustanowił przy parlamentach w Metz, Brisach i Besançon izby śledcze (chambres de réunion) dla wykrycia, jakie ziemie i miasta należały niegdyś do tych, obecnie francuskich, prowin-cyi. Znalazło się takich posiadłości lennych niemało. Jedno tylko miasto Strasburg zdołało utrzymać się. przy swojej niepodległości nominalnej i zostało neutralnem między Francyą a Cesarstwem Niemieckiem, ale nie nadługo. R. 1681, Strasburg, oblężony przez generała Montclar, kapitulował, utrzymał jednakże dawną swoją konstytucję municypalną, sądownictwo, tudzież swobody polityczne i religijne. Vauban, działając w myśl Ludwika XIV, uczynił z miast Lille, Metz i Strasburga, trzy centra obrony królestwa; wybudował fortece w Huningue, Belforcie, Landau Phalsburgu i Saarlouis. Europa, prz< straszona tą linią fortec, zareklamowała, ale Fiancya wyszła zwycięzko z tych zapasów i podyktowała na zjeździe [w Ratyzbonie (r. 1684) warunki pokoju. Cesarstwo ustąpiło na lat dwadzieścia Strasburg, port Kehl i wszystkie ziemie, zaanektowane po 1 sierpnia 1681 r. Pokój Ryswicki (r. 1697) potwierdził ostatecznie wcielenie Strasburga do Francyi. Teraz nastała dla A-yi era pokoju i pomyślności, wśród której rozwinęły się szybko miejscowy handel i przemysł. Strasburg został stolicą kraju i rezydencyą gubernatorów wojennych i intendentów zarządu cywilnego. Pod opieką tych dostojników rozpoczęło się dzieło zlania obu narodowości. Wpływ francuski począł najprzód działać na rodziny arystokratyczne i na katolików; protestanci trzymali się zrazu na uboczu; pośród mieszczaństwa luterańskiego język, obyczaje i kultura były długi czas jeszcze memieckiemi, a fakt ten należy przypisać prześladowaniom religijnym, jakie rozwinięto przeciwko wyznaniom reformowanym. Wprawdzie, na mocy wyraźnej ugody, skutki odwołania edyktu nantejskiego (1685) nie miały się stosować do protestantów alzackich, którym traktat, podpisany w Osnabrück, gwarantował wolność wiary; przecież dzięki fanatycznej gorliwości kapucynów i jezuitów, popieranych przez intendenta La Grange, mnóstwo wsi zostało gwałtem zmuszonych do przejścia na katolicyzm. Wkrótce protestantyzm, wyznawany dotąd przez większość ludności (dwie trzecie), spadł do małoznacznej frakcyi. Za Ludwika XV system prześladowania trwał w dalszym ciągu. Podczas Austryackiej wojny sukcesyjnej jazda węgierska Maryi-Teresy wtargnęła do A. (1741) i napełniła kraj cały przerażeniem (Pandurenlärm); dowódca jazdy, Meuzel, wezwał manifestem alzatczyków, aby wrócili do państwa Niemieckiego, ale wezwanie to przeszło bez żadnego skutku; przeciwnie zaś, gdy przybył do A-yi na czele wojsk francuskich sam Ludwik XV, ludność przyjęła go z niesłychanym entuzyazmem. R. 1744 wojska węgierskie zmuszone zostały do odwrotu i pospieszyły do Czech, gdzie wkroczył Fryderyk 11. Prz¹ z pierwszą połowę XVIII wieku, generalnym gubernatorem A., dowodzącym naczelnie wojskami, był marszałek Saski; po nim następowali marszałkowie Contades, Broglie. Stainviile i Rochambeau. Po wstąpieniu na tron Ludwika XVI poczęto traktować protestantów alzackich z większą tolerancyą, a r. 1787, na mocy specyalnego edyktu, zrównani oni zostali, w obliczu prawa, z katolikami. Wciągu XVI11 stulecia dobrobyt A. wzmógł się zdumiewająco. „W chwili anneksyi, pisze Spach, A. liczyła zaledwie 250,000 mieszkańców; rany, jakie jej były zadały straszliwe wojny i mordy XVII wieku, nie były jeszcze zabliźnione; kolonizacya, mimo usiłowań władz francuskich, szła tępo; podatki, rozłożone nierównomiernie, przynosiły niecałe 1,200,000 franków. W r. 1789 podatki doszły już do cyfry 9 milionów, a ludność, pomnożona w dwójnasób, ponosiła wszystkie ciężary z największą łatwością i ochotą, czego nie bywało za niemieckich rządów”. Dotąd wszelako większość ludności alzackiej pozostała pod względem języka i obyczajów niemiecką. Istotne zlanie się z Francyą nie było jeszcze dokonane. Kiedy r. 1789 zwołane zostały we Francyi Stany generalne, A. przysłała 24 deputowanych. Wedle instrukcyi stanu miejskiego, mieli oni żądać przywrócenia dla A. przywilejów „prowincyi zagranicznej”. Gdy jednak przyszła wiadomość o zdobyciu Bastylii w Paryżu, lud strasburski poszedł za przykładem paryskiego: napadł na ratusz miejscowy i złupił go. Gdy w Zgromadzeniu Narodowem przyszedł pod obrady wniosek zniesienia praw feudalnych i duchownych i skasowanie tytułów szlacheckich, za wnioskiem przemawiał z wielkim zapałem deputowany alzacki, Re w bel, a cała jego ojczyzna dała mu gorący poklask. Po uchwale 4 sierpnia, dawny zarząd miasta Strasburga podał się w komplecie do dyinisyi; na jego miejsce wybrano pospiesznie tymczasową municypalność, która, aby zapobiedz nieporządkom, utworzyła gwardyę narodową. W początkach 1790 r. odbyły się w Strasburgu prawidłowa wybory do rady municypalnej i dawny komisarz królewski, Fryderyk de Dietrich, powołany został na urząd mera miasta. Po podziale Francyi na 83 departamenty (dekret z 15 stycznia 1790 r.) z Alzacyi utworzono dwa departamenty: Wyższego Renu i Niższego Renu, w których skład wreszły i posiadłości kilku książąt niemieckich, wcielone do A. wbrew dawniejszym traktatom. W m. czerwcu r. 1790 urządzono w Strasburgu wielką uroczystość Fe-deracyi Reńskiej, przyczem reprezentanci wszystkich władz składali przysięgę na wierność narodowi, prawu, konstytucyi i królowi. Dietrich, mer strasburgski, przyjaciel Lafayetta i Bailly'e-go, popierał zakładanie w Strasburgu klubowi występował z licznemi mowami. Sekwestr dóbr kościelnych, zadekretowany przez Zgromadzenie narodowe Ustawodawcze, wywołał w A. pewien rodzaj kontr-rewolucyi, która się jeszcze wTzmogła, gdy władze poczęły rozpędzać księży „nieprzy-sięgłych.” W г. 1792 Dietrich utworzył w Strasburgu korpus z młodych ochotników, do którego zaciągnęli się jego synowie. On to, gdy nade szła do Strasburga wiadomość o wypowiedzeniu wojny, natchnął słynnego Rouget de lTsle do napisania hymnu patryotycznego „Marsylianki.” W m. lipcu 1793, po wzięciu Moguncyi, wojska koalicyi wkroczyły do A. Armia francuska Renu i Mozeli, lędąca pod dowództwem generałów Custiue i Beauharnais, zmuszona ustąpić z linii Wisseuiburga przed parciem armii austro-pruskiej, prowadzonej przez alzatczyka Wurmsera i księcia Brunszwickiego, cofnęła się pod mury Strasburga. Jednocześnie emigranci tłumnie wracali za wojskiem sprzymierzonych, a chłopi niektórych wsi katolickich wyszli z białym sztandarem na czele na spotkanie nieprzyjaciół, których nazywali wybawicielami. Podobno nawet sprzymierzeni posiadali w Strasburgu oddanych sobie ludzi. Takie objawy podrażniły „Komitet czujności miasta Strasburga,” w którym górę wzięła partya jakobinów z Eulogiuszem Schneiderem, mówcą klubowym i redaktorem „Argusa”, od r. 1793 piastującym urząd oskarżyciela publicznego. Przyszło niebawem do poważnych nieporozumień: Schneider, poparty przez sabaudczyka Moneta i redaktora „Kuryera francuskiego,” Laveau, uderzył na Dietricha, który należał do „umiarkowanych” i „konstytucyonalistów”. Złożony z urzędu po wypadkach sierpniowych r. 1792 i wtrącony do więzienia, zasłużony mer poszedł pod gilotynę (29 grudnia 1793). Obchodzono też w Al-zacyi z wielką wystawą „święto Rozumu” (d. 20 listopada 1793 r.); nabożeństwa chrześciańskie zostały zniesione; wielu księży wyparło się wiary. Jednocześnie wzmógł się antagonizm między żywiołem francuskim a niemieckim, złożonym po większej części z emigrantów, partya zaś jakobinów zacieśniała się coraz bardziej; nawet sam Schneider stał się podejrzanym. Przez tzas urzędowania swojego, jako oskarżyciel publiczny, prześladował, skazywał na wygnanie, więzienie i spowodował śmierć setek obywateli, nareszcie i sam położył głowę pod gilotynę. Padł on ofiarą antagonizmu między jakobinizmem niemieckim, reprezentowanym przez niego samego, a jakobinizmem francuskim, na którego czele stali: mer Strasburga Monet, Rtihl, Denzel i Couturier, reprezentant ludu, a do których przyłączyli się niebawem Saint-Just i Lebas, komisarze Konwencyi. Schneider ścięty został w Paryżu 1-go kwietnia 1794,—ale ze śmiercią jego egzekucye nie ustały; powstał nowy trybunał rewolucyjny, złożony przeważnie z francuzów, i Monet, stawszy się wszechpotężnym, wypowiedział żywiołowi niemieckiemu eksterminacyjną wojnę, która skończyła się dopiero z chwilą upadku Robespierra. Saint-Justa i Lebasa odwołano, Monetowi dano dyrni-syę; na miejsce pierwszych przybył do A. reprezentant Foussedoire i wypuścił na wolność mnóstwo niewinnie więzionych ludzi; merem Strasburga zamianowany został Fryderyk Bernard de Turckheim. Wskutek tych zmian nastąpiła ie-akeya, i na wyborach r. 1795 jakobini doznali porażki: departament Niższego Remi wybrał samych republikanów umiarkowanych, departament Wyższego Renu—dawnych członków Konwencyi, którzy głosowali przeciwko Rohespierrowi. Między tymi ostatnimi znalazł się Rewbel z Kolmaru, który następnie wszedł do Dyrektoryatu, gdzie bronił przeciwko Letourneurowi i Carnotowi zasad demokratycznych. Po zamachu stanu d. 18 Fructidor, Rewbel, który był wówczas wraz z Bar-rasem i La Révellière Lepaux członkiem tryum-wiratu, obostrzył przepisy przeciwko księżom i wracała rym arystokratom. Za Dyrektoryatu miasto Mulhuza, stanowiące część konfederacyi helwec-kiej, przyłączone zostało do Francyi. — Po 18 Brumaire sympatye alzatczyków dla Francyi stały się ogólnemi, a po pierwszych zwycięstwach Napoleona we Włoszech zapał ich nie znał już granic; mieli sobie za zaszczyt nazywać się francuzami. Kościoły katolickie zostały otwarte, księża powrócili, a kościół protestancki uległ reor-ganizacyi z mocy prawa z d. 8 kwietnia 1802 r. (.Articles organiques des cultes protestants du 18 germinal an X). Tymczasowo kler protestancki posiadał jedynie w A. seminaryum, później powstał przy Akademii strasburskiej fakultet teologiczny П808). Napoleon wprowadził wiele ulepszeń do szkół średnich, a Lezay-Marnesia do szkól elementarnych. Zamianowany prefektem Niższego iłenu, i nołniąc te obowiązki od r. 1809 do 1814, Lezay-Marnesia wyświadczył A. znakomite usługi: podniósł rolnictwo i przemysł, wynalazł nowy system uprawy tytoniu, wprowadził' pierwszy do kraju buraki i plantacye drzew owocowych, wybudował wiele dróg bitych. —W armii Napoleońskiej alzatczycy odegrali niepoślednią rolę: generałowie Kléber, Kellermann, Rapp i Lefèvre byli alzatczykami. Po upadku Napoleona Prusy zażądały przyznania im A., ale dyploma-cya Anglii i Rosyi sprzeciwiła się anneksyi. Drugi traktat paryski (1815) przyznał jedynie Niemcom (Bawaryi) Landau. Pierwsze lata Restau-racyi były dla A. smutnemi: stały tu wojska sprzymierzone, a wskutek nieurodzaju z lat 1816 i 1817 ceny artykułów spożywczych doszły do cyfr niebywałych. Alzatczycy, przejęci przeważnie zasadami r. 1789, okazywali mało sympatyi Burbonom i korzystali z każdej sposobności, aby uczucia swoje ujawnić. Gdy w r. 1821 zwiedził A. generał Foy, alzatczycy przyjmowali go z niesłychanym entuzyazinem. Egzekucya pułkownika Caron, rozstrzelanego w Strasburgu 1 października 1822 r. jako spiskowca, przyczyniła rządowi nie mało kłopotów; w skutek tego procesu, A. stała się gniazdem opozycyi. Porządek publiczny nie był wszelako nigdzie zakłócony, mieszkańcy oddali się pracy wewnętrznej, zwłaszcza w departamencie Wyższego-Renu, gdzie w krótkim czasie zakwitł prawdziwy dobrobyt, skutkiem snakomitego rozrostu zakładów przemysłowych. Wstąpienie na tron Ludwika-Filipa przyjęli alzatczycy z pa-tryotycznym zapałem, jako zapowiedź powrotu ery wolności; ale doznali pod tym względem zawodu i dawna opozycya wzmogła się jeszcze na sile. Pod rządami prefekta Sers, przybyłego do Strasburga w r. 1837, system nauczania elementarnego uległ, przez utworzenie sal przytułków w gminach wiejskich, rdzennemu przeobrażeniu; sale przytułkowe utorowały językowi francuskiemu drogę pod strzechy wieśniacze. Zwolna więc dokonała się asymilacya całej prowincyi z językiem i zwyczajami francuskiemu W powyższym okresie, r. 1848, A. okrzyknęła rzecz pospolitą z wielkim zapałem i tegoż samego roku Strasburg święcił dwuwiekowy jubileusz przyłączenia swego do Francyi. Na tę uroczystość przybyły do Strasburga ze wszystkich zakątków Francyi reprezentacye gwardyi narodowej i zapał ludności doszedł do zenitu. Po grudniowym zamachu stanu, większa część republikanów alzackich poszła na wygnanie lub uległa deportacyi. Rząd cesarski cieszył się popularnością jedynie na prowincyi, miasta stały ciągle w opozycyi. Handel, przemysł i rolnictwo wzmogły się w A-yi za Napoleona III, a prowadzona umiejętnie przez władze propaganda języka francuskiego uczyniła wielkie postępy; dzięki rozmaitym podręcznikom szkolnym i gorliwości nauczycieli, już w roku 1870 przeszło jedna trzecia część młodszej generacyi mówiła i pisała obu językami. Po bitwach pod Wissemburgiem (4 sierpnia), Woerth, Froesch-willer, Reichshofen i Spichoern, marszałek Mac-Mahon cotnął się na Chàlons, a Bazaine na Wetz: A. stanęła dla niemców otworem. Strasburg, oblężony i zbombardowany, kapitulował po bohaterskiej obronie (28 września); taki sam los spotkał forty Neuf Brisach i Scblestadt; jedyna forteca Bitche nie została wziętą. Pomimo gróib dekretu królewskiego z d. 15 października 1870 r., mnóstwo młodzieży alzackiej pobiegło do szeregów francuskich walczyć z najezdnikiem. Generał Bourbaki (ob.) zrobił ostatni wysiłek, by wydrzeć niemcom zabraną prowincyę; wieść o rozbiciu jego armii sprawiła w całej A-yi przygnębiające wrażenie. Poraź ostatni przy wyborach d. 1 marca 1871 r. alzatczycy spełnili swój obowiązek obywateli francuskich: -wszyscy deputowani, w liczbie czterdziestu, zaprotestowali uroczyście przeciwko rozdziałowi ojczyzny, a Gambetta, którego imię było hasłem do dalszej walki, wyszedł jednogłośnie z urn wyborczych wszystkich czterech departamentów, których zaboru domagały się Niemcy. D. 10 maja 1871 r. pokój został zawarty we Frankfurcie. Po ratyfikacyi (16 i 18 maja) deputowani opuścili z uroczystą pro-testacyą Zgromadzenie Narodowe: A. przestała być francuską. Na mocy prawa z 9 czerwca 1871 r. anneksya prowincyi, jako ziemi cesarskiej (unmittelbares Reichsland), stała się faktem dokonanym (Gr. Enc. franę.)

Alzey, miasteczko powiatowe w Wielkiem Ks. Hesko-Darmsztadzkiein, w tak zwanej He ;syi lleń-skiej,nad rz. tSeiz i przy drodze żelaznej z Wor-macyi (Worms) do Bingen—6,000 m-ców, zajmujących się uprawą tytoniu i wina, a także drobnym przemysłem; ruiny potężnego niegdyś zam-

w zamian

Dr. A. P.

UCZU-

(w 1886 r.).

Ałasan, ob. Alas an.

Ała-tau, czyli Ała-tagh (co znaczy po kirgi.

ku Ravensburga, seminaryum nauczycielskie, szkoła realna i t. p. W średnich wiekach jest A. miastem Rzeszy—w wojnie trzydziestoletniej spustoszone, a w r. 1689 przez francuzów spalone do szczętu. W pieśni o Nibelungach występuje A. jako gniazdo rodzinne Volkera (Volker von Alzei). Powiat A. obejmuje 312 km. □ z 40,000 m-ców; jest jednym z najurodzajniejszych i najlepiej uprą wnych nad Renem—szczególniej zasługuje na uwagę uprawa wina, zajmująca 6°/₀ ogólnej powierzchni powiatu.    And-⁸-

Alzog Jan (* w Oławie na Szląsku 1808 — *j- we Freiburgu 1878), teolog i historyk kościoła katolickiego w Niemczech, wyświęcony w r. 1834 na księdza, wkrótce potem został profesorem dziejów kościelnych i egzegezy w seminaryum po-znańskiem; w r. 1845 został regensem seminaryum hildesheimskiego, a w 1853 profesorem history! kościoła przy uniwersytecie we Freiburgu. Napisał „Lehrbuch der Universalgeschichte der christlichen Kirche” (1840), dzieło, które doczekało się dziesięciu wydań i zostało przełożone na wiele języków; polski przekład wyszedł w War-szawia (1855, 6 tomów) i w Petersburgu (1855, 6 tomów). Jego „Grundriss der Patrologie” (Freib. 1866) cieszy się także wielką wziętością w święcie katolickim i liczy trzy wydania.

Ałabaszka, osada w Ekaterynburskim powiecie, Permskiej gub., słynie z bogatych pokładów błyszczu (miki) w postaci sześciennych płytek. Prócz tego znajdują się tu rozmaitej wielkości topazy, z których przezroczyste kryształy pod nazwą syberyjskich topazów zaliczają się do drogich kamieni.

Ałabin Piotr, oficer wojsk ruskich, ogłosił wiele drobnych notatek i wspomnień z wyprawy do Węgier 1849 r. i wojny krymskiej, których był uczestnikiem: „Корреспонденция съ театра римской войны” (w „Сквер, пчела” 1885); PyccKie въ Венгрш въ 1849 г.” („РусскШ ар хивъ”, 1882) i inne. Nadto opracował kilka bio-grafij historycznych i studyum literackie: „Польски! поэтъ Трембецкш” („Русская старина”, 1879).

Ałabuga Wielka i Ał. Mała, dwie osady gub. Tambowskiej nad rzeczułkami tejże nazwy, dopływami rz. Worony na pł.-zach. od powiatowego m. Borysoglebska, z cukrowarniami i młynami parowemi. Ał. M. liczy więcej m-ców (5,000) niż Wielka (3,000).

Ałaczew, ród książęcy ruski. Ałaka, kniaź Ost-jaków, rządził ułusami nad rz. Ob w w. XVI, w czasie podboju Syberyi przez Jermaka, był protoplastą Ałaczewów; z tych kniaź Dymitr Mi-chajłowicz w r. 1642 był oskarżony, że strzelał do krzyża na cerkwi; wezwany do Moskwy, postradał dziedziczne posiadłości, lecz otrzymał włość Lenę nad rz. Wyczegdą w pobliżu Jareńska i godność dworską „stolnika.” Ten ród wygasł w końcu XVII w.

Ała-Dag (pstra góra), (ob.) Ala-Dag.

Aładża, odrośl Armeńskiego pogórza, wypełniająca obecną prow. Karską, wsławiona zwycięs-

twem 3 (15) paźdź. 1877 r. rosyan nad wojskami Muchtara-Baszy, które sprawiło korzystny zwrot w losach ([kampanii. Dzięki zręcznemu ruchowi gen. Łazarewa, turcy, otoczeni dokoła, ponieśli ciężką porażkę, która zmusiła zwycięskiego dotąd Muchtara zamknąć się w murach Karsu i wywarła wypływ na usposobienie miejscowej ludności kurdów.    A-Sï-

Ała-Kul, ob. Ala-Kul.

Ałaj, nazwa południowego przedgórza Tian-szanu, za którego pośrednictwem przytyka on do płaskowzgórza Pamiru, tego ogniwa, łączącego krawędzie wyżyny W. Azyatyckiej. Stanowi on południową naturalną granicę doliny wyższej Syr-Daryi, tworzącej dawne Chaństwo Kokanu, obecnie obwód Fergański.

Ałajski zdrój, w Turkestanie, w obwodzie Fergańskim, w dolinie na 1,554 metry nad p. m. wyniesionej. Cieplice siarczane, urządzeń kąpielowych żadnych.

Ałandski Paweł Iwanowicz, filolog rosyjski. (* 1844—f 1883), wykształcenie odebrał w uniwersytecie petersburskim, gdzie najwięcej korzystał z wykładów i wskazówek prof. K. Lugebila. W r. 1873—4 był docentem prywatnym w tymże uniwersytecie na katedrze literatury greckiej, następnie 1874 r. został docentem etatowym tegoż przedmiotu w umwers. kijowskim; obok tego wykładał tamże język łaciński, historyę literatury rzymskiej i starożytności rzymskie. Na tem stanowisku umarł w r. 1883. Ogłaszał prace przeważnie z zakresu języka i literatury greckiej, a m. „O znaczeniu i użyciu conjunctivu w języku Iliady i Odyssei”, Petersb. 1873 (rozprawa na stopień magistra); „Przedstawienie strony ciowej w tragedyach Sofoklesa”, Kijów 1877. „Badania filologiczne nad utworami Sofoklesa” Kijów 1877. „Encyklopedya i metodologia filologii klasycznej” (Streszczenie i rozbiór takiejźe pracy Aug. Bocka) i in. Z historyi: „Najstarszy peryod historyi Rzymu i jego badanie”, Kijów 1882 (jest to streszczenie ważniejszych prac europejskich, dotyczących starożytnej historyi Rzymu); „Historya Grecyi” Kijów 1885 (wyd. pośmiertne). Prócz tego umieszczał w „Kijowskich wiadomościach uniwersyteckich” (1873—84) wiele recenzyj dzieł z zakresu filologii greckiej i łacińskiej, z historyi i psychologii. Prace jego charakteryzuje metoda naukowa i przejęcie się poglądami etno-psychologicznemi berlińskiego lingwi-sty-psychologa, Steinthala.    A- A’ K

Ałapajewsk, górnicze miasto nad Nejwą, dopływem Isetu, w Wierchoturskim powiecie Permskiej gub., założone w 1704 r., jednocześnie z gór-niczemi zakładami Demidowych dla obrabiania kruszcu miedzianego. Obecnie wydostaje się 80,000 pudów żelaza, 20,000 pudów miedzi, 750 pudów litynu, które wraz z produkcyą wyżej nad tąż rzeką położonego Newjańska znajdują odbyt w Irbicie podczas słynnego jarmarku. Mieszkańców 6,300

A. Sz.

109

Encjblopody» Powszechna iluetr.

sku góry pstre). Pod tą nazwą znane są w Ro-syi Azyatyckiej trzy pasma gór, z których dwa znajdują się w granicach obwodu Siemipałatyń-skiego, a jedno na pograniczu tomskiej i jenisiej-skiej guhernii. 1) Zailijski A. lub Kungej A., rozciąga się na przestrzeni 300 km., pomiędzy rz. Ili i jeziorem Issyk-kul, stanowi jakby przedgórze gór Niebieskich (Tiań-Szań, albo Mustag) i jest od niego oddzielony Wysokiem i szero-kiem płaskowzgórzem Issyk-Kul. Zailijski A. składa się z dwóch równoległych łańcuchów, oddzielonych od siebie podłużną doliną, nad którą wznoszą się najwyższe jego szczyty, jak między inne-mi Tałgarnyn-tamzeku, wznoszący się przeszło na 3,200 m. i wiele innych, mało co niższych. Górski ten łańcuch, zwany także u swego wschodniego końca Kenczi Tau, był dopiero dokładniej zbadany przez Siemionowa (1857) i Gołubiewa (1859). Obydwa powyżej wspomniane łańcuchy składają się z granitów i syenitów, a w ogóle znajdują się tu najdawniejsze formacye, permskiej zaś i późniejszych, ani śladów się nie napotyka. Górskie przejścia są to tylko wąskie i niebezpieczne ścieżki, szczególniej w północnej części tego łańcucha. Przeciętna wysokość 2,700 m., a linia śniegowa nie spada niżej 3,650 m. Najwyższa granica porostu drzew 2,750 m., niższy pas lasów (750 do 1,600 m.) jest szczodrze obdarzony przez naturę i tu na stoku, spadającym do Ilijskiej równiny, znajdują się ruskie osady, jak twierdza Wiernoj, Sofjino, Nadieźdino i Kistek. Oprócz osiadłej ruskiej ludności w dolinach Zailijskiego A., na północnym stoku i w poprzecznej dolinie, koczują kirgizi wielkiej hordy, na południowym zaś spadku burutowie (zwani inaczej czarnymikirgi-zami). We wschodniej części Zailijskiego A. znajdują się obfite pokłady, zawierające śrebro, rudy ołowianej, a ze zwierząt spotykają się tu tygrysy, niedźwiedzie i dziki. 2) Siemireczyński A. czyli Dźungarski, ciągnie się na przestrzeni 325 kim. na północnej stronie rzeki Ili, tworząc w części granicę obwodu Siemireczyńskiego i Ilijskiej prowincyi chińskiej, a swemi południowo-wschodniemi odroślami łączy się z łańcuchem Erin Chabirgan, dochodzącym do gór Niebieskich.

S. A. od północy stopniowo się znniża ku jezioru Bałchasz, dzieląc się na gałęzie, z których najznaczniejszą jest Kopalska. Największe pod-niosłości S. A. nie przechodzą 3,100 m., a część głównego pasma i kopalskiego łańcucha dochodzi do linii śniegowej. Skład geologiczny i roślinność są tu zupełnie te same, co i w Zailijskim A., lecz górskie przejścia są o wiele dostępniejsze, a najważniejszem z nich jest Ujgen-łasz (2,125m.), który służy za drogę karawanom, idącym do Kul-dży. Ze śniegów S. A. wypływa siedm głównych rzek, które swą liczbą dały nazwę całemu krajowi, mianowicie: Lepsa, Baskan, Sarkan, Aksu, Bien, Karatał i Koksu. U północno-zachodniego stoku S. A. znajdują się ruskie osady: m. Kopał, Lepsinskoje, Arasanskoje, Koksujskoje, a w górach koczują kirgizi, na północ od rz. Karatał średniej hordy, na południe zaś wielkiej. W górach znajdują się pokłady rudy ołowianej ze srebrem i miedzianej, a na stoku chińskim kopalnie węgla kamiennego, dotąd mało wyzyskiwane, choć są nader bogate. 3) Kuzniecki A., na granicy tomskiej i jenisejskiej guhernii, ma długości do 650 km., a najwyższe punkty dochodzą do 2,250 m. Góry te ze strony południowej łączą się z łańcuchem Sajańskim, gdzie znajdują się ich szczyty najwyższe, Abakańskie góry, w części zaś północnej zniżają się i nabierają charakteru tajgi,

t. j. niewielkiej wyniosłości, porosłej dziewiczemi nieledwie lasami. Pod względem geognostycznym

K. A. zupełnie jest jednakowy z górami Ural-skiemi. Od r. 1830, rozpoczęto tu dobywanie złota z przepłukiwania piasków; na zachodnim stoku znajdują się przeważnie zakłady rządowe, a na wschodnim prywatne. Na łańcuchu północnym dzikie jabłonie i brzoskwinie tworzą liczne gaje; na wysokości 1,300— 1,500 m. poczyna się las iglasty, dalej przy 2,350—2,440 podniesienia, porost drzew się kończy, a przy 3,400—3,570 zaczyna się granica wiecznych śniegów. Od tych gór otrzymał swą nazwę Ałatański okręg, t. j. kraj wielkiej kirgiskiej hordy i czarnych kirgizów (kara-kałpaków), zajmujący Siemireczyński obwód i kraj Zailijski. Rozległość tego obwodu wynosi 394,395 kim. kw., a składają go powiaty: Kopalski, Wierny, Dzerkend, Karakol, Sergiopol i Piszkow sie-mireczeńskiego obwodu. U podnóżaSiem. A. i w części przez jego podgórze i odnogi, jest urządzona linia pikiet, t. j. droga, prowadząca z twierdzy Wiernoje i od rz. Ili przez Koksu, Kopał i Ara-san, z jednej strony do osady Lepsińskiej a do m. Ajaguz z drugiej.

Ałatyr. W pieśniach i zamawianiach ludu wiel-koruskiego pod tem nazwiskiem występuje „kamień biały na sinem morzu.” W pieśniach weselnych ukraińskich jest także wspominany „kamień biały na sinem morzu”, ale czy ma on jaki związek z kamieniem ałatyrem, niewiadomo.

Ałatyr, rzeka, wypływająca z północnej krawędzi południowego uwału na pograniczu guhernii Niżegorodzkiej, Tambowskiej i Penzeńskiej, w której po przebieżeniu 300 w. uchodzi z lewej strony do Sury, najznaczniejszego po Oce prawego dopływu Wołgi. Służy do spławu budulca i drzewa, obecnie mocno przetrzebionego, lub produktów fa-brykacyi leżącego nad nią miasta Ardatowa (ob.). Przy połączeniu Ał. z Surą leży miasto t. n., wzniesione przez Iwana 1У dla zabezpieczenia się przeciw tatarom po zdobyciu Kazania 1552 r. Mieszkańców 14,000, trudniących się drobnym przemysłem i handlem zboża, które spławia się Surą do Wasilsurska na Wołdze. Odbywa się tu pięć dorocznych jarmarków. Sohor katedralny, szkoła miejska, w pobliżu wyborna przystań. Powiat ałatyrski zajmuje 5,449 km. П,та 150.544 ludności, zamieszkałej w 301 osadach i jednem tylko mieście (powiatowem).    A-Sl-

Ałatyrska sekta, gałąź herezyi „Skopców“, która się rozwinęła głównie w Ałatyrze. Prze-wódzcą jej był kupiec Milutin, stąd też niekiedy zwie się milutyńską.

A. Sz.

A. Sz

Aj an.

rofe-

ultet

57 i 59.

Ałbazin (po mandż. Jaksa), nazwa pierwszej ruskiej osady, wzniesionej 1651 r. przez kozaka Jerofeja Chabarowa, a przez polaka N. Czerni-gowskiego obwarowanej i umiejętnie zagospodarowanej na lewym brzegu Amuru, przeciwko ujścia rzeczułki Emmri (dziś Ałbazichy), od której nazwę głównej rzeki wyprowadzają, pod 53° 28’ szer. płn., a 124° 20’ dług. Wytrwały opór osadników, którzy po trzykroć burzone przez chińczyków mury wznosili, dowodzi, o ile trafnie znaczenie tego stanowiska oceniali, aż w końcu Ro-sya traktatem nerczyńskim 1689 zrzekła się posiadania porzècza Amuru, z warunkiem, by dla utrzymania w wierze chrz. mieszkańców Ałbazina, jako jeńców do Pekinu uprowadzonych, dozwolonem zostało utrzymanie w stolicy państwTa duchownej misyi. Nadzieje jednak rozszerzenia wpływu zawiodły: nietylko misya podlegała ścisłemu, równającemu się niewoli dozorowi, ale potomkowie bohaterskich osadników rychło wynarodowieni zostali. Jedyna korzyść, jaką Rosya osiągnęła, było wytworzenie się między duchownymi wielu znawców chińszczyzny, z których ojciec Hyacynt (Ia-кинфъ Бичуринъ), między chinologami europejskimi zyskał uznanie. Po odzyskaniu poamurza zwy-brzeżem Mandżuryi do zatoki Possieta, umową Ajguńską przez Murawjewa, odznaczonego stąd przydomkiem Amurskiego, w 1858 wznowioną została pod tą nazwą osada na zwaliskach dawnej, która obecnie liczy blisko tysiąc mieszkańców (w 1881 roku 757), trudniących się częścią rolnictwem, częścią rybołówstwem, lecz od czasu, jak nad dopływem prawym Amuru, rzeką Sungari, po której swoboda żeglugi przez Rosyą zastrzeżoną została, odkryto ślady złotych piasków, drobnej dotąd osadzie wzrost zdaje się być na przyszłość zapewnionym.

Ałczyn, dawna nazwa silnego pokolenia kirgiskiego, które w początkach wieku XVIII, łącznie z siedmiu drobnemi rodami, stanowiło mniejszą hordę kirgizów.

Ałdan, rzeka we wsch. Syberyi, najznaczniejszy z prawych dopływów rz. Leny, wypływa z zach. stoku Jabłoń owego pogórza, które odtąd nazwę grzbietu Stanowego przybiera. Płynąc w górzystej miejscowości, z początku w płn.-zach. kierunku, po opuszczeniu gór, Ałdańskiemi nazwanych, (patrz poniż.), zwraca się raptownie przy m. Ał-dańsku na zachód i po przebyciu 2,200 kim. w 100 kim. powyżej Jakuckaj,wpada do Leny. Obfituje w rybę i dogodna do spławu, który niegdyś był znacznym, nim wodna droga przez dopływ Ałda-nu, Maję, z jej poboczną Judomą, dla ciężkiej przeprawy przez góry do Ochocka stopniowo zaniechaną nie została. Inne dopływy Ałdanu, z prawej strony: Tiumtoń, Uczur, Tra, Chanduga, Nora; z lewej zaś: Czampola i Amga.

Ałdańskie góry, stanowiące odrośle Stanowego pogórza, towarzyszą rzece tego nazwiska i wypełniają przestrzeń między nią a Indygirką. Pojedyńcze szczyty dochodzą do 4,200 m., lecz przełęcz tak zw. Kapitańska 2,800 pozwala na przebycie ich grzbietu z Ałdańska do Ochocka.

Skład tego pogórza jest wielce rozmaity, przedstawiając nagromadzenie skał krystalicznych: granitów, gnejsów, porfirów, do których na pin. dotykają pokłady osadowe, aż do formacyi Jurajskiej, a ku nadmorskiemu stokowi wulkanicznego pochodzenia, jako bazalty i trachyty. Przy jlej rozmaitości niebrak mineralnych bogactw w rudach żelaznych i ołowianych z przymieszką, jak w Nerczyńsku, srebra i złota, które tylko dla klimatycznych względów i drożyzny robotnika nie są wyzyskiwane.

Ałdoma, rzeka, biorąca początek na wschodnim stoku grzbietu gór Stanowych w Syberyi, płynie zrazu ku wschodowi, w kamienistem łożysku, następnie zwraca się ona ku północy, i zatoczywszy ponownie łuk ku wschodowi, wpada po stuwiorstowym biegu do morza Ochockiego, na północ od nadbrzeżnego miasteczka

And S

Ałferjew Sergiusz (* 1816—+ 1884), p sor terapii w uniwersytecie kijowskim. Fak medyczny ukończył w Moskwie, otrzymał stopień doktora za dysertacyę: „De hydrophobia contagiosa.” Mianowany profesorem w Kijowie, jeździł z polecenia rządu na południe Rosyi i do Konstantynopola dla obserwowania objawów tyfusu, tam grasującego. Rezultaty tych obserwaeyj ogłosił w „Wojskowej gazecie medycznej'’ r. 1856,

Dr, Ł.

Ałgan-goli, wyraz mongolski, oznaczający w pojęciu kałmyków straszną księgę, do której Erlik-chan, jeden z głównych burchanów kałmyckich, sędzia wszystkich zmarłych i władca piekła, wpisuje czyny ludzi za ich żywota na ziemi.

Ałkas znaczy gaj, a przedewszystkiem gaj święty. Wiadomo, że na wszystkich ziemiach litewskich istniały lasy, gaje, drzewa święte. Już Adam Bremeński (1068 r.) w „Descriptio insu-larum“ ks. IV pisze, że Sambitowie zabraniają chrześcianom przystępu do gajów i źródeł w mniemaniu, że samem wejściem chrześcianina ubliża się świętości gaju. „Oliverus Scbolasticus“ (1216 r.) mówi, że Prusowie wierzą, jakoby w gajach, których siekierą dotykać nie wolno, znajdowała się świętość jakaś (virtus) i wyrocznia. Duslurg (około 1326) ks. III r. 5 pisze, że Prusowie mieli gaje święte, w których nie wolno było drzew wyrąbywać, mieli pola święte, których nikt nie śmiał uprawiać, i wody święte, w których łowić nie było dozwolone. To samo powtarza za nim Mikołaj z Jerosina wiersz 4,009 i t. d. W brodach krzyżackich, napisanych w XIV wieku także, czyta my o świętych lasach, znajdujących się w Prusach, Litwie i na Żmudzi; jeden nazywa się As-swyjote (w kowieńskiem? bród 6-ty); pod Ragnitą las święty Rambine, dalej Säuten (bród 51J; pod Niemoksztami (br. 7), pod Jonandowem (br. 18). stały także lasy święte. Statuta Provincialia Ryskie z r. 1428 artykuł XIX wspominają o lesistych polach, w których prusowie, litwini i łotwa chętnie grzebią umarłych razem ze zwierzętami. Ważne wskazówki udziela Michał, biskup sambij-ski, w rozkazie wydanym około 1425 r. pod tytułem „Articuli per Prutenos tenendi“. Tu czytamy w artykule 1-ym: aby dyecezyanie na przyszłość żadnych zgromadzeń, ani schadzek uroczystych w lasach i gajach nie urządzali. Art. 4-ty: aby ani w lasach, ani w gajach, ani w domu demonów (bóstw) nie wzywali, ani ofiar, ani uczt pod żadnym warunkiem na tychże miejscach nie wyprawiali. Art. 7-my: aby żaden pruski mężczyzna, ani kobieta nie dopuszczali się żadnych nadużyć (abusus) ani bezeceństw (cibhominaciones) według obyczajów pogańskich, zwłaszcza jedząc i pijąc przy mogiłach i grobach, które w ich języku „Geten“ lub „Cappyn“ nazywają, słowem, äby tam zgoła żadnych biesiad ani uczt nie wyprawiali. Z polskich pisarzów o podobnych na Litwie i Żmudzi lasach pisze dosyć obszernie Długosz X. 113; za nim Miechowita, Gwagnin, Stryjkowski, Łasicki, Kojałowicz, których zdania, jako więcej znane, pomijam. Mosvidius w katechizmie z r. 1547 wspomina w przedmowie także o czci drzew. Markgraf Georg Friedrich wydaje około 1580 r. rozkaz, aby mieszkańcy powiatu Ragnickiego i Tylżyckiego nie uczęszczali do gajów w tym celu, aby tam czynić ofiary. Rostowski w r. 1587 mówi także o wycinaniu drzew świętych. Dauksza, w katechizmie z r. 1595, objaśniając 2-gie przykazanie, na zapytanie, kto je prze-stępuje, pisze: Ci, którzy cześć oddawają ogniowi, Zemine (bogini ziemi), żmijom i wężom (givates zalczius), Perkunowi (perJama), gajom (Ałkus acc plur), Medeinom (bogini lasów), Kaukom i innym biesom. I w ruskich latopisach znajdziemy przykłady, jak np. w Wołyńskiej kronice z ХП1 wieku czytamy: Mindog... w les, roszczenia ne wochożasze vnu i ne śmiejasze ni rozgy ułomiti. Co się tyczy Łotwy, i tam istniały lasy, gaje i drzewa święte, jak nas pouczają wspomniane Ryskie statuta i bulla Inocentego III z XII wieku, w której mowa o boskiej czci, oddawanej drzewom liściastym i źródłom płynącym. Więcej jeszcze materyału do czci lasów, gajów i drzew dostarczyłyby nam wizytacye dyecezyi z wieku XYI, XVII i XVIII; atoli, jeśli niektóre źródła drukowane dziś z wielką trudnością dla badacza są dostępne, cóż mówić o niedrukowanych sprawozdaniach, które obecnie nawet nie wiedzieć gdzie się znajdują. Wielce by się mogły przydać badania miejscowych, którzyby ukryty materyał odgrzebać, a istniejący, jeszcze niezapisany, zachować mogli. W pieśniach litewskich dotąd osobnej pieśni o lasach i gajach nie czytałem. Wiele materyału tkwi w geograficznych nazwach. Spro^is w swojim „Geograficzeskij słowar, dre-wnej źomoitskoj ziemli XVI stolietija”,Wilno 1888r. sporządzony ze 40-tu aktowych książek Rossień-skiego ziemskiego sądu, wymienia przeszło 20 nazw geograficznych, w których wchodzi wyraz Ałkas. E. Wolter w wydaniu katechizmu Daukszy, (Petersburg, 1886) na stronie 66 pod w. „ałkuś“ powiada, że do dziś dnia w Retowskiej parafii znajduje sięgaj, „ałkas“ zwany. We wsiTiłtagole, w poniewieskim powiecie znajduje się ogromne cmentarzysko, ałkas zwane, którego część zajął r. 1857 cmentarz katolicki i kaplica. Wiele nazw lasów z pogańskich czasów zawiera „Thesaurus linguae Prussicae” Nesselmanna; niewiadomo, czy to nazwy lasów świętych; inne źródła przytacza Wolter we wspomnianem miejscu. Toeppen „Hist. comparât. Geographiae” str. 25, uw. 130, wymienia święte las.y w Satnbii. We wschodnich stronach Prus mówiono Ełkas, skąd poszła nazwa miasta Ełk. Na Łotwie używano jedynie wyrazu Ełkas, a Elkowa wiara dziś znaczy, „wiara pogańska“. Z krótkiego zarysu widzimy, że obszary całej Litwy pokryte byłyświętemi Jasami i gajami, gdzie 1) zbierano się na wspólne modlitwy, czy wiosną dla uproszenia urodzajów, czy latem na święte kupały, czy na jesień po żniwach, dla podziękowania bogom za urodzaje. 2) w pewnych lasach chowano lub palono ciała, przy zachowaniu uroczystych obrzędów, do których należała obfita uczta i obfitsze picie piwa. Tu zbierano się na uroczystości żałobne w pewnych ustanowionych porach, dla uczczenia pamięci zmarłego. Ostatecznie w miesiącu „dusz” t. j. w październiku, solennie i z wielką uroczystością obchodzono, przez 4 tygodnie nabożeństwa za dusze zmarłych. Święta te nazywały się Iłges t. j. długie. 3) W tychże lasach znajdowały się wyrocznie, a głównie wyrocznie Ognia, które na Litwie zwały się Zinicze, w Prusach może Romove, a na Żmudzi, jak się domyślam, Zinicze, alboUgnele, albo Szvent-ugnele, od czego powstały dość liczne nazwy miejscowości np.: Ugiany i t. p. Do takich wyroczni chętnie się udawał w potrzebach swoich pojedyńczy człowiek, albo też gromady, lub państwo, aby usłyszeć głos bogów. Więc domyślam się, że ów Aids, o którym Łasicki prawi, że „angélus summorum deorum”, jest gajem świętym z wyrocznią, zwiastującą słowa bogów. O gaju, poświęconym wyłącznie jednemu bóstwu, Puszaitis, czytamy u Prae-toriusa p. 28. Że więcej takich być mogło, nie ulega wątpliwości, ale dowody byłyby pożądane. Ludzi zaś, (zdaje się niższą służbę kapłańską), doglądających lasów świętych i gajów, nazywano Mc-dziuronis; być może, że mieli także obowiązek wynajdywania w tychże lasach „drzew świętych”. Mnóstwo bowiem było drzew świętych, rosnących we wszystkich ziemiach litewskich. Każdy litwin przy nich się modlił, czy sam jeden, czy w gromadzie. Jeśli wogóle dęby, przy których najczęściej modlili się mężczyźni (Rostowski), i lipy, przy których kobiety się zbierały, bzy i klony, były w szczególnem zachowaniu, to znów drzewo każdej nazwy uważano za święte i za mieszkanie bóstwa, skoro pień wypuścił trzy główne gałęzie, które wyżej znów się zrosły. Do tych drzew wliczam „Kirnis” drzewo wiśniowe, o którem Łasicki na swój sposób pisze, że „Kirnis ma w swojej opiece wiśnie w pewnym zamku nad jeziorem; dla przebłagania bóstwa ciskają na wiśnie (właściwie na drzewo) zabite na ofiarę koguty i .zatykają zapalone świece woskowe”. W innem miejscu mówi, że Kirnis jest bóstwem opiekunem w Plotele. (Kirnis agri PloteJscii sin gularis deus). Takiem drzewem był sławny dąb w Romove, na którym

A. M.

fantazya Grunau’a umieściła trzech pruskich bogów, wyznaczywszy widocznie dla każdej z trzech gałęzi jednego. O gruszy Krauszis, urosłej w podobny sposób w ogrodzie wsi Niebudzyń i czcią wielką otoczonej, świadczy Praetorius p. 17; o świerku w tymże Niebudzynie (p. 16) i o dębie pod Ra-gnitą, także p. 16. Liczba drzew świętych ,da się jeszcze powiększyć dębem, ściętym przez Ś. Anzelma i przez króla Bolesława i t. d. Rys powyższy nie wyczerpuje przedmiotu, i jako pierwszy w swoim rodzaju o Litwie, wyczerpnąć go nie może. Pierwszym brakiem okazuje się, że nie znając mytologicznej różnicy między lasem świętym, a świętym gajem, razem o nich mówiliśmy, a różnica być powinna, skoro źródła osobno mówią o świętych lasach i świętych gajach. Następnie liczba ich da się o wiele powiększyć, jak również przykłady drzew świętych. Dlatego pożądaną byłaby monografia; byłaby to praca w porę, wdzięczna dla autora i czytelnika, zwłaszcza litwina, a co główną jest rzeczą, ważna dla nauki, która dotkliwie uczuwa brak podobnej monografii. Podręcznikami szerszego zakresu są: Boeticher „Baum-kultus der Hellenen“ i Mannhardt „Baumkultus der Germanen“, gdzie o litewskiem wierzeniu wspomina.

Ałmazow Borys (* 1827 — -j- 1876), poeta ruski, ogłaszał w czasopismach humorystycznych różne wiersze, w których ośmieszał lub parodyo-wał współczesne stosunki literackie; nadto wydał wolny przekład „Pieśni o Rolandzie” (1869), Jego „Стихотворенш” wyszły w r. 1874.

Ałta V. Ołta ob. Aluta.

Ałtait (miner.). Minerał nazwany tak przez Haidingera, jest tellurkiem ołowiu Gustawa Ro-sego. Krystalizuje w szereg foremny, jakkolwiek występuje w postaci skupień ziarnistych, ale z łu-pliwością sześcienną. C. wł. 8.1—8.2; Tw. 3 — 3.5. Barwy cynowo-białej z odcieniem i naleciałością żółtawą. Wzór chemiczny: PbTe, z 38.22 telluru i 61.78 ołowiu, którego część zastąpiona bywa l°/₀ srebra. W kolbie się topi; w rurce szklanej daje wokoło próby obrączkę z białych kropelek, a wydzielająca się przytem para osadza się jako biały nalot topliwy. Pod dmuchawką na węglu barwi jej płomień na niebiesko; w płomieniu odtleniającym stapia się w kulkę, dającą się ulotnić prawie caikov/icie, przyczem wokoło tworzy się na węglu błyszcząca metaliczna obrączka, a dalej za nią brunatnawo-źółty nalot; w kwasie azotnym łatwo się rozpuszcza. Znajduje się w Bontdu między Dolgelly i Barmouth w północnej Walii; w kopalni Zawodyń-skiej na Ałtaju; w okręgu Calaveras w Kalifornii; w kopalni Red-Cloud w Colorado i w kopalni Condoriaco w Chili.    K-J-

Ałtaj (po mongolsku Ałta-iinoola, a po chińsku kin-szan, co znaczy złote góry). Najwięcej z czterech górskich systemów Środkowej Azyi wysunięty na północ, nie jest właściwoe pa-mem gór, lecz bryłowatem pogórzem, gdyż składa się z oddzielnych grup, przedzielonych licznemi bardzo dolinami, a licz niej czerni jeszcze płasko-wzgórzami. Długość Ą. wynosi 1,447 km., a przestrzeń, jaką pokrywa, 429,000 km. kw. Do Ałtajskiego pogórza zaliczano dawniej (przed,Pal-lasein) całą, silnie rozgałęzioną kończynę Środkowej Azyi, od Dżungarskiej równiny przy jeziorze Zajsańskiem aż do wybrzeży morza Ochockiego. Od 120° wschód, dł. daje się spostrzegać zmiana normalnego kierunku z zachodu na wschód i górskie łańcuchy zwracają się ku północnemu wschodowi; nadto poczyna się inny górski system, należący do innej geologicznej epoki, skutkiem więc tego, stosownie do zdania Humboldta, za Ałtajskie uważane są tylko góry, położone między 47° i 55° pdłn. sz. i między 100° i 12r>° wschód, dł., t. j. ciągnące się na 1,500 km. do górnej Sielengi i górnego Orchanu i okalające źródła Irtysza, Obi i Jenisieju. Główny łańcuch tego systemu najwięcej wysunięty na zachód, — właściwy Ałtaj — dochodzi 2,000 m. wysok., a w jego wschodniem przedłużeniu zasługuje na uwagę, oblana przez Jenisiej, Tajańska górska sterta, w której Munkusardik dosięga 3,473 m. wyso-ści, i góry Tanna-Ooła, t. j. pałacowe, mające od jez. Ubsa-nora do źródeł bielengi i jeziora Kosogoła więcej niż 600 km. długości. Tam Ałtaj dzieli się na ruski na północy i chiński na południu, od dopływu Irtysza, Buchtarmy, i stanowi jednolitą górską grupę. Górne części położonego między Buchtarmą i jeziorem Zajsańskiem południowego A. noszą nazwę Norymskich Alp i Kuczumskich Alp. Na wschód rozciąga się do góry Kujtuna niedostępny i pokryty wiecznemi śniegami łańcuch Wielkiego A., porosły na północnym stoku sosnami i modrzewiami, od którego oddziela się ku południowemu-wschodowi przy Kajtunie Ektag-Ałtaj. Część właściwego A., nazywana także górami Koływańskiemi, od głośnego niegdyś ze swych bogactw kopalnianych zakładu, i stanowiąca prawie czwartą część pogórza, ciągnie się od Zmieinogorskich zakładów górniczych ku północo-wschodowi od Semipałatyń-ska i połączenia Uby z Irtyszem, do Teleckiego jeziora (520 m. nad poz. morza) i wypływającej z niego rzeki Bija, łączącej się z Katunią. Mieszkańcy dzielą szczyty A. na Biełki, (pokryte wiecznym śniegiem), Czerny t. j. porosłe iglastym lasem, i Gołki zupełnie skaliste. Rosyjski A. właściwie nie jest górską kończyną, lecz potężnem przedgórzem bryłowatej wyniosłości, puszczającej następnie odrośle w Barabińskie i Kirgiskie Stepy, i prócz od wschodniej części, gdzie się styka z Śajańskiemi górami, ze wszystkich stron jest otoczony równinami, zlewającemi się z Azyatyc-ką niziną, od południa zaś nie wznoszącemi się wyżej jak na 585 m. Na północy silnie rozgałęzione łańcuchy mają przeważnie kierunek z zachodu na wschód i rozbiegają się w kształcie wachlarza. Czychaczew z kierunku osi i położenia, odróżnia wschodni i zachodni A., rozdzielony przez rzeki Katunię i Ob, z których pierwsza kieruje się ku północnemu zachodowi, druga ku północo-wschodowi. Najwyższym szczytem, który się znajduje na miejscu przecięcia się dwóch osi jest Biełucha, wspaniały niedostępny górski olbrzym, mający 3,350 m. wysokości i pokryty grubą warstwą nigdy nie topniejących śniegów; na południowym zaś stoku znajduje się lodowiec, będący źródłem Katuni. Inne szczyty mają od 2,430 do 2,730 m. wysokości. Średnią wysokość A. liczą na 1,600 m, linia śniegowa znajduje się na podniesieniu 2,150 m., a oddzielne szczyty dochodzą do 3,000 m. i więcej wysokości. Rozmaitość barwy i kształtów skał, niezmierna obfitość potoków, dodają górskiemu krajobrazowi nader wiele rozmaitości i wdzięku. Piękności te natury spotykają się prawie wyłącznie w południowym A., za to w północnym, zroszonym przebiegiem rz. Bij i, pokrytym niezmiernemi iglastemi lasami i zwanym z tego powodu Czarnym Ałtajem, a składającym się prawie z jednolitych mas, widoki są imponująco-wspaniałe. Pojedyncze łańcuchy rozgraniczają się wszędzie płaskowzgórza-mi, pokrytemi śniegiem, lub trzęsawiskami, na ich zaś urwistych stokach rosną tylko nikłe i małe brzozy, pomiędzy któremi liczne bardzo stada łosi i reniferów znajdują obfite pastwisko. Roślinność stepowa nie spotyka się powyżej 325 m., leśna pomiędzy 325 i 1,300 m., alpejska od 1,300 do 2,050 m. na stronie północnej, na południowej zaś do 2,370 m. wysokości, poza którą poczyna się już granica śniegów, pozbawiona prawie zupełnie wszelkich śladów roślinności. Podnóża gór pokryte są topolami, tarniną i bujną trawą; stoki zaś i urwiska iglastemi lasami, składającemi się z modrzewi, sosen i sybirskich cedrów, które obficie podszywa śliczna brzezina. Brzoza rośnie do 1,460 m., a modrzew i inne drzewa, chociaż skarłowaciałe, dochodzą jeszcze do większych wysokości, na najbardziej zaś wyniesionych płaskowzgórzach ścielą się maleńkie, nikłe sosenki (kosodrzewina). Na północ od pięknego jeziora Teleckiego (Ałtyn-nor), dochodzący do 1 600 m. wysokości, łańcuch Kuźnieckiego A., okolony z jego wschodniej strony górnym Tomem, następnie łączy się z pasmem gór Abakańskich, mających kierunek północny. Najwyższe szczyty, przechodzące za granice wiecznego śniegu, znane są pod nazwą miejscową biełków, które najgęściej są rozrzucone w centralnym pasie A., a mianowicie w olbrzymiej grupie Katuńskich słupów (Столбовъ) i Czujskich biełków. W A. znajduje się wiele bardzo lodowców, zupełnie podobnych do alpejskich, a jeziora, położone w górach, mają tenże sam alpejski charakter. Roślinność A. bardzo bogata i należy do oddzielnego typu, znanego pod nazwą ałtajskiej flory; uprawa zboża dochodzi do zadziwiającej dla klimatu Syberyi wysokości, mianowicie 1,200 a nawet do 1,400 m. podniesienia nad pow. morza. Ze zwierząt na północy znajdują się jelenie i renifery, gdy na południu pasą się wielbłądy i zabiegają tygrysy. Co do układu geologicznego i ludności ob. Ałtajski Okręg górniczy. A. był zwiedzany i szczegółowo badany przez wielu uczonych, którzy podali jego opis: W przeszłym wieku Gmelin (1751), Pallas (1788) i Müller; w bieżącym

8paski (1818), Getier (1836), Uratis (1839). Humboldt (1844), Śołowiew (1844), Czycbaczew (1845), Gulajew (1850), Hagenmejster (1854), Potanin (1859), Rose, Cotta i in.    в< к-

Ałtajski obwód górniczy, lub koływańsko-woskresieński, jest jednym z najbogatszych pod względem kopalnianym w Rosyi, rozciąga się na 900 km. na północ od 49° półn. sz. i na 750 km. na wschód od 95° wschód, długości, zajmuje powiaty: kaiński, barnaulski, kuzniecki i bijski, oraz najbardziej wysunięte na południe obw. gub. Tomskiej. Powierzchnia zajmuje więcej niż 483,000 km. □, a ludność wynosi około 560,000 m-ców. Przeważną część ludności stanowią włościanie i górnicy, którzy częścią osiedlili się we wsiach, częścią pozostali przy zakładach; znajdują się także, choć nieliczne, miejscami koczujące plemiona. Dolina Obi, Alia i Szulby dzieli obwód na dwie nierówne części, z których wschodnia, bardziej wzniesiona i lesista, ma klimat surowy, lecz jest odpowiednią dla rolnictwa, grunta bowiem posiadają znaczną ilość czarnoziemu. Zachodnia część stanowi między Obią i Irtyszem falistą, zupełnie bezleśną równinę, przerżniętą tylko wolno płynącemi strumieniami, tworzącemi jeziora i bagniska, obfituje w sól kuchenną i gorzką; grunt jest także dość urodzajny, a dzięki łagodniejszemu klimatowi, chów bydła nieźle się udaje. W Barnaule średnia temperatura roczna wynosi 0°, a roślinność, skutkiem suszy, o wiele jest słabszą, aniżeli w okolicach górskich Ałtaju. W obwodach górniczych sieją zarówno ozime jak jare żyto, jęczmień, owies, pszenicę, w ogrodach zaś: mak, kapustę, buraki, ogórki, a nawet uprawiają kawony, dynie, kartofle i tytoń. Hodowla daje doskonałe konie, bydło rogate, owce i kozy; świń niewiele, ale obfitość drobiu i pszczół, a od niedawna zaczęto hodować mozale (aervus то-zal), których rogi bardzo są cenione przez chińczyków. Rybołówstwo w jeziorach i rzekach jest bardzo zyskowne, a polowanie dostarcza soboli, gronostai, popielic i innych gryzoniów, borsuków, rysi, lisów, niedźwiedzi, wilków, łosi, jeleni, dzików i t. d. Miejscowa ludność należy do nader pracowitych, lecz oprócz zajętych w kopalniach i zakładach górniczych brak jest rzemieślników. Handel cały spoczywa w rękach wędrownych kramarzy, zwanych tutaj „suzdalcami”, którzy corocznie przybywają z Moskiewskiej i Włodzimierskiej gubernij. Główna masa A. składa się z krystalicznych i metamorficznych osadowych skał i przeciętych świeższemi wtryśniętemi żyłami granitu, porfiru, serpentynu, z gniazdami grafitu. Osadowe skały należą do okresów: sylurskiego, dewońskiego i węglowego, gliniasty grafit w pomieszaniu z piaskowcem, kwarcytem i wapieniem. Żyły kruszcowe napotykają się w postaci nieregularnych gruzłów, w towarzystwie złoża, powstałego ze szpatu, kwarcu, z siarczykami i produktami pochodzącemi z ich roskładu. Formacyj należących do późniejszego okresu nie spotyka się zupełnie. Dopiero u podnóża gór znajdują się świeższe napływowe formacye i należące do dyluwial-

nego okresu, tak, źe przypuszczać należy, iż ob- I szły w r. 1746 wszystkie kopalnie i zakłady, bę-szerna przestrzeń między Północnem i Czarnem dące poprzednio własnością Demidowa, Złoto morzem zaczęła się pokrywać wodą dopiero otrzymuje się przeważnie przez przepłukiwanie w okresie dyluwialnym. Na północ od Ałtaju, piasków i przez wytapianie z zawierających je spotyka się właściwa formacya węgla kamiennego, różnych połączeń srebra. Od czasu odkrycia złota ciągnąca się na wielkich przestrzeniach aż do w r. 1815, aż do r. 1849 ilość otrzymywana co-okolic Tomska. Liczba wyzyskiwanych kruszco- rocznie wzrastała; odtąd zmniejszać się zaczęła, wych pokładów w A. dochodzi do kilku tysięcy, jednak w r. 1887 dochodziła do 300 pudów (50 a większa ich część znajduje się w zachodniej metr. cent.) t. j. stanowiła l/₇ całej ilości otrzy-stronie pogórza. Otrzymuje się z tych kopalni manej w Rosyi. Dobywanie srebra rozpoczęło się w części srebro, w części miedź, a także złoto, w r. 1743, w r. 1877 otrzymano 613 pudów ołów, cyna i bardzo wiele żelaza. Bogactwo Ał- (102 m. c.). Najznaczniejsze pokłady rudy srebr-tajskiego pogórza znane już było oddawna; po- nej znajdują się około Zmieinogorska, na wyso-dług świadectwa jednego z pisarzy byzantyjskich kości 403 metr. i tylko z tych kopalni otrzy-z VI w., A. nazywał się „złotemi górami”. Li- mano od 1745 do 1854 r. 82,161 pud. srebra;

У. ■

W-:

2 с Ulf

Нн

jjpjj

Lj;

V.v.s

w Ж

^ ■ --г t-ir ;

шт

É -■ ■■ ■■

Щг-    I

li

: ' '    , '

g'

у ж:. Ш

&ЩКрГ~

i'

il

mm

tyV,    ~ ~

Pi

*жЯт

Fig. 251 AłtaJsWe góry.

czne ślady mieszkań dawnej, znikłej zupełnie, pierwotnej ludności, zwane czudzkiemi kopalniami, posłużyły za wskazówki przy otwieraniu kopalni i budowie zakładów. Piotr W. wyprawił do Irtysza i jeziora Zajsańskiego w r. 1715 wojenną ekspedycyę, która jednak nie przyniosła żadnych rezultatów; a w r. 1720 wystawioną została nad Irtyszem ważna twierdza, Ust’kamienogorsk.—Miedź znalezioną została w r. 1723 w pobliżu Koływań-skiego jeziora, i w 1725 r., pod kierunkiem Nikity Demidowa, założono pierwszą hamernię miedzi „koływańską”, która następnie dała swą nazwę całemu obwodowi. W r. 1731 zakłady te przeniesione zostały do Barnaulu, głów. ogniska rozległych kopalni, pod zarząd bowiem rządowy prze-teraz jednak nic są już tak bogate. Rozwój pro-dukcyi żelaza datuje się od czasu znalezienia pokładów węgla kamiennego. A. dostarcza wiele bardzo szlachetnych kamieni, a mianowicie: jaspisu, chalcedonu, karniolu i t. p. W ogromnych zakładach koływańskich szlifują a następnie odsyłają dla ozdoby pałaców cesarskich granit, porfir, marmur i t. p.—Porów. „Der Altai, sein geologischer Bau etc.” (Leipzig, 1871). „Сборникъ статическихъ св’Ьдкшй о горнозаводской промышленности Россш.

Ałtajskie języki. Nazwa ta obejmuje znaczną liczbę języków budowy aglutynacyjnej, czyli zlepiającej, albo przyczepkowej (ob. str. 275 Enc.j, któremi mówią ludy północnej i środkowej Azyi.

Posiadają one właściwość, zwaną harmonią samogłosek, która polega na tern, źe odpowiednio do samogłoski, zawartej w pierwiastku, zmienia się i samogłoska przyrostka, bezpośrednio po nim następującego; wskutek tego samogłoska twarda ostatniej zgłoski pierwiastku wymaga również w przyrostku twardej samogłoski, miękka zaś — miękkiej; np. wyrazy tureckie: agha ojciec, äsä niedźwiedź, ogho dziecię, mają w liczbie mnog. formy: agha-lar (ojcowie), äsä-lär, ogho-lor, gdzie ten sam przyrostek *lor, tworzący liczbę mnogą, zmienia swą samogłoskę, stosownie do samogłoski poprzedzającego pierwiastku; podobnie: agha-ttan (od ojca), äsä-tt'dn (od niedźwiedzia), ogho-tton (od dziecka) i t. p. Pomiędzy dźwiękami, oprócz samogłosek, znanych i w językach europejskich, języki ałt. posiadają także dwugłoski: ai, ei, oi, ua, ue, ao..., a nawet, jak w jęz. ja-kuckim, trzygłoski: iai, iäi, uoi, üöi. Ze spółgłosek wszystkie języki ałt. posiadają spółgł. gardłowe, brak tylko h mongolskiemu i mandżurskiemu; jakucki nie ma spółgł. ś (sz), z, f, v; w tureckim nie masz ń; jakucki i turecki nie posiadają przednio-językowych c, dz, mongolsko-bu-ryackim brak wargowej f. Budowa wyrazów w tych językach polega na przydawaniu do pierwiastku pewnych przyrostków, w skutek czego mowa ludów ałtajskich składa się ze zbitek jedno-, dwu- i wielozgłoskowych; ma to miejsce również i w językach uralskich (ob.), pierwiastki jednak i przyrostki jednych i drugich są różne i skład owych zbitek wyrazowych odmienny; nadto języki ałtajskie nie mają tego bogactwa form imiennych dla wyrażania wszelkich stosunków przestrzeniowych, jak to ma miejsce w jęz. uralskich. Formy przypadków w jęz. ałtajskich przypominają swoją stroną wewnętrzną przypadki de-klinacyjne języków indu-europejskich ; tak np. w języku mongolsko-buryackim mamy: nom. ärä (mąż), acc. ärägi, gen. ärä-m, dat.-locat. ärä dur, abl. ärä-ätsä; lub: lama (duchowny), lamai-gi—lamai-ji, lama-in, lama-da, lama-ha\ w licz. mnog. ärä-s, ärä-s-i, äräs-un, äräs-dur, ärd-s ätsä; zaś: lama-nar, lama-nar-i, lama-nar-i lama-nar-ta, lama-nar-aha i t. p. Liczb w deklinacyi i w formach słownych jest dwie. Słowo albo nie posiada wcale form rozwiniętych i nie odmienia się, jak np. w mongolskim i mandżurskim, albo też posiada pewne przyrostki orzeczeniowe (sufik-sy predykatywne), wytworzone z'zaimków osobowych; przyrostki takie, dodawane są do osnów nie tylko słownych, ałe i imiennych, i stanowią wraz z niemi zupełne wyrażenia słowne; tak np. w jęz. buryackim do rzeczownika oroś (ro-syanin) dodane przyrostki orzeczeniowe: -Ы, tsi..., tworzą wyrażenia: 1. os. oros-bi (ja jestem rosya-ninem), 2. oros-tsi (ty jesteś ros.), 3. oroś (on jest r.); 1. 1. m. oros-bide (my jesteśmy ros.), 2. oros-te (wy jesteście ros.), 3. oroś (oni są ros.), z przymiotni kiem jike (wielki) przyrostki p, ś,... dają wyrażenia: 1. jike-p (jestem wielki), 2. jike-ś (jesteś w.), 3. jike (jest w.); 1, jikc-bde (jesteśmy wielcy), 2. jike-t (jesteście w.), 3. jike (oni są w.), ze słowem Ы (być): 1. bi-p (jestem), 2. bis, 3. bi] 1. bi-bdi, 2. bi-ł, 3. Ы i t. p. Dla historyi mowy ludzkiej języki ałtajskie są pierwszorzędnej wartości, w nich bowiem unaocznia się cały proces morfologicznego rozwoju klas językowych, Języki tu należące przedstawiają pod względem fleksyi dwa stopnie: 1. stop eń nieskła-dania czyli jednozgłoskowości (jęz. mandżurski i mongolski) i 2. stopień zlepiania, oz. aglutyna-cyi, który w swem najwyższem rozminięciu zbliża się do istotnej fleksyi (jęz. tunguski, buryac-ki, jakucki, turecki). W obrębie więc języków ał. daje się śledzić stopniowy rozwój mowy ludzkiej od jednozgłoskowości do aglutynacyi, t. j. rozwój, jaki w rodzinie języków n. do europejskich już przed tysiącami lat się dokonał.—Podział języków i ludów ałt. Języki ałt. dzielą się na 3 główne gałęzie: tunguską, mongolską i turecką. I. Gałąź tunguska obejmuje ludy tunguskie i mandżurskie. Tunguzi zamieszkują rozległą powierzchnię wschodniej Syberyi od rz. Je-niseju aż do kraju Czukczów i koryaków na wschód; liczba ich jwynosi zaledwie 70,000. Mandżurowie mieszkają w Mandżuryi; do nich należą także lamutowie czyli tungusowie nadmorscy, mieszkający nad m. Ochockiem i częścią w zachodniej Kamczatce, oraz tak zwani szybowie, mieszkańcy doliny lii, na granicy rosyjsko-chińskiej.

II. Gałąź mongolska, w której rozróżniają się 3 rodziny: 1. mongołowie wschodni, t. j. mieszkańcy t. zw. Mongolii, graniczącej na północ z Syberyą, na połud. z Chinami, na wschód z Mandżuryą, na zachód z Tataryą górną; z tej właściwej ojczyzny mongołów wyrosły inne odnogi, sięgające ku północy poza pustynię Gobi, a ku południowi aż do Tybetu; 2. mongołowie zachodni (ölöt) albo kałmukowie (po tur. khali-mak), których pierwotną siedzibą była Dźunga-rya. Stąd część ich przeszła w różne okolice na zachód, część znaczna ku górom Ałtajskim (czarni kałmukowie), ku stepom kirgiskim, a następnie nad rz. Ural, Wołgę i inne; 3. bur y a ci, zamieszkujący część południową gub. irkuckiej i kraj dokoła jeziora Bajkału; liczba ich dochodzi 100,000. Pochodzenia mongolskiego są też plemiona aimaków i hazarahów, mieszkające w północno-wschodnim Eranie, pomiędzy Hera-tem i Kabulem, skąd sięgają aż do półn.-zacho-dnich [Indyj. Język ich jest gwarą mongolską z pewną przymieszką perskiego. III. Gałąź turecka, ciągnąca się od wybrzeży morza Śródziemnego aż poza lodowate brzegi rz. Leny. Pi r-wotną siedzibą ludów i języków tej gałęzi jest Turkestan; skąd następnie w różnych kierunkach rozszerzali swe zdobycze w ród ludów trzech części starego świata. Główniejsze plemiona tureckie były: ujgurowie, uzbekowie i seldżukowie. Obecnie gałąź turecką stanowią: 1. jakutowie, plemię najbardziej na północo-wschód wysunięte, mieszkają w liczbie 200,000 przeważnie po obu brzegach Leny, pomiędzy tunguz uni. Język jakucki (będący dziś językiem świata handlowego w Jakucku) pomiędzy znanemi tureckiemi odznacza

Fig. 252'. Formv krystalograficzne ałunu-

je wprost A., dodając przymiotnikowo znaczenie obu metali — tak np. (S0₄).t A1₂K₂.24H₂0, A. glinowo - potasowy; ale biorąc naprz. (Se0₄)4 Mn₂Na₂.24H₂0, musimy w nomenklaturze zatracić analogię i związek nazwać selenianem manganu i sodu.—Najwięcej znaczenia praktycznego ze wszystkich posiada A. glino-potasowy. Jest to sól bezbarwna, z c. wł. 1,75; rozpuszcza się w 7 — 8 cz. na wagę wody przy zwykłej temp., a w V₃ cz. przy wrzeniu; ogrzewany, topi się, a raczej rozpuszcza w swej wodzie krystalizacyi przy 92°, poczem ciecz ulega wrzeniu, woda uchodzi w najznaczniejszej części w postaci pary, a pozostaje masa wzdęta, gąbczasta, zwana ałunem palonym, która przy silniejszem ogrzewaniu wydziela kwas siarczany. Roztwór wodny A. ma odczyn kwaśny, ponieważ sole tak słabych zasad, jak glinka, w roztworach ulegają dysocyacyi

Ałtyn, nazwa niegdyś nadawana w Rosyi mo- kwas i wodan metalu. Jeżeli do roztworu doda-necie trzykopiejkowej. Do tej pory gmin zdaw- my nieco glinki, wapna albo alkali, tyle jednak,

się największą, starożytnością i jest jakby san-skrytem języków tureckich; 2. tak zwani tata-rzy syberyjscy, (t. j. plemiona tureckie, zmieszane z samojedami i finnami), których odróżniamy 3 grupy: a) tatarzy tobolscy i tomscy (około 40,000 inieszk.), b) tat. jenisejscy (ok. 22,000) i c) kałmukowie biali, zwani teleutami, w gub. tomskiej (4,000), niegdyś byli kałmukami, obecnie zaś zupełnie sturczeni; 3. czarni kirgizi albo kara kirgizi, inaczej borutowie, mieszkający w t. zw. Turkestanie chińskim, w okolicach od Tianszanu i wybrzeży Issyk-kulu aż ku Kokan-dowi iw części Pamiry; 4. kirgizi albo kozacy, najbardziej z plemion tureckich rozprzestrzenieni; dzielą się na trzy hordy: wielką hordę (Taszkent, Turkestan...), średnią hordę (około jez. Bałkasz aż do źródeł Tobołu) i małą hordę (na północ od jez. Aralskiego i Kaspijskiego); 5. u z be к o wie, których siedziby ciągną się od Tataryi chińskiej, przez Bucharę, Chiwę aż do m. Kaspijskiego; 6. tur к oma ni na połud. od rz. Arnu (Oksus) aż do Azyi mniejszej; 7. kara-kał pak i na połud. od jez. Aralskiego; 8. no-gajowie, mieszkający między m. Czarnem iKa-spijskiem, nad Kubaniem, Kumą, przy ujściach Wołgi i w Krymie, silnie zmieszani z mongoła-mi; 9. karadżaj o wie, na północno-wschodnim stoku Kaukazu; 10. kumy колу i e w półn.-wsch. Kaukazie między Terebiem i Sułakiem, na wschód od Czeczeńców; 11. turcy basyańscy w północnym Kaukazie na połud.-wschód gór Elburs;

12.    t. zw. tatarzy kazańscy, będący pozostałością mieszkańców państwa tatarskiego Kip-czaku nad Wołgą; liczba ich dochodzi do miliona, mieszkają w guber. kazańskiej, orenburskiej, samarskiej, stawropolskiej i sąsiednich okolicach;

13.    Osmanowie (osmanly), stanowiący ludność

Turcyi europejskiej, części Azyi mniejszej i części Afryki. Ze stanowiska językowego do rodziny tureckiej należą także: baszkirowie, na południowych stokach Uralu, czuwasze, nieszczery асу i teptyerzy, mieszkający nad Wołgą w gub. kazańskiej, permskiej, wiackiej, orenburskiej i innych. Do tegoż szczepu ałtajskiego zaliczają się także z ludów zaginionych pieczeniegowie, mieszkający niegdyś w okolicach nadwołźańskich, oraz ku ma ni, którzy w w. XI i XII pustoszyli okolice nad Dniestrem, Dnieprem; język ich zbliża się bardzo do wschodnio - tureckiego. — Literatura: Fried. Müller, „Grundriss der Sprachwissenschaft“ T. II, cz. 2, str. 186 nst. Wiedeń 1882, i tegoż: „Allgemeine Ethnographie,” 2-gie wyd. 1879, str. 385 nst. Radloff, „Vergleichende Grammatik der nördlichen Turksprachen” 1882. E'r. Misteli, „Ueber den altaischen Sprachtypus” 1883. A. Castrén, „Ethnologische Vorlesungen über die ural-altai-schen Völker.” S. Petersburg 1857,—i inne artykuły w Archiwum Ermana, t. III, IV, XI i in.    A- A- K

I kową srebrną monetę pietnastokopiejkow.i nazywa „piati-ałtynnik”.

Ałun. Nazwą ałunów chemia obejmuje wielką liczbę związków, posiadających następujące wła- . sności ogólne: są to sole, pochodzące od kwasu siarczanego, albo analogicznych z nim—selenne-go, telurnego i t. p., przez zastąpienie wodoru w jednej części glinem albo innemi metalami z nim analogicznemi, to jest tworzącemi tlenniki zasadowe wzoru ogólnego M₂0₃, więc żelazem, manganem, chromem i t. p., a w innej części metalami jednowartościowemi, jak potasowce i analogiczne z niemi — amon i amony złożone organiczne; sole te krystalizują się zawsze z 24 czą^ steczkami wody, tak, źe wzór najogólniejszy ałunów będzie:

(KOJ, M? Ml, . 24H,0, gdzie R0₄ może znaczyć S0₄, Se0₄, Te0₄ i t. p., Al₂, Fe₂, Mn₂, Cr₂ i t. p., MT₂=r:K₂, Na₂, (NB₄)₂, (HNH₂CH₃)₂ it. p. A., jak widzimy, może być bardzo wiele, wszystkie zaś odznaczają się tern, że krystalizują się w jednakowej postaci ośmiościanńw z szeregu prawidłowego (fig. 252), które zbierają się zwykle w grupy czyli druzy (jak na fig. 253). Na tych związkach została poraź pierwszy spostrzeżona ważna zasada jednokształtności, czyli izomorfizmu, (ob.) i stą'd A. mają ważne znaczenie teoretyczne. Nomenklatura tych ciał pozostawia nieco do życzenia we wszystkich językach; dopóki jeszcze idzie o związki, w których R0₄~-S0₄, nazywamv

>-

.4-

na

Encjklopedya Powszechna iluitr

-ШЩ

i.

JJ,

g-

шВШ

Zn.

żeby pozostał przezroczystym, to przy parowaniu jego przy zwykłej temp. otrzymujemy kryształy sześcienne, w składzie swym nieróźniące się wszakże od ośmiościennycb. Dawniej sądzono, źe sześcienny A. jest od ośmiościennego czystszy, zwłaszcza kiedy posiada barwę czerwonawą od wydzielonego wodanu żelaza, który przy rozpuszczaniu pozostaje w osadzie. Uważano to za dowód, że żelazo nie przechodzi do roztworu, co daje pewność, że A. nie będzie zmieniał barwników. Taki A., zwany rzymskim, gdyż dostarczały go pewne fabryki, położone w dawnem Państwie Ko-ścielnem, dziś naśladują, dodając sproszkowanej cegły. Z innych A. niejakie znaczenie praktyczne posiada jeszcze A. glinowo'amonowy (S0₄)4 A1₂(NH₄)₂.24H₂0, który współzawodniczył w użyteczności z poprzednim w czasach, kiedy sole potasowe były jeszcze drogie, amoniak zaś miał mniejsze niż obecnie zastosowania. A. glinowo-sodowy, (S0₄)₄ Al₂Na₂ . 24H?0, ze wszystkich najtrudniej i najgorzej krystalizuje się, niełatwo go więc oczyścić od ciał obcych, a stąd nie ma szerszych zastosowań. A. chromowo - potasowy, (S0₄)₄ Cr₂ K₂.24H₂0, żelazno-potasowy, (SOJ4 Fe₂ K₂.24H₂0 i żelazno-amonowy, (S0₄)₄ Fe2 (NH₄)₂.24HaO, mają pewne znaczenie. Pierw-

: j=-5 -_S_Ы

ШчШЯ

'”*£-

§f

Fig. 253. Ałun.

szy jako najzwyklejsza sól, odpowiadająca tlen-nikowi chromu, łatwa do otrzymania, a nawet stanowiąca niekiedy odpadek (np. ze stosów Bun-sena o jednej cieczy), jest materyałem do otrzymania wielu związków chromowych. Dwa pozostałe mają zastosowania farbierskie, jako łączniki żelazne. W przyrodzie spotykamy niekiedy ałun zupełnie czysty i w postaci krystalicznej, daleko częściej jednakże przesiąka on gliny i łupki i bywa zanieczyszczony rozmaitemi obceini ciałami. Tworzy się on ciągle i w czasach obecnych w okolicach wulkanicznych, gdzie wśród gazów, wydzielanych przez kratery, stale znajduje się dwutlenek siarki. Ciało to bowiem utlenia się w powietrzu i łączy zarazem z wodą, przyczem powstaje kwas siarczany, a ten, działając na mate-rye ziemiste, zwłaszcza na lawy, daje początek A.

W dawniejszych czasach produkcya A. z tych źródeł naturalnych była dość obszerna i ważna, dziś jednak stanowi szczątkową gałąź przemysłu wobec urozmaiconych i udoskonalonych sposobów sztucznego otrzymywania tego przetworu. Minerały ałunowe, alunit, kamień ałunowy, łupki ałunowe i t. p. zawierają w sobie przeważnie zasadowy siarczan glinu, nierozpuszczalny w wodzie, zmięszany z siarczanem potasu w stosunku niższym, aniżeli w ałunie. Przez słabe wypalanie minerały te tracą wodę i, w części zmieniając skład chemiczny, rozpadają się na proszek, a jednocześnie stają się częściowo rozpuszczalnemi w wodzie. Masę wyprażoną ługuje się teraz wodą, sklarowany roztwór paruje i, w miarę potrzeby, dodaje siarczanu potasu lub wogóle mate-ryałów potasowych. Z roztworu takiego krystalizuje się A. w postaci ośmiościanów, jeżeli w roztworze była sól obojętna lub nadmiar kwasu, a w postaci sześcianów, jeżeli był nadmiar glinki. Fabryki, przerabiające w powyższy sposób minerały ałunowe, nazywamy ałunami am i.— Obecnie największe ilości A. otrzymują w fabrykach chemicznych, przygotowując naprzód siarczan glinu i mieszając z siarczanem potasu. Zastosowania A. są bardzo obszerne i ważne: Tak przedewszystkiem w farbierstwie jest on najogólniejszym łącznikiem (bejcą), tworząc laicki (ob.) z bardzo wieloma barwnikami; używa się dalej w białoskórnictwie i w fabrykacyi papieru. Te zastosowania zostaną we właściwych miejscach obszerniej opisane. Używa się do klarowania cieczy, ponieważ w wielkiej masie płynu rozpuszczony, szczególniej w obecności najmniejszej ilości zasad, osadza galaretowaty wodan glinu, który, opadając na dno, zabiera z sobą lekkie pływające męty Nakoniec ma pewne zastosowania w medycynie.

Ałun (miner.). Ałuny tworzą jedną z najwybitniejszych grup związków jednokształtnych. Krystalizują w szereg foremny: zwykle w ośmiościany foremne, niekiedy w sześciany i dwunastościany rombowe (granatoedry). Łatwo rozpuszczają się w wodzie, a smak mają słodkawy, ściągający. W przyrodzie występują następujące ich gatunki: Ałun potasowy K₂S0₄ + (A1₂) (S0₄)₃-f24fł₂0.

„ sodowy Na₂S0₄ (Al₂) (S0₄)₃-t-24H₂0.

„ ammonowy Am₂S0₄+(Al₂) (S0₄)₃ + 24St₂0. „ magnezowy MgS0₄-f (Al₂) (S0₄)₃-|-24H₂0.

„ manganowy MnS0₄+(Al₂) (S0₄)₃ + 24St₂0. „ żelazowy Fe S0₄+(A1₂) (S0₄)₃-j-24fcL₂0.

W niektórych wszakże z nich, mianowicie w sodowym, magnezowym i manganowym, znaleziono tylko 22 cząsteczki wody, a włókniste te ałuny załamują światło podwójnie i prawdopodobnie, niektóre przynajmniej, są jednoskośnoosiowemi. Ałun „potasowy” rzadko występuje w kryształach wyraźnych, zwykle w postaci wykwitu (efflores-cencyi). C. wł. 1.7—1.9; tw. 2--2.5; bezbarwny; składa się z 9.93 potażu, 10.78 glinki, 33.75 kwa su siarczanego i 45.54 wmdy. W kolbce topi się, wzdyma i wydziela wodę; sucha masa, ogrzana do czerwoności wydziela kwas siarkawy i błękitnieje

X roztworem kobaltowym. Znajduje się w szczelinach wielu law, w polach węglowych przy ich pożarach (w Saarbrucken), oraz jako wykwit na skałach, zawierających piryty. A. „sodowy”, albo „Mendozyt”, podobny jest zupełnie z własności do A. potasowego, tylko C. wł. ma mniejszy (1.6?). W postaci skupień włóknistych pod San Juan w Argentynie, na wyspie Milo, a także w Shimane w prowincyi Idzumo w Japonii (tu z 24 cząsteczkami wody). A. „ammonowy” zwykle w blaszkach, złożonych z włókien równoległych, lub w okruchach; c. wł. 1.75, bezbarwny, biały i przeświecający; zawiera 5.75 ammoniaku; wkolb-ce daje wzlot siarczanu ammonu, a ogrzewany z sodą wydziela ammoniak; na węglu wzdyma się w masę gąbczastą, niebieszczejącą z roztworem kobaltowym. Znajduje się w Czermig w Czechach i w Tokod pod Granem w Węgrzech; w obudwu miejscowościach w węglu brunatnym; w kraterze Etny z innemi siarczanami; w siarko-wicy (solfatarze) przy Pozzuoli. A. „magnezowy” z rzeki Buszmańskiej w południowej Afryce, i Utah nad wielkiem jeziorem Słonem w północ.

Ameryce. „Pickeringit” z Iquique w Peru, włóknisty, biały, jedwabisty, według Arzruniego załamujący światło podwójnie, jest również A. magnezowym, zawierającym tylko 22 cząsteczki wody. „A. manganowy”, albo „Buszmanit” ÓBosje-manit), występuje w zatoce Lagoa w południowej Afryce, w postaci włosistej, zawiera 7.68 rzy łupek ałunowy, tlenku manganu. A. „żelazowy”, „Halotrichit”, albo ałun pierzasty, znajduje się w Finlandyi, w Urmiah, w Persyi i w siarkowicy Pozzuoli. W Id-ryi występuje we włóknach jedwabistych, barwy jabłkowej, biało-źółtawej, ciemniejący i rozsypujący się w powietrzu, z atramentowym smakiem, a obok niego czerwonawo-żółty, zmieniony skutkiem utraty wody i zawierający w sobie epso-mit.

Ałunowa glina (geol.) jest gatunkiem gliny, przesiąkniętej całkowicie miałkiemi, okiem niedo-strzegalnemi cząsteczkami siarku żelaza i bitumów, barwy ciemno szarej lub czarnej; zwykle bywa łupkową i łatwo rozsypującą się w powietrzu. Przez utlenienie w niej siarku żelaza na siarczan, uwalnia się kwas siarczany, który wchodzi w związek z glinką. Smak ałunowy w świeżej glinie słaby, silniej występuje po dłuźszem leżeniu jej w powietrzu, skutkiem wytwarzania się koperwasu. Glina ta pod dmuchawką na węglu wydziela kwas siarkawy i wypala się na czerwono; woda wyługowywa z niej koperwas żelazny i ałun. Tworzy pokłady, mianowicie w formacyi oligocenowej, towarzysząc zwykle ławicom węgla brunatnego i tworząc ich strop, np. w Freienwalde, Schermeissel i Gleissen w Marchii Bran-deburskiej; pod Bockup (pokład 49 stopowy) i Loosen (87 stóp) w Meklemburgu; pod Fries-dorf i w górach Hardt niedaleko Bonn; pod Alt-sattel w Czechach.    K J-

Ałunowy kamień ob. Alunit.

Ałunowy łupek (geol.) jest łupkiem ciemnoszarym lub niebieskawo-czarnym z powodu wielkiej domieszki materyj węglowych, przesiąkniętym obficie pirytem żelaznym, który przez zwietrzenie wytwarza ałun i koperwas żelazny. Zawiera on w sobie wiele dodatkowych minerałów, jak zrostki pirytu żółtego i białego, żyły wapienia włóknistego, okruchy spatu wapiennego, nerki i wielkie soczewkowate masy, czasami okilko-stopowej średnicy, ciemnego wapienia śmierdzącego, lub czarnego antrakonitu, a nawet spatu ciężkiego. Niekiedy obfituje w szczątki organiczne lub zawiera tyle węgla i bitumów, że na opał użyć się daje. Tworzy podrzędne, zwykle wyraźnie uławicone pokłady wśród formacyj paleozo-icznych, obok łupków wapiennych i krzemiennych. Lupki ałunowe skandynawskie Bornholmu, okolio Chrystyanii, Skanii, zachodniej Gotlandyi, należą do formacyi sylurskiej. Występują również w tejże formacyi w Voigtlandzie, na Harcu, w Czechach nad Beruniem od Pilzna do Cwikowic, nad Radbuzą, Usławą i t. p. Dolne też piętra formacyi węglowej często mieszczą w sobie łupki ałunowe, jak np. w Belgii. Obecność w nich pirytu żelaznego powstaje w skutek odtlenienia siarczanów przez materye organiczne, w łupkach zawarte. Forchhammer starał się dowieść, że łupki ałunowe Bornholmu powstały na dnie morza przy współudziale morszczyn i że wciąż się jeszcze tworzą. Gnijące morszczyny przeobrażają tu siarczan żelaza wsiarczyk, który z gliną two-

к. j.

Ałupka, wieś tatarska na południowym brzegu Krymu w Jałckim pow., gub. tauryckiej, o 15 wiorst od miasta pow. Jałty, a 3 wiorsty szosowej drogi od najbliższej stacyi pocztowej Mischor. A. słynie ze swego przepysznego pałacu, zbudowanego w maurytańskim stylu, według planów angielskiego budowniczego Biorą, kosztem księcia Michała Woroncowa, w pierwszym dziesiątku lat bieżącego stulecia. Pałac, którego zewnętrzne mury zbudowane są z zielonego polerowanego krymskiego marmuru, wzniesiony na tarasie góry na wysokości 155 st. nad poziom morza, u stóp olbrzymiej odosobnionej skały Aj-Petri, wysokiej na 4,046 st., otoczony przecudnemi ogrodami, stanowi jedną z najpiękniejszych i najpiękniej położonych rezydencyj pańskich. Ogrody A., urozmaicone grotami, kaskadami, fontannami, ocienione drzewami laurowemi, oliwnemi, pomarańczowemi, granatowemi i cyprysami, stanowią znakomitość, zarówno pod względem bogactwa i rozmaitości roślin, jak i umiejętnego ich ugrupowania. We wsi jest ładny ze złoconą kopułą meczet, także przez ks. Woroncowa wzniesiony, dobre kąpiele morskie, dwa hotele, parę sklepów i stacya telegrafu. Przy pałacu cerkiew w staro-greckim stylu. Na szczycie skały Aj-Petri ślady dawnego mo-nasteru greckiego św. Piotra, a na jej stokach ruiny genueńskiej fortecy „Lupico”, skąd poszła nazwa tatarska „Ałupka-Ussar”.    L- Ch-

Ałuszta, osada tatarska, mająca do 900 m-ców, leży w pow. Jałckim, gub. tauryckiej na południowym brzegu Krymu. Słynie z obszernych winnic i ogrodów, ciągnących się na przestrzeni

cer-

mm

.,T

рр

L Ch

J. A.

f.Ti

[U

ЩЩМ

WËmÊt

Fig. 255. Herb Amadej.

5 wiorst od miasteczka. Ma stacyę pocztową i telegraficzną, kilka sklepów, dwa hotele, kiew i meczet. W locie, licznie bywa zwiedzaną, jako stacya klimatyczna, miejsce kąpieli morskich, a także dla kuracyi kumysem i winogronami, których tu wielka obfitość. Z Jałtą, odległą o 41*/2 wiorst, łączy ją droga bita. Położenie bardzo piękne wpośród skał i wąwozów, z widokiem na morze Czarne i o dobę drogi odległy Czatyr - dah. W okolicy dużo pięknych i godnych widzenia miejsc z ruinami dawnych zamków 1 klasztorów. Łatwość komunikacyi przez przełęcz Jajły i wąwóz Sałgiru z wnętrzem półwyspu nadawała tej miejscowości ważne znaczenie, co nie uszło baczności greków, którzy na miejscu dawnej scytyjskiej osady założyli tu swe emporyum, od czasu

m    m щ

. T'.''';    ■    -    -    '

JH

I i if

•Tgn-rf'

lUJi

[Ж

Ищи

!>■;

fera

Fl (Г- 254- Pałac w Ałepce

Justyniana obwarowane pod nazwą Sugdaja, a ich spadkobierców, wenecyan, Soldaia, gdzie nawet rodzina Marka Pola posiadała swój dom handlowy (w kronikach ruskich Suroź). Nazwę tę dziś przypomina nieco na zach. położona, słynna ze swych wyborowych winnic, dolina „Sudak”. I dziś A. może być uważaną za port gubern. miasta o 45 wiorst oddalonego Symferopola, jakkolwiek to bynajmniej na wzrost jej nie wpływa, i tylko zwaliska murów świadczą o dawnej świetności tej okolicy.

A. M., skrócenie wyrazów łacińskich annomundi (roku od stworzenia świata), używane w dyploma*

tach i na tytułach książek; A. M. skrócenie zamiast ante meridiem (przed południem); A. M. albo AA. M. skrócenie przy nazwiskach osób, zn.artium magister—mag. nauk i sztuk wyzwolon.

Am, Ohm, albo F at (t. j. beczka) dawniejsza miara szwedzka do cieczy, dzieląca się na 4 ankry po 15 kann=157.0392 litrów=39¹/₄ garncy warsz.

Ama, wyraz kafryjski, znaczący naród, lud, stanowi część składową nazwisk licznych plemion kafryjskicb w południowej Afryce, jak np. ama-khosà, ama-tembu, ania-mpondo i ama-zulu, lub ama-fengu, ama-bele, ama-zabizembi, ama-relin-dwani i t. d.

Amadea (Adans. Fam. des pb, II, 230). Syn. Naradki (Androsace T.).

Amadei Karo*, Antoni, botanik włoski, uczeń Zanoniego, studyował medycynę w Bolonii, i podczas licznych swoich ekskursyj botanicznych odkrył Szumotlinę, (Aldrovanda). Jemu to Adanson chciał dedykować rodzaj Androsace, pod nazwą Amadea.

Amadeiści, zgromadzenie zakonne, założone w XV w. przez franciszkanina portugalskiego, Amadeusza Jana Menez, trwało tylko do czasów papieża Piusa V.

Amadej herb: na tarczy czerwonej orzeł biały bez ogona, z pod-niesionemi w górę skrzydłami, głową zwrócony w lewo, w dziobie trzyma pierścień złoty, na hełmie w koronie pięć piór strusich. Ten herb był rodzinnym Amadeja (Amadeusza), palaty-na węgierskiego, w którego domu znalazł gościnne przyjęcie i pomoc Władysław Łokietek, wygnany z Polski przez czecbów; przywrócony na tron, Łokietek, wywdzięczając przysługę Amadeja, nadał jego synom znaczne majątki, a między innemi Mzurow, Suskrajowice, Wałowo, Włostów i t. d. od których rozrodzeni potomkowie nadanych wzięli nazwiska Mzurow-ski, Suskrajewski, Wałowski i Włostowski, lecz już w XVI stuleciu, jak świadczy Paprocki, zgaśli lub przeszli do innych herbów.

Amadeo,albo Amadio, a także Om od eo zwany, G iovanni- Anton i o (*1447 r. w okolicach Pawii,—f 1522), najwybitniejszy artysta ze szkoły lombardzkiej z epoki wczesnego odrodzenia. A. był zarazem rzeźbiarzem i budowniczym, jak wielu współczesnych mu rzeźbiarzy lombardzkich. A. pracował głównie przy ozdabianiu słynnego klasztoru Kartuzów pod Pawią (la Certosa), oraz przy budowie katedry medyolańskiej. Przy klasztorze Certosa A. pracował już od r. 1466, jednocześnie z biaćmi Montegazza, oraz wspólnie z bratem swoim, Protazym, którego udział w tych robotach był jednak drugorzędnym. Do wspólnych prac obu braci zaliczają powszechnie ornamentykę bramy, prowadzącej do małego krużganku w tym

klasztorze (1470—1),, pomnik Ś. Lanfranco w kościele Wszystkich S. Ś. w Pawii, oraz płaskorzeźbę na ambonie w Katedrze Kremońskiej (1482). Naj-waźniejszemi dziełami Jana Antoniego A. są grobowce Colleonich w Bergamie, oraz znaczna część, i to najwybitniejsza, ozdób rzeźbionych fasady klasztoru „Certosa“, a zwłaszcza pełne przepychu, bogate w ornamentykę, okna pierwszego piętra. Powołany w 1471 r. przez Condottiere’a Bartłomieja Colleoni do przyozdobienia kaplicy własnej jego fundacyi, przy kościele S. Maria Maggiore w Bergamie, A. przez siedem lat pracował przy niej, i tam to wykończył grobowce samego fundatora i córki jego, Medei. Grobowce te, bogato w rzeźbę przybrane, trzymane są w poważnym i wyrazistym stylu, charakteryzującym szkołę lom-bardzką; z nich grobowiec córki, mniej skomplikowany, prostszej kompozycyi, posiada piękne trzy postacie allegoryczne. Po ukończeniu tych grobowców oraz wszystkich ozdób rzeźbiarskich kaplicy Colleonich, A. objął na nowo kierownictwo robót klasztoru Certosa (1477), przy którym wyłącznie aź do 1490 r. pracował. W roku tym A. mianowanym został przez protektora swego, Ludwika il Moro, wspólnie z G. J. Dolcebuono, budowniczym katedry medyolańskiej. Zajętym jeszcze będąc przy „Certosa“, gdzie właśnie wtedy pracował nad sławnemi oknami tego klasztoru, A. z początku mały brał udział w powierzonej sobie nowej pracy, wyręczając się swoim kolegą, Dolcebuono. Skończywszy jednak najważniejszą część ornamentyki w Pawii 1497 r., A. mógł już zwrócić całą swoją działalność artystyczną na kierownictwo budowy katedry medyolańskiej, przy której też wybitne zajął stanowisko, zwłaszcza podczas wznoszenia kopuły (1499—1503). Ta kopuła jednak zatruła mu ostatnie lata pracowitego życia. Po upadku bowiem swTego protektora, il Moro (1500), i śmierci dzielnego współpracownika, Dolcebuono (1506), A. nie mógł już skutecznie zwalczać napaści przeciwników swoich, niechętnie patrzących na prace jego i krytykujących właśnie ową kopułę, której ukończenie leżało mu najwięcej na sercu. To też, gdy wielu artystów uznało dalsze wznoszenie tej kopuły za niebezpieczne, A. ustąpić musiał ze swego stanowiska głównego kierownika budowy wspomnianej katedry, nie dokończywszy zamierzonego dzieła. Na miejsce jego mianowanym został Cristofano Solari (1519 r.) i A. niedługo przeżył tę bolesną dla siebie chwilę. Do ostatnich prac A., z epoki pobytu w Medyolanie, należą także dwa grobowce rodziny Borromeuszów, obecnie znajdujące się w kaplicy pałacowej na jednej z wysp boromejskicli (Isola Bella) na Lago Maggiore, dokąd przewiezione zostały z San Pietro in Ges-sate. W pracach tych, podobnie jak i w innych późniejszych dziełach A., znać lepsze modelowanie ciała i wogóle więcej wykończenia w szczegółach; przy całym jednak swym wdzięku, noszą one już ślady pewnej miękkości i braku wyrazu, które mimowoli żałować każą energicznego,chociaż czasami surowego, traktowania przez tego artystę dawniejszych jego figur.    s s-

Amadeusz, ulubione imię w dynastyi hrabiów i książąt sabaudzkich; pierwszym tego imienia był A madeusz I, na początku XI w., który przez małżeństwo z Adelaidą z Suzy i Aosty nabył ziemię na stokach Alp. A m a d e u s z П syn jego (*j* 1080) był szwagrem cesarza Henryka XV, od którego dostał część Burgundyi za pozwolenie przejścia przez Sabaudyę(1077). Amadeusz III panował od r. 1108 do 1149, umarł podczas powrotu z wy prawy krzyżowej na wyspie Cypr. Amadeusz IV (* 1197 —f 1253) panował od r. 1233; cesarz Fryderyk II nadał mu tytuł księcia Aosty i Oha-belais. Amadeusz V (*1249--*jT323), zwany Wielkim, właściwy założyciel dynastyi Sabaudzkiej, panował od 1285 r.; powiększył znacznie swe posiadłości przez związki małżeńskie i wojnę; przez cesarza Henryka VII przyjęty w r. 1313 w poczet książąt rzeszy; wprowadził pierwszy w swej dynastyi primo-geniturę. Amadeusz VI (*1334— -j- 1383), wnuk poprzedniego, panował od r. 1343; powiększył swe państwo, wojnami i umowami, a mądrą administracyą położył podstawę późniejszej potęgi domu sabaudzkiego, B. 1362 ustanowił order Zwiastowania (Ordine supremo dellAnnun-ziata). Cesarz Karol IV uczynił go r. 1365 komisarzem państwowym nad częścią Włoch górnych. Amadeusz VII. syn jego, (* 1360—“J~l 391 ), przyłączył do swych posiadłości Niceę, która pozostawała przy domu sabaudzkim aż do r. 1859. Amadeusz VIII (* 1383—-{T 451) panował odr. 1391 do 1398 pod opieką babki swej, Bony z Burbo-nów, zaś od r. 1398 samodzielnie. Za gorliwość, okazaną w usunięciu „Wielkiej Sckyzmy“, otrzymał dla swego kraju od cesarza Zygmunta tytuł księstwa. Będąc najbliższym spadkobiercą domu pie-monckiego, wygasłego w r. 1418, przyłączył Piemont do swych posiadłości. W r. 1434 złożył władzę w ręce swego syna Ludwika i, pędził następnie życie pustelnicze (wedle reguły S-go Maurycego, który właśnie w tym roku założył swój zakon pustelniczy) z kilku przyjaciółmi niedaleko od Tko-non nad jeziorem Genewskiem do r. 1439, gdy po odsądzeniu Eugeniusza IV przez sobór Bazylej-ski został obrany papieżem pod imieniem Feliksa V. Ponieważ jednak walka z Eugeniuszem IV nie ustała i owszem przybrała niepomyślny dla soboru obrót, więc A. złożył swą godność i zadowolnił się tytułem kardynała San Sabino. Amadeusz IX (* 1435—-j* 1472), syn księcia Ludwika; otrzymał rządy w r. 1465; będąc atoli chorowitym, całą swą władzę przelał na żonę swą, Jolantę, córkę króla francuskiego, Karola VII. Jcdnakże bracia A., niezadowoleni z tego, wymogli orężem przypuszczenie go do udziału w rządach.

Amadeusz Ferdynand-Marya (* 30 maja 1845 w Turynie —f 1889), książę Aosty, król hiszpański; był drugim synem Wiktora Emanuela II i bratem obecnie panującego we Włoszech króla Humberta I. Brał udział w kampanii 1859 r. a podczas wojny prusko-włosko-austryackiej w 1866 dowodził brygadą grenadyerów i został ranny w bitwie pod Custozzą; mianowany generał porucznikiem, a później kontradmirałem, objął w 1869

dowództwo eskadry. Po wybuchu rewolucyi hisz- deputowanych co do listy cywilnej, a Wiktor pańskiej i zdetronizowaniu królowej Izabelli (1868), Emanuel przywrócił mu stopień generał-por ucz-marszałek Prim ofiarował koronę księciu A., ale nika. Szacunek powszechny towarzyszył mu aż do ofiarę odrzucił król Wiktor Emanuel; wówczas ostatnich chwil życia. A. ożenił się r. 1867 z księź-Prim znalazł kandydata na tron hiszpański w osobie niczką Maryą dal Pazzo della Cisterna, z którą pruskiego księcia Leopolda Hohenzollern-Sigma- miał trzech synów: Emanuela-Filiberta-Wiktora-ringen. Kandydaturze powyższej oparł się Na- Eugeniusza-A lberta-Józefa-Maryę, księcia Apulii; poleon III i to było jednym z powodów pamiętnej Wiktora-Emanuela-Jana-Maryę, hrabiego Turynu, wojny francusko-pruskiej (1870—1871). Prim i mar- i Ludwika-Amadeusza-Józefa-Maryę-Ferdynanda-szałek Serrano, regent państwa, zwrócili się po- Franciszka. Księżniczka, mając lat 29, zmarła nownie do księcia A. i ten, po długich waha- w San-Remo d. 6 listopada 1876, w skutek choroby, niach, przyjął nareszcie ofiarowaną sobie koronę, jakiej ją nabawiły wypadki hiszpańskie. (A. Bitard a zebrane kortezy ogłosiły go królem Hiszpanii, w Gr. Enc. fr.).

And. S.

And. S.

pod imieniem Amadeusza I, większością 191 głosów Amadeusza jezioro, w Australii, leży między przeciwko 120. D. 19 paździer. 1870, opozycya 24° i 25° sz. pd. oraz 128° i 133° dł. wTd. Gr., rozdzieliła się, jak następuje: 64 głosy było za odkryte w 1872 r. przez Gilesa. Brzegi jego nie rzecząpospolitą; 22 za księciem orleańskim, Mont- są dotąd należycie określone i zbadane, stąd pensier; 8 za starym księciem de la Yittoria; 2 i wielkość obliczoną być nie może. W zachodniej za synem Izabelli, późniejszym królem Alfonsem części szerokie do 50, km. zwęża się ku wscho-

XII. Resztujące kartki były puste. Do Florencyi dowi, otoczone jest od południa górami Peter-zjeehała deputacya i 14 grudnia 1870 A. przy- manna, z których spływają do jeziora liczne, ale jął oficyalnie z rąk przedstawicieli Hiszpanii, ko- w wodę niezasobne, strumienie. Jak wszystkie ronę, a 2 stycznia następnego roku odbył wjazd i wewnętrzne jeziora Australii, tak i jez. A. jest uroczysty do Madrytu. Tymczasem marszałek właściwie tylko wielkiem bagniskiem słonem, które Prim (oh.) został zamordowany. Panowanie A., w gorącej porze bezdeszczowej wysycha zupełnie, jakkolwiek krótkie, było nadzwyczaj burzliwe; po/ostawiając na powierzchni błyszczącą, cienką ożywiony dla nowej swojej ojczyzny jak najlepsze- powłokę soli, pod którą nierzadko zdradliwe mi chęciami, młody król usilnie się starał o za- kryje się trzęsawisko. Wzniesienie nad poz. m. prowadzenie ładu i porządku, ale napotykał na 204 m. każdym kroku ogólną niechęć i wrogie usposobię- Amadia (tureck. Amadijeh) starożytne, niegdyś nie poddanych, jako cudzoziemiec. A. napróżno zamożne i ludne, dziś podupadłe miasteczko w Mezo-wzywał stronnictwa do zgody i powoływał do potamii, w wdajecie Mossulskim, w dorzeczu Wiel-pracy ku prowadzeniu w kraju popularnych re- kiego Zabu (lewy dopływ Tygrysu), liczy 8,000 form: nic nie pomogło. Po sześciu miesiącach pa- m-ców przeważnie kurdów, zajmujących się uprawą nowania, targnięto się na jego życie, a r. 1872 roli i sadownictwem, posiada klasztor Armeński wybuchło w północnych prowincyach karlistowskie i zabytki dawnych budowli, gdy było siedliskiem powstanie; jednocześnie zaś marynarze w porcie książąt z rodziny Kalifa Abbasa.

Ferrol wywiesili czerwoną chorągiew, a pięciu Amadoki, starożytny lud Sarmacyi, zamieszkiwał spiskowców rzuciło się z bronią w ręku, w samym okolice Dniepru w sąsiedztwie Roxolanôw, wspo-Madrycie, na jadącą odkrytym powozem parę mina o nich Ptolomeusz.

królewską. Na szczęście, strzały nikogo nie do- Amadori Giuseppe, kompozytor włoski z koń-tknęły i ten drugi zamach również spełzł na ni- ca XVII wieku; jego oratorium „II martiro di czem. Ale miara została przebraną i król po- san Adriano” (1702), kantaty i t. p. bardzo były stanowił dobrowolnie się usunąć. Wystosował w swoim czasie chwalone. Szczegóły życia A. więc do kortezów d. 11 lutego 1873 orędzie pełne nie są znane.    a. Poi

Amadnm. Nazwa syngalezka Rącznika (Bici’ mis communis L.).

Amadys z G-alii, bohater romansu rycerskiego, który w początkach czasów nowożytnych, a nawet w w. XVII, cieszył się wielką poczytnością w całej Europie zachodniej. Wystawiał on w A. ideał rycerza-kochanka w czasach, kiedy rycerstwo rzeczywiste, przeżyte i zdemoralizowane, schodziło już z pola, i ta właśnie okoliczność czyniła go szczególniej interesującym, zwłaszcza że i niezwykłe przygody bohatera, opowiedziane nie bez talentu, budziły zajęcie. Ukazał się najwcześniej w Hiszpanii, gdzie opracował go Garcia Ordońez de Montalvo między r. 1492 i 1504. Niebyła to praca oryginalna, tylko przeróbka, czy też tłómaczenie z zaginionego już pier-Naj więcej wskazówek przemawia za tern, że tym pierwowzorem był romans prozą, napi-

on

godności, w którem zaznaczając, że ponieważ wobec nieustannych walk stronniczych, tamujących mu swobodę akcyi, wszystkie jego usiłowania, dążące do zapewnienia Hiszpanii ery pokoju i pomyślności, idą na marne, i ponieważ rządzenie krajem w podobnych warunkach więcej szkód niż korzyści narodowi przynosi, więc postanowił zrzec się tronu, co też i czyni oficyalnie. Kortezy przyjęły ten akt abdykacyi z oznakami niekłamanej czci i szacunku dla króla i, nie przerywając posiedzenia, ogłosiły zamianę monarchii konstytucyjnej na rzeczpospolitą. Nazajutrz król Amadeusz I, stawszy się napowrót Amadeuszem księciem Aosty, opuścił wraz z żoną i dziećmi Hiszpanię, i wylądowawszy 9 marca w Genui, stanął 16-go we Florencyi. Izba wyższa zwróciła księciu jednomyślnością zajmowane przedtem przez wowzoru. niego senatorskie krzesło; toż samo uczyniła Izba

mansu

And. S:

sany przez portugalczyka Vasco de Ribeirę (-{*1403), który—według twierdzenia Braunfelsa („A. von Gaula”, Lipsk, 1876)—zużytkował poemat walijski. Bądź jak bądź, romans o A. w opracowaniu Mon- • talva doznał niezwykłego powodzenia: ogłoszony > drukiem w r. 1519, do końca wieku XVI doczekał się 20 wydań (1521, 1526, 1531 i t. d.). Ostatnio wydał go ze wstępem krytycznym Gayan-gos w „Libros de Caballerias” (Madryt, 18:>7). Wprędce romans o A. przeszedł do literatury ościennych narodów, ale nie sam, tylko z uzupełnieniami. Zachwyt bowiem ula jego bohatera wywołał kontynuatorów, którzy snuli coraz to fantastyczniejsze dzieje potomków A. i utworzyli w ten sposób cały cykl romansów o A. z Galii. Już Montalvo dorobił księgę (V-tą) o Esplandya-nie, synie A. (Toledo, 1521); Paez de Ribera napisał (VI-tą) księgę o Florysandzie (Salamanka, 1526); dwie dalsze (VII-ą i VIIl-ą) wypełniają dzieje Lisuarta z Grecyi, ostatnie sześć ksiąg (IX — XIV) opowiada czyny Amadysa z Grecyi, Florisela z Nicei, Anaxartesa, Ro-źera z Grecyi, Silvesa de la Selva i t. d. Francuzi nie poprzestali na samym przekładzie całego cyklu, wydanym w Paryżu (1540 — 56): kontynuatorowie ( Chappuys, Thory, Montreux i t. d.) dorobili jeszcze ksiąg dziesięć, tak i i całość obejmuje 24 księgi. Całą tę zbiorową kom-pozycyę uporządkował i wydał Gilbert Saunier du Verdier p. t. „Roman des romans” w 7 tomach (Paryż, 1626—29). Oprócz tego istniał we Fran-cyi wybór mów, listów i monologów, znajdujących się w romansie o A., p. t. „Thrćsor des tous les livres d’A. de G.”, wydawany kilkakrotnie (1560, 1572, 1582, 1605). Literatura niemiecka pizyswoiła z francuskiej zarówno cały romans („A. aus Frankreich” (1569—74 i później), jak i ów Thrćsor („Schatzkammer schöner zierlicher Orationen” etc. (Strassburg. 1597 i później). Holendrzy i anglicy także przekładali tłómacze-nia francuskie. Włosi natomiast tłomaczyli bezpośrednio z oryginału hiszpańskiego, a Bernard Tasso (ob.) opracował dzieje A. w osobnym poemacie. Podobne przeróbki poetyckie, których zadaniem było wyzyskać materyał romansu arty-styczniej, ukazywały się w w. XVIII i w początkach XIX. We Francyi De Tressan („A. de Gaule”; Par. 1779 i później) i Creuzede Lesser („A.

d. G”; Par. 1813); w Anglii Stewart Rose („A. de Gaul”; Lond. 1802) i Southy („A. the Gaul”; Lond. 1803) usiłowali przyoblec przestarzały romans w nowsze szaty. Usiłowania te jednak odnosiły się tylko do samego A. z Galii; dalsze części ronię zajmowały już nikogo. Ogólnie biorąc, treść ich była pozbawiona wszelkiej prawdy, a obrobienie słabe, nieudolne. W umysłach poważniejszych obudzały'one niesmak i lekceważenie, jako niedorzeczne i demoralizujące. Już w w. XVI w samej Hiszpanii potępił je Cervantes (ob.); z upływem czasu głosy pogardliwego szyderstwa odzywały się coraz częściej. Ucierpiał na tem i sam A. z Galii, jakkolwiek, pomimo rozwlekłość!, posiadał niemałe zalety artystyczne. Wyrok potępienia padł na cały romans, i kiedy jedni zachwycali się A. z Galii i naśladowali go (np. Urfé, Calprenède i inni we Francyi), drudzy ośmieszali i parodyowali, jak np. we Francyi Flegeton w dziele „La Cryselie de Lidaceli” (Paryż, 1609), a w Niemczech A. H. Buchholz w romansie „Hercules ûnd Valiska” (1659). Byli nawet tacy, co utrzymywali, że A. wywiera wpływ szkodliwy nie tylko na obyczaje, zwłaszcza dworów monarszych, ale i na religię. Possevino np. twierdził, że czytanie A. popchnęło Lutra do he-rezyi; według innych (Lipsiusa), było ono podnietą do bałamuct.w alchemicznych. Oprócz Braunfelsa, o A. z G. pisali: J. W. B. Schmidt w „Wiener Jahrbücher der Literatur” (tom 33-ci, 1826); E. Baret „De Г A. de Gaule et de son influence sur les moeurs et la littérature au XVI et XVII siècle” (Par. wyd. II. 1873); Pagès „A. de Gaule” (Par. 1868).

Amafmius Cajus, filozof rzymski z pierwszej połowy II stulecia przed Chr., uchodzi za pierwszego, który pośród rzymian rozpowszechniał naukę Epikura dziełami po łacinie pisanemi. Dzieła te znalazły chętnych czytelników wśród rzymian, a autor ich zyskał łatwo popularność, co wszystko torowało drogę doktrynie Epikura, która też wkrótce licznych w Rzymie znalazła zwolenników, nietylko dla swej treści, jak powiada Cycero, (Tusc. IV. 3,7), ale i dla swej prostoty i przy-stępności.—Porów. Cic. Tusc. IV. 3, 6. Acad. I. 2, ó. Ad. Fam. XV, 19. Zeller: "„Phil, der Griechen”, UL „Th. I. Abth. (Lipsk, 1880 str. 372).

Amaga, drzewo nieoznaczone na wyspach filipińskich, mające drewno, według Camellis’ego, czarne jak heban, mogące służyć do tego samego, co i on, użytku (Bory. Diet., I. 242).

Amager (niemiecki Amack), niewielka duńska wysepka pod Kopenhagą, od której oddziela ją cieśnina Kalvebod, nazywana zwykle rzeką; leży na niej jedna z dzielnic stolicy, Christians-havn. A. ma 75 km. □ i prócz Christianshavnu 15,188 m-ców, jest bardzo urodzajna i nader starannie uprawna,—cała prawie w ogrodach i sadach, które zaopatrują Kopenhagę w warzywa i owoce. Grunt wogóle płaski; mieszkańcy, zajmujący się także przemysłem i rybołówstwem, słyną, jako dzielni żeglarze. Między większemi osadami zasługują na wzmiankę Dragor, S-t Magle-by i Thornby. Dla Kopenhagi stanowi A. rodzaj tamy, pod której osłoną port stolicy zyskuje aa bezpieczeństwie, będąc od natury tak obszernym i głębokim, iż największe okręty pomieścić się w nim mogą.

Amakuki v. Amaxiki, ob. Leukas.

Amalaberga, żona Hermanafrida, ostatniego króla Turyngii, siostrzenica Teodoryka Wielkiego, kobieta piękna i żądna władzy. Z jej namowy Uermanafrid zabił brata swego, Berthara, i szukał pomocy u króla franków, Thioderika I-o, któremu obiecał połowę łupów po zwyciężeniu drugiego brata s vego, Balderyka, pokonanego i zabitego w r. 52!. Atoli przebiegła A. zdołała namówić męża, aby nie dotrzymał słowa, danego ltrólowi franków, który, nie mogąc nic wskórać siłą, zmuszony był chwycić się podstępu. Zwabiwszy Hermanafrida do Tolbiaku Zülpich, kazał go strącić z wieży, poczem z łatwością owładnął Turyngią. Amalaberga z synem swym, Amalafri-dt m, uciekła do Włoch do Teodata, króla Ostgo-tów (Greg. Turon.)

Amalapuram, miasto w Indostanie na wybrzeżu wschodniem, w delcie rz. Godavari, stolica okręgu, do 9,000 m-ców, prawie wyłącznie hindusów. Okrąg A. ma 1,310 km. □ powierzchni i 227,000 ludności, z klimatem niezdrowym, jak wogóle całe wybrzeże Koromandelskie, ale z gruntem bardzo urodzajnym; mieszkańcy wywożą stąd zboże, ryż, olej kokosowy, orzechy palmy areko, banany i t. p.    And* s-

Amalaryk (* 502—f 531), od 522 czy 526 r. król Wizygotów, syn Alaryka II (ob.) a przez matkę, Teodegotę, wnuk Teodoryka, króla ostrogotów. A. miał cztery lata, gdy ojciec jego poległ w bitwie na polu Wogladeńskiem, (Yougló) (507); wierni słudzy przywieźli go z Tuluzy do mocnej twierdzy Carcassone i obronili tak od dwukrotnego oblężenia przez Franków, jakoteż od zamachu starszego, lecz nieprawnie zrodzonego, brata, Gesalicha. W r. 508 przyszedł z ostrogotami dziad Teodoryk W-ki, część południowej Galii dla siebie zajął, wybrzeże zwane Septima-nią wizygotom oddał i objął w imieniu wnuka rządy. Mianowany przez niego hetmanem książę Ibba, katolik, dzielnie walczył z sąsiadami i Ge-salichem (*{* 5ll), a zjednywał sobie ludność rzymską udzielaniem opieki katolicyzmowi. Potem Teodoryk uczynił namiestnikiem swoim ostrogota Teudisa, który rządził wszystkiem, chociaż od r. 522 A. nosi już tytuł: rex. Stolicą państwa Wizygotów, była wówczas Narbona, lecz główne posiadłości znajdowały się w Hiszpanii. Ożeniwszy się z bogatą rzymianką, Teudis otoczył się strażą i przestał słuchać nawet starego Teodoryka; po jego śmierci jednakże nie śmiał sięgnąć po koronę i ogłosił królem A. (1526). Zawarto ugodę przyjazną z młodym królem ostrogockim, Atala-rykiem, co do podziału ziem w Galii. A., chcąc się ubezpieczyć również od najazdu Franków, rozpoczął rokowania z synami Klodoweusza i otrzymał od tych książąt rękę ich siostry, Klotyldy. Związek ten jednak nie długo potrwał, gdy bowiem A., fanatyczny aryanin, chciał zmusić żonę swoją do wyrzeczenia się katolicyzmu, którego była żarliwą wyznawczynią, a natrafiwszy na jej opór, począł ją okrutnie traktować, Klotylda wezwała braci na pomoc i jeden z nich, Hildebert, wyruszył z licznem wojskiem i dotarł aż do Nar-bony, pod której murami stoczyła się straszliwa walka. Hildebert zwyciężył, a król Wizygotów został zabity. Tak pisze Grzegorz z Tours, inni zaś historycy utrzymują, że A. zdołał ujść z pola bitwy i uciekł morzem do Barcelony, gdzie dopiero śmierć znalazł. Za sprawą Teudisa, Hildebert, zniszczywszy ogniem i mieczem Narbonę i wszystkie posiadłości Wizygotów, zabrał z sobą do Fran-cyi siostrę Klotyldę. Ta w drodze do ojczyzny zmarła.—Dom Vasisieta: „Histoire du Languedoc”; ed. Privat. 1872. Dahu—„Urgesch. d. roman, und germ.“Völker I. 369, s.q.q.

Amalaryk I. (Amaury) (*1135—f 11 lipca 1173) król jerozolimski; był drugim synem króla Fulka Andegaweńskiego, przezwanego Młodym. Przed wstąpieniem na tron po bracie Baldwinie III (18 grudnia 1162) nosił tytuł hrabiego daffy i Askalonu. .Zaraz po objęciu władzy wypowiedział mu wojnę Szawur, wezyr egipski, którego A. nie chciał zwolnić od należnego sobie haraczu. Tymczasem wybuchło zaburzenie w samym Egipcie; podwładny wódz, Dirgam, pobił wezyra i potem wyruszył na Palestynę. A. uprzedził nieprzyjaciela, pospieszył na jego spotkanie i obiegł w Belbeis; musiał jednakże odstąpić od oblężenia, bo Dirgam, otworzywszy śluzy nilowe, zalał cały 4>bóz franków. R. 1164 wezyr Szawur, otrzymawszy posiłki od Nureddyna, sułtana A lepu , wtargnął do Egiptu; Dirgam, nie mogąc podołać dwóm nieprzyjaciołom, zawarł pokój z królem jerozolimskim, ale został wkrótce przez swoich zamordowany, a Szawur objął napowrót władzę, musiał przecież zgodzić się nietylko na płacenie haraczu Palestynie, ale jeszcze błagał pomocy u A. przeciwko dawnemu swojemu protektorowi, sułtanowi Alepu, który, zerwawszy z nim przyjazne stosunki, wysłał na podbicie Egiptu jednego ze swoich namiestników. A. przybiegł z pomocą i odebrał zabrane już egipcyanom Belbeis i Aleksandrię. Wtedy Nureddyn wtargnął osobiście na czele licznego wojska do Palestyny i zdobył w;e-le miejsc warownych, między innemi: zamek Harem i miasto Paneadę (Cezareę Filipa). A., na wieść o tych wypadkach, przybiegł bronić swoich posiadłości, ale bezskutecznie, bo stracił jeszcze zamek Montreal, którego nie potrafili obronić templaryusze. R. 1166 sułtan Alepu zorganizował jeszcze jedną wyprawę na Egipt i jeszcze raz A. wyruszył na pomoc wezyrowi. D. 18 marca 1167 przyszło do walnej bitwy pod Kairem i wojsko chrześciańskie doznało zupełnej porażki. Pomimo to, w sierpniu sułtan ustąpić musiał, gdy chrześcianie, otrzymawszy świeże posiłki, potrafili znowu zdobyć Aleksandryę. W następnym, 1168 r., A. z flotą, nadesłaną od cesarza greckiego Manuela Komnenesa, i z Braćmi Szpitalnymi wyruszył do Egiptu. I ta wyprawa spełzła na niczem; A. zdobył wprawdzie Belbeis, gdzie wyciął wszystkich mieszkańców, i pomaszerował na Kair, gdzie się był zamknął Szawur; ale, gdy cała flota cesarska zniszczoną została na Nilu ogniem greckim, a nadto przybyło na pomoc wezyrowi wojsko sułtana Alepu z wezyrem Szyrku na czele, król jerozolimski zniewolony był opuścić Egipt i powrócić do Palestyny (1169). Niebawem nowe wypadki, zaszłe nad Nilem, powołały znów A. do czynu: po śmierci Szawura, zamianowany wezyrem Egiptu Saladyn, siostrzeniec Szyrku, postanowił przyłączyć do Egiptu Syryę. Utworzenie tak potężnego państwa, zbyt było groźnem dla królów jerozolimskich, A. zatem udał się ponownie o pomoc do cesarza i otrzymał od niego flo-

N1

CS

Ct**

V

0»

tę, którą natychmiast skierował na Askalon, wojska zaś piesze wylądowały pod Damiettą, którą obiegły. Kampania ta, również jak i poprzednie, żadnego owocu nie przyniosła; A. po nieudanych szturmach do Damietty dał hasło do odwrotu i w grudniu 1169 powrócił do Palestyny. W rok potem Saladyn sam wtargnął do królestwa Jerozolimskiego i zdobył miasta Gazę i Darum Cesarz pomocy odmówił. R. 1173 po śmierci sułtana Nureddyna, A. pokusił się o odebranie Pa-neady, ale poprzestać musiał na okupie pieniężnym. Za powrotem do Jerozolimy, A. zastał wysłannika szejka Assasynów z oświadczeniem, że ich sekta gotowa jest przyjąć wiarę chrześciań-eką, jeżeli uwolnioną zostanie od daniny, jaką płaci templaryuszom. A. przyjął tę propozycyę bardzo skwapliwie, ale templaryusze oparli się umowie i zamordowali nawet wysłannika. A. uwięził mordercę i kazał mu proces wytoczyć, w ciągu którego umarł na dysenteryę. A. był nadzwyczaj chciwy na pieniądze, ducha niespokojnego i charakteru zbyt wyniosłego. Pozostało po nim sześć listów, pisanych do króla francuskiego, Ludwika VII, i dwa listy do Henryka, brata królewskiego, arcybiskupa w Rheims. A. poślubił najprzód w r. 1157 Agnieszkę de Courtenai, córkę Joscelina, hrabiego Edessy, a wdowę po Renan-dzie de Mores, ale rozwiódłszy się z nią z powodu pokrewieństwa, wstąpił w powtórne związki małżeńskie z Maryą, córką sebastokratora Izaaka Komnena, a wnuczką Andronika Komnena, brata cesarskiego. Z pierwszej żony pozostawił córkę Sybillę, która poślubiła 1°. Wilhelma Długi Miecz (Longue-Epée) i 2°. Gwidona Lusignan, późniejszego króla. Z drugiego małżeństwa miał także córkę Izabelę, która miała aż czterech mężów; z tych, 3-ci, Henryk, hrabia Szampanii, i 4-ty, Amalaryk II Lusignan, zasiadali na tronie jerozolimskim. Okazy monet, bitych przez A., i jego pieczęcie znajdują się w muzeach. (Literatura: ob. Krzyżowe Wojny).

Amalaryk II de Lusignan (* około r. 1144 —-J- 1 kwietnia 1205 w Samt-Jean-d’Acre), król Cypru od 1194 i Jerozolimy od r. 1197, zięć Amalaryka I (ob.). Jako brat Gwidona Luzyniań-skiego, króla cypryjskiego, zmarłego bezpotomnie, objął po nim władzę na wyspie. Zraziwszy sobie poddanych odjęciem przywilejów i obawiając się w skutek tego o tron, udał się do Henryka VI, cesarza niemieckiego, z prośbą o inwestyturę. Ten przysłał mu swojego kanclerza, biskupa Hildes-heimu, który go ukoronował uroczyście, przyjąw-szy od niego lenniczą przysięgę. R. 1197 otrzymawszy koronę jerozolimską, jako małżonek Izabelli, A. osiadł w Protemaidzie (Akka), a rządy Cypru zdał na zakon Braci Szpitalnych. Jako król jerozolimski, zresztą i w Palestynie cieszył się bardzo szczupłą władzą. Poparty zrazu przez niemiecką wyprawę krzyżową, A. pobił sarace-nów w bitwie między Tyrem i Sydonem i zdobył Bejrut i Giblet, ale gdy jednocześnie umarł cesarz Henryk VI i niemcy wrócili do Europy, położenie jego pogorszyło się. Wkrótce potem

BucfklopedT» Powaiłoha» Ututr

uformowała się czwarta krucyata (ob.), lecz ta nie dotarła do miejsca przeznaczenia, w drodze bowiem zwróciła się na Konstantynopol (1202 —1204). A. utrzymał się przy resztkach jerozolimskiego państwa, dzięki jedynie niezgodzie, jaka zapanowała w rodzinie kalifa; umierając, przeznaczył królestwo dla syna Hugona, a tytuł królowej jerozolimskiej nadał księżuiczce Maryi, córce Izabeli i Henryka II, hrabiego Szampanii i króla Jerozolimskiego. Ciało jego przewieziono i pochowano w Nikozyi, na Cyprze. A. miał dwie żony: 1) Eschive d'Ybelin, która obdarzyła go trzema synami (Hugo, Gwido i Jan), oraz dwiema córkami: (Burgunda za Rajmundem VI, hr. Tuluzy, i Heloiza za Rajmundem, synem hr. Tripoli); 2) Izabelę, z którą miał dwie córki: Sybillę, zaślubioną Leonowi I, królowi Armenii, i Melisendę, zaślubioną Bohemondowi IV, księciu Antyochii. Źródła. „L’Histoire de Eracles, empereur liv. XXIII i XXX1I1“ (Hist, occid. des croisades, t. II). „Rec. des hist, des croisades.“ .Hist, grec.; Index generalis.” „Art de vérifier les dates”, t. I, pp. 451—459. Du Cange, „Familles d’outre-mer“ (ed. E.—G. Rey Coll, des doc. in éd. sur l’hist. de France). Opracowania: Mas-Latrie, „Histoire de Chypre“ t. 1, pp. 120— 147. Kugler, „Geschichte der Kreuzzüge“, w wydawnictwie Oncken’a.

Amalazunta, Amalasuintha (•]* 555) królowa Ostrogotów, była córką króla Ostrogotów, Teodoryka, i Odofledy, siostry Klodoweusza. R. 513 poślubiła Eutoryka, potomka jednego z królów wizygockich z dynastyi Amalów (ob.), który r. 522 umarł, zostawiając syna Atalaryka. Temu to 8-letnie-mu Atalarykowi przypadło następstwo po Teodory-ku (526), a w syna imieniu rządy objęła matka; zręcznie też odebrała przysięgę wierności od gotów i rzymian, oraz przysięgę wzajemnej życzliwości między gotami i rzymianami. Mówiła nie tylko po łacinie, ale i po grecku, przejęta była uwielbieniem dla cywilizacyi rzymskiej, świadczyła łaski rzymianom, zmniejszała dla nich podatki, pisywała uniżone listy do cesarza wschodniego, Justyniana; wreszcie syna kształciła przez rzymskich nauczycieli. Kie podobało się to gotom. Raz, gdy mały Atalaryk biegł z płaczem z powodu odniesionej kary, gotowie oburzyli się i odebrali swego króla od „starych bakałarzy” i od matki; dali mu towarzyszów zpomiędzy młodzieży gockiej. Zaczęło się życie hulaszcze, podburzanie przeciwko matce, przygotowania do buntu; lecz Atalaryk, szybko zrujnowawszy zdrowie, umarł (534). A. wówczas, rozumiejąc, że kobieta nie może królować wojowniczemu narodowi, weszła w powtórne związki małżeńskie z kuzynem swoim Teoda-hatem, i podzieliła się z nim tronem, lecz ten sam chciał panować i na własną rękę prowadził układy z Justynianem, ofiarując mu Etruryę, czyli Tuscyę, za pomoc. W r. 535 przybył w poselstwie z Konstantynopola zręczny retor, Petros, i takie urządził intrygi, że A. uwięzioną została przez Teodahata na jeziorze Bolsena, gdzie ją zamordowali krewni trzech straconych przez nią

lii

T. к.

grafów, a cesarz Justynian, który odbierał od niej listy, wzywające opieki, i kazał urządzić dla niej wspaniały dom w Epidamnie, mógł teraz wystąpić w roli mściciela przeciwko Teodahatowi i wydał wojnę, która się zakończyła upadkiem królestwa Ostrogockiego. Dahn „Urgesch. d. roman, u. germ. Völker” 1880, Berlin I s. 250—253.

Amalecyci, A male к i, lud koczowniczy, a więc nie posiadający stałych granic, przebywał, wedle podań hebrajskich, (I Kr. 15,7) pomiędzy Szur i Hewilą (Chaulau), na półwyspie synajskim do granic filistyńskich, a czasem i daleko w głąb Palestyny. Z wiadomości różnych, podanych o tem plemieniu w Biblii, widzimy, że już w czasach Abrahama było ono dość silnem, a po wyjściu z Egiptu żydzi potykali się z nimi, ale niepo-szkańców, prowadzących handel makaronem i owocami południowemi,— w średnich wiekach jednak miało do 50,000 ludności i było jednem z najbogatszych miast włoskich. Zagarnęło ono cały niemal handel ze wschodem, stało się groźną współzawodniczką Genui i Pizy, i zdołało nawet w IX w. dobić się godności samoistnego państwa, które własną flotę przeciw saracenom wysyłało. Ale zdobycie miasta przez normandzkiego króla Rogera II w 1131, a jeszcze bardziej spustoszenie, dokonane w kilka lat później przez pizań-czyków, zadało mu ostateczną klęskę, z której już A. nie pod/'wignęło się więcej. W historyi prawa handlowego zajmuje A. wybitne miejsce przez zbiór ustaw, dotyczących prawa morskiego, a znanych powszechnie pod nazwą: tabulae Атом-

ШШШ

■-Г'™ \Г~

• W

rjr-. *

ill

.«-ś

iÉÉIl

ЕШ

.BRR

ШШт

ibbiIOiUL

XI

-V,::

Fir

P;

'.tT

ШщШ

Fff. 256. Amalfi.

myślnie. Gdyby wiarogodnem było podanie o pochodzeniu ich przodka, Amaleka, od Ezawa, należałoby uznać ich za semitów, lecz są inne podania arabskie, wywodzące ich od Chama. Biblia często wspomina o ich wojnach z żydami. Sławnem było szczególnie zwycięstwo Saula i pojmanie ich króla Agaga z 12 tysiącami jeńców. Arcykapłan Samuel żądał na wszystkich śmierci; to stało się powodem rozterki z kiólem. Wytępił ich do szczętu Ezechiasz król Judzki. (I Par. 4.43) Rosenmuller ..Biblische Alterthumskunde“ III. 90. Boland „Palaest. illustrata.“

Amalfi, miasto w kampanii Neapolitańskiej nad zatoką Salerneńską, amfiteatralnie położone u stóp Monte San Angelo (1,520 m.), dziś podupadłe miasteczko, liczące zaledwie 8,000 mie-fitanae. Dziś A. jest siedliskiem arcybiskupa i posiada jeden z najciekawszych zabytków średniowiecznej architektury w miejscowej katedrze, czyli tak zwanej bazylice. Jest to budowla, pochodząca z X w., o jednym przedsionku i podwójnym rzędzie kolumn, podtrzymujących luki normańsko-saraceńskiego typu; wiele kolumn jest antycznego pochodzenia; dekoracyjna strona utraciła wiele ctch z pierwotnego stylu normań-sko-sycylijskiego,—natomiast skulptura może się pochlubić dwoma sarkofagami, z których jeden przedstawia porwanie Prozerpiny, drugi wesele Tezeusza z Aryadną, oba uchodzą za dzieło greckiego dłuta. Ciekawe są również drzwi bronzo-we, sięgające początków XI w. z wielce interesującemu płaskorzeźbami. A. jest miejscem uro-

dzenia Flaw. Gioja, wynalazcy kompasu, oraz Ma-zaniella (Tommaso A niello), przywódcy powstania przeciwko księciu Arcos, hiszpańskiemu wicekrólowi w Neapolu A. jest uzdrowiskiem klim., z wyższą ciepłotą i suchym, krzepiącym, a nawet do pewnego stopnia pobudzającym pomorskim klimatem; kąpiele morskie i schronieniem zimowem dla chorych, przy chorobach nerwowych.

twór soli danego metalu. Tym sposobem przygotowują np. A. wapniowców, z których następnie wydzielają same metale z gromady wapnia. A. rozkładają się pod działaniem wyższej temperatury na łotniejszą od większości innych metali rtęć i metal. Na tem opiera się sposób wydobywania niektórych metali z ich związków, tak, między innemi, przygotowują baryt, stront i wapień dla pracowni naukowych, a na wielką skalę—srebro z rud chlorowcowych, oraz złoto ze skał, w których ono zawiera się w niewielkiej ilości. Pamiętać jednak należy, że wydzielenie ostatnich śladów rtęci z A. następuje dopiero

And. S. Dr. P.

archivio stor. ital.“ Tom I. 8.

K.J

Amalfitana tabula. Ważny zbiór prawa morskiego, zatytułowany właściwie: „Capitula et or-dinamenta curiae maritimae nobilis civitatis Amalfae, quae in vulgari sermone dicuntur: la tabula di Amalfi.“ O zbiorze tym znajdują się wzmianki w kronikach z wieku XV i XVI. Eg- przy temp, o wiele wyższej od punktu wrzenia zemplarz jego znaleziony został w Zbiorze doży rtęci, tak, że niektóre A. muszą być w tym ce-Foscariniego, w ces. bibl. dwors. w Wiedniu, przez lu ogrzewane przez czas długi do czerwoności. Tomasza Gara, który go wydał w „Appendice all Z zastosowań A. wspomnieć należy jeszcze: o wielkiej użyteczności A. sodu w pracowniach che-

Amalgamaoya. jest to sposób otrzymywania czy- micznych, gdzie często używają go zamiast sodu stego złota lub srebra, za pomocą dodawania czystego, ażeby osiągnąć mniej gwałtowne i pra-rtęci do rud tych metaii, skutkiem czego tworzą widiowsze działanie; o powszechnem użyciu A. się odpowiednie amalgamaty.,    z których    się pó-    cyny do podlewania zwierciadeł; o    A. kadmu,

źniej czysty metal    stosowanym do plombowania zębów.—W przyro-

oddziela. Pierwszym    liÈll    dzie spotykamy tylko A. srebra. Ortęć srebra jako

wynalazcą metody    jBM!    minerał krystaliczny, układu foremnego, niekiedy

amalgainacyjnej, о- 1ЖJXjlLM| ii \    w pięknych kryształach, szczególniej dwunasto-

trzymywania szła-    MTjPścianach rombowych i w licznych połączeniach

chętnych metali, był jj    !i|HH и    z ośmiościanem, sześcianem i kosi tetraedrem, he-

Bartolome de Medi-    rV    | li^i    xakisoktaedrem i tetra kishexaedrem, a także zbi-

na (1557 r.), który LL    pi    7    11    13    JL    ty, wkropiony, w blaszkach, okruchach, lub jako

stosował ją w Me- |ДГ^НД-Тш|1 }    шНш    nalot. Odłam zwykle muszlowy, kruchość niewiel-

ksyku.ObecnieЛ.od-    ka. C. wł. 13.7—14.1; Tw. 3—3.5;    barwa sre-

bywa się w odpowie-    (JpWj|f|S brzysto-biała. Skład chemiczny : Ag Hg, z 35.02

dni o zbudowanych-®    procentami srebra, albo Ag₂Hg:î z    26.43 proc.

przyrządach, w któ-    ------srebra. Odmiany z Chili zawierają    nawet 43 —

rych miałko zmiele- Fłę‘257 1 238-    63°/₀ srebra; stałego więc stosunku obu metalów

na ruda, miesza się z wodą i rtęcią. Aparat ten określić prawie niepodobna (Kengott). W kolbce składa się z naczyń beczkowatych, obracających wydziela rtęć z pozostawieniem gąbki srebrnej, się do koła swej osi (fig. 257    przecięcie podłużne,    stapiającej się w guzik na węglu; w    kwasie azot-

fig. 258 przecięcie poprzeczne: a. beczki,    b. lejek    nyin łatwo rozpuszczalny. Znajduje    się z cyno-

do wsypywania, g. koło poruszające). Szczegółowe brem i rtęcią w Mörsfeld i Moschallandsberg opisy otrzymywania metali drogą amalgamacyi, w Palatynacie bawarskim, w kopalni Friedrichsse-ob. Srebro, Złoto.    gen w Oberlahnstein (z 56°/₀ srebra), w Szlana

Amalgamat Aliaże rtęci z wszelkiemi inne- na Węgrzech, w Almaden w H-^zpanii, w Aliénai metalami noszą nazwę A. Są to ciała ze mont w Delfinacie i w Chili.    Zu 1 K-J-

wszelkiemi pozorami metali, pospolicie posiada- Amali, znakomity u gotów wschodnich czyli jące silny połysk metaliczny, odznaczają się kry- ostrogotów ród, który się wywodził od Amala ba-stalicznością, niekiedy bardzo wyraźną. Na wzór jecznego, a z większem prawdopodobieństwem od innych aliaży    rozpuszczają    się w    nadmiarze je-    Ostrogoty, pierwszego historycznego ich króla

dnej z części    składowych.    Jeżeli    w nadmiarze    z połowy III wieku; w wieku IV zasłynął na-

jest rtęć, A. przyjmuje postać ciastowatą albo stępca Gebericha, a syn Achiulfa, Hermanaryk płynną. Tworzenie się A. jest wyraźnem zjawi* około 350 — 376 r.; ten samobójstwem uniknął skiem chemicznem, przy którem wydziela się cie- sromu porażki od Hunnów. Następcą jego był pło, nieraz w bardzo znacznej ilości, a własno- Winitar z innej linii A., który chciał zrzucić ści produktu bywają bardzo różne od własności zwierzchnią władzę Hunnów, lecz poległ w boju części składowych i bynajmniej nie pośrednie, z nimi. Więc konungiem został syn Hermana-Tak miękki    sód z płynną    rtęcią    tworzą bardzo    ryka, Hunimund, „niezwykłej piękności bohater,“

twardy A. Większa część    metali    łączy się z rtę*    potem Torysmund, pogromca Gepidów. Między

cią wprost przy zetknięciu; w razie, jeżeli to nie 390 i 440 r. przerywa się następstwo królów następuje, A. można otrzymać, biorąc dany me- ostrogockich; snadź rozkazywali bezpośrednio wo-tal za elektrod odjemny, a za elektrolit sól rtę jovnikom germańskim hanowie Hunnów. Dopięci, lub odwrotnie—rtęć za elektrod odjemny a sól ro po śmierci Attyli występuje Teodemir z braó-metalu za elektrolit. Jeszcze powszechniejsza me- mi, ojciec Teodoryka W-go (ob ) i jego potom-toda polega na działaniu A. potasowca na roz- ków. Ostatecznie wygasł ród A. w 536 r. w li*

ps O: -•

Genealogia rodu Amali:

Ostrogota.

W anàalar.

— "■...... ч

Walamer Teodemir -f 475 Widemer. 1

Teodory к Wki (Dietrich v. Bern)

*ok. 454, królem 476—526, ż. Au-difleda z Merowingó w, siostra Hlo-

dewiga.

^ _

/*

Amalazuuta za I ) Eutarykiem 2)Teodabadem.

Atalarjk 526—534.

■y

,дСЗП

к

K. K.

Amaltea, planetoida, odkryta przez Watsona w r. 1871; oznaczona jest liczbą 113, czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 3 lata 236 dni.

Amalteo Pomp o-nio, malarz włoski z XVI w. (* 1505 w San Vito we Friulu—fi 584 tamże). CJczeń Giov. Ant. Pordonone’a*(ob.), ——rr~T    A. przejął się jego

Amalah-eda    manierą i naśladował

za lrazymuii-    • -i

dem królem    S? prawie do mepozna-

wandal.    nia różnicy ich pęzla.

s A    \—*    We Friulu dużo spo-

JLeodahad Amalaberga za .i„ >    . „    *

kr. 534- kr.Turyng tkaC mozna Prac Ao 536.    najważniejszą z nich

są freski (z r. 1535), zdobiące chór kaplicy szpitalnej w San Vito, przedstawiające sceny z lat dziecięcych Chrystusa. Na utworze tym najsilniej uwydatnił się wpływ Pordonone’a. A. naśladował także i Tycyaua. Najwięcej obrazów jego posiadają miasta: San Vito, Ceneda, Prodolone i Udine. Brat jego, Girolamo, był zręcznym miniatu-rzystą, a córka, Quintilia, poświęciła się rzeźbiarstwu.

zna-

zw.

męskiej. Dahn „Urgesch. d. germ. u. rom, ker“ I, 230—399. Amadeusz Thierry „Histo-Attyli“ tłom. polskie.

Hermanaryk -J- 376. Huniiuund. Torysmund.

Ostrogota za Teudigusa za Ala •

Zygm. kr. rykiem II kr. wi-Burgund    zygotów.

Amalaryk ostatni z rodu Bałtów król wizyg. -f 531.

Amalia, nazwa ogrodnicza w Hiszpanii, według Endlickera (Gen n. 1306), rozmaitych Bro-meliaceae, z rodzaju Tillandsia L.

Amalia, imię, ob. Amelia.

Amalienbad, ob. Langenbrücken.

Amaltea. Według jedne) legendy jest to koza, która mlekiem swoim karmiła Zeusa na Krecie, wówczas gdy mu tam schronienie dała matka Rea (ziemia) przed pościgiem Kronosa. Wywdzięczając się Zeus, kozę umieścił między gwiazdami, a ułamawszy jej róg, napełnił go wielką obli-

0v4

КУГ;

pł

«Л

-o.

Kg. 269. Amaltea.

tością i podarował córkom Rei, które miała z Me-lissem. Jakim sposobem ten róg znalazł się następnie w posiadaniu króla Acheloosa (ob.), legenda nie objaśnia. Według innej wersyi, A. była to nimfa, która w epoce krytycznej Zeusowi mleka od kozy dostarczała na pokarm. W każdym razie mit ten łączy z wyobrażeniem obfitości ziemi i wdzięczność jej za to wyraża. Obszerne tłómaczenie mitu drje Brettiger na czele czasopisma archeologicznego, które pod tytułem ^Amaltea” w r. 1822—25 wydawał w Lipsku.

Winitar.

Amalteowa glina (geol.). Glina, cechująca się oblitością skamieniałości Ammonites amaltheus Schl., a występująca w środkowem piętrze szwab-skiego lejasu.

Amambara, lewy dopływ dolnego Nigru, zbadany przez niemieckiego podróżnika, Ed. Rob. Flegla, w lipcu 1883 r., bierze początek na wyniosłościach, leżących w stronie południowej od dolnego Binue, płynie równolegle do rzeki głównej, z którą prawdopodobnie łączy się kilkakrotnie przez wysyłane ku niej ramiona/ (bifurkacya) i wpada do Nigru pod Onitse. Źródła nie są dokładnie znane.    And- s-

Aman, ob. Haman.

Aman lub eman, wyraz arabski = bezpie-czeństwo, w prawie muzułmańskiem oznaczał obronę, jaką zdobywcy zapewniali iuowiercoin, którzy obowi ązali się płacić im daninę, pogłów ne dżizja. Aman, jako wykrzyknik arabski, czy: biada! litości! Stąd prosić amana, znaczy prosić o pardon. Wyraz ten, używany przez tur-ków w znaczeniu litości, przeszedł i do języka serbskiego.

Aman Jan (Johann), architekt, malarz i archeolog (*1765 r. w księstwie badeńskiem--f w Wiedniu 1834 r.). Za swój projekt odbudowania świątyni Westy został członkiem honorowym Akademii Ś. Łukasza w Rzymie. Pracował przeważnie w księstwie badeńskiem, gdzie ratował od zniszczenia dawne zabytki architektury i wzniósł wiele budowli, głównie we Freiburgu. Z powodu zamieszek wojennych zmuszony opuścić strony rodzinne, A. przeniósł się (1796 r.) do Wiednia, gdzie mianowany (1803) budowniczym nadwornym) przez lat trzydzieści z górą dzierżył kierownictwo wszystkich niemal ważniejszych robót bu-

dowlanych w tcm mieście. Między inneirn, jego wzdłuż niej kanałem — liczy do 13,000 m-ców* to staraniem odnowioną została (po 1809 r.) zajmujących się głównie przemysłem, posiada bar-wieża katedry S. Szczepana w Wiedniu, oraz zu- dzo starożytny kościoł, należący niegdyś do opa-pełnie odrestaurowany i upiększony pałac cesar- etwa benedyktyńskiego, oraz słynne, znane już ski w Schönbrunn pod Wiedniem.    rzymianom, gorące źródła siarczane (do 32° 0.).

And. S

Amànat, amànet, wyraz arabski = zastaw, 2) St. A. Montrond, stolica okręgu t. im., w dep. depozyt; od turków przeszedł i do słowian po- Cher i nad rz. Cher położona, liczy do 9,000 łudniowych; Serbowie np. mówią: ostawio kod ńe- m-ców. W okolicy fabryki porcelany i wyrobów ga novei na amànet (złożył u niego pieniądze na żelaznych oraz ruiny starorzymskich łaźni i wo-zastaw); prócz tego wyraz ten stanowi w mowie dociągu. Kolej żelazna do Montluęon i Orlea-serbskiej rodzaj zaklęcia i przysięgi. U tatarów nu, kanał od Cheru do Loary, amanat znaczy zakładnika, danego przez pokona- Amand Johannes de St., kapłan, zarazem nych zwycięzcom, jako rękojmię wiernego dotrzy- gorliwie i z pożytkiem zajmujący się medycyną mania warunków zawartego z nim traktatu.    w XIII wieku, był przełożonym kanoników regu-

Dr. Ł.

muzeum

Amand (Święty), apostoł belgów (-J- 684 r.). larnych w Mons, żył jeszcze w r. 1261 w Tour-Już w IV w. w Belgii były biskupstwa, jako to: nay we Flandryi. Najważniejszą pracą A. są w Tongres (przeniesione do Mastrichtu r. 452), doskonałe komentarze jego do dzieła „Antido-w Tournay i Arras; ale wędrówki narodów wiele tarium Nicolai Praepositi” p. t. „Expositio super szkody i tutaj wyrządziły Kościołowi. Potrzeba antidotarium Nicolai”, które mu zapewniły sta-było w Belgii dźwignąć wiarę chrześciańską, nowisko w historyi medycyny; wydawane one by-a przytem pozyskać kościołowi przybyłych tam wają zazwyczaj wraz z dziełami Mesue’go, dołą-pogan. Ten podwójny cel przedsiębrali: Audo- czone do „Antidotarium”. Nadto pozostawił A. mar, Liwin, Eligiusz, a szczególniej Amand. „Abbreviations et concorda.ntiae” (rozbiór dzieł Urodzony w okolicach Nantes, mając lat 20 wstą- Hipokrata i Galena). W królewskiej bibliotece pił do klasztoru i tak upodobał życie zakonne, berlińskiej przechowuje się piękny rękopis na żo ani prośby, ani groźby krewnych odwieść go pergaminie z XIV wieku pracy A. p. t. „Revo-od tego stanu nie zdołały. Wkrótce udał się cativum memoriae”, przedstawiający krótko ze-do Bourges, gdzie, pod kierunkiem biskupa Au- braną naukę o gorączce. Inny medyk tego sa-stregicyla, w ubogiej celi pędził żywot umartwio- mego nazwiska (Johan, de St. Amand), lekarz ny. Roku 628, powróciwszy do Francyi z piel- nadworny papieża Jana ХХП, oskarżony o czar-grzymki, odbytej do Rzymu, poświęcony został noksięstwo, zginął na stosie w r. 1316. na biskupa bez wyznaczenia mu szczególnej dye- Amand Piotr, lekarz francuski (-f- 1720), zaj-cezyi. Starał się rozszerzać wiarę między fla- mujący się głównie położnictwem, używał swoje-mandczykami oraz słowianami w Karyntyi i w pro- go czasu rozgłośnego imienia, jako biegły i do-wincyacb naddunajskich. Wygnany przez króla świadczony akuszer. W dziele swojem („Nou-Dagoberta za to, że śmiało go strofował za źy- velles observations sur la pratique des accouche-cie nierządne, udał się z opowiadaniem Ewange- mens, avec la manière de se servir d’une nou-lii do Gaskonii i Nawarry; ale Dagobert wkrót- velle machine etc. Par. 1714”) poleca do wydo-ce go odwołał i św. Amand, wróciwszy do pier- bycia oderwanej główki płodu użycie jedwabnego wotnych misyj, udał się w okolice Gandawy, gdzie woreczka, zaopatrzonego w kółeczka i pętle, co był źle przyjęty, lżony, bity, często nawet śmier- jednak nie znalazło naśladowców, cią zagrożony. Gorliwość jego tern się nie zra- Amand Jakób Franciszek, malarz i szty-źała, owszem, tern usilniej pracował: wykupywał charz z XVIII w. (* 1730 r. w Paryżu—-f 1769, niewolników, chrzcił ich i opowiadał im słowo tamże). A. był uczniem Pierre’a, pracował prze-boże. Ta niezmordowana jego praca dokonała ważnie w kierunku malarstwa historycznego. Ci-wreszcie nawrócenia mnóstwa pogan, którzy sami chy i nieśmiały z natury, nie umiał torować so-obalali swoje świątynie i prosili o chrzest; a wkrót- bie drogi do powodzenia, na które jednak talen-ce z ofiar króla i pogan nawróconych A. pobu- tern swoim zasługiwał. Zniechęcony i rozczaro-dował liczne klasztory i kościoły. R. 646, wbrew wany, zmarł przedwcześnie ze zmartwienia; licz -swej woli, wybrany na biskupa Mastrichtu, ma- ne prace, jakie pozostawił, każą żałować, że nie jąc tam do czynienia z duchowieństwem skażo- danem mu było rozwinąć w zupełności wielkich nych obyczajów, a pałając żądzą opowiadania zdolności. Najważniejsze z obrazów jego są: „Sam-Éwangelii bałwochwalczym ludom Austrazyi, pro- son zdradzony przez Dalilę” (1756) i ”„Ma-sił papieża Marcina I o uwolnienie od obowiąz- gon, dowódca floty kartagińskiej, ofiarujący po-ków biskupich, co dopiero na powtórną prośbę moc swą senatowi rzymskiemu” (1767)/ Ten otrzymawszy, jeszcze czas jakiś apostołował, a pó- ostatni obraz znajduje się obecnie w źniej osiadł w klasztorze w Elnones, w okolicach grenoblskiem. Rysunki A., głównie pejzaże, robio-Tournay, i surową w nim karność zaprowadził, ne podczas pobytu w Rzymie, będące niegdyś (Encykloped.ya kościelna).    własnością Mariette’a, wcielone zostały do zbio-

Amand (St.), często spotykana nazwa miast rów luwrskich. Podług rysunków jego sztycho-francuskich. 1) St. A. les-Eaux, w departamen- wali: Miger, Chenu i Lebas; sam A. także sztv cieduNord, w okręgu Valenciennes nad rz. Skar- chował podług własnych swoich rysunków, p/ pą (Scarpe), lewym dopływem Skaldy, i idącym rów. P. de Baudmour. „Le peintre-graveur fran

na

J. A.

çais continué”. Paryż. Tom I. 1859. „La Grande Encyclopédie”. T. П.

Amandusa żywot. Pod nagłówkiem „Żywot ojca Amandusa (bł. Henryka Suso) zakonu ś. Dominika” znany jest zabytek rękopiśmienny języka polskiego z początku wieku XVI, pochodzący z Gniezna i będący własnością ks. Polkowskiego. Wiadomość o tym rękopisie wraz z próbami języka ogłosił tenże ks. P. naprzód w broszurze p. t. „Dawny zabytek języka polskiego, w żywocie ojca Amandusa“ Gniezno 1875 8° str. Ü2 (w 100 egzemplarzach) wraz z podobizną rękopisu; następnie w r. 1884 w Krakowie wydał pod nagłówkiem wyżej przywiedzionym zabytek całkowity w „Sprawozdaniach komisyi językowej Akademii umiejętności”, t. III, str. 198—331, z podobizną litogr. Sam rękopis in folio pisany jest na mocnym klejowym papierze, mającym w wodnych znakach koronę podłużną; tytułu niema, składa się z 262 kart i zawiera obszerny życiorys ojca Amandusa, bogobojnego kaznodziei, żyjącego w XIV w. (*{* 1365), przełożony przez niewiadomego tłómacza z łacińskiego dzieła Feliksa Fabera (*j* 1502 w Ulmie). Wydanie ogłoszone zawiera cały tekst zabytku, dokładnie przedrukowany, poprzedzony opisem rękopisu i uwagami o jego pisowni i języku, na końcu zaś słowniczek wyrazów osobliwszych, przez wydawcę ułożony. Polszczyzna zabytku przedstawia wiele odcieni języka ludowego.    A- A- K

Amanita (bot.) P o d s a d к a. Starożytni autorowie pod tą nazwą rozumieli grzyby, zaliczane obecnie do rodzaju Boletus. Fries, a za jego przykładem i wielu innych teraźniejszych my kolegów, nazwę A. dają jednemu z podrodzai Agaricus, na jakie obszerny ten rodzaj został podzielony. Bedłki, składające ten podrodzaj, charakteryzują się oponą czyli błoną, pokrywającą w stanie młodym ciała ich, która następnie pr zy rozwijaniu się kapelusza i trzona rozrywa się, przyczem u niektórych gatunków kapelusz z niej się oswobadza zupełnie, a podstawa trzona otacza się pochwą, u innych zaś jedna część opony pozostaje na kapeluszu i w miarę rozrastania się tego ostatniego rozdziela się na większe lub mniejsze szmatki (które czasami deszcz zmywa z niego całkowicie), druga zaś część tworzy u spodu trzo-pochwę albo tylko łuszczki, niekiedy obrącz-kowo ułożone. Bedłki te wogóle są mięsiste, posiadają kapelusz okrągły, foremny, blaszki u jego spodu szerokie, nierówne, na trzon nie zbiegające; trzon od kapelusza oddzielający się, często u góry szczuplejszy i opatrzony pierścieniem błoniastym odwiniętym, już trwałym, już nikłym, albo bez niego. Zarodniki drobno, okrągłe, rozpatrywane w masie, białe. Znanych jest około sześćdziesięciu gatunków, właściwych Europie i Ameryce północnej. Niektóre z nich są jadalne, do takich przedewszystkiem należy Bedłka Cesarska, Agaricus (Amanita) Cesareus, używająca wielkiej sławy, z powodu przedniego jej smaku, we Francyi, gdzie jest znaną pod nazwą 1’Oronge. Z naszych krajowych jadalną jest tak zwana Mdlej arka, Panna albo Nieniczka — Agaricus (Amanita) vaginatus, mająca kapelusz nagi, koloru żółtawego, białego lub popielatego, trzon opatrzony pochwą bez pierścienia, lecz jest ona bedłką pośledniej wartości. Bardzo wiele innych gatunków są gwałtownemi truciznami. Do takich zaliczają się pospolite w lasach naszych: Muchar biały — Agaricus (Amanita) phalloides, muchar czerwony — Agaricus (Amanita) musca-rius, muchar brunatny—Agaricus (Amanita) pan-therinus i inne.

Amanityna, pierwiastek trujący, zawarty w niektórych gatunkach bedłek, należących do podro-dzaju Amanita i innych.

Amant, Am an tka; wyraz, w technicyzmie teatralnym przyjęty na oznaczenie pewnej grupy ról miłosnych: nie wszyscy jednak, dlatego, że grają i zakochanych, podciągają się pod tę nazwę. Wyłączają się zwłaszcza ci, których zadanie polega na odtwarzaniu charakterów o wyższem powołaniu psychicznem, naprzykład mężów, resp. niewiast politycznych, lub wogóle nad poziom społeczny mniej więcej wyrastających, dla których zakochanie stanowi żywioł poboczny. Nie będą więc nazywać się amantami ani Krąjczy w „Liście żelaznym”, chociaż i romans w tej roli istnieje, ani Joanna D’Arc w dramacie Szyllera, choć prztz zakochanie się ginie. Tacy, o ile miłość obowiązani są zaznaczać silniej, nazywają się w tym razie, w braku lepszego określenia, amantami bohaterskimi, a ten ostatni przymiotnik wyraża raczej pewną dla nich dyspensę, mniejszą wymagalność w cieniowaniu uczucia miłości. Przeciwnie, amant (obojej płci) właściwy, do tego wyłącznie jest powołany, to jego specyalność, wymagająca przymiotów rzadkich, rzadko też się w jednej osobie zdarzających, ale jeśli się coś podobnego zdarzy, stanowi nieporównaną ozdobę sceny. Na samprzód więc, warunkiem nieodzownym jest powierzchowność, a więc: młodość, wdzięk w postawie i ruchu, sympatyczność oblicza i głosu, ładna głowa pięknie owłosiona, dystynkeya giestu, tak iżby aktor na oko już wydawał się, jak mówią popularnie, do zakochania. Na takiem tle objawić się muszą artystyczne przymioty wewmętrzne: zapał, namiętność, temperament młodzieńczy, dykeya łatwa i żywa, nadewszystko zaś przekonywająca, porywająca wrażliwość, któraby świadczyła o prawdziwości uczucia, wygłaszanego na scenie. Tylko panując nad całym liryzmem miłości, amant może z przekonaniem wyrażać jej momenty dramatyczne, czy to w sztuce charakteru tragicznego, czy w ko-niedyi wyższej, czy nawet w wodewilu. Niema doskonalszych typów amanckich, jak Zbigniew w „Mazepie”, Roswein w „Dalili”, Romeo, dla mężczyzn; Szekspirowskie: Julia, Ofelia; Szylle-rowska Millerówna w „Intryga i miłość”; „Fili-berta” Augiera, dla kobiet. Komedy a wyższa mnóstwo takich typów przedstawia. A ponieważ niema dziś na świecie teatralnym sztuki, w któ-rejby miłość nie grała jakiejkolwiek roli, więc powołanie amanta (obojej płci) nietylko jest w składzie aktorskim bezwarunkowo nieodzownem, ale i dzielić

к f-i

к. к

na

Dagh).

się musi na kilka kategoryi, zwłaszcza na scenach większych, do których i warszawska należy. Francuzi na to powołanie mają nazwę: „jeune premier”, jeune première”; dalej idą role drugo i trzecio-zędne, z odpowiednią obsadą: małe chyba sceny, o szczupłych zasobach, obchodzą się jedną lub dwiema osobami, do wszelkiej doniosłości ról miłosnych. Jest jeszcze jeden charakter miłości, na scenie uprawiany, to miłość podlotka, miłość na tle naiwności, która do tej kategoryi nie należy, ale stanowi powołanie specyalne, jedno z najrozkoszniejszych na scenie, która jest tak szczęśliwą, że ma odpowiednią aktorkę (mężczyzn tej kategoryi niema i być nie może;. Teatr warszawski miał niegdyś znakomitego amanta w osobie Woj ciecha Piaseckiego, który właśnie posiadał, jak świadczą spółczesne kroniki teatralne i biografie pośmiertne, wszystkie wymienione przez nas przymioty powierzchowne i ducnowe; szczególniej cudownym miał być interpretatorem Edgara Ra-wenswooda w „Narzeczonej z Lamermooru“, którego grał z Teressą Palczewską, zdolną amantką. Po nim wszedł na scenę Józef Komorowski, mniej potężny, mniej ujmujący, ale w każdym razie artysta wyborny. Po jego śmierci, miara artystyczna znacznie opadła w osobie Bodurkiewicza; a gdy i ten ubył, przy wzroście wymagań rozmaici sił próbowali. Z kobiet dawniejszych, o Onacewiczów-nie i zwłaszcza Ledócbowskiej mówią wiele dobrego. W przeszłości bliższej najdłużej królowała żyjąca dotąd p. Leontyna Halpertowa, godna towarzyszka Piaseckiego, z którym kilka lat przebyła na scenie, do końca jej największa, obok Żółkowskiego, potęga. Po niej wybitniejsze miejsce zajmowała Palińska; nie na wiele przed jej śmiercią przybyła z Krakowa w r. 1867 Helena Modrzejow-ska, gwiazda sceniczna pierwszej wielkości. Pobyt Maryi Deryng, zdolnej lecz niedość wyrobionej, był zaledwie kilkoletni. W obecnej chwili ważniejsze zadania amantów spełniają Tatarkiewicz i Ładnowski; Kotarbiński przechodzi na bohaterskiego. Z kobiet, w dramacie: Chraszczew-ska (Marcello) i Noiret.

Amante Henryk (* 1816), współczesny pisarz i patryota włoski, za udział w rozruchach 1848 r. więziony w Neapolu do r. 1860, jest gorącym zwolennikiem połączenia się wszystkich ludów romańskich; w tym duchu napisał „Sulla nuova carta d’Europa in relazione colle razze latine” (Turyn, 1867). Z innych dzieł A. ważniejsze są: „Sul riordinamento degli studi nazionali in Roma capitale” (Macerata, 1870) i „Statuti della città di Fondi del 1474 e statuti del comune in fieri di Villa-Galba“ (tamże, 1872).

Amante Bruto (* 1852), syn Henryka, na polu oświaty ludowej zasłużony pisarz, ur. w Neapolu, nauki ukończył w Rzymie i zajmuje obecnie posadę sekretarza przy ministeryum oświaty. Z dzieł jego wymieniamy: „La Rivoluzione fran-cese e l’ultimo dei pretesi Luigi XVII” (Macerata 1874), „La Romania illustrata”, „Ricordi di viaggio” (Rzym 1888); „Manuale di legislazio-ne scolastica vigente, owero raccolta di Leggi,

Regolamenti etc. sulla publica Istruzione, emessi dal 1880 a tutto il 1883 e coordinati alla legge fondamentale del 13 novembre 1859” (Dzieło to zawiera dzieje szkolnictwa włoskiego: tom pierwszy czasy od r. 1860—79, zaś drugi zawiera pra-w⁷a szkolne, wydane do r. 1883). „Una parola di piń sopra alcune questioni relative all’istruzione primaria” (Neapol 1882), „Nuova illustrazione e commenti alle leggi e discipline sulla publica istruzione” (Rzym 1887), „Comuni e Maestri. Manuale di legislazione e di giurisprudenza sull’istruzione e amministrazione elementare e normale dal 1859 al 1884” (Rzym 1884. Do tego dzieła wyszło kilka dodatków do r. 1886). „La disdetta per termine di locazione d’opera in rap-porto alle vigenti disposizioni sui maestri elemen-tari” (Neapol 1887). Prócz tego A. od r. 1878 wydaje czasopismo: „RDista della Publica Istruzione”.

Amantius Bartłomiej, właściwie Pelton (* około 1500—•{'1555), archeolog niemiecki, profesor wymowy w Ingolstadt, później (od r. 1535) prawa w Tybindze i (od 1541 do 1545) w Gry-fii, wydał „Flores celebriorum sententiarum grae-caruni ac latinarum” (1556), oraz wspólnie z Piotrem Apianusem „Inscriptiones sacrosanctae ve-tustatis” (Ingolst. 1534), pierwsze w tym rodzaju dzieło, do którego materyał zebrali obaj wydawcy we Włoszech.

Amanuensis (gr.hypografeus), a manu, pois, podręczny, zwał się u późniejszych rzymian, w bogatszych domach, niewolnik, do zajęć szlachetniejszych przy panu używany, mianowicie jako jego sekretarz, lektor, bibliotekarz.    K- K

Amanus mons, Amańskie góry, starożytna nazwa gór w Azyi mniejszej, oddzielających Cylicyę od Syryi, ciągną się od rz. Dżihan (staroż. Pyramos) do zatoki Iskanderun, nad którą kończą się przylądkiem el Khonsir (staroż. promontorium Rosi-cum). Dziś wyniosłość cała nosi trzy nazwy: Giaur Dagh na północy, Alma D, w środku i Dże-bel el Abnar od południa — w niektórych szczytach dosięga 2,000 m wysokości i ze względu swe położenie między Eufratem a m. Sródziem-nem posiada ważne znaczenie strategiczne. To też przełęcze w górach Amańskich służyły wojskom i karawanom za drogi, wiodące z Cyli-cyi do Mezopotamii i Syryi (ob. wyżej Alma

And S.

Amapala (Ainapola), miasto w rzeczypospolitej środkowo-amerykańskiei Honduras, na wysepce Tigre, w głębi malowniczej zatoki Fonseca, którą wyrzeźbiły wody Oceanu Wielkiego. Założone dopiero w 1838 r. znajduje się na drodze dalszego rozwoju, jest portem handlowym bardzo ruchliwym, liczy do 2,000 m-ców, wywozi skóry, tytoń, perły, kruszce (złoto, srebro, miedź, antymon), drzewa farbiarskie i budulcowe, indy-go i t. p.    And- s-

Amar Andrzej (* 1750 — f 1816), polityk francuski, był adwokatem przy parlamencie w Gre-nobii; w r. 1792 obrany do Konwencyi przyłą czył się do stronnictwa Góry, głosował za śmier-<j;:i Ludwika tXV I, następnie redagował raport, oskarżający Zyrondystów i spowodował natych-jniastowe ich uwięzienie, rozkazując zamknąć drzwi sali aż do chwili zamknięcia rozpraw. Należał do krańcowych terrorystów, jednakże uniknął aresztu po obaleniu Robespierre’a. Obwiniano go o udział w sprzysiężeniu Baboeufa, za dyre-ktoryatu. Nie chcąc służyć Napoleonowi I, cofnął się do życia prywatnego.

Amar Duvivier Jan Augustyn (* 1765— t 1837), literat francuski, przed rewolucyą członek kongregacyi nauki chrześciańskiej (Congr. de la doctrine chrétienne), od r. zaś 1803 kustosz biblioteki Mazariniego. Napisał „Cours complet de rhétorique” (Par. 18U4), oraz kilka utworów poetycznych: „Le culte rétabli et l’anarchie vaincue”, poemat w 4 pieśniach (Lyon 1801), dedykowany Piusowi VU; tragedyę „Catherine II”, kornedyę „Paméle mariée” i inne. Nadto przełożył wybrane komedye Goldoni’ego (Lyon, 1802, 3 tomy).

Amara (remedia), ob. Leki gorzkie.

Amarakantak, osada i święta dla hindusów góra 1,014 m. wysoka, w paśmie Maikal (,22¹/2° sz. pn., 82° dł. w Gr.) na półwyspie Indostań-skim. Z niej bierze początek ważny prawy do pływ Gangesu, Son, dwie rzeki: Djohilly i Arpy, należące do systematu Mahanadi, oraz święta rzeka Narbada, największa z tych, które płyną na zachód półwyspu. Wyżyna A., która podnosi się nagle z równiny wschodniej, rozpoczyna szereg wyniosłości, znanych pod ogólną nazwą gór Win-dhya i oddzielających płaskowzgórze Dehańskie od niziny Indostańskiej.

Amarantowa barwa, ciemna czerwień, przechodząca w barwę fioletową.

Amarantowy order, ustanowiony przez królo-wę szwedzką Krystynę, dla uczczenia bezżeństwa 1653 r., a mający za oznakę wieniec laurowy złoty z podwójną na środku literą A. oraz wstęgą niebieską, z wyhaftowaną złotem dewizą: Dolce nella memoria. Liczył on piętnastu kawalerów i tyleż dam. Między kawalerami byli wprawdzie i żonaci, ale ci ślubowali, że w razie owdowienia w powtórne związki małżeńskie nie wejdą. Order ten trwał tylko trzy lata, to jest do przyjęcia przez Krystynę wiary katolickiej. Amarantowy order, czyli zakon, również w Szwecyi, jest instytucyą, poświęconą zabawie towarzyskiej: członkowie tego Zgromadzenia, którego oznaką jest gwiazda złota ze wstęgą amarantową o zielonych wypustkach, dla większej spójności przybrali formy wolno-mularskie. Loże ich znajdują się we wszystkich znaczniejszych miastach w Szwecyi. (Encykl. 8. Orgelbranda).

Amarantes (T. Iust 234 t. 218). Szarłat, Amarant, rodzaj typowy rodziny Szarłatowatych (Amarantaceae), którego cechy są następujące: Kwiaty mieszano-płciowe-dwudomowe, opatrzone w trzy przykwiatki. Kielich 3—5 listkowy o listkach ułożonych dachówkowato. Pręcików 3—5 o nitkach wolnych, przeciwległych listkom kielicha, pylnikach dwukomórkowych, dośrodkowych, otwierających się dwiema podłużnomi szparami. Zalążnia górna jednokomórkowa, o jednym zalążku skrzywionym, osadzonymi na łożysku podsta-wowem, szyjka zakończona znamieniem, na trzy gałęzie rozdzielonem. Owocem jest puszka, zawierająca jedno nasienie, obejmujące pod swenn powłokami bielmo mączyste,. otoczone zarodkiem pierścieniowym. Są to zioła roczne, o liściach na-przemianległyeb, bez przylistków, z ogonkiem na zbiegającym. Kwiaty są zielone lub ró-żowawe, zebrane w małe wierzcłmotki, tworzące

(Ж

К/

FiKi 26o. Amiranlu? 'Svarłat)

razem kłosy lub wiechy. Szarłaty zamieszkują wszystkie części kuli ziemskiej, nadewszystko zaś Indye wschodnie. Wiele pomiędzy niemi jest jadalnych: na pokarm używają się już to nasiona, już liście albo łodygi. Do takich należą: A. BU-tum L., A. farinaceus Roxb., frumentaceus Buchan. i t. p. inne posiadają własności rozmiękczające lub ściągające i używają się w krajach, w których rosną. A. caudatus Ł., pospolicie Lisim ogonem zwany, często bywa hodowany w ogrodach jako roślina ozdobna.    J A

Amarapiira, świetna niegdyś rezydencya Birmańskiego państwa, zbudowana w 1783 r. na lewym brzegu rz. Irawaddi pod 21° 56’ sz. pn. i 96’/₄° dł. w. Gr., zbrojna w cytadele, oparta z dwóch stron o rzekę r stawy, a z dwóch pozostałych otoczona głębokiemi rowami. Według świadectwa podróżników, miasto miało kształt czworoboku, opasanego podwójnym murena z ce-

1839.

gły, wewnątrz zaś w samym środku wznosił się pałac królewsH z drzewa tekowego, oraz mnóstwo wspaniałych pagod, ozdobionych licznemi rzeźbami. Nowa stolica wzrastała tak szybko, że w 30 lat po założeniu liczyła już do 170,001) m-ców, żyjących przeważnie w domach bambusowych, których miało być do 5,000. Pożar straszliwy w 1810 r. obraca niemal całe miasto w perzynę, lecz klęska ta nietyle zaszkodziła dalszemu rozwojowi A-у, ile przeniesienie stolicy do Awy w 1822 г. Wprawdzie od r. 1838 do 1859 A. jest znowu rezydencyą królewską, atoli trzęsienie ziemi w 1839 r, niszczy ją znowu i odtąd nietylko nie doszła do dawnej świetności,, ale z rokiem każdym upadać poczęła. Ostateczny cios zadało jej przeniesienie stolicy do Mandaleh (Mandalay), gdy władca birmański, party przewagą Wielkiej Brytanii, postanowił odsunąć się w głąb swego państwa.—A. znaczy dosłownie miasto nieśmiertelnych, t. j. bogów.    And- s-

Amara-Sinha, gramatyk sanskrycki i poeta, o którego życiu prawie nic nie wiemy. Historycy odnoszą jego działalność już to do w. I przed Chr., poczytując A. za „jeden z 9-ciu klejnotów, zdobiących tron Vikramadityi”, już też do w. Y, a nawet XI po Chr. Podług tradycyi, A. był buddystą i, podczas prześladowania tej- religii przez ortodoksów bramińskich, wszystkie dzieła tego pisarza, z wyjątkiem jednego, były zniszczone. To, które ocalało, nosi tytuł „ Amara-Kosha“ (Skarb A mary) i jest słownikiem pierwiastków sanskryc-kich, podzielonym na 3 części, zwane „Trikan-da.” Autor pomieścił tu 10,000 wyrazów, ujętych, obyczajem ówczesnym, w formę metryczną dla ułatwienia nauki. Pierwszy rozdział był drukowany w Rzymie r. 1798. Całe dzieło z indeksem i objaśnieniami w języku angielskim wydał Cole-brooke w Serampore r. 1808. Tekst sanskrycki wyszedł w Kalkucie r. 1831. Przekład francuski Loiseleur-Deslongchainps’a wyszedł w Parjżu r.

J. A. s.

Amardowie, ob. Mrrdowie.

Amarella (Gesn.) syn. Polygalae T.

Amarella (Griseb. Gent. 238). Sekcya rodzaju Gentiana T.

Amaretti Franciszek (* 1829 w Turynie), poeta włoski, podbibliotekarz muzeum narodowego w Turynie, przekładał narodowe pieśni i ba-lady angielskie, szkockie i irlandzkie. Z oryginalnych jego poezyj - „Sonetti e ballate” (1874), „Raccoglimento” (1885) — bywają udatne tylko drobniejsze; w dłuższych wpada w prozaiczność.

Aman-K a r a g aj, po kirgizku „Szczęśliwy kraj ”, część stepu Kirgizkiego, przylegająca do Uralu, nad rzeczką Ubugana, wypływającą z jeziora Kyz-Murum. Część północna leży u stóp gór Uralskich. Obfituje w lasy budulcowe.

Amari Michał (* 1806), znakomity historyk i oryentalista włoski, bardzo też czynny jako pa-tryota w walkach narodowych, urodził się w Palermo i tu pobierał nauki, między innymi od prof. Dominika Ścina, gorliwego zwolennika zasad re-wolucyi francuskiej z r. 1789. W r. 1822 ojciec

Encjklopedy» Powłzechna iluslr.

jego, za udział w knowaniach rewolucyjnych, został skazany na 30-letnie więzienie, w skutek czego A. zmuszony był zarabiać na utrzymanie osieroconej rodziny. Pomimo to, nie zarzucił nauki i oddawał się badaniom dziejów ojczystych. Pierwszą większą pracą jego w tym zakresie była „Fondazione della monarchia dei Normanni in Sicilia” (1834). W r. 1837 A. otrzymał posadę w ministeryum sprawiedliwości w Neapolu. Tu opracował „Un periodo delle storie siciliane del secolo XIII” (Paler. 1841). Dzieło to, lubo napisane w tonie ściśle naukowym, wydało się Ferdynandowi II podburzającemu, zostało więc zakazane, cenzor i wydawca surowo ukarani, autor zaś ratował się ucieczką do Francyi. Tu wygotował nowe wydauie swej pracy pod zmienionym tytułem „La guerra del Vespro siciliano” (1842). Doznała ona wielkiego powodzenia, była dzie-więćkrotnie drukowana (ostatnio we Flor. 1885—6, 3 tomy), tłómaczona na jęz. angielski (przez lorda Ellesmere, 1850) i niemiecki (przez öchrödera 1851) i zapewniła autorowi poważne miejsce w rzędzie historyków włoskich. W r. 1848, gdy na Sycylii wybuchło powstanie, A. wrócił do ojczyzny, został członkiem reprezentacyi narodowej, następnie ministrem finansów, wreszcie udał się w mi-syi dyplomatycznej do Paryża, dla uzyskania poparcia ruchu rewolucyjnego ze strony nowej rze-czypospolitej Irancuskiej. Bawiąc w Paryżu, ogłosił broszurę polityczną „La Sicile et les Bourbons” (1849), w której usprawiedliwiał aspiracye współziomków. Wróciwszy do Palermo z czczemi obietnicami, A. doczekał się upadku powstania i musiał powtórnie ratować się ucieczką. Osiadł-szy w Paryżu, spędził tu około 10 lat, studyująr głównie źródła arabskie do dziejów Sycylii. (Jzęść tych źródeł ogłosił nawet w „Bibliotheca ar&bo-sicula” (Paryż, Lipsk, 1856—87, 3 tomy i dodatki; w przekładzie zaś włoskim, 1880, 2 t.). Jako najważniejszy owoc tych studyów uważać należy „Storia dei musulmani in Sicilia’' (Flor. 1854 -73, 3 tomy), dzieło niepospolitej w tym zakresie gruntowności i powagi. W r. 1859 A. został powołany na katedrę arabszczyzny do Pizy, skąd wprędce przeszedł na tę samą katedrę do Flo-rencyi. W r. 1860, kiedy Garibaldi obalił w Sycylii rządy Bourbonów neapolitańskich, A. pośpieszył do ojczyzny i w rządzie prowizorycznym został ministrem spraw zewnętrznych, a po zjednoczeniu Włoch mianowany senatorem, w r. 1862 zajął stanowisko ministra oświaty. W tym czasie wydał „I diplomi arabi dcl R. archivio fiorentiuo” (1863 roku, Florencya). W roku 1864-ym złożył tekę ministeryalną i powrócił na katedrę profesorską do Florencyi, w r. 2aś 1870 usunął się zupełnie do życia prywatnego i studyów naukowych. Z licznych prac jego, wydanych ostatniemi czasy, ważniejsze są: „Le epigrafi arabiche di Sicilia” (Palermo 1871—2); „11 Vespro siciliano” (Flor. 1876); „Documenti per servire alla stor a di Sicilia” (Rzym 1881); „Delie relazioni antiche fra lTtalia e lTndia” (Rzym 1886) i inne. Obok tego A. redaguje „ Annuario della società orientale italiana.”

112

F. j.

Па-

Amari Emeryk, publicysta włoski (* w r.

1810 w Palermo), w r. 1841 mianowanym został profesorem prawa karnego w uniwersytecie tego miasta i dyrektorem szpitala obłąkanych. A. brał czynny udział w agitaoyi reformistycznej z r.

18-47. W dniu 11 stycznia 1848 w przededniu powstania w Palermie, został aresztowanym i osadzonym w twierdzy. Po jej poddaniu się został członkiem komitetu ocalenia publicznego, który zwołał parlament sycylijski. Wybrany do izby przez dwa kolegia wyborcze, odznaczał się w niej jako jeden z najdzielniejszych mówców. Spełniając powierzoną sobie misyę, starał się sprowadzić do Palermo księcia genueńskiego, obranego królem sycylijskim przez izby, gdy wszczęte zostały na nowo kroki nieprzyjacielskie pomiędzy sycylijczykami i wojskami króla neapolitańskiego. Usiłował przedostać się do Palermo, aby wziąć udział w walce. Ale porażka jego rodaków zmusiła go do udania się na wygnanie; usunął się do Sardynii, gdzie wszczął na nowo swoje prace prawnicze. Obecnie A. jest członkiem akademii filozofii włoskiej, założonej przez Mamianiego. Podziela w filozofii poglądy nąjliberalniejsze, które stara się godzić z religią, z neokatolicyzmem. Pomijając kursa jego o prawie karnem i gospodarstwie społecznem, wymienić tu należy jego traktat o „Te-oryi postępu” i studyum „O naturze i postępach przemysłu.” Założył wspólnie z ekonomistą Ferrara dziennik statystyczny.

Amaryllidaceae (R. Br. Prodr. 296). Amaryl-k o wate. Rodzina jednolistniowych o kwiatach dwupłciowych i zazwyczaj foremnych. Osadnik ich głęboko wklęsły, w kształcie woreczka, zawierający w swem wnętrzu zaląźnię, do której jest całkowicie przyrośnięty. Z powodu takiej formy osadnika, okółki kwiatowe są kołozawiązkowemi. a w niektórych razach prawie nazawiązkowemi Okwiat kolorowy o sześciu działkach, tworzących dwa okółki. Działki te rzadko są wolne, zwykle bowiem bywają zrośnięte w rurkę różnego kształtu i długości. Czasami wszystkie są do siebie podobne, lecz mogą mieć formę i wielkość różną w dwóch okółkach. W pączku kwiatowym układają się dachówkowato w taki sposób, że przez zewnętrzne są przykryte wewnętrzne. Pręcików sześć (rzadko dwanaście lub ośmnaście), ułożonych w dwa okółki, przeciwległe działkom okwia-tu; są one wzniesione lub nagięte, niekiedy wszystkie równe, albo też w okółku wewnętrznym dłuższe od innych. Każdy z nich składa się z nitki, zrośniętej na większej lub mniejszej rozciągłości z rurką okwiatu i pylnika, osadzonego podstawą lub grzbietem, dwukomórkowego, dośrodkowego, otwierającego się dwiema podłużnemi szparami.

Wewnątrz okwiatu, już to między nim i pręcikami, już to w przedziale między okółkami pręcików, daje się widzieć dość często (Narcissus,

Pancratium i t. p.); rurkę, tak zwaną koronkę (согопш), o której naturze botanicy poczynili różne hypotezy (ob. J. Gay, w „Ann. sc. natur.”, ser. 4, 102). Lecz M. H. Bâillon, opierając się na historyi rozwoju (w ’’Adansonia”, I, 90), wykazał, że ten organ jest późuiejszem wzniesieniem się osadnika i że zatem należy go uważać za rodzaj krążka (d sens). Zalężnia dolna ziośnięta z osadnikiem, uwieńczona szyjką zwykle trójgra-niastą, zakończoną znamieniem tępem, główkowałem, trzyklapowem lub trójdzielnem. Zalążnia ta, rzadko jednokomórkowa, o trzech łożyskach ściennych ( Calostemma), zwykle zaś trzykomórkowa, mająca w kącie wewnętrznym każdej komórki łożysko, do którego są przytwierdzone zalążki sienne wsteczne, mniej więcej liczne. Ułożenie ich zmienia się stosownie do liczby; czasami są one samotne, wzniesione lub zwieszone; czasami tylko dwa, obok siebie ustawione; zwykle zaś są liczne i ułożone poziomo w dwa rzędy podłużne. Owoc rzadko mięsisty i jagodowaty, prawie zawsze jest torebką trzykomórkową (lub o mniejszej liczbie komórek w skutek spłonienia), otwierająca się w trzy klapy po ścianach. Nasiona mniej więcej liczne i formy rozmaitej (kuliste, podługownte, kańciaste, spłaszczone i t. p), zawierają pod swemi powłokami błoDiastemi, barwy mniej więcej ciemnej, bielmo mięsiste, otaczające mały zarodek prosty, jednoliścienny, którego korzonek dotyka samego znaczka. Amarylkowate są roślinami zielnemi, zwykle cebulkowemi. Mają one cebulę po< liwiastą, z której wychodzi pewna liczba liści równowąskich i głąbik, zakończony kwiatostanem. Ten ostatni czasami redukuje się tylko do jednego kwiatu, zwykle zaś tworzy baldach, powstały z małych wierzchnotek jednostronnych, otoczony skrzydłem jedno lub wielo-listnem. Inne gatunki, cebul pozbawione, posiadają korzenie włókniste, mniej więcej bulwiaste, lub kłącza i łodygę, opatrzoną w liście pojedyń-cze, pochwiaste i całe. W te rośliny bardzo obfituje strefa podrównikowa, a głównie na półkuli południowej, która obejmuje prawie dwie trzecie wszystkich gatunków. Amarylkowate, rzadkie w Europie południowej i środkowej, gdzie ich kwiaty zwiastują powrót wiosny, za to bardzo obfite na półkuli południowej, tak w Ameryce, jak i w Afryce. Afryka podrównikowa, Ameryka północna i Australia, posiadają ich bardzo mało. Plemię narcyzów^ obfitujące w Europie środkowej i nad morzem Śródziemnem, w innych częściach kuli ziemskiej stosunkowo jest rządkiem. Ilość gatunków, zaliczanych do tej rodziny, jest bardzo wielka i prawdopodobnie przesadzona, gdyż różnice pomiędzy niemi nieraz są trudne do uchwycenia, z powodu łatwości powstawania u nich mię-szańców. Amarylkowate zresztą tworzą rodzinę bardzo naturalną. Kunth przyjmuje w niej trzy grupy główne: 1 ) Amaryllideae, 2) Alstroemerieae,

3) Agaveae. Pierwsza jest najważniejszą i dzieli się na liczne grupy drugorzędne. Produkty tych roślin są małoważne, tak dla przemysłu, jak i medycyny. Poszukiwane są głównie dla piękności swych kwiatów, a niekiedy i dla przyjemnej ich woni. Jednakże cebula ich posiada smak wogóle Oolry, gorzki, pobudzający wymioty; w niektórych zaś gatunkach {Amaryllis Belladona L., Bupha-ne toxicaria Herb., Crinum Zeylanicum Lour.,

Amaseno, rzeka we Włoszech środkowych, wypływa pod San Prassedi z gór Wolskich (dziś Monti Lepini), łączy się z rzeczką Uvente, gink w Bagnach Pontyńskich.

Amaski (v. Zamaski) Bazyli, podczas sporów teologicznych kościoła rzymskiego ze wschodnim o pochodzeniu Ducha św., wytłoczył w drukarni Badziwiłłowsldej w Wilnie „Interrogate -nes et responsiones de processione Spiritus sancti a Patre et Filio desamptae ac breviore et diluci-diore ordine digestae ьх libro Gennadii Schola-rii Patriarchae Const., in quo quinque capita de-fenduntur, quae in sancta et oecumenica Floren-tina synodo continentur” (1581). W r. 1583 wyszedł w Ostrogu przekład tego dzieła na język słowiański.

J. A

Amastris v. Seżarn u s, dziś A ma sra, miasto nad m. Czar-nem w Paflagonii, dziś prow, turecka Kasta-muni, założone, podług ЫгаЬопа, 300 r. przed Chr., posiadało dwa porty, za cesarza Tra-jana było stolicą pro-wincyi, później przyłączono je do Państwa Bi z anty ński ego, aż wreszcie zdobyte zostało przez Mohameda II. A. leży w pięknem położeniu, otoczone starożytnym mure m; przemysł i handel w zaniedbaniu; 5,0(i0 mców.

Amat Feliks, kościelny historyk hiszpański, (* w Katalonii w Sabadell r. 1750). Otrzymawszy w r. 1770 stopień doktora teologii w Granadzie, był naprzód profesorem filozofii, a potem dyrektorem seminaryum w Barcelonie. Niepospolitej działalności swojej na tem stanowisku zawdzięczał A. arcybiskupstwo Palmyry, które ofiarował mu papież w r. 1803. Podczas wojny z Francyą, rozpoczętej r. 1794, A., uważany pierwiastkowo za patryotę nieugiętego, był podejrzany następnie, z pewną słusznością, o sprzyjanie sprawie francuskiej. W skutek tego musiał w roku 1812 opuścić Madryd, a w 2 lata później osadzony został wT Katalonii, gdzie też i umarł, w klasztorze franciszkanów około Salentu, r. 1824. Główne dzieło A. nosi tytuł „Historia ecclesiastica” od narodzenia Chryst. do końca w. XVIII w 12 tomach (1793—1803). Praca ta była przez Inkwizycyą potępiona, ze względów raczej politycznych, niż religijnych. Z pomiędzy licznych dzieł tego pisarza zasługują jeszcze na wzmiankę „Uwagi nad potęgą kościoła” i „6 listów do Iri-nicusa”, w których uderza na teoryą, że zgoda

WMf

gl

щтш

J А.

i t. p.), własności te są tak silne, że dzicy Azyi i Afryki otrzymują z nich straszny jad do zatruwania swej broni. Agawy dostarczają wina, alkoholu i włókien przędzalnych. (Ob. Agawa).

Amaryllis (L. Gen. n. 406). Amarylka, Amarylek, Na dobni a. Herbert (Amaryllid), rodzaj ten zredukował się do małej liczby gatunków, lecz obecnie się powiększył, z przyczyny przyłączenia do niego rodzajów bliskich, mało się różniących, które winny być poczytane tylko za sekeye rodzaju Amaryllis. Obejmuje on rośliny cebulowe krajów podrównikowych południowej Ameryki, Przylądka Dobrej Nadziei i Indyj.

Okwiat sześciodzielny, o działkach równych lub prawie równych, wydłużony ku podstawie w rurkę, z gardzielą zwykle opatrzoną w łuszczki. Pręcików sześć, o nitkach wolnych, mniej więcej wystających, pylnikach

zwrotnych. Zalążnia    .    ^

dolna trójgraniasta, trzykomórkowa, zawierająca dwa szeregi zalążków nasiennych, wstecznych, w kącie każdej komórki. Owocem jest torebka, otwierająca się w ścianach, zawierająca nasiona o powłoce suchej i cienkiej; w innych razach torebka zawiera tylko jedno lub dwa nasiona mięsiste, z powodu nadzwyczajnego rozwoju powłoki lub jądra. Zarodek umieszczony w środku bielma mięsistego. Kwiaty Amarylek wogóle odznaczają się świetnemi barwami, są. one zebrane w baldachy, utworzone z wierzchnotek, bardzo rzadko rozwijają się pojedyńczo na szczycie głąbika. Podstawa kwiatostanu otoczóna skrzydłem, a każdy kwiat najczęściej opatrzony jest    I

Habranłhus Herb., Hippeastrum Herb.,

Sprekelia Heist., Vallota Herb., Zephy-ranthes Herb., Hessea Herb., Brunswi- Fig-²⁶¹- Amaryiu*. gia Herb, i Sternbergia Waldst.

Amaryntos, miasto dziś nie istniejące, na zachodniein pobrzeżu Eubei, na pin. wsch. od Eretryi, miało najważniejszą i jedną z najdawniejszych świątyń eubejskich, poświęconą Artemidzie amarynckiej. Co rok odbywały się tu na cześć tej bogini uroczystości (amarisia), ściągające mnóstwo pielgrzymów. Obecnie na tern miejscu, gdzie się znajdowała świątynia, widać jedynie fundamenta niektórych starożytnych budowli, oddalonych o pół godziny drogi od Eretryi. („Ottuv Słownik“).

gę złota.

Amati Karol (* 1776—fl 852), znakomity architekt; wybudował część fasady kościoła katedralnego św. Karola Boromeusza w Medyolanie, oraz napisał kilka dzieł o budownictwie, między innemi: „Antichità di Milano”. Medyolan 1822 roku. (Encykl. S. Orgelbranda).

Amatitlan, starożytne miasto indyan meksykańskich, w dzisiejszej rzeczypospolitej Guatemali, w bl. jez. t. im. w bardzo Urodzajnej i wyjątkowo dobrze uprawnej okolicy, liczy do ] 5,000 m. i słynie z gorących źródeł mineralnych, wytry-skujących nad brzegiem jeziora,—które zdaje się być kraterem dawnego wulkanu. Zresztą zjawiska wulkaniczne przejawiają się dziś jeszcze w czynnym wulkanie Pacaya (2,500 m.), przez którego gałęzie przedziera się ku oceanowi Wielkiemu rzeka Michatoyat, będąca odpływem jez. A. i tworząca w biegu dwa wspaniałe wodospady. Mieszkańcy oprócz rolnictwa trudnią się i hodowlą ko-szenilli.    Att(1 s-

on

peddanyeh jest konieczną podstawą panowania. A. był olbrzymem, 7 st. i 2 c. wysokości. J st s-

Amata, mityczna małżonka króla Latinusa, a matka Lavinii, o którą w starych legendach latyńskich ubiegają się Eneasz i Turnus. Ponieważ kochała tego ostatniego, a mniemała, że zginął z ręki przeciwnika, przeto, według Eneidy, ginie z rozpaczy. Jak Latinus jest uosobieniem Jowisza Latiarysa, tak A. ściśle się łączy z kultem Vesty. Imię jej jest imieniem pierwszej w La vinium westalki; i tak zwykle mianował pontifex-maximus każdą nowowstępującą przy obrzędzie installacyjnym.

Amati, familia włoska, wsławiona wyrobem cennych skrzypiec „kremońskich” w XVI i XVII wieku. Założycielem tej fabryki był Andrzej A. (w drugiej połowie XVI w.); jego syn Antoni (ur. około 1565 r. urn. około 1620), po śmierci ojca doprowadził labrykę, wraz z bratem Hieronimem, do największej świetności, wszakże pod Mikołajem A., synem Hieronima, zaczęła się już chylić ku upadkowi. Najlepsze skrzypce tej firmy pochodzą z lat 1590 do 1620 Odznaczały się one wielką czystością, miękkością i szlachetnością tonu. Dziś „prawdziwe Amati” (jak się skrzypkowie niepoprawnie wyrażają) cenione są na wa-

A Pol.

Amatus, starożytne miasto na południowem pobrzeżu wyspy Cypru, założone w czasach przedhistorycznych przez hitfitów północno-assyryjskich, nazywało się też pierwotnie Hamath, od ich miasta w ziemi ojczystej. Osadnicy ci przywieźli z sobą kult Istary, bogini asyryjskiej, która później czczoną tu była pod imieniem Afrodyty Amatu-zyi, wespół z Adonisem, z,a czasów greckich był Amatus jednem z dziewięciu najprzedniejszych miast na Cyprze, lecz mieszkańcy byli wrogo usposobieni względem greków. Gdy grecywAzyi Mniejszej powstali przeciw persom, cały się Cypr połączył z nimi, jeden tylko Amatus trzymał z persami, za coteż,był oblegany przez Ono-zyla, ale bezskutecznie. Ślady Amatusa dają się dzisiaj widzieć pod Starym Limoselem, ślady zaś świątyni Is tary, czyli Afrodyty, nieopodal stąd pod osadą Ai Tychonos. („Ottuv. Slovnik”).

Amatus Lusitanus (Juan Bodrigez de Cas-telblanco), urodzony w r. 1514 w Castelblanco, w Portugalii, z rodziny żydowskiej, poświęcał się medycynie we Włoszech, zmarły w roku 1568 w Tessalonice, dokąd się był schronił, dla uniknięcia prześladowań religijnych. Wydał „Index Dioscoridis’: (Antwerpiae, 1536), a następnie komentarze nad tymże autorem. Pierwsze z wydań, powiększonych temi komentarzami, wyszło w Wenecyi, 1859 r. Mathioli często zbijał Am atu sa.    3 A>

Amaun Justynian (* 1539 w Zürichu— *}* 1591 w Norymberdze), znakomity rytownik. Drzeworyty jego były u nas użyte do Biblii Szarfenbergerowskiej. Jest także jego roboty na blasze portret Stefana Batorego z r. 1576 i dru-gi większych rozmiarów na drzewie. (Encykl. S. Orgelbranda).

Amaury I i IL ob. A mal ar у к.

Amaury-Luval Eugeniusz Emanuel (* 1808 r. w Montrouge pod Paryżem — ф 1885 w Paryżu) malarz ze szkoły Ingres’a, którego był uczniem i naśladowcą. UpodoLaw-zy sobie kierunek mistrza i zasady jego, A.-D. starał się wiernie zastosowywać je w pracach swoich; dążąc jednak do stworzenia stylu, wpadał często w* manierę, przesadzając w kolorycie i zbyt akcentując stronę konturową rysunku. Pomimo tych cech ujemnych, niektóre z prac jego posiadają wartość artystyczną. Do ra pu karniejszych zaliczyć należy: „Młody pasterz grecki” (1834), rTragcdya(1855), „Narodzenie się Wenus” (1861), „Dziecko z lalką” (1864), „Dafnis i Chloe” (1864) i wreszcie „Psyche” ( 1867). Z obrazów tych największą wartość posiadają „Wenus” i „Dziecko”, a zwłaszcza to ostatnie, oba też w swoim czasie bardzo słynęły, a szczególniej „Wenus”, która może najwięcej przyczyniła się do rozgłosu nazwiska autora. Obecnie „Wenus” znajduje się w muzeum w Lille, a „Dziecko z lalką” w muzeum luksemburskiem w Paryżu. Prócz kierunku historycznego i mitologicznego, A.-D. uprawiał także malarstwo portretowe i religijne. Bardzo wiele portretów wystawił on w Salonie paryskim pomiędzy 1833 i 67 r. Większość z nich nagradzaną bywała medalami, niektóre z nich bardzo są udatne i piękne, jak np.: portret ojca artysty (1838), jego siostrzenicy (1839), portret sztycharza Barre (1840), a zwłaszcza portret pani Le Sourd (1846), który jest arcydziełem tego artysty. W malarstwie r-digijnem A.-D. upodobał sobie szczególniej kierunek ascetyczny dawnej szkoły włoskiej, który naśladował niewolniczo, prawie do złudzenia, siląc się na oddanie właściwego jej charakteru. W tym stylu przyozdobił on swemi malowidłami kaplicę św. Filomeny w kościele Saint-Merry w Paryżu. Freski w Saiut Germain-l’Auxerrois i w Saint-Germain-en-Laye, mniej sq udatne. A.-D. pozostawił ciekawe pamiętniki, w których opisuje studya swoje początkowe w pra cowni Ingres’a (A.-D. „L’Atelier d’Ingres.” Га-ryż, 187S). Przed samą śmiercią swoją wydal on dahzy ciąg tych wspomnień młodości pod tyi: „Souvenirs” (Paryż, 1885), obejmujący okres życia jego z lat 1829—80.—Porów. H. Delaborde, „Des oeuvres et de la manière de M. A.-D“. (Gazette des Beaux-Arts. Tom. XV11I, część II)., oraz art. Obviera Mersona w „La Grande Encyclopédie“.

Amaury de Chartres (Amaricus), zwany także Amalric, Almarich (Amalricus, Elmeri-cus), filozof francuski schol as tyczny z końca ХП i początku ХП1 w. A. urodził się w okolicach Chartres w wiosce Bena, i dlatego nosi nazwę podwójną: „A. z Beua” i „A. z Chartres”. A. kształcił się w szkołach paryskich, wcześnie zasłynął jako zdolny dyalektyk, co utorowało mu drogę do wykładów z początku dyalektyki i sztuk wyzwolonych w uniwersytecie paryskim, a następnie teologii. W 1204 r. jednakże uniwersytet paryski potępił jego naukę, jako heretycką; A. apelował wprawdzie do Rzymu, ale papież Ino-centy П1 potępienie to potwierdził. Żądanego odwołania błędów A. odmówił podług jednych; podług innych do błędów się przyznał, ale wkrótce ze zmartwienia umarł, zdaje się, w Saint Martin des Champs, w klasztorze, podług jednych 1205, podług innych 1206 lub 1207 r. A. żadnych pism nie pozostawił, i dlatego trudno dziś ocenić doniosłość poglądów jego filozoficznych, a nawet odróżnić własne jego poglądy od myśli, zapożyczonych skąd inąd, lub przez uczniów jego w pewien systemat filozoficzno-religijny rozwiniętych. Systemat ten po śmierci A. przeniknął i do sfer kościelnych, gdzie wytworzył sektę religijną, uorganizowaną w pewne stowarzyszenie tajemne, które wpływem swoim ogarnęło kilka dyecezyj we Francyi. Członkowie tej sekty (Arnal-ryci), zrekrutowani zarówno pomiędzy duchownymi, jak i świeckimi, wykryci zostali, a nauka ich była potępioną na Synodzie paryskim 1209 roku. Z wyznawców tej nowej sekty 12-tu jako heretyków, skazano na spalenie, 10-ciu wygnano z miasta, a czterech w murach klasztornych zamknięto. Dekretem konsylium later. (1209) wzbroniono dalszego przechowywania ciała A. w ziemi poświęconej, i nakazano wydobyć je z grobu dotychczasowego, celem przeniesienia na inne miejsce; jednakże popioły A., z grobu wydobyte, na wiatr rozpuszczone zostały.. Pomimo tych rygorów ze strony orto-doksyi, a może właśnie w skutek tak silnego prześladowania teologiczno-filozoficznej nauki A., poglądy jego panteistyczne długi czas miały swoich zwolenników, i znalazły nawet zdolnego krzewiciela w osobie Dawida z Dinant (ob.) i zapalonego wyznawcę w złotniku Wilhelmie z Paryżu. Wielu z historyków filozofii badało rozwój nauki A. i szukało źródeł, skąd myśli swoje ów śmiały reformator zaczerpnął. Najprawdopodobniej dzieło Dunsa Scota Erygenesa (ob.) „De divisione naturae”, dało mu pochop do snucia łych panteistycznych poglądów, a przynajmniej tak często zarzucane mu przez przeciwników zdania dadzą się z łatwością odnaleść we wspomnianym traktacie tego Ojca scholastyki średniowiecznej. Cytowane, jako jeden z błędów teologicznych nauki A., zdanie jego, że „każdy chrześcia-nin, pod grozą potępienia, wierzyć musi, że jest członkiem ciała pańskiego” nie usprawiedliwia jeszcze potępienia tej nauki. Sposób dowodzenia A. i konsekwencye, z nauki tej wyprowadzane, były zapewne przyczyną jej potępienia. Z przechowanych u Gersona (ob.), kanclerza uniwersytetu paryskiego, niektórych danych, odnoszących się do nauki Ą., (Opp. F. IV) wynika, że nauka ta była rodzajem systematu filozoficznego pante-istycznego, dającego się zawrzeć w znanych trzech zdaniach, alko raczej twierdzeniach A.: „ Wszystko jest jednością; Wszystko jest Bogiem; Bóg jest Wszystkiem”. Rozwijając dalej powyższą tezę panteistyczną, A. miał twierdzić, że stwórca i rzeczy stworzone zlewają się w jedną całość, że, ponieważ Bóg jest początkiem i celem wszystkiego, wszystko więc Doń powraca i pozostaje w Nim na wieczne złączone czasy, tworząc z Nim jedną nierozdzielną istotę. Ten pogląd pantei-styczny na świat, doszedł wśród zwolenników nauki A. do jeszcze śmielszych i bardziej rażących, jak na owe czasy, konsekwencyj logicznych. 1 tak twierdzili oni, że Chrystus i Duch święty byli obecnymi w każdym człowieku, a więc i działali przez niego; z c^ego znowu wynikało, że czyny nasze właściwie nie są naszemi i przeto nie odpowiadamy za żadne przekroczenia. Konsekwentnie z tern przeczyli oni istnieniu raju i piekła, twierdząc, że jedno i drugie nosimy w nas samych: pierwsze, gdy posiadamy znajomość Boga, drugie, gdy go jeszcze nie poznaliśmy. Wychodząc z zasady panteistycznej, przeczyli oni także zmartwychwstaniu ciał. Praktykom obrzędowym, czyli uzewnętrznianiu kultu, odmawiali oni wszelkiego znaczenia, a oddawanie czci świętym uważali za rodzaj bałwochwalstwa. Wszystko to piętnowało tę doktrynę najwyższą herezyą; a chociaż niema pewności, czy twierdzenia te były rzeczywiście głoszone przez A., sam ten fakt, że zarówno Albingensowie (ob.) jak i inni heretycy z owej epoki, powoływali się często, jako na powagę, na zdania A., czyniło go w oczach kościoła głównym sprawcą tej herezyi, na tle panteizmu wyrosłej. Tern jedynie tłómaczyć można wykonanie na zwłokach jego wyroku kościelnego. O ile jednak przypisywane w późniejszych czasach temuż A. twierdzenie, że podobnie jak w starym zakonie panował Bóg Ojciec, w nowym Syn Boży, tak teraz (za czasów A.) nastało panowanie Ducha Świętego,—było rzeczywiście pomysłem jego a nie późniejszych teologów-mistyków, trudno jest orzec w obec braku na to nietylko już dowodów, ale wszelkich wskazówek. (Ob. art. Bracia wolnego ducha. — Porów. Boulay. „Hist. acad. Paris.” ( Tom HI) ; Daunou: Art. obszerny poświęcony A. w Tomie XVI: „Histoire littéraire de France”; Ch. Jourdain: „Recherches sur l’âge et l’origine des traductions- latines d’Aristote” (Paryż, 1819), „Mémoire des sources philosophiques des hérésies d’Amaury de Chartres et de David

de Dinant (Mémoires cle l’acnd. des inscrip. T. jące widowisko kontrastu: z jednej strony wzra-XXVI. Część IL). Hauréau: „Histoire de la stającego handlu, a upadającego rolnictwa z dru-philosophie scholastique” (Paryż, 1872. T. IL), giej. Jest to po części i rezultatem lenistwa mie-Jundt: „Panthéisme populaire au moyen âge. (Pa- szkańców, którzy opuszczają już zagospodarowa-ryź, 1875).    s s- ne wioski i pracę koło roli, udając się w głąb

Amazonas, największa prowincya rzeczypospo- kraju, gdzie żyją jajami źółwiemi, lub owocami, litej Brazylijskiej po obu stronach Amazonki, byle nie pracować. Mieszkańcy pierwotni nale-graniczy na północ z Wenezuelą i Guyaną an- żą do szczepu Guaranów, którzy rozsiedli się gielską, na wschód z brazylijską prow. Para, od w calem dorzeczu Amazonki i dzielą się nawie-której ją oddzielają dopływy Amazonki: lewy Ya- le pokoleń, jak Tekuna i Mura nad Amazonką, munda i prawy Tapajos, na południe z prow. Mepuri nad Yapurą, Manaos nad Rio Negro, brazylijską Matto Grosso oraz z Peru i BoJiwh], Mundruku nad Tapajos, Parna nad Madeirą i inna zachód z rzecząposp. Równikową (Ecuador) ne. Biali i mieszańcy zajęli doliny większych i Peru. Na powierzchni 1,897,020 km. □, prze- rzek, zaludniając położone nad niemi miasteczka, noszącej trzykrotny obszar monarchii austro wę- Emigraeya europejska prawie tu nie zagląda, po-gierskiej, mieszka zaledwie 80,000 ludzi (bez ko- mimo zachęty rządu, objawiającej się w rozlicz-czujîjcych indyan) t. j. tyle, ile ich liczy Kraków nych dla nowych osadników ulgach i ułatwie-z najbliższą okolicą. Jest to kraj całkowicie nie- niach. W szeregu projektów, mających na celu mai płaski,—tylko na północy częścią górzysty, dalszy wszechstronny rozwój tej prowincyi, znaj-gdyż opuszczają się tam ku Amazonce zbocza duje się przedewszystkiem budowa lądowych dróg wyniosłości Guyańskiej; Amazonka dzieli go od komunikacyjnych, związana z wielkiemi trudno-zachodu ku wschodowi na dwie nierówne części: ściami (nieprzebyte lasy i wielkie rzeki), — dalej północną, mniejszą, zroszoną przez lewe dopływy: zakładanie szkół niższych i średnich, wreszcie Yapura, Uaturna i Rio Negro z licznemi do- propaganda chrystyanizmu między indyanami. — pływami lewemi, z których najważniejszy Rio Słynny przyrodnik Agassiz, który krainę tę zwie-Branco, oraz południową, znacznie większą, którą dził, proponował w swoim czasie założenie sze-przerzynają prawe dopływy Amazonki: Javan, regu autonomicznych prowincyj nad brzegami Jatahy, Jurua, Purus, Madeira, i pogranicz- Amazonki: zdaniem jego podobna decentralizacya ny Tapajos. Wszystkie prawie rzeki są zarazem wywołałaby wzajemną rywalizacyę i przyczyniła-ważnemi liniami komunikacyjnenii, łącząc w spo- by się skutecznie do podniesienia liczby ludności, sób naturalny Brazylię z ościennemi państwami, jej dobrobytu i ogólnej kultury całego kraju. Znaczenie tych arteryj wodnych potęguje się je- W każdym razie prowincya A., równie jak i ca-szcze okolicznością, że systemat Amazonki po obu ły obszar Amazonki, są krajami, których znacze-stronach wchodzi w zetknięcie się z sąsiedniemi nie będzie niewątpliwie bardzo wielkie, ale w od-systematami: Orenoko przez bifurkacyę Cassi- ległej prawdopodobnie przyszłości. Budżet pro-quiare, i Rio de la Plata, gdzie połączenie nie wincyi wynosił za r. 1884/5 przeszło 8,000,000 fr. jest wprawdzie wyraźne, ale z łatwością przez w dochodzie i tyleż prawie w wydatkach; z tych kanał uskutecznionem być może (ob. Amazonka), ostatnich przypadło 1,011,925 fr. na oświatę — Szczególniej Madeira jest dla handlu z Boliwią 2,201,650fr. na komunikacye i 1,425,000 na sub-nader ważną drogą, nią bowiem idą ładunki kau- weneye dla osadników i dla kompanij przemy-czuku i skór. Dzięki takim warunkom, handel słowo-handlowych.    And,s*

Amazonas, terytoryum w rzeczypospolitej Wenezuelskiej, wchodzące klinem między Brazylię i Kolumbię, liczące 35,000 mieszkańców na 235 566 km. □ (0.14 na 1. km. □). Południowa jego

prowincyi rozwija się szybko, zwłaszcza od cza- Amazonas, prowincya rzeczypospolitej Peru-su, gdy rząd brazylijski ogłosił w 1867 r. swobo- wiańskiej, 34,115 km. □ powierzchni i 34,245 dę żeglugi po Amazonce i jej dopływach. War- mieszkańców (bez koczujących indyan). Leży ona tość towarów wywożonych oceniają do 28 mil. fr., niemal w całości na prawym brzegu Amazonki, w czem sam kauczuk stanowił 2 mil. fr. (1883). posiada wspaniałe lasy, mało dotąd eksploatowa-Alluwialna powierzchnia prowincyi jest nadzwy- ne, grunt b. urodzajny, klimat wogóle zdrowy, czaj żyzna, lecz kultura ziemi nader słaba i bez oraz wyborny środek komunikacyjny w spławnej żadnej metody prowadzona. Większą część prze- Amazonce. Z tych wszystkich względów jest to strzeni zajmują olbrzymie lasy (Selvas), złożone jedna z najlepszych prowincyj; dotąd jednak skar-z drzew najrozmaitszych gatunków, między nie' by przyrodzone mało są użytkowane, a główny mi zaś najważniejsze źródło dochodu stanowi produkt stanowi tytoń oraz słoma do wyrobu mat drzewo kauczukowe {Syplionia elastica), dostar- i kapeluszy. Kraj wogóle górzysty, przechodzi czające wybornego kauczuku, którym Brazylia ku wschodowi w rozległą płaszczyznę. Stolicą zaopatrywała cały świat prawie. Ale mimo na- jest miasteczko Chachapoyas, liczące do 8,000 woływań prasy miejscowej, mimo dotykalnych m-ców.    And- S-

strat, jakie wynikają dla ludności, drzewo kauczukowe znacznie dziś jest zniszczone przez nierozwagę i lekkomyślność plantatorów. Rolnictwo mało rozwinięte i pod względem metody stoi na najniższym szczeblu pierwotnego gospodarstwa, granica nie jest ustalona, Wenezuela bowiem re-stąd ludność wiejska ubożeje, osady rolnicze ni- klamuje przestrzenie aż do dopływu Arna* ezczeją i cała prowincya przedstawia zastanawia- żonki; Yapure, gdy tymczasem Brazylia pragnie

And. S.

posunąć dzisiejsze swe granice znacznie na północ aż do S-ra Tunai. Jest to kraina niezbyt wysoko nad poziom morza wzniesiona, pośrodku przerżnięta lesistemi wzgórzami i zachodniemi stokami gór Guyany, obdarzona klimatem podzwrotnikowym i obfitująca w liczne rzeki, należące do systematu Orenoko i Rio Negro (Yen-tuari, Guaviar, Inirida, Guania, Atabapo). Na terytoryum A. znajduje się owo naturalne połączenie Amazonki i Orenoko przez bifurkacyę Cas-siquiare, i z tego względu, przy wzmożeniu się ludności i kultury ziemi, ma kraj w przyszłości wielkie dla handlu znaczenie. Najważniejszem miastem jest S: Fernando de Atabapo, przy uściu rzeki Atabapo do Guaviary. Terytoryum. A. utworzono w 1881 r.

Amazonka, rzeka w Ameryce południowej, pod względem obszaru zlewiska i obfitości prowadzonej wody, największy systemat rzeczny na kuli ziemskiej, a pod względem długości, czyli rozwoju koryta, ustępujący tylko rzece Mississippi, jeśli za jej źródło przyjmiemy jej dopływ Missouri, oraz Nilowi. Uście Amazonki odkrył hiszpan Pin-zon w 1498 r. — poraź pierwszy jednak przebył ją w całej niemal długości Orellana w 1541 r., odłączywszy się na stokach Andów od wyprawy

G. Pizarra i doświadczywszy w ciągu podróży wielu przygód. Ścigany często przez miejscowe plemiona, unikał szczęśliwie niebezpieczeństwa, dzięki jedynie szybkości statków i karności załogi,— natknął się wszelako na kilka utarczek, w których i kobiety uzbrojone żywy brały udział: stąd urosła opowieść o kraju wojowniczych amazonek, stąd też i dzisiejsza nazwa rzeki wzięła swój początek. Jezuita Samuel Fritz, zwany Apostołem A-i, wydaje pierwszą mapę, według informacyj i notatek słynnego podróżnika i uczonego, La Condamina w 1743 i 1744. Humboldt zwiedza A-ę w 1799 r., a po nim wkrótce Schomburgk, Pöppig, Tschudi, książę Albert Pruski (1842), hr. Castelnau (1846), Wallace (1852), Bates (1861), Agassiz (1866/7) i inni. Z polecenia rządu Stanów Zjednoczonych półn. Ameryki bada A-ę Herndon w 1850 r., zaś cesarski rząd brazylijski dokonał w latach 1842 — 1846 topograficznego zdjęcia całej rzeki. Obecnie prowadzone są bezustannie prace w celu ścisłego i wyczerpującego poznania wszystkich dopływów A-i i natury kraju, przez nie zajętego. Źródła rzeki leżą w węźle górskim Cerro da Pasco, w Andach Peruwiańskich, na wysokości 3,563 m. nad p, m., w prowincyi Junin, gdzie jezioro Llauricocha (10° T sz. pd.), zbierające wodę okolicznych strumieni górskich, wypuszcza ku północo-zacbodowi zasobny w wodę potok, noszący zrazu nazwę Tun-guragua. Potok ten, zasilony licznemi rzeczkami, urasta wkrótce w znaczną rzekę, która, przewalając się w bystrym pędzie po kamienistem łożysku, dosięga miasteczka S. Juan de Bracomoros, przepłynąwszy w wąskiej i głębokiej dolinie Andów 825 km. Tu kończy się górny bieg A-i, a rozpoczyna się spokojniejszy nieco, lecz krótki bieg średni. Rzeka zmienia pierwotny kierunek na północo-wschodni, rozlewa się szeroko, miejscami dosięga 500 m. szerokości,—i byłaby całkowicie zdolną do żeglugi, gdyby nie bystre prądy, przypominające katarakty nilowe. Na przestrzeni 225 kim. średniego biegu zbliżają się wielokrotnie strome skały z obu stron, które zwężają koryto rzeki, przedzierającej się w gwałtownym pędzie po granitowem łożysku. Skały te, siłą erozyi wypłukane przez wody, sterczą na-kształt bram i noszą miejscową nazwę Pongo,— niekiedy jednak przedłużają się do 10 km., jak np. w słynnym ostatnim Pongo de Manseriche, gdzie pionowe skały, jakby olbrzymie mury, ściskają rzekę do 45 m. szerokości i tworzą jeden z najwspanialszych kanionów Ameryki południowej. W miejscu, gdzie rzeka opuszcza góry, przyjmuje kierunek prawie wschodni, który, nie licząc zakrętów, zachowuje stale aż do swego uścia: jest-to początek jej dolnego biegu, wynoszącego 4,500 km. (odległość w prostej linii od Lizbony do Kazania); ma ona tu 600 m. szerokości i 157 m. wzniesienia nad p. m. czyli 3¹/₂ centymetrów spadku na 1 km. długości. Odtąd rzeka rośnie w zadziwiający sposób, przyjmując z obu stron potężne dopływy, rozlewając się szeroko i tworząc labirynt wysp, z których niejedna przewyższa wielkością Niderlandy lub Belgię. Wkrótce po wyjściu z gór przyjmuje A. równoległe sobie dwa dopływy: Hualagę v. Huanuco, biorącą początek w bliskości źródeł A-i w węźle Pasco — i dłuższą od siebie a równą co do zapasu wody, Ucayali. Ta ostatnia, będąca właściwie źródłową rzeką A-i, powstaje z połączenia dwóch rzek: Ąpurimac i Urubambo, wypływających z północnej okolicy jeziora Titicaca i biegnących podłu-źnemi dolinami Andów: ma ona wielkie znaczenie handlowe, gdyż, będąc spławną na znacznej długości, umożliwia przeniknięcie w głąb Peruwii i ułatwia transport towarów. Do uścia Ucayali rzeka główna nosi miano Maranionu,—-odtąd zaś aż do uścia nazywa się A-ą, przyczem na przestrzeni od uścia Ucayali do uścia Madeiry dają rzece niekiedy nazwę Solimoes, czasami zaś i całą A-ę nazywają Orellaną. Ze względu na tę mnogość nazw, przyjęto ogólnie, aby A-ą nazywać rzekę, powstałą z połączenia Maranionu i Ucayali. W dalszym ciągu z prawej strony wpadają do A-i coraz potężniejsze dopływy z wyniosłości Andów lub ich przedgórza, jak Javary, J atahy, Jurua, Purus i, największy ze wszystkich, Madeira. Jednocześnie z lewej strony dążą do rzeki głównej mniejsze wogóle, ale zawsze europejskie wymiary znacznie przerastające dopływy: Paute, Pastaza, Tigre, Napo, lęa, Japura i, największy ze wszystkich, Rio Negro. Szerokość koryta głównej rzeki nie schodzi niżej 17₂ kilometra, głębokość największa dochodzi do 100 m„, skutkiem czego A. i pod tym względem przewyższa wszystkie rzeki całego świata. Wspomniane wyżej dwa dopływy: prawy Madeira i lewy Rio Negro, mają dla Amazonki szczególniejsze znaczenie: obie doprowadzają jej największą ilość wody, obie wchodzą w bliskie zetknięcie się z są-siedniemi systematarai: La Platy i Orenoco, obie wieszcie są hydrograficznemi ogniwami, spajają-cemi Andy z wyżynami wschodniemi. Madeira powstaje z połączenia Rio Grande, wypływającej z Andów Boliwii, oraz Guapore, biorącej początek na wyniosłościach Brazylii; podczas pory dżdżystej napełniają się bagniska w okolicach S. Ignacio i wylewają wodę, zarówno do dorzecza Guapore, jak i Paraguayu (La Plata). Rio Negro podobnież powstaje z połączenia kilku rzek, wypływających z Andów Kolumbii, najważniejsze zaś dopływy lewe zabiera z gór Wenezueli i Gu-yany (Rio Branco); nadto przez Cassiquiare, odnogę rzeki Orenoco, wchodzi z tą ostatnią w łączność bezpośrednią. Po przyjęciu obu tych największych rzek A. dosięga 160 m. głębokości i płynie korytem na 8 do 10 km. szerokiem. Nawet w tak zwanem zwężeniu pod Obidos, gdzie skały z obu stron przysuwają się do brzegów, ma rzeka 2 kilom, szerokości. Z lewej strony przybywają jej posiłki od rzek: Uatuma, Jamunda, Trombetas, Para i Jari, z prawej zaś Tapajos, Xingu (Szyngu), Uanapu v. Uru-ara i Tocantins z Aragwajem, który niekiedy uważany bywa za samodzielny systemat rzeczny. Od połączenia się z Xingu A. traci charakter rzeki a przybiera pozór odnogi morskiej, której brzeg przeciwległy zaledwie jest widzialny dla oka. Uście rzeki tworzą dwa limany, powiązane rozgałęzieniami A-i i obejmujące błotnistą wyspę Marajo. Północny, usiany wyspami, posiada do 15 mil szerokości, i otrzymuje największą część wód; wyspy Caviana i Maxiana dzielą go na dwa ramiona: Canal do Norte i Canal do Sul. Południowy zaś, do którego wpada Tocantins, nosi nazwę Rio Para, od wielce handlowego miasteczka Para (inaczej Belem), ma 7 mil szerokości — całe zaś uście równa się szerokości morza Bałtyckiego między Kalmarem i Libawą (42 mile= 300 km.). Wyspa Marajo, zakończona przylądkiem Magoari, jakkolwiek objętą jest ramionami rzeki i ma pozór delty, nie jest jednak produktem A-i, lecz znacznie starszym utworem. Ogólna długość rzeki wynosi przeszło 5,500 km., jeśli jednak przyjąć za główne źródło Ucayali i uwzględnić liczne zakręty, długość ta dojdzie do 6,000 km. Obszar, z którego spływają wszystkie wody do A-i zajmuje 7,100,000 km. □ i tym sposobem przenosi 15 razy powierzchnię Francyi. W skład jego wchodzi większa część Brazylii, Boliwii, Pe-ruwii i Ecuadoru, oraz dość zuaczne przestrzenie Kolumbii i Wenezueli: z północy na południe rozciąga się na 23y₂⁰, czyli 2,500 kra., ze wschodu na zachód 32°, czyli 3,400 km. Jest to rozległość tak znaczna, że przybór wody w Andach daje się uczuć przy uściu ledwie po trzech mie-shjjcach. Co się tyczy morskiej prawie głębokości i nigdzie więcej nie spotykanej szerokości rzeki, zauważyć należy, że A. wlewa do morza 5,000,000 st. kub. wody w każdej sekundzie (Mississippi tylko 950,000 i to podczas powodzi). Na trzysta kilometrów od brzegów odróżnić można w Atlantyku wody A-i po kolorze i smaku. Z drugiej strony przypływ morza sięga w głąb rzeki na 750 km. aż do Obidos, a spotęgowany wiatrem wschodnim wywołuje wspaniałe, ale dla okrętów groźne zjawisko tak zwanej Pororoki, Jest to pojedynek rzeki z morzem: fale wód, wdzierających się w głąb lądu, spotykają się z dążącemi do morza wodami A-i, wstrzymują ich odpływ, podnoszą gwałtownie zwierciadło wód, spiętrzają się na kilkanaście metrów w górę i z łoskotem rozlewają się na brzegach. Biada statkom, które grożącego niebezpieczeństwa uniknąć nie zdołają. Szerokość rzeki, podzielonej licznemi wyspami na mnóstwo ramion, stanowi nakształt łańcuchów górskich wybitną granicę dla niektórych gatunków zwierząt kręgowych, a nawet ptaków. Tak np, małpy na brzegu północnym różnią się od tych, które południowy, prawy brzeg zamieszkują, a ptaki, złudzone obszarem wód, nie odważają się na przelot z jednej strony na drugą. Częstokroć statki, nawet większe, dążąc od morza ku Andom, przepływają swobodnie całą drogę boczne ini ramionami A-i, nie natrafiwszy na jej nurt właściwy. Głównej rzece godnie odpowiadają ogromne dopływy, które względem niej zachowują się tak samo, jak pierwszorzędne systematy względem morza, tworząc przy uściu delty, ulegając przypływom, gdy A. podczas przyboru wkracza w ich koryta i t. p. Przeszło 200 dopływów na samej nizinie oddaje swe wody A-ce, z tych połowa dostępna dla żeglugi. Wiele z nich przewyższa długością, szerokością, głębokością i obfitością wody pierwszorzędne rzeki europejskie. Ren lub Wisła zeszłyby tu do rzędu małych strumieni, nawet Dniepr lub Dunaj pod żadnym względem mierzyć się nie mogą z takiemi rzekami, jak Rio Negro lub Madeira.—A jednak, tak ogromny jest zapas wód samej A-i, że gdy największy dopływ, Madeira, oddaje jej swe wody, nikną one w niej bezzwłocznie, porwane i zmięsza-ne prądem głównej rzeki. Że podobny systemat rzeczny mógł się rozwinąć na tak olbrzymią skalę, zawdzięcza to przedewszystkiem obszernej nizinie, która dała mu miejsce, następnie nader szczęśliwemu położeniu geograficznemu po obu stronach równika i w jego kierunku, wreszcie tej okoliczności, że zwarty mur Andów stanął na zachodzie lądu. Wschodni bowiem passat wdziera się swobodnie na rozległą nizinę, wznosi się coraz wyżej i skrapla się w potężnych deszczach równikowych na wschodnim stoku Andów. Tym sposobem cały zapas przyniesionej przez niego wilgoci pozostaje na wschodniej stronie pasma i wraca rzeką do morza. Nadto, skutkiem kolejnego przesuwania się słońca z półkuli północnej na południową i odwrotnie, następuje kolejny przybór wody lewych i prawych douływów, co znowu jest przyczyną, że ,A. przez rok cały posiada obfity zapas wody. Że jednak dorzecze A-i leży większą częścią na półkuli południowej, a mniejszą na północnej, stąd deszcze na tej pierwszej (podczas naszej zimy), a zarazem i prawe dopływy, mają największe dla A-i znaczenie. — W tej epoce, od stycznia do marca, rzeka podnosi

gię o 12 m. nad zwykły poziom, zalewa brzegi i kie oddać powinien. Na przestrzeni, która śmia-na kilkadziesiąt kilometrów w około, boeznemi J ło */₂ miliarda ludzi pomieścić może, mieszka dziś ramionami przedziera się w gardła swych dopły- zaledwie półtrzecia miliona, przeważnie niepro-wów, wypędza strwożone zwierzęta w głąb lasów, dukcyjnych indyan, — a obszar alluwialny, któ-podmula olbrzymie drzewa Selwasów i koronami ry niewątpliwie zdołałby wyżywić połowę dzi-pogrąża je w swym szlamie. Stan taki trwa prze- siejszej ludzkości, jest dziś zaledwie w ¹/₁₀₀ czę-ezło trzy miesiące, zanim rzeka brudno-żółte wo- ści użytkowany. Jest to w calem znaczeniu tedy zdoła uprowadzić do oceanu. Wówczas na go wyrazu rzeka przyszłości, rzeka, w której zle-obu brzegach, jako ślad powodzi, pozostaje mnó- wisku rozwinie się kiedyś rolnicze życie na ol-stwo, znacznych niekiedy, jezior, które w zwykłej brzymią stopę i której handel, własnem jej kory-porze nie posiadają najczęściej żadnego połączę- tern ze wschodu na zachód, a korytami Madei-nia z rzeką. Potężny ten systemat rzeczny ma ry i Rio Negro z południa na północ, powiąże w pierwszym rzędzie ogromne znaczenie, jako na- kraje nadatlantyckie z andyjskiemu, Argentynę turalna droga, wiodąca do serca południowej Ame- z Wenezuelą. Usiłowania jednak rządu brązy-ryki i przerzynająca wraz z dopływami najży- lijskiego w celu skierowania ruchu emigracyjne-zniejszą i najbogatszą jej nizinę. Wprawdzie ko- go w stronę A-i mało dotąd przynoszą owoców; niunikacya napotyka dziś na niejakie trudności okazało się bowiem, że ani europejczycy, ani wy-i narażoną bywa niekiedy na mitręgę; ale poro- zwoleni dziś murzyni, ani miejscowi indyanie nió roca, czy kłody zwalonych na dno pni, labirynt znoszą dobrze warunków tutejszego klimatu przy bocznych ramion, czy też miejscowe zapiaszczenie uprawie roli i nie nadają się do kolonizacyi. Na-koryta, są przeszkodami drugorzędnej wagi, któ- tomiast wielką oporność i wytrwałość w pracy re przy ostrożności łatwo ominąć można. Dość okazali wschodnio-indyjscy robotnicy z Indosta-też wcześnie, bo od r. 1852, zaprowadzono na nu (kulisy), którzy na mało zdrowych, gorących А-ce żeglugę parową, sięgającą podnóża Andów, nizinach Guyany, a więc w podobnych warunkach i fakt ten oddziałał dodatnio na rozwój stosun- klimatycznych, wyszli z próby zwycięsko i przed-ków handlowych; ale wówczas dopiero ożywił się stawiają odpowiedni materyał na kolonistów A-i. ruch powszechny i wywołał wzmożenie się natu- Literatura: Herndon: „Exploration of the ralnej produkcyi kraju, gdy rząd brazylijski, po- valley of the Amazon”, Waszyngton 1853. Ba-rzuciwszy ciasną politykę, dekretem z d. 7 wrze- tes: „The naturalis on the river Amazonas’¹, Lon-śnia 1867 r. uczynił A-ę swobodną dla żeglugi dyn 1864, Agassiz: „A journey in Brazil”, Boston okrętów handlowych wszystkich państw. Dziś 1868, oraz: „Scientific results of a journey in Bra-przeszło 60 parowców utrzymuje stałą komuni- zil” 1870. Mathews: „Up the Amazon and Madei-kacyę na obszarze A-i i jej dopływów, jak zaś ra rivers”, Londyn 1879. Wallace: „Narative of dalece wzrósł ruch handlowy na tem polu stwier- travels on the Amazon and Rio Negro”, Londyn dża fakt, że gdy w r. 1850 ogólna wartość przy 1853. Avé-Lallement: „Reise durch Nord-Brasi-wozu i    wywozu w    mieście Para wynosiła żale-    Hen”, Lipsk 1860; Marcoy: „Voyage à travers l’Amé-

dwie 12    mil. fr., to    w r. 1880    podniosła się już    rique du Sud de l’Océan Pacifique à l’Océan

do 65 mil. fr., a obecnie dosięga 90 mil. Z cy- Atlantique”, Paryż 1867,    And S

na-

fry tej ⁹/iq przypada na samą Brazylię, reszta Amazonki, córki Aresa (boga wojny) i Har-zaś na sąsiednie państwa: Boliwię, Peru, Wene- monii (Ferecydes; Fragm. 25, wyd. Didota), zuelę i Kolumbię. Głownem ogniskiem handlu leżą do najdawniejszych tworów epopei greckiej. A-i jest Para, licząca do 50,000 m-ców; ma ona która w ogólności szeroko zajmowała się czynami znaczenie nietylko jako krańcowy, nadmorski port i cierpieniami kobiet, jako bohaterek, żon, sióstr A-i, ale zarazem jako punkt wyjścia dla oceanicz- lub córek bohaterów, a w Palladzie uznawała nej żeglugi statków    angielskich    i amerykańskich,    doskonały typ niepokonanej wojowniczki. Ama-

które w    handlu tej    olbrzymiej    rzeki największy    żonki, w obrębie dawnej Scytyi, stanowiły spo-

biorą udział. Ale pomimo postępów, jakie uczy- łeczność niewiast dzielnych, odważnych i niezmor-nił przemysł i handel w ostatnich latach na ob- dowanych, które żyły w odosobnieniu od mężczyzn, szarze A-i, dalekim jest jeszcze czas, w którym pozwalając sobie z niemi chwilowych tylko sto-wszystkie nagromadzone i u bogactwa przyrodzo- sunków dla podtrzymania liczby. Niektórzy podają, ne należycie wyzyskane zostaną. Dziś nieprze- że upalały sobie pierś prawą, aby nie przeszka-byte lasy dziewicze tamują drogę posuwającej się dzała do naciągania luku: fałsz to jednakże. Ue-kolonizacyi, bagniska nadbrzeżne zarażają po- kolwiek znajduje się oryginalnych dzieł sztuki sta-wietrze, gromady napół dzikich indyan wałęsają rożytnej, przedstawiających Amazonki, wszędzie się po rozległych przestrzeniach, a szkodliwe ga- widać je z łonem foremnem, bez żadnej ujmy. dy pełzają w cienistych i wilgotnych gęstwinach. Mniemanie to wprowadzili zapewne późniejsi gra-Potrzeba dużo energii i wytrwałości człowieka, matycy, opierając się na wyrazie amazon (bez zanim ziemia, nad wszelki wyraz urodzajna, kul- cycka), gdy żaden dokument mitologiczny o takim turze oddaną będzie; potrzeba dużo pracy i cza- braku nie wspomina. Jako wojownice, noszą one su, zanim nieprzebrany skarbiec mineralny An- kask, tarczę formy szczególnej, zwaną pelta, łuk dów otworzy się dla A-i; potrzeba wreszcie wy- ze strzałami, miecz i dwusieczny topór, walczą siłków geniuszu ludzkiego, zanim świetny ten go- pieszo i konno. Tak się przedstawia A. na sar-éciniec wodny odda cywilizacyi takie usługi, ja- ' kofagu muzeum Kapitolińskiego w Rzymie- Arna-

113

Kn^ïklor«'* F» powszechni lluatr.

Ver

Ii

mm

Fig. 262. Amazonka Polykteita.

żonki stanowią, typ niezmiernie popularny wśród ogółu greckiego, podbudzający do najwyższego stopnia wyobraźnię poetów i często się powtarza-rzający w poezyi najdawniejszej, a co większa, obudzający powszechną wiarę w osoby i ich dzieje, bez najmniejszego podejrzenia, że większa część tego, co ich dotyczyło, mogła być fikcyą; lubo niema wątpliwości, że w starożytności, a zwłaszcza w stanie pierwiastkowym cywilizacyi, kobiety na równi

z mężczyznami nosiły broń i mogły stanowić osobny oddział zbrojny, jak to dzieje się jeszcze i dotąd wśród ludności dzikich, zwłaszcza w Afryce.Bujna wyobraźnia opowiadających podróżników wprowadziła, a poetyczny geniusz narodowy ubarwił i utrwalił w pamięci fakt, w zasadzie prawdopodobny. I tak, w Iliadzie, Pry am opowiada, jako przyjmował udział w niezmiernie licznym zastępie zgromadzonym we Frygii, na brzegach Sangariosa, dla odparcia napadu straszliwych Amazonek. Kiedy chcą Bellerofona wplątać przeciwnicy w wyprawę niebezpieczną i śmiertelną, aby się go pozbyć (Iliada III, 186; VI, 152), wysyłają go przeciw Amazonkom. W zaginionej Etiopidzie Arktinosa, opisującej po-homeryczną wojnę trojańską, królowa A-к, Pentesileja, sprzymierzona oblężeńców a wroga Grekom, ulega tylko nieprzezwyciężonej sile Achillesa (Frag. Ep. Gr. str. 16 wyd. Diintzera). Argonauci, przy wyprawie wzdłuż południowych brzegów m. Czarnego, natrafiają na A. u brzegów rzeki Termodonu. W tem samem miejscu uderza na nie Herakles, spełniający swój dziewiąty trud, który mu zlecił Eurystej, pragnąc pozyskać pas królowej A., Hippolity; a jeszcze nie wytchnęły po tym pogromie, aliści napadł na nie ateński Tezeusz, pobił i uprowadził królowę ich, Antiopę. Pomściły one tę zniewagę napadem na Attykę, który, jak słusznie powiada Plutarch (Tezeusz, żywot), „nie był ani bylejakim, ani kobiecym”, zwłaszcza jeżeli, według zapewnień Hellanika, przeszły one po lodzie przez Bosfor cymmeryjski, idąc od azyatyckiej strony morza Meotyjskiego (Azowskiego). Po przebyciu wielkich trudności pochodu, dotarły do samych Aten, gdzie ciężkie ale stanowcze odniósł nad niemi zwycięztwo Tezeusz. Nie posiadamy pozytywnego świadectwa faktu, to pewna wszakże, iż za historycznych już czasów Grecyi, starożytnicy ateńscy śmiele pokazywali miejsca obu wojsk, pomnik pamiątkowy bitwy pod Pnyxem, zwany Amazeion, oraz ko*-lumnę na grobie Antiopy. Istniały też uroczystości w Atenach, odnoszące się do tego wypadku, który nadto służył za częsty temat dla rzeźby i malarstwa, nietylko tam, lecz w całej Helladzie. Nic z większą pewnością i trwałością nie przeniknęło do umysłu ateńczyków, jak to zwycięstwo nad Amazonkami. Nietylko zajmowali się nim logografowie (pierwotni kronikarze), ale powoływali się na ten wypadek, jako na chlubę narodową, równą Maratonowi i Salaminie, wszyscy krasomówcy ludowi; stanowił on niezachwianą wiarę wstecznopoglądową Herodota, Lizyasza, Platona i Isokratesa, a chronologiści oznaczali nawet ścisłą datę bitwy (Klemens Alex. T. I, str. 336. Marmury Paryjskie, Epoch. 21). I nie jedni ateńczycy zachowywali tę wiarę: po wszystkich dzielnicach greckich w Europie i Azyi błąkały się wspomnienia A. W Megan e, w Tre-zenie, w Lakonii, na przylądku Tenaros, w Cheronei, w Beocyi, gdzieniegdzie w Tessalii, znajdowano ich mogiły, znaczące pochód ku Attyce. Liczniejsze jeszcze ślady ich były w Azyi. Właściwą ich siedzibą miał być z przyległą doliną gród Temiscyra, nieopodal osady greckiej Amysos, nad rzeką Termodonem, i od ich też imienia okolicę tę nazywali później rzymianie Amazonią. Lecz oprócz tej dziedziny stałej nad Termodonem, przypisywano im zagarnięcie i wielu innych ziemie, rozciągających się aż po Jonię i Eolidę. Efez, Sniirna, Kyme, Myryna, Pafos, Synope,. przez nie miały być założone (iStrabon, XI, XII,

XIII. Pauzan. IV, VII. Tacyt, Ann. III, 61); niektórzy zaś pisarze mieścili je aż w Libii i Etiopii. Osadnicy greccy z Pontu, na północno-zachodnim brzegu m. Czarnego, świadkowie dzielnego charakteru dziewic Sarmackich, z których każda, musiała trupem położyć w bitwie jednego przynajmniej nieprzyjaciela, aby mieć prawo do zamąż-pójścia, nie mogli sobie inaczej objaśnić tych właściwości, tylko pochodzeniem Sarmatek od jakiejś zabłąkanej gromady Amazonek, wygnanych z nad Termodonu przez zwycięskich Greków (He-rodot IV, Hipokrates: „O powietrzu i t. d.” 17; przekład Łuczkiewicza. Platon: „Prawa "VII¹-, Dio-dor II, 34). Pindar im przypisuje pierwotne założenie owej przesławnej świątyni Artemidy w Efezie. Pauzaniasz unosi się nad ich charakterem wytrwałym i niezłomnym, zwłaszcza gdy po klęsce,, zadanej im przez Heraklesa, jeszcze trapiły greków przy oblężeniu Troi. W takiej to postaci, jako odrębne i samoistne społeczeństwo kobiece, mężne i wojownicze, osiadłe i zdobywcze, bez bliższych określeń socyalnych, pozostawiły Amazonki jedną z najstarszych legend, która w wyobraźni ludowej zapuściła korzenie wiary, wystrzeliwające kwiatem aż po czasy historyczne. I niczemby Grekom nie wybił z głowy prawdziwości istnienia, tak osób, jak szczegółów, ugruntowanych na tle powszechnych wierzeń narodowych, równie jak wyprawy Argonautów, trudów Heraklesa, wojny trojańskie i późniejszych. Nawet pisarze z wieku krytycznego przejęli z tej odległej starożytności wszysL

mu

mann:

kie podania bohaterskich epików, wcielili je w swe kroniki, niekiedy lekko modyfikując tylko: czemuż-by mieli zaprzeczać istnieniu i dziejów Amazonek, o których krążyło tyle świadectw, śpiewanych i graficznych. Lecz w tej łatwowierności niektórzy pisarze zapuścili się zadaleko. Skłonność do poetyzowania przetrwała zbyt długo; a któż jnógł być podatniejszym do zbudzenia tych usposobień legendowych, jak Alexander Macedoński? Bez względu, że to już epoka surowych doświadczeń politycznych i naukowych, sceptycyzmu i ma-teryalizmu nawet filozoficznego, po Sokratesie, Arystofanesie, po pozytywnym kierunku nauki Arystotelesa, jeszcze się zjawiają historycy, i to z atmosfery Alexandryjskiej, którzy usiłują około osoby tego nowego Achillesa oplatać bluszcz legendowy. Ażeby mu podkadzić wobec następców, biografowie podają, że gdy podbił całe państwo perskie, przybyła do niego do Hyrkanii królowa A., Talestris, która, pełna podziwu dla jego rycerskości, zapragnęła powrócić w stanie, zdolnym wyłonić równie dzielne potomstwo. Niedarmo jednak od półtora wieku przechodziła po umysłach greckich krytyka filozoficzna i historyczna, i fakt na dobrą wiarę przyjmowany z przeszłości nie mógł używać powszechnie tego samego przywileju w zastosowaniu do chwili współczesnej (Arrian: „Wypr. Alex.” 1Y, VII. Quin. Ourtius, VI. Justyn, XLII). Odtąd co do Amazonek dzielą się między pisarzami zdania, sceptycyzm walczy z dogmatyzmem, lecz go zupełnie nie pobiją. Niektórzy uczeni, a w liczbie ich Demetrius ze Skepsis z Teofanes z Mityleny, bojowy towarzysz Pompejusza, jeszcze wierzyli w A. przeszłe i spółczesne; a gdy się naocznie przekonali, że ich niema, przynajmniej nad brzegami Termodonu, dowodzili, że wyniosły się z tej siedziby pierwotnej w okolice nieznane, na północ od Kaukazu. I ten nawet znakomity historyk, Juliusz Cezar, jak świadczy Swetoniusz, utrzymywał, iż Amazonki niegdyś wielką część zajmowały Azyi. Justyn znowu (II, 4), uznając ich panowanie i wielkie zdobycze w czasach bardzo odległych, oświadcza, że nikły powoli z ziemi, tak, że garstka już ich tylko była, gdy królowa •odwiedzała Alexandra W., później niebawem ze szczętem wygasły. Niemniej, jeszcze podczas świetnego tryumfu cesarza Aureliana w Rzymie, po zwycięstwie nad Zenobią, pomiędzy jeńcami pokazywano kilka kobiet z narodu Gotów, ujętych z bronią w ręku: napis urzędowy niesiony przy nich podawał je za Amazonki (Vopiscus Aurel, in Hist. Aug. Script, str. 260 wyd. Paryskie: -cytata Grote’a). Najbardziej stanowczymi jednak w kierunku sceptycznym okazują się Strabon i Arryan. Pierwszy bardzo surowo obchodzi się wogóle z mitami, i co najwięcej zatrzymuje się nad Homerem; Amazonkom nie daje żadnej wiary w teraźniejszości, o przeszłości ich raczej powątpiewa. Rozważny wielce Arryan, przez patryotyzm i poszanowanie tradycyi, nie pozwala sobie nie wierzyć, „ażeby to plemię niewieście, sławione przez tylu pisarzy wielce poważnych, nie miało

istnieć wcale“. W istnienie zaś wspólcz&sm. fch nie wierzy zgoła, a krytykując biografów Alexandra W., mniema, że „jeśli satrap Medyjski posiał jakieś wojowniczki, to musiały one pochodzić z sąsiedniego pokolenia barbarskiego, gdzie kobiety nawykły dosiadać konia i przywdziewać strój, powszechnie amazońskim zwany.” Tak więo najpoważniejsza krytyka miejscowa, odpierając bałamutne gawędy o Amazonkach spółczesnych (czwarty i trzeci wiek przed Chr.), czyni pewne ustępstwa na rzecz tradycyj dawnych^Hubo niczem także pozytywnem nie popartych. Skąd się te tradycye wzięły, przez jakie okoliczności szczególne nabrały takiego gruntu, nie dowiemy się zapewne nigdy: w tem wszystkiem bowiem to jedno tyłka

If

rFig 2fi3 Amazonka (rzeźbi Kissa w Berlinie).

uważać można za pewne, że w ciągu wypraw zdobywczych i osadniczych, jakieś plemię greckie musiało się gdzieś spotkać z oddziałem kobiet, uzbrojonych dla obrony ognisk, o co w pierwiastkowych społeczeństwach nietrudno: przybysze pobili je, za powrotem zwycięstwo swe ze wszyst-kiemi ubarwieniami opowiadali, wieść rozrastała się, szerzyła bez kontroli, każdy z aedów coś dodał od siebie, aż doszła do rozmiarów, któreśmy przedstawili. Najbardziej zwraca tu uwagę upór wiary ludowej w fakt, zawieszony w powietrzu, ale schlebiający dumie narodowej, która znajduje w nim tytuł do chełpienia się tylu zwycięstwami. Oprócz cytowanych tu autorów starożytnych, wielu jeszcze innych wspomina o Amazonkach. Z ważniejszych monografii nowoczesnych, wymienimy: Nagel: „Geschichte der Amazonen“, Stuttgard, 1838. Gubi: „Ephesiaca“ Berlin, 1843. Steiner: „lieber den Amazonnenmythus“ Lipsk, 1857. Mordt-„Die Amazonen“ Hanower, 1857. Grote: w rozdziale 5, tomu I swej „Historyi Grecyi“,

ną w

obszerny ustęp A-m poświęca. Jako nowoczesne Polykleita (Plinius N. H. 34, 53), którą widzą dzieło sztuki z tematu A-к, słynie przepyszna archeologowie prawie jednozgodnie w statui, za-grupa rzeźbiarza Kissa w nawie schodowej mu- chowanej dotąd i mieszczącej się w rotundzie da-zeum Berlińskiego. Tym wyrazem określano w póź- wnego muzeum w Berlinie pod № 7. Statuę tę, oiejszych czasach wszystkie kobiety, wojujące wykutą z marmuru Pentelikonu, odnaleziono bronią. I tak: w wieku XI, Adam z Bremy w r. 1868 w Rzymie, a w r. 1869 nabyto dla wspomina o Am. Bałtyckich, których mężczyźni muzeum berlińskiego. Restauracyi tej statuy do-przez spółczesnych geografów zwani byli Kyno- konał genialny Steinhäuser z pomocą Helbiga. cefali (psiogłowi), i przeciw którym sąsiednie ludy Statua przedstawia A., która, upływając krwią słowiańskie odbywały polowania. Oprócz legen- z rany, zadanej po prawej stronie piersi, pogrą-dowych, historya przytacza wiele Am. rzeczywi- żona w smutek i rozpacz opiera się lewą ręką o słup stych, Stricker: „Die Amazonen in Sage und a prawą zakłada sobie na głowę (fig. 262'. Kliig-Geschichte“ Berlin, 1875).    K K- man, Michaelis i inni upatrują typ A. Fidyasza

Amazonki w sztuce. Amazonki były niegdyś w ślicznej statuetce muzeum kapitolińskiego w Rzy-często przedstawiane w malarstwie i rzeźbie gre- mie, wyobrażającej A. w chwili, gdy opierając ckiej. Typ, jaki zachowują w obu tych sztukach, się prawą ręką o oszczep, lewą odchyla szatę jest typem kobiet wojowniczych. W malarstwie z prawej strony piersi i z wyrazem bólu spoglą-przedstawiają się na urnach i wazach. Baz ubra- da na dwie rany, zadane jej nad prawą piersią ne są czarno, w zbroi greckiej, walczące pieszo, i pod nią. W rzeźbie kapitolińskiej prawa ręka ulegające swym przeciwnikom. W innych razach, odrestaurowaną została nieprawidłowo. W obli-mianowicie na urnach % czerwonemi figurami, czu A. przebija się boleść; formy ciała jej peł-■ malowano je w pstrych szatach, przylegających | niejsze i miększe, niż u A. berlińskiej. Oprócz

tych dwTóch typów Polykleita i Fidyasza, przedstawiających A. ranną, jest jeszcze trzeci typ, wyobrażający ją w samej chwili walki. Typ ten reprezentowany jest głównie przez słynną statuę w muzeum w Watykanie, dawniej przechowywa-willi Mattei. Walki arna-

- '■'i)

ii

/ 'A

Fig, 264. Amazonki araioząoo.

żonek bywają często przedstawiane na szczytowych ścianach i gzymsach świątyń lub innych gmachów, np. na ścianie świątyni Apollona w Figalei, Artemidy w Magnezyi, mauzoleum w Halikarnasie, na licznych sarkofagach, urnach, freskach i t. d. (Steiner: „Uber den Amazonenmythus in der anticken Plastik”, Lipsk 1857; Klög-man: „Die Amazonen in der

do ciała, kroju wschodniego; tu przeważnie wal- attischen Litteratur und Kunst”; Michaelis: „Jahr-czą konno, nie ulegając nigdy swym przeciwni- buch des archaeol. Instituts”, 1886, str. 14—47^ kom, a często ich pokonywając. Na wazach po- Baumeister: „Denkmäler des klassischen Alter-łudniowo-włoskich A. bywają przedstawiane w ja- thums”, str. 58 -64 i 1350—1352). skrawym stroju, w zbrojach obcych; pierś prawa Amazonki czeskie, t. j. niewiasty i dziewice często bardzo bywa odkrytą. Jako przykład słu- bajeczne, stanowiące orszak przyboczny księżnej żyć może malowidło na jednej urnie z Włoch po- Lubuszy, po której śmierci rozproszone przez mę-łudniowych, znalezionej w Ruvo i przechowywa- ża jej, Przemyśla, pod przewodem Wlasty chwy-nej obecnie w muzeum narodowem w Neapolu ciły za oręż, a zwyciężywszy mężów swoich, wy-pod Ns 2,421 (Heydemann: „Die Vasensammlung budowały gród Diewin, skąd częste czyniąc wy-des Muzeo Nazionale zu Neapel”, Ля 2,421). Typ cieczki, przez siedm lat z mężami walczyły. Gdy A., przyjęty przez malarstwo, nie był dogodnym wojownicy, ciągle chytrością białogłowską poko-dla rzeźby. W tej ostatniej przedstawiano A. nywani, wznieśli gwoli własnej obronie nowy gród w krótkim chitonie, z jedną lub obydwoma pier- W^zehrad, wtedy niewiasty, w sztuce zdobywa-siami odkrytemi. Epokę wytworzenia typu A. nia ^twierdz niebiegłe, postanowiły wywabić stam-w plastyce greckiej stanowiła chwila, w której tąd mężczyzn i w tym celu najpowabniejsze ze dla świątyni Artemidy w Efezie zamówiono sta- swojego grona do Wyszehradu wyprawiły, zamie-tuę A. Najsłynniejsi ówcześni rzeźbiarze: Fi- rzając niby zawiązać rokowania pokojowe. Ry-ćiasz, Polykleitos, Kresilas.i Fradmon, stanęli chło łatwowierni mężowie, zwabieni czarującemi do konkursu. Pierwszą nagrodę otrzymała A. uśmiechami i pieszczotliwemi słowy amazonek.

przybyli do Diewina, gdzie gościnnie podejmowani, pod wpływem rozgrzewającego miodu, zasnęli snem twardym, wczasie którego pozabijani i w kęsy porąbani. Jeden atoli Ctirad uniknął rzezi. 1 ten wszakże padł pod ostrzem miecza; albowiem, gdy lasem około Diewina wybierał się w drogę, ujrzał przywiązaną powrozami do drzewa nadobną dziewicę, imieniem Sarkę, która z płaczem wzywała jego pomocy. Aliści zaledwie wyswobodziła się z więzów, zatrąbiła w róg myśliwski; wnet wypadły ukryte w gęstwinie A. i Ctirada porąbały. Odtąd w Czechach zapanowały niewiasty. Na zebranym pod przewodem Wlasty wiecu uchwalono, aby niemowlętom płci męskiej wy-kłuwano oczko prawe i ucinano palec, pozbawiając je w ten sposób możności napinania łuku; dzieweczki natomiast, gwoli łacniejszemu w rzemiośle rycerskiem wyćwiczeniu, za pomocą rozżarzonego żelaza, pozbawiały się jednej piersi. Niedługo wszakże białogłowy cieszyły się zwycięstwem, bo rychło osiwiali w boju wojownicy, wraz z żądną harców rycerskich młodzieżą, odparli walecznie nacierające na Wyszehrad A., które w popłochu cofały się ku Diewinowi. Tutaj atoli zupełnej doznały porażki. WJasta, dzielnie sobie poczynając, poległa w krwawej potrzebie. Wzięte do niewoli niewiasty musiały warzyć jadło, prząść i inne w domu mężowskim spełniać roboty.—Źródła: Kosmas, Dalemil.    J-F*°-

Amazonki dahomejskie. Jeżeli o amazonkach starożytnych nie posiadamy żadnych wiadomości pewnych, to Dahomejskie nie ulegają najmniejszej wątpliwości: widzieliśmy wreszcie próbkę ich w Warszawie, w Dolinie Szwajcarskiej, latem 1889 r. Stanowią one gwardyę przyboczną króla Daho-meju w Afryce, a w jego dzikich, krwiożerczych upodobaniach przyjmują szeroki udział. Ofiary z ludzi i rzezie na wielką skalę wchodzą w skład instytucyj politycznych i religijnych, wiernie przechowywanych w Dahomeju. Jest to część treściowa kultu fetyszowego ludności, rdzeń religii. Rzezie takie odbywają się przez dwa miesiące w roku. A. te bywają najczęściej używane do egzekucyi, którą względem skazanego poprzedzają konwulsyjnemi łamańcami, dającemi mu przedsmak męczarni i śmierci. Mierzą doń ze strzelby, nad jego głową wywijają straszliwe młyńce maczugą lub kolbą: stanowi to uciechę tłumu i dworu, przestrach ofiary jest rozkoszą duchową gale-ryi. A. te na miejscu mają urzędową reputacyę wielkiej czystości obyczajów, czemu jednak de facto podróżnicy europejscy zaprzeczają. (Bayol, gubernator francuski w Porto-Novo; ob. „Illustration Univ.” №2,455, z d. 15 marca 1890 г.). к-к Amazoński kamień (miner.) Odmiana piękna spatu polnego mikroklinu zielonej barwy, nazwana tak z powodu, że po raz pierwszy znalezioną została w postaci głazów, otoczonych przez wodę, w korycie rzeki Amazonki. Następnie w dużych i pięknych kryształach znaleziono minerał ten w Uralu, na wschodniem wybrzeżu jeziora Ilmen, w okolicach Miaska, i starannemu poddano badaniu Jest on spatem polnym notasowym, trój-

skośnoosiowym. Zielona jego barwa nie pochodzi, jak dawniej przypuszczano, od zabarwienia tlen-nikiem miedzi. Badania Des-Cloizeaux wykazały, że traci on barwę i bieleje po ogrzaniu do czerwoności. A. stale zmniejsza wagę przy wypalaniu, co dowodzi, że zabarwienie jego pochodzi od-jakiejś materyi organicznej, a jak przypuszczają,, od domieszki pewnej organicznej soli żelaza. Oprócz wyżej wymienionych miejscowości, znajduje się jeszcze w górze Piker Peak w Colorado, w Delawarze w Pensylwanii, na Grenlandyi, w wielu granitach i pegmatytach Gór olbrzymich (Riesengebirge ), Szląska (Striegau), Norwegii (Arendel), Szwecyi, Finlandyi, Uralu (Lipowaja), Bretanii (Dinard pod St. Mało), Pyreneów (dolina Les-ponne), wyspy Siodłowatej pod Archangielskiem i t. p. Jako cenny kamień obrabia się głównie w Jekaterynburgu na Uralu, w szlifierni, należącej do gabinetu cesarskiego, a ponieważ okazy znacznej wielkości i pięknej barwy są dosyć rzadkie, więc wyroby z nich drogo się cenią. V Ermitażu cesarskim znajdują się dwie wazy z kamienia amazońskiego, na 9 cali długości, a d\/2 cala średnicy mające.    K J

Amazya, staroż. Amasia, miasto w Azyi mniejszej, w dzisiejszym wdajecie Siwas (część dawnego Pontu), nadrz. Jeszyl-Irmak (staroż. Iris), ma* lowniczo położone u stóp wyniosłej skały, (fig. 265) której wierzchołek wieńczył niegdyś warowny akropol. Była ona niegdyś stolicą królów Pontyjskich r za czasów rzymskich nosiła nazwrę Metropolis Pon-ti, albo też Prima Ponti. Tu urodził się starożytny geograf Strabo, który rodzinne miasto opisał szczegółowo. W średnich wiekach przechodziła kilkakrotnie od greków do turków, aż ją Baja-zet II zdobył w 1485 r. i odtąd bez przerwy w posiadaniu tureckiem pozostaje. Traktat między Turcyą i Persyą w 1555 r. W epoce najświetniejszego rozwoju liczyła A. do 200,000 m-ców, dziś ledwo 30,000 ('/₃ chrześcian), trudniących się przeważnie jedwabnictwem, które ma tu swe ognisko, wydobywaniem siarki i soli, oraz ogrodnictwem, dostarczającem słynnych z dobroci owoców („Sad Anatolii”). Jest tu siedlisko metropolity ormiańskiego, kilka klasztorów i kościołów chrześciańskich, kilkanaście meczetów, między któ-remi słynny meczet, zbudowany przez Bajazeta II, wyższa szkoła mahometańska (medrese), dawny wodociąg, wiele greckich starożytności — bogaty bazar, mnóstwo młynów, kilka mostów, między któremi jeden sięga czasów rzymskich. Handel z Persyą dosyć ożywiony. Miasto zresztą jest brudne i źle utrzymane, a całą jego ozdobę stanowią piękne ogrody i malownicze położenie. A. jest stolicą sandżaku tegoż im., który na 8,810 km. □ liczy 250,000 m-ców.    And- s-

Amazyasz, król Judy, syn i następca Joasa (* 863 — f 809 przed Chr.), panował od r. 838. Zaczął swe panowanie od tego, że kazał wymordować zabójców swego ojca. Napadnięty przez idumejczyków, pobił ich w dolinie Soli i zdobył ich stolicę Petrę, gdzie złożył ofiarę idumejskim bogom. Następnie wypowiedział wojnę Joasowi,

nik“ str. 100), plecie same ambaje i t. p. Zob. Linde, Słown. I, 15.

królowi Izraela, lecz został zwyciężony pod Bet-Szemesz i wzięty do niewoli. Joaz zdobył Jerozolimę, zburzył ją i zabrał wszystkie skarby z królewskiego pałacu i ze świątyni. Wypuszczony z niewoli po śmierci Joaza, A. panował jeszcze lat 15. Nakoniec, zagrożony sprzysiężeniem, uciekał z Jerozolimy do Lachis, lecz został dopędzo-ny i zamordowany. (IY ks. król. 14, 1—20. II ks. Paralip. 25, 1—28).

Amazyasz, kapłan pogański w Bethel, przeciwnik proroka Amosa w misyi jego do Bethel. (Amos 7, 10, 17).

Amazys, ob. Ames I. II.

Amba, na wyżynie Abissynii nazywają się skały. najczęściej o płaskich szczytach i stromych ścianach. Wierzchołki ich obwarowane służą częstokroć za wyborne twierdze naturalne, jak np. A. Gesehen, A. Hadschi, A. Hai i t. p. (ob. Abisynia).

Ambaca, miasto okręgowe w posiadłościach portugalskich zachodnio - afrykańskich, zwanych ogólnie Angola; leży na wyżynie na prawym brzegu rz. Lukalla (prawy dopływ Kwanzy) w odległości 180 km. od portowego miasta San Paolo de Loanda, z którem za pomocą kolei żelaznej ma być wkrótce połączone. Niegdyś było tu siedlisko misyonarzy katolickich, dziś jest ważną

And: S-

А А. К

Ambala (Umbala), główne miasto okręgu tegoż nazwiska w Indyach wschodnich (Pendżab), 67,463 m-ców (1881), w tern hindusów 34,522, mahometan 27,115, chrześcian 3,500.£Założone zostało w XIY w., zaś od r. 1823 znajduje się w posiadaniu anglików, prowadzi ożywiony handel wyrobami bawełnianemi, dywanami i zbożem. Ambalski okręg ma 10,274 km. □ i 1,729,343 m-ców (1884), na północo-wschód dotyka Himalajów, ma grunt w niższej części bardzo urodzajny, dlatego też mieszkańcy zajmują się przeważnie rolnictwem, uprawiając pszenicę, jęczmień, ryż, proso, kukurydzę i trzcinę cukrową.

Ambalaż (po francusku emballage), sztuka pakowania przedmiotów, łatwo ulegających zepsuciu, tak, iżby przy przewożeniu nie były narażone na uszkodzenie. A. nazywa się także samo opakowanie, którego ciężar przy wadze towaru stanowi jego tarę, a wraz z nim czyni ogólną wagę brutto, gdy sam towar bez ambalażu ozna cza się wagą netto.

faktoryą handlową.

Ambargo (po hiszpańsku embargo). Za dawnych czasów, gdy w) nikła, a poniekąd i teraz,

Ambalema, miasto w rzeczypospolitej Kolumbii, w depart, del Norte, na lewym brzegu rzeki Ś. Magdaleny, 8,009 m-ców (1880). Produkuje słynny tytoń „Amhalemski” i posiada fabryki cygar, roczny obrót do 25 mil. fr.; wT okolicy kopalnie Ambaje, -ów, Z łać. ambages, (od ambi-ago), złota, znaczącego manowce, ciemne tłómaczenie, wyraz wprowadzony do polszczyzny pod koniec zeszłego wieku i używany w znaczeniu: brednie, bałan u- gdy wyniknie wojna morska, każda ze stron wo-etwa, przywidzenia, urojenia; np. Śmieszne sobie jujących nakładać zwykła na statki i towary w głowie uprządłeś ambaje, (Zabłocki, „Zabobon- strony przeciwnej sekwestr, czyli poprostu zatrzy*

Ж1

нпь

iSÉfcsS

№■

i,

fi

i.

Fm

тшж

li

^§Й|§ I

штШШт '

шШшЁВЁШт

а”

u-

ff!

ШЦ

Ш-

ей

■ii

li

ш.

ÜP

muje te statki i towary w swoich portach lub skia- w każdej chwili przystęp do niego. Co do ety-dach aż do ukończenia wojny: sekwestr taki zwie kiety, to w zasadzie mają prawo do tej etykiety, się w prawie morskiem A. Dziś to zatrzymanie która się ich panującym należy. W praktyce praktykuje się z nierównie mniejszą surowością, wszakże, panującym większe są robione odzna-niż dawniej: naznaczanym bywa zazwyczaj ter- czenia, niżeli ich ambasadorom. Niema stałych min, w ciągu którego dozwolonem jest statkom form etykietalnych, któreby w całym związku nieprzyjacielskim schronić się do portów kra- międzynarodowym uznane były za należne amba-ju własnego, lub państwa neutralnego, a dopiero sadorom. Różne są pod tym względem zwyczaje po upływie tego czasu statki bywają zatrzymy- na dworach. Jedno jest tylko koniecznem, aby wane. W znaczeniu przenośnem „położyć am- na każdym dworze formy etykietalne były jedne» bargo” mówi się o zaborze lub zatrzymaniu sa- i też same dla wszystkich ambasadorów. Jest, mowolnem rzeczy cudzej.    F-J- obecnie w zwyczaju, że ambasadorów wysyłają

Ambarowie, plemię celtyckie eduów „Aedui i przyjmują u siebie tylko państwa, mające pra-Ambarri”, mieszkające w Galii, na południe sekwa- wo do honorów królewskich. Niema wszakże nów, na północ allobrogów, na wschód rzeki Araru, prawnej przeszkody do tego, aby i inne państwa, (Saony); od sąsiedztwa z tą rzeką otrzymali swą drugorzędne, wysyłały od siebie, lub przyjmowa-nazwę, gdyż oznacza ona poprostu ludzi mieszka- ły ambasadorów. Ci ostatni wszakże musieliby jących „nad Ararem“ = grec, amf Ararin. ustąpić pierwszeństwa ambasadorom królów i ce-Znaczniejsze ich miasta: Bibracte, główna sie- sarzy. А-wie dzielą się na zwyczajnych i nad-dziba druidów, i Noviodunum (Nevers), jedno zwyczajnych. Pierwsi są stale, ostatni czasowo z największych miast handlowych w starożytnej uwierzytelnieni przy obcych dworach. Nazwę Galii.    A-A- K-    A-ów noszą także niekiedy posłowie, wysłani na

Ambarvalia, obrządek sielski w Rzymie i wie- obcy dwór, na czas nieoznaczony, w sprawach lu miastach italijskieb, odbywany dla uproszenia wielkiej doniosłości. Ze względu na prawo repre-błogich żniw i odwrócenia klęsk Marsa. Odpra- zentowania osoby panującego, А-wie noszą także

ВШИ

IPyà

/,1«

mm

ï:

wiano je w Rzymie d. 29 maja, w formie pochodu trzykroć okrążającego pola, przyczem oprowadzano trzy obiaty: wieprza, barana i wołu, (stąd nazwa suovetaurilia) z poświęceniem ich następnie Marsowi. Inne szczegóły obrzędu mało

к. к.

Ambasada. Wyraz ten oznacza: 1) urząd ambasadora, 2) jego orszak, 3) dom, w którym się mieści mieszkanie i biuro ambasadora. Ro,z-

Ambasador. Nazwa posła dyplomatycznego najwyższej rangi, w myśl uchwały, powziętej na kongresie Wiedeńskim, 19 marca 1815 r., p. t. „Réglement sur le rang entre les Agens diplomatiques.” Pochodzenie tej nazwy tłómaczone jest różnie. Najczęściej jest ona wyprowadzaną z hiszpańskiego Embiar, posyłać, albo od Arnbactia, urząd, albo jak czynią francuscy pisarze, od Ambascia. A. nietylko zajmuje w hierarchii posłów dyplomatycznych najwyższe stanowisko, ale nadto reprezentuje osobę swego panującego. (Art. II cyt. wyżej Réglement). Wskutek tego: 1) ambasadorowie otaczani są najwyższą etykietą na dworach; 2) mają prawo bezpośredniego traktowania z panującym przy którym są uwierzytelnieni, i mają

znane.

miano dyplomatów z charakterem reprezentacyjnym. Etykietalne prawa, wyłącznie A-om służące, są następujące: 1) prawo do tytułu Exce-lencyi, ale nie w rozmowie z panującym, przy którym są uwierzytelnieni; 2) prawo urządzania baldachimu w swej sali audyencyonalnej. 3) prawo nakrycia głowy w obecności panującego na audyencyi, ale tylko gdy ten ostatni nakryje swą głowę; 4) prawo jeżdżenia w 6 koni; 5) prawo odbierania honorów wojskowych; 6) prawo pierwszej wizyty od miejscowych ministrów i wszystkich członków ciała dyplomatycznego.—Literatura: G. P. Martens: „Précis IL” str. 55 in. D-r Alf: „Handbuch d. eur. Gesandschaftsrechtes.” Berlin 1870, str. 14, 105 in. Hehler: „Das europ. Y. R. d. Gegenwart”. Berlin 1888, str. 416 i n. Gareir: „Institutionen! d. Y. R.” Giessen 1888, str. 103. Calvo: „Le droit intern.” Paris 1887. Rivier: „Lehrbuch der Y, R.” Stuttgart 1889, str. 244 in.    Rosz-

Ambasadorowa- 1) kobieta, spełniająca poselstwo przy obcym dworze. To zdarzało się dawniej, ale rzadko i zawsze tylko wyjątkowo. Por. Alf, „Handbuch d. europ: Gesandschafsrechtes” Berlin 1870, str. 41 i 42.    2) Zona ambasadora.

Używa ona praw i przywilejów, służących jej mężowi. Pod względem etykiety, żony ambasadorów traktowane są ra dworach z większem odznaczeniem, niż żony innych posłów. Im się od tych ostatnich należy pierwsza wizyta, same natomiast obowiązane są oddać pierwszą wizytę żonie ministra spraw zagranicznych i żonom ambasadorów, dawniej uwierzytelnionych. \Vogóle, zwyczaje dworskie zapewniają żonom ambasadorów takie miejsce w gronie dam na dworze, jakie zajmują ich mężowie w gronie mężczyzn. Spe-cyalnie ambasadorowej służy t. z. prawo taboretu, t. j. prawo zajęcia wobec cesarzowej lub kró-

kopalnie żelaza. Ożywiony przemysł miejscowy dostarcza fajansu, tkanin wełnianych i lnianych, sztajngutu, octu, etc. Dla urodzajnej i dobrze uprawnej okolicy jest A. składem produktów rolniczych, jako to: zboża, chmielu, owoców i jarzyn—(targi na bydło). A. był w Xf stuleciu wioską Ammerberg, którą Konrad II przyłączył do jurysdykcyi Bamberskiej i nadał jej rozległe Dictionnaire de przywileje handlowe; Konradyn ustępuje ją, podniesioną do godności miasta, Ludwikowi Surowemu, poczem skutkiem układu domowego w Pa-wii 1329 przechodzi we władanie rodziny Wittels-bachów i od r. 1628 stale do Bawaryi należy, roz- W wojnie o sukcesyą hiszpańską i austryacką A. zbombardowali i następnie zajęli austryacy 1703 i 1745 r. zaś w r. 1796 arcyksiąże Karol zwycięża tu francuzów pod Jourdanem i zmusza ich do odwrotu za Ren.    And- s

bwej miejsca siedzącego, gdy one usiądą. Dawniej, długi czas, zarówno uczeni, jak i mężowie stanu, spierali się o to, czy żonie ambasadora służy prawo swobodnego wykonywania jej kultu religijnego, jeśli ona była innego wyznania, niż jej mąż, czy też nie. Dziś spór ten ustał, odkąd samo t. z. prawo kaplicy utraciło dawne znaczenie. Por. G. F. Martens, „Précis du droit des gens”. Paris 1864. II 153. Calvo, droit international public et privé”. Berlin 1885. I. 39.

Rosz.

Amber, świetne niegdyś, dziś zubożałe miasto w Indy ach Wschodnich, 5000 m-ców. Słynie ze wspaniałych budowli, między któremi pałac, poczęty w 1600 r. wyróżnia się pięknością architektury i wielkością; dzisiaj opustoszony. Na wzgórzu ponad pałacem zabytki dawnej twierdzy, dziś więzienie.

Ambor V. Ambre, u miejscowej ludności Massoamparauriki, ważny przyląd}k, kończący od północy wyspę Madagaskar, będącą dziś w po siadaniu Francyi,

Amberg Wilhelm, współczesny malarz rodzajowy niemiecki, (* 1822 w Berlinie). Z początku uprawiał malarstwo mitologiczne i portretowe, później zwrócił się do malarstwa rodzajowego, w którem też najwięcej po-

- kazał talentu. Harmonia barw

fił

i j a .V..

spar. --

тот

w* * i ^-i V'/Zy ч a,i Ï

жЗШж шй

i nastrój poetyczny cechują jego obrazy. Najpiękniejszym z nich jest „Czytanie Werther a Goethego” (1870), znajdujący się w Ga-kryi Narodowej w Berlinie. Od r. 1869 A. jest członkiem akademii berlińskiej.    s-s

ma-

■вИШР"

•Ж:>

sr,era

■iii i:"¹

■щл

_rśz.

[z.¹

:’.V

s. s.

Amberger Krzysztof, hirz niemiecki, (* około 1500 w Norymberdze —*f 1561 lub 62 w Augsburgu). Prócz obrazów religijnych, ! A. malował przeważnie portrety współczesnych znakomitości, jak n p. Karola V, Frundsberga, MUn-( Berlin ), K. Peutingera ( Augsburg). Staranną charakterystyką postaci portretowanych À. przypomina Holbeina, a sposobem malowania współczesną mu szkołę włoską.

«z;

Fi?. 267. Ambeinith

Ambernath, pod Kalyanem, w Kokanie, nieopodal od Bombaju, miejscowość słynna z ruin starożytnej świątyni, której gruzy pokrywają przestrzeń rozległą

zm-

Amberg, miasto bawarskie w górnym Palaty- Część gmachu, dotąd istniejąca, stanowi tylko dol-nacie na obu brzegach rz. Vils (prawy dopływ ne podmurowanie i przedsionek i jest bardzo Naabu) i przy drodze żel. Norymberga-Schwan- szczona; odznacza się jednak bogactwem orna-dorf, 15,812 mców, przewaźuie katolików, siedli- mentacyi i zdumiewającą delikatnością roboty, sko wyższego sądu, urząd górniczy i leśny, gi- Tysiące drobnych figur, jak gdyby rozigranych, mnazyum i szkoła realna, szpitale, dom sierot, roją się na tych murach, a rozmaitość i obfitość wielki dom roboczy dla więźniów i t. p. Miasto szczegółów, nie daje się opisać. Chcąc mieć o tem wogóle pięknie zabudowane otacza mur podwójny wyobrażenie, trzeba oglądać tę świątynię w na-i rozłożyste aleje; ratusz w stylu gotyckim z 1490 turze, albo przynajmniej w wizerunku dokładnym, r. zawiera dwie bardzo ciekawe sale, zbrojownia, całość jej odtwarzającym.—Źródła: Louis Rousse-dawny zamek królewski—jedenaście kościołów ka- let: „L’Inde de Rajahs”; Elisée Reclus: „Geo-tolickich, między któremi godzien uwagi kościoł graphie.”

ś-o Marcina z XV w. z wieżą 100 m. wysoką; Ambert Joachime - Marie - J ean - J ac-wielka fabryka broni. Na pobliskim Erzbergu ques - Alexandre - Jul es, generał irancuski,

Ambert.—Ambiorix.

war-

zmar-

u-

na

polityk i publicysta, (* 1804 r.), wychowywał się w szkole wojskowej w Saint-Cyr, którą ukończył w r. 1842, a w 1857 został generałem brygady; w 1848 i 1849, był deputowanym z depart. Lot. do zgromadzenia narodowego. Podróżował dużo po Europie i Ameryce, mieszkał w Guadelupie, a potem w Nowym Orleanie, gdzie wydawał dziennik „1’Abbeille”. We Francyi był czynnym współpracownikiem w „National”, „Courrier français”, „Presse”, „Siècle”, „Messager du Soire”, „Spectateur militaire” i w rozmaitych innych czasopismach wojskowych. Wydał. „Essais en laveur de l’armée” I t. 1834 r., „Esquisses historiques et pittoresques sur les différents corps qui composent l'armée française” I t. in fol. 1835 r. Sau-mur, drugie wydanie 1837; „La Colonne Napoléon-ne et le camp de Boulogne” 1839 r., „Duplessis-Mornay”, 1847, gdzie obok życiorysu bohatera znajduje się studyum polityczne nad epoką Reformy; „Etudes tactiques” 1865, „Conséquenses des progrès de l'artillerie”, 1866, „Histoire de la guerre en 1870—71” 1873 i inne. Nadto jeszcze drukował wiele opowiadań wojennych w rozmaitych czasopismach katolickich. („Grande Encyclopédie”).

Ambert, stolica okręgu we francuskim depar-tam. Puy de Dôme, leży nad rz. Dore (prawy dopływ Allier u) u stóp pasma Forez, w tak zwanej krainie Livradois, która należy do najbardziej malowniczych w niższej Owernii. Miasto liczy do 5,000 mców, trudniących się wyrobem igieł, wstążek, papieru, a przedewszystkiem najlepszego w Owernii sera.    And-s-

Ambicya, wyraz ten pochodzi od łacińskiego arnbire — obchodzić, a oznacza żądzę wyniesienia się, albowiem w starożytnym Rzymie, kandydaci, ubiegający się o urzędy publiczne, zwykle obchodzili obywateli miasta, zbierając od nich głosy za sobą. (Ob. Ambitus).

Ambigu - comique, jeden z najstarszych teatrów paryskich, sięgający roku 1769. Otworzył go w lipcu tegoż roku, w budynku na bulwarze Tempie, komedyant Audinot, nazwę nadając mu od tych sztuk, jakie pod powyższym tytułem grasowały w XVIII wieku, w jedno widowisko mieszając, jak groch z kapustą, wszystkie gatunki teatralne, śpiew, taniec, pantomimę, dramat, ko-medyę, parodyę Audinet przedstawiał wtedy tam maryonetki, oraz widowiska dziecięce, za biletami po 30 su na parterze i w lożach pierwszych, a po 20 su w drugich, z aktorami od 7 do 16 lat. Libreta układał w części sam, ale przeważnie pomagali mu tacy płodni autorowie, jak Arnould, Nougaret, Moline, Pleinchesne, Delau-tel, Renout, Montorcier. Kiedy Rewolucya nadała teatrom swobodę najzupełniejszą, A. miał powadzenie i zyski niesłychane. Przez ten czas uzupełniał on swą młodzież aktorami prawdziwymi, rozszerzał repertuar, niebawem grywał wielkie wmdewile, między innemi: „Pani Angot w seraju”, które znęcały cały Paryż. Ale było to dla A. siedm lat tłustych w Egipcie, po których nastąpiły chude. W r. 1807 Napoleon wziął

Eucvklopedya Powizeehna łłuałr.

teatry krótko, znaczną część ich zamknął, ośmiu pozostałym usta poprzymykał, tak iż alluzye polityczne, które nęciły najwięcej, musiały umilknąć. Wtedy A. rzucił się na melodramat, a im czarniejszy tern lepszy. Poznawszy tinansową tość sensacyi na scenie, puścił się na sztylety, trucizny, podpalania, wiarołomstwa, zgwałcenia, przy wspaniałej wystawie i dekoracyach, z dodatkiem nieco wodewilu i baletu, przy składzie artystów wybornym. Charakterem sztuk tak zabarwił swą scenę, że od niej całą dzielnicę, zamiast Tempie, nazywano „boulevard du Crime.” Niektóre z nich nabyły rzeczywistego rozgłosu, jak: Tekeli, Calas, Żona dwóch mężów, Las niebezpieczny, Człowiek o trzech twarzach, Celma, i t. d. Trwało to tak do 13 lipca 1827 roku, w którym pożar zniszczył to siedlisko zbrodni teatralnej. Odbudowano A. już nie na tern samem miejscu, ale okazalej w pobliżu, narożnie, wpoprzek ulicy Bondy i bulwaru św. Marcina, gdzie, otwarty 7 czerwca 1828 r., istnieje dotąd, z powodzeniem rozmaitem, w ostatnich czasach nieco podniesionem. Restauracya jego przypada prawie na końcu Restauracyi politycznej we Francyi; podniósł więc głowę od epoki Orleańskiej, i na jego afiszach figuruje kilka nawet pierwszorzędnych dramatycznych znakomitości ówczesnych, jak: Desnoyers, d’Aubigny, Dumas, Souillé; z żyjących: d’Ennery, Dugné, Maquet i inni. Repertuar stanowiły i stanowią dotąd przeważnie: melodramat, dramat mieszczański, kmnedya. Ze znanych sztuk u nas, tam początek wzięła głośna „Marya-Joanna”, jedno z arcydzieł naszej Halpertowej, jako wykonawczyni w Warszawie. Z artystów tamecznych najsławniejszym był ły Fryderyk Lemaitre. Dzisiejsi wszyscy są średniej miary.    K‘K'

Ambiorix, król eburonów. Wespół z Indu-tiomarem, królem trewirów, powstał w r. 54 przed Chr. przeciw rzymianom, w celu wyzw lenia Galio - Belgii. Chcąc wyciągnąć korzyść z nieobecności Juliusza Cezara, który wyruszył Brytanię, A. i Indutiomar pociągnęli podwładne sobie narody ku powstaniu, nie zważając na opór Cativulcus’a, drugiego króla eburonów, i na niechęć Cingentorixa, drugiego króla trewirów. Okoliczności zdawały się sprzyjać A-i. Aczkolwiek Cezar wkrótce powrócił, jednakże, z powodu złego urodzaju i suszy, musiał szeroko rozłożyć swe legie: pierwsza, pod X. Ciceronem, stanęła u nerwów, druga, pod Labienusem—u remów; zaś l⁴/₂ legii, pod Sabinusem i Kottą, wysłane były do eburonów. Powstańcy powzięli zamiar zniesienia wszystkich legionów z kolei. Aby nie dać się w podejrzenie, A. sam spotkał rzymian na granicy i sam ich potem poprowadził w głąb swego państwa, chętnie dostarczając wszelkiej żywności. We dwa tygodnie po zainstalowaniu się rzymian, A. napadł na oddział, idący po drzewo, a potem i na sam obóz; lecz został odparty. Tłómaczył się później przed Kottą i Sabinusem powszechnem wzburzeniem umysłów, ostrzegając zarazem, że cała Gallia i wiel-

W*

pil

Pf

’/Ж

шЁШш

Я1*

KM:

i.

i

"•

&

iii!

1S

w znaczeniu

111

:S

“I

Ambit w klasztorze podominiltańsklm w Badziejowicach.

ka część Germanii są w zmowie przeciwko rzy mianom, radził więc, aby spiesznie porzucili swe leża, a połączyli się z Labienusem i Oiceronem. Nie podejrzewając A-а, którego niegdyś Cezar wyswobodził z pod władzy atuatuków i wyzwolił mu zakładników, syna i synowca, Sabinus i Cotta zwinęli obóz i wyruszyli ku innym legionom. A. czekał ich w wązkiej dolinie, zamknął oba wejścia do niej i sprawił między rzymianami okropną rzeź, w której zginęli obadwaj legaci; część legii, której się udało napowrót przedostać do obozu, zamknęła się tam, i nie chcąc się poddać, sama się pozabijała. Nie tracąc czasu, A. podnosi atuatuków, dniem i nocą forsownym marszem razem z nimi idzie do nerwów, tych także namawia do powstania i razem z nimi wszystkimi oblega Cycerona. Tu jednakże szczęście go zawiodło: Cyceron odparł napad i dał znać Cezarowi. Ten niezwłocznie stanął na czele 7,000 żołnierzy, pobił belgówT, zaś Labienus w⁷ tym samym czasie pobił Indu-tiomara. Zaczęła się walka eksterminacyj- JT" na. Cezar poprzysiągł, | że nie będzie strzygł ! sobie brody i włosów, 1 aż pomści zdradziecko щ zgładzonych rzymian. Ц Za pomocą sw⁷ych sto-sunków potrafił zupeł- ЩШЁ nie odosobnić eburo- HHH nów; potem zaczął pa- ||fffi| lić, tępić, zabijać i pu- BH stoszyć w ich ziemi, lub mIIIÉI

oddawać sąsiadom na rabunek. Ścigany A. uciekł za lien. Gdy p|J§ po dwóch latach po- Г jawiło się w Gallii kilka setek niedobitków, zbiegłych poprzednio do Germanii, Cezar na ! wieść, że A. może być |h|| z nimi, uderzył na nich

i wytępił co do nogi.    Fig 2«8

Dalsze losy A. nie są znane. Miasto Tangres wystawiło mu pomnik. Źródła: Cezar „Commentarii de bello Gallico’ ks. V i YI. Swetoniusz „Cezar”. Hirtius „Bellum Gallicum” Opracowanie: Thonissen „Biographie nationale Belge”.    1 Ł

Ambit, (z łac. ambitus, portions, circa dus), w ogólnem znaczeniu jest rodzajem krytego korytarza, przylegającego do zewnętrznych ścian budynku głównego i okalającego tenże; A. więc konstrukcyjnem jest przedsionkiem (atrium), ze względu zaś używalności—korytarzem zewnętrznym, dozwalającym na całkowite obejście i wejście do budynku ze strony pożądanej. A. nazwę swą bierze od łac.: ambire—obchodzić. .jakkolwiek w pojęciu konstrukcyjnem A. może oznaczać wszelkie rodzaje galeryi i krużganków zewnętrznych, nawet kilko-piętrowych, tak często spotykanych w architekturze włoskiej, głównie jednak nazwa jego przechowała się w korytarzach zewnętrznych, okalających budynki klasztorne. Architektoniczne wykonanie A. odpowiada strukturze budynku głównego; najlżejszej więc konstrukcyi, wsparte na cienkich filarach, z wielką ilością światła i obszernym widokiem, są A-у budowli gotyckich. Gdzie wymagają tego warunki klimatyczne, zewnętrzne otwory A. zaopatrzone bywają wt o-szklone okna. Będąc miejscem spacerów i pobożnych rozmyślań mieszkańców klasztorów, schroniskiem dla pielgrzymów, przybywających zbiorowo, służąc wreszcie za drogę do mniej uroczystych procesyj kościelnych, A. posiada wszelkie cechy obszernego przedsionka kościelnego, jest miejscem pośredniem pomiędzy ciszą celi klasztornej, a gwarem życia światowego. Obrazy treści religijnej lub historyi klasztornej, stacye krzyżowe, tablice pamiątkowe, urny z wTodą święconą i t. p., są zwykłą ozdobą A., który ezęsto zaopatrzony jeszcze bywa w studnie i cysterny, dla

il

\>

s\\\

’’

la

Mffl

ii

użytku pielgrzymów przeznaczone. A. jest nieodłączną częścią składową każdego kościoła klasztornego, a jakkolwiek często w tym względzie spostrzegać się dają pewne usterki konstrukcyjne, warunkami lokalnemi spowodowane, główne jednak przeznaczenie A. łatwo dopatrzeć można, lub zrozumieć znaczenie obszernych korytarzy klasztornych, pod budowlami kościelnemi. Rysunek oboczny przedstawia jeden z licznych typów A-u, budowanego w stylu gotyckim, a znajdującego się w dawnym klasztorze po-dominikańskim w Bu-dziejowicach.    E‘D.

Ambitus (crimen ambitus), n ep.awe ubieganie się o urząd, dostojeństwa, za pomocą przekupstwa i podstępu. Senat rzymski wydawał lóżne ustawy w celu uchylenia powyższego przestępstwa. Do takich „leges de ambiUD zaliczają również lex

nozdrza otwierają się każde w jednej tarczce. Ciało pokryte łuskami gładkiemi, które na środkowej liniigrzebietu są największe. Tarczo pod-ogonowe ułożone w jeden szereg. Zęby w szczęce górnej bez rowków. Znany jest gatunek A. boa Kuhl, który ma ciało brunatnego koloru, z żyłkami purpurowemi, opatrzone z każdej strony szeregiem plam nieforemnych, białawych, czarno obwiedzionych. Długość ciała 50 cm. Mieszka na Borneo i wyspach Filipińskich, przebywa na drzewach i w nocy poluje na jaszczurki, żaby i małe ptaki.

A cilia Calpurnia, Tullia, Aufidia, Licinia, Рот-

D. T-

peja.

T. D

Ambitus, oznacza także wolną przestrzeń między domami. Ze względów budowniczo - policyjnych miała być w Rzymie między budynkami wolna przestrzeń, którą zwano także spatium legitimum, w czasach późniejszego cesarstwa: intercapedo. Gdy domy były odosobnione, zwano je: insulae. Według ustawodawstwa Justyniańskiego miała ■wynosić przestrzeń między domami 15 stóp.

Amblève prawy, dopływ rz. Ourthe (systemat Mozy—Meuse—Maas) w Belgii, bierze początek w prowincyi Nadreńskiej, z wyniosłej płaszczyzny źródłowej między górami Eifel i Hohe Venn, i pod nazwą Amel dosięga granicy belgijskiej, przyjąwszy wprzód z prawej strony dopływ Warche, z lewej zaś, już jako A., otrzymuje dopływ Salm, poczem, przebiegłszy ogółem 85 km., wpada pod Comblain au Pont do rz. Ourthe. A. pamiętną jest zwycięstwem, które Karol Martel odniósł na jej brzegami nad Chilperykiem П1, królem Neu-

And. S.

stryi w 716 r.

к. J.

Amblygonit (miner). Minerał trójskośnoosiowy, w kryształach natrafia się niezmiernie rzadko; zwykle bywa zbity lub grubo ziarnisty, łupliwy w kierunku ścian równoległościanu skośnego; odłam nierówny, blaszkowy. C. wł. 3.05—3.11; T. 6. Barwy od szaro lub zielonawo-białej do seledynowej, blask szklisty; prześwieca. Jest to fluo-fos-foran glinu i metalów alkalicznych wzoru: (Akl (P0₄)₂ + 2RF, w którym R oznacza lityn i sod. Średnio zawiera około 47% kwasu fosfornego, Amblotherium (paleont.). Zwierzę ssące zagi- 34% glinki, 12.5% fluoru, 8—10°/o litymi i 2—4% nione, zaliczane przez dzisiejszych paleontologów sodu. Bardzo rzadki; wszędzie znajduje się w gra-do rodziny Pantotheria obejmującej większą część nicie: w Churdorf i Rochsburg pod Penig i pod ssących z okresu drugorzędnego (mezozoicznego), Geier w Saksonii, w Arendalu w Norwegii, w Моц-najstarszej z istniejących niegdyś na kuli ziem- tebras (depart, de le Creuse) we Francyi, w Heskiej. Miejsce ich w układzie zwierzęcym jest bron w stanie Maine i w Branchville w Connec-jeszcze bardzo wątpliwe, bo dotąd znane są ich ticut (Stany Zjednoczone), tylko zęby i szczęki dolne. Ztąd jedni zaliczają Amblyopsis. Dekay. Ryba koścista, należąca do je do workowatych (Marsupialia), inni do owado- rodziny Heteropygii, spokrewnionej z Makrelami, żernych (Insectivora); spodziewać się wszakże na- Głowa jego jest naga, ciało pokryte drobną łuską, leży, że skielet tych najdawniejszych ssących będzie zęby drobne, szczotkowate na szczękach i na pod-przedstawiał raczej prostszą jeszcze budowę zę- niebieniu; płetwa grzbietowa daleko w tył posu-batych jednootwornych (Monotremata), z których nięta, tak, że znajduje się blizko ogonowej, pł. brzu-wytworzyły się z jednej strony ssące workowate, szna zmarniała. Otwór kiszki (odbyt) przed płetwą a z drugiej łożyskowe (Placentalia). Są one bardzo brzuszną, oczy ma zmarniałe, pod skórą ukryte, drobnemi zwierzątkami, mającemi co najmniej 44 Jedyny gatunek A. spekieus Dekay, głowę ma zęby. Arnblotherium Owena, albo Stylodon, miało opatrzoną wyrostkami skórnemi, prostopadłerai, zęby bardzo podobne do dzisiejszego owadożerne- szczękę dolną nieco wystającą. Dorasta 12—14 cm. go rodzaju Chrysochloris. A. soricinus Owen, pu,sil- ₍ długości, jest bezbarwny. Mieszka w podziemnych lus Owen, znaleziony został w wapieniu purbeck- j jaskiniach w Kentuki, i wydaje żywe potom-skim (najwyższe piętro jurajskie) w Dorsetshire J stwo.    A-s-

K. J.

Amblyornis, Elliot. Ptak, należący do rzędu wróblowatych (passeres), do rodziny ptaków rajskich (jparadiseidae). Znane są dwa gatunki tego ptaka: A. inornata, Roseneb, i A. suóalaris, Sharpe, które mieszkają w Nowej Gwinei i różnią się od innych ptaków rajskich obyczajami i upierzeniem. A. inornata zasługuje na uwagę z powodu swego skromnego upierzenia, brunatnego koloru, które różni się bardzo znacznie od upierzenia ptaków rajskich właściwych. A. subalaris ma czub na głowie z piór pomarańczo wo-czerwo-nego koloru; dziób jego gruby i zgięty, budowa ciała silna, nogi mocne. Pierwszy gatunek A. inornata mieszka w dziewiczych lasach gór As-fak, w północnej stronie Nowej Gwinei, gdzie obserwowane były jego obyczaje przez strzelców malajskich i papuasów, będących w służbie u Bruiju de Tenate i podróżnika włoskiego, Beccari. Przechodząc przez dziewicze lasy, Bec-cari znalazł małą budkę (chatkę), kształtu stoż-

w Angli.

Amblycephalus, Kuhl., wąż niejadowity, zaliczany do rodziny Dipsadidae, wężów drzewnych

Fięr. 629. Amblycephalus.

nocnych. Odznacza się ciałem wysmukłem, długiem, z boków ścieśnionem, głową zaokrągloną, pyskiem krótkim. Nie ma on rowka pod brodą,

kowatego, przed którą, był trawnik, zasadzo- , Amblypoda (paleon.). Grupa zwierząt ssących ny kwiatkami. W tej budce rozpoznał p. B. ową kopytowych, zaginionych, wyłącznie z formacyi chatkę, o której strzelcy M. Bruija, jako o dzie- eocenowej, obejmująca najpotężniejsze postacie le ptaka, opowiadali. Podróżnik wspomniany ssących eocenowych. Wszystkie pochodzą wymiął sposobność sprawdzić opowiadania krajów- łącznie prawie z Ameryki północnej (Pantolambda ców i przekonał się, że A. inornata buduje chat- Cope, Goryphodon Owen, Metalophodon Cope, kę, która nie zastępuje gniazda, ale raczej jest Loxolophodon Cope); jeden tylko gatunek (Córy-budynkiem, przeznaczonym dla rozrywki i przy- phodon eocaenus Ow.) trafia się w pokładach eoce-jemności. A., zdaje się, wybiera małą łączkę w le- nowych w Soissons we Francyi i w glinie londyń-sie, o gruncie jednostajnym, równym, w środku skiej.    K J-

której wznosi się drzewko. Wokoło tego drzew-    Amblyopia, ob. Krótkowzroczność,

ka, które służy za oś budowli, ptak znosi mech,    Amblypterus (paleont.). Rodzaj ryb kopalnych

następnie zasadza (zatyka) łukowato w ziemi ga- zaginionych, należących do działu nierównoogo-łęzie roślin, nawpół pasożytnych (epifitów), które nowych {Heterocerci), rodziny Palaeoniscidae. Łu-zaczynają rosnąć i po pewnym czasie, będąc ski ma gładkie, płetwy dosyć duże; grzbietowe blisko siebie położone, tworzą nachylone ściany w odstępie między brzuchową i odbytową; zęby

Al i

'i;i

K. J.

bardzo drobne, szczotkowate, równe Liczne ga-tunki tego rodzaju znajdują się w zlepieńcach tak zwanego „Rothliegendes”, dolnego ogniwa formacyi dyasowej, czyli permskiej, szczególniej w Niemczech. A. latus Ag. w sferosyderytach pod Saarbrucken; A. Duvernoy Ag. bardzo pospolity w okolicach Kreuznach; A. Wraüslaviensis Ag., z Braunau w Czechach; A. Voltzi Ag., z Autun we Francyi.

.4

Шт

Fig. 270. Amblyornis inoruata.

chatki. Z jednej strony gałęzie są rozsunięte na bok, przez co powstają drzwi, przed któremi rozciąga się piękny trawnik, na nim zaś umieszczone (pozatykane w ziemię) pączki kwiatowe, w pewnej odległości jeden od drugiego. Według opowiadań strzelców malajskich, ptak, po starannem oczyszczeniu trawnika z obcych przedmiotów, zasadza dla ozdoby kwiaty Vaccinium, owoce Oarcinia i pączki kwiatowe innych roślin, które zbiera w okolicy, odnawiając je od czasu do czasu, co zjednało mu nazwę pospolitą „Tukankolan” (ptak ogrodnik), nadaną przez strzelców malajskich. A. inornata dorosły dochodzi do 25 cm. długości, jest z wierzchu brunatno oliwkowy, od spodu żółtawy. Nogi ma silne, przypominające nogi ptaków rajskich właściwych; dziób jednak krótszy, grubszy i wypuklejszy, niż u ptaków rajskich, nozdrza pokryte piórkami szczecinkowa-temi. A. subalaris, opisany przez p. R. B. Sharpe, ma dziób szczuplejszy i mniejszy od poprzedniego gatunku i odróżnia się czubem czer-wono-pomarańczowym. Nie wiadomo, czy ma obyczaje podobne do poprzedniego gatunku. (О. Вес-

Amblyrhiza (paleont.). Rodzaj zaginionego ssącego zwierzęcia z rzędu gryzoniów, czyli szczuro-watych, ustanowiony przez amerykańskiego paleontologa Cope, znaleziony w jaskiniach wyspy Anguilla. Dochodził do wielkości daniela. KJ-Amblyrhynchus, Gray. Jaszczurkamorska. Zwierzę z gromady gadów (Beptilia) z rzędu jaszczurek (Sauria), zaliczane do rodziny Legwanów (Iguanidae). Wyróżnia się od innych przedstawicieli Legwanów kształtem i pokryciem głowy, ogólną budową ciała, szczególniej zaś obyczajami, albowiem jest to jedyna jaszczurka, która pływa w morzu i karmi się wodorostami mor-skiemi. Amblyrhynchus cristatus odznacza się ciałem długiem na 85 cm., z czego na ogou przypada 53 cm.; waga ciała wynosi około 12 kilogramów. Głowę ma krótką i szeroką, z przodu równo uciętą, pokrytą na całej górnej powierzchni

éSÊ

*B,a

Fig. 271. Amblyrhynchus cristatus. (Jaszczurka morska).

tarczami dość dużemi, wielokątnemi, wypukłemi pośrodku. Otwory nosa okrągłe, z przodu pyska dość wysoko położone i otoczone wysokim brzegiem. Szczękę górną na brzegu pokrywa 9—10 tarcz pięciokątnych, brzeg zaś szczęki dolnej otacza cari: „Le Capanne et Giorda dell’ Amblyornis 12—13 czworokątnych tarcz. Okolice o^zu oraz inornata.” Ann. Mus. dist. nat. di Genova, 1876—7. dolną część głowy pokrywają drobne łuslc. Błona

D. G. Elliot: „Monograf of the Paradiscidae”, bębenkowa widoczna, jajowatego kształtu. Skóra, 1873).    A-s- pokrywająca podgarle i boki szyi, słabo przylega

r~\

-ii

Зри

la, jakoteż grzebień, i zamienia się w dorosłą formę Amblystoma (jak to pierwszy zauważył Du-méril).    A s

ma po-

ona z

do mięśni i tworzy wyraźne fałdy poprzeczne z przodu piersi. Ciało, w ogóle silnej budowy, opatrzone jest grzebieniem, który się ciągnie bez przerwy od karku przez grzbiet, aż do samego końca ogona. Grzbiet i boki ciała pokryte są łuskami, cokolwiek wypukłemi, zaś spód ciała łuskami płaskiemi. Ogon Amblyrhynchus ma długi, mocno z boku ścieśniony, na końcu prawie płetwowaty, pokryty dość dużemi czworokątnemi łuskami, które, podobnie jak na grzbiecie, są ułożone w prawidłowe szeregi poprzeczne. Nogi są krótkie, zakończone palcami długiemi, połączone-mi przy nasadzie dość krótką błoną; palce są uzbrojone pazurami ostremi i łukowatemi. Język gruby i dość szeroki, zęby drobne ale silne, dość długie, trójścienne, mieszczą się w szczękach; na podniebieniu są zęby drobne i łatwo odpadające. Ogólne zabarwienie ciała szare, z róźnemi cieinne-mi plamkami i prążkami, zmienia się z wiekiem zwierzęcia i przechodzi niekiedy w zupełnie ciemne. Jaszczurka morska zamieszkuje wyspy Galapagos, gdzie znajduje się w wielkiej ilości na brzegach skalistych i nadto pływa w morzu w bliskości brzegów.    A s

Amblystoma Tsch.. zwierzę, należące do gromady ziemnowodnych, Aviphibia, do rzędu ogoniastych Urhdela s. caudata. Zamieszkuje Amerykę północną; ma ciało wydłużone, niezgrabne, pokryte skórą gładką, na tułowiu przebiega pewna liczba prostopadłych poprzecznych fałd skórnych. Ogon ma dość długi, gruby, przy podstawie okrągły, dalej ścieśniony z boków, na końcu zaś zaokrąglony. Nogi przednie 4-o, tylne б-o palcowe; język mało ruchomy; szczęki uzbrojone drobnemi

A

fepssa.;- •

■m

Figr. 272. Amblystoma mexicarmm.

ząbkami. Zęby podniebienne ustawione są w dwa szeregi równoległe, które przebiegają w poprzek podniebienia, tworząc linię prostą lub słabo łukowatą; zębów na kości klinowej brak zupełny. Znanych jest kilkanaście gatunków, z których najlepiej poznany A. mexicanum Cope, koloru ciemno-brunatnego, z drobnemi czarnemi, oraz żółtawo-białemi plamkami; większe plamy jasne, rozrzucone na bokach ciała. Dorasta do 15 i 20 cm. długości. Mieszka w Mexyku. Kijanki Amblystomy sprowadzone zostały do Europy przed 30-u blisko laty i są hodowane w akwa-ryach pod nazwą „Aksolotlów” Siredon pisciformis. Odznaczają się głową szeroką i płaską, po której bokach wyrastają po trzy piórkowate skrze!a; ogon ścieśniony z boków; zabarwienie ciała ciemne; wzdłuż ciała rozciąga się fałda skóry, tworząca grzebień. Aksolotl posiada zdolnośó niesienia jaj, z których się wylęgają takież same jak on kijanki. Trzymany w wodzie (w akwaryum), może długie lata żyć jako kijanka, rozmnażając się i nie ulegając przeobrażeniom. Hodowany bez wody, w wilgotnem miejscu, stopniowo traci skrze-dBiSI

ШШЁШ

iM&säiäi¹,': &

iii

Fisr. 273. Amblystoma mextcamm CKîjanVa) (AlcsolotlV

Amblystegit (miner.). Nazwę tę nadał Ratb. bardzo drobnym, ale dającym się dobrze zmierzyć, brunatnym i silnie błyszczącym kryształkom, znalezionym w dawnych okruchach wulkanicznych z nad jeziora Laacher-See, w prowincyi nadreń-skiej, uważając je za minerał samoistny. Pokazało się następnie, że są one tylko kryształkami hy-perstenu, czyli mieszaniny dwóch jednokształt-nych związków: krzemianu magnezu z krzemianem żelaza.    K*x

AM. В. M., skrócenie, spotykane w napisach ła-cińskich=A)mco bene merenti, dobrze zasłużonemu przyjacielowi.

Ambo, ob. К o m b i n a c y e.

Ambodik Nestor Maximo wic z (*w Wepriku na Ukrainie 1740 r. — f w Petersburgu 1812 r.), był profesorem w tem mieście i wydał „Początkowe zasady „Botaniki” (Petersburg, 1796, 2 tomy, in 8-o; pierwsze wydanie w języku łacińskim, drugie w rossyjskim), i „Novum Dictiona-rium botanicum rosso-latino-germanicum con-scriptum jussu Societatis oeconomicae” (Petersburg, 1808, in 4-o). Słownik ten jest uzupełnieniem „Słownika botanicznego”, wydanego przez Towarzystwo ekonomiczne w r. 1780. A. prócz tego wydał dzieło p. t. „Plantae médicinales“ w 4-ch tomach in 8-o.    XA‘

Amboina, (malajskie A m b u n, Ambon), drobna wysepka z archipelagu Moluckiego, ale pod wieloma względami jedna z najważniejszych. Leży ona pod 3V₂° sz. płd. i pod 127 dł. w. Gr., jest długą 46 km., szeroką do 16 km., wierzchni 530 km. □, a z przyległą grupą wysp Uljasser 947 km. □, z 58,000 mieszkańców,^ między którymi trzecia część mahometan. Składa się dwóch części, połączonych przesmykiem

Baguela; północna nosi nazwę Hitu, południowa j architektury średniowiecznej. Przedewszystkiem Leitimar, obie bardzo górzyste, ze szczytami należy do nich zamek, odrestaurowany w nowszych przenoszącemi 1,000 m. (Salbuttu 1,220 m.). Ca- czasach przez hrabiego Paryża i daleki od pierwo-ła niemal wyspa zbudowana jest z trachytu, mi- tnej swej wielkości i wspaniałości, a jednak tein, mo to zjawisk wulkanicznych nie ma, prócz dość co pozostało, imponujący i ze wszech miar uwagi częstych trzęsień ziemi, które są powodem, że godny. Wznosi on się nad samym brzegiem Loa-mieszkańcy budują domy lekkie, parterowe, lub ry, na wysokiem podmurowaniu; otoczony jest co najwyżej jednopiętrowe. Brzegi skaliste, stro- trzema basztami, z tych południowa, widoczna na name, i dlatego dla okrętów mało dostępne; klimat należy do najzdrowszych, a grunt do najurodzajniejszych na całym archipelagu Moluckim.

.1

f.w

JM

зЯжё

1. JöUujf i?: ?

gr.-.

gJH

w*

■m

—ть.¹

ill

Fig, 274. Zamek w Amboise.

szej rycinie, (fig. 274) ma wymiary olbrzymie. Budowa gmachu pochodzi z XV i XVI stulecia; środkowy korpus zachował wiele reminiscencyj gotyckich, skrzydło boczne wzniesione w stylu odrodzenia. Tuż obok

zamku, na szczycie skały, stoi piękna kaplica gotycka z wysmukłą, skromną wieżyczką, zbudowana przez Karola

Liczne potoki, przerzynające wysepkę, w połączeniu z wilgocią powietrza i ziemi, oraz stałem ciepłem zwrotnikowem, wytworzyły wegetacyę roślinną, nad wszelki wyraz wspaniałą. Olbrzymie lasy drzewa budulcowego i użytkowego pokrywają znaczną część wyspy; palma sagowa i kokoso wa dostarczają ludności głównego pożywienia, ziemia wydaje ryż, trzcinę cukrową i wszelkie tym okolicom właściwe rośliny. Ale ponad wszystko ważne są plantacye gwoździków, które do r. 1873 były monopolem rządu holenderskiego. Wprawdzie uprawa tych „korzeni” była dotąd wadliwą i wiele pozostawiała do życzenia, mimo to jednak stanowią one obfite źródło bogactwa mieszkańców i dochodów rządu. W ostatnich czasach zaprowadzono uprawę gałki muszkatelowej, a na wyspach Uljaser uprawę kakao. W XVI w. opanowali wyspę portugalczycy i stąd zawładnęli archipelagiem Moluckim, lecz już w 1605 r. ustąpić ją musieli holendrom, którzy z A-у rządzili czas jakiś wTszystkiemi posiadłościami wschodnio-indyj-skiemi, zanim stolicy swej nie przenieśli do Ba-tawii, na Jawę, w 1619 r. Dwukrotnie, od 1796— i800 i od 1810 — 1816, podlega A. anglikom; od tego zaś czasu jest ona w ciągiem posiadaniu korony holenderskiej, która w roku 1866 zrobiła tę wyspę siedliskiem zarządu południowych wysp Moluckich. Okręg ten obejmuje wyspy: Ceram,

Buru, Banda, Keii, Serwatty (południowo-zachodnie), Tenimber, Arru i kilka innych nieznacznych grup; liczy 48,961 km. □ i 287,206 mieszkańców, między którymi 284,816 tuziemców, 1,493 europejczyków, 557 chińczyków, 420 arabów i t. p.

___

■ИйанН

wieku, między któremi zasługuje na uwagę płaskorzeźba, przedstawiająca polowanie; odrestaurował ją wlanym kosztem Lu-dwik-Filip. Położony u stóp zamku ratusz, znany jest bardziej pod nazwą „Pałacu książęcego”, gdyż hrabia Stefan Choiseul, późniejszy książę de Stainville, pomieścił tu sąd koronny i więzienie. Kościoł S-go Dyonizego, założony w 1107 r. i przebu-

ftffl

FI

-■    __i¹ i

Fig. 275. Kaplica Ы. Humbert» w Amboise.

Dziś A. jest po Jawie najbogatszą kolonią ho- VIII pod we-lenderską i zarazem ogniskiem chrystyanizmu dla zwaniem św. Hu-archipelagu Moluckiego. Stolicą zarządu jest mia- berta, (f. 275) po-sto tegoż imienia, w powabnej okolicy, nad brze- siada wiele cieka-giem morza, nad niewielką, ale bardzo dogodną wych rzeźb z XV dla okrętów zatoką; 15,000 m-ców, kościoł prote- > stancki, meczety, dom sierot, szpital, cytadela Wiktoryi; miasto zbudowane przeważnie z drzewa. Bezydencya gubernatora znajduje się w pobliskiej osadzie Batu Gadjah.    And-s-

£~'

Amboise, starożytna Ambacia, w średnich wiekach gniazdo i rezydencya potężnej rodziny d’A., dziś miasteczko, liczące do 4,500 mców, stolica kantonu tegoż im. we francuskim depart.

Indre et Loire, w okręgu (arrondissement) Tours (Tureniia), przy zbiegu rzeczki Amasse z Loarą, która tu tworzy wysepkę św. Jana. Dzisiejsze znaczenie A. zawiera się w historycznych wspomnieniach, oraz w nader ciekawych zabytkach

maja 1519 r.

aume

dowany w XYI wieku, zawiera między inne-mi osobliwościami piękną, grupę z terrakoty, dzieło włoskiego artyzmu, przedstawiającą złożenie Chrystusa do grobu. Tak zwane „Spichrze Cezara”, są to obszerne, wykute w opoce podziemia; długi czas uważano je za dzieło starorzymskie, dopóki nowsze badania nie przekonały, że pochodzą z połowy XVI w. W pobliżu A. leży zamek Cios Luce, darowany przez Franciszka I słynnemu Leonardowi da Vinci, który tu umarł d. 2

And. S.

Dzieje miasta. Pochodzenie Amboise sięga VI wieku. W okolicy znaleziono w różnych czasach mnóstwo monet galijskich i rzymskich, cegieł oraz naczyń glinianych, co stwierdza podanie kronikarzy, utrzymujących, że dawniej stała tam na skale nadbrzeżnej twierdza rzymska. Twierdza ta, obalona przez huragan, następnie zburzona przez Bagaudów, odbudowaną została później przez jednego z gubernatorów i otrzymała nazwę Motte-Anicien. R. 504, na jednej z wysp Loary, naprzeciwko A., zjechali się królowie: franków Klo-doweusz i Wizygotów Alaryk, i zawarli przymierze. Niektórzy archeologowie odnajdują ślady miasta w denarach, bitych przez Merowingów z napisem Ambaciacum, coby dało do myślenia, że miasto posiadało mennicę. W r. 540 A. zostawało w posiadaniu biskupa turoneńskiego (Tours). W początkach X wieku, po wojnie z Normandami, którzy obalili starą fortecę i znieśli mosty na Loarze, miasto z przyległościami podzielone zostało na trzy udzielne baronie: jedna część terytoryum daną była przez Karola Łysego niejakiemu Hai-monowi; Ludwik Zajękliwy osadził na starym zamku hrabiego Andegaweńskiego, Ingelgera; dawną twierdzę rzymską, Motte-Anicien, zajęła trzecia familia. Wszyscy trzej baronowie mieli swoje zamki obronne i wojsko i prowadzili między sobą nieustanne wojny. W końcu XI wieku Hugo I zawładnął trzema baroniami, odbudował dawny zamek, rzucił most na Loarze i stał się faktycznie pierwszym panem A. Od tej chwili miasto, które dotąd, w skutek ciągłych wojen, nie mogło się rozwinąć, poczęło nabierać znaczenia. Następcy Hugona I byli panami A. przez trzy wieki i pół. R. 1431 jeden z nich, Ludwik d’A., oskarżony został o spiskowanie z anglikami przeciwko królowi i parlament skazał go na śmierć; •król wyrok skasował, ale skonfiskował całe dominium i podarował je faworytowi swojemu, Jerzemu de la Tremoille, po którego śmierci <r. 1446) miasto wraz z zamkiem weszło w skład posiadłości korony. Od tej epoki, zamek A. stał się rezydencyą królów francuskich, którzy go znakomicie upiększyli; Ludwik XI mieszkał w nim przed usunięciem się do Plessis-les-Tours; Karol VIII, tam zrodzony, (1470), wybudował kaplicę i dwie wieże, a sprowadzeni przez niego artyści i ogrodnicy z Neapolu założyli słynne tarasowe ogrody. Franciszek I, spędzając w zamku część młodości swojej wraz z matką Ludwiką Sabaudzką, nie żałował również trudu i kosztów na dalsze •upiększenia, i w tym celu sprowndził Leonnrda da Vinci, zaś w r. 1539 przyjmował w tym zamku Karola V: Roku 1560, uchodząc przed protestantami, schronił się do A. Franciszek II i o mało nie stał się ofiarą słynnego spisku (Conjuration d’Amboise), który zawiązali hugonoci za sprawą tajemniczego „niemego woaza” (le capitaine muet) t.j. księcia krwi, Ludwika I Kondeusza de Bourbon. Celem sprzysiężenia było porwanie króla dla zmuszenia go do usunięcia od swego boku i rady Gwizjuszów. Całem przedsięwzięciem czynnie kierował szlachcic La Renaudie. Zamach się wszelako nie powiódł; gdy spiskowcy szli partyami na umówione posterunki, wpadali w zasadzkę i byli chwytani lub zabijani. Większy oddział sprzy-siężonych obwarował się blisko A. w zamku Moisay, ale na zapewnienie księcia de Nemours, poparte przysięgą, że wszyscy będą puszczeni cało i żywo, poddał się. Tymczasem, wbrew umowie, przyprowadzono ich do A. i wzięto na tortury, poczem powieszono. Nie upadając na duchu, stronnicy Kondeusza zebrali się ponownie d. 19 marca 1560, i w biały dzień przypuścili szturm do zamku, ale i tym razem bez powodzenia. La Renaudie poległ, a ci z towarzyszów jego, którzy ocaleli, byli dręczeni torturami, a potem ścinani, wieszani, topieni. Egzekucye trwały cały miesiąc, a codziennie przypatrywał się męczarniom spiskowców dwór z królem na czele. Zginąć miało wtedy 1200 osób. Następnie zamek przemieniono na więzienie stanu; przebywali w nim kolejno słynni w historyi więźniowie: arcybiskup lioński, kardynał de Bourbon, książę Joinville, dwaj naturalni synowie Henryka IV i Gabriel i d’Estrées, Cezar de Vendôme i Aleksander Fouquet, książę de Lauzun i t. d. R. 1761 Ludwik XV erygował A. na parowstwo i podarował księciu de Cńoi-seul. R. 1786 skarb odkupił zamek z przyległościami za 4,060,000 liwrów i dał go księciu de Penthi-èvre w zamian za dominium Doinbes. Podczas rewolucyi cała posiadłość, jako majątek emigranta, uległa konfiskacie; za Napoleona I dostała się drogą dotacyi Rogerowi Ducos; za Restauracyi powróciła do rąk córki księcia de Penthiêvre, księżniczki orleańskiej a matki Ludwika-Filipa. Za panowania tego ostatniego (r. 1847) internowany był w zamku A. Ab-del-Kader. Po upadku Ludwika Filipa, dominium A. było znowu odebrane Orleanom, aż nareszcie dekretem z 22 stycznia 1872 oddane im napowrót zostało i obecnie stanowi własność hrabiego Paryża. J. Vatout: „Le Château d’Amboise, w tomie VI des Souvenirs historiques des résidences royales“ (Paris, 1852 r.). „L. Boileau: „Le Château d’Amboise et ses environs“ (Orléans, 1860, r.). Tortorel et Perissin „Les grandes scènes historiques du XVI siècles“, (Paris, 1886).

Amboise d’, dworzanin króla Henryka Wa* lezyusza, był z nim w Polsce i opisał jej prawa, zwyczaje i obyczaje w dziele, wydanem w Paryżu 1573 roku pod tyt. „La description du Roy-de Pologne et pays adjacens, avec les statuts, constitutions, moeurs et façons de faire d’iceux”. Dołączył do tego tablicę genealogicz-

932

Amboise Grzegorz—Ambona.

(suggestus lectorum). Oil połowy II w., na miejscu A. zwanem, stawiano rodzaj katedry z pulpitem, z której lektor, aby przez wszystkich być w klasztorze Celestynów w Lio- słyszanym, słowo Boże odczytywał. Z czasem

pierwotna nazwa A. już tylko do katedry z pulpitem zastosowaną została. Wielkie bazyliki, jakie w IV w. budować zaczęto, zachowują wywyższone miejsce, dla A. przeznaczone, jak również okalającą to miejsce galeryę, zamiast jednak katedry występują trzy ambony, różnej wielkości i formy, przeznaczone dla różnego użytku. W środku wywyższenia, z prawej strony ołtarza, na podniesieniu najmniej 6-cio stopniowem, wznosiła się bogata A., przeznaczona do odczytywania ewangelii; ze strony przedniej tej A., na małem wzniesieniu, jak również na stopniach, mieścili się kantorowie i śpiewacy; wstęp na A. odbywał się ze strony ołtarza, zejście ze strony przeciwnej. Nieco głębiej stopni A. głównej znajdowały się dwie mniejsze, niżej pomieszczone i mniej ozdobne, przeznaczone do czytania epistoł i proroctw. Tak urządzone A. widzieć jeszcze można w wielu bazylikach w Rzymie, a wybitniejsze z nich

ną domu Jagiellońskiego. („Encyk. S. Orgelbranda“).

л.

Amboise Grzegorz d’ (* w Chaumont-sur-Loire 1460 -

nie 25 maja 1510), kardynał i mąż stanu. Za młodu był jałmużnikiem Ludwika XI; po śmierci tego króla namówił Karola VIII, aby dał się porwać, a to w celu uwolnienia się od wpływów Anny de Beaujeu; ten projekt jednak został odkryty i A. wraz ze wspólnikami dostał się do więzienia, gdzie przesiedział 2 lata. Wkrótce, z okazy i zaślubin Karola VIII z Anną, księżniczką Bretanii, przywrócony do łask dworu, mianowany został arcybiskupem Narbony (1492 r.), a w rok później otrzymał arcybiskupstwo w Rouen i urząd namiestnika Normandy!. W r. 1494,

A. brał udział w pierwszej wyprawie do Włoch.

'•4

Mil

Po śmierci Karola VIII (1498 r.), Ludwik XII (Orleański) zrobił go najzaufańszym swoim ministrem i wysłał do Rzymu, dla wyjednania u papieża Aleksandra VI rozwodu z królową Jo-anną i zezwolenia na związek z wdową po Karolu VIII, Anną Bretońską. Szczęśliwe przeprowadzenie powyższej misyi przyniosło A. kapelusz kardynalski, który otrzymał z rąk Cezara Borgia, wraz z tytułem legata a latere. Jako minister, A. zaprowadził w skarbie znaczne oszczędności i poczynił dla ludu niemałe ulgi; odznaczył się także pożytecznemi reformami w sądownictwie. Zarządza-    ~

« O_ft

jąc Normandyą, zrobił wiele dla tej pro-wincyi i upiększył rezydencyę swoją,

Bi

Rouen, gmachami i pomnikami. Za Ludwika XII A. jeździł jeszcze dWu-kortnie do Włoch, gdzie urządzał księstwo medyolańskie, zdobyte na Sforzach; pamiętnem było dla mieszkańców    L“'

Fię. 276. Ambona w kościele św. Wawrzyńca w Rzymi*.

Medyolanu krwawe stłumienie powstania w r. 1500. Kardynał i marszałek de la Tremoille kazali sobie wydać Ludwika Sforzę, mieszkańców zmusili do poniżają- w bazylikach św, Klemensa i Wawrzyńca (S. Lo-cych aktów skruchy, a powstańców przeprowadzi- renzo fuori le mura), których rysunek załączony, li. przez miecz i ogień. A. pochowany został w к a- Następne wieki dają poznać znów pojedyńczą A., tedrze w Rouen, gdzie mu wystawiono wspaniały dwie boczne zamienione zostają pulpitami; prze-pomnik z marmuru i alabastru. (De Bellesrives: znaczenie jednak A. zmienia się. Biskupi, którzy „Le Cardinal d’A., ministre de Louis XII”, Limo- do wiernych zwykli przemawiać ze swego tronu, ges, 1854. —De Montbard: „Histoire de Georges chcąc być lepiej słyszanymi, zaczynają z ambony d’Amboise”, Limoges 1874.—Hardouin: „Le Cardi- głosić naukę. Pierwsi przemawiali tak do ludu nal d’A.”, Rouen, 1875).    Sw. Chryzostom i Augustyn. A. staje się kazal-

Ambona (łac.=ambo, pulpitum, tribuna, le- nicą, prawo jednak korzystania z niej jest udzia-ctorum, gracias; greckie—bema, ambon). Ogólne łem wyłącznie tylko biskupów, pod których nie-znaczenie tego słowa: miejsce wywyższone, któ- obecność, nauki, wygłaszane w kościołach, odczyty-re w różnych czasach rozmaite miało zastoso- wane były z po za ogrodzenia (caucelli); stąd też wanie. A. w czasach rzymskich zwano wy wyż- starożytne ambony spotykać się dają tylko w da-szoną na kilka stopni przestrzeń, pomieszczoną wnych kościołach biskupich. A., jako kazalnice, po w półcyrklastej nawie, na której stawiano „sella wszystkich kościołach weszły w użycie od czasu curulis”, miejsce przeznaczone dla trybuna, skąd rozpowszechnienia nauk kościelnych przez zakony i późniejsza nazwa trybunału się wyrodziła.W pierw- żebrzące, a potrzeba zadosyćuczynienia względom szych kościołach chrześciańskich, A. nazywano akustycznym, przy różnorodnych stylach, w jaro wnież wywyższenie w nawie kościelnej, galeryą kich świątynie były wznoszone, zniewalała do (cancellis) oddzielone, do 50 osób pomieścić mogą- umieszczania kazalnicy w miejscu, z którego głos ce, a przeznaczone dla lektorów i śpiewaków mówiącego nalepiej byłby słyszany. Dzisiejsza A.,

w znaczeniu równoznacznem z kazalnicą, jest to miejsce znacznie wywyższone, pomieszczone zwykle w środku nawy kościelnej, z którego wygła szane są kazania, czytane modlitwy, ogłaszane zapowiedzi, a niekiedy i ogół obchodzące rozporządzenia rządowe. Ponieważ A. zajmuje wybitne miejsce w budowie kościelnej, na urządzenie więc i upiększenie tejże szczególniejsza zwracam]; bywa uwaga; liczne też ambony są prawdziwem arcydziełem sztuki, lub celują oryginalnością pomysłu. Konstrukcya i ornamentacya A. zależną jest od stylu budowy kościoła i miejsca pomiesz-ponad A. umieszczoną jest kopuła rezonansowa, ozdobą dla niej bywa zwykle wyobrażenie Ducha św. Oprócz A. wewnątrz kościołów, spotykać się jeszcze dają (u św. Szczepana w Wiedniu), A., zewnątrz ścian kościelnych pomieszczone, a służące zarówno za kazalnice, jak niemniej za miejsca, z których relikwie świętych zgromadzonemu ludowi okazywane bywały. Oryginalnością pomysłu odznacza się przenośna ambona w Bazylice św. Bonifacego, w Monachium, która za pomocą szyn, przesuwaną być może na stosowne miejsce. K 15 Godną zaznaczenia jesL A., znajdująca się

îi

;j

:r

:хй;

40

®fff* I

i ill pi i

I

......ii

mir

- ЯМ

Y • '-î

llir ^

Kg

;>-•

in

;;

w-'Æfl 11 SM г Л I

■ Jfp 4il

MW

•J

ly,

4*31- Щ,

. tà

■ 'Щщ ;:Я»

и •:

;; 1

•Г J

41

1^1

fill

pp

ШШШ

if

;ч>'Л

mm?*

J$W

mm

ШШ

V;

4^F-v4:‘"    ^ '-_

Xi

fl

HpsassS

Iîr3Pâ!

ш\

Ух

If

m

■.

fö;

:-Х-

Fig. 276. Ambona w kościele nodomlnikańskim w Kamieńcu Podoiskim.

czenia. Pod tym ostatnim względem rozróżnić wypada A. oddzielnie stojące, w rodzaju katedry, odkryte lub z kopułą, służącą dla wzmocnienia głosu; przysunięte do filaru lub ściany kościelnej, z wejściem widocznem, przez wschody zwykłe, z jednej strony położone; wreszcie występujące z filaru lub ściany, ze wschodami ukrytemi. W każdym z tych rodzajów pomieszczenia, konstruk-cya A. tak musi być obmyśloną, aby miejsce dla mówiącego stanowiło część wystającą, z trzech stron zupełnie odsłonioną. Motywami dla upiększenia, oprócz właściwych ozdób stylowych, bywają figury, wyobrażające ewangelistów, ojców kościoła, płaskorzeźby, przedstawiające wypadki z hi-etoryi kościelnej, wreszcie znaki symboliczne. Gdy

Kncyklopedy* Powszechna Ilustr.

w kościele podominikańskim, w Kamieńcu Podolskim. Jest to zabytek z czasów, kiedy to miasto zostawało we władzy turków, którzy kościoł rzeczony obrócili byli na meczet. Kazalnica ta, (fig. 276), wyrobiona z kamienia ciosowego i z dwóch tylko sztuk złożona, jest lekka, zgrabna, z wejściem, składającem się z drzwi kamiennych, od których, po obu stronacb, idzie baryera, także kamienna, wyglądająca, jak szlak koronkowy, taki w niej delikatny, a piękny rysunek filigranowy. Baryera ta okrywa kilkanaście schodków, prowadzących na platformę, równie jak schody obaryerowaną, na której się wygodnie kaznodzieja pomieścić może. Nad sklepieniem ciosowem, stanowiącem wnijście do kazalnicy, do dzisiaj na-

U5

pis turecki pozostał: „La Allach, Allach, Rissul i „polis” (rzeczpospolita). Ambrakioci postawili swó j Allach.” (Dr. Autom J.: „Zameczki podolskie.” ! gród na stopie kwitnącej, ale w V wieku przed Warszawa, 1880).    Chr., zawsze sympatyzując z metropolią koryncką,

wene-

Arnborski Jan Darosław, spólczesny peda- przyłączyli się do związku peloponesldego,^ przez gog i dziennikarz, (* 24 listopada 1838 r. weWło- co weszli w krwawy i niszczący zatarg z Atenami stowicach, po w. lubelskim), nauki gimnazyalne i Akarnanią. Daremnie próbowali utrzymać przy ukończył w Lublinie, studya uniwersyteckie w Kijo- sobie m. Argos Amfilochikon, cofnęli się pooici wie. Wyjechawszy do Francyi, był tu z początku (Tucyd. П, 69). W ciągu drugiego i trzeciego (1866 i 1867) nauczycielem, a następnie po jedno- roku wojny peloponezkiej wzmogli usiłowania, rocznej praktyce został kierownikiem księgarni ale te ostatecznie zakończyły się straszną ich klę-nakładowej Bachelin-Deflorenne w Paryżu, reda- ską pod Olpoi, zadaną im przez naczelnego wo-gując zarazem tygodnik p. n. „Le Bibliophile dza wojsk sprzymierzonych, ateńczyka Demostene-franęais” i pismo miesięczne, poświęcone książkom sa, tak, że musieli z Akarnanią i Amfilochami cennym, rzadkim i rękopismom p. n. „Le Bi- zawrzeć stuletni pokój (oh. Akamania). Dzięki bliophile illustré”. Osiadłszy następnie we Lwo- intrydze Filip wcielił tę rzeczpospolitę do Macewie, otrzymał w 1872 r. nonnnacyę na nauczy- donii. Po śmierci Aleksandra Macedońskiego, cielą języka i literatury francuskiej w szkole po- stanowiła A. stolicę Epiru, którą Pirrus ozdobił litechnicznej, a w rok potem w uniwersytecie; wielu dziełami sztuk pięknych, aż wreszcie we-obowiązki te spełnia do dziś dnia. Poświęciw- szła w skład państwa rzymskiego i odtąd za-szy się wykładom języka i literatury francus- czyna się jej upadek, zwłaszcza od założenia, po kiej, starał się o ułatwienie nauki tego przed- bitwie pod Akcyum, przez Oktawiana, w sąsiedz-miotu i wydał następne książki szkolne: „Grama- twie m. Nikopolis, które wchłontlo w siebie całą tyka języka francuskiego na podstawie języka świetność okolicy. W średnich wiekach gród ten polskiego” (Lwów, 1875), „Wypisy francuskie wydzierali sobie turcy. grecy, krzyżowcy i opatrzone słownikiem“ (t. 1876), „Praktyczny kurs cyanie. Ostatecznie został on przy Turcyi, i dziś języka francuskiego do nauki domowej i szkolnej” pod imieniem Arty lub Nardy należy do wilajetu (t. 1886), dotychczas dwa tomiki, stanowiące część Janiny; liczy 6 tys. m-ców, pochodzenia przewa-I-szą elementarną. Krytyka fachowa przyznała żnie greckiego; jest rezydencyą kajmakana i bitym książkom wiele zalet pod względem dyda- skupa obrządku grecko-wschodniego, posiada zna-ktycznym. Z prac, dotyczących literatury fran- komity handel i wielkie bogactwa roślinne gruntu, cuskiej, A. ogłosił osobno tylko studyum o „Be- jednak ulega klęsce malaryi. Dotąd istnieją tam rangerze. (Lwów, 1875).    p- Ghm-    szczątki murów star. i zamków średniowieczny ch.

-,

Ambra (szara). Materya pachnąca, pochodzę- Ambraski zamek. Nazwę Ambras, Amras albo nia nieściśle określonego, przywożona z dalekiego Orneras, Umanarusa, nosił w średnich wiekach południa, z Surynamu, Jawy, Madagaskaru. Przedstawia się jako masa bezkształtna, szarej barwy, z żyłkami czarniawemi i żółtawemi, jest lżejsza od wody, za ogrzaniem łatwo się topi, przy wyższej temperaturze wydziela obfite pary, w których łatwo sprawdzić obecność kwasu benzoesowego.

, %•< •'AT. •-»

шУ

■FЩ WèBi

. :L. v - •    *

, *rjb

T⁶

Zn.

Nie rozpuszcza się w wodzie, trudno w zimnym alkoholu, obficie we wrzącym, w eterze, olejkach lotnych i olejach. Badana chemicznie przez Pel-letiera i Caventou, którzy wydzielili z niej ain-breinę (?), zawartą niekiedy w ilości 85% i we własnościach zbliżoną jakoby do cholesteryny (ob. ten wyr.). Najprawdopodobniej A. jest produktem patologicznym, wytwarzanym w kiszkach niektórych zwierząt wielorybowatych; zbierają ją na powierzchni morza, albo czepia się skał i brzegów. Używa się w perfumeryi, z powodu przyjemnej woni. Dawniej nazwą A. oznaczano bardzo wiele materyj pachnących, stąd u francuzów „ambrę jaune” dotychczas oznacza bursztyn- w znaczeniu kadzidła.

.__

Fig. 277. Ambrasti /.amik.

zamek, położony u stóp góry Patte berg w Tyrolu, w odległości 3,5 kilometrów od Insbruku. Wzniesiony w ХП1 w., zamek Ambras był pier-

Ambrakia (dziś Arta y. N a r d a), starożytne miasto na lewym brzegu rz. Arachtos, wypływającej z gór Lakmon (dziś Metzowo), dwie mile od ujścia jej do m. Jońskiego, a właściwie do zatoki, .^mbrakijską zwanej. Stara A. zamieszkaną być miała przez lud Dryopów, ale około r. 640 przed Chr. zhelenizowali ją osadnicy korynccy, którzy zczasem urządzili się jako niepodległa

A. A. K.

wiastkowo rezydencyą hrabiów na Tyrolu, a od г. 1563 arcyksięoia Ferdynanda (1529— 1595), syna cesarza Ferdynanda I-go. Arcyksiążę Ferdynand, zostawszy namiestnikiem Tyrolu, zamek ambraski upiększył i pomieścił w nim cenne zbiory sztuki i zabytków starożytności, a zwłaszcza dawnych uzbrojeń. Zbiory te, w skutek pokoju presz-bursldego, mocą którego Tyrol przeszedł w posiadanie Bawaryi, przeniesione zostały w 1806 r. do Wiednia i pomieszczone częściowo w tamtejszej Hoff-biliothek, a głównie w dolnym Belwederze, gdzie dotąd stanowią ciekawe muzeum pod nazwą: „Ambraser Sammlung” (ob. niżej. A. zbiory). Zamek A., zamieniony na koszary wt XIX w., długi czas był w zupełnem zaniedbaniu, ale później, odrestaurowany, stał się celem wycieczek turystów, których sprowadza tu piękny widok na okolicę, artystycznie rzeźbione meble Filipiny Welser, ulubionej niegdyś żony arcyksięoia Ferdynanda, dla której głównie przyozdobił on swą rezyden-cyę, portrety ks. austryackich, i inne zabytki sztuki, które na miejsce wywiezionych stąd zbiorów, sprowadzone tu zostały z pałaców cesarskich z Wiednia i Laxenburga.

Ambraskie zbiory (A mbraser Sammlung). Nazwą tą objęte zbiory stanowią П grupę „Zbiorów dzieł sztuki i zabytków historycznych domu cesarskiego” w Austryi i mieszczą się tymczasowo w dolnym Belwederze w Wiedniu. Stanowią one część główną zbiorów, niegdyś w zamku Ambra-slcim (ob.) gromadzonych, a później, szczególniej w nowszych czasach, wzbogacanych nowemi nabytkami, oraz dro^ą zamiany przedmiotów ze skarbca cesarskiego, (jak np. prace ze słoniowej kości w sali Y). A. zbiory, prócz obrazów, rzeźb, miniatur, starych druków, oraz starożytności i wykopalisk z Tyrolu pochodzących, posiadają nader bogaty i zasłużonej sławy zbiór rynsztunków średniowiecznych i broni wszelkiego rodzaju. Gromadzenie tych przedmiotów było głównym celem założyciela A. zbiorów, acyksięcia Ferdynanda, który nie szczędził ani zachodu, ani kosztów, dla ulubionej swojej amatorskiej specyalności. Zbiór ten należy też do najbogatszych w tym zakresie i śmiało rywalizować może z podobnemi zbiorami, znaj duj ącemi się w w Madrycie (Armeria Real) i Turynie. Najrzadsze i najcenniejsze okazy A. zbrojowni są: 1) Uzbrojenie, od parady, arcyksię-cia Ferdynanda; 2) zbroje Aleksandra Farnese, ks. Parmy; 3) zbroja Stefana Batorego, króla polskiego, grubo złotem nabijana; 4) zbroja rycerska medyolańska wraz z rzędem na konia, należąca niegdy do arcyksięcia Ferdynanda. Ostatni z wymienionych zabytków jest najcenniejszym pod względem wartości estetycznej. Godnie reprezentuje on epokę, z której pochodzi, to jest chwilę samego rozkwitu odrodzenia włoskiego. Całe uzbrojenie, począwszy od hełmu aż do rękawic, jak również siodło, strzemiona i wszystkie akcesorya, ozdobione są arabeskami i figurami, przedstawiającemi postacie z biblii, z mitologii i historyi rzymskiej. W dziale portretów i innych pamiątek historycznych, zasługują na szczególną uwagę: 1) drzewo genealogiczne dynastyi Habsburgów (1502). przedstawiające rodowód członków tej rodziny, począwszy od Rudolfa I, a skończywszy na dzieciach Maksymiliana I, Filipie Pięknym i Małgorzacie; 2) Portrety drugiej żony cesarza Maksymiliana I, Bianki Sforza (Oba obrazy przypisywane są Hansowi Burgk-mair); 3) kilka portretów cesarza Maksymiliana I; 4) portret Alfonsa II księcia Ferrary;

5) portret Filipa П króla hiszpańskiego; 6) Karola IX króla francuskiego (Clouet); 7) portret słynnej z piękności pierwszej żony arcyksięcia Ferdynanda tyrolskiego—Filipiny Welser; 8) 141 podobizn znakomitych mężów i niewiast z XV i XVI wieków, przeważnie do rodziny Habsburgów należących, oraz innnych książąt. W dziale rękopismów, rzadkich druków i miedziorytów wyróżnia się: „ Kunstbuch Albrecht Dürer’s ” i „Turnierbuch des Kaisers Max”. Porów. Waagen: „Die vornehmsten Kunstdenkmäler in Wien”. Von Sacken: „Die vorzüglichsten Rüstungen und Waffen der K. K. Ambraser-Sammlung”.--„Führer durch die К. K. Ambraser - Sammlung”. (Wien, 1879), ułożony przez dwTóch kustoszów A. zbiorów: D-ra Alberta ligi Wendelina Boeheim. s s

Ambretta. nasiona Hibiscus Abelmoschus L.

Ambrogio di Lorenzo, ob. Lorenzetti.

Ambjonowie, plemię celtyckie, zamieszkujące okolice, w których biorą początek Ren i Saona (staroż. Arar). Znani są w dziejach, z powodu wspólnego z cymbrami i teutonami pochodu przeciwko rzymianom. Ambr., w liczbie około 30,000. pierwsi pobici zostali przez wojsko rzymskie (liguryjskie) pod wodzą Maryusza pod Aquae Sextiae (Aix) w bliskości Massylii, r. 102 pd. Chr. Pokonanie ambronów było pomyślnym początkiem wielkiego zwycięstwa, jakie nazajutrz w tejże okolicy odniósł oręż rzymski nad teutonami. Następnego lata (101) takiż los spotkał cymbrów na połaci) Raudyjskich pod Vercellami (Weroną).

Ambros August Wilhelm (* 17 listop. 1816 w Mauth, pod Pragą — -j* 28 czerw. 1876 w Wiedniu), jeden z najznakomitszych krytyków, badaczy i historyków muzycznych bieżącego stulecia. Lubo prawnik z zawodu (umarł na stanowisku nadprokuratora ), otrzymał bardzo staranne wykształcenie muzyczne. Pisał krytyki, sprawozdania, wiódł zacięte polemiki muzyczne w pismach specyalnyoh, zwłaszcza w założonej przez Schumanna gazecie: „Neue Zeitschrift für Musik”; w tej ostatniej podpisywał swe artykuły pseudonymem: „Flamin, der letzte DavidsbüncHer”. W 1847 r. wystąpił po raz pierwszy na arenie kompozytorskiej, z uwerturą do „Genowefy” Tieck’a, a lubo ta została przyjętą z zapałem, jednak nie wahał się później zniszczyć jej partytury, żeby tym sposobem uniknąć konkurencyi z Schumannem, który również do „Genowefy” skomponował muzykę. W ślad za tern dziełem ukazywały się kolejno: uwertura do „Magico prodigioso” Calderon’a, „Stabat Mater”, kilka mszy, pieśni i t. p. Na polu literatury muzycznej wystąpił A. daleko później; pierwszą ważniejszą w tym rodzaju jego

ckart).

//

W;

md?

к/

k/j

■c:

У,

IШМ

Yÿ

Fig. 278. Ambrosia Tîo/ybrt).

ma

J. A

pracą była wyborna broszura p. t. „Die Gränzen zwischen der Poesie und Musik” (1856), skierowana przeciw śmiałej (wówczas zupełnie nowej) teoryi Hanslicka, wygłoszonej w słynnej rozprawie „Vom Musikalisch-Schönen”. Na zjeździe muzyków w Lipsku odczytał A. prelekcyę p. t. „Die Musik ais Culturmoment in der Geschichte”, wskutek czego znalazł wydawcę na dawniej już wv kończone „Culturhistorische Bilder” (Lipsk,

1860). Jest to szereg znakomitych zarysów krytycznych, obejmujących muzykę—przeważnie niemiecką—od Beethovena do Liszta. Jednocześnie Leuckart, wydawca wrocławski, zwrócił się do A. z propozycyą napisania historyi muzyki. Projekt Leuckart’a zachwycił A., zgadzał się bowiem z najgorętszemi jego życzeniami i marzeniami; teraz mógł się poświęcić wyłącznie nauce historyi muzyki, pozornie ograniczonej, w rzeczywistości jednak prawie nieobjętej i ściśle związanej z wszystkiemi przejawami ludzkiej kultury i ducha ludzkiego. Od 1860 — 4 r. gorliwie zbierał materyały w cesarskiej bibliotece wiedeńskiej, jednej z najbogatszych pod względem zabytków dawnej i nowszej muzyki, oraz w bibliotekach weneckich. W 1862 r. wyszedł tom pierwszy „Historyi muzyki”, dzieła obszernego, napisanego barwnym językiem, jasno i krytycznie, obejmującego historyę muzyki starożytnej. W dwa lata później ukazał się tom drugi, wyświetlający ciemną dotychczas historyę muzyki romańskiej i gotyckiej, od pierwszych początków chrześciaństwa do Dufay’a (XIV w.); tom trzeci wyszedł w 1868 r.; A. doprowadził w nim historyę muzyki do XVI (ale bez Palestryny i pierwszych zawiązków opery). Według planu A., cała historya muzyki miała się mieścić w 5-iu tomach, jak o tern wspomina w swojej (dotąd niewydanej) autobiografii: „Pracuję obecnie nad tomem czwartym, który za 3—4 lata powinien wyjść z druku; co się zaś stanie z tomem piątym, o tern tylko Bogu wiadomo. Zresztą, gdyby nawet wydawnictwo tego tomu nie doszło do skutku, nie bardzoby mię to zmartwiło, boć przecie po XVII wieku ukazuje się już terra cognita”. Niestety, przeczucia go zawiodły: umarł przedwcześnie dla sztuki, nie zdoławszy ukończyć nawet czwartego tomu swego pomnikowego dzieła. Uzupełnieniem pracy A. zajął się znakomity pisarz muzyczny niemiecki, W. Langhaus (tłómacz dzieła Niecks’a: „Fryderyk Chopin”), który też w 1889 r. wydał dwa grube tomy: „Geschichte der Musik des XVII, XVIII und XIX Jahr., im chronologischen Anschlüsse an die Musikgeschichte von A. W. Ambros” (Lipsk, Leu-

A. Pol.

Ambrosch Józef Juliusz Atanazy (* 1804 —'[*1856), filolog i archeolog niemiecki, od r. 1834 był profesorem filologii klasycznej i archeologii przy uniwersytecie wrocławskim. Ogłosił kilka prac, traktujących o starożytnościach religijnych rzymian, posiadających dotychczas pewną wartość naukową: „De sacerdotibus curialibus” (1840), „Ueber die Religionsbücher der Römer” (1843) i inne. Do zakresu archeologii należy między innemi jego „De Charente etrusco” (1837).

Ambrosia (T. Inst., 439 t. 252), В o ż y b y t. Rodzaj typowy rodziny Ambrosiaceae, którego cechy, według Peyer’a (Fam. natur., 29. Organog., 638, t. 129), są następujące: Kwdaty jednodomowe, męzkie, zebrane w kłos, złożony z główek, w którego podstawie znajdują się liście. Kwiaty te posiadają osadnik wspólny i okrywę wspólną. Kie-licha brak zupełny. Korona rurkowata, u góry na pięć klap rozdzielona. Pręciki takie same, jak u roślin złożonych (Compositae). W środku kwiatu znajduje się szczątek szyjki. Kwiaty żeńskie foremne i każdy z nich zawarty w okrywie, której przykwiat-ki, z sobą zrosłe, tworzą rodzaj | Щ wydłużonego wo- ( reczka, otwarte- a\\ go u góry. Składają się one z za-lążni, uwieńczonej dwiema szyjkami, wychodził-cemi z otworu okrywy, mające-mi znamiona po bokach. Zalążnia j edno к omó r-kowa zawiera jeden zalążek nasienny, wznoszący się i v;steczny.

Owocem jest nie-łupka, otoczona okrywą trwałą i stwardniałą, nasienie zawiera zarodek bez bielma. Bożybyty są roślinami zielnemi, prawie podkrzewami, o liściach przy nasadzie łodyg przeciwległych, w górnej zaś ich części na-przemianległych, pojedyńczych, lecz głęboko wciętych, bez przylistków. Są one właściwe Ameryce północnej, okolicom morza Śródziemnego, Afryce i Azyi podrównikowej. W Ameryce używają przeciw febrze Î wnętrzakom proszku z gatunku A. artemisiaefolia L. Gatunek zaś A. mardi-

L., pochodzący z okolic śródziemnomorskich, jesr, wonny, aromatyczny i używa się jako środek toniczny i podniecający trawienie.    XA-

Ambrosini Bartłomiej, lekarz i profesor botaniki w uniwersytecie bolońskim (* 1588 w Bolonii —■ f 1657 tamże). Wydał jeduę część dzieł Al-drovandi’ego i publikował, oprócz rozmaitych swoich prac medycznych: „De Capsmorum var.cum suis ico-nibus brevis historia etc.” (Bononiae, 1630). Rzecz ta mieści się i w drugiem dziele tegoż autora, pod tytułem: „Panacea ex herbis quae a sancti9 denominantur”.

Ambrosini Hyacynt (*1605—f1672), brat poprzedzającego, objął po nim katedrę botaniki i wydał „Hortus studiosorum Bononiae consitus”, do

J. A.

P. Chm.

В Gr.

którego jest dołączony „Novarum plantarum hac-tenus non sculptarum historia” (Вопошае, 1657, in 4-0.), „Phytologiae, hoc est de pi antis partis primae tomus primus, in quo herbarum nostro saeculo descriptarum nomina aequivoca Synonyma ac etymologiae investigantur, additis aliquot plantarum vivis iconibuslexicoque botanico...” (Bono-niae, 1666, in fol).

Ambr oski (Ambroscius) Ma ci ej, teolog i wierszopis, (* 1600 w Ostrogu) z rodziców katolickich, początkowe nauki pobierał w Bytomiu, gdzie r. 1622 czytał rozprawę: „O pokorze Chrystusa Pana“, potem zaś w Toruniu. Przechyliwszy się ku dysydentom i zostawszy w r. 1632 ministrem braci czeskich, sprawował obowiązki duchowne swego wyznania w Żychlinie i Parcicach,— -j* na suchoty r. 1646. Biegły był w językach starożytnych: łacińskim, greckim i hebrajskim, tak, że mógł w nich wiersze układać; gorliwie się zajmował sprawami wyznania, którego był kapłanem. Działalność jego piśmiennicza znana nam jest z lat młodszych jedynie, z czasu studyów szkolnych. Wtedy to r. 1621 wydał w Bytomiu (Bethaniae): „Ternio votorum”; wówczas też pisywał wiersze greckie, zamieszczane w cudzych panegirykach, szczególniej Aschenborna. W r. 1622 (nie zaś 1625, jak zwykle podają Encyklopedye), wyszła w Bytomiu najbardziej ceniona jego praca teologiczno poetycka, rozbiór i parafraza grecka i łacińska XV-ego psalmu Dawida: „Psalmi XV analysis exegetico-didactica, ex moderatione Rev. Claris. Viri D. Georgii Vechneri... proposita a M. Ambroscio polono. Adjuncta ab eodem Paraphrasis poëtiea, tum graeca, tum latina”. Wreszcie w r. 1624 w Toruniu u Schelbotha ukazały się poetyckie żale po śmierci Symeona Gracyana, syna Marcina, superintendenta zborów wielkopolskich, p.n. „Thre-nodia cupressus exequialis”. Odtąd w drukach nie spotykamy się już znawiskiem А-go. Istnieje tylko podanie, iż zostawił w rękopiśmie opis domów i herbów szlacheckich (ob. M. Wiszniewskiego: „Hist. lit. polskiej“, tom VII, str. 523).

Ambroski, ob. Ambrożewski.

Ambrosoli Franciszek (* 1797 — f 1868), filolog i literat włoski, od 1840 do 1848 był profesorem filologii klasycznej i jęz. włoskiego przy uniwersytecie w Pawii. później dwukrotnie piastował godność prezesa akademii nauk i sztuk w Me-dyolanie, a od r. 1864 był sekretarzem sekcyi literatury, nauk moralnych i politycznych tejże akademii. Jego cenne studya nad pisarzami kla-syeznemi (Eschylosem, Sofoklesem, Lukrecyu-szem i t. d.), drukowane przeważnie w publika-cyach akademii, wyszły zebrane jako „Lette-ratura greca e latina” (Medyol. 1878, 2 tomy). Wielką wziętość mają jego kompendya gramatyki jęz. włoskiego, przystosowane do różnych programów szkolnych.

Ambrosoli Filip (* 1823 w Medyolanie — •f 1872 w Neapolu), syn powieściopisarza i filologa włoskiego Franciszka. Najpierw był pomocnikiem prokuratora państwowego w Mantui

Medyolanie, następnie został prokuratorem w Pawii, a potem w Medyolanie, gdzie brał udział w nowej organizacyi sądownictwa. W r. 1864 był naczelnikiem wydziału karnego i członkiem komisyi praw karnych. Napisał: „Studi sul co-dice penale toscano rafrontato specialmente coli' austriaco” (Mantua 1857), „II progetto penale pel regno d'ltalia” (Flor. 1858), „Sul codice penale italiano” (1859) i t. d.

Ambrosowszky Michał (* 1702 — f 1792), historyk węgierski, proboszcz i rektor seminaryum duchownego w Erlau, wydał tamże cały szereg dzieł, odnoszących się do dziejów politycznych i kościelnych Węgier: „Historiae ducum et re-gum Hungariae synopsis” (1757); „Mausoleum Hungariae regum et ducum” (1758); „Compen-diosa chronologia Hungariae” (1758); „Nova series episcoporum Agriensium” (1759) i inne.

Ambroży z Hradcu (f 1439 r.), kapłan ta-borski, jeden z najważniejszych działaczy w wojnach husyckich i słynny kaznodzieja czeski. Zajmował pierwotnie probostwo w mieście Królowej Hradec, skąd za sprzyjanie nauce Husa wypędziła go królowa Zofia, małżonka Wacława IV. A. udał się do Pragi, gdzie od r. 1419 brał udział w wypadkach wojen husyckich. On to na górze Trzebechowickiej, której naonczas dano biblijną nazwę „Oreb”, zgromadził tłumy ludu zbrojnego, zwane „Orebitami” i poprowadził je na pomoc Pradze, zagrożonej przez cesarza Zygmunta z domu Luksemburskiego. Biorąc udział czynny w wypadkach wojny, husyckiej, między inne mi zajął się pogrzebem Zyżki, zmarłego r. 1423. Trzymając się nauki umiarkowanego husytyzmu, bronił jednakże zwolenników zasad krańcowych od prześladowania, między innemi ocalił od spalenia pikhardów Marcina Loquisa i Prokopa Jednookiego. Za to względem katolików był bez litości. W czasie rokowań czeskich z soborem bazylejskim A. należał do pełnomocników sejmu czeskiego i wytrwał aż do zawarcia kompańta-tów (1434 r.), ściągając na siebie gniew mistrzów praskich. Jako nieprzejednany wróg cesarza Zygmunta, stanął w mieście Królowej Hradec na czele partyi, nie chcącej słyszeć o poddaniu się cesarzowi, i niezłomnie stawiał mu opór, ale w mieście wytworzyło się stronnictwo, żądające rokowań z Zygmuntem. Stronnictwo to wzięło górę i A. dostał się do niewoli przeciwników, miasto zaś poddało się Zygmuntowi (1437). Wypuszczony z niewoli, zmarł w Ko linie.    B- Gr-

Ambroży Wacław Bernard, malarz czeski, (* w Kutnej Horze 1723—*j*w Pradze 1806). Malarstwa uczył się od brata swego, malarza miniatur. Marya Teresa nadała mu* tytuł nadwornego malarza; nadto był on ostatnim seniorem cechu malarskiego, który za jego senioratu zniósł cesarz Józef П. Ceniony jako znawca sztuki, îsam nie podniósł się po nad poziom po-wszedn.ości. Malował portrety, obrazy kościelne i freski

Ambrozya (grec, ambrosios — ambrotos, nieśmiertelny), wyraz pierwiastkowo zapewne znaczący to samo, co atanasia (nieśmiertelność).

s. 8.

Starożytni, na obraz i podobieństwo ludzkie poj-' inując bóstwa (antropomorfizm), rozumieli, że skoro żywot ludzki, śmiertelny, podtrzymuje się żywnością, to ta żywność, równie do życia konieczna nieśmiertelnym, musi mieć przymiot nieśmiertelności, obdarza organizmy nieśmiertelnością, i nazwali tę żywność atanazyą lub ambrozyą (tro-fe ambrotos, ambrosia). Zrazu A. uważaną była łącznie za pokarm i napój, później rozdzielono to pojęcie i napój nazywano nektarem. Spichlerz A. znajdował się w ogrodzie Hesperyd, w okolicach Atlasu; tam to gołębie, według najstarszego komentarza, łączone z konstelacyą Plejad, przynosiły ją, zabierając od Zeusa. W poezyi orfickiej (znacznie późniejszej), ambrozyę i nektar wyrabia dla bóstw Demeter. Posiłku tego używają i sławne zwierzęta boskie, którym mit chce zapewnić nieśmiertelność.

Ambrozyanie, albo Pneumatycy, tak nazywali się niektórzy anabaptyści (ob. Nowochrzczeńcy), uczniowie jakiegoś Ambrożego, który chełpił się swojemi urojonemi objawieniami, i stawiał je wyżej nad objawienia Pisma św.— Moroni: „Diz. d, erud. stor. eccl.” („Encykbpedya kościelna”).

Aïïïbrozyanki. Początek ich wywodzą od św. Marceliny, siostry św. Ambrożego, która d. 25 grudnia 352 r., w bazylice watykańskiej, przyjęła welon z rąk św. Liberyusza, papieża. Powróciwszy do Medyolanu i rozdawszy swój majątek na ubogich, taką zasłynęła świętością, iż kilka dziewic oddało się zupełnie pod jej przewodnictwo. Trzy niewiasty: Morozini, Contarini i Duodi, założyły pod tem nazwiskiem kongregacyę 1408 r. w Pawii. Reguła ich zbliża się do cysterskiej; ubierały się biało, a welon nosiły czarny. Moroni 1. c. („Encyklopedya kościelna”).

Ambrozyańska biblioteka w Medyolanie. założona na początku XVII stulecia przez kardynała Fryderyka Boromeusza ^Federico Borromeo, ob.), arcybiskupa medyolańskiego. Celem wzbogacenia tej biblioteki, rozesłał on zastęp uczonych, między innymi Antoniego Olgiati, po całej Europie, a nawet i do Azyi, dla kupna dzieł znakomitszych. Zgromadzoną tym sposobem bibliotekę nazwał kardynał na cześć patrona medyolańskie-go św. Ambrożego: „Biblioteką Ambrozyańską.” Biblioteka ta, pomieszczona w umyślnie dla niej zbudowanym gmachu, otwartą została dla publiczności 1609 r. Biblioteka A. jest zarazem i muzeum, posiada bowiem zbiór obrazów (Pina-coteca dell’ Istituto), rycin i starożytności. Sam założyciel nabył dla biblioteki A. sławny zbiór manuskryptów Pinelli’ego, oraz zbiór z opactwa Bobbio. Dla umiejętnego korzystania ze skarbów biblioteki, oraz dla wzbogacania jej cennemi nabytkami i nadal, kardynał uorganizował przy niej kollegium z 16 uczonych. Z wyczerpaniem się funduszów, na cel ten łożonych, i zakres działalności fundacyi tej ścieśnił się znacznie, a i liczba członków rzeczonego kollegium zredu-okwała się do dwóch, noszących tytuł „Doctores bibliothecae Ambrosianae;” jeden z nich (obecnie kanonik Ceriani) jest zarazem jej prefektem czyli przełożonym. Zasób biblioteki stanowią: 60,000 druków i 15,0o0 rękopismów. Te ostatnie nie są jeszcze dokładnie znane, gdyż niektóre przepisy aktu erekcyjnego jakoby zabraniały drukowania ich, a nawet ujawniania ich spisu. Istnieje jednakże inwentarz, wprawdzie niedokładny i niekompletny, tych rękopismów w dziele Mon-faucona „Bibliothecabibliothecarum manuscripto-rum.” (Tom I, Paryż 1739 r. in-fol. str. 491 — 530). A. biblioteka długi czas posiadała kolek-cyę portfelów Leonarda da Vinci, będącą darem Aleazza Arconata; teraz ze zbioru tego pozostał w niej jeden tylko, ale najważniejszy pod względem sztuki, zabytek po Leonardzie da Vinci’m, to jest słynny, tak zwany „Codice Atlantico.” Historyę założenia i opis A. biblioteki podał Boscha, w dziele: „De origine et statu bibliotecae Ambrosianae” (Medyolan, 1729, in 4-o). Porów, także Mabillon’a „Museum italicum” (Paryż, 1787 in 4-0, t. I, str. 11).

Ambrozyański ryt, nazywa się tak od reform, jakie w nim zaprowadził św. Ambroży. Początek jego nieznany. Medyolańczycy przypisują go św. Barnabie, następnie św. Mirokletowi, ale nie zdaje się, aby pochodził od św. Barnaby. Pewną jest tylko rzeczą, że św. Ambroży, zostawszy biskupem, zastał już ten ryt ustalonym i że go tylko niektóremi zmianami upiększył. Ponieważ wielu biskupów medyolańskich było greckiego pochodzenia, ryt ambrozyański przedstawia wiele podobieństwa do greckiego. Dla oczyszczenia z niektórych nowostek, jakie się zczasem wkradły, św. Karol wydał „Rytuał,” a kardynał Fryderyk Boromeusz „Mszał ambrozyański” 1609 r.— Źródła ob. w „Encykl. kość.”

Ambrozyański śpiew (Cantus Ambrosianus). Tak nazywano w dawnych czasach, aż do reformy muzyki kościelnej, przez Grzegorza Wielkiego w VI w. po Chr. podjętej, hymnologię, wprowadzoną przez św. Ambrożego do kościoła medyolańskiego, a następnie do wszystkich kościołów zachodnich. Do czasów św. Ambrożego, dziwna niejedność muzyczna w kościele katolickim panowała. Muzyka, nieujęta jeszcze w karby umiejętnej, stanowczej reguły, znajdowała się na łasce i niełasce kierowników śpiewu kościelnego, własną rządzących się samowolnością, oraz indy-widualnemi pojęciami o istocie muzyki kościelnej. Stąd kościoły wschodnie innym posługiwały się kantem, aniżeli zachodnie; stąd pojedyńcze nawet gminy chrześciańskie własną posiadały muzykę, służbie bożej poświęconą. Dopiero św. Ambroży położył kres takiemu rozdwojeniu przez zaprowadzenie reformy w śpiewie kościelnym. Gruntując swą teoryę na wzorach greckich syste matów muzycznych, wybrał on z pomiędzy wielu cztery tonacye dyatoniczne: D-E-F i G, w zupełności odpowiadające starogreckim modłom: fry-gijskiej, doryckiej, hypolidyjskiej i hypofrygijskiej, przyjąwszy skalę ośmiostopniową, z dźwiękami zasadniczemu nutą finałowąi dominantową. Na takiej to podstawie gruntował św. Ambroży swe „śpiewy ambrozyańskie.” Jakkolwiek mało аи-

A. Pol.

mu

tentycznych jego melodyj do naszych doszło czasów, jednakże, wnosząc już z tego, że całą swą reformę oparł na wzorach starogreckich systema-tów muzycznych, badacze dziejów muzyki kościelnej przypuszczają, że śpiewy Ambr. były — równie jak i greckie — przeważnie metryczne, t. j. zupełnie jednoczyły się z długiemi i krótkicini sylabami tekstu. Tego również przekonania był słynny mnich-muzyk, Gwido z Arezzo (XI w.). A. śpiew tworzył tedy pewien rodzaj deklamacyi muzycznej, w której ton — zupełnie jak i u greków—był sługą słowa; jest to rzeczą bardzo prawdopodobną, ile że psalmodye i responsorya, do dziś dnia używane w kościele katolickim, recytowane i zarazem śpiewane, pod niejednym względem zdają się być spokrewnione z tego rodzaju śpiewem ambrozyańskim. Z czasem A. śpiew został usunięty na drugi plan przez śpiew gregoriański, może dla swej sztuczności w porównaniu z Cantus planus (śpiew równy) Grzegorza Wielkiego. Lubo Karol Wielki, pragnąc ujednostajnić we wszystkich kościołach swego państwa śpiew kościelny, gorliwie zaprowadzał gregoryań-skie kantyki, śpiewy zaś Ambr. niszczył ogniem i mieczem, lub „wyganiał za góry,” (podobno w Medyolanie księgi hymnów św. Ambr. kazał spalić), mimo to A. śpiewy — przynajmniej ich szczątki—utrzymały się do dziś dnia, sposób zaś śpiewania według prawideł św. Ambr. stał się w wiekach średnich zawiązkiem najsławniejszej w owych czasach szkoły w St. Gallen (Szwajca-rya). Mówią, że św. Ambroży jest autorem około trzydziestu hymnów kościelnych, a między in-nemi hymnów: „Te Deum laudamus” (do dziś dnia popularnego w całym kościele chrześciań-skim), „Jam surgit hora tertia,” „Deus creator omnium,” cudnej sekwencyi „Veni redemptor gentium,” „Aeterne rerum conditor“ i wielu in. W nowszych czasach wielu badaczy dziejów⁷ muzyki kościelnej utrzymuje, że św. Ambr. nie jest autorem ani czterech „tonacyj ambrozyańskich“ (Oskar Paul „AViener Recensionen“ 1865), ani też przypisywanych mu hymnów⁷. Już W. E. Ten-zel („Dissertatio de veteris recentisque Eccl. Hymno Te Deum.“ Wittenbergae, 1686) dowodził, że hymn „Te Deum“ jest tylko dowolnem tłóma-czeniem starego hymnu greckiego; toż samo utrzymują Rambach (Antologia), H. A. Daniel („Thesaurus hymnologicus,“ Lipsk, 1844), oraz inni uczeni pisarze, (cytują nawet słowa hymnu greckiego), nadmieniając przy tern, że ponieważ św. Ambr. w „Concio de basilicis tradendis“ nazywa „Te Deum“ hymnem „grandę carmen quo nihil po-tentius“, niepodobna więc przypuścić, żeby sam tak wielkie oddawał pochwały własnemu dziełu.

Ambrozyaster, czyli Pseudo-Ambrosius, nieznany autor komentarza do listów św. Pawła, przypisywanego najprzód św. Ambrożemu. Komentarz ten, bardzo ceniony, pospolicie razem z dziełami św. Ambrożego bywa wydawany. („En-cyklop. kościelna”).

Ambroży Wilhelm, (* 1846 w Bernie morawskim), kapłan katolicki, zyskał sobie dobre

imię artykułami podróżniczemi, humoreskami i wierszami, rozrzuconemi po czasopismach morawskich. Od r. 1884 redaguje czasopismo dla młodzieży p. t. „Andel strażce”.    B-Gr

Ambrożewski Marek, sztycharz, artysta polski z XVI w., pochodził z Wielkopolski. Stu-dyował w Paryżu rytowmictwo, wydał bardzo dziś rzadkie dzieło „Arma, sive insignia regni Polo-niae, eiusque precipuarum familiarum”, którego tylko dwa egzemplarze są znane; jeden z nich znajduje się w bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie.

Ambroży (święty), biskup medyolański, jeden z czterech doktorów Kościoła (* około 340 r. w Trewirze). A. był synem zamieszkałego tam znakomitego rzymianina, Ambrozyusza, prefekta pretoryatu Gallii. Dzieckiem był jeszcze, kiedy ojca utracił i wraz z innein rodzeństwem został przez matkę wywieziony do Rzymu. Tam dorósłszy, poświęcił się nauce prawa i zasłynął niebawem jako krasomówca niepospolity, tak, iż go prefekt Probus przybrał do swojej rady, a następnie cesarz Walentynian powierzył mu rządy Liguryi i Emilii. Na tym urzędzie zjednał sobie A. cześć i miłość swoich podwładnych, ale wkrótce Opatrzność inną przed nim drogę otwarła. W Medyolanie, gdzie sekta aryanów była tak silna, iż po skazaniu na wygnanie biskupa prawowiernego, Dyonizyusza, wprowadziła na stolicę pasterską swego zwolennika, Auksencyusza, gdy ten ostatni umarł, przy obiorze jego następcy między prawowiernymi i aryanami wszczęła się waśń zażarta i przyszło do wielkiego wzburzenia w całem mieście. Dla stłumienia rozruchów wysłano tam z urzędu A., któremu prefekt Probus zalecił, aby działał nie jak sędzia, lecz „jako biskup”. Jakoż, wszedłszy pomiędzy lud zwaśniony do kościoła, jął go wdzięczną swoją wymową skłaniać do zgody, a wtedy jakieś dziecię z pośrodku tłumu zawołało: „Ambroży biskup!” i cały lud zebrany ten okrzyk za dziecięciem powtórzył. A., który wtedy nie był jeszcze ochrzczonym, ale tylko katechumenem, wysokie wszakże miał wyobrażenie o godności i wielkich obowiąz kach biskupa, nie chciał przyjąć tego urzędu; a gdy lud coraz natarczywiej na to nastawa!, A. umyślił odstręczyć go od siebie niezmierną surowością w sprawowaniu swego urzędu i pozorem rozwiązłych obyczajów. Kiedy zaś i to pożądanego skutku nie odniosło, uszedł skrycie z Me-dyolanu na wieś i schronił się w domu niejakiego Leoncyusza, lecz musiał wreszcie uledz woli cesarza, u którego Medyolańczycy wyjednali, aby nakazał mu przyjąć biskupstwo. Przyjąwszy chrzest i święcenia kapłańskie, w ośm dni potem, w obecności cesarza Walentyniana, został na biskupa konsekrowany i z całą żarliwością pełnieniu obowiązków swoich się oddał. Nie ufając wszakże samemu sobie, prosił papieża Damazego, aby przydał pomocnika, doświadczonego w sprawach Kościoła, i otrzymał go w osobie Sym-plicyusza, którego czcił, jak ojca, radom i naukom jego posłuszny. Pierwszym zaś jego kio.

kiem na nowej drodze było to, że całe mienie wet nie bacząc, że Maxym następował na Wa-swoje, dożywocie tylko dla siostry zachowawszy, lentyniana pod pozorem ukarania go za sprzyja-rozdał kościołom i ubogim, a domowe porządki nie tym aryanom, którymi Justyna opiekując się, bratu, Satyrusowi, zleciwszy, wszystek się Bogu tyle jemu krzywd wyrządziła. Tym razem wszak-i owczarni swojej poświęcił, głównie mając na że bezskutecznem już było wdanie się А-go: Ma* względzie naprawę obyczajów i obronę Kościoła przed błędami aryanizinu. Walka z tym ostatnim była niełatwa, sama bowiem cesarzowa, Justyna, do tejże sekty należała i otaczała ją poważną swoją opieką. "Wszelkich też używała sposobów, aby usiłowania A. w niwecz obracać, zwłaszcza odkąd, po śmierci cesarza Walentyniana, który go wysoce poważał, i następcy jego, a swojego pasierba, Gracyana, również mu przychylnego, w imieniu swego syna małoletniego, też imieniem Walentyniana, państwem rządzić zaczęła.

xym wtargnął do Włoch, a Justyna wraz z synem swoim uszła przed nim do Tessaloniki, pod opiekę cesarza wschodniego, Teodozyusza, który też wystąpił przeciwko Maxymowi i pobiwszy go 388 r., śmiercią ukarał. Teodozyusz był gorliwym wyznawcą prawej wiary i wysoce poważał jej kapłanów, to też, przejęty czcią głęboką dla Ambrożego, mocarz ten groźny, wobec niego był uległy jak dziecię, i nietylko z pokorą przyjął, gdy raz publicznie kazał przeciw niemu w kościele, ale i tern się nie oburzył, gdy go za wymordowanie 7,000 zbuntowanych tessalończyków me wpuścił do przybytku Pańskiego, żądając, by wprzód jawną odbył pokutę; lecz owszem woli jego kornie się poddał, i jak człek pospolity, wraz z innymi pokutnikami upadłszy na twarz, leżał przed kościołem. Obok niezłomnej energii charakteru, obyczajów niepokalanych i wielkiej żarliwości religijnej, odznaczał się św. A. niepospolitą kaznodziejską wymową, którą też wszystkie serca i umysły podbijał i która sławę jego roznosiła szeroko. Na sam rozgłos jego imienia, jak podaje współczesny mu żywoto-pisarz jego, Paulin, „przemożni i umiejętni mędrcy” z Per-syi przyjeżdżali do niego; Bazyli, wielki doktor kościoła, z Kapadocyi listy do niego pisał; królowa morawska, Frytygilda, na samą wieść o jego świątobliwości, wiarę chrześciańską przyjęła i na jego żądanie skłoniła męża swego do zawarcia pokoju z rzymianami; wreszcie wytwor-ność, moc i namaszczenie jego kazań pociągnęły do wiary Chrystusowej św. Augustyna, który to w pismach swoich sam stwierdził temi słowy: „Widziałem drugiego przezacnego szafarza Bożego, którego czczę, jak ojca, bo on mnie w Chrystusie przez Ewangelię urodził i z jegom ręki omycie odrodzenia przyjął.” A jak kaznodzieją porywającym, tak był św. Ambroży i pisarzem obfitym. Pozostało po nim 29 większych dzieł autentycznych, 92 listy i kilkanaście mów; a lubo znać z nich, że mu brakło gruntownej nauki teologicznej i oryginalności, lubo zapożyczał wiele z greckich pisarzy, a szczególnie z Oryginesa, przyznano mu wszakże powszechnie wysokie stanowisko śród pisarzy kościelnych, obok śś. Hieronima, Augustyna i Grzegorza. Najlepsze są jego pisma homiletyczne i ascetyczne, jak np. sześć ksiąg „O hexameronie,” czyli sześciu dniach stworzenia, „O raju,” 2 księgi „O Kainie i Ablu,” „O arce Noego,” 2 ks. „O Abrahamie,” „O Izaaku,” „O duszy” i inne. Z dzieł egzetycznycb wspomnieć trzeba: „Enarrationes in 21 psalmos,” „Expositio psalmi 118” w 22 kazaniach i „Expo-sitio in Evang. Lucae” w 10 księgach. O moralności ascetycznej traktują: trzy księgi „De Of-ficiis,” układem naśladujące Cycerona, księgi „De virginibus, de virginitate, de Instutione virginis.” Dogmatycznej nareszcie treści są: „Libri V de

Wiele od niej cierpiał mąż święty, mimo to jednak, kiedy go prosiła o pomoc w wielkiem niebezpieczeństwie, rad jej służył, z narażeniem własnej osoby. Gdy bowiem Magnus Clemens Maximus, były senator i wódz rzymski w Brytanii, pobiwszy i rozkazawszy zamordować cesarza Gracyana w Gallii, ogłosił się Augustem, przywłasz czył sobie władzę nad Brytanią, Gallią i Germanią, następnie zaś i resztę zachodniego państwa rzymskiego postanowił zagarnąć i ciągnął na nie już z wojenną wyprawą; A., na żądanie Justyny, śmiało stanął przed obliczem groźnego przywłaszczycie! a i zarówno powagą swoją, jak proroczą wymową, tak go ująć potrafił, iż owym razem od zamiaru swego odstąpił. Cesarzowa wszakże, niepomna na tak ważną przysługę, coraz nowe w sprawach Kościoła wyrządzała mu szkody.

I tak: najpierw pobłażliwie na to patrzyła, że syn jej, Walentynian, pod wpływem potężnego senatora, poganina Symmacha, chciał był obrządki bałwochwalcze, tak w Rzymie, jak i w całem państwie, przywrócić; a gdy A. energiczną i wymowną odezwą swoją odwiódł go od tego zamiaru, to znów wymogła na nim, aby aryanom wolność wyznania swym wyrokiem zapewnił, skutkiem czego ci odszczepieńcy wybrali sobie w Me-dyolanie nowego biskupa, Auksencyusza II; Justyna zaś i na tern nie poprzestając, zażiplała od Sw. А-go, aby wielki kościoł medyolański i wszystkie skarby jego aryanom oddał. Odmówił jej stanowczo A., i z całym ludem wiernym zamknąwszy się w kościele, w ciągu trzech dni oblegany w nim przez żołnierzy cesarskich, wedrzeć się w jego progi im nie dat, aż nareszcie Justyna, widząc, że ani rabowanie mienia opornych, ani groźby najsroższe, nie odnoszą żadnego skutku, kazała dalszych kroków zaniechać. Nie mogła wszakże znieść spokojnie swego upokorzenia i, pragnąc zemsty nad A-ym, nasłała skrytobójcę na niego; lecz ten w chwili stanowczej, przejęty zgrozą swego czynu wobec męża bożego, wyznał mu, z czem był przyszedł i kto go posłał. Jednakże, gdy cesarzowa po raz wtóry zwróciła się z prośbą do А-go, aby się znowu udał do Махуша z błaganiem, iżby zaniechał przedsięwziętej na Rzjm wyprawy, on, niepomny ciężkich krzywd swoich, chętnie przyjął trudny ten obowiązek, na to na-

fide,” „Libri П1 de Spintu Sancto” i „Liber de mysterio.” Erazm Roterdamczyk wydał dzieła św. А-go w Bazylei 1527 r., we dwóch tomach in folio, ale wprowadził w nie dość wiele zmian dowolnych. Lepszem jest wydanie rzymskie z r.

nia do lazaretów polowych. W skład A. przeto wchodzą przedewszystkiem: chirurdzy i lekarze połowi, felczerzy czyli pomocnicy lekarscy, aptekarze, dalej: narzędzia chirurgiczne, środki opatrunkowe i apteczne, karetki dla przewożenia rannych i chorych, wreszcie urzędnicy administracyjni, z pieszym oddziałem wojskowym, do pomocy i posługi przeznaczonym. Stosownie do specyalnego zadania niesienia pierwszej i koniecznej pomocy w gwałtownych wypadkach ran, życiu żołnierza zagrażających, jasną jest nadzwyczajna ważność tego rodzaju służby polowej, niemniej konieczność odpowiedniego wykształcenia lekarzy i wyćwiczenia służby niższej; jakoż w każdem państwie urządzone są dziś już osobne oddziały z odpowiednimi zakładami, stanowiące połowy oddział służby lekarskiej. Jakkolwiek już wojska starożytnych greków i rzymian,

1580, dokonane staraniem kardynała Montalte (papieża Sykstusa У), a najlepsze benedyktynów św. Maura, 1680 i 1690 r. w Paryżu. Nadto jeszcze św. Ambrożemu przypisują, wiele hymnów kościelnych, z których przynajmniej 12 jest autentycznych; do zakwestyonowanych należy między innemi „Te Deum laudamus.” O zmianach, wprowadzonych przez św. А-go w śpiewie kościelnym i w liturgii, utrzymujących się aż dotychczas, obacz artykuły: „Ambrozyański ryt” i „Ambrozyański śpiew”. History ę życia ś-go A. pisali: Paulin, zapewne duchowny kościoła me-dyolańskiego; ïillemont („Mémoires” t. X.); Gotfryd Herman: „Vie de S. Ambroise,” Paryż 1678 i kardynał Baroniusz; wreszcie benedyktyni do edycyi wyżej wspomnianej opracowali żywot św.

"A    ~ ~ Vr

А-go na podstawie własnych dzieł jego. (Skarga: „Żywoty świętych,” Rogalski „Encykl. S. Orgelbranda” i „Encykl. kościelna”).

*f!

!Ö

наш

Tirai

liii

Ambroży Aleksandryjski był na początku Ш w. zwolennikiem gnostyków (ob.), ale nawrócony przez Orygenesa (ob.), majątkiem swoim popierał olbrzymie egzegetyczne prace teg pisarza, a mianowicie napisanie jego „Hexapli (dzieła o stworzeniu świata), kupował rękopisy, utrzymywał 14 sekretarzy i t. p. Był dyakonem w Aleksandryi, umarł jako męczennik r. 251, czy 252, uznany przez Kościoł za błogosławionego.

(„Encykl. kościelna“).

Ambroży Kameduła, ob. Tr aver sari Ambroży.

ШЕ

Ambrym v. Chin a mb rym, urodzajna i dobrze uprawna wyspa w grupie Nowych Hebrydów (168° dł. wd. Gr., 16V₈⁰ sz. pd.) z czynnym wulkanem, przeszło 1000 m. wysokim, 645 km. □ powierzchni.

i:

Affibubaja. Wyraz pochodzenia syryjskiego, znaczący flecistkę, a kobiety tej nazwy, napływające ze wschodu, uprzyjemniały rozpustnikom rzymskim biesiady nietylko muzyką i śpiewem.

Tlg. 279. Karett» ambulansów».

Neron (Suet, 27) zawsze ucztował publicznie przy obsłudze takich istot, zebranych z całego miasta.

Horacyusz (Sat. I, 7) porównywa je do żebraków, skoczków i innego motłochu, grasującego wyruszające na wyprawy wojenne, miały oddziel-w błocie rzymskiem.    K- K nych lekarzy polowych, a dla armij bizantyńskich

Ambulanse lekarskie, wyraz francuski, ozna- były nawet dobrze urządzone lazarety wojskowe cza: a) zbiór wszelkich urządzeń czasowych, ca- (valetudinaria), pierwsze jednak w naszem poję-łej służby zdrowia w armii, podczas wojny, słu- ciu urządzenie służby lekarskiej polowej przed-żących do wydalenia z pola walki chorych i ran- sięwziął minister francuski Sully przed bitwą nych, rozdzielenia ich wedle potrzeby stosownej | pod Amiens, za Henryka IV w r. 1590, która pomocy lekarskiej i chirurgicznej, rozesłania do i na początku XVIII w. lepiej zorganizowaną zo-odpowiednich stacyj i umieszczenia w należytych stała. Do niesienia doraźnej pomocy chirurgicz-zakładach; b) w zwyczajnem rozumieniu nazywa- nej rannym na placu boju wyznaczył pierwszy my A. zbiór urządzeń chirurgicznych w obrębie Larrey, naczelny lekarz armii r. 1792, osobny wojsk walczących, przeznaczonych do niesienia oddział lekarzy i pomocników, zaś w czasie woj-pierwszej pomocy lekarskiej rannym (zatamowa- ny krymskiej widzimy w armii francuskiej pier-nia krwotoku, wyjęcia kuli, zestawienia kości wsze użycie wozów ambulansowych, lekko uwie-i t. p.), usunięcia ich z placu walki i przeniesie- szonych, do przewożenia rannych. W Prusiech

116

KncvIriooedT» row»7P»hn*

zorganizowaną została pierwszy raz połowa służ- Ameba. ob. Amoeba, ba zdrowia ambulansowa, z pocztą i lazaretami    Ameboidy, ob. Amoeboidy.

ruchomemi, w r. 1855, która, wedle wszelkich po-    Ameglia, miasteczko nad zatoką Spezia we

trzeb wzorowo ulepszona, z nową konstrukcyą włoskiej prowincyi genueńskiej, na Rivierze zacho-karetek, świetne oddała przysługi w Wojnie fran- dniej (Riviera di Levante), słynne ze znajdują-cuskiej r. 1870. Cały oddział polowej służby cych się w okolicy ruin etruskiego miasta, Luna. zdrowia ze wszystkiemi przynależytościami, ozna- Ameilhon Hubert Pascal (1730 — 1811), czony godłem Krzyża czerwonego, uznany został uczony francuski, badacz archeologii, dziejów i li-przez I ark konwencyi Genewskiej z r. 1864, teratury starożytnej; w r. 1766 napisał Histoire za neutralny i nienaruszalny.—A-i nazywają tak- du commerce et de la navigation des Egyptiens, że często w szczególności: c) karetki, do tran- sous le règne des Ptolémées.” Za napisanie tego sportowania rannych służące, rozmaicie w każ- dzieła został j wybrany do akademii napisów, dem państwie zbudowane, których głównym wa- W r. 1793 mianowany członkiem t. z. „Comniis-runkiem jest: wysłanie ścian materacami i zawie- sion des monuments”, wielkie położył zasługi, oca-szenie pudła na resorach lub łańcuchach, dla łając od zagłady różne zbiory starożytności i or-uniknienia trzęsienia; wewnątrz umieszczone są ganizując t. z. „Bibliothèque de l’Arsenal.” W r. dla chorych fotele do siedzenia, albo łóżka do leże- 1803 w imieniu Instytutu francuskiego złożył nia dla ciężko rannych (ob. fig. 279). d) A. wodne Napoleonowi swoją rozprawę „Eclaircissement sur są to stosownie urządzone statki, dla przewożenia l’inscription grecque trouvée à Rosette.” Oprócz rannych i chorych po spławnych rzekach lub kilku innych rozpraw w tym rodzaju, napisał do-morzach do najbliższych lazaretów, ef A-i pocz- kończenie dzieła „Histoire du Bas-Empire”, roz-towemi nazywają biura pocztowe, urządzane w wa- poczętego przez Lebeau.

epidemicznych rozumiemy wreszcie karety, służące do przewożenia chorych, mianowicie cholerycznych, tyfusowych etc., w czasie epidemii, do właściwych szpitalów. Co do organizacyi A-w polowych, por.: Didiot: „Code d. medicine militaire”; Heufelder, „Handbuch d. Kriegschirurgie”; Fischer: „Handb. d. Kriegschir.” 1882; Guardia. „Règlement franc, sur le service d. Santé en campagne”, 1884.

Ambulatoryum, (łac.=:miejsce do przechadzki) w słownictwie lekarskiem oznacza zakład lub miejsce w szpitalu, klinice it. p., do przyjmowania chorych przychodnich (zatem nie chorych obłożnie), którym, po zbadaniu choroby, przepisuje się lekarstwa do użycia w domu. W klinice z przyjęciem takich chorych łączą często wykład profesorowie kliniczni, co zowią kliniką ambulatoryjną. Dzisiejsze t. zw. lecznice udzielają także chorym niezamożnym porady lekarskiej sposobem ambulatoryjnym. W dawniejszych czasach, do połowy XVIII wieku, cała nauka kliniczna studentów wydziału lekarskiego polegała na wykładzie przy chorych ambulatoryjnych, dopóki nie zaczęto urządzać klinik stałych. Dr- Ł

A. M. D. CK, skrócenie ad majorem Dei glo-riam—„ku większej chwale Boga”.

Amburbilim {sacrum amburbiale), pochód pokutny w Rzymie, odprawiany dla oczyszczenia miasta, z trzema obiatami: wieprzem, baranem i wołem. Odbywał się nie stale, ale tylko wyjątkowo, podczas szczególnych klęsk, gniewowi bogów przypisywanych (Lucanus, w. 529, So. 2). Odbywał się też z uroczystością nadzwyczajną, z udziałem wszystkich kapłanów i zgromadzeń religijnych, pod przewodnictwem arcykapłana. Jeden z takich pochodów odprawiał się jeszcze za panowania Aureliana, choć wogóle za cesarstwa obrządek ten rzedniał.    K-Ł

gonach kolejowych dla rozsortowania korespon- Ameis Karol Fryderyk (1811—1870), fi-dencyi i przesyłek i rozsyłania ich wedle adre- j lolog niemiecki, nauczyciel i prorektor gimua-sów, podczas jazdy kolejowej, f) Pod nazwą A-w i zyum w Mühlhausen, opracował bardzo cenione

krytyczne wydanie „Odysei” (ostatnia edyc.: Lipsk, 1890) i „Iliady” (ostatnia edycya: Lipsk, 1888), oraz gruntowne do nich komentarze „Erläuterungen”, wvdane ostatnio przez Hentzego w Lipsku (1888 i 1890).

Ameiwy (Anieivae). Są to jaszczurki mieszkające w Ameryce poł., opatrzone zębami silnemi, usta-wionemi nieco ukośnie na zewnątrz. Głowę mają pokrytą tarczkami dość duźemi, grzbiet i boki ciała łuskami rombowemi, spód ciała tarczami

•w

E!g. 280. Ameiva yulgarl«,

czworokątnemi, ułożonemi w poprzeczne i podłużne szeregi. Język ich jest długi, na końcu rozdwojony, wysuwalny; pod szyją znajdują się dwie fałdy skóry; bębenek uszny wyraźny, pory udowe mają widoczne. Ogon długi, okrągły lub spłaszczony. Zamieszkują kraje gorące i umiarkowane Ameryki, karmią się drobnemi ssącemi, płazami i owadami, przebywają głównie na lądzie, niekiedy w norach podziemnych. Znanych jest kilkanaście rodzajów z licznemi gatunkami; z pomiędzy tych zasługuje na uwagę rodzaj Anieiwa {Anw

iva Cuv.). Odróżnia się od innych rodzajów, na- w państwie dobrobyt i podnieść w niem oświatę leżących do rodziny Ameivae, zębami drobne- przez ulepszanie i zakładanie szkół. Główną prze-mi, stożkowatemi, w szczęce górnej; ma tarcze cieź jej zasługą było to, że potrafiła zgromadzić duże na dolnej powierzchni uda; przytem ogon około siebie spory poczet mężów, zajmujących zaokrąglony. Są liczne jej gatunki, jak np.: wybitne miejsce w literaturze i uczynić w ten Ameiwa pospolita A. vulgaris Lichten: tarcze sposób Wejmar „Atenami niemieckiemi.” Bawili dolnej powierzchni ciała ułożone w 10 podłu- tutaj: Wieland, który był wychowawcą Karola żnych szeregów; jest koloru zielonego, na bokach Augusta, Herder, Goethe, Seckendorf i inni. niebieskawa i brunatnawa, z czarnemi i żółtemi "W r. 1775 zdała rządy synowi, ale korzystny plamkami; długość ciała 50 cm., z czego na ogon wpływ na życie literackie i artystyczne Wejma-przypada 35 cm.; mieszka w Brazylii i Gujanie, ru wywierała do śmierci. — Porówn. Pr. Arndt: A. wielka A■ major. bum. et Bibr.: tarcze „A. A.” (Berlin, 1872).

ob. Ambleve.

brzuszne tworzą 16 — 38 szeregów; ciało koloru Amelia, Mar y a de Bourbon, (* 1785 w Ca-brunatno-oliwkowego z 4-ma podłużnemi prążka- serte— j* 1866 w Claremont, w Anglii), królowa mi jaśniejszemi, niekiedy niewyraźnemi; spód francuska, znana pod imieniem Maryi-Amelii, cór-ciała żółtawy; długość całkowita 54 cm., dłu- ka Ferdynanda IV, króla obojga Sycylij. W r. gość ogona 32 cm.; głównie mieszka w Kajen- 1809 poślubiła w Palermo księcia Orleańskiego, nie.    A s który r. 1830 wstąpił na tron francuski, pod

Amela (geogr.)

Ameland, jedna z wysp zachodnio-fryzyjskich, należąca do holenderskiej prowincyi Fryslandyi, oddzielona cieśniną Ameland Cat od sąsiedniej wyspy Terschelling na zachodzie, ma 66 km. П powierzchni i 2,500 m-ców, zajmujących się rybołówstwem, pasterstwem, a w części i rolnictwem. Dziewczęta tutejsze uchodzą za najpiękniejsze w Holandyi.

Amelancłner, (Medik. Pflanz-Geschl., 1703). S wid o śliwka, rodzaj należący do rodziny różowatych (Rosaceae), seryi gruszkowych (Byreae), mający kwiaty bardzo podobne do kwiatów grusz i głogów. Bóżni się od nich swoją zaląźnią, dwu lub pięciokomórkową, o komórkach dwuzalążko-wych, poprzedzielanych rzekomą błoniastą przegrodą na dwie komórki jednozalążkowe. Owocem jest jagoda, zawierająca od czterech do pięciu rzekomych komórek jednonasiennych. Są to drzewa lub krzewy, o liściach naprzemianległych, po-jedyńczych, zwykle opatrzonych w przylistki, o kwiatach ułożonych w grona pojedyncze, lub grona utworzone z wierzchnotek. Znanych jest trzy czy cztery gatunki, których ojczyzną jest Ameryka północna, Japonia i Azya Mniejsza. ЛУ okolicach Paryża, w szparach skał kizemionkowych, spotyka się A. vulgaris, mały krzew, którego jagody są jadalne. Bywa on hodowany i w ogrodach.

Amelang Karol Ludwik, prawnik niemiecki (* 1755—j* 1819), zasłynął przeważnie, jako obrońca mówcy Schultza, obwinionego o błędy religijne. W r. 1792, A., mianowany tajnym radcą wojskowym, został bez żadnej winy uwięzionym i bez sądu osadzonym w Magdeburgu, atoli wkrótce -wypuszczono go na wolność. A., obok kilku rzeczy pomniejszych treści prawnej, wydał razem z Gründlerem: „Archiv des preuss. Bechts” (3 tomy, 1799 —18U0) i sam „Neues Archiv der preuss. Gesetzgebung” (3 tomy, 1800—1803).

Amelia Anna, (1739 — 1807), księżniczkabrun-ezwicko-wolfenbüttelska, poślubiona (1756) Ernestowi Augustowi Konstantemu, księciu sasko-wej-marskiemu, sprawując po śmierci męża rządy w imieniu małoletniego syna, Karola Augusta, dokładała starań, żeby oszczędnością podźwignąć

imieniem Ludwika-Pdipa. B. 1848 po upadku męża schroniła się wraz z nim do Anglii.

Amelia M a r y a Fryderyka Augusta (* 1794—j- 1870), najstarsza siostra Jana I, króla saskiego, pisała pod pseudonimem Amalii Heiter dramaty i komedye („Der Oheim,“ „Die Fürstenbraut“, „Das Fraülein vom Lande,“ „Der Majoraterbe“ i t. d.), które cieszyły się powodzeniem na wielu scenach niemieckich. Wziętośó jej datuje się od r. 1842, po wystawieniu w Berlinie kom. „Wahrheit und Lüge.“ Wszystkie utwory A., na zlecenie króla Jana, wydał Waldmiiller-Duboc w sześciu tomach (Lipsk, 1873).

Amelia, daw. Am ery a, miasto w Umbryi. Za cesarza Augusta podźwignięte z gruzów i stąd nazywane niekiedy Augusti Castmm. Boscius, za którym Cycero wnosił obronę pochodził z A.

J. A

Amélie-les-Bains, osada lecznicza w południowej Francyi, prowincyi Boussillon, w departamencie wschodnich Pirenejów nad rzeką Tech, o V2 mili od granicy hiszpańskiej i w bliskości m. Arles, od którego do r. 1840 zwaną była Arles-les-Bains; od tej bowiem doby, na cześć Maryi Amelii, małżonki Ludwika Filipa, która szukała tu ulgi w swych cierpieniach, otrzymała dzisiejszą nazwę. Jest to słynne z dawien dawna, bo rzymianom już znane, zdrójowisko wód siarczano-sodowych o wysokiej ciepłocie; źródeł jest 18, najważniejsze z nich: Petit Escaldadon, o ciepłocie 64° C., Grand Escaldadon 61° C., zdrój Ara-go 63° C., zdrój de la Bigole 59° O., zdrój Petite source Ascensionelle 58° C. i zdrój Manjolet 43° C., ten ostatni wyłącznie do picia używany; reszta zdrojów posiada o wiele niższą ciepłotę: 26° C. Tutejszy zakład zdrojowo-kąpielowy u stóp imponujących grzbietów górskich, pod względem piękności swego położenia, (276 metr. n. p. m.), wybornych warunków klimatycznych, bogactwa skutecznych zdrojów i odpowiedniego urządzenia, śmiało zaliczonym być może do najsłynniejszych zakładów zdrój owo - kąpielowych. Z tych też względów jest nader uczęszczanym. Znajdują się tu dwa gmachy łaziebne, z których jeden, zwany „Etablissement Pujade,“ słynie z wygody, przepychu urządzenia i zasobności we wszelkie środki

kąpielowe. Zalecane bywają te wody w zołzach, necyi, napisał: „Histoire du gouvernement de gośćcu, chorobach skórnych, wysiękach i nacie- Venise“ (Amster. 1676); „La morale de Tacit“ czeniach pochodzenia urazowego, oraz przewie- (Paryż, 1686); „Discours préliminaire sur les kłych nieżytach dróg oddechowych. Jako uzdro- traités faits entre les rois de France et les au-wisko klimatyczne, zaliczonym być może do polu- très princes de l’Europe depuis le règne de Char-dniowych stanowisk przejściowych, nastręczając les VII“ (tamże 1692); nadto przetłómac/yl i do-możność wybornego, lecz dość drogiego, pobytu piskami opatrzył P. Sarpiego (ob.) „Histcryę so-klimatycznego, tylko przez wiosnę i jesień. Do- boru Trydenckiego“ (Amsterd. 1683), traktat Ma-jeżdżą się koleją przez Lugdun, Marsylię do Per- chiavella „II principe” i sześć pierwszych ksiąg pignan, skąd cztery godziny jazdy powozem. Zeza- „Roczników” Tacyta.

sów rzymskich dochowały się bardzo liczne za- Amelot de Chaillou Jan Jakób(*1689— bytki starożytuych łaźni, a zwłaszcza tak zwane *{• 1749 w Paryżu), francuski mąż stanu, był ko-lavacrum.—Porów. Delmas: „Archives de médi- lejno prokuratorem sądu kasacyjnego, refei en łacinę et de pharmacie militaires.“ Tom VIII, rzem rady stanu, intendentem Roszelli, członkiem 1886. N. 17 Novembre.    Dr-A P- Akademii francuskiej i wreszcie ministrem spraw

Amelot Sebastyan Michał (f 1821 wPa-ryżu), od r. 1776 był biskupem w Vannes; w 1790 odmówiwszy zaprzysiężenia cywilnej konstytucyi duchowieństwa, musiał wobec powstania ludowego schronić się do Szwajcaryi, gdzie wraz z 48 zbiegłymi z Francyi biskupami d. 15 sierpnia 1798 r. podpisał znany list pasterski do wiernych. To też i ze Szwajcaryi musiał także ustąpić przed wkraczającymi do niej francuzami i udał się był zrazu do Augsburga, potem 1800 r. do Londynu. Po zawarciu konkordatu z Piusem VII, pomimo wezwania papieskiego, nie chciał złożyć swej godności pasterskiej, utrzymując, że kościoł stoi wyżej nad papieża; jednakże po powrocie 1815 r. zachowywał się z wielkiem umiarkowaniem względem tych wszystkich duchownych, którzy się poddali konkordatowi. („Encykl. Orgelbranda”).

Amelotte Dyonizy (* 1606 — f 1678), ora-

Amelius (Amerius), właściwie nazywał się Gen- zagranicznych (1737—1744). tilianus, filozof ze szkoły Nowoplatońskiej z III wieku ery clirześciańskiej. Wiadomości, dotyczące jego osoby, bardzo są szczupłe. Ź luźnych wzmianek, okolicznościowo przez Porfiriusza w żywocie Plotyna uczynionych, wiadomo tylko, że A. pochodził z Etruryi, że początkowo był uczniem Lizimacha, zapewne ze szkoły Numeniusza, że następnie (246 r.) udał się do Rzymu, gdzie, prze-jąwszy się nauką Plotyna, spędził przy boku je-go^ lat 24, to jest do 269 r., na studyowaniu filozofii. Wiadomo także skądinąd, że później A. dłuższy czas przebywał w Syryi, gdzie też umarł w” mieście Apamea. A. jest jedynym, prócz Por-firyusza, uczniem Plotyna, który pisał dzieła, i którego poglądy są mniej więcej znane. Liczne dzieła jego jednak nie przeszły do potomności; stanowiły one przeważnie komentarze nauki Plotyna. Ze sprawozdań o poglądach A. i z charakterystyki nauki jego, jakie tu i owdzie u współczesnych mu spotykamy, pokazuje się, że A. nie toryanin francuski, ogłosił drukiem kilka dzieł był myślicielem samodzielnym, że pojęcia swojo religijnych, oraz przekład Nowego Testamentu filozoficzne czerpał głównie z nauk filozofów, (1666 — 68, 4 tomy). Przekład ten, dokonany których uważał za mistrzów swoich, a mianowi- ! przez A. bardzo starannie i przeglądany w rę-cie Plotyna i Numeniusza. Skłonność do misty- ' kopisie przez wytrawnego stylistę Conrart’a, cie-cyzmu i wiary zabobonnej zbliża go więcej do szy się dotychczas powszechną we Francyi wzię-tego ostatniego, a oddala w niektórych punktach tością.

od Plotyna. To też nietylko zgromadził on i odpi- Amelungi ob. A mal owi e. sał wszystkie dzieła Numeniusza, ale podobno Amen, z hebrajskiego, znaczy: „tak jest,“ „niech większą część ich umiał na pamięć. W każdym tak będzie,“ „niech się stanie“ według tego, jak razie, zaliczyć go można wraz z Porfiriuszem coś, wierząc, potwierdzamy, albo, prosząc, pra-(ob.) do najznakomitszych uczniów Plotyna. Lu- gniemy. Leopolita, a za nim Wujek, ewangeliczno mniej wybitny myśliciel, niż Porfiriusz, A. jest ne „amen, amen“ przełożyli przez.wyraz „za-jednym z filarów szkoły filozoficznej Plotyna. Po- prawdę, zaprawdę.“ Żydzi, w publicznych mo-dobnie jak wielu myślicieli ze szkoły Nowoplatoń- dłach odpowiadali „amen.“ Św. Paweł apostoł praskiej, A. przywiązanym był do kultu świata po- wie wszystkie swe listy tern słowem kończy. Sw. gańskiego, i pragnął powstrzymać go od upadku Justyn i Tertulian świadczą, że wyraz ten był za pomocą filozofii. Główne źródła do poznania i używany w liturgii od czasów apostolskich, i dziś nauki A. przechowali: Eunapius („Vita sophist, j też posługujący przy mszy, lub innych publicz-et fragm. histor. etc.”), Suidas („Amelius”) oraz nych modłach kapłana, odpowiadają w imieniu Porphyrius („Vita Plotini”). Porów. E. Źeller: wszystkich „amen.“ Wyraz ten jest zakończeniem „Die Philosophie der Griechen. III Theil. 2. wszystkich modłów kapłańskich, opuszczany je-Abth.” (Lipsk 1881, str. 631 — 36), a także hi- dynie w formie chrztu św. On też zamyka mo-storyków, specyalnie szkołę Aleksandryjską opi- dlitwę Pańską, czyli pacierz, i wogóle każdą mo-sujących, jak J. Simon, Vacherot.    s    s- dlitwę, i dlatego to w mowie potocznej wyraźe-

Amelot de la Houssaye Mikołaj (*1634— nie Jak amen w pacierzu“ oznacza pewność, nie--f 1706), historyk i publicysta francuski, przez zawodność, nieodwołalność tego, o czem się mó-czas jakiś sekretarz poselstwa francuskiego w We- wi. „Już amen“ znaczy: już po wszystkiem; „po-

wiedz amen“=:uważaj coś za przepadło, pożegnaj w 29 ym roku swojego panowania, jak świadczy się z czemś i t. p. Mahometanie również wszyst- napis, znaleziony w okolicy Korosko, przy wejściu kie swoje modły zaczynają i kończą przez,,amen.“ do doliny Girgaui. Pomimo tych wojen, panowa-Amencya (także Dem en cy a), zupełne niedo- nie A., trwające lat trzydzieści, było względnie łęstwo umysłowe, bezmysł (z łac. a priv., mens= spokojne. W swoich „Instrukcyach” opisuje z lu-umysł) oznacza osłabienie albo zupełne stłumię- bością stan dobrobytu, do którego Egipt dopro-nie władz umysłowych, najczęściej wraz z przy- wadził: „Żałobę z kraju usunąłem i płaczów już tłumieniem, stępieniem woli, ruchu; jest to wy- nie słychać; znikły bezustanne walki, podczas gdy czerpanie, upadek sił duchowych, skutkiem wła- przede mną każdy człowiek był jako byk wście-ściwej anatomicznej zmiany mózgu. Chory nie kły, a spokoju nie zaznał ani mędrzec, ani malucz-słyszy, nie widzi, nie rozróżnia, nie pamięta, nie ki.” A. powznosił w Egipcie mnóstwo gmachów, pojmuje otoczenia, a zatem i nie oddziaływa na w Tebach założył świątynię Amona, którą z cza-wrażenie zewnętrzne; wszystkie sprawy organicz- sem Amenofis powiększył do olbrzymich rożne odbywają się tu opieszale; ruch bywa leniwy, miarów (ruiny Karnaku), w Abydos świątynię ciężki; chory nie objawia żadnej woli, żadnego Ozyrysa, w Memfis świątynię Ptah. Oprócz „In-uczucia. Stosownie do stopnia zmian mózgowych, strukcyj”, pozostała z epoki A. bajka egipska, za-À. bywa zupełną lub niezupełną, częściową, od- tytułowana „Przygody Sineha.” Jest to historya noszącą się czasem do jednej sfery czynności urny- awanturnika, który, podniósłszy broń przeciwko słowych; niekiedy stan ten bywa tylko pozor- swojemu królowi, zmuszony był szukać schronie-nym, udanym. Rzeczywista i zupełna A. nie nia u koczujących arabów, ale po długim u nich dopuszcza nadziei wyleczenia.    pobycie, ulegając tęsknocie za ojczyzną, wraca

Amenda, herb, zaliczony w poczet polskich, do kraju i otrzymuje przebaczenie faraona. Tłó-nieznany jednak z wyglądu, ani Paprockiemu, maczenie tej bajki mieści się w „Contes popu-ani Okolskiemu, ani też Niesieckiemu, który laires de l’Egypte ancienne”, G. Maspero. A. o tym rodzie i herbie pisze, iż niejakiego Stani- nie był już młodym, kiedy wstąpił na tron. Po sława Amendę, włocha rodem, cesarz Maksymi- przeszło dziewiętnastu latach panowania, przypu-lian II (około r. 1564 — 1576), wraz z rodem ścił do rządów państwa syna swojego, Usurt-jego nobilitował i herbem nadał. Potomkowie te- sena I.

go Stanisława Amendy przybyli do Polski za Amen-em-ha II. wnuk poprzedniego, prze-Źygmunta ПГ, otrzymali indyg.enat z zatwier- zwany „Ra-nub-kaon”, przypuszczony do udziału dzeniem herbu. Za panowania Władysława IV, w rządach w 42-iin roku panowania ojca swoje-ze śmiercią Stanisława Amendy r. 1664, ród ten go, Usurt-sen’a I, na trzy lata przód śmiercią je-w linii męskiej wygasł. (Niesiecki, J. S. Borko- go. Nie dokonał on żadnych nowych prac, za-wski, Swięcki).    w к z dowolnił się jedynie utrzymaniem dawnych fun-

na prawym brzegu Ni- stwa podbici przez Usurt-sena III etyopowie. A. lu. A. pieiwszy pokonał mieszkające tu ludy zwalczył ich ©statecznie, czem zapewniwszy sobie

Àmen-em-ha I, założyciel XII dynastyi, prze- dacyj i robót, stanowiących bogactwo Egiptu, zwany Ra-s zotep-ab, podług rachuby Lepsius’a, W kopalniach Sinai dobywano turkusy i miedź; około 2380 roku przed Chryst. Za panowania w dolinie Hammamât górnicy łamali kamienie, sześciu pierwszych dynastyj stolicą Egiptu było granit i marmur. Egipt cały z rozkazu króla Memfis; następnie faraonowie zaczęd się posuwać zwiedzili inżynierowie i złożyli raporta o stanie na południe; X dynastya panowała w Herakleo- robót publicznych, gmachów i pomników. A. ka-polis, a XI osiadła w Tebach. W innych czę- zał odbudować piramidę jednego ze swoich po-ściach Egiptu rządzili udzielni książęta. Pierw- przedruków, króla Amenua. W Etyopii, na południe szy A. połączył pod swojem berłem w jednę ca- od kraju Uaua, otworzono kopalnie złota, wybito łość wszystkie prowiiicye państwa. Pismo z owej studnie i założono osady górnicze. Nieco później epoki, znane pod tytułem: „Instrukcye Amen-em- król wysłał flotę kupiecką wzdłuż wybrzeża Ara-ha I. dla syna swojego Usurt-sena I”, poucza, bii, pod osłoną wojska lądowego, a dowódca wyże założyciel XII dynastyi zmuszony był długo prawy, na pamiątkę szczęśliwego swojego powro-walczyć z pomniejszymi władcami Egiptu, zanim tu, wbił w Uadi-Gasus, pod Kosseyr, słup ka-zhołdować ich zdołał. Ostateczne zwycięstwo od- mienny z datą XXVIII roku panowania A. Po niósł on pod osadą Tettaui. Wynagradzając tych trzydziestu pięciu latach panowania, pełnego do-naczeiników, co mu przyszli z pomocą, A. nadał brobytu i dni szczęśliwych dla Egiptu, A. podzie-im posiadłości zwyciężonych, potem wyruszył prze- hi się władzą z synem swoim, Usurt-senem II, ciwko zewnętrznym nieprzyjaciołom Egiptu. Od a we trzy lata potem zamordowany został przez zachodu walczył z libijczykami, z azyatami od własnych eunuchów, jak twierdzi Maneton. wschodu; od strony międzymorza Suezkiego, aby Amen-em-ha III, prawnuk poprzedniego, się zabezpieczyć od napadu koczujących plemion około r. 2220 (podług Lepsiusa 2221) przed Chr., syryjskich i arabskich, wystawił wielki mur z basz- objął tron po ojcu swoim, Usurt-senie 111-cim, tami. Wreszcie wtargnął do Etyopii, która nie- i otrzymał przydomek Râ-n-mâ. Ówczesny Egipt pokoiła bezustannie Egipt od południa. Kra j broniony był od południa przez silne fortece, wy-Uaua rozciągał się, podług najnowszych odkryć stawione po obu brzegach Nilu, w Semneh i Kum-Brugscha („Żeitschr. far ägypt. Sprache”, 1882), meh; z jednej tylko strony zagrażali całości pań-od Korosko do Assuanu

Amen-em-ha IV, syn poprzedniego, otrzymał tytuł Ra-ma-cheru. Panował krótko i ni-czem się nie odznaczył. A. prowadził dalej budowę świątyni w Sebek i popierał górnicze prace w kopalniach Sinaju, zbierał również dane co do poziomu wód w Nilu i w tym celu znaczono na słupach drugiej katarakty, jak za panowania jego ojca, rozmiary wylewów rzeki. Faraon ten poślubił siostrę swoją, Sebek-nefru-ri i umarł bezpotomnie, panując lat dziewięć, trzy miesiące i siedmnaście dni, około 2170 r., podług obliczeń Lepsiusa,

Amon-Meses, faraon egipski z XIX dynastyi, panował po Seti II, jak wnioskować można z napisów w małej izdebce świątyni Karnaku; był może uzurpatorem; znane są imiona jego matki: Tâchât, rodem z miasta Cheb, i żony: Bakt-urnaro. Wizerunek tej ostatniej podał Rosselini („Monu-menti storici” X, 37). Zresztą o czynach tego faraona nic nie wiadomo. (Victor Loret w „Gr. Enc. fr.).

Amenofis, forma grecka imienia A m e n-h otęp, oznaczającego „spokój Ammona” i służącego czterem faraonom egipskim z XVIII dynastyi-

spokój na czas długi, przystąpił do wiekopomnych robót, które imię jego wsławiły. W pierwszym zaraz roku panowania, wysłał on do kopalni Si-naju 734 górników, którzy odkryli nowe pokłady miedzi i turkusów; w Abydos i Memfis powiększył świątynie, wystawione przez poprzedników; w Sarbut-el Ohadem przebił skały. Koroną wszakże wszystkich prac są w okolicy Fajumu: labirynt i jezioro, nazwane jeziorem Merysa, przez pomyłkę Herodota, który wziął wyraz egipski „meri”=i:król, za imię własne faraona. O kon-strukcyi jeziora zamyślał już Amen-em-ha I; sypali groble wzdłuż zachodniego brzegu Kilu już Usurt-sen I i III, celem uregulowania wylewów Nilu, od czego zależała urodzajność egipskiej ziemi. A. dzieło to ukończył. Przez lat kilkanaście hydrografowie znaczyli na słupach, przy drugiej katarakcie, wysokość poziomu wód nilowych. Znaki powyższe, widoczne po dziś dzień, wskazują, że ówczesny poziom Nilu wznosił się o 10 metrów wyżej, aniżeli obecnie. Wykonawszy niwela-eyę, kierownicy robót pracą kilku tysięcy ludzi urządzili jezioro, połączone z rozległym systema-tem kanałów. "W latach zbyt obfitego wylewu można było odprowadzić znaczną ilość wody, aby w latach suszy starczyło na irygacyę pól. Dumnym zapewne był A. z tego dzieła, bo kazał wśród jeziora wystawić piramidę i w niej złożyć zwłoki swoje. Labiryntem (po egipsku Lape-ro-hunt, co znaczy: „świątynia u wrót Fajum”) nazwali podróżnicy greccy wielki pałac, a raczej świątynię w Sebek, którą ukończyli dopiero jego następcy. Zwaliska tego gmachu widzieć można jeszcze dzisiaj nieopodal wsi Illahun i Hovara. Pod koniec 42-letniego panowania, A. zamianował syna swojego, Amen-em-ha IV, regentem państwa. Egipcyanie umieścili jego wizerunki w świątyniach. Muzeum berlińskie posiada piękny posąg tego faraona.

jako to: A. I, syn Amesa 1 i królowej Nofrit-ari, drugi z kolei faraon tej dynastyi, panował według rachuby Lepsiusa w XVII wieku przed nar. Chr. (około 1650 r.), z początku pod opieką matki, ponieważ na wielu pomnikach są wizerunki ich obojga, jak składają ofiary bogom. Doszedłszy do pełnoletności, przedsięwziął wyprawę do Etyopii, która wyłamała się była oddawna z pod władzy egipskiej, i wśród rabunków a mordów doszedł aż do Napata; świadczy o tern przechowywana obecnie w muzeum turyńslciem deszczulka drewniana z napisami. Tymczasem koczujący libijczykowie wtargnęli na Deltę, więc faraon pośpieszył z powrotem. Wodzowie jego (Ames, syn Abana i Ames syn Pen-necheba) z flotą i siłą lądową uderzyli i rychło wyparli najezdników, za co otrzymali w nagrodę złote łańcuchy. Resztę swego 30-let-niego panowania A. I. spędził w pokoju, ozdabiając podupadłą za czasów niewoli stolicę; powiększył mianowicie świątynię Ammona i rozpoczął budowę świątyni pogrzebowej dla siebie. Budowle jego znajdują się w Silsilis i w Ombos. W muzeach przechowują się liczne jego posągi, a najwdzięczniejszy jest w Bulak w Kairze. W grobowcach, odkrytych pod Drah-abul-nega, znaleziono jego mumię, długości 1 m. 69, upowitą we wstęgi z różowo-oranżowego muślinu, obsypaną kwiatami i zawartą w trzech sarkofagach; na twarz włożoną była maska malowana, z rysami łagodnemi i miłym uśmiechem. Mumia żony jego Aah-hotep, długości 1 m. 56, leżała w ogromnym sarkofagu na 4 metry długim, w peruce, ale bez maski.

Amenofis II, syn sławnego Tutmesa III, i królowej Hatasu, panował lat i 0, według Lepsiusa: 1565—1555 przed nar. Chr. Zbuntowały się wAzyi podbite ludy; żeby je poskromić, A. II wyruszył do Mezopotamii; przeprawiwszy się przez Eufrates, schwytał własną ręką 18 jeńców i 26 koni; spędził tu zimę; w roku następnym wkroczył do Niniwy, gdzie „wszyscy mieszkańcy, mężczyźni i kobiety, Stalina murach, uwielbiając majestat jego”. W 3-m roku panowania wrócił do Egiptu, wiodąc w pochodzie tryumfalnym 7-u królów, pojmanych w Ta-chis. Z tych 6-ciu powiesić kazał w stolicy swojej Tebach, 7-go zaś w Napata, aby „okązać etyo-pom zwycięstwa króla, który pobił tak murzynów, jak azyatów i stał się panem wszystkich krajów ziemi, jakie oświeca słońce w swym biegu”. Potem, używając pokoju, budował świątynie w okolicach Teb, w Memfisie, w Silsilis, na wyspie Elefantynie z dwoma obeliskami iw kilku miastach Nubii. Przechowały się jego posągi, pierścienie, wazy, amulety i jeden papirus z 5-go roku jego panowania. Jest to ostatnia ze znanych nam dat. Zona jego zwała się Ramerit; z synów jeden, Cha-muat, był mianowany księciem Etyopii, drugi, Tutmes IV, zasiadł na tronie egipskim.

Amenofis III, najstarszy z sześcciu synów Tutmesa IV-go i królowej Maut-em-ua, zawiadamia nas w napisie, że młodość swoję spędził w pałacu Luksorskim pod dozorem guwernerów, którzy się zwali: Hak-er-heh i Hak-reszu. Dranice państwa jego rozciągały się na

południu do Karu (kraju Gatlasów). a na północy do Naharyny (Mezopotamii). Musiał przedsiębrać wyprawę do Azyi dla stłumienia rokoszu, potem w 5-m roku do Nubii, żeby ogniem i mieczem skarcić plemiona oporne w okolicach Ele-fantyny; posunął się aż po za m. Semnek. Tu na słupie wyrył opis zwycięstw swoich, chlubiąc

chrześciańskiej. Oprócz ośmiu kolosów, mieszczą cych się między kolumnami, należały do niej dwa sławne kolosy Memnona, które wydawały śpiewne tony o wschodzie i zachodzie słońca. Przestrzeń, zajęta pod świątynię, wynosi 500 metrów □. V. Loret dowodzi w sposób przekonywający, że tę właśnie świątynię'nazywał Diodor Sycylijski „gro-

T.K.

się, że przyprowadził 740 jeńców i że uciął 312 bem Ozymandyasza”. rąk w bitwie. Był też myśliwym zagorzałym, Amenomania v. Amenomonomania (łac. zabił bowiem 102 lwy. Budował świątynie dla amoenns~przyjemny, i mania = obłęd), nazwa ojca, dla matki, dla siebie i dla wszystkich bogów choroby umysłowej, odznaczająca się obłędem nie-w Bubastis, Athribis, Tell-el-Jahudi, Heliopolis, zwykłej wesołości, uprzejmości, grzeczności w wy-Memfis, El-Hauarteh, Tentiris i t. d. Najznako- rażeniach, obejściu i postępowaniu ze wszystkimi, mitszą była świątynia Luksoru w Tebach z długą przechodzącej granice prawidłowego stanu urny-na kilka wiorst aleją baranów, rzeźbionych z kamie- słowego (Ejquirol), w przeciwieństwie do manii nia. Długo też panował: najmniej 36 lat, według z charakterem smutnym, ponurym, skrytym. Lepsiusa 1524—1488 przed nar. Obr. Pojął za Amenorea (z grec, a priv., men ^ miesiąc, żonę młodziuchną Tii z rodu nietytułowanego, r h e odpłynąć) oznacza stan chorobny u niewia-podobno z m. Abydos; zbudował świątynię dla sty, niedostatku prawidłowych czyszczeń miesięcz-„swej ukochanej małżonki”. Powiła mu trzy córki nych, w porze wieku, w której one pojawiać i trzech synów, z których dwaj panowali, a trzeci się winny, (wyłączając czas brzemienności i kar-był najwyższym kapłanem w Memfisie. Istnieje mienia dziecka, w którym brak peryodu jest pra-dużo pamiątek i napisów po A. III, grobowiec widłemk Brak czyszczeń miesięcznych bywa na-jego i laska, obwinięta spiralnie złotą wstęgą.    stępstwem: a) zmiany ogólnej ustroju, np. w ble-

Amenofis IV, syn poprzedniego i Tii, zu- dnicy, gruźlicy i t. p.; b) zmiany miejscowej chwały reformator religijny, prześladowca boga w narządzie płciowym, ze strony macicy, jajni-Ammona. To imię święte kazał zeskrobywaó ków i t. p.; c) wrodzonym, z powodu wadliwego we wszystkich napisach, zmienił nawet własne rozwoju organów płciowych. W pierwszych dwóch imię na Chu-n-aten, bo nakazywał cześć tylko wypadkach A. bywa czasową i może być wyle-dla nowego boga Atena (— tarcza słoneczna), czoną; wrodzona A. jest najczęściej niewyleczal-Opuścił nawet Teby i zbudował sobie nową ną. Czasem powstrzymuje się odpływ miesięczny stolicę Ра-Aten    mieszkanie Atena) koło z powodu krwotoków z innych organów, np. płuc,

li

ША

mm

(fg) H

ul

.8

öjl

Fig. 281. Sąd pośmiertny чг Amen*este.

się odpływ w porze samych czyszczeń nagle, w następstwie przestrachu, gwałtownych wzruszeń psychicznych, zaziębienia, co częstokroć spro wadza ważne choroby w całym organizmie.

Ameutes (po egipsku A m e n t i=kraina ukryta lub kraina zachodu), w mitologii egipeyan nazwa państwa umarłych. Cmentarz egipski który najprawdopodobniej stał się podstawą tej wiary w A., znajdował się na zachód od Memfi-su. Dusze zmarłych, które wedle pojęć egipeyan wychodziły z ciała przez usta w postaci ptaków, wstępowały do A. w towarzystwie Anubisa

Tell-el-Amarna, zwaną po grecku Psinaula albo żołądka, hemoroidów; niekiedy znowu zatrzymuje Alabastron. Może pobudką do takich nowatorstw była chęć obalenia zbyt wielkich wpływów i powagi kapłanów Ammona. Przypuszczano, że A. IV powziął odszczepień-cze pomysły od matki cu-dzodziemki, może żydówki, że chciał wprowadzić kult obcego boga, może Jehowy; lecz obecnie znalazły się dowody, że Tii była rodowitą egipcyanką. Kapłani jednak pomścili się na faraonie po śmierci jego: wyrzucili mumię z grobu i pozacierali imię jego w napisach. Lep-sius: „Königsbuch der alten Aegypter“ Berlin, 1858. Brugsck: „Geschichte Aegyptens untei' den Pharaonen“. Wiedemann:

zum

„Gesch. der XVII ägyptischen Dynastie bis____

Dr. Ł .

Tode Tutmes UI.” Victor Loret: „Etude sur les monuments du règne d’Amen-hotep III“. U. Boudant: „Deux jours de fouilles a Tell-al-Amarna”,

T. K.

(Mémoires publiés par les membres de la mission archéol. franc, au Caire, fase. 1.).

Amenofium (Amenophium) nazywa się świątynia Amenofisa III w Tebach egipskich, na lewym brzegu Nilu, istniejąca dziś w szczątkach, zrujno-w< ło ją bowiem trzęsienie ziemi na początku ery

o zachodzie słońca. Przed bramą A. siedział I do ujść Amazonki i Rio Para, dopóki prądy ró-stróż z otwartą paszczą i połykał je (symbol zie- , wnikowe nie zmusiły ich do zawrócenia na półuoco-mi, pochłaniającej trupa). Stamtąd przechodziła zachód, prawdopodobnie pod 4° lub 6° szer. płd., dusza do sali podwójnej sprawiedliwości: nagra- znikła bowiem na widnokręgu gwiazda polarna dzającej i karzącej, a następnie w towarzystwie i ukazał się krzyż południowy. Przybijali na-Prawdy i Sprawiedliwości (z piórami strusiemu) stępnie do wyspy Trinidad, wysiadali na wyspie stawiona była przed sąd Ozyrysa, zasiadającego Margarita, opłynęli brzeg Wenezueli; tu A. V. obli-na tronie z berłem i biczem w ręku (symbolami czył oddalenie od Kadyksu (o 82¹/₂°, a więc władzy); obok niego stróżem jest lew, a sę- z grubą pomyłką) na podstawie odległości księ-dziowie w liczbie 42-ch są przeznaczeni do są- życa od Marsa. Od zatoki Maracaybo Hojeda dzenia tyluż grzechów śmiertelnych. Po przesłuchaniu duszy, Horus z głową jastrzębia kładł na jednę szalę wagi serce, Anubis z głową szakala—na drugą pióro strusie, jako znak sprawiedliwości. Rezultat takiego ważenia i ostateczną decyzyę Ozyrysa’zapisywał Totus z głową ibi-sa. Dusza, skazana na karę, musiała wstępować do ciał zwierzęcych dla odbycia długoletniej wędrówki, zaś dusza usprawiedliwiona otrzymywała pióro prawdy i, po obmyciu się wodą żywota, wprowadzaną była na łąkę boga słońca Rha, gdzie, policzona w poczet błogosławionych, pędziła bło- • gie, ale pracowite życie—orała nawet rolę pługiem w parę wołów zaprzężonym. Wogóle całe pojęcie o A. jest tylko odbiciem urządzeń spo-( lecznych Egiptu i trybu życia na ziemi. W grobowcach i sarkofagach znajdujemy często obiazy sądu pośmiertnego nad duszą i pobytu w państwie A.

-- i

,ââ

ftVvjLs

ь'Щ

ПЙ

•i

ШщШуш Шг/УШ.

Гр

Amentia ob. Dementia.

щч

Fig. 283. Amerigo Vespucci.

Amerbach Jan (* 1444 — f 1514), uczony drukarz bazylejski, był jednym z pierwszych, któ- i rzy wprowadzili w użycie czcionki łacińskie. Z jego drukarni, założonej między r. 1475—80, wyszły między innemi dzieła św. Ambrożego (1492) i po raz pierwszy tłoczone dzieła św. Augustyna (1506).

Amerighi Michelangelo ob. Caravaggio

Amerigo Vespucci (cz. Wespuczy), żeglarz dostał się do zajętej przez Kolumba Espanioli uczony i pisarz, (* 9 marca 1451 we Florencyi— (Haiti), miał tu zatargi z sędzią Roldanem, pły-j* 22 lutego 1512 w Sewilli), syn Ser Anastagia nąj dalej na północ, podobno o 200 léguas (mil i Elżbiety z Minich, należał do jednej z 35 ro- kastylskich), i wrócił w czerwcu 1500 r. do Ka-dzin rycerskich, ozdobionych złotemi ostrogami, dyksu z niewielką zdobyczą w złocie, perłach a zaszczycanych od XIII wieku wysokimi urzę- i niewolnikach, ponieważ ze sprzedaży przypadło darni we Florencyi i Neapolu. Naukę pobierał na każdego z uczestników wyprawy zaledwie po wraz z Piotrem Soderinim, późniejszym gonfalo- ]₀ dukatów. Podróż tę opisał A. V. w liście do nierem rzeczypospolitej florenckiej, u swego zac- Lorenza di Pierfrancesco dei Medici z d. 18 lipnego stryja, księdza Giorgio Antonio, lecz inne- ca 1500 r. Tymczasem (d. 21 kwietnia 1500 r.) mu zapewne nauczycielowi zawdzięczał swe wia- odkrytą została Brazylia przez portugalczyka Ca-domości z geografii matematycznej, oraz umiejęt- brała; król Emanuel W-ki zajął się zaraz wy-ność obchodzenia się z narzędziami astronomicz- słaniem nowej w tę stronę wyprawy; A. V. za nemi, którą posiadał w stopniu wyższym, niż pośrednictwem florentyńczyka (diuliano di Barto-Krzysztof Kolumb. Niepomyślne okoliczności — lomeo przeniósł się do marynarki portugalskiej może straty handlowe, poniesione przez braci — i wypłynął d. 13 maja 1501 z Lizbony na eska-zmusiły go do szukania losu w Hiszpanii. Spo- drze, złożonej z trzech okrętów, niewiadomo pod tykamy go w r. 149 w Kadyksie, w służbie u fir- czyjem dowództwem. W ciągu 16 miesięcy opły-my handlowej ziomka Donato Nicolini. Gdy od- nęli wschodni brzeg Ameryki południowej, od krycie Kolumba wywołało w Kastylii popęd do przylądka Sw. Rocha aż do okolic La Platy (32° wypraw morskich, A. V. wziął udział w wyprą- szer. płd.), a może i do Patagonii, jeśli się A. V. wie Hojedy, który na dwóch karawelach, o 57 lu- nie myli, że eskadra dosięgła 52° szer. płd. W r. dziach załogi, w 1499 popłynął z Kadyksu do „In- 1503 d. 10 czerwca puścił się A. V. w trzecią dyj” t. j. do Ameryki. Południowo-wschodni pa- podróż, jako kapitan jednego z 6-ciu okrętów, sat skierował ich ku wybrzeżom Guyany, skąd składających eskadrę Gonęalo Coelho; celem pf»suwając się ku południowi, dostali się żeglarze | wyprawy była Malakka, ale skutkiem rozmaitych

przygód dwa okręty znalazły się w zatoce Wszyst- w Sewilli; opuścił służbę portug alską dla niezna-kich Świętych na brazylijskiem pobrzeżu. Znowu tedy A. V. krążył po amerykańskich wodach; pod 18° szer. phi. założono małą forteczkę, w której pozostało 24 ludzi, i w czerwcu 1504 r. rozproszone przez burzę okręty wróciły do Lizbony. Wkrótce potem, w końcu r. 1504, lub na początku 1505, na żądanie Ferdynanda Katolickiego A. V. opisał swoje podróże i kopię tego opisu przesłał towarzyszowi swemu z lat dziecinnych, Piotrowi So-derini, wówczas gonfalonierowi Florencyi. Jest to sławne dzieło, które ukazało się w druku d. 7 maja 1507 r. p. t. „Quator Navigationes” (Czte-

nych powodów, ożenił się z wdową Maryą Ca.rezo, otrzymał pod datą 24 kwietnia t. r. obywatelstwo hiszpańskie, poznał się z Kolumbem i pozyskał jego sympatyę; zajmował się ekwipowaniem trzech okrętów na wyprawę, która jednak nie doszła do skutku. W r. 1508 л. V. mianowany został starszym sternikiem (piloto mayor) z bardzo znaczną pensyą, 200 dukatów rocznie; na tym urzędzie miał on egzaminować sterników, o ile umieją używać kwadranta i astrolabii; nadto obowiązany był oznaczać wszystkie nowe odkrycia na mapie królewskiej (padron real). Na tern sta-

Czyta się:

De vuestra reverendissima sińo-ria humi/lmente beso las manos Amerri un VfiffWHGci piloto mat, or.

Fig:. 283. Facsimile podpisu America Vespucci na Шс!е do kardynała arcybiskupa Toledadsktego Ilmeaeza, datowanym z Sewilli d. 9 grudnia 1&08 r.

nowisku umarł,,nie mając jeszcze właściwego pojęcia o Nowym Swiecie, ponieważ w następnym dopiero 1513 r. nastąpiło odkryj ie Oceanu Wschodniego, które usunęło błąd Kolumba, jakoby In-dye jego były częścią Azyi. Peschel: „Historya wielkich odkryć geograficznych w XV i XVJ w.“ przekład polski, 1879. Lwów.—Varnhagen: „Vespucci, son caractère, ses écrits, sa vie et ses navigations.“ Lima.—D’Avezac: „Les voyages d’A. au compfe d’Espagne.“ Paris 1858.

Amerling Fryderyk, malarz portrecista (* 1803 w Wiedniu — *j* 1887 tamże), kształcił się najprzód w Akademii malarstwa w Pradze (1824), później w Wiedniu pod kierunkiem Redlą, następnie w Londynie pod kierunkiem słynnego portrecisty Th. Lawrence i w Paryżu w pracowni H. Verneta. Podróżował też po Włoszech, a od 1844 osiadł na stałe w Wiedniu, gdzie prżez długi czas był bardzo wziętym wśród tamtejszego highlifu portrecistą. W kompozycyach swoich przedstawia on kierunek idealno-sentymentalny („Dido opuszczona przez Eneasza“, , 1828, „Mojżesz na puszczy,“ „Rebeka“, „Ofelia“); tenże odcień idealny a poniekąd i teatralny odznacza portrety jego. Z nich najsławniejsze: portret cesarza Franciszka I, przeznaczony do pałacu w Laksenburgu (1838), portret burmistrza wiedeńskiego v. Seiller, ks. Wmdischgratz, Grill-parzera, oraz kilka własnych portretów artysty (w Uffiziach we Florencyi, w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu). A. uprawiał i malarstwo rodzajowe, ale także w ramach malarstwa portretowego lub typów („Dziewica z lutnią,“ „Mały rybak,“ „Młody chorwat“). A. odznaczał się wyrobioną techniką i łagodnym kolorytem. Zdobycze na polu kolorystyki angielskiej starał śię A. rozpowszechnić wśród niemców. Por. „Kunst-

T. к.

ry podróże morskie) i taką budziło w czytelnikach ciekawość, że w tymże roku, we wrześniu, odbitem zostało wydanie drugie, a w 1509 trzecie. Jakim sposobem z trzech powyżej wyliczonych podróży zrobiło się cztery, trudno odgadnąć. Zachodzi mianowicie wątpliwość co do wyprawy na okrętach hiszpańskich, w liście bowiem z d. 18 lipca 1500 r. do Pierfrancesca dei Medici była mowa o jednej, a w książce mówi się o dwu podróżach hiszpańskich. Należałoby przypuścić, że przed wyprawą Hojedy A. V. podróżował w 1497, lub w 1498 r., ale są ślady, że w tym czasie przebywał ciągle w Sewilli. Może błąd chronologiczny popełniony był przez tłóma-cza, albo przez wydawcę. Twierdzi przytem A. V., że odkrył ląd południowy Nowego Świata na rok przed trzecią wyprawą Kolumba. W ydawca pierwszej edycyi, profesor szkoły St. Dié w Lotaryngii, Waldseemüller, nazywający się po łacinie By-lacomylus, pierwszy zaproponował, aby „czwartą część świata” nazwano lądem Ameriga, ponieważ przez niego został odkryty (oh. Ameryka, Dzieje); takiej nazwy używał też wiedeńczyk Vadia-nus w listach, dodanych do Pomponiusza Meli (1514—1518), a potem kosmograf norymberski,

Schoner, na globusie z r. 1520 i Rienzi Yellini z Camerino na mapie, załączonej do edycyi Soli-nusa 1522; zresztą nazwa „America provincia” i „America vel Brasilia,“ stosuje się tu jedynie do Brazylii; rozszerzenie na całą część świata nastąpiło ku końcowi XVI wieku i utrwaliło się przez atlas Orteliusa. Obecnie, od czasu ukazania się książki Thomas’a Belt'a („The naturalist in Nicaragua“ London, 1873), mnożą się dowodzenia, jakoby wyraz „Ameryka“ pochodził z języka indyan A-ki Centr. Wracając do życiorysu sławnego żeglarza, widzimy gó na początku 1505 r.

117

Kneyklopedya Powszechna iluilr.

blatt“ wydawany w Stutgardzie, z lat 1834 Ameryka. I. Położenie i granice. Między dwo-i 42-go.    s,s- ma największemi oceanami, Atlantyckim na wscho-

Amerling Karol Sławo mil (* 18 września dzie i Spokojnym na zachodzie, położona Ame-1807—-f- 2 listopada 1884), pedagog i filozof cze- ryka, wkracza północnym krańcem w sferę nioski, urodził się w Klatowach, stąd przybierał rza Lodowatego, południowym zaś omal nie do-niekiedy pseudonim Strnad Klatovsky. Będąc sięga polarnego koła. Podczas gdy te ostatnie na wydziale filozoficznym w Wiedniu, pragnął po- granice, jako sięgające okolic niegościnnych, ma-święcić się stanowi duchownemu, ale okoliczno- ją przeważnie ujemne znaczenie, dwie natomiast ści żywota popchnęły go do studyowania medy- pierwsze stanowią najlepszy łącznik z dwiema cyny, nauk przyrodniczych i filozofii. W latach częściami świata na wschodzie: Europą i Afryką, 1833 — 37, jako asystent prof. uniw. praskiego, i dwiema na zachodzie: Azyą i Australią. Atlan-

J. S. Pressla, wystąpił na polu literackiem, a nad- tyk, zwężając się w dwóch miejscach: NewFound-to oddziaływał na młodych towarzyszów swoich land — Irlandya, oraz Brazylia — Senegambia, t. zw. „stalców“, pobudzając ich do prac nauko- przedstawia połączenie daleko krótsze i o wiele wych i literackich i do jawnego używania zanied- ważniejsze z Europą, aniżeli ocean Spokojny, któ-banego języka czeskiego w życiu publicznem i to- ry wprawdzie zwęża się do mil dziesięciu między warzyskiem. Potem A. podróżował czas jakiś, Azyą i Ameryką w cieśninie Berynga, t. j. wnaj-a powróciwszy do Pragi, zajął się praktyką le- niegościnniejszej okolicy, ale za to w środkowych, karską, starając się przytem oddziaływać na roz- t. j. najbardziej ożywionych miejscowościach Ame-budzenie mas ludności. W tym celu założył sto- ryki, Azyi i Australii, rozszerza się najbardziej warzyszenie rzemieślnicze p. n. „Towarzystwo cno- i przedstawia najdłuższe na ziemi dystanse dla tliwych,“ i w niem prowadził wykłady popular- podróży morskich. Nadto Atlantyk, wrzynając ne. Od r. 1839 krzątał się około założenia wiel- się kilkakrotnie w ląd Ameryki głębokiemi i ob-kiego zakładu wychowawczego w duchu narodo- szernemi zatokami, jak Hudsońska i Meksykań-wym, pod nazwą szkoły podaniowej staroczeskiej, ska, korzystniej rzeźbi wybrzeża licznemi półwy-„Budecz.“ Szkoła ta nie miała powodzenia i osta- spami i zdobi je grupami wysp, aniżeli ocean tecznie upadła w r. 1848, kiedy A-а mianowa- Spokojny, który monotonną linią przebiega wzdłuż no dyrektorem pierwszej c. kr. wzorowej szkoły brzegów. Wreszcie Atlantyk prowadzi wprost do głównej, czyli ludowej, w Pradze, przetworzonej kolonizującej A-kę Europy, z którą łączą ją nad-potem na szkołę nauczycieli ludowych, zwaną to najżywotniejsze stosunki handlowe, przemysło-także „Budecz.“ A. wykładał w niej i w ró- we, społeczne, polityczne i cywilizacyjne, gdy tym-żnych innych zakładach fizyologię, psychologię, czasem ocean Spokojny oblewa na dalekim za-antropologię i pedagogikę, małżonka zaś jego chodzie ziemie ludów obcych cywilizacyą. prowadziła założoną przezeń szkołę żeńską. Dzia- W przeciwieństwie do lądu starego, który łalność nauczycielska A-а skończyła się w roku rozciąga się w kierunku wschodnio-zachodnim, 1868, gdy z powodów politycznych zniewolono go j A. przybiera kształt wydłużony w kierunku pół-do podania się do emerytury. Przejęty pragnie- nocno-południowym. Odrzucając wyspy na pół-niem poprawy szkół czeskich, przedstawił r. 1848 nocy i południu, przebiega ląd stały przez 1260, wydziałowi krajowemu projekt szkolnictwa ludo- szerokości, t. j. od leżącego pod 54° sz. pd. przy-wego, nader szeroko pojęty i kładący szczegół- lądka Broward do przylądka Murchison, kończą-nięjszy nacisk na harmonijne wykształcenie, pra- cego półwysep Boothia felix, pod 72° sz. pn. ce ręczne i uzupełnienie braków wychowania do- Uwzględniając jednak wyspy, długość A. z pół-mowego. Po r. 1868 A. zajął się studyami eko- nocy na południe dosięgnie 139°, t. j. od koń-nomicznemi i badaniami przyrody kraju czeskie- czącego archipelag Ziemi ognistej przylądka Horn, go i w r. 1869 założył „Towarzystwo fizyokratycz- pod 56° sz. pd., aż do 83° sz. pn., t. j. do naj-ne czeskie.“ W r. 1871 został dyrektorem i le- północniejszego krańca znanych dotąd wysp po-karzem założonego z jego podniety zakładu idyo- larnych. Odległości te, zamienione na kilometry, tów i na tern stanowisku pozostawał aż do śmier- oznaczą nam długość lądu stałego na 14,000 km. ci. Za swe zasługi naukowe A. został miano- (1,890 mil), a długość całej części świata, łącznie wany członkiem honorowym kilku miast czeskich, z wyspami, na 15,500 km. (2,085 mil). Co się Zapalony zwolennik wzajemności słowiańskiej, tyczy rozciągłości A-ki w kierunku wschodnio-utrzymywał stosunki z wielu znakomitościami sło- zachodnim, to ląd stały zajmuje 133°, a miano-wiańskiemi. Liczne dzieła czeskie A-а mają za wicie: od najbardziej na zachód wysuniętego przy-zadanie popularyzowanie nauk przyrodniczych; lądka Pr. of Wales (Księcia Walii) w cieśninie Be-brak w nich należytej jasności i widać walkę ryngskiej, pod 168° dł. zd. (Greenwich), do naj-z niedostateczną naonczas terminologią czeską, bardziej na wschód położonego przylądka Bran-A. pisał także po niemiecku; z niemieckich dzieł co w Brazylii, pod 34° 45' dł. zd. Jeśli jednak jego ciekawsze: „Der Gott des Christenthums ais i Grenlandyę mieć będziemy na uwadze, naten-Gegenstand strengwissenscbaftlicher Forschung“ czas punkt najbardziej wschodni znajdzie się pod (1880) oraz „Die zwölfjährigen Beobachtungen 17° dł. zd. i tym sposobem A. w kierunku wscho-in der Prager Idiotenanstalt“ (1883 roku). Zy- dnio-zachodnim przebiegnie 151°. Największa jej oiorys Amerlinga pomieściło czasopismo „Osve- szerokość między przylądkiem Księcia Walii i przy-ta.“    ®- 0r lądkiem Charles na Labradorze wynosi przeszło

6,000 km., odległość zaś między przylądkiem Branco i Parina (na zacbodniem wybrzeżu Peru) wynosi 5,2o0 km. Między 8° i 30° sz. pn. wcisnął się ocean Atlantycki głęboko w ląd stały, tworząc obszerne morze śródziemne, większe od europejsko-afrykańskiego (83,290 i 52,400 mil □) i zwężając A-kę w przesmyku Tehuantepec do 30 mil, w przesmyku Honduras do 35, a w Pa-namskim do 9 mil. Ta okoliczność dała powód do podziału Nowego Świata na dwie, zazwyczaj oddzielnie rozważane części, znane pod nazwą A. północnej i południowej. Podział ten zresztą znajduje dalsze swe uzasadnienie w odmiennych właściwościach świata roślinnego i zwierzęcego, a poniekąd i w budowie geologicznej obu części. Now-szemi czasy spotkać się można -coraz częściej z podziałem na trzy części, t. j. A. środkową, obejmującą wyspy środkowo-amerykańskie z częścią lądu stałego między 10° — 30° sz. pn., A. północną, leżącą na północ, i A. południową, leżącą na południe od środkowej. Niektórzy geografowie tworzą nawet czwartą część z wysp i lą dów podbiegunowych północnych, dając jej nazwę A. arktycznej.

II. Układ poziomy i linia wybrzeża. W najogólniejszym zarysie ląd A-ki przedstawia nam kształt dwóch figur geometrycznych: trapezu i trójkąta, połączonych z sobą za pomocą ukośnego, nieforemnego płata, zwężającego się i rozszerzającego naprzemian. Trapez A. północnej, w dłuższym swym, ku morzu Lodowatemu zwróconym boku, wykrojonym jest przez sercowatą odnogę Hudsońską, która wytworzyła tym sposobem po obu swycfi stronach dwa półwyspy: wschodni, większy—Labrador i zachodni, wyskakujący ostro po za krawędź trapezu—Boothia felix. Przeciwległy krótszy bok południowy posiada na swych końcach po jednym przyczepionym półwyspie: Floryda i Kalifornia; bok zachodni w północnym kącie przedłużył się półwyspem Alaska i dalszym jego ciągiem, wyspami Aleuckiemi, wschodni zaś wyrzeźbiony lejkowatem uściem rz. Sw.Wawrzyńca, wypuszcza z siebie, jakby gałązkę, półwysep Nowej Szkocyi. Trójkąt A. południowej wysunięty jest bardziej ku wschodowi, aniżeli trapez północnej, i w swym zarysie nie przedstawia już takiego, jak tamten, bogactwa w rozwoju linii wybrzeża. Trójkąt ten jest prawie prostokątny, wierzchołkiem kąta prostego zwrócony ku wschodowi, przeciwprostokątną zaś, lekko wygiętą, ku oceanowi Spokojnemu. W ramionach kąta prostego, prócz' drobnych zatok, niema głębszych wcięć oceanu i dlatego budowTa A. południowej prostszą jest i jednostajniejszą od północnej. Na zetknięciu się północnego ramienia z przeciwprostokątną rozpoczyna się ogniwo, spajające z sobą obie A-ki. Ogniwo to, zrazu nieśmiałe w przesmyku Panamskim, rozszerza się stopniowo i zwęża następnie, powtarzając tę czynność dwa razy i biegnąc w kierunku północno-zachodnim ku półwyspowi Kalifornii, gdzie dosięga największej szerokości przy spotkaniu się z potudniowyin bokiem trapezu. Ponieważ zachodni bok ogniwa biegnie linią mniej więcej jednostajną, przeto skutki kolejnego zwężania się i rozszerzania przejawić się musiały na wybrzeżu wschodniem, gdzie powstały półwyspy: Nicaragua, Yucatan i odnogi: Honduras, Meksykańska.

Celem bliższego poznania wybrzeży, rozpoczynamy wędrówkę wzdłuż całego lądu, biorąc za punkt wyjścia przesmyk Panamski i kierując się ku brzegom A. południowej. Na wstępie wita nas trójkątna zatoka Daryeńska, od której brzeg w kierunku północno-wschodnim ciągnie się aż do przylądka Gallinas, stanowiącego zakończenie ramienia gór Ś. Marty. Poza przylądkiem otwiera się zatoka Venezueli, która za pomocą wąskiego kanału łączy się ze śródlądowem jeziorem Maracaibo. Odtąd brzeg, przeważnie stromy, miejscami błotnisty, zwraca się ku wschodowi i biegnie w towarzystwie wysp, zwanych „pod wiatrem” (Curaçao), aż do wyspy Trinidad, z którą tworzy zaciszną zatokę Paria. Wyspa Trinidad, jak z jednej strony jest ostatnim wyrazem wysp Małych Antylskich, tak z drugiej stanowi granicę między wodami morza Karybskiego, po którem żeglowaliśmy dotąd, a wodami Atlantyku, na który wypływamy z zatoki Paria przez „Wężowe wrota”. Wybrzeże biegnie tu stale w kierunku południowo-wschodnim i rozpoczyna się obszerną deltą rz. Orinoco. Uścia licznych rzek, najczęściej zamulone, brzegi płaskie i niezdrowe, prąd morski (północno-zachodni), przeciwny naszej żegludze, towarzyszą nam bez przerwy aż do dwóch obszernych zatok, które połączone systematy rzeczne Amazonki i Tocantins utworzyły. Między niemi rozsiadła się częścią skalista, częścią błotnista wyspa Marajo (nie delta!). W dalszym ciągu wybrzeże dosięga przylądka S. Rocha,, a po nim najwschodniejszego w А-ce przylądka Branco, od którego począwszy, zwraca się, niemal pod kątem prostym, ku południo-zachodowi i biegnie stale w tym kierunku aż do cieśniny Magiellana. Na południe od uścia rz. S. Francisco otwiera się zatoka Wszystkich Świętych (Todos os Santos v. Bahia), a pod samym prawie zwrotnikiem Koziorożca—zatoka Rio-de-Janeiro; obie, choć niewielkie, stanowią jednak najpiękniejsze i jedne z najlepszych przystani morskich na świecie. Odtąd powoli brzeg z górzystego i skalistego staje się płaskim, monotonnym, ubranym w liczne jeziora nadbrzeżne, czyli laguny (między któremi największe „dos Patos”) i wreszcie doprowadza do szeregu półkolistych, charakterystycznych zatok, które rozpoczyna zatoka uścia rz. La Platy. Zatoka ta nie jest bynajmniej, jak mniemano dawniej, rozszerzonem uściem rzecznem, nakształt uścia Elby lub Sewernu, lecz wynika z konfigu-racyi pierwotnej samego lądu. Świadczą o tern również półkoliste i kształtem tamtą przypominające zatoki S. Matias, Jörge, które żadnych rzek nie przyjmują. Charakter wybrzeża tego wogóle pustynny, prawie bezdrzewny i bezludny, ciągnie się bez przerwy aż do krętej, stromej i skalistej cieśniny Magiellana, która, oddzieliwszy ląd stały od archipelagu Ziemi Ognistej, wyprowadza po-

wu w

dróżnika na wody oceanu Spokojnego. Zaraz na wstępie brzeg zwraca się gwałtownie ku północy w towarzystwie skalistego labiryntu wysp zachodniej Patagonii, będących, jak się zdaje, niczem więcej, jak reszty zatopionych zboczy nadbrzeżnych południowych Andów, których mniej lub więcej wyniosłe stoki będą już stale nam towarzyszyć na długiej przestrzeni. Zatok i półwyspów nie posiada prawie wcale zachodni bokA-ki południowej, choć z drugiej strony nie brak mu miejscowości, dogodnych do wylądowania. Od 20° sz. pd. aż do przesmyku Panamskiego bok ten wygina się linią łukowatą, której strona wypukła zwrócona jest ku oceanowi Wielkiemu, i na tej przestrzeni wyróżnia się pośrodku zatoka Guayaquil, usiana wyspami, oraz przylądek Parina, a na północy zatoka Panamska, rozpoczynająca już wybrzeże A. środkowej.

leżąca grupa wysepek dzieli ją na dwie części, a w samym jej końcu północnym uście rzeki Colorado lejkowato ją przedłuża. Wybrzeże Kalifornijskie, z dröhnend, tu i owdzie rozrzuconemi wysepkami i niewielkiemi zatokami, jest wogóle mało dostępne, choć miejscami, zwłaszcza na północy, bardzo malownicze i zdrowe. Głęboka i dla przystani nader dogodna zatoka S. Francisco jest tu na przestrzeni kilku tysięcy kilometrów najważniejszą dla stanowiska okrętów miejscowością, co w połączeniu z koleją żelazną Pacyfiku zapewniło miastu S. Francisco pierwszorzędne znaczenie nad oceanem Spokojnym. Od przylądka Mendocino skaliste wybrzeże biegnie jednostajnie ku północy, urozmaicone jedynie uściem Oregonu, poczem pod 49° sz. pn. zwraca się zno-kierunku zasadniczym. Jednocześnie z tym zwrotem następuje zmiana rzeźby wybrzeża. Znaj.

: v= V -- ■ ■■    -    ■ .

. - : ■ :

ЩШ^&Ш 1/ЩШ|

'    * "ïéèÆ

.Äs

tr;

ряШ

I ûV

■■■' к ;Д||еЖ

* ш

fs

'■**-. т    цм

.........

Зжь- ■ ■ щшШВМ

-•■■г

; ; V- V

)Si

fefc

wm

■mm

Fig* 284. W cieśninie Ma gi elan sklej.

Od zatoki Panamskiej brzeg A. zwraca się stale w kierunku północno-zachodnim. Na początku kwadratowy półwysep Azuero zamyka od zachodu odnogę Panama, poczem następują nieznaczne półwyspy: Dulce i Nicoya z zatokami tegoż imienia, prowadząc do stromej, wulkanami otoczonej zatoki Fonseca, będącej jednak jednym z najlepszych portów na zachodzie A. Płaski łuk zatoki Tehuantepec zwraca na krótko wybrzeże prawie ku zachodowi; minąwszy przylądek Corrientes i grupę samotnych wysp Très Marias, wkraczamy w wydłużoną zatokę Kalifornijską, zwaną także morzem Purpurowem. Tworzy ją, również wydłużony i przylądkiem San Lucas zakończony, półwysep Kalifornijski, który biegnie w równoległym do wybrzeża kierunku na przestrzeni 160 mil geogr. W głębi zatoki dujemy tu mnóstwo fiordowatych zatok, zagrodzonych u wstępu gromadami drobnych i większych wysepek (Vancouwer, Królowej Karoliny. Ks. Walii, Sitka), otoczonych skalistemi zboczami gór, z których staczają się liczne strumieni»* i rzeki (Fraser). Południk 140° dł. zd. odcina od lądu czworokątny, półwyspowaty płat ziemi, zwany prowincyą Alaską, do którego przyczepia się w kierunku południowo-zachodnim półwysep właściwy Alaska, wewnątrz pełny jezior, zewnątrz pokrajany fiordami i otoczony wyspami, które pod nazwą Aleuckich przedłużają go nakształt girlandy,sięgającej do azyatyckiej Kamczatki. Opły-nąwszy Gzarno-bure skały, stanowiące zakończenie Alaski, jesteśmy już na wodach morza Be ryngskiego; zatoki, fiordy i wyspy towarzyszą nam ciągle; mijamy z kolei zatokę Brystolską, uście

о

t

e BIBLIOTEKA

t główka *j

4-

" 'Г£Э

‘«со

Do art. Amei’vka.

09

50

ot

30

20

30

20

AMERYKA

Podziafka 1:50,000.000

« ,„io

dt 20 od Fe reo

xx    O    50    _700    A>Q_____ZOO    J^O

*...... jyiacae5ar~iZ- 1'Уоюпка

__in#UMAl₀/ C/Jl drfilUOpyi

ri 0281 OOOl ОГ2 OOS    OT Z    Ù

&y»S

©MIASTA liczące nad 500,000 mies zb.

‘    . WO 500000

„ mniéjnii WO 000

Posiadłości angielskie ,    francuskie

,    hiszpańskie

₀    niderlandzkie

„    duńskie

szwedzkie

oMiasta o Miasta

Miasta główne podkreślono

■Ć

•\Ч^

Л * ° ł‘>r

_____Л—

ГЬ :

01

V’ ?"

V-

C_3

%ЧЯ

ew\

^u^andva

w.iWca

\-

'Л

01

о na

E^Tîl

V*

•.A

hfl

х>

<c YfHUtniç ГВегтиааАJ

V ⁴:

aii *?

Р"~

•>\

\%

7. а1оЛсл\ 4^'AV'î\tia

Г Ottami

аЛт

mm

R<

(P

ï£₄

^Л1 osp    ^

;'-no \^'L

7*%

ЛИЬуош^сс

CHICAGO PUtsbn V i lu i nulu

o4^

KtcJunondo

fnmrUxton

àvunnah

>6Л’

sf*ÿ

3-

iłfes P.

N-kei

CJV.Orleaivls

' t$H’ г'1е

*    ^ Qvrtdelupa

V U V ja V Ъ S U Л iv ^^^»wiXyz Pr X. Ga Hin as    ‘д

Zwrotnik га/»ч7

'/

'•o~i

Jamaica

•psion.

ЁЗ%шМ

„, , ЯКА,

»..r

ч; ?

^fl fânqs

M о V V. e

; *1

j:

ЧЧиЛчл «nui iotvsVia

и»

-----aß

IU

.s

а&

J,

/ia\ w\e

ГУ

Xi

и*

V4k^

) :!£$ШМЬ

<>M ,№

и* rÆJQj

20

30

ot

r-S

Г-t

/i i :

Wl

***«&«*

S-

Xi

awa

Ot/1

гй/^ikaragua

1чга

<?

$SJo.

**rW

Toii

rf

<>

ЙЙ

—v-Xîif

но а

I-.....

CKimboT

*p

■е

р ____>

—Г

Ç.

/

S orÉbk,'.

)Л,

rV

«5

оы°ч\Ф

■3

/ 4>

/ <0 ■

<ö

^ Zach .dt. od^ Grpcmvich

Z=.JL^iJdJ^»^~Śssn:: —**§}

Zakład âeoôr.Edw. Hol z la we Widniu.

Ъ.6 л

If

-T

Zwrot ft ik kozio roi ca

'Wio

ГЫ

*./яял *m

OS

*£*ЪЛтЬ

С/

Jium Fernandez ^

foncepci

*

№*

Chilof J

: Ап*Ш

bitna

л\-у ;

miting toją

^enua o|uiStu

rî-jl

rna

06

001

HO

A\y

:c>

ЯЙ)

ii

!■

Oli

160

180

ог »л _    ___

~ôtï--osi-----------

'•'•own

■>

-N

-МЩ:- Ш 4l

Vi tV

À V г

MK?’

•5?

? Ąf

р\и

Ы

. .-*! • :L'

JÇZ.

2аЫ

4'

6*0, m

5?'

,try4>₀/^

“s'wiru,

S^anciscollW

pcP-X

%N«tói

L.

Revillh Gigerto

uo)Jaddf}j *

J--------    : i

-rV----'

______Л

™*а*.М.оЫ™егееп»пек™

OSI

160

p*'3«

г»

OSI

TôtfiA

С/

60 jt

Hases

IV——

P

----rl __

X*

150

°<i

•:

50

ot

30

OS

01

or

20

-i 0C

40

Wielka Encyld. itustr.

/

ÇoUT^

'I

'l

» ')

u

lodowatej rzeki Yucon, obszerny Norton-Sund i zbliżamy się do cieśniny Beryngskiej, a zarazem i do najbardziej zachodniego przylądka całej A-ki: Prince of Wales (Ks. Walii). Tu już oblewają nas chłodne wody oceanu Lodowatego; puste, skaliste brzegi ciągną się dalej bez przerwy; cisza podbiegunowa coraz wyraźniej zaznacza się w tych okolicach niegościnnych i bezludnych. Od przylądka Barrow wybrzeże zwraca się ku wschodowi, wiodąc ku obszernej, piaszczystej delcie rz. Mackenzie, a potem ku wielkiemu, niezupełnie dotąd zbadanemu, archipelagowi ark-tycznemu. Liczne cieśniny (Zundy) oddzielają go od lądu stałego; najczęściej są one wąskie, do żeglugi niesposobne, pełne podwodnych raf i stromemi otoczone brzegami. Mijając rzeczone wyspy cieśninami: Dolphin-Union, Lease i Simpson, dostajemy się u uścia W. Rybiej rzeki do sterczącego ku północy półwyspu Boothia Felix, którego przylądek Murchison jest zarazem naj-północniejszym punktem lądu A-ki. Obszerny golf Boothia oddziela wspomniany półwysep od ziemi Baffina oraz od leżącego na wschód półwyspu Melville, który opłynąwszy przez cieśninę Fury, pełną wysp i zakrętów, dostajemy się przez szeroki kanał Foxa na wody Atlantyckiego oceanu. Na wody te prowadzą zresztą i inne jeszcze drogi z morza Lodowatego, a mianowicie: albo przez cieśninę Jones’a, na północ archipelagu Parry, albo na południe tegoż, przez szereg zundów: ®anks, Melville, Barrow, Lancaster; w jednym i drugim razie do zatoki Baffina i cieśniny Davisa, które, oddzielając Grenlandyę od ziemi Baffina, prowadzą wprost do Atlantyku.

Z kanału Foxa jest wyjście do rozległej zatoki Hudsońskiej, którą na wstępie zamyka grupa wysp (Southampton), tak, iż wąskiemi tylko cieśninami dostać się do niej można. Zdążamy więc w kierunku południowym do zatoki, która, ze wszech stron otoczona lądami lub wielkiemi wyspami, zasługuje, ze względu na swoją wielkość, raczej na nazwę morza Śródziemnego, aniżeli zatoki. Uścia licznych rzek spotykają się co chwila; wybrzeże zwraca się ku południo-wscho-dowi i zwęża coraz bardziej zatokę, aby nagle zwrócić się ku północy i dopomódz tym sposobem do utworzenia największego półwyspu A-ki—Labradoru. Jego puste i skaliste, a licznemi wysepkami okolone brzegi opływamy z północy przez cieśninę Hudsońską i zdążamy ku południo-wscho-dowi, do przylądka Charles, od którego ląd A. północnej zwraca się na długą przestrzeń ku po-łudnio-wschodowi i od którego jednocześnie rozpoczynają się okolice coraz ludniejsze i coraz wyższy stopień cywilizacyi i kultury znamionujące. Przez cieśninę Belle-Isle zbliżamy się ku obszernemu lejkowatemu uściu rz. S. Wawrzyńca, przepołowionemu na dwoje wyspą Anticosti, i następnie obok wyspy Ks. Edwarda przepływamy ku gałęzistemu półwyspowi Nowej Szkocyi, który łącznie z wyspą ^New Fouudland i Labradorem zamyka zatokę Ś. Wawrzyńca. Nowa Szkocya odgranicza ze wschodu i drugą jeszcze zatokę Fundy, od której rozpoczyna się wybrzeże Stanów Zjednoczonych, licznemi zraza wyrzeźbione fiordami. Płaski i niewielki półwysep Massachu-sets, haczykowato zagięty ku północy, kończy się przylądkiem Cape Cod i zamyka zatokę tegoż imienia. Następnie, równolegle z wybrżeźem, ciągnie się wydłużona wyspa Long Island, która, zbliżając się południowym końcem ku lądowi, przy ujściu rz. Hudson tworzy z nią razem jeden z najdogodniejszych i najważniejszych portów

N. Świata — New York. Rzeki na tym brzegu wpadają wogóle rozszerzonemi uściami i tym sposobem przyczyniają się wielce do wytworzenia dogodnych przystani. Między uściami rzek Delaware i Susquehanna zwiesza się ku południowi półwysep Maryland, otoczony licznemi wysepkami i zamykający od zachodu wydłużoną, przez szerokie uścia rzeczne mocno rozgałęzioną, zatokę Chesapeake. Odtąd na przestrzeni kilkuset kilometrów rozpoczyna się szereg lagun nadbrzeżnych, oddzielonych od oceanu girlandą wąskich, piaszczystych wysepek, czyli odsepisk, z których jedna zakończoną jest na wschodzie przyl. Hatte-ras, osławionym dla niebezpiecznej żeglugi z powodu mielizn i skał podmorskich. Dalszy ciąg wybrzeża, aż do przyl. Sabie, kończącego półwysep Florydę, nie przedstawia żadnej rozmaitości, przeciwnie—jest płaskim, tu i owdzie błotnistym i tern uboższym w za,toki, im bardziej zbliżamy się ku południowi. Żegluga około Florydy jest wogóle niebezpieczna, już to dla mielizn i drobnych wysepek, już też z powodu silnego prądu morskiego, jaki w kanale Florydy między lądem a wyspami Bahamskiemi i Kubą przepływa z zat. Meksykańskiej do Atlantyku. Zachodnia częśó pwp. Florydy obfituje w liczne, ale dla przystani mniej dogodne zatoki: wogóle też powiedzieć można, że na całem niemal wybrzeżu odn. Meksykańskiej niema ani jednego bezpiecznego portu morskiego. Ta okoliczność w połączeniu z niezdrowym klimatem, wywołanym przez niskie, bagniste brzegi, spowodowała, że, pomimo bujnej roślinności, osadnictwo nadbrzeżne nie zdołało się należycie rozwinąć. Charakterystyczna delta Mis-sissipi nie wytworzyła też odpowiedniego swej wielkości portu, gdyż największy w tych okolicach Nowy Orlean leży w głębi rzeki. Całe wybrzeże odn. Meksykańskiej jest wogóle płaskie, pełne lagun i zamykających je wąskich wysepek, naprzemiany błotniste lub piaszczyste, nawet u-ścia większych rzek, jak Rio Grande del Rorte, niewiele na polepszenie warunków dostępności wpływają. Począwszy od uścia wspomnianej rzeki, ląd stały, który przez wdarcie się odnogi Meksykańskiej stracił więcej, niż połowę dawnej swej szerokości, zwęża się coraz bardziej ku południowi, dążąc do przesmyku Panamskiego. Nabrzmiewa on jeszcze dwukrotnie dwoma półwyspami: Yucatau i Nicaragua, tworząc dwie obszerne zatoki: Campeche i Honduras, aby nako-niec zmaleć do szerokości, dziewięciu mil nie przenoszącej. Wyspa Kuba, rozłożywszy się szeroko

na

morza

na

między Yucatanem i Florydą, oddzieliła odn. Meksykańską od morza Karybskiego, a dwieteczę-ści Atlantyku łączy kanał Yucatanu. Wybrzeże to całe, aż do przesmyku, nie obfituje w dobre porty, tu i owdzie pełne lagun, na brzegu Nica-raguy otoczone ławicami podwodnemi (Mosquito), miejscami, zwłaszcza ku południowi, górzyste i malownicze.

Długość całkowita wybrzeży obu Ameryk, bez wysp, wynosi przeszło 70,000 km., t. j. prawie 10,000 mil g., z czego na morze Lodowate przypada około 8,000 km., na ocean Spokojny 25,000 km., a na Atlantycki 37,500 km. Powierzchnia całej części świata dochodzi do 42,860,000 km. □ (760,200 m. □), wliczając w to i archipelag ark-tyczny. Z cyfry tej przypada na Am. północną z wyspami podbiegunowemi 21,409,000 km. □, na Am. środkową z Meksykiem 2,424,000 km. □, na Jndye zachodnie 244,000 km. □, na Am. południową 18,783,000 km. □

III. Wyspy. Jakkolwiek w stosunku do swej wielkości Am. posiada świat wyspowy o wiele obszerniejszy, aniżeli Azya lub Europa, to jednak ze względu na dostępność i użyteczność onego, ustąpić musi pierwszeństwa obu w spomnianym częściom świata. Gdy bowiem wszystkie niemal wyspy Azyi lub Europy leżą w pasie klimatycznym, zupełnie podatnym do ich zaludnienia i kultury, to przeciwnie w Am. olbrzymia część'wysp, znajdując się w bliskości bieguna w pasie zimnym, jest tern samem dla uprawy ziemi i zamieszkania straconą. Jakoż z ogólnej powierzchni wysp, wynoszącej około 3,700,000 kil. □, przypada nie więcej nad 300,000 kil. □ na ziemie urodzajne i w odpowiednim dla człowieka klimacie położone. Pod względem rozmieszczenia dzielą się wyspy Am. na następujące grupy: 1) Archipelag ar fety c z ny, od 60° sz. pn. ku biegunowi i od 20°— 125° dł. zd. od Greenwich. Przez cieśninę Smitha i kanał Davisa, dzieli się ten archipelag na dwie części: wschodnią, którą stanowi ogromna i dotąd jeszcze co do wielkości nieokreślona Grenlandya, z przylegającemi do niej nadbrzeżnemi wysepkami, oraz zachodnią, składającą się z mnóstwa mniejszych lub większych wysp, które również nie wszędzie należycie poznane zostały.⁴ Tę ostatnią składają: Ziemia Granta, Archipelag Parry (North Devon, Grinelle, Bathurst, Melville, Patrick i inne) ziemia Baffina, Southampton, North Sommerset, ks. Walii, Wilhelma, ziemia Banksa, ks. Alberta i Wiktoryi, etc. 2) W^yspy uścia rz. S\v. Wawrzyńca, do których należą: New Found-land, Miquelon, St. Pierre, Anticosti, Ks. Eduarda,

C. Breton, Magdaleny, Sable etc. 3) W y s p y S r ó d-ziemnego morza amerykański eg o, najważniejsze i najurodzajniejsze ze wszystkich; składają się one z kilku odrębnych części, a mianowicie: a) Ba-hamskich, czyli Lukajskich, płaskich, koralowego pochodzenia; między niemi ważniejsze są: Abaco, Inagua, Andros, W-a Bahama, b) Wielkich An-tylskic’», rozciągających się w kierunku wschodnim, poczynając od przyl. Catouche, kończącego półwysep Yacatanu, i odzielających północną odu.

Meksykańską od południowego m. Karibskiego. Wszystkie są górzyste i składają się z czterech większych: Kuba, Jamajka, Haiti i Puerto Rico, oraz z mnóstwa drobnych, przy ich brzegach leżących wysepek, jak: Pinos, Cayman, Tortuga, de la~Gonave i t. p. c) Również górzystych i wulkanicznych wysp Małych Antylskich, rozciągających się półkolem od wyspy Puerto Rico aż do brzegów Am. pd.—i odzielających tym sposobem m. Karibskie od oc. Atlantyckiego; ważniejsze z nich są: Gwadelupa, Martynika, Barbuda, Dominika, Barbadoes, Grenada, Tobago, Trinidad. Małe Antylskie nazywane są niekiedy wyspami „ponad wiatrem”, podczas gdy d) wyspy, leżące u północnych brzegów Am. pd., znane są pod nazwą wysp „pod wiatrem”; tu należą Oruba, Curaçao, Margarita etc. Wszystkie te grupy wysp środkowo-amerykańskich znane też są pod nazwą Indyj Zachodnich. 4) Wyspy Patagońskie, mało dostępne, skaliste i wogóle niegościnne. Stanowią je: wyspy Falkland czyli Sokole, leżące na wschód od cieśniny Magielańskiej; wyspy Ziemi Ognistej, wspomnianą cieśniną oddzielone od lądu Am. pd.—i archipelag Chileński, leżący ną zachodnim brzegu Patagonii. 5) Wyspy Żółwie czyli Galapagos, leżące na równiku, w odległości 140 mil na zachód od lądu— między niemi najważniejsza Albemarle. 6) AV y spy na północno-zachodnim brzegu Am. pn., jako to: Vancouver, archipelag Król. Karoliny (Charlotte), Kadjak, Aleuckie i wyspy na m. Beryngskiem. 7) W ostatnią grupę zebrać można wszystkie drobne wysepki nadbrzeżne, już to osadowego pochodzenia, już erozyjnego. Takimi są wyspy towarzyszące atlantyckiemu wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i Ameryki środkowej, wyspy otaczające półwysep Kalifornijski i t. p. Wspomnieć też należy o niewielkich grupach wysepek, leżących samotnie na dalekim Oceanie, jak np. Bermudas na Atlantyku, będące przykładem naj-północniejszej formacyi koralowej, Revilla Gigedo zachód od Meksyku pod 19° sz. pn., Juan Fernadez i St. Felix na zachód od wybrzeży Chi-leńskich, etc.

IV. Układ pionowy. Budowa pionowa Am. odznacza się nadzwyczajną prostotą. Na zacho-dniem jej wybrzeżu ciąguie się nieprzerwany wyniosły łańcuch górski — środkiem biegnie, z północy na południe również, nieprzerwana nizina, która w połowie opada nawet niżej poziomu morza, tworząc ogromną zaklęsłość środkowo amerykańskiego; wschodnie wreszcie wybrzeże składa się z naprzemiennego szeregu wyniosłości i nizin. Stanowi zatem A. zupełne przeciwieństwo ze starym światem, którego budowa jest nader skomplikowana i nie przedstawia ani takiej ciągłości nizin lub gór, ani takiej prostoty układu. Nadto obecność wyniosłych gór zachodniem wybrzeżu, rozpostarcie się nizin i spływających po nich rzek na wschodniem, pociągnęły za sobą dwa ważne w skutkach następstwa: najprzód bowiem ułatwiły Europie kolonizacyę, a po-wtóre wpłynęły dodatnio na klimatyczne warunki, zwłaszcza w Ameryce południowej. Co do pierwszego, Europejczycy na samym wstępie znaleźli dostępne wybrzeża, niewyniosłe i łatwe do przejścia pasma gór, ogromne rzeki, które prowadziły ich do samego serca Nowego lądu i ułatwiły onego poznanie i zdobycie. Co do drugiego: w strefie między-zwrotnikowej wschodnie wiatry stałe, passaty, nie znajdując na swej drodze żadnej tamy znaczniejszej, przenikają aż do przeciwległego brzegu zachodniego, na którego górach pozostawiają swą wilgoć w deszczach zenitalnych. Całkiem odmiennie ukształtowałyby się stosunki, gdybyśmy sobie wyobrazili Amerykę swym zachodnim brzegiem odwróconą ku wschodowi, t.j. ku Atlantykowi i Europie. Z jednej strony ko-lonizacya natrafiłaby wówczas na trudną do przebycia zaporę w zwartych Andach, które, w zamian za gościnne wybrzeża i zapraszające do wnętrza rzeki, stałyby się naturalną twierdzą miejscowej ludności przeciwko najeźdźcom; z drugiej zaś passaty, pozostawiwszy wilgoć swą na wschodnich zboczach gór, przeszłyby na ich zachodnią stronę zupełnie osuszone i tym sposobem przyczyniłyby się do wytworzenia pustyni, na miejsce dzisiejszej, nad wszelki wyraz bujnej i soczystej, roślinności. Inną jeszcze właściwością pionowego układu Ameryki jest zmiana jego form, t.j. gór, wyżyn i nizin w kierunkuje wschodu na zachód, podczas gdy w Starym Swiecie zmiana ta odbywa się z północy na południe. Skutkiem tego w Europie np. lub Azyi mamy wybitne klimatyczne różnice i rażące kontrasty między północnemi i południowemi częściami, które wzajem oddzielone są przez wyniosłe pasma górskie, gdy tymczasem w Ameryce, zbliżając się z okolic podbiegunowych ku równikowi, zmiany następują łagodnie i stopniowo, a natomiast daleko wybitniej zaznaczają się różnice w kierunku ze wschodu na zachód.

Przechodząc do szczegółów, zaznaczamy wAme-ryce następujące systematy górskie:

1) Systemat Andów. Najdłuższe to pasmo gór na ziemi. Rozpoczynając się w podbiegunowych okolicach północnych, pod 71° szer., przebiega wzdłuż zachodniego wybrzeża, rozszerzając się i zwężając naprzemian, aż wreszcie rozprasza się na wyspach i skałach Ziemi Ognistej pod 55° sz. pd. Ogólna długość całego pasma dochodzi do 15,000 kil., a powierzchnia przez nie zajęta wynosi przeszło 10,300,000 kil. Q, tj. równa się całej Europie. Jakkolwiek nowsze badania dają podstawę słusznemu twierdzeniu, że systemat Andów nie jest jednolitym, gdyż i budowa geologiczna, i charakterystyka układu gór, i wreszcie przerwy w samem paśmie, zdają się walczyć przeciw temu; to jednak z drugiej strony, biorąc rzecz w grubszych rysach, nie można Andom odmówić pewnej ciągłości, której nie nadweręża zbytecznie, ani zniżenie się grzbietu w przesmyku Pa-namskim, ani zaklęsłości w środkowej Ameryce. Znaczenie Andów, zwanych pospolicie, choć mniej właściwie, Kordylerami (Cordilleras de los Andes) jest dla A-i bardzo wielkie, bą one bowiem źró-dliskiem największych rzek, lub ich dopływów, i posiadają w swem łonie nieprzebrane skarby mineralne. Obie te okoliczności niemało przyczyniły się do szybkiego stosunkowo ich zbadania i skolonizowania przez Europejczyków, co tem łatwiej uskutecznić się dało, że Andy, spadając nagle ku Pacy tikowi, zniżają się daleko łagodniej w stronę wschodnią, skąd właśnie przybywali Europejczycy. Andy południowej A-i przyrównać można do wygiętej esowato łodygi, zaostrzonej od południa, zgrubiałej pośrodku i rozszerzającej się ku północy nakształt kwiatowego kielicha. Rozpoczynają się one, jako Andy Patagońskie i Chi-leńskie, na wyspach Ziemi Ognistej i biegną jednym łańcuchem, którego przedgórze zachodnie zostało zatopionem i poszczerbiło się przez to mnóstwem cieśnin i fiordów, tworząc archipelag chileński. Od 35° szer. pd. Andy Chileńskie, wzmagając swoją wysokość, biegną już dwoma łańcuchami, a od szczytu Aconcagua (6,800 m.) trzema, ograniczając wewnątrz nierozległe, ale wyniosłe, płasko-wzgórza. W dalszym ciągu Andy, pod nazwiskiem Boliwijskich i Peruwiańskich, dosięgają największej szerokości, przedstawiając dosyć obszerną wyżynę otoczoną skrajnemi łańcuchami i pociętą wzdłuż kilku równoległemi pasmami, które łączą się ze sobą za pomocą jarzem poprzecznych i wytwarzają szereg wyżyn mniejszych (Potosi, Titicaca, Cuzco). Szczyty stożkowate sięgają tu 7,000 m. i więcej. Zbliżając się do rzeczypospolitej Ecuadoru czyli Równikowej, Andy zwężają swą podstawę, łączą swe łańcuchy w kilku węzłach górskich i na samym równiku biegną dwoma tylko pasmami, otaczając wyżynę Cuenca i Quito, poczem w węźle Los Pastös rozpoczyna się kielichowe rozstrzelenie sy-stematu w trzech łańcuchach na terytoryum Kolumbii. Łańcuch zachodni, zniżając się coraz bardziej, wchodzi do przesmyku Panamslciego; środkowy, najwyższy, wciska się między widły rzeczne, utworzone przez rz. Sw. Magdaleny i jej dopływ Cauca; wschodnie nakoniec, ograniczające wyżynę Bogoty, oddala się coraz bardziej od pnia głównego i w okolicach jez. Maracaibo rozgałęzia się na dwie części, z których jedna przechodzi do Wenezueli i tam występuje jako pasmo nadbrzeżne, druga zaś, na zachód od jez.,Maracaibo, kończy się olbrzymim trzonem gór Sw. Marty. W A-ce środkowej i północnej nazwa Andów mało jest używaną—zastępuje się ona zwykle przez Kordy-lery lub inne lokalne nazwy. Charakter wyżyno-wy tego systematu zjawia się tu daleko wyraźniej i na większych uwydatnia się przestrzeniach. Od przesmyku Panamskiego góry wznoszą się stopniowo coraz wyżej, a równocześnie z roszerza-niem się lub zwężaniem lądu rozszerzają się lub zwężają pasma i objęte niemi wyżyny. Przez drobne państwa środkowo amerykańskie postępując ku północy, dźwigają się wyżyny Yeragua, Nicaragua, Honduras, G-uatemala, opadają nieco w przesmyku Tehuantepec, by się na terytoryum meksykańskiem rozwinąć w rozległe, częścią pustynne (Bolson de Mapimi) płaskowzgórze, którego część południowa, nosząca nazwę wyżyny Anahuac, otoczona jest szczytami, przenoszącemu

zwane

5,000 in. (Orizaba 5,400 m.). Wyżynę meksykańską ograniczają dwa skrajne pasma, które wraz z trzeciem na półwyspie Kalifornijskim przechodzą na terytoryum Stanów Zjednoczonych. Z pasm tych wschodnie przekracza rzekę Kio del Norte i pod nazwą gór Skalistych (Kocky-Mountains), ciągnie się ku północo-zachodowi aż na półwysep Alaskę; zachodnie, trzymając się wybrzeża Pacyfiku, biegnie dwoma bliskiemi łańcuchami (gór nadbrzeżnych Coast Kange i gór Sierra Newada, przechodzących dalej w góry Kaskadowe), aż do spotkania się na Alasce. Tym sposobem powstała wewnątrz największa, przeważnie pustynna, wyżyna amerykańska, na którą

bardzo wysoko i utrudniają wielce wzajemne stosunki ludów, przeciwległe zamieszkujących stoki. (Bliższe szczegóły ob. Andy). 2) G. Guyany między dorzeczem Orinoco i Amazonki, niekiedy S-a Parime, zajmują w kształcie trapezu, przestrzeń około 900,000 km. □. Szerokość tego systematu rośnie od wschodu ku zachodowi, przedstawiając płasko wzgórze, na którem ciągną się pojedyncze łańcuchy lub gniazda górskie, o szczytach nagich, poszarpanych, których wysokość

2,500 m. nie przenosi. 3) Górzysta kraina Brazylii zajmuje około 2l/₂ mil. km. □ powierzchni, między dorzeczem Amazonki i Laplaty. Wyniosłość jej nie jest znaczna, gdyż najwyższe

'“V

: ..

ris#

/V.A

Ш ï.-m

Kh 1

'••“у

ВИЯ

ШШШЁ

ШЩЁ

: --Ч

■ Нйй1

ШИ

wmm Bliw -

В

JL ж Ш

тщшш

тФ»т

Жш

-у

msm

Fie. 285. GZry skaliste: Szczyt Lane Pealt.

wkracza od południa środkowe pasmo i, pod nazwą gór Wahsatch, dąży ku górom Skalistym. Wyżyna ta (Utah, Colorado, Idaho), podobnie jak i meksykańka, pokrajana jest przez ero-zyą licznych potoków, które wyżłobiły w gruncie głębokie szczeliny, zwane kanionami, lub niekiedy „barrancas“. W paśmie gór Skalistych najwyższe szczyty dosięgają do 5,000 m. (M-t Hooker 4,905 nr); w paśmie zaś nadbrzeźnem do 6,000 m. (Sw. Eliasz pod 60° pn. sz., a 142° dł. z. Gr.). Nakoniec pasmo całe wypełnia półwysep Alaskę i stopniowo przechodzi na wyspy Aleuckie, zdające się być podobnie zatopionym łańcuchem na północy, jak Patagońskie wyspy na południu. Cały stytemat Andów odznacza się nader żywą działalnością wulkaniczną, oraz ubóstwem dogodnych dla komunikacyi przełęczy, które, zwłaszcza w południowej А-ce, leżą wierzchołki rzadko przekraczają 2,500 m. (Ita-tiaiossu 2,712 m., Jurucoa 2,560 m.). Składa się ona z mnóstwa pojedyńczych łańcuchów, pokrytych odwiecznemi lasami i poprzedzielanych głę-bokiemi dolinami, któremi rzeki przedzierają się do oceanu. Dla komunikacyi wyżyna brazylijska poważniejszych przeszkód nie przedstawia. 4) G. Ali e gań skie, cz. Apalachskie, w bliskości wschodniego brzegu Am. północnej, przebiegają od po-łudnio-zachodu ku północo-wschodowi w kilku łańcuchach i tworzą systemat do 2,500 km. długi i do 270 km. szeroki. Przedstawiają one najlepszy typ łańcuchowego układu gór i zadziwiają równoległością pasm, skutkiem czego powstają liczne doliny podłużne, mające wielkie znaczenie dla handlu i przemysłu tych okolic. Ku nizinie rz. Mississippi opadają łagodnemi tarasami—gwałtowniej zaś ku oceanowi—dosięgają największej wysokokości 2,044 m. w szczycie Black Dome, zajmują do 550,000 km. □ powierzchni i słyną z bogactwa rudy żelaznej, węgla kamiennego i nafty, (ob. Allegańskie góry). 5) Skaliste wyżyny Labradoru i Kanady, pokryte lodowcami wyniosłości Grenlandyi są wogóle albo nieznaczne, albo należycie dotąd niezbadane, b) Wyniosłości wysp Antylskich ciągną się na większych wyspach łańcuchami, na mniejszych składają się z pojedyńczych pni, mniej lub więcej rozgałęzionych. Najwyższe szczyty dochodzą na Kubie do 2,375 m. (Sierra de Tarquino), na Jamajce do 2,236 m. (Westpik), na Haiti do 2,955 m. (Pico del Yaqué). Ogółem wszystkie góry i wyżyny A-i zajmują w przybliżeniu do 16,000,000 km, □.

Co się tyczy niziny, rozciągającej się jednolicie z północy na południe i sięgającej w przerwach

ша, ze względu na swe położenie geograficzne, najmniejsze znaczenie. Rzeki jej, jakkolwiek ułatwiają poniekąd międzynarodowe stosunki handlowe i, skutkiem tego, podnoszą do pewnego stopnia wartość tej małolndnej płaszczyzny, wpadają do niegościnnego morza Lodowatego i same przez znaczną część roku zamarzają. Tylko w południowo-wschodniej części, w krainie wielkich jezior, zwracających wody swe Âltantykowi przez rz. Św. Wawrzyńca, warunki zamieszkania i kultury ziemi są dosyć przyjazne; to też, dzięki tej okoliczności, kolonizacya rozpoczęła się tu wcześnie i szybko się rozwinęła. Nizina północno-amerykańska opiera się swą wynioślejszą krawędzią południową o niewyraźny grzbiet wododziału, który, zaczynając się w górach Skalistych między systematem Missouri i Saskatchewan, przebiega krętą linią ku wscho-

У«У

i.

шк.

Ш ' . wimmj i-

ills

>.....' W:

шшм

■'I

тшш^штж

т

Ш

mt

,:v

" -У

ШЖ

te

Шшт

шт

i

шаяш■

шщ

■ ■)

In'C

<:ЩЩ

Шм

W: -

frfe

г;

Äh'.;

ГС

щШШ

ШЁ&шШктШ

■ -Y

V'

Шж

Шшт

тШтт

Щ£2Шщ

V- Л,'

-о

Иш Внж ЩщщШ

xi

Ki

sllggg

Г-Ai

118

Fîg. 286. Las w «rerach BraxTliisfeîch-

międzygórskich Oceanu Ałtantyckiego, ta z natu- dowi, odcinając na południe systemat Mississippi ry rzeczy musi być wielce rozmaitą, stosownie z jej dopływami i przechodząc następnie w wy-do tego, jakie przebiega strefy klimatyczne. Za- raźny już wododział górski w Alleganach pół-z wy czaj odróżnia się pięć nizin, a mianowicie: nocnych. Niezbyt wyniosła wyżyna, ciągnąca się nizinę Północno-Am., nizinę Mississippi, nizinę Ori- od północnej krawędzi wielkich jezior ku wscho-nocó, nizinę Amazonki i nizinę Rio-de-la Plata łącz- dowi, następnie idąca środkiem Labradoru ku nie z Patagońską. Wszystkie te niziny, obficie wy- pn. wd., dzieli nizinę całą na dwie części: połu-pełnione wielkierńi rzekami i, zwłaszcza na pół- dniowo-wsclmdnią, zajętą wyłącznie przez systemat nocy, jeziorami, oddzielone są od siebie tak nie- rz. Św. Wawrzyńca, i północno-zachodnią, obej-znacznemi wododziałami, że niekiedy podczas pory mującą pozostałe rzeki.

deszczowej zlewają się razem wody, do przeciw- Nizina rz. Mississippi pochyla się w przeci-nych systematów rzecznych należące, i tworzą wieństwie do poprzedniej ku południowi, i składa tym sposobem naturalną między niemi komunika- się z kilku odrębnych części. Na zachodzie jest cyę. Pierwsza z wymienionych, nizina północno- ona rozległą równiną, łagodnie podnoszącą się amerykańskańska, najobszerniejsza ze wszystkich, od łożyska rzeki ku Andom, które z jej podsta-

Encyklopłdy» Powsïoehaa Ив»,г.

wy wznoszą się niemal odrazu do znacznej wysokości, gdy przeciwnie na wschodzie przechodzi ku Alleganom w tarasach coraz wyższych. Zresztą i na zachodniej stronie rzeki pośród równiny wznoszą się dość znaczne wzgórza Ozark, a ku Andom, w kierunku źródeł rz. Red (prawy dopływ Mississippi), nizina przechodzi w obszerną kamienistą płaszczyznę wyźynową, nazwaną Liano Estacado. Na południe od Alleganów okrąża je nizina i przedłuża się po wschodniej stronie gór w nadbrzeżny pas równiny nadatlantyckiej, po której staczają się z Alleganów liczne, ale krótkie rzeki. Wogóle rzec można, że nizina Mississippi staje się absolutną równiną tylko na południu, lub w bliskości łożysk rzecznych—gdyż w pozostałych częściach przedstawia się ona, jako powierzchnia, licznemi sfaldowana pagórkami, na podobieństwo fal morskich (rolling). Niekiedy nawet powstają miniaturowe pasemka górskie, urozmaicające wielce charakter całej niziny. Ocl wschodu i południa, posuwając się coraz dalej ku zachodowi i północy, nizina zmienia stopniowo swoją szatę roślinną. Z bujnych łąk, niw i lasów, przechodzi zwolna w napół stepowe Sawanny, czyli Prerye, na zachód od Mississippi, pokryte krzakami i pastwiskami, poczem step staje się coraz wyraźniejszym, zjawiają się rośliny kolczaste i zielska lubiące grunt słony, drzewa nikną prawie zupełnie, szmaragd łąk i lasów ustępuje miejsca szaremu kolorowi, aż wreszcie w pobliżu gór pojawiają się piaszczyste lub kamieniste przestrzenie.

Nizina rzeki Orinoco, zwana także niziną Venezueli albo Llanosami, jest w południowej swej części obszernym stepem trawiastym, który podczas pory suchej zamienia się w spieczoną -pustynię, w niższej zaś północnej części nizina staje się krajem, nader bujną roślinnością stale pokrytym. Wyżyna Guyany otoczoną jest dokoła przez niziny, skutkiem czego nizina rz. Orinoco łączy się z następną niziną rz. Amazonki dwiema drogami, bo i szerokim pasem nadmorskim, i obszerną płaszczyzną wewnętrzną. Nizina Amazonki (Hylaea), to najwspanialszy i największy ogród Ameryki. Poczynając od Andów, biegnie ona ku wschodowi po nieznacznej pochyłości, środkiem przerżnięta łożyskiem olbrzymiej’ rzeki i pokryta największemi lasami na ziemi, w dolnej zaś wschodniej części, z nadmiaru wód, mocno błotnista. Lasy Amazonki, zwane Selva-sami, a także Boskami (Bosques), rozciągają się z północy na południe, na przestrzeni od 500 do 3,000 kil., a ze wschodu na zachód dochodzą do

4,500 kil., zajmując powierzchnię, równającą się trzeciej części Europy. Nieporównana bujnóść roślinności, na gruncie absolutnie pozbawionym kamieni, obfitość wilgoci, przy klimacie gorącym, nader dogodne środki komunikacyi wodnej przez Amazonkę i liczne jej dopływy, wreszcie równa, większych wyniosłości pozbawiona płaszczyzna całej niziny, stawiają ją w rzędzie najważniejszych dla człowieka miejscowości na kuli ziemskiej. Jest ona dotąd bardzo słabo zaludnioną i z tego powodu mało wyzyskaną; z chwilą jednak, gdy kolonizacya położy na niej pracowitą dłoń swoją, stanie się ona niewątpliwie wielkiem źródłem dobrobytu swych mieszkańców i obfitym spichlerzem dla krain gęściej zaludnionych, a mało urodzajnych.

Nizina rz. La Plata i patagońska opiera się na zachodzie o południowe Andy, od północy zlewa się na nieznacznym wododziale z niziną Amazonki, od wschodu sięga wybrzeża oceanu Atlantyckiego, na północo-wschodzie zaś graniczy z górskim systematem Brazylii. Charakter tej niziny jest przeważnie stepowy, choć, z drugiej strony, nie brak jej miejsc bardzo urodzajnych, zwłaszcza w okolicach północno-wschodnich, gdzie przybliża się ku wyżynie brazylijskiej. Północną krawędź tej niziny stanowią rozległe i mało dotąd znane przestrzenie Gran Chaco. Środkowa jest najwybitniej stepową: obfite trawy zjawiają się tu naprzeinian z pustynnemi płaszczyznami, które pokrywają liczne jeziora słone (las Salinas). Ta część nosi zwykle nazwę Pampasów i z natury swej staje się najbardziej podatną óo życia pasterskiego i hodowli zwierząt domowych. Część południowa, czyli nizina patagońska, jest płaszczyzną kamienistą i nieurodzajną, podnoszącą się dosyć szybko od Atlantyku ku Andom i pokrytą również licznemi wewnątrz jeziorami. Tylko w bliskości rzek, wogóle niewielkich, rozwija się bujniejsze nieco życie roślinne.

Oprócz tych pięciu wielkich nizin Ameryki, znajduje się do^ć znaczna liczba oddzielnych nizin mniejszych, które, mierzone skalą europejską, miałyby u nas wybitne znaczenie, w amerykańskich jednak stosunkach schodzą na plan ostatni. Tu zaliczyć wypada wąską nadbrzeżną nizinę, biegnącą wzdłuż zachodniego wybrzeża A. południowej, nizinę rz. św. Magdaleny i jez. Maracaibo, nadbrzeżną i urodzajną,' choć niezdrową nizinę A. środkowej na wschodzie, nizinę dolnej rz. Colorado, nizinę kalifornijską, wreszcie dość obszerną, ale niegościnną, nizinę nad cieśniną i morzem Beryngskiem.

V. Wody. Układ gór i nizin A., w połączeniu z kierunkami niosących deszcze wiatrów, warunkują długość i kierunek rzek, wraz z ich zasobami wody. Jakoż rozwój wysokiego i zwartego pasma górskiego na wybrzeżu zachodniem, a rozległych płasżczyzn po wschodniej stronie, spowodować musiał tam istnienie rzek krótkich, bystrych i poślednie zajmujących stanowisko, tu zaś potężnych i największych na ziemi systematów rzecznych. Cztery są główne zlewiska rzek amerykańskich, a mianowicie: ocean Atlantycki, ocean Wielki, morze Lodowate i zlewisko wewnętrzne.

Ocean Atlantycki zabiera największe i najważniejsze rzeki. Postępując z północy na południe, pierwszą jest rz. świętego Wawrzyńca (Lorenzstrom, Lawrence), będąca właściwie tylko odpływem największego na świecie zbiornika słodkich wód śródlądowych, zawartych w pięciu połączonych z sobą jeziorach: Wyższe, Michigan, Huron, Erie i Ontario. Powierzchnia, zajęta przez te jeziora, przenosi dwukrotnie obszar Królestwa Polskiego, ich głębokość dosięga 500 m., a przestrzeń odwodniona przez całą rzekę wynosi 1,378,000 km. □. Za źródłową rzekę przyjmuje się zwykle największy dopływ jez. Wyższego, St. Louis River, w stanie Minnesota, poczem wody jeziora tego, wzniesionego 183 m. nad poziom morza, przelewają się kanałem, od 1 — 2 km. szerokim, do dwóch jezior: Huron i Michigan, leżących na jednym poziomie (179 m.) i połączonych cieśniną Mackinac. Z jeziora Hurońskiego odpływają wody do jez. Erie (175 m.) przez naturalny, głęboki i dla żeglugi zupełnie odpowiedni, kanał, zwany w wyższej części rz. St. Clair, a w niższej Detroit, poczem do następnego i ostatniego jeziora Ontario (76 m.) prowadzi rzeka Niagara, biegnąca w gwałtownym pędzie po skalistem korycie i tworząca pośrodku słynny wodospad, 49 m. wysoki. Wodospad ten, przedzielony Kozią wyspą (Goat Island) na dwie nierówne części, ma kształt półkolisty i mierzy razem 900 m. szerokości, sławę zaś swą zawdzięcza nietyle wysoKo-ści, ile ogromnej masie spadającej wody, obliczanej na 554,000 m. kub. w jednej minucie. Wodospad ten przedstawia jeden z najwymowniejszych przykładów erozyi, dzięki której woda, niszcząc wapienne łożysko wraz z łupkową jego podstawą, i unosząc z sobą ich cząstki, cofa bezustannie wodospad ku jezioru Erie, z roczną szybkością */₃ metra na krawędziach, a dwóch metrów pośrodku. Przy wyjściu z jeziora Ontario, w okolicach kanadyjskiego miasta Kingston, rz. św. Wawrzyńca rozdziela się na mnóstwo ramion i gubi się w labiryncie Tysiąca Wysp (Thousand Islands), płaskich, odwiecznym pokrytych lasem i ciągnących się na przestrzeni 80 km. Odtąd rz. rozlewa się imponująco, przybiera niekiedy pozór jeziora, i gdzieniegdzie tylko, jak np. w bliskości Montrealu, zwęża się przylegającemi do brzegów skałami, między któremi przepływa w bystrym pędzie, tworząc tak zwane prądowiny (soults, rapids). Lejkowate uście rzeki ma do 50 km. szerokości, a do 100 m. głębokości. Lewe jej dopływy zabierają wody z wyżyny Labradoru, usianej mnóstwem jezior, które wchodzą tym sposobem w systemat rzeki głównej; do takich należą: najważniejsza ze wszystkich Ottawa, wpadająca w bliskości Montrealu, St. Maurice, Saguenay i Bustard. Prawe, z przyczyny dość blisko przysuniętego łańcucha północnych Alleganów, choć są liczne, nie mają wielkiego znaczenia; najważniejszą z nich jest rz. Chaudière, wpadająca wprost Kwebeku. Rzeka św. Wawrzyńca, choć przez cztery zimowe miesiące pokryta lodem, stanowi jednak bardzo ważną drogę komunikacyjną dla Kanady, prÓGz zaś handlowych względów pociąga ku sobie, sławioną powszechnie, malowni-czością wybrzeży, oraz wspomnieniami history-cznemi z epoki pierwszej kolonizacyi europejskiej, która tym traktem posuwała się od północy ku krainie wielkich jezior. Bardzo liczne i nader są ważne rzeki, spływające z Alleganów do Atlantyku; ich dorzecza nie są wprawdzie obszer-ne, ale uścia szerokie i głębokie, równie jak się-gające daleko w głąb fale przypływu, wytworzyły cały szereg pierwszorzędnych portów handlowych. Tu należą, idąc kolejno z północy na południe: bt. John, wpadająca do zatoki Fundy, St. Croix, płynąca na granicy Stanów Zjednoczonych i posiadłości Brytańskich, Penobscott w stanie Maine, Connecticut, (długa 460 km.), przerzynająca urodzajne i dobrze uprawne okolice, Hudson (długi 520 km.), u którego uścia leży N. York, i który na przestrzeni dwustu przeszło kilometrów dostępnym jest dla największych okrętów morskich; malownicze jego brzegi usiane są literalnie mnóstwem miast, wsi, willi i osad fabrycznych, liczne zaś kanały łączą go z jez. Champlain, z Kanadą i z bogatą w skarby mineralne Pensylwanią. Dalej, Delavare (490 m.) i Susquehanna (640 km.), obejmujące uściami półwysep Marylandu i dźwigające na swych brzegach dwa wielkie miasta: Filadelfię i Baltymorę; Potomac, (880 km.), wyłamujący się z Alleganów poprzeczną doliną i obmywający stopy Waszyngtonu; St. James, przepływający pod Richmondem i spławny na 350 km. od uścia; Roannoke, wpadający do zatoki Albemarle; wreszcie cały legion mniej lub więcej rozwiniętych rzek, jak: Tar, Neuse, Santee, Sawanna (480 km.), Altamaha i inne. Odnoga meksykańska przyjmuje przedewszystkiem królowę rzek północno - amerykańskich, Mississippi, wraz z dłuższym od niej samej i obfitszym w wodę, prawym dopływem, Missouri; z tego też powodu cały systemat nosi częstokroć podwójną nazwę Mississippi—Missouri. Mississippi bierze początek na nieznacznym wododziale, między zlewiskiem odnogi meksykańskiej i oceanu Lodowatego (467 ni.) z jez. Dolly Warden, pod 47° 13' sz. pn. i 95° 30' dł. z. Gr., w krainie, gdzie lód i śnieg pokrywają ziemię prawie pół roku, i płynąc ciągle ku południowi, dosięga okolic podzwrotnikowych pod 27¹/₂° szer. pn. Po przebyciu szeregu jezior źródłowych, między któremi Itasca uważa się zwykle za początek rzeki, szerokość koryta dosięga 100 m. i zwiększa się statecznie, w miarę otrzymywanych posiłków. Zapas wody jest zupełnie wystarczającym dla żeglugi, częste atoli wodospady i prądowiny czynią ją niemożliwą aż do fortu St. Anthon, gdzie ostatnie tego rodzaju przeszkody znikają i gdzie zarazem kończy się górny bieg rzeki. W środkowym biegu, ciągnącym się aż do 36° sz. pn., t. j. do punktu, w którym do brzegów przysuwają się gałęzie Alleganów z lewej, a wyniosłości Ozark z prawej strony, rzeka zmienia często ,swój nurt, równie jak kontury brzegów i wysp. Żegluga wymaga z tego powodu bacznej czujności i wielkiego doświadczenia ze strony żeglarzy, przyczem niemałe niebezpieczeństwo grozi statkom od podwodnych drzew, które woda z brzegów wyrwała i w szlamie zagrzebała. W tej części biegu Mississippi najbardziej rozszerza swe dorzecze ze wschodu na zachód, gdyż prosta odległość między najdalszeini krańcami lewych i prawych dopływów dochodzi ' do 3,000 km.; takiego rozszerzenia nie posiada nawet Amazonka. Wschodnią część dorzecza zajmują przeważnie wspaniałe lasy iglaste i liściaste, zachodnią natomiast stanowią głównie stepy, zwane Preryami lub Sawannami. Stepy te dzielą zwykle na niższe, leżące w bliskości koryt rzecznych i odznaczające się wielką urodzajnością, oraz wyższe, o sfałdowanej powierzchni, o małej wilgotności powietrza i gruntu, i o słabej w skutek tego wegetacyi. Dolny bieg rzeki zajmuje nizinę, pozbawioną jakichkolwiek nierówności i nieznacznie pochyloną ku morzu; stąd wody toczą się leniwo między bagnistemi brzegami, aż do charakterystycznej, stale się powiększającej delty, która rozpoczyna się o 320 km. od uścia i ma 32,000 km. □ powierzchni. Mississippi otrzymuje do 60 główniejszych dopływów, z których niejeden przewyższa najważniejsze rz. europejskie. Między prawemi dopływami ważniejsze są: Minnesota, wypływa w bliskości źródeł rzeki Red River, należącej do zlewiska oceanu Lodowatego, i przebiegłszy 625 km, wpada pod St. Paul do Mississippi, poniżej katarakt 8t. An-thon; Des Moines River (645 km.) przerzyna stan Jowa i wpada do rzeki głównej wprost Warszawy. Missouri, długością, obfitością wody, obszarem dorzecza i potęgą dopływów, znacznie przewyższa Wołgę. Powstaje ona w górzystej, usianej gejzyrami okolicy, z połączenia kilku rzek (Madison, Gallatin etc.), przerzyna się w dzikim, romantycznym kanionie ku północy, tworzy następnie szereg wspaniałych wodospadów (niektóre dochodzą do 25 m., przy trzechsetnietrowej szerokości), stanowiących jedyną ważniejszą przeszkodę dla żeglugi, poczem, przeciąwszy teryto-ryum Montany w kierunku wschodnim, zwraca się ku południo-wschodowi i powyżej miasta St. Louis łączy się z Mississippi. Długość jej wraz z zakrętami dosięga 4,500 km., z tych 3,100 km. podatne są dla żeglugi. Z lewych dopływów ważniejsze są tylko Milk River i Dakota, głównie jednak w prawych spoczywa potęga i znaczenie Missouri; tu należą: Yellowstone, wypływająca z tak zwanego „Parku Narodowego”, będącego zbiorem cudów natury (wodospady, gejzyry, głębokie kaniony, labirynty skaliste, wspaniałe lasy, źródła gorące etc.); Grand R.; Cheyenne, której źródła jakby kleszczami obejmują góry Black Hill; White R.; Niobrara (980 km.); Nebraska albo Platte River (1,700 km.), powstająca z połączenia dwóch równorzędnych ramion północnej i południowej Nebraski i będąca najwygodniejszą drogą wodną od dolnej Missouri do wnętrza gór Skalistych; wreszcie, rozlegle dorzecze zajmująca, ale niezasobna w wodę, rz. Kanzas, Osage River i Gasconade R.—Arkanzas jest, po Missouri, najważniejszym dopływem Mississippi; ma on 3,230 km. długości, z których 1050 km. są żeglowne; wypływa z zachodnich stoków gór Skalistych, gdzie malowniczym kanionem żłobi swe koryto, przerzyna następnie typową okolicę preryj, oraz pasmo wzgórzy Ozark, przyjmuje z lewej strony White R., a z prawej Canadian R. i wpada pod miastem Napoleon do Mississippi. Ostatnim ważnym dopływem prawym jest Red River (2130 km.), spływający z przejętej solą wyżyny Liano Estacado, przecinający następnie pagórkowate, pokryte lasami i jeziorami, niższe prerye, i dosięgający rzeki głównej, w okolicy bagnistej, poniżej Natchez. Dopływy lewe, choć mniej liczne i co do wymiarów skromniejsze, mają jednak daleko większe od prawych znaczenie, ze względu na wyższą kulturę i gęstsze zaludnienie krain, przez które przepływają. Spotykamy tu przede-wszystkiem Wisconsin, spławną na przestrzeni 250 km. i, nadającą nazwę stanowi, który przecina; Illinois, która wypływa w bliskości jez. Michigan i, przebiegłszy 635 km., z których 450 spławnych, wpada do Mississippi w bliskości uścia Missouri. Nieco niżej łączy się z rzeką główną, największy lewy dopływ, Ohio, 1,556 km. długi, i 487,400 km. □ zajmujący (powierzchnia całej Francyi). Tworzą go dwie źródłowe rzeki: Alleghany i Monogahela, łączące się pod Pittsbur-giem, poczem rzeka, dostępna dla większych parowców, płynie z równomiernym spadkiem ku po-łudnio-zachodowi, mija Cincinnati i Louisville, przyjmuje z lewej strony Kentucky, Cumberland (spławny 590 km.) i Tenessee (spławny 960 km.), a z prawej Wabasch (spławny 570 km.) i wpada pod Kairem, poniżej St. Louis, do Mississippi. Szybki wzrost tego miasta i jego wielkie znaczenie handlowe objaśnia się nietylko centralnem położeniem na nizinie Mississippi, na połowie drogi z półn. źródeł do połud. ujścia, ale i sąsiedztwem najważniejszych dopływów: Missouri, Illinois i Ohio, które, rozpościerając się ze wschodu na zachód, wiążą, obfite w węgiel, naftę i żelazo, góry Alle-gańskie, z bogatemi kopalniami złota i srebra nad Pacyfikiem. Ostatni lewy dopływ, Yazoo, dosięga rzeki głównej pod Wicksburgiem. Ogólna długość Mississippi wynosi 3,750 km., jeśli zaś przyjąć Missouri za źródłową rzekę systematu, długość ta dosięgnie 5,750 km. i obok Nilu będzie najdłuższą rzeką na ziemi. Obszar jej dorzecza wynosi 3,200,000 km. □, szerokość dochodzi do 1,800 m., głębokość do 20 m.; ilość prowadzonej wody w sekundzie, podczas powodzi, 36,000 m. kub., w normalnym zaś stanie 8,500 m. kub., (Dunaj 30,000 i 2,000). Po Mississippi, zlewisko odnogi Meksykańskiej przyjmuje tylko rzeki drugo i trzeciorzędnego znaczenia. Takierai są: Apalachicola i Âlabama-Tomigby (Mobile River), przychodzące z południowego krańca gór Allegań-skich; dalej rzeki Teksańskie, często wysychające, albo naodwrót, podczas deszczu, groźne powodziami: Sabine R., Brazos (900 km.), Trinity R., Colorado, S. Antonio, Nucces, wreszcie rzeki Meksykańskie, krótkie i nieużyteczne, prócz najważniejszej, Rio Grande del Norte, na granicy St. Zjednoczonych i Meksyku. Rzeka ta, wypływająca ze wschodniej części gór Skalistych, ma w górnym biegu spadek nader gwałtowny, w głębokim i pionowemi niemal ścianami otoczonym kanionie, które, jak ruiny potężnej warowni, strzelają w górę do wysokości 350 m. Strome brzegi utrudniają dostęp, gwałtowny prąd uniemożliwia żeglugę,

stąd rzeka, pomimo znacznej długości (2,800 km., Urugwajską, bierze początek na wyżynie brązy-a więc dłuższa od Dunaju), spławną jest ledwie j lijskiej, w bliskości oceanu Atlantyckiego, w pana przestrzeni 600 km., powyżej uścia. Z jego ! śmie nadbrzeżnem S-ra Geral; przepływa dopływów lewych najważniejszy Rio Pecos, a z pra- lesistą okolicę, przyjmuje z lewej liczne i obfite wych: Rio Salado. Zlewisko morza Karybskiego, w wodę dopływy, z których najważniejsze Ibicu już to ze względu na wąskość lądu, już też z przy- i Rio Negro; poniżej katarakty Salto Grande czyny gór, przysuniętych do wybrzeża, wykazuje staje się dostępnym dla większych statków, i prze-tylko podrzędne systematy, liczne wprawdzie, ale biegłszy 1,600 km., łączy się z Paraną pod Bue-posiadające tylko lokalne znaczenie. Najważniej- nos-Ayres. Parana ma swe źródła również na te-szą rzeką Guatemali jest Motagua; Honduras rytoryum Brazylii, w bliskości Atlantyku, na za-pr^erzynają Ulea i Patuca, w Nikaragwie odzna- chodnich stokach Sierra Mantequeira; jej bieg czają się: Coco, Rio Grande i spławny San Juan, górny cechują ciągłe prądowiny i katarakty i dla-będący odpływem jez. Nicaragua. Kolumbia przed- tego mniejsze ma znaczenie od swego prawego stawia największe systematy w spławnej rz. Atra- dopływu, Paragwaju (2,150 km.). Ten wypływa to, wpadającej do zatoki Daryeńskiej, oraz w rz. z lesistych i obfitych w wodę wyniosłości brazy-Sw. Magdaleny, która wraz z lewym dopływem, lijskiej prowincyi Matto Grosso, w pobliżu Dia-Cauca, wypływa z węzła Los Pastos, i przebiegł- mantiny i w odległości kilkunastu zaledwie kilo-szy 1,400 km., wpada deltą do morza. W połu- metrów od rz. Guapore, należącej do systematu dniowej Ameryce zlewisko bezpośrednie oceanu Madeiry, a tern samem i Amazonki. Od samego Atlantyckiego przedstawia się w sposób nad niemal źródła dostępny jest dla statków więk-wszelki wyraz wspaniały. Rozległe niziny dały tu szych, a zbierając z lewej i prawej strony liczne miejsce rozwojowi największego na ziemi systema- djpływy (Pilcomayo, Vermejo, Tacuari) wiąże tu rzecznego, który, w naturalnem połączeniu z są- Andy z wyżyną brazylijską, coraz bardziej po-siedniemi, zajął przestrzeń o wiele przenoszącą głębia i rozszerza swe koryto, aż wreszcie pod powierzchnię całej Europy. Istotnie bowiem nie Corrientes wlewa swe wody do Parany. Jest to można Amazonki rozpatrywać oddzielnie, nie rzeka przyszłości, czekająca tylko na większe za-uwzględniając jednocześnie rzeki Orinoco, z któ- ludnienie i na stałe połączenie, za pomocą капа-rą się stale łączy, i rzeki Rio de la Plata, której łu, z dorzeczem Amazonki. Wzmocniona przez dorzecze w porze deszczowej zlewa się z dorze- Paragwaj, Parana przyjmuje z prawej strony czem Amazonki. W tej trójcy pierwszorzędnych spławną Rio Salado (1,550 km.), i przez argen-rzek, Amazonka zajmuje królujące stanowisko, tyńskie Pampasy dąży do złączenia się z Uru-a zarazem jest najpierwszą w świecie rzeką pod gwajem, przebiegłszy ogółem 3,400 km. Uście po-względem 8 erokości koryta, jego prawie mor- łączonych rzek, noszące nazwę Rio de la Plata, skiej głębokości, obfitości wód, obszaru dorzecza jest właściwie odnogą morską, która w głębi ma i potęgi dopływów, przewyższających największe 35 km., a u zewnętrznej podstawy 150 km. sze-rzeki europejskie (ob. pod wyr. Amazonka). Orinoco rokości, cały zaś systemat zbiera wody z powierz-. zajmuje powierzchnię 850,000 km. □ i całkowi- chni, obejmującej około 3,000,000 km. □. Wobec cie niemal wypełnia Wenezuelę, przepływając jej powyższych trzech systematów, pozostałe rzeki llanosy. Nieznane jeszcze jej źródła leżą na wy- oceanu Atlantyckiego zająć mogą nader skromne, niosłościGuyańskiej (S-aParime), którą rz. obejmu- choć dla miejscowych stosunków użyteczne, staje od zachodu potężnym lukiem, do 2,000 km. nowisko. Między Orinoco i Amazonką, z wynio-długości mającym. Obfitość wód, głębokość kory- słości Guyany, staczają się w ciągłych wodospa* ta, wielkość dopływów i naturalne połączenie dach liczne strumienie i rzeki; z tych najważniej-z Amazonką przez bifurkacyą Oassiquiare i Rio sza Essequibo (950 km.), przerzynająca Guyanę Negro, nadają rzece bardzo ważne znaczenie han angielską, Correntyn, oddzielająca Guyanę an-dlowe; dlatego też żegluga jest na niej ożywioną, gielską od Holenderskiej, Surinam, wpadająca sięgając przez dopływy aż do podnóża Andów, pod m. Paramaribo i nadająca posiadłościom ho-Obszerna, bardzo urodzajna, lecz niezdrowa del- lenderskim swą nazwę, Maroni, na granicy Guya-ta (36,500 km. □ powierzchni), rozpoczyna się ny holenderskiej z francuską, Mana, Oyapoc, na na 210 km. przed uściem i pocięta jest mnóstwem granicy z Brazylią i inne. Z wyżyny brazylij-ramion rzeki, zwanych kanionami, z których po- skiej spływają wogóle znaczniejsze rzeki, zktó-łudniowy, Brazo Imataca, ma do 6 km. szeroko- rych niejedna dorównywa Dnieprowi lub Wiśle, ści. Dopływy prawe: Yentuari, Caura, Caroni, Pominąwszy Tocantins z Aragwajem, uważany przychodzące z pobliskich gór, mniej są ważne od już to za samodzielny systemat, już też za osta-lewych, które, biorąc początek na odleglejszych tni prawy dopływ Amazonki, wpadają tu rzeki: Andach, mają obszerniejszą dla swego rozwoju Gurupy,Turicassu,Guajahu,/wpadającawrazzsą-płaszczyznę; są to: Guaviare, Vichada, Meta, Arau siednią Itapicuru do zatoki Św, Ludwika (S. Luis ca i, największy ze wszystkich, Rio Apure. Sy- de Maranhao), Parnahyba (1,300 km.), wypływa-stemat Rio de la Platy powstaje z połączenia jąca z gór S-ra da Gurgueia i wraz z licznemi dwóch, bardzo nierównych co do wielkości i zna- dopływami rozlewająca się po nizinie, spław na czenia, rzek: mniejszego Urugwaju i o wiele po- i zasobna w wodę; Jaquaribe, Piranhas. Najmężniejszej Parany. Urugwaj, pograniczna rzeka większa z tego oddziału rzeka S. Francisco (2,200 .miedzy Argentyną a Brazylią i rzecząpospolitą km.) jest główną rzeką nadatlantyckiej Brazylii;

zrazu

bierze ona początek na zachodnich stokach S-ra czątek z alpejskich jezior, na wyniosłościach stado Espinhaęo, w bliskości źródeł Parany, ma nu Colorado. Połączona rzeka, przyjąwszy z le-liczne dopływy i znaczny zasób wody, z przy- wej strony dopływ S. Juan R., a z prawej Vir-czyny jednak częstych wodospadów, podczas prze- gin R., dąży ku odnodze kalifornijskiej, mijając dzierania się rzeki ku oceanowi, żegluga odbywa na prawym brzegu pustynię Colorado, oraz jedy-się z przerwami, powodującemi wielką mitręgę ną amerykańską depresyę, czyli zapadlinę, leźą-w komunikacyi. Dwuramienne uście (pod 10° sz, cą 90 m. niżej poziomu morza. Ogólny bieg wy-pd.) zamknięte jest dla większych okrętów piasz- nosi około 2,000 km.; odwodniona powierzchnia czystemi ławicami. Palej ku południowi płyną do zajmuje 582,000 km. □: Rzeka Colorado daje Atlantyku: Itapicuru, Paraguassu, Mucuri, Doce, najlepszy przykład erozyi, żłobiąc swe koryto Parahyba (850 km.), Iguape i Jacuhy(700 km.), głębokim jarem, którego ściany, niemal pionowe, wpadający pod Porto Allegre do nadbrzeżnej sięgają do 1,000 m. wysokości. Pod tym wzglę-laguny Los Patos. Po nizinie Patagońskiej dosta* dem jest Colorado unikatem między rzekami ca-ją się oceanowi wody rzek stepowych; niektóre łego świata; żadna jej nie dorówna, ani co do z nich nie dosięgają wybrzeża, ginąc w słonych długości jarów, zwanych kanionami (cańon), ani jeziorach i bagniskach, inne płyną tylko po de- co do ich głębokości, ani co do majestatycznej szczach, wysychając zupełnie przez znaczną część grozy krajobrazów. Szczególniej godnym jest roku; te zaś, które przebywają całą drogę od uwagi tak zwany wielki jar (Grand Cańon), cią-źródeł do morza, są płytkie, mało mają wody, gnący się na przestrzeni 400 km. i przechodzący i płyną w kaskadach, po spadającej tarasami następnie w Iceberg Cańon (Jar gór lodowych), płaszczyźnie; Rio Salado wpada wprost Montevi- w którym rzeka płynie gwałtownie po skalistem deo do odnogi La. Plata; Colorado (powszechna łożysku, przeskakując do 30 progów i wodospa-nazwa rzek w środkowej i południowej А-ce), po- dów. Ale te zalety malowniczości nie zrównowa-mimo swej długości (1,250 km.), nie jest poda- źą wad, gdyż rzeka, dzięki prądom i kataraktom, tnym do żeglugi, ^.równie jak Rio Negro, Chupat, podatną jest do żeglugi na niewielkiej stosunko-Desire, Chico, i Ś go Krzyża (Santa Cruz). Ta wo przestrzeni, a i tanie zawsze odbywa się bez ostatnia, 600 km. długa, ma początek w łańcu- trudu. W obszernej dolinie, między nadbrzeźnem chu jezior, otoczonych wyniosłemi górami i lo- pasmem Coast Range, a leżącą głębiej sierra Ne-dowcami, i wpada wraz z poprzednią do współ- wadą, płynie z północy na południe Sakramento, nego limanu, leżącego pod 50° szer. połudn.    ku któremu dąży z południa na północ lewy do-

na

Ze względu, że grzbiet główny Andów w Аше- pływ S. Joachima (Joaquin R.); w połowie doli-ryce południowej i środkowej trzyma się bardzo ny spotykają się obie rzeki, i przyjąwszy kierunek blisko wybrzeża, nie może być mowy o średnich zachodni, przebijają się do zacisznej zatoki ocea-nawet systematach rzecznych, należących do zle- nu Spokojnego, na której południowym brzegu wiska Oceanu Spokojnego. Są to wszystko stru- leży bogata stolica Kalitornii, San Francisco, mienie krótkie, spadające gwałtownie z zacho- Podczas pory deszczowej, rzeka Sw. Joachima dnich zboczy pasma, w dolnym biegu spławne otrzymuje posiłki z jeziora Tulara, leżącego na najwyżej na kilkanaście lub kilkadziesiąt km. południowym krańcu S-a Newady, skutkiem cze-przed uściem. Z pomiędzy nich ważniejsze są te, go pasmo to, przez systemat Sakramento jakby które z wyżyny środkowo-amerykańskiej spływają, kleszczami objęte, oddaje mu wszystkie wody za-jak Rio Leinpa, główna rzeka rzeczyp. San-Sal- chód nich stoków. Kolumbia v. Oregon (2,000 km. vadorskiej, Rio Grande de Santiago (816 km.), długości, 782,000 km. □ dorzecza), wypływa która bierze początek w pobliżu m. Meksyku, pod terytoryum posiadłości angielskich, w tej części nazwą rzeki Lenna, przepływa następnie jez. gór Skalistych, która jest źródłową krainą wielu Chapala i w ciągłych wodospadach (do 50-ciu), znacznych rzek, należących do zlewiska Macken-dosięga Pacyfiku, niedaleko nadbrzeżnego m. S. sie, Fraser, Missouri i Saskatchewan. Wodo-Blas, do żeglugi niezdatna; Rio Fuerte, R. Maya, dział z pierwszą z tych rzek jest tak nieznaczny, Yaqui, Sonora i Asuncion, wpadające do odnogi że a pejskie jezioro między szczytami Hooker kalifornijskiej. Dopiero w Am. północnej, gdy i Brown odlewa swe wody jednocześnie i do Rozwartość łańcuchów górskich rozluźnia się nieco lumbii i do systematu Mackenzie. Lewy, równo-i przez to wytwarza obszerną, choć wyż} nową rzędny z rzeką główną dopływ, Snake v. Shosko-płaszczyznę, mogły powstać większe, ale zawsze ne, przebiegłszy spiralną linią przez pustynne wy-drugorzędne tylko, systematy rzeczne. Oprócz po- żyny Idaho i Oregonu, wpada pod 46° sz. pn. do-mniejszych rzek nadbrzeżnych, jak np. w Kali- Kolumbii, której dolina służy odtąd za kierunek fornii S. Ana, Salinas, Eet River i Klamath, wy- dla drogi żelaznej północnej (North Pacific). Ca-pływający z jezior wyżynowTych, jak w Orego- ły nieomal bieg Kolumbii składa się z szeregu nie Rogue River i Umpqua, jak w brytańskiej prądowin, wirów i wodospadów, tak, że z jej ogól-Kolumbii Simpson (400 km.) i Stikine River, nej długości zaledwie 200 km. powyżej uścia do-wpadające do fijordowatych zatok, rozwinęło się stępnych jest dla okrętów morskich; stąd też tra-tu pięć rzek większych: Colorado, Sakramento, fnym jest sąd o tej rzece, iż płynie ona ciągle Kolumbia v. Oregon, Fraser i Yukon. Colora- w górnym biegu. Zresztą i samo uście, choć rniej-do powstaje z połączenia dwóch równorzędnych scami do 11 km. szerokie, niebezpiecznem jest strumieni: Green R. i Grand R., które biorą po- dla żeglugi, skutkiem ławic piaszczystych, częstej

mgły i gwałtownych wiatrów. Do Kolumbii podobną jest charakterem rzeka Eraser, która z 1,100 km. długości ogólnej spławną jest ledwie na 140 ,km. od uścia, zagrodzonego wyspą Vancouver. Źródła jej leżą w dolinie, prowadzącej do przełęczy Yellow, a z tej w dorzecze Mackenzie, bieg zaś w skalistem łożysku, pośród urwistych skał, odbywa się w ustawicznych wodospadach, przez okolicę, zaliczaną słusznie do najbardziej malowniczych na północo-zachodzie Ameryki. Mało jeszcze znanym, ale zdaje się najobszerniejszym na zachodzie, jest systemat rzeki Yukon, której długość przenosi 3,000 km. Tworzą ją rzeki: Lewis i Pelly, przepływające przez szereg jezior i łączące się pod fortem Selkirk, poczem rzeka, przebiwszy się przez gałąź gór Skalistych (Alaska), płynie w kierunku północno-zachodnim aż do fortu Yukon, od którego, w nagłym zwrocie, przyjmuje kierunek południowo-zachodni i wpada kilkoma ramionami do m. Beryngskiego. W dolnym biegu towarzyszą Yukonowi dwie samodzielne rzeki: Kuskoquin od południa i Inland od północy.

Trzecie zlewisko amerykańskie, skierowane do morza Lodowatego, charakterystycznem jest przez wielką obfitość jezior, których .wody uprowadzają liczne rzeki północne. Ani siatka tych jezior, ani ich wzajemny względem rzek stosunek, ani wreszcie ich wielkość nie są należycie poznane w szczegółach. O tych okolicach, których nasze bałtyckie pojezierze słabą zaledwie jest miniaturą, powiedziano, że możnaby je równie dobrze przedstawić za obszar lądu, usiany jeziorami, jak i za obszar wód, podzielonych skrawkami lądu. Powierzchnia kraju jest płaszczyzną, pozbawioną gór, lekko sfałdowaną i pochyloną nieznacznie ku północy. Między syste-matami rzecznemi pierwszeństwo trzyma rz. Mackenzie, najpółnocniejsza rzeka A-i. Bierze ona początek na zachodnim stoku gór Skalistych, w bliskości źródeł Fraser, oraz dogodnej przełęczy, i pod nazwą Athabasca, zabrawszy z lewej strony odpływ jez. Małego Niewolniczego (Lesser Slave), płynie ku północo-wschodowi do jez. Athabasca, do którego prawdopodobnie docnodzą wody jezior Wollaston i Deer. Z jeziora Athabasca pod nazwą rzeki Niewolniczej (Slave R.) zwraca się ku północo zachodowi, a przyjąwszy z lewej strony znaczny dopływ Peace, wpada do jeziora W-o Niewolniczego (Great Slave), z którego wychodzi już pod nazwą Mackenzie. W dalszym ciągu rzeka, rosnąc nieustannie, zabiera z prawej strony odpływ jez. W-go Niedźwiedziego (Great Bear L.) a z lewej poboczne rzeki Dease i Peel, i dosięga w obszernej delcie Oceanu Lodowatego. Długość biegu wynosi około 3,700 km., obszar dorzecza 1,525,000 km. □; dla żeglugi jest Mackenzie ziipełnie odpowiednia i oddawałaby bardzo wielkie usługi, gdyby nie przepływała przez okolice tak północne i tak mało zaludnione i gdyby przez większą część roku nie była lodem pokrytą. Dwie inne rzeki: Miedziana (Coppermine R.) i Wielka Rybia (Great Fish

R. ), również uprowadzają wody licznych jezior, czem odznaczają się i rzeki wpadające do odnogi Hudsońskiej. Odnoga ta jest wprawdzie częścią Atlantyku, natura jednak wpadających tu rzek ma te same cechy, któremi się odznaczają tylko co wymienione systematy, uprowadzające swe wody do morza Lodowatego. Najważniejsze między niemi są: Doobaunt, który przepływa jezioro t. im. i wpada do zatoki Chesterfield; obszerne dorzecze długiego na 1000 km. Churchillu V. Mississippi, zabierającego po drodze wody mnóstwa jezior i zostającego w prawdopodobnym związku z systematem rz. Mackenzie (przez jez. "Wollaston i Deer); dalej powikłane i rozgałęzione zlewisko rzeki Saskatchewan, największej z tych, które odn. Hudsońska przyjmuje. Powstaje ona na wschodnich stokach wyżej wspomnianej krainy źródłowej z połączenia dwóch znacznych strumieni: Północnego Saskatchewanu i południowego

S. , długich po l,15u km., poczem z obfitym zapasem wody i w towarzystwie urodzajnych wybrzeży wpada do plątaniny jezior Winnipeg, Manitoba i Winnipegosis. Do jez. Winnipeg dąży od wschodu rzeka t. im., uprowadzająca wody licznych jezior, od południa zaś Red River z lewym dopływem Assiniboine. Red River zbliża się na nieznaczną odległość do źródlisk Mississippi i jest jedyną rzeką Stanów Zjednoczonych, która swe wody zlewa do odn. Hudsońskiej. Odpływ z jez. Winnipeg do rzeczonej odnogi następuje trzema samodzielnemi ramionami: północne nosi nazwę Nelson, środkowe Hayes, południowe zaś Sewern. Długość Saskatchewanu, mogącego odegrać w przyszłości ważną rolę ze względu na spławność i wschodni kierunek biegu, wynosi 2,400 km., przy obszarze dorzecza 1,250,000 km. Pozostałe rzeki nie odstępują od typu jeziornych, są jednak znacznie mniejsze i dlatego podrzędne tylko mają znaczenie; są to: Albany, Moose, Abbitibi, Rupperts R., East-Main, Great Whale i Little Whale; uich uścia leżą fa-ktorye handlowe kompanii Hudsońskiej. Do zatoki Ungava w cieśninie Hudsońskiej wpada szerokim limanem Koksoa.

Zlewisko wewnętrzne A-i jest nieznaczne i ustępuje pod tym względem pierwszeństwa wszystkim częściom świata, nie wyłączając Europy i Australii. Wychodzi to naturalnie tylko na jej korzyść. Trzy są główne bezodpływowe zbiorniki wód. Pierwszy w Stanach Zjednoczonych, tak zwany W i elki Zbiornik (Great Bassin), zajmujący dość znaczne przestrzenie między górami Skalistemi i nadbrzeżnemi pasmami Pacyfiku. Jest to wyżyna jez. Utah, którego wody przez rz. Jordan odpływają do Wielkiego. Słonego jeziora (Great Salt Lake) 1,280 m. nad p. m.; dalej wyżyna Oregonu, zaklęsła pośrodku i usiana licznemi jeziorami; wreszcie wyżyna Newa dy i południowej Kalifornii. Wszystkie zbiorniki czyli jeziora są płytkie, otoczone na brzegach warstwą soli, a nieco dalej pierścieniem żółtawej, solą przesyconej ziemi, która podczas suszy zmienia się w delikatny pył, bardzo dla wzroku szkodliwy. Bezodpływowy obszar na wyżynie meksykańskiej, ograniczony na wschodzie i zachodzie nadbrzeżnemi łańcuchami Andów, przedstawia szereg nieckowatych zagłębień, pośrodku których jeziora: Tlahualila, Parras, Pa-lomas i wiele innych zbierają wodę okolicznych wyniosłości; nie jest to jednak pewnein, czy niektóre z jezior powyższych nie przedostają się do morza. Trzecie nakoniec zlewisko, Peruwiańsko-Boliwijskie, zajmujące około 100,000 km. □, leży na wysokości średniej do 3,750 m. i stanowi największe i najważniejsze płaskowzgórze A-i. Liczne potoki górskie zlewają się do jez. Titicaca (8,240 km. □, 3,824 m. nad p. m.), a stąd przez odpływ Desaguadero do obszernej laguny Aullagas. Wybrzeża jez. Titicaca, równie jak cała wyżyna, otoczona najwyźszemi szczytami Andów (Illimani, Sorata), były kolebką peruwiańskiej kultury.

Jeśli teraz rzucimy okiem na całość hydrograficznego obrazu A-i, nie mogą nas nie uderzyć kolosalne wymiary systematów rzecznych, ich w ogóle bardzo wielka dostępność dla żeglugi, ich wreszcie nieznaczne między sobą wododziały Szczególnie zaś ujawnia się to w kierunku z północy na południe: wsiadłszy w łódź na wybrzeżach Oceanu Lodowatego, można przy sprzyjających warunkach bez wielkich trudności znaleźć się u uścia La Platy, dwa razy ledwie posiłkując się lądowym transportem i to na nieznacznej przestrzeni. Praca ludzka, skierowana do uzupełnienia w tym względzie dzieła przyrody, nie stanie się trudną, a będzie bardzo owocną; dokonała ona już dziś wielu świetnych przedsięwzięć, na przestrzeni między rz. Mississippi, Atlantykiem i wielkiemi jeziorami, powiązawszy z sobą ważniejsze rzeki za pomocą kanałów i ożywiwszy tern wzrastający ustawicznie ruch handlowy Stanów Zjednoczonych.

Yl. Geologia, Budowa geologiczna Ameryki znaną jest bardzo nierównomiernie. Z jednej bowiem strony niektóre części jej, np. w Stanach Zjednoczonych lub Kanadzie, poznane zostały dokładnie na równi z najlepiej zbadanemi krajami Europy, gdy tymczasem z drugiej znajdują się rozległe przestrzenie, co do których nauka skąpe tylko, lub na domysłach oparte posiada wiadomości. Przy tern i rozwój badań geologicznych nie wszędzie jest jednakowy. Na początku bieżącego stulecia znajomość A-ki południowej była o wiele dokładniejszą i zupełniejszą od północnej — obecnie ma się rzecz przeciwnie: północna znacznie wyprzedziła południową.

Prostota cechująca układ poziomy A-ki przebija się w szerokich konturach i w jej geologicznej budowie. Pod tym względem różni się ona wybitnie od Europy, która otrzymała nazwę „świata komplikacyj.” Gdyby chodziło o ogólną charakterystykę A-ki, moźnaby ją w niewielu zawrzeć słowach. Wschodnie, porozdzielane od siebie, pasma górskie, składają się przeważnie z archaicznych skał krystalicznych, w połączeniu z przedjurajskiemi paleozoicznemi formacyami;

między starszemi skałami wybuchowemi znajdują się przeważnie melatiry, młodszych niema prawie śladu. Pasmo zachodnie zaś, prócz skał krystalicznych paleozoicznych i tryasowych, posiada także skały formacyj młodszych, jako to: jura-sowej, kredowej, trzeciorzędowej, a skały wybuchowe znajdują się tu ze wszystkich epok: porfiry z epoki drugorzędowej, trachity i bazalty z trzeciorzędowej, olbrzymie ilości lawy i popiołu z epoki obecnej. Czynność wulkaniczna trwa tu dotąd w całej sile. Nakoniec równiny obszerne, które spajają z sobą górskie systematy wschodnie z zachodniemi, składają się: w Am. południowej przeważnie z formacyi trzeciorzędowej i dyluwialnej, z wyjątkiem niektórych wybrzeży i dolin rzecznych, do najświeższej aluwialnej formacyi należących; w północnej zaś, gdzie wschodnie paleozoiczne i zachodnie krystaliczne skały daleko potężniej się rozwinęły, pozostał wąski tylko pas między niemi, pełen licznych obnażeń kredowych i trzeciorzędowych utworów, przyczem nad odnogą meksykańską, w dolnej Mississippi, oraz na zachód od wielkich jezior, występuje także i czwartorzędowa formacya.

Przechodząc do szczegółów, przedstawimy je najprzód w Am. północnej. Najstarsza, azo-iczna formacya skał osadowych rozwiniętą jest wspaniale i reprezentowaną przez laurentyńskie gnejsy i hurońskie łupki w najróżnorodniejszych odmianach. Występują one głównie w trzech miejscach. Najprzód — półkolistym pasem obejmują całą odnogę Hudsońską, sięgając w niektóre wyspy polarne i na Grenlandyę i wypełniając prawdopodobnie Labrador, którego wnętrze dotąd nie jest jeszcze zbadane. Następnie stanowią główne jądro gór Allegańskich, począwszy od Nowej Szkocyi, gdzie przylegają do samego oce anu, aż w okolice średniego biegu Alabamy, gdzie występują w największej szerokości, ale zarazem oddalają się od wybrzeży. Azoiczną formacyą Alleganów przerywają gdzieniegdzie mezozoiczne. a czasami paleozoiczne skały, lecz dzieje się to wogóle na niewielkiej przestrzeni. Trzeciem miejscem skał laurentyńsko - hurońskich są Andy,, w których występują one dwoma głównie pasami—zachodnim,, nadmorskim, i wschodnim, zwróconym ku nizinie Mississippi. Oba nie są jednolite, lecz poprzerywane często młodszemi formacyami, oba swem pojawianiem się zaznaczają główny kierunek grzbietów górskich Nevada i Rocky Mountains, oba wreszcie na dalekiej północy i na wyżynie środkowo-amerykańskiej prawdopodobnie łączą się z sobą.

Paleozoiczne formacye zajmują w Am. północnej bardzo rozległe przestrzenie. Najniższe ogniwo, sylurskie, składa się głównie z wapieni, piaskowców i łupków, i wychodzi na jaw między hudsońską i nadatlantycką grupą skał azo-icznych; dalej, na południe od wielkich jezior, między Alleganami i rz. Mississippi, w Kanadzie,, nad zatoką Hudsońską, w okolicach arktycznych i na wyspach* wreszcie w górach Skalistych i gdzieniegdzie w Meksyku. W sylurskich utwo-

rach spotykaj się dosyć często skały wybucho- okresie. Ale gdy z jednej strony wpływ wody we. jak dioryty i melafiry, które niekiedy zawie- i powietrza działa niwelująco, obniżając wierz-rają w sobie znaczne ilości srebra i miedzi. Na- chołki gór i wypełniając zaklęołości między nie-stępne ogniwo, dewońskie, składa się w niższych mi, — pojawia się z drugiej potężna siła wulka-warstwach z wapienia i łupku, w wyższych z czer- niczna, trwająca aż po dziś dzień, która, wyrzu-wonego piaskowca i pojawia się najczęściej na cając z wnętrza ziemi olbrzymie masy lawy i po-zewnątrz sylurskiego pasa w Kanadzie, na sto- piołu, wytwarza nowe wyniosłości i nowe bukach Alleganów, w okolicach arktycznych i na No- duje góry. Pominąwszy skały wybuchowe, wła-wej Szkocyi. Do najwyższego piętra dewonu na- ściwe starszym formacyom, można powiedzieć, źe leżą olbrzymie podziemne zbiorniki nafty w pół- wulkanizm, począwszy od epoki trzeciorzędowej, nocnej Pensylwanii. Formacya węglowa wystę- skupił się wyłącznie na zachodniej połaci lądu, puje na wielkiej nizinie Mississippi w imponują- występując tu i owdzie na znacznych nieraz prże-cych rozmiarach, przedewszystkiem zaś na zacho- strzelbach. Łańcuch skał wybuchowych nowszych dnich stokach Alleganów, na wschód od jez. Mi- rozpoczyna się na wyspach Aleuckich, przechodzi chigan, nad dolną Ohio i Illinois, nad średnim na Alaskę, dosięga największej szerokość; w Sta-biegiem rz. Arkanzas, w Nowym Brunszwiku nach Zjednoczonych, wypełnia Meksyk i Srodko-i N. Szkocyi, oraz na południe od Bostonu, w oko- wą Amerykę i nawet w przesmyku Panamskim licach Atabaski i t. p. Najmłodsze paleozoiczne ślady swe pozostawia. Bozumie się, że łańcuch ogniwo, formacya permska, występuje przeważnie ten nie jest jednolitym, ale poprzegradzanym liczna wschodnich stokach gór Skalistych i składa nemi formacyami, bądź starszych, bądź nowszych się z wapieni i margli.    epok. Do kategoryi sił wulkanicznych zaliczyć

Natomiast formacye mezozoiczne zajmują należy mnóstwo źródeł gorących, siarkowic (sól-w Am. północnej stosunkowo bardzo mało miej- fatara) i gejzerów, zwłaszcza w dorzeczu górnej sca. Ogniwo triasowe pojawia się na wschodnich rz. Yellowstone (Missouri). Formacyą czwar-stokach Alleganów w postaci czerwonego piasków- torzędową cz. diluwialną, składają przeważnie ca, z żyłami węgla i diorytu; na wschodnich sto- glina, piasek, żwir etc., w których znajdują się kach gór Skalistych, jako margle i piaskowce; głazy narzutowe, przyniesione z północy, żwłasz-nad brzegiem oc. Wielkiego, jako wapienie. Ogni- cza na wschód od gór Skalistych w N. Anglii, wo jurajskie słabo jest reprezentowane: znajduje Dilluvium i alluvium pokrywają wybrzeża Flory-się gdzieniegdzie na wschodniem zboczu gór Ska- dy i odnogi Meksykańskiej, sięgając głębiej w ląd listych, głównie w tak zwanych „czarnych pagór- po obu stronach Mississippi. Żyzne marsze 'nad-kach” (Black Hills), oraz prawdopodobnie w Ka- atlantyckie zawdzięczają swój początek budującej lifornii; gdy tymczasem formacya kredowa, jak- czynności morza (przypływy i odpływy), tak znów kolwiek tu i owdzie przez utwory trzecio i czwar- jak delty i alluwialne utwory, w dolinach rzecz-torzędowe przykryta, przedstawia się najobficiej ze nych, powstały skutkiem połączonego działania wszystkich ogniw mezozoieznych. Występuje ona rzek i morza.

niemal wszędzie, jako podkład następnej, trzecio- Obraz budowy geologicznej Am. południo-rzędowej formacyi, głównie zaś w wąskim, bardzo w ej jest zaledwie zbliżonym do rzeczywistego, długim pasie, biegnącym z północy na południe, W Am. północnej badania naukowe były wielce od uścia rz. Mackenzie po wschodniej stronie gór ułatwione przez czynniki odrębnej natury, ja-Skalistych, aż w okolice zatoki Campeche nad od- kiemi są między innemi rozkopywanie ziemi dla nogą Meksykańską; dalej w nadbrzeżnych An- budowy licznych kolei żelaznych i tuneli, lub dla dach Kalifornijskich i na południowym stoku Al- zakładania drutów telegraficznych, nie mówiąc leganów, gdzie półkolem otacza starsze formacye. już o tern, że rządy i towarzystwa prywatne wie-Wobec faktu, źe wyżej wymienione formacye le łożyły kosztów w tym kierunku. Tymczasem

zajęły już olbrzymie obszary Am. północnej, dla kenozoicznych utworów nie wiele mogło zostać miejsca. Najobszerniejsze z nich są utwory, do t. zw. formacyi trzeciorzędowej należące; występują one najsilniej w bliskości wybrzeży zatoki meksykańskiej i oceanu Atlantyckiego, sięgając w głąb lądu wzdłuż Mississippi, aż do uścia Ohio. Półwyspy Yucatan i Kalifornia, niemniej zachodnie wybrzeża Stanów Zjednoczonych, składają się w znacznej części ze skał trzeciorzędowych, które i w głębi lądu zajmują niemałe przestrzenie, jak np. po obu stronach Nebraski (prawy dopływ Missouri), w okolicach górnej Colorado i t. p.

Am. południowa, uboższa w ludność, mniej przedsiębiorcza i wogóle niżej co do kultury stojąca, niewielkie od początku tego stulecia zrobiła postępy. Pierwotna azoiczna formacya składa się z granitu, gnejsu, łupków krystalicznych i pokrywa znaczne przestrzenie wyniosłości brazylijskiej, Guyany, gór Wenezueli i Santa Marta, wreszcie wschodniego dorzecza Orinoco. "W Brazylii, gdzie te archaiczne skały są niekiedy młodszemi utworami nakryte, obfitują one w złoto, oraz w drogie kamienie (dyamenty, topazy etc.). W Andach południowej Am. ciągną się krystaliczne utwory tej epoki prawie nieprzerwanym pasem, wzdłuż wybrzeża, od przyl. Horn do przesmyka Najwaźniejszem zjawiskiem epoki trzecior Panamskiego, ustępując w głąb tylko w okoli-rzędowej było powstanie i ostateczne ukształ- each północnych; podobnie i na wschodnich sto-towanie zachodniej wyniosłości, t. j. Andów, któ- kach Andów występują w potężnych masach ha ra to czynność już w poprzednim rozpoczęła się terytoryum Boliwii, Argentyny i Nowej’ Grana-

119

fcac/k.loixt'ly* powsieoha* iluttr.

dy, gdzie w złoto i platynę obfitują. Paleozo-iczne formacye pokrywają w Am. południowej daleko mniejsze przestrzenie, niż w północnej. Piętro sylurskie zajmuje część Boliwii wschodniej, dewońskie zaś (szarowaka), oprócz Boliwii, stanowi główną część wysp Sokolich; natomiast piętro węglowe ukazuje się w kształcie wysp na całym kontynencie południowym, nigdzie jednak w tak zwartych i obszernych masach, jak to widzieliśmy na północy. Peru, dolna Amazonka, południowo-zachodnia Brazylia i północno-wschodnia część Argentyny najlepiej reprezentują tę formacyę węglową. Permska formacya zauważoną dotąd nie została. Z utworów mezozoicznych, trya-sowe reprezentowane są przez potężne masy dolomitu, pstrą glinę i piaskowiec gliniasty w Boliwii i Peru; jurajskie zaś, podobnie jak i w Am. północnej, natrafiają się bardzo rzadko i tylko w Chili obficiej się ukazują. Godną jest uwagi obecność porfirów i melafirów, wszczepionych po-tężnemi masami między wymienione wyżej skały osadowe. Od wyspy i zatoki Chiloe ciągną się one po zachodnim stoku Andów aż do Meksyku, ukazują się w Guyanie, w południowej Brazylii i na Ziemi Ognistej — i wogóle obfitują w żyły kruszcowe. Formacya kredowa dwoma głównie rozpostarła się pasami: jeden z nich ciągnie się wzdłuż wybrzeża m. Karybskiego, łańcuchem Andów Wenezueli, między zlewiskiem rzek Orinoco i Magdaleny,—drugi zajmuje znaczne przestrzenie w Peru i Ecuadorze, oraz w międzygórskich wyżynach Andów. Nakoniec formacye kenozo-iczne najwspanialej rozwinęły się w trzeciorzędowych utworach, zajmujących przeszło połowę powierzchni Am- południowej. Całą niemal przestrzeń między Andami z , jednej, a wyżyną brazylijską i gwijańską z drugiej strony, i od m. Karybskiego do cieśniny Magiellańskiej, wypełniają trzeciorzędowe piaskowce, łupki marglowe i gliny; przechodzą one nawet na zachodni stok Andów i zjawiają się w Chili, Peru, na wyspach Gallapagos etc. W geologicznej budowie Ameryki stanowią one zatem największą i najważniejszą część składową. Z dyluwialnych utworów składają się argentyńskie pampasy i wenezuelskie llanosy; aluwialne zaś występują w Brazylii, w Argentynie, na wy-_ brzeżu Guyany, oraz w Peru, gdzie obok zwy klvch czynników i świat zwierzęcy wpłynął na formacyę powierzchni (gnano). Działalność wulkaniczna Am. pd. przejawiła się i przejawia dutąd w całej swej potędze. Prawie wszystkie główniejsze wierzchołki Andów są wulkanicznego pochodzenia, tak, że stają się niemal regułą słowa Humboldta: „gdzie Andy przekraczają linię śnieżną, tam są wulkaniczne formacye”. Bazalty i trachity, lawy, popiół i szlaki biorą bardzo ważny udział w budowie Andów: kratery wulkanów, bądź czynnych, bądź wygasłych, liczą się na setki; trzęsienia ziemi częstsze są, niż gdzieindziej na ziemi; słowem, Andy południowej Am. stały się najklasyczniejszem miejscem zjawisk wulkanicznych wszelkiego rodzaju.

W niejakim związku z wulkanizmem znajduje

się wiekowe wznoszenie się i opadanie lądów. Jakkolwiek obserwacye nie są tu jeszcze zupełne i nie na wszystkich przeprowadzone wybrzeżach, można jednak już teraz wyrobić sobie przybliżone pojęcie o zachodzących zmianach. Wiekowemu podnoszeniu się lądu ulega wybrzeże północne odn. Meksykańskiej, Labradoru, New-Foundland, Alaski, wysp Aleuckich, Kalifornii Panamy, odn Daryeńskiej, jez. Maracaibo, uścia Orinoco, południowo-wschodniej Brazylii, wschodniej Patagonii, Chile, części Peru i Ecuadorn. Na tych wybrzeżach widnieją długie smugi poziome, ławice morskich muszli, tarasowato wyżłobione krawędzie i t. p., świadczące, iż niegdyś stykały się bezpośrednio z poziomem morza i pod jego zostawały działaniem, gdy dziś szukać ich trzeba ponad niem, kilka, kilkanaście, a niekiedy i kilkadziesiąt metrów wyżej. Wiekowe opadamo lądów napotyka się rzadziej; w Am. północnej zauważono je na wschodniem wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, (liczne lasy podmorskie), w południowej zaś przy uściu Amazonki i Rio de la Plata, oraz w Peru, w sąsiedztwie bezpośredniem podnoszącego się lądu.

VII. Klimat. Z układu obu lądów Ameryki wynika wybitna klimatyczna różnica między północną jej częścią, a południową. Jakoż położenie geograficzne Am. południowej stało się przyczyną, że ze wszystkich części świata ma ona klimat najjednostajniejszy, wolny od gwałtownych kontrastów między temperaturą dnia i nocy, lata i zimy. Rozszerzona w okolicach równikowych, t. j. najgorętszych, zwęża się ku biegunom i tym sposobem sprawia, że ubytek ciepła w wyższych szerokościach wyrównywa się przez łagodzący wpływ morza. Am. północna zachowuje się przeciwnie, jest ona najwęższą w miejscowościach, zbliżonych do równika, i—w miarę posuwania się ku biegunowi, rozszerza się stopniowo, dochodząc największej rozciągłości w najpółnocniejszej stronie. Dlatego też znaczna część Am. pn. odznacza się klimatem ostrym, lądowym: gorącym w lecie, bardzo chłodnym w zimie, i pod tym względem stoi ona niżej od Europy, która, najwęższa na północy, rozszerza się ku południowi. Ameryka północna nie ma przytem na południu takiego kaloryfera, jakim jest Sahara, ani takiego ciepłego prądu, jakim jest Golfström na zachodzie Europy. Zamiast tego posiada ona rozległe przestrzenie wodne, lub bujną roślinność Am. południowej, pochłaniające wielką ilość ciepła, oraz zimny prąd na wybrzeżu wschodniem, wylewający się z zatoki Baffińskiej i sięgający niemal do 30° sz. pn. Skutkiem tego Labrador lub Nowa Szkocya, leżące na wysokości Anglii i Francyi, mają temperaturę przecięciową o 8° stopni niższą, temperatura zaś roczna

N.-Yorku chłodniejszą jest o 6°, niż temperatura leżącego z nim na jednym równoleżniku Neapolu. Zachodnie wybrzeże Ameryki północnej, dzięki resztkom ciepłego prądu, przychodzącego od wschodnich wybrzeży Azyi, cieszy się stosunkowo łagodniejszym klimatem; to też roczne izotermy,

w miarę posuwania się od zachodu ku wschodo- peryodyczne wiatry, zmieniające się z porą roku wi, spadają coraz bardziej ku południowi. Ana- (monsuny); bliżej wybrzeża zimowe, północno-za-logia Am. północnej z lądem europejsko - azya- chodnie, zamieniają się na południowo-zachodnie tyckim jest widoczną: wschodnie brzegi obu obłe- w lecie; w kotlinie zaś Mississippi—północne zi-wa prąd zimny, zachodnie ciepły, największe zi- mowę ustępują południowo - wschodnim letnim, mno przypada w środku i zmniejsza się bardzo Z tego wTynika, że okolice południowe, wystawio-szybko ku zachodowi, a bardzo wolno ku wscho- ne na bezpośrednie działanie wiatrów wilgotnych, dowi, przyczem jednak północno-zachodnia Ame- przychodzących z nad oceanu, posiadają opady ryka chłodniejszą jest od Europy, a północno- atmosferyczne daleko większe od północnych, wschodnia od Azyi. Nadto ubytek ciepła z po- wschodnie daleko większe od zachodnich, oraz łudnia na północ postępuje w Ameryce szybciej, że opady te obfitsze są w lecie, niż w zimie, niż na starym lądzie. Podobną analogią prze- W miarę, jak posuwamy się ku północy i ku zaprowadzić można między Afryką i Am. połu- chodowi, oddalamy się tern samem od źródła dniową. Na wschodzie obu lądów płyną ciepłe deszczów, skutkiem czego i roślinność zmniejsza prądy, na zachodzie zimne, i te ostatnie giną, coraz bardziej swoją siłę żywotną, przechodząc ubliżając się ku równikowi. Skutkiem tego wy- z krainy żyznych pól i obszernych lasów na polu zeża wschodnie są stosunkowo cieplejsze od łudniu i wschodzie w bezdrzewne i napół-stepowe zachodnich.    okolice poza rzeką Mississippi, b) Środkowa

Ze względu na swoją południkową rozciągłość, odznacza się jeszcze większemi kontrastami tem-posiada Am. wszystkie pasy, klimatyczne, prócz peratury od poprzedniej. Stepowy charakter południowego polarnego. 1) Pas podbiegunowy pół- wzmaga się coraz bardziej, w miarę zbliżania się nocny obejmuje Grenlandyę, archipelag Arktycz- do wyniosłej wyżyny, w której głębi wytworzyły ny, Labrador, Alaskę i ziemie leżące na zachód się nawet pustynne obszary. Powstały one pod od odnogi Hudsońskiej. Granicę jego od połu- wpływem ubytku wilgoci, którą zatrzymały na dnia stanowi izoterma 0°, przebiegająca od przy- swych stokach zewnętrznych oba pasma, obejmu-lądka Charles (Labrador) linią lekko wygiętą ku jące wewnętrzną wyżynę: Skaliste górynawscho-północo-zachodowi, t. j. od 50° do 60° sz. pn. dzie, Sierra Newada na zachodzie. c)Zachodnia Ostre wiatry północne panują prawie na całej część, obejmująca wybrzeże oceanu Spokojnego, tej olbrzymiej przestrzeni, podnosząc chłód zimy posiada klimat najłagodniejszy i do klimatu za-i zmniejszając ciepło letnie; tylko w bardziej po- chodniej Europy wielce zbliżony. Umiarkowane łudniowych okolicach, oraz na wybrzeżu Alaski, zimy, niezbyt gorące lata, obfitość opadów atmo-stosunki układają się nieco przyjaźniej—tam pod sferycznych, zwłaszcza w jesieni, zasłonięcie wy-wpływem zbliżenia się do równika, tu zaś skut- sokiemi górami od wiatrów północnych—wszystko lnem ciepłego prądu Kuro-Siwo. Ilość opadów to, razem wzięte, spowodowało ujednostajnienie atmosferycznych nie jest znaną, wnosząc jednak temperatury i świat roślinny od zmiennych wa-z wielkiej obfitości stojących i bieżących wód, runków klimatycznych ochroniło. 3) Pas gorccy musi być znaczną. 2) Pas umiarkowany północny (międzyzwrotnikowy) zawiera się w granicach izo-zawiera się między izotermami 0° i 20° i od po- termicznych, między 20° C. na półkuli północnej ludnia zamyka się linią, która, odcinając półwy- i 20° na półkuli południowej średniej temperatu-sep Florydę, przebiega w niewielkiej odległości ry. Roczna linia izotermiczna w Am. pd. biegnie od zatoki Meksykańskiej, p-dnosi się ku północy od 28° sz. pd. na wybrzeżu wschodniem do 12° do 38° sz. pn. w Andach i spada do 29° na wy- sz. pd. na wybrzeżu zachodniem (Callao), spada-brzeżu Oceanu Spokojnego. Pas ten w kierunku jąc w głębi lądu do 34° (na wysokości Valparai-poludnika dzieli się zwykle na trzy części: a) so). Strefa ta, leżąca na drodze passatów wschod-w schód nia, rozciągająca się od Atlantyku, aż nich, otrzymuje deszcze bardzo obfite, które scho-poza kotlinę Mississippi, mniej więcej do 100° dł. dzą się z zenitalncm stanowiskiem słońca, przy-zd. Gr. Na wybrzeżu i w głębi przeważają ostre czem, dzięki wyniosłemu i zwartemu grzbietowi zimy o kontynentalnym charakterze, lato zaś, pod Andów, powstają wybitne różnice między wscliod-wplywem oceanicznej wilgoci i prądu zimnego, nim i zachodnim ich stokiem. Gdzie passat w bie-stiije się na wschód od Alleganów łagodniejszem, gu swoim nie napotyka żadnych przeszkód, jak jakkolwiek niekiedy i tu panują silne upały (po- np. w otwartej nizinie Amazonki, tam przenika rażenia słoneczne), w głębi lądu zaś występuje w głąb lądu i skrapla się dopiero na zboczach dokuczliwiej. W ogóle powiększanie się tempe górskich w potężmch deszczach zcnitalnycb; tam ratury z północy na południe postępuje bardzo zaś, gdzie na wybrzeżu tamują mu drogę mniej szybko, przyczem kontrasty między zimą i latem lub więcej wysokie góry, pozostawia on na nich są wszędzie znaczne. YYiatry północne (nortes) większą część swej wilgoci i przechodzi w głąb przelatują nad całą tą przestrzenią, sięgając nie- lądu znacznie osuszony. Tym sposobem, poza raz aż na wyspy Antylskie. Przychodząc z po- wschodniemi krawędziami gór utworzyła się w Mek-nad wielkich obszarów* lądowych, są one suche, syku sucha wyżyna Anahuac, a poza wyniosło-a że wieją wT zimie, są jednocześnie mroźne; to ściami Guyany i Brazylii—stepowe obszary Lla-też niweczą nieraz bujną już roślinność okolic nosów i Pampasów, w przeciwieństwie do olbrzy-południowyeh i niemałe wyrządzają klęski. Żresz- mich dziewiczych lasów tych miejscowości, które tą w.tej części umiarkowanego pasa występują I bezpośrednio na działanie passatów są wystawie

ne. Wyspy Antylskie w zmniejszonym rozmiarze przemysłowo-handlowych Starego świata. Ko-takiemuż samemu podlegają prawu; tak np. wy- palnie Peru i Boliwii, Meksyku i Kalifornii, Bra-spa Jamajka, na wyższem, wschodniem wybrzeżu, zylii i Alleganów, dostarczyły od r. 1493 aż po otrzymuje opad atmosferyczny, przenoszący 300 dzień dzisiejszy przeszło 6 mil. kg. złota, srebra cm., na zacbodniem zaś, niższem, zaledwie 100 1 zaś przeszło 175,000,000 kg., w ogólnej wartości cm. Zachodnia strona Ameryki w tym pasie, około 50 miliardów marek pruskich. Największej skutkiem zaznaczonej wyżej przyczyny, jest zatem ilości złota dostarczają Stany Zjednoczone, po-znacznie suchszą, ku południowi zaś prawie zu- czem idą: Kolumbia, Brazylia, Meksyk, Chile pełnie deszczów pozbawioną (Atacama). Wyjątek i Peru; srebro zaś najobficiej wydobywa się w Peru, stanowią tu okolice przesmyku Panamskiego, w któ- następnie w St. Zjednoczonych, Meksyku, Boliwii rym grzbiet Andów zniżył się tak dalece, iż wia- i Chile. Obok jednak zbytkowych kruszców obfituje try swobodnie mogą przechodzić na drugą stronę Am. w niewyczerpane pokłady pożytecznych mi-kontynentu i zraszać jego wybrzeże aż do zatoki nerałów, jakiemi są w pierwszym rzędzie węgiel Guayaquil, t. j. do miejsca, od którego rozpo- kamienny i żelazo. Pierwszy z nich znajduje się czyna się załam wybrzeża w kierunku południo- na półwyspie N. Szkocyi, w okolicach jez. Onta-wo-wschodnim, a tern samem i usunięcie się z pod rio i Kwebeku, Wenezueli, połuduiowej Brazylii, wpływu wiatrów. Ze względu na rozdział ciepła, Chile i wielu innych, dotąd niewyzyskiwanych najwyższą temperaturę roczną posiada wnętrze miejscowościach. Ale przedewszystkiem węgiel Meksyku (28° C.), która zarazem jest najwyższą kamienny stanowi jedno z największych źródeł temperaturą w całej Ameryce; w Meksyku także bogactwa St. Zjednocżonych. Powierzchnia, przezeń przypada najwyższa temperatura lipca (36°), pod- zajęta, i głównie na zachodniej stronie gór Alle-czas gdy najwyższa temperatura stycznia przesu- gańskich znajdująca się, wyrównywa cztery razy wa się na półkulę południową i znajduje się w ar- wziętemu Królestwu Polskiemu, a jego produkcya, gentyńskiej Gran Chaco (30u).    4) Pas umiarko- wzrastająca z każdym rokiem, równomiernie ze

wany południowy obejmuje pozostałą część A. W pa- wzrostem przemysłu, dosięga już obecnie 80 mil. sie pozazwrotnikowym passaty wschodnie zastąpio- tonn rocznie. Najważniejszą prowincyą Stanów ne są przeważnie wiatrami zachodniemi lub no- jest pod tym względem Pensylwania, przewyższa-łudniowo-zachouniemi, skutkiem czego wytworzył jąca inne obszary węglowe, jeśli nie wielkością, się tu odwrotny stosunek w rozkładzie opadów to dobrocią i ilością wydobywanego węgla. Też atmosferycznych: zachodnie wybrzeże Chileńsko- same okolice Stanów, które obfitują w węgiel, Patagońskie wystawione jest na działanie silnych dostarczają po większej części i nafty, której pro-deszczów, wschodnie natomiast należy do krain dukcya (głównie w Pensylwanii), jest tu największą najsuchszych w A. Tym sposobem na zachodniem na świecie. Nafta, prócz tego, znajduje się na wybrzeżu, od zat. Guayaquil ciągnie się ukośnie, północ jez. Ontario, w posiadłościach angielskich, w kierunku pd. pd.-wd., wąski pas o słabym opa- oraz na wyspie Trynidad (jez. asfaltowe). Pod dzie i skąpej dlatego roślinności. Na patagoń- względem produkcyi żelaza, na pierwszem miejsou skiem wybrzeżu oceanu Spokojnego, skutkiem wil- stoją również Stany Zjednoczone, posiadające gotności atmosfery i ciągłego zachmurzenia, lo- obszerne pokłady rudy we wszystkich niemal pro-dowce zsuwają się bezpośrednio do morza; w cieś- wincyach, choć nie wszędzie jednakowej dobroci; ninie Magielańskiej, dla tej samej przyczyny, li- co do ilości i jakości przoduje tu także Pensyl-nia śnieżna leży na wysokości tylko 1,000 m., wania. Zresztą niema prawie kraju w Ameryce, podczas gdy np. w Andach równikowych linia ta któryby nie posiadał tego pożytecznego kruszcu: sięga 4800° m.    znajduje on się w Kanadzie i N. Szkocyi, w Środko-

Największy opad atmosferyczny, przenoszący wej Am., w Brazylii, w górach Guyany, w Andach dwa metry rocznie, posiada uście Mississippi, południowych, na wyspach Antylskich. Ale w wielu wschodnie wybrzeże Am. środkowej, wschodnie miejscowościach, zwłaszcza w południowej i środ-stoki Andów południowych aż do 20° sz. pd., kowej Ameryce, produkcya żelaza jest zaniedbana wschodnie stoki gór Guyany i Brazylii, wreszcie i znajduje się w bardzo pierwotnym stanie. Miedź północno i południowo-zachodnie wybrzeża Anie- zajmuje wybitne stanowisko w rzędzie prodnk-ryki (Yancouwer — Patagonia); najmniejszy zaś, tów mineralnego świata i rozrzucona jest w bardzo poniżej 60 cm., posiada w Am. północnej we- wielu okolicach Am.: Grenlandya, Meksyk, oko-wnętrzna wyżyna międzygćrska (Utah), a w polu- lica jez. Wyższego, Chile, Kanada, Am. Arktyczna dniowej •— wspomniany ukośny pas Peruwiań- (rz. Miedziana), najhojniej są w rudę uposażone, sko-Patagoński.    ,    lecz nie brak jej i w innych miejscowościach.

Ylll. Bogactwa przyrodzone, a) Świat mi- Cyna, cynk i antymon znajdują się w Andach, neralny. Obfitość kruszców szlachetnych i dro- południowej i środkowej Am., a także w Brazylii; gich kamieni jest istotnie bardzo wielką. Ona to pomimo jednak, że tu i owdzie kopalnie tych stała się jednym z najważniejszyęh czynników rud są bogate i łatwe do wyzyskania, produkcya emigracyi, i nawet dziś, choć w słabszym zakre- stoi na niskim bardzo stopniu. Kalifornia, Mesie, stanowi dla wychodźców niemałoważną przy- ksyk i Peru obfitują w rtęć, która w dosyć zna-nętę. W łonie Andów znajdują się nieprzebrane cznej wydobywa się ilości, ołów zaś przedewszyst-żyły złota i srebra, których odkrycie i eksploata- kiem w dorzeczu fz. Illinois, (dopływ lewy Mis-cya sprowadziły zupełny przewrót w stosunkach sissippi), i w zachodniej stronie jez. Michigan,

e-

Bogate kopalnie soli kamiennej znajdują się na wschodniem stoku Alleganów i gór Skalistych (Texas), nad dolną Mississippi, w Patagonii i t. p.; obok tego liczne źródła słone, szczególniej w Am. północnej, dostarczają soli warzonki. Saletra i soda trafia się bardzo obficie w dorzeczu La-platy i w Patagonii, oraz w Andach południowych; ałun w Chile, siarka w Andach i na Autyl-lach w pobliżu wulkanów. Drogie kamienie prze-dewszystkiem w Brazylii i Meksyku, dyamenty głównie w prow, brazylijskiej Minas Geraes, szmaragdy w górach Quindiu (Kolumbia), opale w Meksyku, topazy, chryzoberyle etc., przeważnie w t. zw. Campos Brazylii. Odkrycie jednak pól dyamen-towych w kraju przylądkowym wpłynęło ujemnie na wywóz dyamentów z Ameryki i znacznie zniżyło ich cenę. Platyna, prócz Haiti i Brazylii, wydobywa się najobficiej w Kolumbii. Nakoniec nie można pominąć ważnego dziś w przemyśle kryjolitu Grenlandyi, gdzie są najbogatsze na świecie pokłady onego, boraksu Kalifornii, oraz niewyczerpanych zapasów peruwiańskiego guana (na wyspach nadbrzeżnych i na stałym lądzie), stanowiącego jedną z najważniejszych pozycyi wy wrozu ,tego kraju.

* b) Świat rośli nny. Ameryka, zarówno w pionowym układzie swoim: od podnóża gór do wiecznym śniegiem okrytych ich wierzchołków, jak i w poziomym: od równika do lodowych okolic bieguna, przedstawia wszystkie formy roślinnego pokrycia, jakie na ziemi spotkać można. Od bujnej nad wTszelki wyraz roślinności krain równikowych do bez wegetacyjnych płaszczyzn polarnych Juh kamienistych pustyń, przebiegu się całą gamę najróżnorodniejszych odcieni: niehrak tu ani lasów dziewiczych, ani stepów trawiastych, ani urodzajnych niw i łąk, ani bagnisk i torfowisk, ani piaszczystych lub kamienistych przestrzeni, ani też wreszcie tundrów podbiegunowych. Klimatyczne jednak warunki, w połączeniu z geogra-ficznem położeniem Nowego Świata i z pionową jego budowTą, pozwalają florę amerykańską rozdzielić na pewną ilość grup tery tory alnych, różniących się wybitnie charakterem obywającej je roślinności. Rozumie się, że granice grup są tylko przybliżone, gdyż roślinność, właściwa jednej " nich nie znika gwałtowie na zetknięciu się z sąsiednią, lecz ustaje stopniowa i powoli. "Wybrzeża norskie i grzbiety wysokich gór stanowią już •strzejszą i pewniejszą linię demarkacyjną. 1) Obszar arktyczny obejmuje wyspy polarne, jółuocne części Labradoru i Alaski, oraz tę cęść właściwego lądu, którą odcina linia, popro-widzona z okolic uścia Mackenzie, do wybrzeża zt. Hudsońskiej pod 60° sz. pn. Jest to kraina kołowatych krzaków, mchów i porostów, które ropoczynają okres swej wegetacyi, skoro tylko ciedo wzniesie się nieco wyżej nad zero. Uprawa roi dla zbyt krótkiego lata i przemarzniętego tuż pod powierzchnią gruntu, jest niemożliwą; gdz?niegdzie tylko ma miejsce hodowla jarzyn polanych. Między wybitniejszemi przedstawia laimtego obszaru wymienić należy: mech renifera (Cladonia ra/ngifpriva) mech islandzki, {Cetraria islandica), różę alpejską (Rhododendron laponica), różne gatunki jagód (vaccinium, empetrum), brzozę karłowatą, krzewy z rodziny wierzbowatych (Salix herbacea, reticulata), wreszcie jaskry, sasanki, groch alpejski etc., stanowiące najpiękniejszą szatę arktycznej flory. Rozległe tundry Am. zajmują bardzo wielkie przestrzenie i pokryte są przeważnie porostami, czem się najwięcej ,różnią od mchem pokrytych tundrów Starego Świata. 2) Obszar leśny Am. północnej obejmuje przestrzeń, której granicę północną stanowi zakreślona wyżej linia obszaru arktycznego, południową zaś linia łamana, poprowadzona od uścia rz. Kolumbii do jez. Winnipeg i stamtąd po 96° (zd. dł. Gr.) południku aż do zatoki Meksykańskiej. Ze względu na swoją rozległość północno-południową, obszar ten ma kilka podziałów, przechodzących stopniowo i łagodnie, i wogóle podobnym jest do odpowiedniego mu europejsko-azyatyckiego. Jak tam, tak i tu, północną część zajmują lasy iglaste, zmieniając się ku południowi na mieszane, do których coraz obficiej przyłączają się drzewa wiecznozie-lone, aż wreszcie na samym południu ukazują się palmy. Biały świerk (Abies alba Link.) jest naj-ważniejszem drzewem na północy, i ze wszystkich iglastych sięga najdalej ku biegunowi, tworząc nieraz wyłącznie olbrzymie lasy. Brzoza (Betula papyracea) przekracza pas jodły i dochodzi nawet do 68° sz. pn. IMad Pacyfikiem, którego wybrzeża obfite zraszają deszcze, przeważają także lasy iglaste, w których królują: cedr oregoński (Thuja <jigantea), jodła Douglasa (do 80 m. wysokości) i inne jej gatunki (Firms ponderosa, mertensia-na)\ miejscami ukazują się nieśmiało klony, topole, olchy i dęby. Na południe od wielkich jezior przeważają już lasy liściaste, z liściem peryodycznie zmiennym; jest to kraina dębów, jesionów, klonów, wiązów i t. p., czarująca na wiosnę wszystkiemi odcieniami zieleni, a jesienią odcieniami wszystkich kolorów. Tu także występują tulipanowce(Lmodew^ron), buki, kasztany (słodkie) klon cukrowy (Acer sacchaHmm), orzech włoski i inne. Bardziej ku południowi, aż do odnogi Meksykańskiej, zjawia się już roślinność podzwrotnikowa, z przewagą drzew o wiecznie zielonym liściu, jak np. dąb (Quercus virens), drzewo oliwne (Olea americana), tuje i cyprysy (Taxodium distidmm). Formy zwrotnikowe mają drzewa z rodziny Liliaceae i Bromeliaceae ( Tillandsia usneoides), oraz trzcina olbrzymia (Arundinaria macrosperma). "Wspaniałe magnolie (il/, grandi-flora) i olbrzymie lasy mangrowiowe (Rhizopho-ra Mangle) osiadły w wilgotnych południowych okolicach, gdzie również spotkać można karye (Caria alba), sumak (Rlms typhina), sarsaparyl-le (Smilax S.) i inne. Uprawa traw i zbóż udaje się nader pomyślnie, wypierając powoli florę leśną i oddając pługowi coraz to większe przestrzenie. Na północy przeważa uprawa kukurydzy, pszenicy, jęczmienia, który dosięga 65° sz. pn.; na południu zaś plantacye bawełny, trzciny cukrowej, tytoniu i ryżu. 3)Obszarpreryj zawie-

po-

,e zarośla i ,

ra się między poprzednim leśnym na wschodzie, a nadbrzeżnym grzbietem gór S. Nevada na zachodzie, sięgając na południu prawie do zwrotnika. Po krótkiej, dżdżystej wiośnie następuje długotrwała susza letnia, a po niej ostra zima. Brak wilgoci, w połączeniu z gruntem przesyconym solą lub pokrytym kamieniami, sprawia, że roślinność jest tu wogóle skąpa i składa się z osobników, zahartowanych do znoszenia długiej pory bezdeszczowej. Tylko w bliskości rzek i w dolinach górskich, zwróconych ku wschodowi, polepszają się stosunki o tyle, że niekiedy powstają wspaniałe, choć nieobszerne lasy, gdy tymczasem wnętrze wyżyny na dalekich przestrzeniach pozbawione jest częstokroć nawet trawy. Najwybitniejszym przedstawicielem tego obszaru jest kaktus w rozlicznych gatunkach (Ces eus gigantem, Opuntia coccifera). W Teksasie rośnie krzew mezquito (Prosopis), oraz palmy, które jeszcze obficiej występują w północnym Meksyku, gdzie mimozy wraz z liliowatemi ( Yucca) dochodzą prawie do wielkości drzew. Trawy i krzewy preryj posiadają wielką wartość pożywną, a szczególniej t. zw. trawa bawołów. 4) Obszar kalifornijski obejmuje wąski pas nadbrzeżny między g. S. Nevada a oceanem, od ujścia Kolumbii do 30° sz. pn. i odznacza się łagodną, ale dżdżystą zimą, w przeciwstawieniu do suchszego i ciepłego lata. Jest tu zatem pewne podobieństwo do krajów, nad m. Sródziemnem łożonych, zwłaszcza zaś do Włoch, gdzie wzrost roślinności najszybszym jest na wiosnę i zmniejsza się, a nawet chwilowo ustaje, w lecie. Lasy iglaste są najczęstsze, zwłaszcza zaś cyprysowate. Drzewa z rodziny Cuniferae (iglaste) nigdzie więcej na ziemi nie dosięgają takiej, jak tu, wielkości: drzewo mamutowe ( Wellingtonia gigantea) dorasta 120 m. wysokości i 15 m. średnicy. Drzewo czerwone (Sequoia sempervirens), sosna cukrowa (Finns lambertiana), znana ze słodkiej żywicy, jodła szlachetna (Pinus nobilis) dochodzą także od 60—90 m. wysokości. Z pomiędzy liściastych zasługują na uwagę laury i dęby, jesiony, kasztany i platany (P. racemosa);. na półwyspie kalifornijskim zaś powój batatowy (Convolvulus, batatas), oraz drzewo melonowe (Саггса papaya). Uprawa zbóż i traw udaje się przewybornie, a hodowla wina oraz drzew owocowych znajduje się w naj przyj aż niej szych warunkach. 5) Obszar meksykański obejmuje środkową Amerykę bez Yucatanu, od zwrotnika Baka aż do przesmyku Panamskiego, a jakkolwiek leży już w pasie międzyzwrotnikowym. to jednak z powodu wyniosłego położenia roślinność jego ma charakter podzwrotnikowy. W pierwszym rzędzie stoją tu kaktusy, agawy i ananasy; pierwsze zajmują suche i spieczone wnętrze, sięgając do 3,300 metrów wysokości, - pozostałe przenoszą wilgotne miejscowości, choć nie brak ich i tam, gdzie pora deszczowa trwa krótko. Liczne gatunki palm zalegają stoki górskie, lecz tylko w niższych wilgotnych regionach rozwijają się należycie i dosięgają znacznej wysokości. W nadbrzeżnych ni

zinach rozciągają się żonę z myrtów, laurów, kassyj, mimoz, wją.. lip wełnistych i t. p. Dęby o liściu zmiennym zajmują wyższe regiony do 2,500 in. i wra^ z ol chami (Alnus acuminata) stanowią najważniejsi drzewa tej średniej strefy. Ponad 2,500 m. wybiega cyprys ( Oupressus) i jałowiec (Juniperus), a nadto sosna {Pinus Montezumae) i jodła meksykańska (P. religiosa). Storczykowate {Or-chideae) rozwijają się z całym przepychem w wilgotnych lasach, a między niemi wanilia {Vanilla aromatica) zajmuje najważniejsze miejsce. Zachodni stok wyżyny, suchszy, nie przedstawia takiego bogactwa roślinności, jak wschodni, ku zatoce meksykańskiej zwrócony; lasy są rzadsze, miejscami powstają nawet stepy o charakterze zbliżonym do preryj. Pierwotna flora miejscowa wypieraną jest powoli, ale stale, przez uprawę roślin, niezbędnych dla człowieka, jak ryż, kukurydza, bataty, pizang, indygo, trzcina cukrowa, bawełna, kawa i t. p. 6) Obszar anty Is ki albo zachodnio-indyjski obejmuje wszystkie wyspy środkowo-amerykańskie i płaski półwysep Yucatan. Wykazuje on wielkie podobieństwo z meksykańskim obszarem, posiadając wielką ilość wspólnych z nim osobników i tęź samą właściwość bujnej roślinności na wschodniem, słabszej na zachodniem wybrzeżu. Płaski i kamienisty półwysep Yucatan posiada niejakie znaczenie w lasach drzewa kampeszowego, które stąd prawdopodobnie przedostało się na wyspy. Wielka ilość palm, między któremi palma królewska {Oreodoxa regia) i wachlarzowa naczelne zajmują miejsce, pokrywa wybrzeża i niższe stoki gór; drzewo mahoniowe (SWielenia Mahagoni), bawełniane {Eriodendron anfraduosum), kaktusy i palmy karłowate, liczne rośliny z rodziny: Sapin-daceae, Mimosae, Leguminosae, Sapoteae, Rubia-ceae, Myrtaceae, Tiliaceae i t. p. dopełniają całości. Drzewa iglaste z wyniosłych miejscowości schodzą częstokroć aż do poziomu morza i, mieszając się z podzwrotnikową roślinnością śród gęstwiny leśnej, przyczyniają się znacznie do zwiększenia powabu przepysznych krajobrazów. Podszycie leśne stanowią krzaki myrtów i oleandrów, spętanych lianami, oraz paprociami w miejscach wilgotnych, a nitkowatemi powojami i kaktusami w suchych. Uprawa roślin zbożowych i fabrycznych (tytoń, bawełna, indygo) zaciera powoli pierwotny charakter tej strefy. Świat roślin-ny A-ki południowej przedstawia najbogat szą i najbujniejszą wcgctacyę na świecie. Odróżniają zwykle następujące obszary: 7) Obszar leśny północny obejmuje kraje, leżące na pd-noc równika, a mianowicie Guyanę, dorzecze Oi* noco, wybrzeże m. Karybskiego, przesmyk Li-namski i wybrzeże Pacyfiku, niemal do równia. Dziewicze lasy nizin, otoczone na brzegu moza gajami mangrowii, a nad rzekami trzciną bm-busową, wykazują niezmierną rozmaitość, ook nadzwyczajnej bujności wzrostu. Każde czc* wo prócz tego nosi na sobie cały świat piso-rzytów, z których storczykowate żywością arw

yr oz

oię nad inne. Liany wiją się z drze-,.£t ną drzewo i z gałęzi na gałąź, tamując promieniom słonecznym przystęp do wnętrza, gdzie Źnow i inne rozwija się życie: grzyby, paprocie, trzciny i palmy wachlarzowe. Nader wielką jest ilość drzewa budulcowego, które jednak dotąd mało jest wyzyskiwane; najczęściej trafia się w handlu drzewo jacaranda, różane, żółte i ce-dry. Z pomiędzy palm — królewska i woskowa (Ceroxylon anclicola), dostarczająca żywicy i wosku i przerastająca wszystkie inne. Zasługuje również na uwagę palma słoniowa (Phytele-phas macrocarpa) i karłowata, której włókna służą do wyrobu kapeluszy. Inny gatunek palmy, zwanej cliika (Attalea funifera Marth, do starcza wybornego materyału do wyrobu lin okrętowych. Garbniku, znanego w handlu pod nazwą JDividivi, dostarcza kora Caesalpinia co-riacea; środków lekarskich: balsam Copaiva, china, sarsaparilla, ricinus; farb: orleanowiec (Bi-ха Orellana) czerwonej, a Zontoxylum ochro-xylum żółtej (berberyn); nalconiec Syphonia ela-stica—kauczuku. Llanosy pozbawione są drzew, zastępują je palmy wachlarzowe; lasy zaś, w miarę posuwania się w górę, tracą na sile wegetacyi i w wysokości 3,600 m. znikają zupełnie, ustępując miejsca karłowatym krzakom. Są to pustynne płaszczyzny, Paramos, których temperatura roczna nie dochodzi normy naszego kwietnia. 8) Obszar Amazonki, zwanej także Hylaea, zajmuje całe dorzecze Amazonki na południe od równika. Z koryta rzek, przerzynających tę krainę, niepodobna okiem przeniknąć w głąb leśną, bowiem wysokie trzciny i sitowie bronią przystępu; można jednak zdaleka ocenić niezwykłą wysokość olbrzymów leśnych, dosięgających 70 m. wysokości. Między niemi wyróżnia się orzech amerykański (Bertholetia excel sa), dostarczający oleistych owoców, znanych w handlu pod nazwą orzechów Para, oraz ważniejsze jeszcze, a poprzedniemu obszarowi także właściwe, drzewo gumowe (Syphonia elastica), dostarczające kauczuku. Produkt ten, stanowiący ważny przedmiot wywozu, otrzymuje się w sposób b. prosty, przez pionowe nacięcie kory, pod które podstawia się naczynie dla pomieszczenia spływającego soku; ten zaś zgęszcza się na słońcu lub na wolnym ogniu i w stanie stałym dostaje się do handlu. Z pomiędzy licznych gatunków palm, godną jest uwagi Maurycya (Mauritia flexuosa), której pień Sianowi wyborny materyał budowlany, liście używają się na liny i plecionki, a sok do wyrobu ulubionego napoju indyan. Podobnie bardzo użyteczne i rozpowszechnione są palmy Attalea funifera Ж, Guilelma speciosa M. i palma Assai. Drzewa farbiarskie i te, które dostarczają wybornych garbników, rosną dosyć obficie, równie jak liczne gatunki chinowych (Cinćhonaceae)\ z chlebowatych zaś (Artocarpae) najużyteczniejszem jest drzewo krowie albo mleczne (Galadodendron utile), dorastające znacznej wysokości; pień jego wybornym jest materyałem do budowli wodnych, a sok, podobny do mleka, stanowi pokarm nader

pożywny dla człowieka. Z pomiędzy krzewów i roślin obszaru Amazonki wybitne zajął miejsce kakaowiec (Theobroma Cacao), którego uprawa rozprzestrzeniła się po całej Ameryce zwrotnikowej, oraz sarsaparilla (Smilax syphilitica Hurnb.), stanowiąca często nieprzebyte podszycie lasów.

9) Obszar Brazylijski, ograniczony na północy poprzednim obszarem, na wschodzie Atlantykiem, na południu 25° równoleżnikiem, a na zachodzie Andami, różni się znacznie od Hylei, choć z drugiej strony ma wiele z nią wspólnych form roślinności. Opady atmosferyczne najobfitsze są na wybrzeżu i na wschodnich stokach Andów; to też, dzięki temu, lasy dziewicze w całym ich przepychu tylko w tych dwóch pasach napotkać można. We wnętrzu przeważa forma stepu, nazywanego Campos, i mającego niejakie podobieństwo do Llanosów, różniącego się jednak od nich pagórkowatą powierzchnią i wyspami lasów, których brak Llanosom, a które, jeśli są większe, noszą nazwę Catingas, jeśli zaś mniejsze—Ca-poes. Palmy sięgają aż do najbardziej południowych okolic tego obszaru, z nich zaś przede-wszystkiem odznacza się brazylijska palma woskowa (Copernicia cerifera), oraz palma winna (Mauritia vinifera Mart). Ważny niegdyś wywóz drzew farbiarskich, skutkiem niszczącego systemu gospodarki leśnej, znacznie osłabł w latach ostatnich; mimo to jednak, czerwone drzewo Brazylia V. Fernarabuk ( Caesalpinia echinata) i drzewo żółte (Broussoneia tindoria) stanowią dosyć ważny artykuł handlu. Większe znaczenie mają drzewa budulcowe i meblowe, jaknp. jacaran-da cz. palisandrowe, drz. Sakupira, nader użyteczne przy robotach wodnych, drz. Tpó (Te o -ma) i liczne gatunki z rodziny Cedrelaceae, dostarczające materyału do wyrobu skrzynek i pudełek na cygara. Z rodziny Coniferae najważniejsze jest Araukarya (A. brasiliensis), dorastająca 40 m. wysokości i dostarczająca, obok wybornego materyału budowlanego (deski), pożywnego także pokarmu (nasiona). Krzak ipeka-kuany, znany w medycynie, powszechnym jest w lasach Brazylii, gdy znowu dorzecze Paragwaju obfituje w Maté, czyli ostrokrzew paragwajski (Hex paraguayensis), którego listki i młode gałązki po wysuszeniu mają niemałe znaczenie w handlu pod nazwą herbaty paragwajskiej. Na-koniec nie można przemilczeć o plantacyach kawy, sprowadzonej przez Portugalczyków, która znakomicie się tu przyjęła i dziś na ogromnych uprawia się przestrzeniach. 10) Obszar Andów zwrotnikowych jest na zachodniej, suchej stronie, bardzo w roślinność ubogi, i prócz agaw, oraz kaktusów, słabo reprezentowany. Natomiast wschodni stok cechują lasy, tak niemal bujne, jak w poprzednich trzech obszarach. Pierwsze miejsce należy się tu drzewu chinowemu w najrozmaitszych gatunkach (Cinchona Cali-sapa), rosnącemu najchętniej na wysokości mię dzy 1,600—2,500 m. Własności lecznicze kory chinowej znane były oddawna autochtonom, do Europy jednak sprowadzono ją dopiero w 1639

r. po wyleczeniu z uporczywej febry hrabiny i mięsożerne zwierzęta Starego świata, będące Chincbon; szersze jednak znaczenie otrzymała j uosobieniem siły, odwagi, ogromu i dzikości, pra-china dopiero 1820 r., gdy drogą krystalizacyi i wie że obce są Ameryce; te zaś jej gatunki, któ« otrzymano biały proszek, znany powszechnie pod nazwą chininy. Mniej ważną dła Europy, ale nader doniosłą dla wewnętrznego handlu tych okolic, jest koka (Erytroxylon Coca Lam.), niewielki krzew, którego liście wysuszone posiadają wzmacniające własności, i zmieszane z popiołem lub wapnem, żute są namiętnie przez Indyan.

re się najbardziej do afrykańsko-azyatyckich zbliżają, są o wiele słabsze i łagodniejsze. Lwa zastępuje tchórzliwa puma, a tygrysowi królewskiemu przeciwstawia się mniejszy i bojaźliwszy jaguar. Największe zwierzęta aiu., jak bizon, niedźwiedź, lub tapir, nie mogą iść w porównanie z olbrzymami starego świata, jak słoń, nosorożec, hipopotam, żyrafa, wielbłąd. Za to niższe gatunki odznaczają się stosunkowo bardzo wielką rozmaitością i posiadają wiele cech czysto-ro-dzimych i Am. tylko właściwych. Na szczególną uwagę zasługują bizzębne, workowate, czwo-roręczne, płazy i gady, cały świat owadów i pająków, wreszcie nader rozmaity i bogaty dział ptaków. Według powszechnie przyjętego systemu (Wallace), wszystkie zwierzęta Am. z punktu geograficznej zoologii dadzą się ugrupować w dwa wielkie obszary: nearktyczuy i neotropikalny, z których każdy dzieli się na kilka mniejszych prowincyj. Granicę obu obszarów stanowi zwrotnik Raka, z tą jednak zmianą, że na wyżynie meksykańskiej linia, która je oddziela, wygina się coraz bardziej od vvryhrzeży ku południowi na 5 do 6¹’. /. Obszar nearktyczny. Skutkiem budowy lądu A. północnej, zwężającej się ku południowi, a coraz szerszej w okolicach podbiegunowych, skutkiem wynikających stąd ostrzejszych warunków klimatycznych (ob. wyżej), wreszcie skutkiem okoliczności, że podczas epoki lodowej znaczna część gatunków zwierzęcych wyginąć musiała, jest fauna tego obszaru dosyć biedną. Ssące, ptaki i gady są tu o wiele uboższe, niż w odpowiednicli działach obszaru palearktycznego; ryby natomiast i ziemnowodne, dzięki obfitości jezior i wielkich systematów rzecznych, przedstawiają się daleko pokaźniej. W ogóle zwierzęta tego obszaru mają wiele cech wspólnych z palearktycznemi, ale z drugiej strony są też i gatunki odrębne, Aine-rjce tylko właściwe, lub od typu palearktycznego znacznie odbiegające. Podbiegunową część obszaru charakteryzują głównie ptaki wodne, oraz ssaki, dostarczaj.jce futer. Z drapieżnych zasługują na uwagę: lisy polarne ( Canis lagopus), wilki, rysie, niedźwiedzie ( Ursus ferox i U. americanus), szopy, niemniej łasicowate, jak: gronostaje, łasice, wydry i wydrozwierze (Enhydris lutris L.); z przeżuwających: renifery (Cervas tarandus) i charakterystyczny dla A-ki wół piżmowy (Ovtbos mos-chahis)-, z gryzoniów: bóbr (Castor), zając polarny (Lepus glacialis) i lemingi (Myodes helvolus). Wielkie ssaki morskie, jak: wieloryby, narwale, foki, morsy etc , poław ają się dość obficie. Dział ptaków na wybrzeżach morskich i rzecznych reprezentują głównie: nurki, kaczki, alki i mewy; i na ptactwo przelotne zjawia się na wiosnę w dość roz- znacznej liczbie rodzajów (do 200), nawet Alaskę odwiedza gatunek kolibra (Sebisphorus rufiio). Ryby wód słodkich bardzo obfite (należą przeważnie do rodziny łososiowatych), mniej daleko płazy, gady, owady i niższe bezkręgowe. Podbie-

11)    Obszar Pampasów ograniczają na zachodzie Andy, na wschodzie Ocean Atlantycki. Lasy północnych okolic tego obszaru są jeszcze dosyć znaczne i do typu lasów brazylijskich zbliżone; w miarę jednak posuwania się ku południowi, nikną one stopniowo i ustępują miejsca trawom i krzakom, które tworzą step par exoel-iance — (trawa pampasowa, Gynérium argenteurn ).

12)    Obszar chileński obejmuje wąski p is nad Oceanem Spokojnym, mniej więcej aż do 35° sz. pd., i odznacza się brakiem lasów. Drzewa rzadko kiedy łączą się w większe zwarte masy i co najwyżej tworzą niewielkie gaje. Ku północy ustaje nawet i drobniejsza roślinność w niewielkiej, ale skwarnej, pustyni Atacama. Wybitniejszych przedstawicieli państwa roślinnego obszar ten nie posiada— chyba, że zaliczyć tu niewielką palmę Jubea spectabilis, drzewo Boldu, akacyę Espina (Acacia cav. niu) i kilka gatunków z rodziny Rosaceae. Niemniej jednak uprawa wszelkiego gatunku zbóż i traw, wina i drzew owocowych, lnu i konopi, stoi na wysokim stopniu. 13) Obszar antarktyczny, w przeciwieństwie do poprzedniego, obfituje w olbrzymie lasy, które, dzięki częstym i znacznym opadom atmosferycznym, oraz względnie łagodnej zimie, złożone są przeważnie z drzew wiecznie zielonych. Obszar ten obejmuje zachodnie wybrzeże od 35° sz. pd. i wyspy Falklandzkie z Ziemią Ognistą. Buk południowo - amerykański (Fagas antorctica), oraz Araukarya (Araucaria imbricata) są naj ważniejszemi reprezentantami flory antark-tycznej.

c) Świat zwierzęcy. Wobec nadzwyczajnego rozwoju i bogactwa roślinności Ameryki, świat zwierzęcy schodzi w niej na plan dalszy.

Przyroda, wysiliwszy się na pierwszą, nie miała jakby dość energii na równomierne wytworzenie drugiego. Gdziekolwiek państwo Elory występuje w najwspanialszej szacie, tam imponujące wielkością osobniki zwierzęce ustępują, przygniecione jej potęgą, dając miejsce organizmom niższym, bezpośrednio od wilgoci i życia roślinnego zależnym, choć mimo to bardzo rozmaitym co do form i gatunków. Dopiero, gdy z ubytkiem wilgoci i ciepła zmniejsza się wegetacyjna siła roślin, świat zwierzęcy odzyskuje swą przewagę i zarówno w podbiegunowych okolicach, jak wyniosłych wyżynach, przejawia się, kosztem maitości gatunków, względną wielkością osobników. Wogóle jednak organizacya zwierząt N.

Świata posiada cechy, które wyznaczają im niższe miejsce na drabinie istot żyjących. Trawo-

grmowa część obszaru wkracza stopniowo ku południowi w trzy następne prowincye, według podziału Wallace’a: lesistą gór Allegańskich, stepową preryj i gór Skalistych, oraz Kalifornijską. Zasadą tego podziału nie są jednak łańcuchy górskie, lecz, podobnie, jak i przy rozważaniu świata roślinnego, względy klimatyczne. We wszystkich tych prowincyach, t. j. na całym obszarze Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku, spotyka się niedźwiedzia, szopa, wilka, lisa, łasice, kuny i wydry. Zachodnim pustynnym okolicom właściwym jest kujot v. wilk szczekający (Canis latrans), stanowiący przejście od wilków do lisów, dalej kuguar, zwany także pumą lub panterą amerykańską (Felis concolor L.), ocelot (Felis pardalis L.), jaguar (Felis onca), rysie etc.; na wschodzie zaś, skutkiem posuwającej się cywilizacyi od wybrzeży Atlantyku, drapieżniki stają się coraz rzadszemi i ustępują miejsca domowym zwięrzętom. Gryzonie odznaczają się ilością i rozmaitością gatunków: tak zwana wiewiórka czarna (Sciurus niger) rozmnaża się szybko i staje się niekiedy plagą rolników; to samo powiedzieć można o myszach; zające w licznych odmianach spotykają się wszędzie; piżrno-szczur (Fiber zibeticus L.) trzyma się okolic pustynnych w Teksasie i Nowym Meksyku, podobnie jak i świstak stepowy (Ar domy s ludovicia-nus Ord.), jcżoświń v. uison (Erethizon dorsa-tum) występuje zarówno w Allegańskich, jak i Skalistych górach. Bezzębne, wogóle słabo reprezentowane, mają przedstawiciela w armadylu cz. pancerniku meksykańskim (Dąsypus novemcinctus), workowate zaś w dydelfie v. opossum (Didelphys virginiana), rozpowszechnionym na północo-wschodzie obszaru. Z przeżuwających wyróżnia się bizon czyli żubr amerykański (Bison americanus Gm.), największe zwierzę lądowe całej Ameryki, zajmujące obszary stepowe na zachód od rz. Mississippi, lecz dziś znacznie przetrzebione i, zdaje się, bliskie zupełnego wyginięcia; tenże sam los czeka jelenia wirgińskiego (Cervus virginianus), częstego niegdyś w Alleganach, oraz antylopę м i-dłorogą (Antilocapra furcifer Sm.), która znów zachodnie zajmuje wyniosłości. Z wielokopytnych trzyma się na południo-zachodzie pekari (Dicoty-les torquatus). Dział ptaków wykazuje do 40 właściwych tym prowincyom gatunków, prócz mnóstwa ptaków przelotnych, udających się na zimę do południowego Meksyku lub na wyspy zaeho-dnio-indyjskie. Do charakterystycznych należą tu: gołąb wędrowny (Colomba migratoriav. Ecto-pistes migratorius), jarząbek kupido (Tetrao Cupido Gm.) i indyk (Meleagris gallopavo L.), wszystkie trzy na wschód od Mississippi; nad odnogą Meksykańską jedyny gatunek papugi w Stanach Zjednoczonych (Conurus carolin.)\ drozdy w licznych odmianach znajdują się na całym obszarze, szczególnie zaś godnym jest uwagi drozd wielogłosy (Orpheus polyglottus). Z drapieżuych ptaków powszechną jest sowa i sokół, tak zwany zaś orzeł morski v. białogłowy (Haliaëtus leukocepha-la L.) spotyka się tylko na wschodniem wybrze-

ГакммЬш» Suyklopedjft iluttr.

żu. Daleko bogatszym, niż na północy, jest tu dział gadów i płazów, wykazując kilka właściwych gatunków, jak aligator v. kajman (Alligator Lucius) w dorzeczu Mississippi i nad Atlantykiem, jak żółw jaszczurowaty (Chelydra serpentina Gray.) tamże, jak liczne gatunki z rodziny grzechotników (Crotalus durissus) i żmij właściwych ( Viperidae), znajdujących się wszędzie niemal, w miejscach wilgotnych, od oc. Atlantyckiego do Pacyfiku, jak wreszcie żaby olbrzymie (Rana mugiens) i salamandry. Niższe organizmy zwierzęce, jak owady, robaki etc., występują w pokaźnej liczbie gatunków; niektóre z nich, jak ko-szenilla na wyżynie meksykańskiej (Coccus cacti), stanowią dla człowieka ważne źródło dochodu, inne natomiast wyrządzają nieobliczone szkody w plantacyach, w lasach, lub na polach. Tu należą: chrząszczyk Kolorado (Doryphora decemli-neata), pustoszący pola kartoflane; szarańcza, zla tująca z preryj na uprawne niziny wschodnia, mszyca winogr. (Phylloxera vastatrix), znana i europejskim winnicom; kilka gatunków chrząszczy drzewnych, szkodliwych dla lasów iglastych; liczne gąsiennice, niszczące owocowe drzewa i kukurydzę, wreszcie mól bawełnicowy (Aletia argilla-cea), groźny dla plantacyj bawełny, stąd zwany powszechnie cottonworm (robak bawełniany). II. Obszar neotropika/ny obejmuje archipelag za-cliodnio-indyjski, pozostałą część Am. środkowej i całą A-ę południową. Niezmierna obfitość wilgoci w połączeniu z gorącym klimatem wywołała nadzwyczaj bujną roślinność, która znowu umożliwiła swobodny rozwój organizmów zwierzęcych, bezpośrednio od świata roślinnego zależnych. »Stąd też nader bogatym i rozmaitym jest dział owadów i robaków, a jednocześnie i dział ptaków, znajdujących łatwe pożywienie w tamtych (owa-doźerne). Prowincya Antylska, cz. zachodnio-indyjska, pomimo nader bujnej wegetacyi, dość jest ubogą w wyższe organizmy zwierzęce: kilka rodzajów małp, opossum, piźmoszczur, szop, nietoperze, aguty (Dasyprocta Aguti), nadto na wyspie Trynidad: pekari, jeleń i ocelot (z powodu bliskości bjdu stałego) — oto cały spis zwierząt ssących, między któremi bardzo mało rodzajów, właściwych tym wyspom. Przeciwnie zaś, gromada ptaków reprezentowaną jest nader świetnie: z 2o3 gatunków, zamieszkujących Antylle, jest 177 właściwych, a z tych trzecia część granic prowin-cyi nie przechodzi. Do tego dodać należy 88 gatunków przelotnych ptaków, które tu z Am. północnej przybywają. Samych papug liczą 9 rodzajów, a kolibrów 21. Z gadów i płazów obficie znajdują się alligatory, legwany (Iguana tu-berculata), węże, żółwie. Ryb dostatek, równie jak owadów, oraz skorpionów; bogactwo zaś mięczaków jest tak wielkie, że, według nowszych badań, prowincya Antylska liczy więcej gatunków muszli lądowych, niż obie Ameryki, razem wzięte. Fakt ten jest, zdaje się, w związku zarówno z ubóstwem zwierząt kręgowych, niszczących muszle, jak i z obfitością skał wapiennych, sprzyjających rozwojowi mięczaków. Prowincya Me*

120

ksykańska między licznemi ezworonogiemi wy- oba, jeśli nie rozdrażnione, nie są, niebezpieczne kaznje dwa tylko sobie właściwe rodzaje: tapira dla człowieka. Puma, bardziej niż jaguar tchó-(Elasmognaihus baircli v. Tapirus amer ic< mus) rzliwa, ścigana przez myśliwców, ucieka na drze-i szczuromysz (Myxomys). Zresztą prowincya wa, gdzie łatwo ubić się daje. Właściwe lisy ta, będąca ogniwem między nearktycznym i neo- i wilki nie spotykają się w obszarze neotropikał-tropikalnym obszarem, wykazuje wiele form, współ- nym, te zaś gatunki z rodziny Caniclae, które tu nycn obydwom: prócz pumy i jaguara, zajmują- się znajdują, nie odznaczają się ani wielkością, ani cych po 40° na północ i na południe od równi- odwagą. Wydra rzeczna, daleko większa od eu-ka, przybywa tu z nearktycznego obszaru lis, za- ropejskiej, jest dla cennego futra bardzo poszu-jąc, polatucha (.Pteromys), z neotropikalnego zaś kiwaną, równie jak śmierdziel v. skunks (Mephitis), małpy, aguty, leniwce, mrówkojady i t. p. Dział zamieszkujący głównie Andy chileńskie, lecz po-ptaków bardzo bogaty, gdyż ma 37 rodzajów pta- wszechny w całej A. W lasach mangrowiowych, ków lądowych, tej prowmcyi właściwych (w tej na północo-wschodzie, przebywa szop, w lasach liczbie 14 samych kolibrów). Węże i jaszczurki zaś dziewiczych Hylei zamieszkuje ostronos, (Na-wykazują 16 rodzajów, nie przechodzących gra- sua socialis), dostarczający smacznego mięsa i funic prowincyi; z owadów: koszenilla, moskity, bę- ter, oraz gatunek niedźwiedzia wikłacz (Cerco-dące plagą mieszkańców nadbrzeżnych, i bardzo leptes caudivolvulus). Nietoperze występują w 30 liczne gatunki motyli. Am. południowa skła- blisko rodzajach i wykazują zupełny brak gada się z dwóch prowincyj: Brazylijskiej, obejmu- tunków, żyjących owocami: wszystkie bez wyjącej lesistą część A-i, od Panamy aż do 30° sz jątku należą do owadożernych i ssących krew, pd. na wschodzie, a 4° sz. pd. na zachodzie, i Chi- z tego względu są plagą dla bydła rogate-leńskiej, obejmującej pampasy Argentyny i Para- go i koni, podczas nocnego spoczynku; naj-gwaju, Patagonię i zachodnie stoki Andów, aż do lepszym ich przedstawicielm jest wampir (Phyl-4° sz. pd. Obie te prowincye, obok właściwych lostoma spectrum). Z pomiędzy gryzoniów, wie-sobie form, różnią się także i bogactwem oraz wiórki przedstawiają się skromniej daleko, ani-rozmaitością gatunków zwierzęcych, które w pierw- żeli w obszarze nearktycznym, natomiast szczu-szej występują bez porównania pełniej, aniżeli ry i myszy występują w licznych gatunkach, w drugiej. Bezzębne, stanowiące jednę z cech z których wiele jest wyłącznie Ameryce po-fauny neotropikalnej, mają swych wybitnych przed- łudniowej właściwych; najbardziej jednak chara-stawicieli w leniwcach, pancernikach i mrówkoja- kterystycznym jest tu gatunek paka (Coelogenys dach. Leniwce (Bradypus) zamieszkują lasy dzie- paca), świnka morska (Cavia), aguty (Dasyproda wieże, przebywają większą część życia na drze- aguti) i kapibara (Hydrochoerus Capybw a); za-wach i schodzą na ziemię jedynie dla ugaszenia mieszkują one prawie wszystkie rzeki i wilgotne pragnienia; pancerniki (Dasypus villosus) liczą zarośla w międzyzwrotnikowym pasie i należą do sześć rodzajów, przemieszkują w jamach ziem- stworzeń flegmatycznych, ociężałych, o niewiel-nych i dostarczają mieszki ńcom zarówno smacz- kiej inteligencyi. Gruboskórne reprezentowane nego mięsa, jak i rogowatej łuski pancerza, po- są przez tapira i dzika amerykańskiego y. peka-datnej do wyrobu trwałych koszyków; nakoniec ri; tapir jest największym ssakiem, właściwym te-mrówkojady (Myrmecophaga), zwane przez indyan mu obszarowi, zamieszkuje niedostępne gęstwiny „tamandua“, w dwóch odrębnych zjawiają się ga- dziewiczych lasów i dostarcza poszukiwanej, ze tunkach, z których większy żyje na ziemi, mniej względu na trwałość, skóry; pekari zaś przebywa szy zaś na drzewach: tępią one mrówki i termi- na zachodzie, od Guyany do Argentyny, i jest ty i dostarczają poszukiwanego futra. Małpy na- przedmiotem polowania głównie dla mięsa. Mię-leżą także do cech charakterystycznych fauny po- dzy przeżuwającemi wielce charakterystyczną łudniowo-amerykańskiej; wykazują one do 50 ga- i temu obszarowi właściwą jest rodzina lam, czy-tunków, z których kilkanaście nie przechodzi gra- li auchenij, przebywająca w mniej lesistych okonie prowincyi; zamieszkują na drzewach, prze- licach Andów i reprezentowana przez cztery głó-ważnie w strefie gorącej, i odznaczają się bra- wne gatunki: lama właściwa (Auchenia Lama) kiem gatunków, żyjących na stałej ziemi. Naj- jest zwierzęciem oswojonem, chowanem dla sier-bardziej rozpowszechnione są wyjce (ilJycetes ci i używanem do noszenia ciężarów; przebywa seniculus), unikające człowieka i niedające się dziennie 15 km. z centnarem ładunku; nieco oswoić; przeraźliwym krzykiem przerywają ciszę mniejsza alpaka (Auchenia Alpaco), również oswo-dziewiczych lasów, trwożąc zwierzęta i nieświa- jona, dostarcza miękkiej i delikatnej wełny, sta-domych podróżnych; z pomiędzy innych, wybitniej- nowiącej przedmiot ożywionego handlu; wigoń szych gatunków, zasługują na uwagę małpecz- (Auchenia Vicunna) trudniejsza do oswojenia ki lewkowate (Hapale Midas), szerokonose czu- i łatwo dziczejąca, podobnie jak huanaco (Auche-prynki (Pithecia), liczne rodzaje czepiaków (Ate- nia Huanaco), sięgają dalej ku południowi od les) etc. Zwierzęta drapieżne mają przedsta- lamy i alpaki; polują na nie dla mięsa i wełny, wicieli w sześciu gatunkach kotów, z których która znaną jest w handlu pod nazwą wigoniu najważniejsze są: jaguar, zwany także uncą, i pu- i osiąga nawet wyższą od dwóch poprzednich cerna, cz. kuguar. Jaguar, mniejszy i tchórzliwszy nę. Pampasom właściwe są wiskachy (Lagosto-od bengalskiego tygrysa, występuje w dwóch od- mus trichodactylus) szynszylle i zając patagoński mianach: jaguar czarny i jaguar centkowany; | (Dolichotis patagonica); są to małe zwierzątka, z kształtu i obyczajów do naszego królika podo- gnus nigricolHs). Biegające przedstawia struś bne. Między ssakami wymienić wreszcie należy nandu (Rliea americana), mniejszy od afrykań-rodzaj delfina słodkowodnego (Inia), zamieszku- skiego i zamieszkujący południowe pampasy i саш-jącego wody Amazonki, Orinoco i Madeiry, oraz posy brazylijskie; jego pióra, choć mniej cenione brzegowca (Manatus americanus), który, lubiąc od afrykańskich, są jednak przedmiotem handlu, wodę rzecznomorską, chętnie zachodzi w głąb Między bezlotkami wyróżnia się rodzina pingwi-uścia większych rzek atlantyckich. Pod wzglę- nów, zamieszkująca południowe okolice obszaru-dem wielości i rozmaitości gatunków nieporówna- imająca w bezlotku patagońskim (Aptenodytes pa-ną jest fauna ornitologiczna A-i południowej; tagonica) najlepszego swego przedstawiciela. Licz-przewyższa ona wszystkie inne obszary na całej ba ptaków śpiewających jest w tym obszarze zakuli ziemskiej, gdyż sama tylko prowincya bra- dziwiająco mała; naszych słowików, skowron-zylijska posiada 217 rodzajów, niespotykanych ków, sikor, niema tu wcale; jeden tylko rodzaj w pozostałych częściach obszaru neotropikalnego; drozda, którego w Brazylii nazywają sabia, od-kolibry występują tu np. w 58, a tanagry w 26 znacza się melodyjnym śpiewem i rozprzestrze-rodząjach; z tego też powodu prowincyę tę uwa- niony jest na całym niemal zachodnim stoku źać należy za kolebkę wielu typowych rodzin Andów. Grady i płazy neotropikalnego regionu i rodzajów południowo-amerykańskich. Z ptaków zjawiają się z równem prawie bogactwem form drapieżnych, reprezentowanych przez orły, sępy, i gatunków, co i ptaki; bagniska, rzeki i wilgo-sokoły, sowy, jastrzębie etc., wyróżnia się „uprzą- tne gęstwiny roją się temi stworzeniami, między tacz padliny”, sęp urubu, zaglądający nawet do któremi żółwie należą do najpożyteczniejszych większych miast i spełniający tam pożyteczny dla człowieka. Zwłaszcza rodzaj Testudo Arma urząd czyściciela; dalej orzeł harpia (Harpyia v. Podocnemis expansa, wielkością i użytkiem destructor) wielkości naszego orła, przebywający przenosi wszystkie inne; ulubiony przysmak: mana równinach; wreszcie sęp andyjski v. kondor sło żółwie, przygotowuje się z jaj, których do (Sarcorhamphus gryphus), największy z drapieżni- 1,600 sztuk idzie na pięciogarncową miarę, po-ków i krwiożerczy niszczyciel wigoni. Między nieważ zaś miar takich wyrabiano niegdyś co-papugami liczą 38 rodzajów długo—a 47 krótko- rocznie do 25,000, jedna zaś samica znosi tylko ogoniastych; wszystkie mają upierzenie zielone 100 jaj, przeto nic dziwnego, że ubytek żółw; z ozdobami innych barw (czerwonej, niebieskiej, jest widoczny. Rodzina krokodyli przejawia się żółtej, czarnej), jeden tylko gatunek arara jest w aligatorach, wcale nie tak groźnych dla czło-niebiesko-czerwony. Z łażących wielce jest cha- wieka, jak głoszą o tern powieści podróżników; rakterystycznym wielkodzioby tukan (Rhampha- ich skórą prowadzi Kolumbia i Wenezuela zy-stos Toco), pięknie upierzony i zamieszkujący ca- »Kowny handel. Jaszczurki streszczają się naj-łą Brazylię. Rzęd kuraków (Pasores) świetnych wymowniej w legwanie (Iguana tuberculata) ma przedstawicieli w rodzinie czubatek (Opistho- i w bazyliszku (Basiliscus galeritus v. mitratus). comidae), między któremi zasługuje na uwagę Węże olbrzymie przedstawia najgodniej boa du-strojnoczub (Cephalopterus ornatus), oraz w ro- siciel (Boa constrictor), zamieszkujący suche mię-dzinie grdaczy ( Cracidae), zamieszkującej w wiel- dzyzwrotnikowe okolice i wcale dla człowieka nie kich gromadach dziewicze lasy Am. południowej szkodliwy; natomiast z pomiędzy wężów jadowi-( Crax alector). Z brodzących, rodzina źórawiowa- tych groźne są dla niego grzechotniki ( Crotalus), tych (Psophia) zawiera jedyny gatunek agami, na- groźnice (Lachesis mutus) w lasach Guyany, ja-potykany wyłącznie w gęstych lasach na północ raraca z rodzaju żmij, częsta na peruwiańskich Amazonki (.Psopliia crepitans); niemniej wybitnym plantacyach i bardzo niebezpieczna, wreszcie jest bocian amerykański (Myeteria americana). sercogłów (Trigonoceplialus). Żaby w bardzo Wdzięczne kolibry (Trochillidae) najlepszego ma- licznych rodzajach (pancerna, rogata, pipale etc.) ją przedstawiciela w kolibrze Safo (Sparganura rozpowszechnione są po całym obszarze; ryby, Sappho), mieszkańcu Boliwii; rodzina ta rozpo zwłaszcza w dorzeczu Amazonki, zadziwiają ilo-wszechnioną jest po całym obszarze, aż do Pata- ścią i rozmaitością gatunków; zasługuje tu na gonii; jednakże handel piórami kolibra, używane- uwagę węgorz elektryczny (Gymnotus electrica s), go zresztą po wypchaniu i do ozdoby kapeluszy oraz arapaima v. pirarucu (Sudispirarucu), do-damskich, przyczynił się wielce do znacznego rastający do 9 stóp i dwóch centnarów wagi; je-przetrzebienia tej ptaszyny. Z krzykaczy wybi- go smaczne mięso nietylko stanowi główne potną jest rodzina bławatników ( Cotingidae), nazy- żywienie mieszkańców w dorzeczu Amazonki, ale wanych arapongami; szczególnie dzwonuik kowal w stanie solonym lub suszonym wywozi się (Chasmarhynchus nudicollis) charakterystycz- w znacznej ilości zagranicę przez port Para. nym jest dla dziewiczych lasów Brazylii; głos je- Niezmiernie bogatym jest świat owadów neotro-go, podobny do dźwięku dzwonów szklannych lub pikalnego obszaru. Am. południowa jest ojczy-do młotka uderzającego w metalową blachę, zną najpiękniejszych motyli, świecących robacz-zwiastuje mieszkańcom lasu nastąpienie dnia. ków (Elateridae), grających różnemi barwami Kurodzioby wykazują kilka gatunków właściwych, chrząszczy, i zarazem wstrętnych skorpionów, a między niemi zbun v. pastuszka (Palamedea etonogów, potwornych pająków (ptasznik, Mygale cor mita), gnieżdżący się na ziemi, w bliskości avicularia) i wielu innych dokuczliwych stw^o-rzek; zębodzioby zaś—łabędzia czarnoszyjego ( Cy- rżeń, zdających się współzawodniczyć z sobą,

na-

znaczne

by zohydzić człowiekowi pobyt śród tej, tak wspaniale i wszechstronnie rozwiniętej, przyrody. Mos-kity, muchy, osy, bąki, pchły, mole i cała gromada podobnych im osobników, stanowią plagę mieszkańców, gdy z drugiej strony termity i mrówki zagrażają zasiewom i rozwój rolnictwa powstrzymują; pierwsze zwłaszcza występują w olbrzymiej ilości, wciskają się do mieszkań ludzkich, niszczą w nich absolutnie wszystko, prócz szkła i metalu, wgryzają się w drzewo, pustoszą plantacye i wyrządzają w nich szkodę, nie mniejszą od mrówek. Jedynym ich, choć słabym równoważnikiem, są pszczoły, przejawiające się w 80 gatunkach, z których 50 należy do wyrabiających miód i wosk. Fauna wysp Gallapagos, jakkolwiek mniej dokładnie poznana, ma wiele sobie właściwych gatunków, jak np. szczur (Hespe-romys galapagoensis), żółw olbrzymi (Testudo nigra), do 30 gatunków ptaków, dwa gatunki węży, jaszczurkę morską (Amblyrhynchus) etc.

IX. Człowiek. Dzisiejszy obraz etnograficzny A. nietylko zasadniczo różni się od tego, jakim był w chwili jej odkrycia, ale znajduje się obecnie w stadyum ustawicznej przemiany. Nieprzeparta siła kolonizacyi, postępującej wytrwale i bezwzględnie, ujawnia się przedewszystkiem w wypieraniu pierwotnych mieszkańców z dotychczasowych ich stanowisk, w dążeniu do ich assymilacyi cywilizacyjnej i poniekąd językowej, a gdy tonie osiąga skutku, w tępieniu opornych lub szkodliwych żywiołów. Prąd emigracyi, jakiej drugiej nie wykaże historya, corocznie zalewa ten ogromny płat ziemi; trzy rasy i irzy części świata dostarczają mu kontyngensu: Afryka dotąd nie przestała zasilać go murzynami, Azya wysyła mu Chińczyków, Europa wreszcie, górując nad obiema, po-tęguje go kolonistami wszelkich narodowości; jednych przypędza tu przeludnienie lub brak środków do życia, drugich żądza zdobycia majątku, innych wreszcie pessymistyczny pogląd na polityczne, społeczne lub religijne stosunki Europy. Pierwotna ludność A-i, niższa kulturą, mało między sobą solidarna, do karności i wytrwałej pracy nie nawykła, uledz musiała pod ciosami statecznie, ale energicznie kroczącej naprzód kolonizacyi, której pierwszego nawet uderzenia wytrzymać nie zdołała. Rozbita na pojedyńcze odłamy, przedzielona lub zupełnie otoczona przybyszami, skazana na nieodwołalne wyginięcie, schodzi ona powoli z rzeczywistego życia na karty historyi; niedalekim, zdaje się, jest czas, w którym wszystkie plemiona, o ile nie poddadzą się dobrowolnie istniejącemu porządkowi rzeczy i dzikością swoją nie zaprzestaną szkodzić interesom cywilizacyi, znikną z powierzchni Ameryki. Nie uciekając się do innych dowodów, wystarczy na potwierdzenie tego przypuszczenia przytoczyć fakt, że z pomiędzy 118 milionów obecnej ludności A-i przypada ledwie 12 milionów na pierwotnych m-ców, z których tylko V/₂ mil. należy do niezawisłych, broniących do ostatka swej indywidualności narodowej; mieszańcy różnych râs stanowią około 20 mil. (?) i ze wstrętem wspominają o swem pochodzeniu od indyan lub negrów; rasę białą przedstawia 75 mil., czarną około 11 mil.

Najogólniejszy podział ludności A-i jest na mieszkańców pierwotnych i przybyszów. Od pierwotnych amerykanów, zwanych powszechnie indyanami oddzielić należy Eskimosów, czyli tak zwanych hyperborejów, zamieszkujących wybrzeża Grrenlandyi, północnego Labradoru, prowincyi Alaski i wyspy Aleuckie; uście rzeki Mackenzie dzieli ich na dwie grupy: wschodnich i zachodnich eskimosów, do których dołączyć należy osobną lecz pokrewną gałąź Unanganów na Aleutach. Sami nazywają się Innuit, tj. ludzie, (1. p. Innuk= człowiek), nazwa zaś Eskimo, tj. zjadacze ryb surowych, nadaną im została przez Indyan południowego Labradoru. Zajmują oni dziś te same przestrzenie, co i w czasie odkrycia A-i, z wyjątkiem chyba drobnych tu i owdzie faktoryj europejskich; od wyparcia z ich siedlisk i od zagłady broni ich zarówno wrodzona łagodność i uległość, jak i surowa przyroda ojczyzny, nie nęcącej kolonistów. Właściwi indyanie amerykańscy dzielą się na mnóstwo plemion, z których każde rozpada się na drobniejsze szczepy, różniące się od siebie tylko dyalektem. mowy i poniekąd obyczajami. Niekiedy jednak bywa w użyciu inny podział, a mianowicie; na odznaczające się kulturą ludy meksykańskie i peruwiańskie (azte-ki—inkasy), oraz na ludy łowieckie pozostałych części A-i. Jakkolwiek dotychczasowe badania lingwistyczne i etnograficzne nie są ani zupełne, ani równomiernie dokładne, pozwalają jednak zoryentować się w nagromadzonym dotąd mate-ryale i dokonać podziału indyan amerykańskich, na następujące plemiona: 1). Tl in ki ci v. Kolo sze na zachodniem wybrzeżu północnei Am., od wulkanu Sw. Eljasza do wyspy Vancouver włącznie; z pomiędzy nich szczep Yakutat zamieszkuje najpółnocniejszą część, Kajgani i Haida na archip. Król. Karoliny, Czymszani nad rz. Simpson, Nutka na Wyspie Vancouver etc. Pierwotne siedziby Tlinkitów są dziś nieco ruszone przez Anglików, którzy na wybrzeżach dość liczne pozakładali kolonie. 2) Tinne zajmują rozległą przestrzeń w dorzeczu Yukonu i Mackenzie, sięgając na połurlnio-wsckodzie aż do Mississippi i uścia Churchillu do odn. Hudsońskiej. Liczne to plemię rozpada się na Tinnów (tinne= ludzie) zachodu ch, we wnętrzu półwyspu Alaski, zwanych pospolicie Kinajami (Kenai); środkowych, w dorzeczu środkowego Yukonu, (Kutczyn Tinne); południowo-zachodnich, między któremi plemiona Sikanów, Nehaunów, Takalów i innych zajmują górne części Yukonu i lewych dopływów Mackenzie; wreszcie Tinnów wschodnich, na liczne podzielonych grupy, jak Czepewajów na południo-wschodzie, Kantszo, cz. indyan zajęczych, nad dolną Mackenzie, Tantsa-ut-dinne nad jez. Nie-wolniczem i innych. Do Tinnów należą także dość enklawy między innemi szczepami, jak Lipanie nad dolną Kio del Norte, osławieni Apa-czowie z licznemi poddziałami w dorzeczu środkowej Rio del Norte, Navajosy na południu od

*/

f*    i*

о

I. U DY A M E R V К A Ń S К1E.

V2L

'зт*

ШИ

»41

11

'À

s.

r- ■

■ ..

Sa

.-y

ЧЗь^

«Mî

Lva.:-:

w .

A*

. щг i

..4L-«

.-’A'

a/c

Пт

w* Wb

'tjßm

00

•я

;-,v,

mw

К ;;

fes

RS

■fp*.

li

SAJ

* > 4J

Цщд

=ЦЖ:

>NV

\-ś-

à Æ«É

li

il

Ai

-I M

y»

!a;:

%.

I.    Aleuci (ünaiigan). - 2. Kolosze (Tlinkici). - 3.4. Eskimosi (Imruit), kobietai mężczyzna. - 5. Kowiczyni. - 6. Kräh. (ДЬвагока.ЕгиЫ) - 7. Satsika (Bladkfeet, Czarne nogi). - 8. Odzypaje (Ods chib wal - 9.10. Payuta (mężczyzna ikobieta).-

27. Kwiczuanie ( Quitcb.ua-Ketcbua). - 28. Abiponi-

II.    Szoszoni. - 12. bid. Dakota. - 13. Pałmi (Pawnies). - 14. Mandanowie. - 15. Apacze. - 16. Pueblo. - 17. Indyanio Meksykańscy. - 18. Mąjpurowie z nad. Orinoko. - 19. Omagwa (Brazylia zachodnia). - 20.21.Botokud.zi (mężczyzna i kobieta). - 22.23. Tykuuowie (mężczyzna i kobieta). - 24. Kobieta z pleni. Mirona. - 25. Peruwiańczycy z okol. Cerro da Pasco. - 26. Kreol Peruwiański z Cłiiloe.

29. Moksosi z Boliwii. - 30. Pehuelczowie ((Me). - 31. Patagoń.ezycy. - 32. Araukanie. - 33. Peszerowie z Ziemi Ognistej.

Л

1

-

rz. St. Juan (lewy dopływ Colorado), oraz kilka drobnych terytoryów, między rzekami Sakramento i Kolumbią. Tinnów. nazywają także atabaska-mi. Dzisiejsze ich siedziby znacznie są uszczuplone, gdyż, skutkiem kolonizacyi europejskiej, algonki-nowie, parci coraz bardziej, odrzucili tinnów aż do jez. Atabaska, podczas, gdy z drugiej strony wspomniane wyżej enklawy rozdrabniają się bezustannie i w oczach niemal topnieją. 3) Algonkinowie, na południo-wschód od poprzednich, jedno z najbardziej rozpowszechnionych plemion w Am. północnej, zajmowało ziemie od rz. Mississippi do Atlantyku i od zatoki Hudsońskiej aż do rz. Cumberland (dopływ Ohio). Dzielą się oni na zachodnich w dorzeczu górnej Saskatchewan (czarnonożni cz. blackfeet, kena cz. krwawi, piegan etc.), północnych na Labradorze i w okolicach odn. Hudsońskiej, (knistino V. kri, cz. kruki, czypewaje v. odsckibwa, skoffi, Ottawa, etc.), wschodnich nad Atlantykiem (mohikanie, delawaro-wie, beotuk, mikmak, surikwoi, minai etc.), wreszcie środkowych, na południe od wielkich jezior (potowa to mi, illinois, szawanie v.szawnie, muskwakiuk cz. lisy). Dziś wschodni Algonkinowie znikli prawie zupełnie, równie jak i środkowi, północni zaś i zachodni doznali znacznego ograniczenia, odsunięci jeszcze bardziej ku północy i zachodowi i z kolei odsuwający tinnów; jednym śladem ich istuienia pozostaną wkrótce chyba tylko liczne nazwy geograficzne rzek, gór i krajów, jakie zawdzięczamy ich językowi (Massaczusets, Delavare, Susquehannok, Potomak). 4) Irokezi, zewsząd niemal przez algonkinów otoczeni, zamieszkiwali dorzecze górnej Ohio i okolice jezior Erie i Ontario, dzieląc się na plemiona: seneke, kayuga, onondaga oneida, mohak, tuskarora, kataba, tutelo, czyrokezi, miugo etc., z tvch pięć pierwszych tworzyło około 1700 r. związek pięciu ludów, do których przyłączył się w 1712 r. i szczep tuskarora. I irokezi znajdują się w stadyum ostatecznej zagłady; drobne ich wysepki istnieją jeszcze w okolicy wielkich jezior. 5) Plemię Dakota y. Sioux w dorzeczu Missouri i górnego Mississippi, dzielące się na szczepy assiniboinów, omahów, wosaszów v. osagów, upsaroków, ejo-wów (jova), winnebagów etc. Uszczupleni w swych terytoryach, żyją pogodzeni z losem, uprawiając ziemię i chętnie przyjmując kulturę yankesów.

6) Pawnie v. Pahni w dorzeczu Arknnznsu i Witszita. 7) Ma skoki na południe od iroke-zów i środkowych algonkinów, aż do odnogi meksykańskiej; do nich należeli apalaczowie, aliba-mowie, czikrasowie, czoktowie, natczes, creeks, seminole, tj. zbiegi etc. Plemię to zupełnie rozpłynęło się między przybyszami; nieznaczne jego odłamy żyją pośród cywilizowanej ludności. 8) Indyanie Ore gonu, nad oceanem Spokojnym, na południe od tlinkitów i tinnów, zajmują za tern dorzecze Eraseru i Kolumbii aż do górnego Sakramento; pomiędzy nimi wyróżniają się szczepy seliszów, sahaptinów, waillaptów, szastów, suswa-pów, kitunahów etc. Północna ich część, przebywająca w obrębie posiadłości brytańsldch, zachowała mniej więcej aż dotąd pierwotne swe siedliska, południowa natomiast uległa znacznym ograniczeniom. Rząd bowiem Stanów Zjednoczonych w całym obrębie swego terytoryum (prócz Alaski), uporządkował stosunek indyan do reszty ludności w ten mianowicie sposób, iż. pragnąc zapewnić kolonistom swobodę i spokój w pracy, postanowił zgromadzić indyan w pewnych ściśle określonych miejscowościach, zwanych rezerwacyami. Niektóre szczepy nie poddały się tym rozporządzeniom i wiodą dalej życie koczujące, wrogie dla przybyszów; te zaś, które się na to zgodziły, oddane zostały pod nadzór urzędników państwowych, tak zwanych agentów, których obowiązkiem jest osłaniać indyan od gwałtów ze strony białych, nakłaniać ich do rolnictwa i do budowania stałych siedzib, zakładać szkoły i udzielać im fizycznej i materyalnej opieki. Dzięki temu, wiele szczepów przyjęło już cywilizacyę w zupełności, nie różniąc się niczem więcej, prócz fizycznych właściwości, od reszty mieszkańców, jak np. czyrokezi, creek, seminole i inni. 9) Indyanie kalifornijscy w dorzeczu rz. Sakramento, ze szczepami: niutsu-nów, yokutów, wintunów etc., również znacznym zmianom ulegli, żyją w rezerwacyaeh, zewsząd otoczeni kolonistami białymi. 10) Sonorowie i Szoszoni zajmowali rozległe przestrzenie w dorzeczu Kolorado i Rio del Norte; w ich to obrębie żyły lub żyją szczepy tinnów: apaszowie, nawajosy i lipani. Liczne szczepy tego plemienia, jak yuta, payuta, pueblos, yuma, groźni i dziś jeszcze komancze, pima i wiele innych, wsiąkają powoli w pierwiastek romański na obszarze Meksyku, a w pierwiastek germański na obszarze Stanów Zjednoczonych. 11) Osobną gałąź stanowiły 1 u d y n a d dolną Mississip p i, do której należeli setimaszowie, kiczowie, telc/.asowie e c., niemniej na Florydzie timukowie i Kolusowie; ci ostatni wyginęli niemal zupełnie, pierwsi zaś w Teksasie i w Luizyanie wiodą życie przeważnie osiadłe. Ludy południowego Meksyku i centralnej Ameryki stanowią tak zwaną grupę azteko-toltecką, której część tworzyła niegdy meksykańskie państwo (ob. Ameryka, Dzieje). Tol-tekowie, jeszcze przed rozwojem kultury azteków, zamieszkiwali południowy Meksyk, Gwatemalę i Yukatan, stąd wyruszyli ku północy, podbiwszy autochtonów, i łącznie z ludami plemienia naliuatl, a zwłaszcza z wojowniczymi aztekami, założyli państwo, które dopiero z pojawieniem się hiszpanów istnieć przestało. Wogóle zaś ludy aztekotolteclde wykazują wielkie pokrewieństwo językowe i plemienne z ludami sonorskiemi, się-gającemi aż w okolice górnej Missouri. Do ważniejszych plemion tej grupy lmYżą: 12) Maya na Yukatanie, ze szczepami kwiczów, itzów, pu-tuniów, tsentalów, lakandonów etc., oraz huaste-ków, mieszkających oddzielnie na południe od dolnej Rio del Norte. 13) Misztekowie, w południowo-zachodnim Meksyku, do których należały szczepy: Zapoteków, zokwów, miczuów, kwitlateków i innych. 14) Plemię otomó w i pokrewnych pamów. 15) Totonakowie, zajmujący wyżynę środku-

czar-

wo-meksykańską, wraz ze szczepami zakateków, tlaskalteków, cziczimeków, szyszyinów etc. Ludy, pod Nr 13, 14 ] 15 wymienione, uważają się za pierwotnych mieszkańców Meksyku, ujarzmionych przez sonorskich azteków i gwatemalskich tolte-ków. Plemiona, które zamieszkiwały Am. centralną, od zatoki Honduras aż do odnogi Daryeń-skiej, nie wykazują bliższego pokrewieństwa z po-przedniemi; tu należą dwa plemiona: 16) Tala-manków i 17) Kuewów; do pierwszego zaliczają się pierwotne ludy dzisiejszego Hondurasu i Nikaragwy, jak czorotegowie, tzondalowie, nika-ragowie etc.; do drugich zaś, okolice przesmyku panamskiego zamieszkujących: mandingowie, czol-kesowie, kajmanuwie etc. Pierwotna ludność Meksyku i środkowej A-i uległa dziś dość znacznym przeobrażeniom: przedewszystkiem znaczna jej część przyjęła cywilizacyę i chrystyanizm {indios fideles), a poniękąd przyswoiła sobie język hiszpański; pozostali żyją na swobodzie (indios bravos). Uogólniając kwestyę, moŻDa powiedzieć, że dzisiejszą ludność tych krain stanowi przybyły element hiszpański na dość grubym podkładzie plemion pierwotnych, a mianowicie: sonorskich w północnym Meksyku, azteko-zapoteckich w środkowym i południowym, majów i kwiczuów na Yuka-tanie i w Gwatemali, kuewów i czorotegów w Ni-karagwie i Costarica, przyczem na wybrzeżu Belise (połud. - wsch. Yukatan) domieszał się pierwiastek germański, skutkiem zajęcia tego kraju przez Anglików, a na wybrzeżu Mosquito (wschodnia część Nikaragwy) pierwiastek murzyński, skutkiem zmieszania się negrów z ludnością pierwotnych indyan.

W А-ce południowej cała ludność pierwotna w epoce odkrycia składała się z dwóch oddzielnych grup: zachodniej, stojącej na wysokim względnie stopniu kultury, i wschodniej, złożonej z plemion łowieckich i zajmującej ogromne przestrzenie od morza Karybskiego, wzdłuż Andów, aż do Ziemi Ognistej. Dzięwięć głównych plemion, z których każde dzieli się na wielką ilość szczepów,' rozróżnia się w А-ce południowej: 18) Arawa-kowie i Karybowie zajmują wyniosłości Gu-yany i północno-wschodnich Andów, od odnogi Haryeńskiej do uścia Amazonki; oni także zaludniali wyspy Antylskie, ujarzmiwszy pierwotnych sibonejów, którzy, o ile się zdaje, byli pokrewni talamankom i kuewom z nad Panamy. Składają się te plemiona z licznych szczepów, jak: warro-wie u uścia Orinoco, oyampowie nad dolną Amazonką, majpurowie, arinakotowie etc. Niegdyś mis-syonarze z powodzeniem szczepili chrystyanizm i dobroczynnie wpływali na złagodzenie obyczajów; dziś ludy te. odepchnięte przez kolonizacj ę od brzegów, wiodą żywot na pół dziki i znikają coraz bardziej wśród romańskiego (hiszpanie, francuza), germańskiego (anglicy, holendrzy) i murzyńskiego ele mentu. 1У) Tup in ani ba; w epoce odkrycia Brazylii rozległą przestrzeń od Amazonki aż do uścia La Platy zamieszkiwały liczne bardzo szczepy, które nazywały siebie tupinambami; zajmowały się rybołówstwem lub myśliwstwem i okrutne między sobą pzowadziły wojny. Względem portugalczyków wystąpiły przyjaźnie, choć w następstwie nieszczególną za to pozyskały zapłatę, i zostałyby szybko wytępione, gdyby nie jezuici, którzy, jako misyonarze, swoją ich otoczyli opieką; z chwilą jednak, gdy Pombal wydał dekret wypędzenia misyonarzy, rozpoczęło się ponowne prześladowanie tupinambów, zarówno dzikich, jak i nawróconych; po jezuitach zaś pozostała cenna pamiątka w starannem opracowaniu języka tego plemienia, który jest dziś znany pod nazwą: lingua Geral. Między tupinambami wyróżniają się szczepy: guaranów, w dorzeczu Urugwaju i Parany, częścią już nawróconych, częścią żyjących swobodnie i groźnych dla osiadłej ludności Argentyny; dalej botokudów czyli ajmu-rów, najdzikszych indyan wschodniej Brazylii, noszących krągłe płyty drewniane w przewierconej dolnej wardze, (stąd ich nazwa: botoque — czop do beczki); mundruków, na wschód od dolnej Ma-deiry, i pokrewnych im mauhów, prowadzących dziś ożywiony handel z ludnością osiadłą; cze-rentesów nad górną rz. Tocantins, którzy po dziś dzień trudnią się rozbojem i sieją postrach śród podróżników i kolonistów; paresów w dorzeczu górnegoTapajos, omagwów i maragwów w dorzeczu Javari, miranów nad Yapurą, tykunów (tecuna) nad rz. Napo, i bardzo wielu innych. Dziś tupinambo-wie, prawie zupełnie odsunięci od wybrzeży morskich i od rzek większych, pozmieniali swe pierwotne siedziby; europejczycy rozrywają między nimi łączność i krają ich na coraz mniejsze wyspy; przewidywać więc należy w niedługim czasie albo zupełne wytępienie opornych i szkodliwych, albo przyjęcie kultury i stałego osiedlenia się, jak to już niektóre szczepy uczyniły. 20) C z yk w i t o-sy, moszosy, (moxos),samukowie, pakagwarowie i in., w dorzeczu górnej Madeiry, należą do ludów, mało dotkniętych przez kolonizacyę, napół dzikich i niekiedy dla osadników niebezpiecznych, choć był czas, że pod wpływem misyonarzy uczynili niemałe postępy. 21)Antizanowie, na wschodnich stokach Andów peruwiańskich i pół-nocno-boliwijskich, są bliscy karybom i tupinam-bom, gdy tymczasem 22) Szybarosy, urarino-wie i inne szczepy, nad górnym Maranionem, są nieokreślonego bliżej pochodzenia. 23) Plemiona, zamieszkujące Gran Chaco,na prawym brzegu Paragwaju, jak również i lewy brzeg dolnego Urugwaju, dzielą się na liczne szczepy: jak ruowie, tobasy, abiponowie, gwajkurowie, lengwa-sy i t. p.; doznali oni wszyscy pewnych zmian i ograniczeń, uległszy tu i owdzie postępowi kultury, niektórzy jednak, jak np. tobasy, zajmują się rozbojem i wzniecają postrach w osadnikach. 24) Chileńsko-patagońskie plemiona zajmowały południowy cypel Ameryk'!, od uścia La Platy do oc. Spokojnego pod 26° sz. pd. Tu należą najprzód araukanie, będący pierwotnemi mieszkańcami dzisiejszego Chile i odznaczająey się wysokim wzrostem i wielką siłą. W epoce odkrycia A-ki był to już lud napół osiadły, uprawiający rolę i używający konia; zarówno misyo-narzom, jak i zdobywczym hiszpanom, dzielny

.-•tawiał opór, wszakże nie uniknął swojego losu chowali krew swoją w czystości; to samo powie-1 dziś dąży do zupełnego upadku (liczba arau- dzieć można o tych miastach nadmorskich, któ-kanów ze 150,000 w połowie zeszłego stulecia re w ciągłych pozostają stosunkach z Europą spadła obecnie do 50,000). Indyanie wuta-hui- i tem samem posiadają stały dopływ ludzi białej liczę na archipelagu chileńskim, pozyskani nie- rasy. I szczep germański stosunkowo mały brał gdyś dla chrystyanizmu i kultury, są również na udział w wytwarzaniu klasy mieszańców, nato-tlrodze do zagłady i znajdują się dziś w stanie miast szczep romański i murzyni dostarczyli naj-napół dzikim. Mieszkańcy Ziemi Ognistej, ken- większego ich kontyngensu. Zwłaszcza hiszpanie nekowie i enowie, zwani ogólnie peszerami, któ- i portugalczycy tak dalece skrzyżowali się z in-rzy stale utrzymywanym ogniem (dla wilgotno- dyanami i negrami, że nawet ci z nich, którzy ści klimatu) nadali imię zamieszkiwanemu przez noszą na sobie znamiona kaukaskiego pochodze-się krajowi, odróżniają się małym wzrostem od nia, obudzają wątpliwość, azali w żyłach ich nie herkulesowych postaci patagończyków. Ci przez płynie krew negra lub amerykańskiego autochto-rzekę Rio Negro podzieleni są na dwie części: pu- na. Właściwością jest wszystkich mieszańców, elczów, czyli indyan pampasów, i tehuelczów, cz. że się przyznają tylko do rasy białej, wypierając właściwych patagończyków. Pierwsi są postra- się z oburzeniem pochodzenia od kolorowych chem osadników, których rząd argentyński broni przodków i to jest także jednym z powodów, dla szeregiem kosztownych fortów; drudzy natomiast których ścisłe, a choćby nawet przybliżone do uważają się za sprzymierzonych, w zamian za do- prawdy, określenie ilości mieszańców, staje się starczane sobie zapomogi w odzieży, tytoniu, by- bardzo trudnem. Z krzyżowania różnych ras pow-dle rogatem. Plemię chileńsko-patagońskie jest stają różne rodzaje mieszańców. Potomkowie bia-wogóle mało przez europejczyków dotknięte, al- łych i indyan noszą ogólną nazwę mesticów (mes-bowiem tu, podobnie jak i w okolicach arktycz- tize=mieszaniec), przyczem występują i nazwy nych, niegościnność klimatu i ziemi była dlań lokalne, jak np. cholos na zachodniem wybrzeżu, środkiem ochronnym. 25) Czybszowie v. muj- caboclos lub nm malucos w Brazylii, ladinos w cen -s ko wie, wraz z pokrewnemi sobie szczepami, tralnej А-ce. Do nich należą mieszańcy w Chi-zajmowali dorzecze górnej Magdaleny, w dzisiej- le i w Argentynie (gauchos), powstali ze skrzy-szej Kolumbii, i stali na pewnym stopniu    uspo-    żowania    się hiszpanów    z silnymi araukanami i pu-

łecznienia; dziś zajmują się uprawą roli,    noszą    elczami,    przewyższają    też innych mesticów pod

się po europejsku i, zatraciwszy własną mowę, tizycznym i moralnym względem. Dzieci, zrodzo-hiszpańskiego używają języka. 26) Ludy peru- ne z białych i murzynów, nazywają się mulatami, wiańskie na zachodnim stoku Andów od 5° Z dalszego krzyżowania mesticów lub mulatów sz pn. do 26° sz. pd., a więc w części dzisiejszej z białymi powstają tercerones, quarterones, quin-Kolumbii, Ekwatoru, Peruwii, Boliwii i Chile, terones, t. j. mieszańcy stopnia trzeciego, czwar-Tworzyły one państwo pod władzą mkasów, a naj- tego, piątego; lecz jednocześnie pierwotne cechy ważniejszemi jego składnikami były szczepy ke- tak dalece znikają, że już kwarterona trudno nie-czuów (kwiczuów) i aj maro w, wraz z licznemi pod- kiedy odróżnić od zrodzonego w А-ce europej-działami, jak: atakamowie, huankowie, pakasowie, czyka. Nakoniec potomkowie rodziców indyan malakatowie, yumbowie etc. (ob. Ameryka,    i negrów noszą nazwę    zambos; znajdują się oni

Dzieje). Po zdobyciu Peruwii i krajów    przy-    głównie    w południowej    А-ce, a zwłaszcza w Gu-

ległych przez Pizarra, przyczem ludność słaby yanie, Wenezueli, oraz w Brazylii, gdzie nazy-atawiła opór, prześladowanie podbitych plemion wają ich cafuso. Dzieci rodziców białych, uro-rozpoczęło się w sposób straszliwy i ogólna wszę- dzone w krajach romańskich, t. j. w A-oe połu-dzie zapanowała niewola; w rezultacie pierwotni dniowej, środkowej, Meksyku i na Antyllach, nie-mieszkańcy zmieszali się ze swymi gnębicie!ami, mniej w południowej części Stanów Zjednoczo-przyjąwszy ich kulturę, a nawet po części i ję- nych, noszą nazwę kreolów; w Brazylii jednak na-zyk; gdzie zaś to jeszcze dotąd nie nastąpiło, zwa ta (crioulas) służy dzieciom, spłodzonym tam drobne odłamy, błąkając się po górach, co- z rodziców murzynów.

raz bardziej marnieją. (Bliższe szczegóły o każ- Między ludnością przybyłą do Ameryki pierw-dem z plemion ważniejszych ob. pod właściwemi wy- sze miejsce pod każdym względem należy się razami. Podobizny ob. tabl. „Ludy amerykańskie”), szczepowi indo-europ ej skie mu, ten zaś re-Jako ogniwo między indyanami amerykański- prezentowanym jest przeważnie przez gałąź ro-mi a przybyszami wytworzyła się z biegiem cza- mańską i germańską. Romański pierwiastek jest su kategorya mieszańców, przyczem godnym jest prawie wyłącznym w Ameryce środkowej, aż do uwagi fakt, że proces krzyżowania ras najsilniej rz. Rio del Noite i półwyspu kalifornijskiego przejawia się w krajach międzyzwrotnikowych włącznie, oraz w Ameryce południowej i na An-j słabnie w miarę oddalania się ku chłodniej- tyllach; prócz Brazylii, zaludnionej portugalczy-szym okolicom, niknąć prawie zupełnie na dalekiej kami, resztę ogromnej przestrzeni zajęli hiszpa-północy i na południowym cyplu. Ustalenie liczby nie, tworząc państwa samodzielne, gdy tymcza-zarówno indyan, jak i mieszańców, jest z natury sem najliczniejsi po tych narodach francuzi, potę-rzeczy niemożliwem, wchodzą tu bowiem w grę żni niegdyś i tylko od europejskiej metropolii za-czynniki, które wymykają się z pod statystycz- wiśli, a dziś innym państwom z małym wyjąt. nego badania. Chińczycy i indostańscy kulisi za- kiem podlegli, zamieszkują głównie Kanadę (pro.

wincya Quebec), w dorzeczu rz. Św. Wawrzyn- czonych (1,200,000 ?), a zwłaszcza w Chicago, ca, część wybrzeża odnogi Meksykańskiej w oko- (czy raczej nie w stanie Illinois?), gdzie jest ich licach Mississippi, kilka wysp Antylskich, wresz- jakoby 350,000.

mu-

cie sporadycznie znajdują się w niektórych pań- Drugie miejsce w rzędzie ras, do A-i przyby-stwach A-ki pd. Włoscy emigranci kierują się łych, należy się ne grom, których udział w roz-głównie do Argentyny i ziem okolicznych. Lecz wo n rolniczym i wogóle ekonomicznym A-i jest jakkolwiek gałąź romańska jest liczna i na roz niewątpliwie bardzo wielkiej doniosłości. Pierwsi ległej rozsiana przestrzeni, daleko większe jednak zdobywcy A-i, nie znalazłszy w tuziemcach ani zdobyła sobie znaczenie i donioślejszy zapewniła zamiłowania do uprawy roli, ani odpowiedniej ku wpływ gałąź germańska—właściwości, z któremi temu wytrwałości i siły, ani wreszcie dobrej woli stara Europa coraz bardziej liczyć się zaczyna, i jakiej takiej znajomości rzeczy, umyślili spro-Panujące stanowisko zajęli tu anglicy w całej wadzić z Afryki murzynów, którzy, z natury wy-A-ce północnej, od m. Lodowatego do odnogi trwali, w gorącym klimacie zahartowani, zdawali Meksykańskiej i od oc. Spokojnego do Atlanty- się być najpodatniejszym ku temu celowi mate-ku. Energią, przedsiębiorczością, praktyczuem ryałem. Jakoż, przywilejem Karola V usankcyo-pojmowaniem życia i jego potrzeb, wytrwałością nowany, zjawia się w r. 1517 pierwszy ładunek w pracy, wreszcie liczebnością, przewyższają oni czarnego towaru na wybrzeżach Meksyku; wkrót-wszystkich europejskich kolonistów; asymilacyjną ce potem sprowadzają go Antylle (Kuba, w 1524), zaś siłą wchłaniają w siebie obce żywioły z taką Brazylia, Wenezuela, wreszcie Stany Zjednoczo-szybkością, że już drugie pokolenie, jeśli nie z ję- ne, gdzie dopiero w 1620 staje pierwszy okręt zyka, to przynajmniej z ducha i obyczajów, za z niewolnikami w porto wem mieście Jamestown angielskie, albo ściślej za anglo-amerykańskie (Wirginia). Jednocześnie z przybyciem inurzy-uważać należy. Język ich, licznemi wprawdzie nów rozpoczyna się kultura ziemi: uprawa baweł-naleciałościami nieco skażony, jest językiem ролу- ny zajmuje rozległe przestrzenie, wślad za tern szechnym na całeni, zajętem przez nich, teryto- powstają plantacye trzciny cukrowej, indygo, ty-ryum; znać go musi każdy, kto własnego intere- toniu; sprowadzona ze starego świata kawa przyj-su na szwank narazić nie chce. W przeciwsta- niuje się doskonale na gruntach Brazylii; corocz-wieniu do fanatycznej czasem katolickiej gałę/i nie przybywają pod pług nowe obszary dla psze-romańskiej, panuje tu najzupełniejsza swoboda nicy, kukurydzy i traw pastewnych, wreszcie roz-religijna, czerpiąca główne swe źródło w zupeł- szerzą się uprawa krzewów rodzimych, jak wa-nem oddzieleniu spraw sumienia i kościelnych od nilla, kakao etc. Z przybywającymi w coraz to państwa. Stąd rzadko gdzie więcej spotykana większych masach europejczykami i zajmowaniem mnogość sekt metodysty, babtystów, presbyte- przez nich coraz to większych obszarów, wzrasta ryanów, kongregacyonistów i wielu innych, co je- przywóz niewolników, którzy i bez tego mnożą dnak nie przeszkadza, że ogół ludności jest istot się dość szybko; ludność biała ma w nich dzielnie bardzo religijnym. Obok anglików, najlicz- nych pracowników, zażywa dobrobytu, prowadząc niejszymi są niemcy, głównie w północno-wschod- zyskowny handel z Europą. Ale okrutne, nie-nich częściach Stanów Zjednoczonych (Wiscon- ludzkie obchodzenie się z niewolnikami, wywołane sin, Missouri, Illinois, Pensylwania, N. York etc.), już to wrodzonym do nich wstrętem, już też oba-a następnie w Ameryce Brytańskiej (Ontario), wą przed ich liczebnością, stanowi ciemną stronę w południowej Brazylii (prow. S. Catharina, Rio tego obrazu. Mimo gorących nawoływań i prze-Grande do Sul) w Chile. Holendrzy, szwedzi stróg szlachetniejszych umysłów, nie ustawały i duńczycy trzymają się głównie okolic północ- udręczenia murzynów, którzy, doprowadzeni do no-wschodnich, przyczem pierwsi byli pionierami ostateczności, buntowali się nieraz, by za zuch-cywilizacyi europejskiej w okolicach New-Yorku walą obronę własną przed gwałtem srogo potem (Nowe Niderlandy), ostatni zaś w Grenlandyi. odpokutować. Dziś w całej Ameryce niewolni-Tu także zaliczyć należy bardzo licznych irland- ctwo jest już zniesionem, choć nie bez wielkich czyków w Brytańskiej Ameryce, (zwłaszcza w pro- trudności i rozlewu krwi (wojna północno-amery-wincyi Ontario) i w Stanach Zjednoczonych (Ka- kańska), a ludność murzyńska używa wszędzie lifornia, stany Nowej Anglii), przyczem czyni się praw na równi z białymi obywatelami. Na wy-uwagę, że za irlandczyków uważani są zarówno spie Haiti utworzyła ona nawet dwie samoistne celtyccy mieszkańcy zielonej wyspy, jak i angiel- rzeczypospolite. Nagłe jednak osл\тobodzenie ne-scy malkontenci, którzy ją dla różnych powodów grów nie wydało pożądanych owoców, okazało się opuszczają. Narody słowiańskie słabszego No bowiem, że nie dorośli oni jeszcze do możności wernu Światu dostarczyły elementu: nie ulega umiejętnego korzystania z udzielonych sobie praw, wątpliwości, że istnieją tam liczne kolonie oze- a jako niewyrobieni politycznie i niedość samo-skie, oraz, że rosyanie, Serbowie i słoweńcy zaj- dzielni, stawali się częstokroć prostemi narzędziarnują również, zwłaszcza w А-ce północnej, pewne mi w ręku politycznych partyj. Z drugiej stro-terytorya; wszakże liczba ich i rozsiedlenie nie ny, ziemia, pozbawiona rąk do pracy, popadła są bliżej znane. Co się tyczy polaków, liczba w zaniedbanie—i oto widzimy, w jak opłakanym ich, według p. Kłobukowskiego, wynosić ma prze- stanie znajduje się dziś Haiti pod rządem szło milion („Ateneum” T. IV, 1889 r.); głównie rzyńskim, jaki obraz przedstawia obecnie, kwitną-w Brazylii (około 25,000) i w Stanach Zjedno- ca przedtem, Jamajka, której emancypacya ne

we

grow zadała cios fatalny— i jak wreszcie wyglą-dają dziś niektóre plantacye Brazylii lub Guya-ny, w porównaniu z poprzednim ich stanem. Dla zaradzenia wynikającemu stąd brakowi rąk roboczych, sprowadzono najemników z Indostanu, tak zwanych kulisów, którzy na wyspach Antyl-skich, w Guyanie, w Wenezueli, oraz w niektórych częściach A. południowej i środkowej, okazali się wytrzymałymi na warunki klimatyczne i sumiennymi pracownikami. Co się tyczy chińczyków, ci przedewszystkiem licznie występują w części zachodniej Stanów Zjednoczonych nad Pacyfikiem, a mianowicie: w Kalifornii, Orego-nie, Idaho, Newadzie, Arizonie etc., mniej daleko w Meksyku, na Antyllach i w Am. pd. Ogólna ich liczba nie przenosi 200,000 głów. Chińczyków nie można uważać za korzystny dla A-i nabytek, bo jakkolwiek są bardzo pracowici, oszczędni i na małej poprzestający zapłacie, to jednak nic osiedlają się prawie nigdy na stałe, lecz, uzbierawszy zapas grosza, wracają do swej niebieskiej ojczyzny. Nakoniec w rzędzie przybyszów nie można pominąć żydów, którymi świeżo zainteresowaną została publiczność amerykańska i rząd Stanów Zjednoczonych; liczba ich nie jest w przybliżeniu znaną, albowiem podają się oni częstokroć za narodowość tego kraju, z którego pochodzą, skupiają się zaś głównie w większych miastach handlowych i przemysłowych Stanów Zjednoczonych i Brazylii.

Pod względem gęstości zaludnienia Ameryka przedstawia szereg kontrastów, nittylko między pojedyńczemi państwami, ale także i między po ■ jedyńczemi prowincyami tegoż samego państwa. Tak np. na blisko 43 mil. km. □ powierzchni całego lądu mieszka około 118 mil. ludzi, czyli zaledwie 2.75 na 1 km. □, gdy w Europie przeszło 30; wykazuje to bardzo słabe zaludnienie i dowodzi zarazem, że A. śmiało trzykrotną ludność dzisiejszą Europy pomieścić może. Pomijając niegościnne okolice arktyczne, oraz pustynne, albo nazbyt górzyste przestrzenie, i biorąc pod uwagę tylko urodzajne i dla kultury dostępne krainy, łatwo dostrzedz, że ogromne niziny Mississippi, Orinoko, La Platy i Amazonki, nawet w setnej części nie są zaludnione tak, jak zaludnione być mogą. Brazylia i Wenezuela liczą zaledwie V/₂ mieszkańca na kilometrze kw., Argentyna jednego, Kolumbia czterech, Urugwaj trzech, Stany Zjednoczone bez Alaski ośmiu, Meksyk pięciu, rzeczypospolite środkowo-amerykań-skie, sześciu. Jeśli'jednak pojedyńcze prowincye tych krajów rozważane będą. naówczas okaże się, że węwnętrzne prowincye Brazylii lub Wenezueli i Argentyny nie mają nawet jednego mieszkańca na 10 km. □, że w słynnej Kalifornii na kilometrze mieszka tylko 3 ludzi, a we Florydzie dwóch. Jako przeciwstawienie podobnym stosunkom występują niektóre z wysp Antylskich, nad-atlantyckie części Stanów Zjednoczonych, południowe prowincye Meksyku, a nawet niektóre z nadbrzeżnych okręgów południowej Ameryki. Gęstość ludności dochodzi tu niekiedy do normy

ł—yUeytiy* 7*waMcbu» ilnstr.

najpierwszych pod tym względem państw europejskich, jak np. w stanie Rhode Island 92 głowy na km.n, w stanie Massachusets 95, w New Jersey 60, w prow. Tlascala (południowy Meksyk) 40, na Martynice 181, na Barbadoes nawet 400. Rozpatrując się w mapie A-i, przedstawiającej gęstość zaludnienia, przedewszystkiem rzuca się w oczy fakt większego skupienia ludzi w stronie ku Europie zwróconej, a więc w Kanadzie, we wschodnich Stanach Zjednoczonych i na Antyllach, następnie na wybrzeżu Atlantyckiem Am. południowej i wreszcie na wybrzeżu zachodniem (prócz krańców północnego i południowego). Mapa taka zgadza się z mapą europejskiej osiadło -ści, a fakt ten dowodzi, że A., podobnie jak i Afryka, braną jest przez Europejczyków od krawędzi ku środkowi, gdy przeciwnie — wpływ Europy na Azyę idzie także i środkiem.

Przemysł, handel, oświata, stosunki religijne, państwowe i społeczne, wreszcie komunikacye lądowe i wodne, telegrafy, liny podmorskie etc., będą szczegółowo uwzględnione przy opisie poje-dyńczych krajów. Tu tylko dla pełności obrazu nadmienić wypada, że w r. 1887 długość kolei żelaznych wynosiła 265,000 km., a długość linij telegraficznych przeszło 400,000 km., że sześć lin podmorskich wiąże A-ę z Europą, że wreszcie do 40 kursów parostatkowych kraje wody obu oceanów, dla złączenia Nowego Świata ze starym.

Podział polityczny. Dawno już rozległo się hasło: „Ameryka dla amerykanów”. Wielka ta i potężna dziś kolonia Europy, ta jej córka pierworodna, była w zaraniu dni swoich wątłem dzieckiem, wystawionem na rozliczne niebezpieczeństwa wrogich żywiołów, klimatu i tuziemców, za-silanem co chwila żywotnemi sokami swej matki. Pielęgnowana troskliwie, rozwijała się szybko na pociechę i pożytek swej rodzicielki, która nie szczędziła trudów, nie pomijała żadnej sposobności, jeśli chodziło o podtrzymanie i o zapewnienie dalszego rozwoju wiele obiecującemu dziecięciu. Wyłożony kapitał w ludziach, pieniądzach i czasie, jął przynosić metropoliom europejskim błogie owoce. A. kroczyła śmiałą i pewną stopą po drodze postępu, dojrzewała szybko i, bogacąc zarówno siebie, jak i Europę, zachowywała względem niej synowską uległość i przywiązanie. Ale odległość, różnica warunków bytu, wreszcie czas sam, złożyły się na to, że starzejąca się Europa i młoda Ameryka przestały się odczuwać wzajemnie z tą samą, co przedtem, subtelnością; pierwsza, nie chcąc nic ustąpić ze swych praw zwierzchniczych, pragnęła widzieć w drugiej podległą sobie kolonię, ta zaś, czując swe siły i doznając niekiedy niezasłużonego ucisku, stawiała opór w spełnianiu żądań, które za niesprawiedli-i szkodliwe dla siebie uważała. Długo tłumiona niechęć wybuchła nareszcie w otwartym buncie, jaki podniosły kolonie angielskie przeciw swej metropolii, pomyślny zaś dla nich przebieg walki zapalił ogniska emancypacyi po całej A-ce. Nie ubiegło ćwierć wieku, a już kolejno oderwały si§

121

od Hiszpanii i Portugalii obszerne ich posiadłości, tworząc szereg samoistnych rzeczypospolitych, które nie bez walk domowych lub zewnętrznych i nie bez zmian terytoryalnych aż dotąd istnieją. To, co pozostało Europie w postaci kolonij, stanowi drobną zaledwie część posiadanych niegdyś obszarów—i, zdaje się, że niezbyt odległym jest czas, kiedy i ta resztka samodzielnem pocznie żyć życem. Amerykanie bowiem zazdrośni są o własną niepodległość i niechętnem patrzą okiem na mieszanie się Europy w ich sprawy; z tego też powodu każdy zatarg kolonii z jej metropolią witany jest sympatycznie przez amerykanów i podtrzymywany moralnie lub materyalnie na korzyść pierwszej. Dowodem tego nieszczęśliwa wojna meksykańska, nieporozumienia Kuby z Hiszpanią, wreszcie świeżo rozbudzone separatystyczne dążenia Kanady. Obecnie Ameryka cała dzieli się na dwie odrębne polityczne części, a mianowicie: na ziemie kolonialne niektórych państw Europy, oraz na szereg samodzielnych państw o republikańskim systemie rządu. Jeżeli Azyę uważa się zwykle za kolebkę despocyj, Europę cechują rządy monarchiczno-konstytucyjne; to A-kę mo-żnaby nazwać konglomeratem rzeczypospolitych. Wobec zaznaczonego wyżej faktu, że napływowy element europejski przejawił się głównie w anglikach, Portugalczykach i hiszpanach, spodziewałby się należało trzech wielkich państw, opartych na języku i kulturze każdego z tych narodów; tymczasem, o ile dwa pierwsze elementy odpowiedziały takim oczekiwaniom, przez utworzenie dwóch wielkich rzeczypospolitych, t. j. portugalskiej Brazylii i anglo-amerykańskich Stanów Zjednoczonych, o tyle element hiszpański rozdrobnił się na kilkanaście niezawisłych, często wrogich dla siebie państw, niezdolnych do stawienia skutecznego oporu na zewnątrz i rozerwanych stronniczemi walkami wewnątrz. Okoliczność ta, w połączeniu z bardzo kosztownem utrzymaniem naczelnych władz rządowych, dała świeżo pohop do agitacyi w kierunku łączenia mniejszych organizmów państwowych w większe całości, a pierwsze hasło wyszło od miniaturowych rzeczypospolitych. środkowo-ameryknńskich.

A. Ziemie kolonialne. 1) Angielskie: a). Tak zwana Ameryka Brytańska zajmuje północną część A-ki północnej (prócz Greniandyi i Alaski) i na przestrzeni 8,412,176 km. □ (bez wysp polarnych; liczy do 5,000,000 mieszk. Posiadłość ta, zwana powczechnie Kanadą (Dominion of Canada), dzieli się na prowincye: Ontario, Quebec, Nowy Brunszwik, Nowa Szkocya, wyspy księcia Edwarda, Manitoba, Kolumbia Brytańska i północno-zachodnie terytoryura (North-West Territory). Wyspa New-Foundland, choć politycznie do A-ki Brytańskiej należy, nie zalicza się do Kanady. Władza wykonawcza pozostaje w ręku korony, która rządzi kolonią przez gubernatora generalnego i odpowiedzialne ministeryum, prawodawczą zaś reprezentuje parlament, złożony z senatu i z izby poselskiej. Stolicą kraju jest

Ottawa, b) Wyspy Bermudas, o 1,000 blisko km. od przylądka Hatteras na Atlantyku położone (32° sz. pn.), 50 km. □ i około 15,000 m-ców. c) Wyspy Bahamskie v. Lukajskie w liczbie przeszło 300—na południo wschód od Florydy, mają 14,050 km. □ i 45,000 m-ców. d) Jamajka, jedna z wielkich Antylskich, 10,859 km. □, przeszło 600,000 m-ców. Stolica: Kingston, e) Z Małych Ant.: część Dziewiczych (Virginislands), Sombrero, Anguilla, Barbuda, Antigua, St. Christopher (St. Kitts), Nevis, Redonda, Montserrat, Dominica, Santa Lucia, Barbadoes, St. Vincent, Granada, Tobago, Trinidad; ogółem do 8,600 km. □ i około 650,000 m ców. f) Belize v. Brytań-ski Honduras, na południowem wybrzeżu Yuća-tanu, między Gwratemalą a odn. Honduras, 19,585 km. □ i do 27,000 m-ców; stolica Belize, g) Guyana Brytańska, na wschód od Wenezueli i uścia Orinoco — 221,243 km. □ i 275,000 m-ców ze stolicą Georgetown, h) Wyspy Sokole, cz. Falk-landzkie (hiszp. Las Malvinas), 12,563 km. □ i 1,500 m-ców. Ogółem wszystkie posiadłości angielskie w Ameryce, bez wysp polarnych, zajmują przestrzeń około 8,800,000 km. □, na której mieszka do 6,615,000 m-ców. 2) Francuskie: a) Wyspy St. Pierre, Miquelon, Langlade i Не aux chiens, wszystkie na południe od w. New Foundland, 235 km. □, 5,500,m-ców. b) Z małych Antylskich: część wyspy Św. Marcina (St. Martin), St. Barthélémy, Gwadelupa i Martynika, ogółem 2,663 km. □ i przeszło 400,000 m-ców. c) Guyana francuska (Cayenne) w A-ce południowej, na północ od uścia Amazonki, 121,413 km. □ i około 32,000 m-ców. Razem posiadłości francuskie w А-ce wynoszą 124,311 km. □ i przeszło 437,500 m-ców. 3) Holenderskie: a) Z małych Antylskich: część w. Sw. Marcina, Saba i St. Eustachego (St. Eüstatius) 81 km, □,

7,500 m-ców. b) Z wysp pod wiatrem przy brzegach Wenezueli: Oruba. Buen-Aire i Curaçao 1,050 km. □, 40,000 m-ców. c) Guyana holenderska, między G. francuską i brytańską, zwana także Surinam, 119,321 km. □, 75,000 m-ców. Razem posiadłości holenderskie 120,452 km. □ i przeszło 122,500 m-ców. 4) Duńskie: a) Greń-landya przeszło 2,150,000 km. □, lecz z tej ogromnej przestrzeni zajętych jest pod kolonie duń* czyków około 88,000 km. □, na których liczą do 12,000 m-ców. b) Z małych Antylskich: część wysp Dziewiczych, jakoto: S-go Tomasza, S-go Krzyża i S-go Jana—359 km. □ i do 45,000 m-ców. Razem posiadłości duńskie 88,359 km. □ i około 57,000 m-ców. 5) Hiszpańskie: a) Kuba, największa z wielkich Antylskich i wogóle najważniejsza kolonia hiszpańska, 118,833 km. □ i przeszło 1,500,000 m.; stolica: Hawauna b) Porto Rico, na wschód od wyspy Haiti, 9,144 km. □ i 710,000 m-ców; stolica: San Juan. c) Z wysp Antylskich: część wysp Dziewiczych, a mianowicie: Vieqes i Culebra, 169 km. □ i 4,000 m-ców. Razem posiadłości hiszpańskie, na przestrzeni 128,146 km. □, liczą przeszło 2,214,000 m ców.

samodzielne.

B. Państwa

oso-цр-пт;

Ważniejsze produkty kraju

STOLICA

na

jeden к i), kw.

bezwzględna

Żelazo, węgle kam., nafta, złoto, srebro; — pszenica, kukurydza, trzcina cukr., konopie, tytoń;—bydło rogate, świnie, skóry, wełna. . rebro, złoto, rtęć;—kawa, kakao, wanilia, trzcina cukrowa, tytoń, bawełna, pieprz hiszpański (piment), mahoń, drzewa farbiarskie;— koszenilla, skóry.

Złoto, srebro, miedź;—kawa, kakao, wanilia, trzcina cukrowa, bawełna, indygo, sarsaparilla, kauczuk, drzewa farbiarskie, mahoń;— koszenilla, skóry

Miedź, złoto, srebro;—mahoń, tytoń, indygo, wanilia, kakao;—bydło rogate, skóry.

Złoto, srebro, miedź;—indygo, kawa, tytoń, wanilia, balsam wianski;—koszenilla.

Złoto, srebro;—mahoń, drzewa farb., kauczuk, balsam peruw., bawełna, indygo, tytoń, kawa;—skóry.

Złoto;—mahoń, drzewa farbiarskie, heban, skóry.

peru-

kawa, kauczuk, guma;—

Złoto, srebro, szmaragdy, sól, miedź;—tytoń, kawa, kakao, trzcina cukrowa, indygo, bawełna;—bydło rogate.

Złoto, miedź, węgle kam., nafta, siarka;—kakao, kawa, tytoń, bawełna;—bydło rogate, konie.

Złoto;—kakao, china, kauczuk, tytoń, kawa;—konie, bydło rog.

Saletra, guano, srebro, rtęć; — ryż, bawełna, trzcina cukrowa, china, mandioka, banany, ananasy, kauczuk, kopal, balsam copaiva;— wełna.

Złoto, srebro, miedź, cyna, ołów, rtęć, saletra; — china, koka, kakao, banany;—wełna.

Miedź, srebro, rtęć, ołów, boraks, nikiel, kobalt, węgle kam.; — pszenica, tytoń, len, konopie;—owce, wełna.

Sól, soda, srebro, .złoto;—kukurydza, pszenica; — konie, bydło rogate, skóry.

Miedź, węgle kam., ametysty;—pszenica, drzewa owocowe;—owce, bydło rogate, konie, skóry.

Herbata paragwajska (maté), len, konopie, garbniki, tytoń;—bydło rogate.

Dyamenty, złoto, żelazo, miedź, mangan, ołów; — mandioka (yuca), ryż, bawełna, trzcina cukrowa, tytoń, kawa, kakao, kauczuk, garbniki, drzewa farbiarskie, maté, ipekakuana, china, sarsaparilla, orzechy para, wanilia, balsam copaiva;—bydło rog., świnie, skóry. Kawa, mahoń, drzewa farb, kakao, tytoń, bawełna.

Tytoń, cukrowa trzcina, kawa, miód, wosk, mahoń, kakao, guano;— skóry.

Waszyngton

Meksyk

Gwatemala

Tebucigalpa San Salvador Managua San José Santa Fé de Bogota

P ? P

Ю ICO O

? ® ? ? CO 05 (M CO

CO

Caracas

r—I

Quito

Lima

Sucre (Chuquis.) Santiago

Buenos Ayres Montevideo Assuncion Rio de Janeiro

Port au Prince

San Domingo

01

H oo    00    ^

c4 c4 r-î cô

? î° ?

T—1 СЧ T-H r-î

со ю

CO

Ol

50,445,336 (80) 9,787,629 (83)

1,278,311 (84)

351,700 (81) 553,882 (78) 275,815 (74) 185,000 (74)

3,000,000 (84)

2,075,245 (82)

1,446,033 (84) 2,998,120 (84)

2,311,000 (84) 2,271,950 (82)

2,942,000 (82) 438,245 (80) 346,048 ( 9) 12,002,978 (83)

550,000 (84) 300,000 (80)

93,559,292

Powierzchnia

w km. kw.

9,212,270

1,946.292

121,140

120,480

18,720

133,800

51,760

830,673

1,137,615

650,938

1,068,460

1,247,040

665,341

2,835,970

186,920

238,290

8,337,218

23,911

53,344

28,880,182

NAZWA PAŃSTWA

Stany Zjednocz. Am,

Półn......

Meksyk .    .    .    .    ,

Gwatemala .    . .    ,

Honduras    .    .    .    .

San Salvador    .    .    ,

Nicaragua    .    .    .    ,

Costarica    .    .    .    .

Kolumbia v. N. Granada ....

Wenezuela (z Panamą) .    .    .    .    .

Ecuador v. Rzeczp. Równikowa.    .    .

Peru......

Boliwia ....

Chile.....

Argentyna v. LaPla

ta.....

Urugwaj .... Paragwaj .    .    .

Brazylia ....

Hayti • • • • / na Santo (San) Do- > wyspie mingo. .    . (Hayti

Ogółem . .

W objaśnieniu powyższej tablicy nadmienić należy, iż cyfry w nawiasie, zamieszczone w rubryce ludności bezwzględne], oznaczają w skróceniu rok, z którego dane statystyczne pochodzą. Uwzględniając naturalny przyrost ludności, zwiększany coroczną imigracyą, można przyjąć obecną ludność państw, tablicą objętych, na 108 milionów. Co się tyczy rozległości, ta nie we wszyst-

kich rzeczachpospolitych z należytą podana jest ścisłością, albowiem brak dokładnych map geograficznych, oraz nie wszędzie ustalone granice, stoją temu na przeszkodzie. Stąd też wynika wielka czasami niezgodność w datach, podawanych przez poważne nawet dzieła; szczególnie zaś jestto uderzającem przy Boliwii, Argentynie, Wenezueli, Chile i Ecuadorze.    And- s-

Ameryku.

00

«Sa

ЛК

вШ

l'vv'V

Dzieje mieszkańców pierwotnych A-i, aż do czasów Kolumba, są pełne tajemnic i trudnych do rozwiązania zagadek. Z tych najtrudniejszą jest kwestya: czy A. posiadała autochtonów, zrodzonych na jej łonie, pochodzących z jej wnętrza, czy przybyszów z po za Oceanu Wielkiego lub Atlantyckiego? Pytania te wiążą się z nierozstrzygniętym przez przyrodników sporem o pochodzeniu ludów od jednej pary, albo od wielu prarodziców. Więc też pomiędzy amerykanistami panuje nieprzejednana rozmaitość zdań: jedni, wspierając się na wywodach geologów i paleontologów, twierdzą, źe człowiek w А-ce, tak samo jak w starym świecie, ukazał się przed epoką lodową, obok olbrzymich, dziś nie istniejących zwierząt (Megatherium, Mylodon, Megalonyx etc.); inni, szczególnie profesorowie teologii i misyona-rze, dowodzą, że A. zaludniła się przybyszami z Azyi, rasy mongolskiej, mianowicie z Chin; inni znów, źe z Fenicyi (Gaffarel), inni że z Europy, inni że z Polynezyi, nareszcie są i tacy (Allen), którzy mniemają, że cywilizacya A. pochodzi od rasy turańskiej, z domieszką pierwiastków polynezyjskich. Nadto dr Chily Naranjo, rodem z wysp Kanaryjskich, wskrzesza podanie starożytnych pisarzy o zapadłej jakoby w odmęty oceanu Atlantydzie i usiłuje dowieść, że z tej właśnie wyspy mieszkańcy, wyćwiczeni w astronomii i sztuce wyrabiania bronzu, przeszli do Ameryki, Afryki, a nawet do Europy; oni to zanieść mieli wszędzie pierwiastki teogonii i filozofii. Wśród zamętu owych sprzecznych lub hazardownych hy-potez i skąpych świadectw z pisma lub tradycyi, dadzą się wyróżnić w przed-Kolumbo-wem paśmie wieków trzy zaledwo okresy: I. pierwotnej cywilizacyi z epoki kamiennej; II. wyższego rozwoju w okresie nasypów ziemnych i III. państw zorganizowanych politycznie, zdobnych licznemi miastami i wspaniałemi gmachami w trzech krajach: Meksyku, Yu-catanie i Peruwii. Wyobrażenie o zdolnościach i postępach, osiągniętych przez człowieka w tych trzech okresach, możemy powziąć z oglądania licznych zabytków.

I. Tak samo, jak w Europie znajdują się pomieszane z kośćmi nieistniejących dzisiaj zwierząt wyroby i narzędzia z kamienia lub kości, jak noże, strzałki, topory, groty do dzid, w okolicach rzeki Mississippi, w pam-pasach Argentyny, znajdują się też, podobne do duńskich, kupy „resztek kuchennych”, czyli śmietniska (kjök-ken möddingg), nad brzegami oceanów, jak np. wzdłuż oceanu Atlantyckiego, Spokojnego i odnogi Meksykańskiej; czasem na dość znacznej przestrzeni (np. w Kalifornii w S. Rose na 60 hekt); inne znów leżą dość głęboko (na 12 metrów). Pod San-Pablo jest jeden pokład na milę długości, pół mili szerokości, zawierający przeważnie skorupki wypalone. Również podobne śmietniska znajdujemy w Nikaragwie, Guyanie i Ameryce południowej; w Brazylii znane są, t. zw. „samba-qui.“ W Ameryce północnej znane są pod nazwą „shell mounds.” Znajdujemy w nich wyroby ręki ludzkiej: kamienne i kościane narzędzia, skorupy naczyń glinianych i inne przedmioty. Go-dnem uwagi jest to, źe okazują się w nich ślady ludoźerstwa. W Stanach La Platy znajdujemy między temi resztkami ziemię wypaloną i węgle, co dowodzi, że tu musiały być wielkie ogniska, zaś między wykopanemi przedmiotami znajdowane kości należą do zwierząt, istniejących dziś jeszcze w tych stronach, (jeleń, lama i t. p.). Obszary tych wykopalisk zowią się paraderos, a jeden z nich, na brzegach Marco Diaz, zajmuje przestrzeń 600 metrów długości i 400 szerokości. W wielkiej obfitości znajdują się podobne zabytki archeologiczne w jaskiniach, które służyły za groby. Ściany ich bywają zwykle malowane, z wyobrażeniami ludzi i zwierząt. Znajdujemy tam mumie, których rysy różnią się od znanych nam plemion amerykańskich; obok trupów znajdujemy broń i inne rzeczy, pochodzące z epoki kamiennej. Najważniejszą z takich jaskiń, ze względu na archeologiczne zabytki, jest jaskinia Salt-Cave w Kentucky.

II. Znaczną wyższość umysłową i zręczność tech niczną okazały plemiona, zwane Twórcami kopców (Moundbuilders). Kopce czyli kurhany (mounds) są to nasypy z ziemi i kamieni, w kształcie trójkąta, czworoboku, owalu i t. p. uformowane, na wysokość sięgające od 30 do 300 metrów. Czasem są rozrzucone bez żadnego porządku, a czasem

«P

V. '

ЩЩЁШШ

ШШ

WSSÈÈ&ÿ/

.___

Fi?. 287: Hasypy w Hopeton (Ohio).

ustawione ze ścisłą prawidłowością i symetryą. Jedne noszą charakter fortyfikacyj (fig. 287), są to bowiem wały z bramami, stacyami obserwa-cyjnemi i przejściami podziemnemi. Położone bywają przeważnie wzdłuż rzek, zwłaszcza przy ich ujściu, wogóle w miejscach ważnych pod względem strategicznym. Znajdują się pomiędzy Al leganami i górami Skalistemi, szczególnie w Ohio,

Wisconsin, Tenessee i Missouri. Drugie, umieszczone w dolinach lub na stoku gór, służyły zapewne za świątynie, a wewnątrz odbywały się obrzędy religijne; mają one kształt różnych figur geometrycznych. Inue, kształtu ostrokręgu lub ostrosłupa, częstokroć u wierzchołka ścięte płasko, zwykle bywają otoczone mniejszemi kopcami. Squier uważa je za miejsca święte, na których składano ofiary bogom, lecz Garcilazo de la Vega dowodzi, że na nich stały mieszkania naczelników. Znajdują się licznie w Ohio, Kentucky, Missouri, Tennessee i sięgają aż do jeziora Wyższego, które w ogóle stanowi północną granice kopców. Go

pów lub ofiar, zaś miejsce w około uicli, zwykle ogrodzone, było cmentarzem. Najliczniejsze są kopce mogilne (Burial mounds); znajdujemy w nich szkielety (fig. 290) najrozniaiciej ułożone i ślady różnych obrzędów pogrzebowych. Czasem taka mogiła zawiera jeden tylko szkielet, a czasem bywa ich nawet kilkaset (około 500). Odrębny ro.

- 'A

Fie. 200. PrxekrOj kopca mogilnego w Патте,nport Iowa.

dzaj kopców tworzą między niemi mogiły, chambered mounds, z izbami grobowemi lub sklepami wewnątrz (fig. 291); do najsłynniejszych leży Grave Creek, przy ujściu Wirginii do Ohio. Wszystkie te kopce czyli kurhany znajdują się ogromnej przestrzeni, od wielkich jezior na półno-granicy Stanów Zjednoczonych do Guatema-li i Hondurasu, a nadto w Ameryce południowej nad rz. Orinoco i w pampasach La Platy. Jakiż lud je sypał? Kto to byJi ci Moundbuilders? Ze ajdowanych przedmiotów przekonywamy się, że

.    .    umieli wyrabiać naczynia gliniane (fig. 292 i 293),

dnemi uwagi są kopce w Seltzertown, New Ma- fajki do obrzędów religijnych, czasem w kształcie drid, Cumberland, Valley i w Olimpii; najwięk- ptaków lub zwierząt (fig. 294*i 295), broń i narzę-szy znajduje się w Cahokia w Illinois, tak zwa- dzia różne: kamienne, miedziane i żelazne (fig. 296) ny Małpi (Monks mound', 30 metrów wysokości, napotykamy także srebro i ołów. Prof. Cyrus stoi wśród 60 mniejszych kopców, od 9 do 19 m. | Thomas, z polecenia instytutu Smithsona, zbadawszy mnóstwo kopców w 5-ciu okręgach Stanów Zjednoczonych, doszedł do wniosków, że są one dziełem nie jednego narodu, lecz kilku plemion, należących do rasy skórców, a pochodzą z epoki niezbyt odległej; najstarsze sięgać mogą ledwo do VI albo V wieku

.    chrześciańskiej; najpierwsze były sy-

wysokości, rozłożonych na przestrzeni 60 akrów, pane już po odkryciu A-i przez Kolumba; wnio-Na szczycie jego był mały kopiec w kształcie pi- ski te przyjął i dyrektor wydziału etnologicznego ramidy, około trzech metrów wysokości, nieda- Powel (Filth Smithsonian Report 1883-84, Wa-wno rozkopany; znaleziono w nim resztki składa- shington 1877, str, XT J i Ю8). Is miał nych ofiar, naczynia, broń kamienną i t. p. Są też kopce niezawodnie ofiarnicze ( Sacrificial mounds), warstwowe, utworzone z ziemi, piasku i drobnych kamyków, a usypane na fundamentach kamiennych lub ceglanych; na ich wierzchołku przechowały się dotychczas ślady ognia, również jak i na przedmiotach, w bliz-kości nich znajdowanych: broń ka- ^'W mienna, narzędzia, naczynia i kości udzkie (fig. 289). Squier uważa je za ołtarze, ale zdaje się, że służyły lone prawdopodobnie do palenia tru-

zwane

w.

ft <*■

Wgi

Pt

na-

na

Fie:. 288. Rdwnolpglo wały w Piketon (0Vo).

a__

ZI1

ME

Fiff..289. Kopiec-oltarz w hrabstwie Kanawha w zachodniej Wirginii.

ЛШЩЯ®

щЁ$Г ÆwW*-

%ä3S^

ШШШ:

Vvv*

Fig. 291. dr rzekrój коре* sklepowego w loir».

czfcrwono-

za-

ery

jeszcze

eu

Лал/-

w skałach kredowych, w bliskości ziemi ornej; wejście do takich jaskiń bywa zamurowane cegłami, z pozostawieniem niewielkiego otworu, który służy zarazem za okno i drzwi; 3) domy sknl-ne (cliff houses), niby forteczki, budowane w rozpadlinach i szczelinach skał (fig. 29е*). Godnym uwagi w pueblach jest duży, 20 m. w promieniu zawierający pokój, podzielony na kilka mniejszych, tak, aby w środku pozostawała pusta przestrzeń, z a-głębiona nieco w ziemię, a przeznaczona wdopodobnie ognisko święte.

jeden lud zagadkowy, osiadły, wyższej kultury w dzisiejszych stanach: Colorado, Utah, N. Mexico, Arisona, które przedstawiają dziś pustynię skalistą lub stepową krainę; pierwsi europejczycy wszakże znaleźli tu, jak świadczy Cabeza deVaca, liczne budowle wielkiej starożytności, nazwane pueblos, rozrzucone na przestrzeni 200,000 m. kw. angielskich, w okolicach rzek San-Juan, Rio

Grandę \ del Nor-F teiColo-rado.Le-żaly one już pod-czas odkrycia Amery -ki w rui-n a c h. В u d o-

шт

р г а-

па

Fig. 292 i 293. Naczynia gliniane z ltopców nad Ohio.

Przestrzeń ta zowie się estufa.

Ocywilizacyi

wane były z kamienia i posiadały po kilka pię- mieszkańców ipfft ter. Parter służył podobno za skład różnych rze- świadczą pozosta- ЭДд

FI?; 296. Celt żelazny z kopca w hrabe twie North Carolina

. -Г-

;;v.

MJII

Fig 294. Fajka z kopca w' llinois.

li

łe po nich przedmioty jak: naczy nia gliniane, często malowane i czasem proszkiem metalowym pokryte; na wielu z nich są wyrzeźbione różne zwierzęta i ludzie; na niektórych spotykamy wyobrażenia, bardzo podobne do etruskich. Następnie znajdujemy w pueblach różne narzędzia kamienne, groty, żarna z bazaltu i wiele przedmiotów zbytku. Również na ścianach mieszkań, albo na pojedynczych płytach, spotykamy różne malowidła i rzeźby, które atoli nie mają cech czy, a dopiero piętra były przeznaczone na miesz- jednostajnych i należą widocznie do różnych epok. kanie, dokąd wchodziło się po drabinie. Każda III. Hiszpańscy zdobywcy (conquistadores) rodzina miała po kilka izb, łączących się w jeden znaleźli w centralnej i południowej А-ce ludy cy-dom, ale dom taki przytykał do sąsiednich; tym wilizowane, z wykształconą organizacyą państwo-sposobem tworzyły się olbrzymie jakieś koszary czy falanster dla całej osady.

Cała gmina mieszkała w jednym gmachu, który też jest nazywany „communal pueblo” (fig.

fci⁻

Fig. 295.

297). W pobliżu ciągnęły się się uprawne role-

■.Гг :

r‘ik" • b“p“ * ll""oli' Holmes dzieli je МЙИИаМШ1 pujący: i) pueblos ЖМ?

znajdujące się nad brzegami rzek Г*    jjfe?A -

mieszkalne (cave dwellings), wykute

i budowane przeważnie w kształcie czworoboku, z kamienia ciosanego lub suszonej cegły; 2) pieczary

Fig¹, 297. Communal pueblo.

wą. Tak, Hernando Cortès (ob.) wszedł najprzód do ludnego miasta Tabasco (1519 i\), następnie zdobywał trzykrotnym zaciętym bojem państwo Tlascala, którego stolica wydała mu się większą od maurytańskiej Granady. Zwyciężeni mieszkańcy nienawidzili azteków, więc chętnie ofiarowali się iść z nim na Mexico. Po drodze znalazło się jeszcze jedno wielkie miasto: Cholula (60,000 m-ców). Pomnożone krajowcami szczupłe wojsko

midalny i świeciły w dzień białym stiukiem, a w nocy palącemi się na szczytach ogniami, których naliczono 600. Religia była bałwochwalcza i niezmiernie krwiożercza: przed posągiem boga wojny, zwanego Huitzilopochtli, nieustannie tkwić musiały trzy serca ciepłe, świeżo wydarte z piersi ludzkich, a czaszki pomordowanych ofiar zwieszały się na ramie drewnianej (przy głównej świątyni takich czaszek naliczył pewien hiszpan 136,000); Teskatlepol, „dusza świata”, żądał krwi dziewcząt, a bóg deszczów, Tlalok,—ofiary z dzieci. W ciągu roku ginęło pod nożami ofiarniczemi kapłanów 20 do 50 tysięcy istot ludzkich. Krwio-żerczość taka tłómaczy się wojowniczym charakterem azteków; państwo ich powstało z podboju; rząd ich był despocyą.nawskróś militarną. Montezuma rozkazywał 30-tu kacykom, z których każdy podobno mógł wyprowadzać w pole po 100,000 wassali; poddani dawać musieli chłopców do wojska, a mnóstwo dziewcząt do haremu cesarskiego. Nadzwyczajna waleczność i nadludzkie poświęcenie dla cesarza okazały się w bohaterskiej walce z hiszpanami, miotającymi pioruny z dział i rusznic, nieczułymi pod swą zbroją żelazną na pociski azteków i groty ich ze szklistego minerału itztli. Straszne sceny zburzenia Jerozolimy przez Tytusa i Kartaginy przez Scypiona Emiliana bledną w obec zaciętości i wytrwałości azteków. Po zdobyciu miasta (1521 r.) hiszpanie obliczali ilość trupów na 120 do 240 tysięcy, wychodzących zaś mężczyzn, okrytych ranami, wyniszczonych głodem, na 30 do 70 tysięcy. Stąd wnosić należy, iż ludność miasta Mexico przewyższała liczbę 200,000 głów. Mnóstwo domów było rozebranych na zasypywanie kanałów pomiędzy ulicami. Potem żarliwość religijna zwycięskich chrze-ścian obaliła świątynie i ołtarze pogan. Mexico stało się miastem hiszpańskiem i nie zawiera obecnie żadnych zabytków po aztekach. Więc też z opo-

■ кЩ5Ё

"àr

Hl

г -Г '

(Ml

JU

¹ гМшг"

Fi?. 298. Dom skalny (Cliff-TInuse'.

hiszpańskie (553 żołnierzy, 110 majtków, 10 armat większych i 4 mniejszych), przyszło nareszcie

pod stolicę cesarza azteków Mon-t ezumy,

W

êsê

_ /vl i id

¹ \    j

Й8И

\ V;

pi

—1^.1—i

iii

PP

II

I"

!|

IIP

Ш

⁴|pg]ffi.вFiШfili r! e!    h f\jbgШ)!Biвинuff .

....... ¹¹¹ IIL"|rjp; L    ni!

* *mm ш^тттшёт

ca

№ Si

Fi?. 809. Piramida w 1'a.pantla.

(Mokteuzo-ma), zbudowaną wśród jeziora. Na groblach broniły przystępu m u г у kani i e n n e z basztami; cesarsk a rezydencya mieściła się w pałacu z czerwonego kamienia, ozdo-

Fia. 299.

b i o n у m wieści hiszpańskich tylko dowiadujemy się ourzą-tkanina- dzeniach państwowych, jak np. o poczcie pieszej, Rye/.ha meksvimVisita ж świątyni w Paienque. mi z b a- o sądownictwie, prawodawstwie, rolnictwie, prze-

wełny myślę i o przeszłości cesarstwa meksykańskiego, i piór; drugi pałac był tak obszerny, że w nim Napisy i księgi, przechowywane w kilku bibliote-swobodnic rozgościć się mógł Cortès z całem kach euopejskich, są dla nas jeszcze niedostępne; wojskiem swojem; świątynie miały kształt pira- pismo bowiem hieroglificzne, przypominające ksztn -

mi zwierzęcemi lub rysunkiem różnych przedmiotów hieroglify egipskie, nie mogło być dotychczas pdczytanem i oczekuje na swego Cham-polliona. Świadczy tylko o istnieniu piśmiennictwa. Istniały nawet pisma historyczne; jest znane imię jednego historyka: lcktlichoszytl (Ix-tÜxochit!;. Dowiadujemy się tyn* sposobem, źe miasto Mexico było założone na parę set lat przed

II ani

S:

mmmm.

1Ś

il

XV

||§||pp

Чаш

SügSmI

Fig. 301. Meksykańskie ołtarze do ofiar.

przybyciem Cortesa, w r. 1325, gdy aztekowie podbili całą okoliczną krainę w ciągu 130 lat;

Ш;

Jarzmo ich było ciężkie; poddani płacili im za to nienawiścią, a (Jortés umiał zręcznie z takich stosunków korzystać i zbierał po 150,000 z podwładnych Montezumie wojowników, z którymi odniósł walne zwycięstwo nad aztekami w otwartein polu i obsac/ył stolicę. Tak więc zemsta ujarzmionych plemion przyczyniła się wielce do upadku i zniszczenia państwa meksykańskiego. Chcąc dziś powziąć wyobrażenie o hu downictwie, rzeźbie, malarstwie, religii tych ludów, trzeba szukać szczątków⁷ innych miast, niegdyś mniej znakomitych. Porosły one gęstym lasem, tak, źe nie łatwo je było odkryć. W Palenque znajduje się pałac na piramidzie, mającej 100 metrów u podstawy i 12 metrów wysokości. Sam pałac ma 70 m. długości i 60 m. szerokości; ściany z płyt kamiennych są pokryte wewnątrz i zewnątrz gipsem. malowanym różnobarwnie. Na kolumnach są rzeźby i napisy hieroglificzne; krużganek jest ozdobiony posągami. Oprócz pałacu, znajdują się tu dwie świątynie (t.eokalli), ozdobione rzeźbami (fig. 299). AV Papantla przechowała się wybornie piramida (fig. 500), na której możemy dokładnie widzieć różnicę stylu melt s ykań-s к i e g o od egip-

ВНИИ

йй

äs

Fie. 30?: Most w Hueiutla (Tezcuco).

przed nimi pa i owali tu ulmekowie, a ci znów wyparli o oło r. 1000, dokładniej w r. 959, tolte-

ków, którzy zamieszkiwali płaskowzgórze Anahuak (czyli meksykańskie) od połowy VII wieku. Dziś uczeni przypisują wzniesienie najznakomitszych budowli i urządzenia cywilizacyjne nie aztekom, lecz toltekom. Oni to mieli rząd, złożony z 4-ch osób: króla, brata królewskiego, starszego syna, który był pierwszym, i starszego synowca, który był drugim hetmanem, _____________ iżby w takiem gronie zawsze znajdował się człowiek wyższego uzdolnienia, dobrze ze sprawami państwa obeznany. W czasie napadu ulmeków, panował Numa Quiche (cz. Kwisze). V-ty tego imienia, zwany Wielkimi bardzo przez poddanych lubiony. Aztekowie posiedli gotową już, wysoce rozwiniętą cywilizacyę, i panowali nad po dbitemi ludami grozą wojenną.

В'., i

Еш

Ш/'

s:lf

f'ig. 303. Gmach w Uxmal Yucatan

p r z eko-

iiać się o

błędzie tych uczonych, którzy nmiemają, źe cywiliza-1 cya amerykańska pochodzi z Egiptu. Stoją jo piramidy w Cholulu (1,500 m. wysokości); dwie większe, wśród mnóstwa małych, w San Juan de T e o t ihua-can; ruiny piramid w    [Si

San Chri-    J

stobal, Te-liuantepek, 4™

Vera Cruz

etc. Pod .........ш,--м

Mitla znaj- ййШ»Ё:шШп1 dują sięoł-tarze, na których zabijane były ofiary (fig.

301). Pod Tezcuco most świadczy o biegłości inżynierów (fig. 302). — Alvarado, jeden z towarzyszy (seńores companeros) Cortesa, wyruszył na południe, do Guatemali. Natrafił na państwo potężne, bo król tameczny, Tekum Unam, stanął do boju na czele 230,000 wojowników, ale przegrał bitwę i poległ. Stolica jego zwała się Uta-tlan, dziś Santa Cruz del Quiche. W naszych czasach Stephens, Catherwood i Waldeck, odkryli przeszło 50 miast, z których najznakomitszymi

l ig. 304. Częś'i kolumny w Tula (Tollaiii.

szcze

iS*

г-

lfm

Fig 305. Głowa kolosalna w Izamal (Yucatan).

kach (np. w Kopań) i w księgach (fig. 306), które dotąd odczytać się nie dają. — Pizarro i Al-magro (ob.) rozpoczęli podbój A-i Południowej. Odkryli najprzód nadmorskie miasto Tumbez, o parę stopni na południe od równika (1526); potem, w drugiej wyprawie (1531), przedostali się przez łańcuch Andów do państwa inkasów, czyli dzisiejszej Peruwii. Broń palna ikonie budziły przerażenie w ludności. Znaleźli opuszczone przez mieszkańców miasto Caxa-marco (cz. Kachamarko), ale na pobliskich wzgórzach bielały namioty licznego, podobno 50-tysiącznego wojska (fig. 307). Było ono porządnie wyćwiczone i karne, ale nie okazało tak rozpaczliwej i zaciętej waleczności, jak tlas-kalańczykowie, lub aztekowie. Uzbrojenie ich zresztą było wcale nie 'groźne, gdy oprócz piki, najstraszniejszą bronią była maczuga (fig. 308 i 309), a na hełmach osadzano dla postrachu jakieś potwory. Inkas Atahualpa, syn Mauna Kapaka i zwycięzca brata swego, Buaskara, nie stanął do boju, lecz z dziwną łatwowiernością oddał się w ręce hiszpanom. A jednak posiadał nad swymi poddanymi władzę niezmierną, wszechmocną, ród bowiem inkasów był uznawany za potomstwo boże i nawet małżeństwa zawierał wyłącznie między swoimi członkami, żeby się nie łączyć żadnym związkiem krwi z ziemianami. Jest to najcharaktery-styczniejsza może ze wszystkich teo-kracyj* jakie się na kuli ziemskiej w hi-storyi ukazywały. Lud, posłuszny dziesiętnikom, setnikom i tysiącznikom, wykonywał ciężką pracę, nie ciesząc się nawet prawem własności osobistej. ЛУ braku inwentarza żywego (bo naj-większem ze zwierząt ssących w Peru-wii jest lama, niezdatna do pociągów), do pługa wprzęgało się po 6—8 mężczyzn, a za nimi szły kobiety z widłami, do rozbijania grudek ziemi, zamiast brony, zaś po żniwach plon był dzielony pomiędzy rolników, inkasa i kapłanów. O pracowitości i technicznej biegłości tego ludu świadczą pozostałe gmachy i groby. W Pachacamak, w odległości 17 kilometrów na południe od Limy, jest świątynia. Na wyspie jeziora Titicaca znajdują się zwaliska pałacu świątyni słońca (fig. 23) i innych budynków. Są godne uwagi starożytności na wyspach Soto i Coati; ta ostatnia poświęcona była księżycowi. Rzeźby w świątyniach, wyobrażające zwykle twarz ludzką, są wcale dobrze odrobione. Najsławniejsze budyn-dać wyobrażenie o typie mieszkańców. Mieszkań- ki posiadał ) Cuzco, stolica inków, która w cza-cy ci nazywali się Maya. lud pokrewny meksyka- .sach swego rozkwitu liczyła około 200,000 miesz-nom. Używał pisma hieroglifieznego na pomni- kańców. Znajdowało się tam 300 świątyń, po-

obecnie, ze względu na ruiny, są na półwyspie Yucatan Chichen-itza z t. zw. domem

czerwonym

i pałacom Casa de las monjas, oraz Uxmal z piękną świątynią i częścią gmachu dziwnie sklepionego (fig. 303). Kolumny w Tula (Tollan) są ozdobione rysunkami geometrycznemi (fig. 304). Olbrzymia głowa w Izamal (fig. 305), może nam

s i&ßa

i 0 i*#gl t 0Ш1Ш iw 0 W W i-1

wm *®w i

шят t© i© f

i

!№§#>

Ш11ж

•ГУ

gl

Щ1р

Ш11

щт

ÿm № riш яшш téism 1&-иф рщЦ ттштшт

*:о.

|yS

jjaBSi

ЩЩШт

9 Si О

ши

ш.

mm

щтт

ШЩЩт

fer,

«Г-

>Ж

ïia»fiL

тштт ШШмШЯ

рвятяв-..........

Iш®. тттш

Ei. «ess»»* J

/Ш

щж

-3ЁвгГ*

F1&. 806. '■ Stronica z rękopismu Maya w bibliotece drezderiłklej.

122

Encykloiedya Powizechna iluair.

między któremi wyróżniała się świątynia słońca, też zdobywcami i podbili inny jakiś lud, który pokryta blachami złotemi; sprawowało w niej ob- pozostawił budowle prostsze, bez żadnych ozdób, rządki religijne 400 kapłanów. Pałac królewski ale niezmiernej trwałości; bramy robione były lśnił też od złota i srebra (fig. 311); wszystko z monolitu; za materyał budowlany służył tu otoczone było murem potrójnym. Z Cuzco roz- piaskowiec, trachyt i bazalt. Obok cywilizacyi pe-chodziły się w różne strony drogi bite, daiące ruwiańskiej, mamy jeszcze w Ameryce południo-pochlebne świadectwo o sztuce inżynierskiej pe- wej cywilizacyę czybezów, z której bardzo niewiele dochowało się zabytków, jak np. budynki na równinach Tunii, prawdopodobnie świątynie; o ich sztuce złotniczej świadczą znajdowane w łożyskach rzek posążki bogów, ludzi i zwierząt. Także w okolicy rzeki Orinoco mieszkało jakieś plemię ucywilizowane, o czem świadczą spotykane czasem olbrzymich rozmiarów obrazy na ścianach skał, treści przeważnie symbolicznej. Niewiadomego jest wcale pochodzenia droga bita z wielu mostami i groblami, 38 kilometrów długości mająca, w sawannach Va-rinas. A więc dla wszystkich tych państw o samodzielnej, rodzimej cywilizacyi i dla jej twór-

xi

te

-,

Ï*iTc~ï

Um

«$•

Fig. 307. Wojownicy z epoki ink*i<5w na glinianej wałie * okolic Trujillo.

ruwiańczyków. Najważniejszą z nich była droga, wiodąca do Quito; przy niej znajdowały się gospody i nawet forteczki i dla obrony podróżnych.

Z ruin fortec ważniejsze są: Ollantay-Tampu, Pi-quillacta i Choquequiran.

Artystycznie wyrobione były wazy złote, figurki i biźuterye, a także naczynia gliniane ma- 1 1 o wane (fig. 312, 313,

314). W grobach peru-* wiańskich zna j duj e my mumie (fig. 315), w po-L stawie siedzącej, w dro-I gocennych królew-

skich szatach, na krze-    ców: tolteków, aztekow, mayasow, peruwmnezy-

słach złotych, niezwykle    ków, kresem istnienia i początkiem zagłady staj

wytwornej    gobelinowej    roboty, ale niepodobne    się fakt, zwany u nas odkryciem A-i, t. j. przy-

bynajmniej    do    egipskich. Obok trupów kładzio-    bycie ludzi białych z Europy, ktoizy się stali o -

r    razu panami Nowego Świata i rozpoczęli nowy

w jego dziejach okres, a raczej wysnuli całkiem nowe życie, tak treścią, jak formą.    T-K‘

History a odkrycia. Na pięó wieków przed pojawieniem się Kolumba, Eryk, syn go wygnańca, osiedlonego

-t! Ili...............1' -kds'illil - iHlillilliiJ.. iimisLiiTiT

im

'П*1 r

ЯМИГ1?    Ы1

,’ti

\L2

li' JL-l

-'L I " Ir:

i.*⁵⁵-

m. i V - j TT

|i": i. i¹¹щ

им

fi ":r-M p

'\ уМШИи flfj

у/ •

Fig. 311. Rekonstrukcja pałacu inkasdwrr Сигсо.

Fig. 308 i 309. Maczugi peruwiańskie

1-b- " Sfc.

MBt'-'m Ш;

•    г. щ %

m

V Ï:

Щри-oS

* - .*«•

T w

:;lr ' iШи-Чт\ < 4Mb и

Ili

•Ti

ШшШ

тШ-

ИШй8й1

Fłg. 310. Rekonstrukcja świątyni w Conti na iryspte jtz, Titicaca.

no różne przedmioty, jak np. broń, klejnoty, naczynia, wyroby tkane i t. d. Podobno inkasi byli

na-

norweskiego wygnańca, osiedlonego na wybrzeżu Islan-dyi, odkrył w roku 982 (według innych r. 985), rozległy, wielkiemi lodowcami pokryty kraj, noszący dziś nazwę Grenlandyi. Wróciwszy do Norwegii i przyjąwszy religię chrześciańską, przybył ponownie do odkrytej przez siebie wyspy i wraz z towarzyszami rozszerzanie nowej wiary rozpoczął. Niebawem z krain skandynawskich pływaó poczęli koloniści; chrystyanizm zdobywał sobie coraz szersze podstawy; budowano kościoły, ustanowiono nawet biskupstwo (1126 r.). Z Grenlandyi przedsiębrano odleglejsze wyprawy na wybrzeża Labradoru (Heluland) 1001 r.; pod wodzą syna Erykowego, Leifa, odkryto dzisiejszą Nową

Szkocyę (Markland) i okolice teraźniejszego Bostonu (Vinland) w Stanach Zjednoczonych. Skoro jednak napływ osadników normańskich ze Skandynawii zmniejszać się począł, a w końcu ustał zupełnie, znikły wkrótce ślady tych naj-pierwszych usiłowań cywilizacyjnych na ziemi N o-wego Świata. W XIV w. chrystyanizm wygasł zupełnie, kościoły popadły w ruinę, ostatnie resztki kolonistów zostały wyparte przez plemię tuziemców Eskimosów i w niedługim prze -ciągu czasu zaginęła w Europie pamięć o nowo odkrytych krajach i ich poprzedniej koloni-zacyi. Zresztą wia-domości o t e m wszystkiem poza o-b r ę b Skandynawskiego świata prawie nie wychodziły. Chwała więc i za-

ЩыЯМ Æ

i тштт^

Fig. 812. Waza peruwiańska

Fir. SlîW Naczynie peruwiańskie.

* •.. ■

ï'

9Я r i

Fig. 814. Naczynie w postaci kapłana z epoki inkasów.

***iïm:    sługa odkrycia A-i

na rzetelny i trwały pożytek cywiliza-cyi słusznie należy się Kolumbowi. Za punkt wyjścia posłużył mu błąd Ptolemeusza, który, rozszerzając nadmiernie Azyę ku wschodowi, a jednocześnie zmniejszając wielkość kuli ziemskiej blisko o */e część rzeczywistego jej obszaru, uczynił tem samem przestrzeń między wschodniem wybrzeżem Azyi zachodniem Europy o wiele mniejszą od istotnej. To właśnie fałszywe wyobrażenie ośmieliło Kolumba do przedsięwzięcia podróży do Indyj Wschodnich, w kierunku wprost przeciwnym od

dotychczasowego, t. j. zachodnim, sądząc, według pojęć ówczesnych słusznie, że będzie to droga najkrótsza. Jakoż Kolumb w czterech swoich podróżach (1492—1502) odkrywając po kolei wyspy archipelagu Antylskie-go, a następnie i ląd stały A-i środkowej, był zawsze przekonania, że ma przed sobą archipelag azyatycki i zagangesowy półwysep. Po 32 dniach żeglugi odkrył Kolumb wyspę, której krajowcy nadawali mało dziś używaną nazwę Gua-nahani, a którą on ochrzcił mianem wyspy Zbawiciela t. j. San Salvador (Watlings?). Następnie odkrył Kubę (Espaóola), którą uważał za Japonię (Zipangu), Jamajkę, uścia Orinoco i wreszcie wybrzeże Honduras. Po odkryciu Kolumba rzucił się w jego ślady cały tłum podróżników, kupców, śmiałych marynarzy i wszelkiego rodzaju awanturników, z których każdy, na swoją działając rękę, przyczynia materyału do poznania No-wego Swjata. Hiszpanie i portugalczycy, a po nich anglicy, francuzi i holendrzy, odkrywali coraz to nowe szczegóły, zrazu trzymając się wybrzeży, a potem coraz śmielej zaglądając w głąb lądu, ku czemu wielkie i spławne rzeki znakomicie ułatwiały zadanie. Patrząc dziś z czterowie-kowej odległości na ówczesny ruch ogromny, doznaje się wrażenia, jakby na widok nieustającej pracy i zabiegliwości mrówek. Na wątłych statkach krążą wyprawy po wodach Atlantyku w różnych kierunkach, z różnych wychodząc portów i do różnych

zdążając celów. Jedne z nich _______ _

wdzierają się w górzyste    3jpŁ, Jtm

krainy, inne rzekami rozglądają obszerne płaszczyzny; te wytrwale szukają przejść na wody oceanu Wielkiego, tamte znów badają warun- ||K ki przyszłego osadnictwa oraz roślinne i mineralne skarby, Nie upłynęło lat stu od pierwszej wyprawy Kolumba, a już cały ten ląd ogromny znanym był w ogólnych zarysach kolonizującej go Europie: następne bowiem wieki uzupełniały tylko i prostowały pierwotne wiado-

i-г

Æ#

WÈm

'”,

W\

Tir. 81S. Mumia peruwiańska.

mości lub przedsiębrały wyprawy raczej w naukowych, aniżeli praktycznych celach, w kraje podbiegunowe, które zresztą do dziś dnia nie są należycie zbadane. Oto szereg wybituiejszych imion, wsławionych na polu odkryć geograficznych w tej

nowej części świata, którą „nowemi wyspami”

chodniego (Vancouver, kr. Karoliny); Clarke i Lewis (1804), Krusenstern (1803), Ross (1818), Kotzebue (1815—1818), Pary (1819—20) i inni Skoro podróż, przez dwóch ostatnich przedsięwzięta, spodziewanych nie wydała rezultatów, rząd angielski powtórnie wyznaczył tę samą kwotę i w tym samym celu. Ale i potem, ani ponowne wyprawy Parry’ego (1821—27), ani podróże Pranklina, ani wielu ; innych podróżników, nie zdołały rozplątaó podbiegunowego archipelagu i przez labirynt wysp przedostać się z Atlantyku na wody oceanu Spokojnego. Dopiero gdy wyprawa Franklina zaginęła (1847), przedsięwzięła wdowa, łącznie z Anglią i rządami niektórych państw europejskich i amerykańskich, liczne wyprawy, które po długich poszukiwaniach stwierdziły istnienie i możliwość północno-zachodniego przejazdu. Odznaczyli się na tem polu: Keiett (1848 — 52), Mc. Clurï, właściwy odkrywca przejazdu (1848 -54), Капе (1853 — 1855), Mc. Clintock (1857 — 59), Hayes (1860—61), Nares (1875) i inni. Jakkolwiek odkrycie tej drogi nie ma praktycznego znaczenia, to jednak pobudka do jej znalezienia

(Novae insulae) wówczas nazywano. W A-ce północnej: Sebastyan Cabot, wenecyanin w służbie angielskiej, (właściwie Gabotto), odkrywa New-Foundland, Labrador i wschodnie wybrzeże aż do Florydy (1497), które w dalszym ciągu bada 1524 Verazzani, w imieniu Francyi i z jej polecenia. W r. 1506 francuzi: Jan Denis i Comart, zdejmują mapę wyspy New Foundland, a hiszpan,

Ponce de Leon, w 1512 odkrywa Florydę. Kalifornię odkrywa Grijalva, łącznie z Bezarrem, w 1533 r., którą de Valle bada w 1536, a Ul-loa w 1539 r., podczas gdy francuz Jacques Car-tier odkrywa w r. 1533—1534 Kanadę i rz. św.

"Wawrzyńca. Okolica rzeki Mississippi ma swego badacza w Ferdynandzie da Soto (1541), który przedtem zajął Florydę na rzecz Hiszpanii, jak znów Kanadę i Akadyę zajął na rzecz Francyi de Roberval (1541). Kraje północne bada słynny Frobisher, zachodnie zaś Drake, który, opły-nąwszy Ziemię Ognistą i posuwając się wzdłuż zachodnich wybrzeży ku północy, zajął dla An-gli kraje w okolicy rz. Oregonu (Kolumbia), pod nazwą Nowej Anglii v. Nowego Albionu (1577— przyczyniła się niemało do zbadania rzek, pół 80). Pod koniec XVI w., a mianowicie w 1587 nocnych wysp, półwyspów, flory, fauny, klimatu r., zwiedza John Davis zachodnią Grenlandyę, etc., tak, że naukowy rezultat wypadł nadspo-odkrywszy szeroką cieśninę, która jego imieniem dziewanie obfity i ciekawy. W ostatnich latach, została nazwaną. Anglik, Henryk Hudson, w czte- niezależnie od coraz bardziej wyczerpującego ba-rech podróżach (1607—15), stara się wynaleźć dania wysp arktycznych, przedsiębrano liczne wy-drogę północną z Atlantyku na ocean Spokojny, prawy w stronę bieguna północnego (Schwatka, i nie dopełniwszy zadania, odkrywa wielkie mo- Beaumont etc.), po obu brzegach Grenlandyi rze wewnętrzne, nazwane odnogą Hudsońską; je- i wzdłuż ziemi Granta, dosięgając do 84° sz. pn., dnocześnie zaś Baffin wdziera się bardziej na pół- skutkiem czego odległość, dzieląca biegun od naj-noc i znajduje wielką wyspę oraz odnogę, będą- bliżej dosiężónego przez wyprawy punktu, wynosi cą dalszym ciągiem cieśniny Davisa, poczem za- zaledwie 6°, czyli 90 mil geograf. Wnętrze Am. puściwszy się głębiej w archipelag arktyczny, do- północnej badanem było z nadzwyczajną szybko-ciera do wybrzeży północnych stałego lądu, ścią, jakiej zresztą wymagała posuwająca się ko-i bliżej je poznaje. Rosyanin Deszniew, w r. lonizacya. Dawid Wood zwiedza północno-zacbo-1648, żegluje po m. Beryngskiem, a Lasalle w 1682 dnią część lądu w 1793 r., Schoolcralt odkrywa dostaje się z Kanady i rz. św. Wawrzyńca do źródła Mississippi w 1820 r., a jednocześnie Long systematu Mississippi. Znakomity podróżnik Veit (1819 —• 20) przez Missouri dostaje się do gór Bering znajduje w 1726 cieśninę, jego imieniem Skalistych; książę Bernard Wejmarski, w latach ochrzczoną, łączącą oc. Lodowaty z Pacyfikiem, 1825—26, bada Stany Zjednoczone, zaś Wrangel, a w cztery lata później, inny rosyjski podróżnik, w 1839 r., ówczesną Alaskę rosyjską, Fremont Gwozdjew, dostaje się przez tę cieśninę na Ala- przekracza w 1842 góry Sierra Newada i dosta-skę. Około połowy XVIII w. działalność od- je się do Kalifornii, Wislicenus objeżdża pół-krywcza pozyskuje dla siebie silny bodziec w po- nocny Meksyk 1845 — 46. Zbudowanie kilku stanowieniu parlamentu angielskiego, który zawo- transwersalnych kolei żelaznych, od wybrzeży oc. tował wielką na owe czasy sumę, 20,000 funtów, Atlantyckiego do oc. Spokojnego (pierwsza 1864 na wyszukanie północno-zachodniej drogi do In- —1869, „Central Pacific Railway”), niemało przy • dyj wschodnich. Wywołało to nową seryę podró- czyniło się do pozuania zachodnich obszarów, ży, skierowaną ku bliższemu poznaniu okolic pół- W Am. środkowej, która najwcześniej zosta-nocnych i ku znalezieniu stosownego przejazdu ła odkrytą i której klimat ciepły, oraz mniej roz-w owych podbiegunowych krainach. Bez dopięcia ległe przestrzenie lądowe, nie stawiały tak wiel-zamierzonego celu, choć nie bez ważnego skąd inąd kich, jak gdzieindziej, przeszkód, badanie i po-pożytku, odbywali podróże: Samuel Hearne, któ- znawanie kraju szło w daleko żywszem tempie, ry w r. 1769 odkrywa rzekę Miedzianą; Ma- Po czterech znanych wyprawach Kolumba, które ckenzie, który w roku 1789—1793 dalej na za- w ogólnych zarysach cały niemal świat tutejszy chód posuwa się wzdłuż wybrzeży i odkrywa rze- odrazu zakreśliły, następuje wyprawa Balboa, kę, jego imieniem nazwaną; Laperouse i Vancou- który przechodzi Kordyliery centralne w 1513 r. ver (1790 — 95), którzy znowu, zachodniemi wy- i pierwszy między europejczykami schodzi z lądu brzeżami posuwając się ku północy, odkrywają amerykańskiego po kolana do wód Pacyfiku. Gonga-uście Kolumbii i wyspy archipelagu północno-za- I les de Avila bada okolice jez. Nicaragua, a Pinzon

on

i Diaz de Solis odkrywają Yucatan (1507). Juan de Grijalva przybija 1518 r. do brzegów Meksyku, którego ostatecznym zdobywcą staje się w następnym roku Ferdynand Cortez. Stąd, po ugruntowaniu swej władzy, zwraca się on coraz dalej ku północnym stronom Meksyku, tak, że już około 1540 r. hiszpanie dochodzą do środkowego biegu rz. Colorado. W krótkim stosunkowo przeciągu czasu cała A. środkowa zajętą jest wraz z wyspami przez europejczyków. Dokładne i wyczerpujące badania rozpoczynają się w nowszych czasach, gdy Aleks. Humboldt rzucił myśl przebicia międzymorza Panamskiego; jeszcze bardziej zaś godnemi uwagi są liczne prace, skierowane ku poznaniu etnologii i kultury tych krajów, czyli tak zwanych starożytności meksykańskich. W Am. południowej, Amerigo Vespucci, niemniej Hojeda, Pinzon, Bastidas, poznają bliżej północne wybrzeże lądu stałego w okolicach dzisiejszej Guyany (1499 — 1501) i docierają do uścia Amazonki. Wyprawa Ca-brala, w 1500 r., uzupełniając dotychczasowe wiadomości, przyczynia się do odkrycia Brazylii pod flagą portugalską. Franciszek Pizarro przedsiębierze w r. 1524 wyprawę z przesmyku Panamskiego, bada zachodnie brzegi A-i i w imieniu rządu hiszpańskiego zdobywa Peru 1533 r. Almagro w dalszym ciągu odkrywa w r. 1535 wybrzeża chileńskie, które ostatecznie podbija dla Hiszpanii Pedro di Valdivia 1541 r. Brat Franciszka, Gonzalo Pizarro, przechodzi na wschodni stok Andów, skąd część wyprawy pod wodzą Orellana wydostaje się przez rzekę Amazonkę, którą tym sposobem europejczycy po raz pierwszy w całej niemal długości aż do uścia przepłynęli 11541 ). Pedro de Mendoza zwiedza w roku 1853 uścia La Platy i zakłada tam dzisiejszą stolicę Argentyny, Buenos Ayres, a Juan de Ayoba dostaje się do wnętrza, które bada 1537 r. Ale pierwotne zdobycze i odkrycia nie zasłaniały bynajmniej hiszpanom głównego celu, jakim było wynalezienie zachodniej drogi do wschodnich Indyj. Ze przekonanie Kolumba, utrzymującego zawsze, iż ma przed sobą wody oceanu Indyjskiego, było mylne, przeświadczyli się o tern wkrótce spół-cześni mu żeglarze i dlatego nie bez słuszności twierdzili, że nowy ląd posiadać musi jakąś drogę morską, któraby z Europy wiodła prosto do wschodnio-indyjskiego archipelagu. Szukano jej długo w okolicach Am. środkowej, a gdy poszukiwania tej nie osiągnęły skutku, zwrócono się w kierunku bardziej południowym, i oto w r. 1520 Magellan (Magalhäes), portugalczyk na usługach Hiszpanii, odkrył cieśninę w południowym krańcu A-i, jego imieniem nazwaną, przepłynął w poprzek wody oceanu Spokojnego i wylądował w 1521 roku na wyspach Filipińskich, gdzie na wyspie Matan poległ w walce z tuziemcami. .Resztki jego floty, pod wodzą Cano, wyruszyły przez wyspy Moluckie, ocean Indyjski, około przylądka Dobrej Nadziei z powrotem do Europy i odbyły tym sposobem pierwszą całkowitą podróż na około świata. Blisko w sto lat później dwaj holen-

drży, Lemaire i Schouten, odkryli w 1616 r. przylądek Horn, będący południowym krańcem Ziemi Ognistej, którą przedtem już opłynął Fr. Drake (1677—80) w słynnej swej podróży. Fakt ten stał się powodem, że linia wybrzeża A-i południowej w przybliżeniu wyznaczoną została; poznawanie zaś wnętrza następowało odtąd powoli, ale stale, tak, że dziś cały ten ląd, z niejakiemi wyjątkami, został w ogólnych zarysach poznany i zbadany. Wsławili tu swe imiona nietylko zdobywcy i kupcy, ale i uczeni, którzy, począwszy od XVIII w., wielkie na tern polu położyli zasługi. Misyonarz Samuel Fritz sporządza zupełną mapę Amazonki; Louis Feuille zwiedza Antylle i układa mapę morza Karybskiego, a zarazem oznacza położenie geograficzne wybrzeży peruwiańskich i chi-leńskich; De La Condamine opisuje Amazonkę i dokonywa pomiaru południka w Peru; Alek. Humboldt i Aimé Bonpland odbywają słynną podróż naukową po А-ce południowej i środkowej (1799—1804); Stevenson w latach 1805 — 23 bada gruntownie Araukanię, Chile, Peru i Kolumbię; anglik Hippesley przedsiębierze podróż po Orinoko (1817); Boussingault wdziera się na Chim-borasso w 1833, a Poppig poznaje stosunki Brazylii w 1835 r., którą pod względem zoologicznym bada Burmeister 1851 r.; Agassiz, Tschudi, Avé-Lallemant, Markham i wielu innych uzupełniają braki i nowego przyczyniają materyału; zwłaszcza zaś od r. 1870 ujawniła się żywa działalność, skierowana do dokładnego poznania natury Andów, oraz obszaru Amazonki i jej dopływów. And- s-* Nazwa „Ameryka” stała się w ostatnich czasach przedmiotem sporów naukowych. Ustaliło się już u historyków twierdzenie, że pierwszym sprawcą domierzonej Kolumbowi krzywdy był nauczyciel szkoły w Saint Dié, w Lotaryngii, Marcin Waldseemüller, podpisujący się, według owocze-snej mody, łacińskiem przybranem nazwiskiem Hylacomylus, on bowiem w rozprawie kosmogra-ficznej p. t. „Cosmographiae introductio” (1507), napisał pamiętne słowa: „Moźnaby słusznie czwartą część świata nazwać Amerigą lub Ameryką, jakoby od Ameriga (Vespucciego), ponieważ przez niego została odkrytą.” Tymczasem Amerigo Vespucci (ob.), florentczyk, był wprawdzie biegłym żeglarzem i astronomem, lecz nie znał, tak samo jak Kolumb, rzeczywistej wartości lądu amerykańskiego, bo umarł w 1512 r., a więc przed odkryciem oceanu Wschodniego. Sławnym stał się tylko przez listy swoje do Soderiniego p. t. „Quattuor Navigations,” które były pierwszym opisem Nowego Świata. Przesadne uwielbienie dla autora ciekawej książki udzieliło się od Wald-seemüllera innym pisarzom, a imię Ameriga zaczęło się ukazywać w traktatach^ kosmograficz-nych i na mapach, jakie wychodziły we Francyi, Niemczech, Polsce, aż uwiecznił je atlas Orteliu-sa, wydany w końcu XVI wieku, gdy imię Kolumba utrzymało się tylko w nazwie jednej krainy, Kolumbii. Odmienne wcale twierdzenie podał Thomas Belt („The naturalist in Nicaragua” (1873), a rozwinął Jules Marcon („Nouvelles re-

zw. część królewską. Przezorność taka nie była zbyteczną, bo na wyspie Kubie siedział już drugi z kolei po Kolumbie vice-król, Velasquez, który w raportach swoich przedstawił Cortésa jako buntownika. Król, młody wówczas Karol Habsburg, otrzymał pierwsze doniesienia o zdobytem państwie i kosztowne dary z miejscowych wyrobów w chwili, gdy miał odjeżdżać z Korunii do Niemiec po koronę cesarską; zachowywał się zatem dość obojętnie przez lat kilka; dopiero w r. 1520 udarowa! Cortesa dobrami

cherches sur l’origine du nom d’Amérique”, Paris, 1888), mianowicie, że „Ammerique” jest nazwą gór, położonych między Juigalpa i Libertad w prowincyi Chontales, a dzielących jezioro Nicaragua od wybrzeża Moskitów; w języku mayasów wyraz ten ma oznaczać krainę wiatrów. Jeszcze innego wykładu chwycił się Henryk Vast w swojej „Histoire de l’Europe” (ed. 4-ta, 1889): opierając się na indyjskiem pochodzeniu wyrazu A., tłómaczy go przez krainę złota i przypuszcza, że

Nùc^o & hę partes funt latiusJuftrafce/& alfa ^Г^овйГшГ'^ко

quartapars per America Vefputiu(vt in fequenti komendę wojska, do zarzą-bus audiemr )inuenta eft/quâ non video cur quis    du. zaś \va)en} meksykan-

lure veterab Americo irmentore lagaas îngcmj vi    syę z urzędników, zwaną

ca

AmmV го Amerigen quaß Amend terra / Гше Américain Audiencia. Nowe podboje dicendÿcû Sc Europa Sc Afia a mulieribus fua for 'S/aln^fna północ titafmtnominaÆmsfîtuô^germsmoresexbisbi do Kalifornii, więc od г. nis Amend nauigationibus quae fequunt liquide оГ^се-ыГоВД na^S-

mtellîgî datur*    łą tą przestrzenią władzę

Fie¹ 81 f. Facsimile ustępu, rr którym znajduje się użyty po таг pierwszy wyraz America z Co»-mograpliic ńtrod iotio llylacomylasia 1507.

indyanie odpowiadali tym wyrazem (Americ! Amelie!) już Kolumbowi, gdy ten zapytywał ich, skąd biorą złoto? Wszystkie te wywody H. Harrisse uznaje za niedorzeczność („Bevue Hist.” 1890, t. XLIII, str. 66).

Mniejsza o nazwę; w każdym razie dawne państwa znikły przy pierwszem zetknięciu z przybyszami europejskimi, zbrojnymi w proch, konie i wyższą kulturę umysłową. A. stała się najprzód wido-wrnią rozległej kolonizacyi dla czterech państw starego lądu: I. Hiszpanii, II. Portugalii, III. Francyi, IV. Wielkiej Brytanii. Pomijamy pomniejsze osady innych narodów na wyspach. Ta kolonizacya trwała przez wieki: XVI, XVII; z końcem XVIU i od początku XIX w., ludność osadnicza była już tak liczna, że mogła przystąpić do wytworzenia własnych państw Nowego Świata.

I. Hiszpanie płynęli do A-i pod działaniem dwóch pobudek: chciwości na złoto i żarliwości religijnej. Kolumb trafił na te okolice, które właśnie obfitowały w kruszce szlachetne, więc ubodzy hidalgowie rzucali się tłumnie na poszukiwania El Dorado, czyli jakiejś wymarzonej Krainy Złota. Z nich tworzyli swe hufce samozwańczy wodzowie-zdobywcy (conquistadores), jak Cor-tés, Alvarado, Pizarro. Dokonawszy atoli podboju, żaden z nich nie pomyślał o założeniu państwa dla siebie samego, lecz występował w charakterze sługi królewskiego, unikając wszelkiego podejrzenia o złamanie wierności, winnej majestatowi monarszemu. Tak, wybierając się z obozu V era Cruz na Mexico, Cortès utworzył radę z wybranych towarzyszów, stanął przed nią z głową odkrytą i otrzymał od niej nominacyę na wodza-na-namiestnika królewskiego. Potem ze zdobyczy od dzielał rzetelnie część piątą na rzecz skarbu, czyli t.

mana

cas

cze

nos

rzono

nem

zwierzchnią obok vice-kró-la, rządzącego wyspami z Hispanioli. Tymczasem od r. 1531 zaczął się podbój Peruwii przez Pi-zarra, już za wiedzą i upoważnieniem Karola. Oprócz państwa Inkasów, conquistadores zdobyli Chili, Boliwię i dorzecze La Platy. Śladem ich powstawały miasta hiszpańskie: Vera Cruz 1519, Cu-1520, Portobello i Cartagena 1532, Acapulco, Panama, Lima, Concepcion 1530 -1550, Cara-1567 i t. d. Nad całym tym obszarem, od międzymorza Panamskiego aż do Patagonii, objął władzę naczelną wyznaczony w r. 1; 42 yice-król, rezydujący w Limie. Później przybyły jesz-dwa vice-królestwa: w Nowej Granadzie i Bue-Ayres. Pod władzą vice-królów, rządzili ob-szernemi okręgami kapitanowie jeneralni. Utwo-też dyecyzye i archi-dyecyzye, budowano kościoły, klasztory, ustanowiono trybunał św. In-kwizycyi — jednem słowem, przeniesiono żywcem organa państwowe ducha urządzeń starej Hiszpanii do Now. Świata. Dla nawracania krajowców na wiarę chrześciańską, księża zakładali „misye”, przeważnie nad brzegami rzek; jezuici od r. 1556 w Paragwaju za pomocą misyj swoich obejmują zupełną opiekę nad ich życiem nietylko religij-nem, ale też społecznem i fizycznem, tworząc rodzaj państwa teokratycznego. Uznają wszakże nad sobą władzę króla „katolickiego”, króla „Hiszpa-nij i Indyj” (Hispaniarum et Indiarum). Orga-wyższej polityki, jest rezydująca w Madrycie Bada Indyjska. (Wyraz Ameryka nie wchodzi do żadnej intytulacyi u hiszpanów). Jakież są zasady tej polityki? ,Oto, nasamprzód, korzystać z bogactw Nowego Świata może tylko hiszpan, a właściwie kasty lczyk. Wolno mu otwierać kopalnię i przez sam akt zajęcia stawać się jej właścicielem za opłatą 1 piastra od stopy kwadratowej do skarbu królewskiego; ale wykopany

kruszec może iść tylko do Hiszpanii. Dalej, Hisz- ; sze władze w Madrycie. Kupcy bowiem liolen-pania tylko ma dostarczać wszelkich wyrobów j derscy, angielscy, francuscy, składali swe paki i towarów potrzebnych А-ce, transporty wycho- I wprost na okrętach wojennych bez faktur i po dzić mogą z jednego tylko miasta Sewilli, gdzie ! powrocie floty otrzymywali należne sobie pienią--Rada Handlowa zapisuje każdą pakę, opatruje J dze z największą akuratnością. Wyładowanie od-lakturą i przesyła dokładne rejestry władzom j bywało się w obecności szyldwacha lub strażni-w Ameryce do kontrolowania przywozu. Raz na j ków celnych, a w magazynach rewizyjnych znaj-rok, a czasem po dwu latach, wypływały tedy : dowały się drzwi podwójne, jedne pod pieczęcią dwie floty: na Atlantyk do Indyj Zachodnich i królewską, drugie nieopieczętowane. Czasem okręt, i Meksyku 60—70 okrętów, druga na Ocean Wscho- j przybijający do portu, dawał sygnał wystrzałem dni do Peruwii, znacznie mniejsza, około 40 okrę- j armatnim; wtedy mieszkańcy płynęli ku niemu tów. Ludność miejscowa oczekiwała na przybycie j na łodziach i zabierali towar wprost z pokładu, tych flot w Vera Cruz i w Portobello; deputo- \ Przez dwa stulecia przeszło ludność znosiła cier-wani ludności wchodzili na okręt admiralski, żeby j pliwie te udręczenia merkantylizmu i złych rzą-pod okiem „gubernatora” porozumieć się z kup- j dów, z głębokiego poczucia lojalności względem cami o wysokość cen, poczem, według ułożonego j króla „katolickiego”. Ale gdy kolonie angielskie przez nich cennika, odbywała się wymiana sztab ! rozpoczęły spór z macierzą o podatki i o wol-srebrnych lub monety na towary. Zakupione trans- ność handlową, gdy nareszcie wyzwoliły się orę-porty były następnie rozdzielane na partye i roz- żem i utworzyły niepodległą rzeczpospolitą Sta-dawane urzędnikom, zwanym corregidores, któ- nów Zjednoczonych; wnet objawiła się fermenta-rzy rozwozili je po prowincyach i sprzedawali tak cya i w osadach hiszpańskich. W r. 1780 w Peru-białyin, jakoteż indyanom, zmuszając ich do za- wii wystąpił Condorcanqui, kacyk indyjski, i przy-kupywania najprzód przedmiotów im niepotrze- brał imię ostatniego inkasa, Tupac-Amaru. Ujęty bnych, np. aksamitów, tkanin jedwabnych i brzy- przez hiszpanów, poniósł karę śmierci w Cuzco, tew (chociaż indyanie chodzili prawie nago i nie Potem Fr. Miranda, hiszpan, rodem z Caracas, mieli zarostu na twarzy), a później dopiero do- wysługując się francuzom i anglikom, szukał u starczali im chustek, płócien, narzędzi, ale za- nich pomocy i wzniecił nareszcie rokosz, ale bez wsze po cenach wygórowanych, częstokroć po- powodzenia (1806). Tymczasem wielka rewolucya czwórnych. Za pomocą takich „ripartimientos” francuska sprawiła niezmierny przewrót w poję-urzędnicy mogli bogacić się szybko, bo też urząd ciach i stosunkach. Napoleon I obalił trony Burbo-wszelki był ograniczony terminem 5-cioletnim, nów. Osady hiszpańskie oświadczyły się z wiernością oprócz vice-królów, którzy byli przysyłani na lat dla zdetronizowanego i uwięzionego króla, dostarcza-siedm. Oto są główne cechy systematu ko- ły pieniędzy hiszpanom na walkę z francuzami; lecz lorialnego Hiszpanii. Pozornie korzystny, w grun- były niezadowolone ze swych vice-królów i powzięcie jednak stał się zgubnym tak dla kolonij, ły głęboką urazę do kortezów, gdy te w r. 1810, jak dla samej metropolii. Pomijając nieszczę- wzywając deputowanych z A-i na swoje ławy, ozna-snych indyan, którzy wyginęli całemi plemio- czyły liczbę zbyt szczupłą: 26 posłów. Ta uraza stanami; pomijając pogardzane kasty mieszańców, ła się główną podnietą do powstań. Pierwszy bunt mulatów, mestizów i t. p., sama klasa panująca wybuchł już dawniej w Buenos Ayres, gdzie znalazła się w kleszczach żelaznych. Wzbronione wezwano anglików (1806), i w Górnej Peruwii (Bo-były stosunki handlowe pomiędzy oddzielnemi liwii); w 1809 r. w La Paz zasiadła junta rewolu-prowincyami, zakazane przędzenie, tkactwo, far- cyjna, a Balcarce i Castelli wkroczyli zwycięsko biarstwo, wyrób skór; z wyjątkiem Peruwii i Chile do Potosi, tak słynnego ze swych kopalni srebr-wzbronioną została nawet uprawa wina i oliwy, nych (1810). Od r. 1810 rozruchy powstańcze przeniesiona do A-i przez samych hiszpanów. ogarniają już cały obszar kolonii od Buenos Ay-Wszystkiego tego trzeba było wyglądać z Sewil- res aż do Mexico. Walka trwała lat kilkanaście li, a tymczasem już w 1545 r. fabryki hiszpań- a zakończyła się wszędzie wyzwoleniem z pod skie nie mogły wykonać obstalunków z Porto- władzy króla hiszpańskiego. W Mexico jenerał bello prędzej, jak w ciągu 6-ciu lat- Kastylczycy, Iturbide, kreol, przybrał tytuł cesarza pod imie-będąc narodem rycerskim, gardzili pracą ręczną niem Augustyna I (18 maja 1822 r.), lecz w rok przez dumę i nie posiadali ani zdolności, ani niespełna (19 marca 1823 r.) musiał abdykować, chęci do tworzenia przemysłu na wielką skalę, a kongres ogłosił rzeczpospolitą federacyjną i uło-Przeciwnie w XVII wieku przemysł kastylski żył konstytucyę na wzór Stanów Zjednoczonych doszedł do najgłębszego upadku, a niedbalstwo Ameryki Północnej (1824); pierwszym prezyden-rządu do ostateczności. W roku 1701 urzędowe tem został jenerał Guadalupe Vittoria. Lecz od pismo nazywało „wyspą” miasto Buenos Ayres, tego nowego państwa oderwały się prowincye po-Cóż więc mieli czynić mieszkańcy osad? Zrazu łudniowe i utworzyły w r. 1825 własną federa-obywali się bez rzeczy potrzebnych, a potem zna- cyę pod mianem Stanów Zjednoczonych Ame-leźli sposób zaopatrywania się u innych narodów ryki Centralnej. W Ameryce Południowej naj-za pomocą kontrabandy, rozwiniętej na tak ob- prędzej urządził się Paraguay pod doktorem Fran-szerną skalę, jakiej nigdzie przedtem i potem cia 1811 r., potem rzeczpospolita Argentyńska nie widziano. W porozumieniu z przemytnikami (Buenos Ayres) w 1814 r.; potem Chili 1818 r.; niewątpliwie bywali urzędnicy, a może i najwyż- najuporczywszą zaś walkę toczyły Nowa Grana-

da, Venezuela, Kolumbia, Peruwia. Nieugięty 70 pod berłem Piotra I i II; ten ostatni został Bolivar (ob.), po razy kilka zwyciężony i wyganiany, zrzucony z tronu w r. 1889 i odwieziony do Li-zarobił sobie na tytuł wyzwoliciela Venezueli (1813) zbony, a Brazylia jest obecnie rzecząpospolitą. i Peruwii (1823). Ostatnie, stanowcze zwycięstwo III. Francuzi uprzedzili w А-ce anglików, nad vice-królem La Serna pod Ayachuco zosta- już bowiem w r. 1562 pomysłowy admirał Goliło odniesione 8 grudnia 1824 r. i jeden tylko gny wysłał gromadkę hugonotów z Dieppe, pod brygady er hiszpański, Bodil, utrzymać się zdołał dowództwem Jana Ribaut, z poleceniem założe-do stycznia 1826 r. w Callao; dano mu zaszczyt- nia osady na niezajętem jakiemś wybrzeżu. Ja-ną kapitulacyę. Pozostawało już tylko pytanie: koż hugonoci zbudowali forteczkę i nadali oko-jak się urządzić mają wyzwolone kolonie? Zebrał licznym ziemiom nazwę: Karolina, na cześć pa-się pamiętny kongres w Panamie 22 czerwca nującego wówczas króla, Karola IX; ale po od-1826 r. Bolivar pragnął utworzyć jedyną olbrzy- jeździe Ribauta, osadnicy, przeważnie żołnierze, mią rzeczpospolitą od międzymorza aż do Buenos zniechęceni, wsiedli na statki, żeby wrócić do Ayres, lecz nie przeprowadził planu swego, a na- Francyi i część ich wymarła z głodu, a reszta wet obudził przeciwko sobie samemu podejrzenia, dostała się w niewolę anglikom. W r. 1564 Lan-że dąży do tytułu cesarskiego. Doznawszy upoko- donnière przybył tu z drugą wyprawą, objął for-rzeń, widział przed śmiercią wytwarzanie się kil- malnie okolicę fortu w posiadanie i wystawił роки rzeczypospolitych: Wenezueli, Kolumbii, Ecua- mnik z herbami Francyi; ale wkrótce przybyli doru, Peru, Chili. Wszystkie te państwa istnieją w przemożnej liczbie hiszpanie na okrętach, do-w niepodległości, pod republikańskiemi rządami, my poburzyli, osadników wywieszali, nie chcąc wszakże zawsze na posadach cywilizacyi hisz- znosić „lutrów” w sąsiedztwie, i tem na przy-pańskiej.    szłość do osadnictwa zniechęcili francuzów na

uebec. Riche-

za-

za-

II. Portugalczy cy zajęli na lądzie Ame- pół stulecia. Dopiero od r. 1608 zaczyna się ko-ryki południowej Brazylię, odkrytą przypadkowo lonizacya Kanady, gdzie pierwszy gubernator, przez ich żeglarza Cabrala w r. 1500, lecz w XVI Samuel Champlain, założył m. Q w. wysyłali tam tylko przestępców, najwięcej ży- lieu nadał dogodny przywilej założonej w 1628 dów, ułaskawionych przez inkwizycyę. W ciągu r. kompanii pod warunkiem, że w ciągu lat 15-tu lat 60 (1580 — 1640) Portugalia zostawała pod przewiezie rolników i rzemieślników 16 tysięcy dla berłem królów hiszpańskich z wielką dla siebie osiedlenia. Za Ludwika XIV rządzi Kanadą szkodą. Jednakże w r. 1594 był posłany pierw- kompania zachodnio-indyjska aż do r. 1674, kie-szy gubernator do Brazylii, Tomasz Susa, który dy Colbert utworzył administracyę rządową z naj-założył pierwsze miasto na wybrzeżu, Babia. Pró- wyższą radą (Conseil souverain) na czele. W wie-bowali tu osiedlić się francuzi, którzy założyli m. ku XVIII osadnicy posuwają się ku południowi Rio-Janeiro (1555), lecz nie zdołali się utrzymać, z biegiem rzek: Ohio, Mississippi; na cześć Lu-W XVII w. holendrzy, doszedłszy do panowa- dwika XIV nazwaną zastała Luizyana, której nia na morzach, chcieli usadowić się na tym sa- kolonizacya zaczyna się od 1682 r., a która od-mym brzegu i założyli m. Para (1630); bojował stąpioną została w latach 1717 — 1720 słynnej na ich rachunek Arciszewski; wojna trwała lat kompanii Lawa. Żadna z tych osad wszakże kilkanaście (1630—1654), lecz zakończyła się wy- nie utrzymała się pod panowaniem francuskiem, rugowaniem ich. Portugalczycy rozwinęli na wiel- ani też nie wykształciła się na państwo samoistne, ką skalę uprawę trzciny cukrowej, indygo, sar- IV. A n g 1 i с y datować mogą osadnictwo swo-saparylli, wanilii, koszenili, kakao etc.; miewali je na ziemi, przez hiszpanów wzgardzonej, od r. znaczne dochody z handlu temi artykułami. W r. 1584, kiedy sir Walter Raleigh (czyt. Rali) otrzy-1698 odkryto kopalnie złota i dyamentóww pro- mał od królowej Elżbiety przywilej na założenie wincyi Minas Geraes, a w r. 1725 w Sierra de państwa kolonialnego i przedsięwziął pierwszą Frio. To odkrycie wszakże nie zwiększyło, lecz swoją wyprawę. Ale ta i dwie inne wypra-zmniejszyło intratność kolonii, ponieważ zanied- wy wyginęły, Raleigh popadł w długi, siady-baną została praca naplantacyach dla gorączki zło- wał długo w więzieniu, wreszcie został ścięty za ta. W r. 1807 przybył do Rio Janeiro cały napastowanie osad hiszpańskich; pozostała po dwór portugalski ze szlachtą, uchodząc przed nim na pamiątkę tylko nazwa upatrzonej krai-zbliżającą się armią cesarza francuzów, Napoleo- ny: Wirginia, to jest ziemia dziewicza, na cześć na I, więc kolonia została siedliskiem władzy królowej - dziewicy. Skuteczna kolonizacya za-najwyższej, co trwało aż do r. 1820, kiedy król czyna się dopiero od r. 1607, kiedy kapitan Jan VI, dowiedziawszy się o dokonanej w Porto Smith, ojciec Wirginii, odstraszywszy indyan, za-i w Lizbonie rewolucyi, popłynął do Europy z żo- łożył miasto Jamestown (cz. Dżemstoun). Niedłu-ną i synem Miguelem; drugi syn, Dom Pedro, był go potem rozwinęła się uprawa tytoniu. Wysoka pozostawiony w charakterze namiestnika królew- cena tego narkotyku (dziesięć razy wyższa, niż skiogo, lecz wkrótce potem w r. 1821 wybuchła dzisiaj) zapewniała ogromne zyski, więp tłumy i w Brazylii rewolucya, której Dom Pedro nie osadników zaczęły przybywać z Europy, żeby umiał zażegnać inaczej, jak przyjmując konsty- kładać zyskowne plantacye. Jak dla hiszpanów tucyę i tytuł cesarza. Zerwanie z metropolią by- złoto, tak tytuń stał się przynętą dla anglików i ło stanowcze. Cesarstwo brazylijskie, jedyna mo- ludnił stany południowe i środkowe aż do Mary-narchia w Ą-ce, utrzymało się przez lat blisko landu włącznie. Bo też używano go zamiast mo-

-V"

W'

■Äf

ftf*(

:*тЛ

с’7 с' .

.74    „    '.

'

,тРт * ~J

-' *Щу - -

stół

у* .

®„г

тт

Jr,

ir^jg

...

г Р.,

,шршда шр_

Ш-'<

■ЩЖ,

шр

ЩШжёт

mm

'ЯШ

big!

г-

яд *

ЙЙЙйО(Я

üil

;■*

р#Мш

РШЩ«§111'Й

__ян|^Ш|

НИш1ш1м

V'’

ш^и

Fig. 317. Prerye cz. Sawany.

Шт

Шь

у.

Ут

ШаШНг.# ЩШЯт?*’ ■

С.;Шё

р*

У';

ЩИ

.7

iÊL

«S

i,

W';

‘i. i

Ü&ï

4i

■■НвМНЩ9РпН|

Wii

ЛЙК

II

ШЛ

0ąM

lia

шёВёёёШ

Ш11

iH

Вё|111

рми

.': Ш ' Шяж

&--•

щи

jHBlj ННВШ$Я

ЙШвЩЙР^ * *” ш|

i.

ШШШ

шаШ

Шшш

ЯШ

шар

ШсЖЩИ

У-

же

fei

P

уУутСу;'

)f

Kg

’"ЭДВНЯ

&*йж

§11Р2

•'Л

Ь‘:.,

г- •'

‘i

■" ••

.....г 'Æ

ppfe .. ..    :^Л

'...

^ _ lr~j -

•Mr-

4--'

77:4У

Fig. 318 Dziewiczy laa w Brazylii wschodniej.

— v. Hell-

nety, jeszcze w 1748r., np. na płace dla duchowieństwa. Drugą pobudką do kolonizacyi były prześladowania religijne. Najprzód przyjechało stu „ojców pielgrzymów”, należących do sekty independentów, w r. 1620 dla osiedlenia się na wolnej ziemi; ci zbudowali m. Nowy Plymouth, potem powstały osady dzisiejszej Nowej Anglii: Massachusets, Rhode-Tsland, Connecticut, New Hampshire i Maine (1629 — 1636). Kompania kupców holenderskich założyła Nowe Niderlandy z Nowym Amsterdamem (1621 ', lecz w czasie wojny za Karola II osadnicy woleli przejść pod rządy Anglii; wtedy osada i miasto otrzymały nazwę Nowego-Yorku, na cześć brata królewskiego Jakóba, wówczas księcia Yorku; ten zaś odstąpił część posiadłości swojej lordowi Carteret, byłemu gubernatorowi wyspy Jersey, więc powstała nowa osada New-Jersey; drugą część znowu nabył za 1,000 f. sterlingów William Penn i zaczął sprowadzać kwakrów do swej Pensylwanii od 1682 r. Zasłużeni Stuartom lordowie otrzymali przywilej na założenie osady w Karolinie 1663; lecz gdy ułożona przez filozofa Locke kon-stytucya arystokratyczna nie podobała się osadnikom i była powodem ciągłych zaburzeń, właściciele odprzedali posiadłość swoją rządowi. Wreszcie założoną została w 1732 osada Georgia w celach filantropijnych, najmłodsza z 13-tu pierwotnych. Rząd angielski pozostawiał osadnikom wszelką swobodę w urządzaniu sądownictwa, ad-ministracyi, spraw kościelnych i wyznaniowych; gubernatorowie porozumiewali się ze zgromadzeniami, obradującemi na sposób parlamentu, nie mieli nawet wojska; nie były pobierane żadne podatki. Anglia wymagała tylko, aby osadnicy zaopatrywali się w potrzebne dla nich wyroby wyłącznie z jej fabryk i sprzedawali swoje pro-dukta wyłącznie jej kupcom. W myśl takiej polityki parlament, załatwiając skargę kapeluszników, ograniczył warsztaty kapelusznicze w Ameryce maxymalną liczbą 2 czeladników i zabronił wywozu kapeluszy, nietylko do kolonii hiszpańskich i portugalskich, ale nawet z jednej osady angielskiej do drugiej. W r. 1750 wzbronionem zostało utrzymywanie kuźni i wszelkich maszyn do kucia żelaza lub ciągnienia drutu, pod karą 200 funtów sterlingów. Wielki Pitt mawiał: „Gdyby A. ośmieliła się wykuć bodaj jeden gwoźdź do podkowy, albo zrobić jednę parę pończoch, pragnąłbym, aby zaciężyło nad nią całe brzemię naszej potęgi”. Jakkolwiek uciążliwem być mogło stosowanie tej merkantylnej polityki, kolonie angielskie zachowywały się spokojnie względem metropolii i świadczyły jej znaczne usługi w czasie tak zwanej wojny kolonialnej, 1755—1763. Ale po wojnie wszczęła się rozterka skutkiem 'zamierzonego przez ministeryum opodatkowania osad na pokrycie części długu publicznego i na utrzymanie 10,000 wojska w А-ce. Ani na podatek bezpośredni, stały, ani na podatki pośrednie w postaci stempla lub ceł, nie zgadzały się kolonie, ponieważ nie miały, i z powodu wielkiej odległości mieć nie mogły, posłów swoich w parla*

rnencie, a wedle logiki angielskiej, urobionej od czasów „wielkiej karty swobód”, żaden podatek nie mógł być nakładanym bez przyzwolenia reprezentantów ludności opodatkowywanej. Zatarg zaostrzał się z każdym rokiem, aż doprowadził do [starcia zbrojnego w r. 1774 ido ogłoszenia niepodległości osad przez kongres w d. 13 lipca 1776 r. Wojna angielsko-amerykańska, przy udziale Francyi, Hollandyi i Hiszpanii, zakończyła się traktatami 1782 i 1783, które zerwały związek polityczny pomiędzy koloniami i metropolią. Tym sposobem powstało nowe państwo z 13-tu osad, które, przyjąwszy konstytucyę, przez głosowanie odbyte wiatach 1787—1789, urządziły się w znakomitą dziś i potężną Rzeczpospolitą Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, (oh.). Kanada, zdobyta na Francyi traktatem paryskim 1763, New-Foundland, Abadya i kraje kompanii Hud-sońskiej pozostają do dziś dnia pod zwierzchnią władzą Anglii.

Dzieła, służące do poznania historyk Rugę: „Geschickte des Zeitalters der Entdeckungen”, Berlin, 1881 (w wydawnictwie Oncken’a). —Prescott: „History of the conquest of Mexico”, 1844, 3 tomy i „History of the conquest of Peru”, w tłom. franc. Pereta, 1861, 3 tomy.—Bancroft: „History of the Pacific States”, tomów 24.—Win-sor: „Narrative and critical history of America”, Boston and New York; Houghton, Mifflin et C°, 8 tomów.—Laboulaye: „Historya Stanów Zjednoczonych”, tłom. polskie, 1880. Warszawa, Glücksberg.—Scherer: „Geschichte des Welthandels”, 1855, Leipzig.— Maréchal: „Histoire Contemporaine”, 14-ème ed. 1890, Paris.—Do archeologii i etnografii najcelniejszem jest wydawnictwo Instytutu Smithsona p. t. „Г, П, III, IV, V, VI Annual Deport of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution”, Washington, 1879 — 1888.—Squier and Davis: „Ancient monuments of the Mississippi Valley” (1847).—Tschudi:„AntiquedadesPeruanas”(1851). D. Charnay: „Ruines et Cités américaines” (1863). —Baldwin: „Ancient America” (1872).—Ad. Bastian: „Die Kulturländer des alten Amerika” (1878).—Rau: „Palenque Tablet” (1879).—Squier: „Peru” (1883).—„Congrès international des Amé-ricanistes; compte rendu de la première session”, Nançy, 1875. Podobne sprawozdanie ukaże się z kongresu Amerykanistów, odbytego w Paryżu ryżu, w październiku 1890 r.    T-K.

Literatura do poznania A-i pod fizycznym i politycznym względem: A. v. Humboldt et A. Bonpland: „Voyage aux regions équinoxiales du Nouveau continent fait en 1799 — 1804”, z atlasem.—A. v. Humboldt: „Examen critique de l’histoire de la géographie du Nouveau continent” (1836—1839).— Gravier: „Découverte de l’Amérique par les Normands” (1874).—Crevaux: „Voyage dans l’Amérique du Sud” (1883). — Wap-paeus u. Delitsch: „Handbuch der allgem. Geographie v. Amerika” (1855 — 1871). wald :    „ Die amerikanische Völkerwanderung”

(1866).— v. Martius: „Beiträge zur Etnographie

wane

п. Sprachenkunde Amerikas” (1867). — Kohl:

„Geschichte der Entdeckung y. A.” (1861). —

Peschei: „Geschichte des Zeitalters der Entdeckungen (1877). — Ratzel: „Völkerkunde” (tom drugi, 1887). — Handelmann: „Geschichte der amerikanischen Kolonisation und Unabhängigkeit” (1856).—H. Thiersch: „Ursprung und Entwickelung der Kolonien in Nord A.” (1880). —

Tocqueville: „De la Démocratie en Amérique”

(1835). — Hann: „Handbuch der Klimatologie”

(1883). — AVojejkow: „Die Klimate der Erde”

(1887).—Dana: „Manual of Geology”.—Le Conte: „Elements of Geology”.— Neumayr: „Erdgeschichte” (1887). — E. Suess: „Das Antlitz der Erde” (1883—1888). — Long, Porter & Tucker:

„Amerika and the "West-Indies, geographically described” (1843). — Williams: „History of the negro race in America” (1883).—Weise: „History of the discoveries of America to the year 1525” (1884).— Ball: „Notes of a naturalist in South-America” (1887). — Palacky: „Pfirodnicke pornery Ameriky” (1864).—Brownell: „North and South America etc.” (1863). — Morton: „American etnography” (1839). — Bancroft: „The natives races etc.” (1875). — Andree: „Der Kampf um den Nordpol” (1882). — Petermanns: „Mittheilungen.”—Andree: „America geographisch und geschichtlich” (1851).— A. Drude: „Die Florereiche der Erde”. — A. W. Wallace: „Geographische Verbreitung der Thiere”.— Niezmiernie bogata bibliografia, dotycząca już to A-i w ogólności, już też pojedynczych jej części, pod względem klimatu, flory, fauny, geologii, etnografii, przemysłu, handlu etc., stała się powodem założenia wielu bibliotek, specyalnie przedmiotowi temu poświęconych; taką jest między innemi biblioteka Boliwara w Paryżu. Wyczerpującą także w tym kierunku jest praca Sabine’a: „Bibliotheca americana” (1872)^—Najnowsze badania za-są w licznych czasopismach, jak np.

„Annual reports of the Smithsonian Institution”,

„Bulletin of the American Geographical Socie ty”, „Revue géographique international” itp. And S-Amerykańska konstytucya. Już w czasie wojny o niepodległość, kolonie angielskie w północnej Ameryce ustanowiły dla siebie pierwszą kon-stytucyę z d. 9 lipca 1778 r. Konstytucya ta jednak z samego tytułu swego: „Articles of Confederation and perpetual Union between the States of New-fiampshire, Massachusset etc.” (Ar-tykuły konfederacyi i wieczystego związku między stanami New-Hampshire i t. d.), wTskazywra-ła, że celem jej niebyło jeszcze określenie formy rządu państwra związkowego, ale formy konfederacyi oddzielnych stanów czyli państw, które po za sferą wspólnych interesów, uznanych za obchodzące wszystkie, zachow⁷ywTały zupełną od innych niezależność. Dopiero po zawarciu pokoju wersalskiego z d. 3 września 1783 r., którym niepodległość Stanów Zjednoczonych od Anglii była formalnie uznana, Stany te przystąpiły do nadania sobie ostatecznej konstytucyi, która określałaby formę rządu związkowego i tworzyła z oddzielnych stanów, połączonyeh dotychczas w luźny tylko związek za pomocą konfederacyi, państwo związkowe. Cel ten został dopięty przez konstytu-cyę z d 17 września 1787 r. Konstytucya ta była ułożona przez specyalną konw⁷encyę delegowanych wszystkich stanów, zebraną w Filadelfii, a następnie przyjęta przez zgromadzenie ludowe każdego stanu. Konstytucya z 1787 r. wr następstwie uległa pewnym uzupełnieniom i zmianom przez tak nazwane poprawki, amendments, których było dotychczas piętnaście. Pierwsze dziesięć poprawek przyjął pierwszy kongres, który się zebrał na mocy tej koDstytucyi w 1791 roku. Jedenasta poprawka była przyjęta w 1798 r., dwunasta w 1804, a następne w 1865, 1868 i 1870 r. Na konstytucyi Stanów północnej Ameryki najbardziej odbił się wpływ teoryi J. J. Rousseau 0 umowie społecznej (contrat social), tudzież teoryi o podziale władzy państwowej na trzy, jedna od drugiej niezależne władze, mianowicie: władzę prawodawczą, wykonawrczą i sądową, które, według niej, winny być tak urządzone, ażeby każda z nich wykonywała tylko swoje zadanie, nie mię-szając się do innych. Podział ten, mający na celu zapobiedz zgubnym następstwom, pochodzącym z powierzania rozmaitych funkcyj jednym i tym samym organom państwowym, najściślej też w tej konstytucyi był przeprowadzony, jakkolwiek nie mógł on zapobiedz temu, żeby w niektórych wypadkach jedne władze nie wkraczały w sferę działalności drugich. Zresztą zauważyć należy, iż obecnie teorya prawa państwowego nieco odmiennie na tę kwmstyę się zapatruje. Urządzenie trzech tych składowych części władzy najwyższej w Stanach Zjednoczonych przedstawia się, jak następuje: /. Władza prawodawcza. Władza ta, podług konstytucyi z 1787 r., powierzona jest kongresowi, składającemu się z dwóch organów, mianowicie: izby deputowanych: „House of Representatives,” i izby wyższej, czyli senatu: „Senate or Upper House”. Ponieważ izba wyższa ma przedstawiać stany, jako rówmo uprawnione jednostki, w skutek tego każdy stan ma prawo wybierać dwóch senatorów. Senatorów wybiera zgromadzenie prawodawcze każdego stanu, składające się także z dwóch zgromadzeń, to jest senatu i izby deputowanych. Konstytucya każdego stanu określa, czy ciała te w celu dopełnienia wyboru mają się połączyć lub głosować oddzielnie. Kongres ma także prawo przepisać sam sposób wyboru lub zmienić rozporządzenia stanowe, z tym tylko wyjątkiem, że nie może zmienić miejsca, w którem wybór ma się odby-wTać. Senatorami mogą być tylko obywmtele Stanów Zjednoczonych, którzy ukończyli 30 lat wieku, używają praw obywatelskich od dziewięciu lat (w skutek tego mogą być senatorami i obywatele naturalizowani), tudzież zamieszkują w stanie, w którym mają być wybrani. Nie mogą być jednak wybranymi urzędnicy państwowa, tudzież (na mocy poprawki z 1868 roku) ci, którzy brali udział w powstaniu stanów południowych. Senatorowie wybierani są na sześć lat w ten зо-

sób, }i co dwa lata senat odnawia się w trzeciej związkowej, przeto kongres nie może stanowić części i wybór dopełnia się tylko tej trzeciei Praw względem wszystkich przedmiotów, potrze-części. W senacie prezesem z urzędu jest wice- bojących tego, aie tylko względem takich, które prezydent Stanów Zjednoczonych, w razie zaś, HP. “У/У wyraźnie przez konstytucyę powierzane, gdyby ten nie mógł pełnió swoich obowiązków, Dziewiąta poprawka do konstytucyi wyraźnie to senat winien wybrać prozy dującego pro tempore, zastrzega (,1791 r.). Stosownie do tego kongres czasowego. Obecnie jest 76 senatorów. Izba moze (ar^ .1? sekcya 8):    1) Nakładać i pobie-

we

deputowanych ma przedstawiać ludność wszyst- raH Poc*atki, cła i powinności, płacić długi, sta-kich stanów zjednoczonych, dlatego każdy stan r,ac sp o wspólną obronę i ogólną pomyślność wybiera ich stosownie do swej ludności, na pod- etanów Zjednoczonych, pod warunkiem, ażeby stawie dziesięcioletniego spisu. Pierwotnie na kaź- wszystkie te podatki i t. p. były jednostajne de 30,000 dusz każdy stan wybierał jednego de- wszystkich stanach. 2) Zaciągać pożyczki. 3)* putowanego. Obecnie jednak, na mocy prawa z d. kirządzać handel z innemi państwami albo po-25 stycznia 1882 r., na każde 154,325 mieszkań- mpazy stanami, tudzież z plemionami indyjskie-ców przypada jeden deputowany. Z tego po'wo- m^*    ^) Stanowić jednostajne przepisy względem

du niektóre ze stanów mają aż 34 deputowanych, ¹¹Н'^Уг.а^^2асУ^ cudzoziemców^ tudzież względem upa.-niektóre zaś tylko jednego. Tym sposobem izba Włości. 5) Pić brzęczącą monetę, ustanawiać jej deputowanych składa się z 325 członków. Oprócz stopę i wartość pieniędzy zagranicznych, tudzież tego i tak zwane terytorya, to jest pewne okrę- jednostajny systemat miar i wag. 6) Przedsię-gi, które, z powodu nieznacznej ludności, nie zo- brać środki w celu zapobieżenia fałszowaniu pie» stały jeszcze uznane za oddzielne stany, mają niędzy Stanów Zjednoczonych. 7) Ustanawiać prawo wybierać każde jednego delegowanego do poczty i drogi pocztowe. 8) Starać się o postęp kongresu. Delegowani ci mogą brać udział w roz- nauk i sztuk za pomocą udzielania autorom i wy. prawach izby w kwestyacb, odnoszących się do nalazcom wyłącznego prawa własności ich odkryć ich terytorów, ale bez głosu stanowczego. Kon- i wynalazków przez pewien przeciąg czasu. 9) stytucya, szanując autonomię oddzielnych stanów, Ustanawiać sądy niższe od najwyższego try-pozostawiła im prawo określenia prawa wybór- bunału. 10) Określać, co należy uważać za czego czynnego, tudzież czasu, miejsca i sposobu korsarstwo i przestępstwo na pełnem morzu wyborów. Dlatego wszystko to jest określone (felony⁴), a także karać tych, którzy się ich do-przez prawodawstwo każdego oddzielnego stanu, puścili lub naruszyli prawTo narodów. 11) Wypo-ЛУ skutek tego w niektórych stanach, ażeby być wiadać wojnę, udzielać pozwolenia na korsarstwo, wyborcą czynnym, trzeba mieć pewien majątek, stanowić przepisy względem łupów wojennych na jak np. w Rhode-island wartości 134 dollarów, lądzie i morzu. 12) Zbierać i utrzymywać wojsko w innych, jak Connecticut, trzeba umieć czytać z tym warunkiem, aby fundusze były na to udzie-i t. p.; w niektórych terytoryach, jak np. Utah, lane tjlko na dwa lata. 13) Utrzymywać flotę. Wyoming, do wyborów dopuszczone są i kobiety. 14) Stanowić przepisy co do zarządu i urządza-Konstytucya związkowa stanowi tylko, że wybór- nia sił zbrojnych lądowych i morskich. 15) Zwro-cy winni mieć 21 lat wieku. Prócz tego, ponie- ływać milicyę stanów w celu zapewnienia wyważ prawodawstwo niektórych stanów wyłączało konania praw związkowych, stłumienia powstań od prawa wyborczego czynnego murzynów i wo- lub odparcia nieprzyjaciół zewnętrznych. 16) Starać góle ludzi rasy kolorowej, przeto 15-ta popraw- się o organizacyę, uzbrojenie i wyćwiczenie mika do konstytucyi postanowiła, że odtąd żadne licyi. 17) Wykonywać władzę prawodawczą pod ograniczenia z tego powodu istnieć nie mogą. każdym względem nad okręgiem, ustąpionym Prawo wyborcze bierne posiadają ci wyborcy, przez stany na siedlisko kongresu (okręg Kolum-którzy ukończyli 25 lat, od siedmiu lat przynaj- bia), a także nad innemi, któreby były zajęte, mniej korzystali z praw obywatelskich i miesz- za zgodą kongresu, pod forty, arsenały, doki kają w czasie wyborów w tym stanie, w którym i t. p. budynki. 18) Stanowić wszelkie prawa, byli wybrani. Nie mogą być jednak wybranymi które byłyby konieczne lub właściwe do wprowa-urzędnicy państwowi, tudzież ci, którzy brali dzenia w wykonanie wymienionych powyżej praw udział w powstaniu stanów południowych. Man- kongresu lub władzy, nadanej przez konstytucyę dat deputowanych trwa dwa lata, po upływie zaś rządowi Stanów Zjednoczonych, albo innym usta-tego terminu następują nowe wybory. Ten też nowionym przez niego urzędom. Wszystko, eo przeciąg czasu w języku prawodawczym nazywa nie zostało w ten sposób wyraźnie przyznane władzy się jednym kongresem, który oznaczany jest prawodawczej kongresu, należy do władzy prawo-liczbą porządkową. Izba deputowanych sama obie- dawczej oddzielnych stanów. Prócz tego konsty-ra swego prezydującego, speeker, tudzież innych tucya wymieniła wyraźnie niektóre przedmioty, swych urzędników. Izba deputowanych i senat względem których kongres nie może wcale praw posiadają łącznie władzę prawodawczą. Ponie- stanowić. Do nich należy np.: zniesienie habeas waż jednak Stany Zjednoczone są państwem corpus aktu, z wyjątkiem buntu lub konieczności związkowem, składającem się z oddzielnych sta- zabezpieczenia publicznego bezpieczeństwa; ustanów, które dawniej korzystały z władzy prawo- nowienie bilu of attainder (ob.) lub prawa ex dawczej w całej rozciągłości i tylko zrzekły się post facto\ nałożenie ceł wywozowych na towary, pewnej części swoich praw na korzyść władzy wywożone ze stanów; ustanowienie tytułów hono**

rowych lub sztechetwa. Poprawka z 1791 roku zabroniła kongresowi stanowić prawa, mające celu ustanowienie pewnej religii państwowej, lub ograniczenie wolności wykonywania pewnych obrządków religijnych. Poprawka więc ta ustanowiła wolność religijną w najrozciąglejszem tego słowa znaczeniu. Prócz tego, taż poprawka zabroniła kongresowi wydawać prawa, ograniczające wolność druku, zgromadzania się i podawania petycyi. Oprócz tych praw, nadanych obydwom izbom, każda z nich miała jeszcze szczególne, jej tylko służące. Do takich praw izby deputowanych należało, że tej izbie winny były być ko* nieczr.ie przedstawione najprzód wszelkie bile pieniężne i że ona tylko mogła występować z oskar- i wionę pewne wyjątki. W skutek tego, jak pożenieni (impeach went) przeciwko prezydentowi wiedziane było wyżej, prezydent ma prawo za-Stanów Zjednoczonych, wicc-prozydentowi i innym kładać veto przeciwko prawom, uchwalonym przez urzędnikom cywilnym, oskarżonym o zdradę stanu, kongres, chociaż veto jego nie jest absolutne, przekupstwo lub inne ważniejszo przestępstwa. Prezydent ma prawo porozumiewać się z kon-Do senatu znów należało wyłączne prawo sądzę- gresem za pomocą piśmiennych orędzi, message, nia takich przestępstw. Do praw i przywilejów które na posiedzeniach kongresu winny być od-obydwóch izb należało i to, że każda z nich była czytane. Zastępuje to do pewnego stopnia bra-wyłącznym sędzią względem ważności wyborów kujące prezydentowi prawo inieyatywy prawo-swroich członków, i że miała nad nimi władzę dawczej. Prezydent może także zwoływać w wy-dyscyplinarną. Do przywilejów każdego członka padkach nazwycząjnych albo obiedwie izby kon-oddzielnie należała zupełna wolność słowa w czasie gresu, albo tylko jedną z nich. Może też odra-obrad, wolność osobista w czasie posiedzeń kon- czać ich posiedzenia i naznaczać dodatkowe wy-gresu, prawo do wynagrodzenia w ilości 5,000 bory w razie śmierci członków⁷ kongresu. Z dru-dolarów rocznie, tudzież zwrotu kosztów podróży, giej Strony prezydent w wykonywaniu władzy wy-Każdy członek obydwóch izb ma prawo przed- konawmzej ograniczony jest pod tym względem, stawić w izbie, do której należy, projekt do prawa, że urzędników administracyjnych winien miano-Projekt, przyjęty większością głosów przez obydwie wać za zgodą senatu. W praktyce jednak ogra-izby, winien być przedstawiony prezydentowi nicza się to tylko do mianowania ministrów, am-stanów do zatwierdzenia, w skutek czego do- basadorów i sędziów; wszystkich innych urzędni-piero staje się prawem i może być wykonany, ków administracyjnych mianuje albo sam prezy-Prezydent może odmówić swego zatwierdzenia, dent, albo podwładni mu ministrowie. Władzę Odmowa jego jednak nie jest bezwzględną; obo- wykonawczą prezydent wykonywa za pomocą sie-wiązany jest bowiem przesłać toż prawo ze wska- diniu ministrów, czyli tak zwanych sekretarzy, se-zaniem przyczyn odmowy do tej izby, w której cretary, mianowicie: stanu i spraw zagranicznych, pierwotnie było złożone. Po przyjęciu takiego skarbu, wojny, marynarki, spraw wewnętrznych, prawa po raz drugi większością ²/₃ głosów przez poczt, i Attorney’a, spełniającego pewne funkeye obiedwie izby, zyskuje ono moc prawną, bez sądowe. Ministrowie ci nie mogą być obecnymi względu na niezgodzenie się na nie prezydenta, na posiedzeniach kongresu ; pobierają oni pensyi Zresztą niektóre prawa mogą być, według kon- po 8,000 dollarów. Prezydent jest przedstawi-stytucyi, przyjęte tylko większością ²/₃ głosów, cielem Stanów Zjednoczonych w stosunkach za-Do nich należą poprawki w konstytucyi. Takie granicznych. Dla tego przyjmuje posłów ob-poprawki winny być jeszcze poddane pod za- cych mocarstw i wogóle kieruje polityką twierdzenie organów prawodawczych każdego od- graniczną. Traktaty jednak, zawarte z obce-dzielnego stanu, i wtedy tylko zyskują moc obo- mi państwami, winny być zatwierdzone przez se-wiązującą, gdy zostały przyjęte przez ³/₄ wszyst- nat większością ²/₃ głosów, ażeby zyskały moc kich stanów. //. Wfadza wykonawcza. Władza wy- obowiązującą. Prezydent, w czasie urzędowania, konawcza powierzona jest w Stanach Zjednoczo- korzysta z niektórych praw i przywilejów, do któ-nych wybieralnemu prezydentowi, który ją wy- rycli należy pensya w ilości 50,000 dolarów rocz-konywa z pomocą podwładnych mu urzędników, nie i pomieszkanie w t. z. „Białym domu”. Jedno-Wybór prezydenta określony jest w konstytucyi cześnie z prezydentem wybierany jest, w taki sam i poprawce do niej z 1804 r. Podług tego, prezy- sposób i podług tychże przepisów, wice-prezydent. dentem może być tylko naturalny (nie naturali- Wice-prezydent jest z urzędu prezesem senatu, zowany) obywatel Stanów⁷ Zjednoczonych, mający w razie zaś śmierci prezydenta, obejmuje eo ipso 35 lat, który w Stanach mieszkał przynajmniej jego prawa i obowiązki* do końca czteroletniej przez lat 14. Wybory odbywają się pośrednio kadencyi, na którą wybrani zostali. Pobiera ou w ten sposób, że każdy stan wybiera w zwykły pensyi 10,000 dolarów. ///. Władza sądowa. *Wła-sposób tylu wyborców, ilu ma deputowanych dza ta, oprócz konstytucyi, była jeszcze okre-w izbie niższej i senatorów. Wyborcy ci zbiera- ślona przez prawo z 24 wrześ. 1789 i 1862 r.

ją się w pierwszy wtorek miesiąca listopada w głównem mieście swego stanu i głosują za pomocą kartek na swoich kandydatów⁷. Kartki te, wraz z protokółem odbytej czynności, przesyłają się prezydentowi senatu, który winien dopełnić na łącznem posiedzeniu senatu i izby deputowanych obliczenia głosów. Za wybranego uważa się ten kandydat, który otrzymał absolutną większość głosów. Prezydent obejmuje wdadzę 4 marca, wybór zaś jego ważny jest na cztery lata. Jakkolwiek z zasady konstytucyi amerykańskiej wypływałoby, że prezydent, jako posiadający władzę wykonawczą, nie może się mieszać do władzy prawodawczej, jednak od zasady tej są ustano-

na

za-

o orgauizacyi sądów. Według tego, są trzy ro- 1776 r., kolonie, ażeby same ukonstytuowały swój dzaje sądów, mianowicie: najwyższy sąd—Supre- przyszły rząd. W skutek tego, każda przepisanie Court, sądy okręgowe—Circuit Courts, i sądy ła dla siebie konstytucyę, opartą na zasadach obwodowe—District Courts. Sąd najwyższy skła- republikańskich. Konstytucya z 1787 r. zagwa-da się z prezydującego—Chief Justice, i dziewię- rautowała nawet oddzielnym stanom tę formę ciu sędziów, z których pięciu potrzeba do kom- rządu, a także obronę przeciwko wewnętrznym pletu. Sąd ten odbywa raz na rok posiedzenia, i zewnętrznym nieprzyjaciołom. Konstytucyę sta-zaczynające się w pierwszy poniedziałek miesiąca nowe ukształtowały się na wzór konstytucyi grudnia, w Waszyngtonie. Wogóle jest on in- związkowej. Dlatego znajdujemy w nich także stanoyą apelacyjną; w sprawach jednak, w któ- podział władzy na prawodawczą, wykonawczą rych stroną jest jeden ze stanów, a także doty- i sądową. Władza wykonawcza powierzona jest czących posłów, ministrów i konsulów, sądzi gubernatorowi—governor, prawodawcza zaś dwom w pierwszej instancyi. Całe Stany Zjednoczone izbom. Pomimo tego ogólnego podobieństwa, kon-podzielone są na dziesięć okręgów sądowych — stytucye te różnią się w szczegółach. Tak np. circuit, każdy zaś na pewną ilość niniejszych według niektórych gubernator wybierany jest na okręgów, t. j. obwodów—district. W okręgach rok, według innych na dwa, albo nawet na czte-odbywają się dwa razy do roku sądy peryody- ry lata. Władze te mają prawo urządzać wszyst-czne, które składają się z jednego sędziego sądu kie te stosunki, które na mocy konstytucyi z 1787 najwyższego i jednego sędziego sądu okręgowego, r. nie zostały wyłącznie powierzone władzom W obwodach sędziowie obwodowi—district jud- związkowym. Konstytucya, przewidując możność ges—wymierzają sprawiedliwość cywilną i karną tworzenia się nowych stanów z krajów, leżących cztery razy do roku, na posiedzeniach zwyczaj- na dalekim Zachodzie — far West, postanowiła, nych, oprócz których mogą być i nadzwyczajne, iż stany takie mogą się tworzyć i przystępować Prócz tego w wymiarze sprawiedliwości biorą do związku na mocy pozwolenia kongresu. W sku-udział i niektóre inne osoby. Attorney general, tek tego, do związku pierwotnych 13 stanów o którym wyżej była mowa, obowiązany jest pro przyłączyło się 25 nowych, do tych zaś należy je-wadzić w sądzie najwyższym wszystkie sprawy, szcze doliczyć dziewięć tak zwanych terytoryów, w których zainteresowane są Stany Zjednoczone, z których później będą utworzone nowe stany, tudzież dawać opinię w kwestyach prawnych, na Konstytucya w określeniu stosunków między pożądanie prezydenta Stanów Zjednoczonych, tu- jedyńczemi stanami postanowiła, że akty publicz-dzież ministrów. W każdym okręgu jest Mar- ne, dokumenty lub wyroki sądowe, wydane przez shal, którego obowiązki są takie, jak Szeryfa władze jednego stanu, lub przez nich zdziałane, w Anglii. Obowiązany jest wogóle wykonywać mają moc we wszystkich innych, i że obywatele rozmaite polecenia sądowe. W każdym też obwo- jednego stanu korzystają z praw i przywilejów dzie jest District attorney, prokurator, prowa- obywatelskich we wszystkich innych. Trzynasta dzący wszystkie sprawy, w których zainteres^wa- poprawka do konstytucyi, z 1865 r., zniosła nie-ne są Stany. Oprócz tego w sądach są niżsi wolnictwo, a czternasta i piętnasta poprawki, urzędnicy kancelaryjni. ÂVszyscy sędziowie są z 1868 i 1870 r., nadały dawnym niewolnikom mianowani dożywotnio i pobierają pensyę, która prawa obywatelskie i zabroniły pojedyńczym stanie może być zmniejszona w czasie pozostawania nom ustanawiać z tego powodu, w używaniu praw ich na urzędzie. Wszystkie sprawy karne winny cywilnych i politycznych, jakichbądź ograniczeń, być sądzone z przysięgłymi. Wyjątek od tego stanowią t. z. impeachement, to jest dochodzenie sądowe, wytoczone przeciwko prezydentowi stanów lub niektórym wyższym urzędnikom państwowym. W sprawach tego rodzaju oskarżenie należy do izby deputowanych, a wyrokowanie do senatu. Konstytucya określa także, co należy uważać za zdradę stanu, pod którą pojmuje tylko prowadzenie wojny przeciwko Stanom Zjedno- 1865. czonym, połączenie się z ich nieprzyjacielem i udzielenie mu pomocy. W każdym razie każdy punkt oskarżenia winien być dowiedziony przez dwóch świadków. Pomimo, że konstytucya zamierzała oddzielić zupełnie władzę sądową od wykonawczej, nie mogła celu tego w zupełności osiągnąć. Przekonać się o tem można choćby z tego, że sędziów mianuje prezydent Stanów, to jest naczelnik władzy wykonawczej, łącznie z senatem, to jest organem władzy prawodawczej; z tego, że prezydent ma prawo łaski i t. p. IV.

Literatura. Story: „Comentaries on the Constitution of the United States”, 1833.—Hamilton: „The Federalist”, 1871.—Alden: „The science of Governement in connexion with American Institutions”, 1868.— Woodrow Wilson: „Congressional Governement”, 1885.—Küttimann: „Das nordamerikanische Bundesstaatsrecht”, 1867. —•

Tocqueville: „De la démocratie en Amérique”,

a. o.

Amerykańskie języki. Pierwmtni mieszkańcy Ameryki nie pozostają, z wyjątkiem innuitów, czyli eskimosów północnych i aleutów (ob. str. 665 Enc.), w żadnem pokrewieństwie ze znanemi szczepami, zamieszkującemi obszary starego świata, ale stanowią rasę odrębną, zwaną amerykańską. Pomiędzy wyróżniającemi je znamionami etnologicznemi, jak: konstytucya fizyczna, uzdolnienie umysłowe, kultura i t. d., jedno z ważniejszych miejsc zajmuje język. Języki amerykańskie różnią się zasadniczo nietylko od znanych nam języków fłeksyjnych szczepu indo-europejskiego, ale i od innych, zwanych aglutynacyjnemi,

Lonstytucya pojedynczych stanów. Już w czasie wojny o niepodległość, kongres wezwał, 2 maja

Pod względem budowy zewnętrznej nie pozostają one bynajmniej na jednym stopniu. Niektóre z nich, przy swojej prostocie morfologicznej, zaledwie przekroczyły stopień jednozgłoskowości; inne znowu zaliczają się do aglutynacyjnych, albo przyczepk'iwych, czyli zlepiających (podobnie jak jęz. uralsko-ałtajskie), inne wreszcie i to w przeważnej liczbie, tworzą nowy typ języków wcielających. Cały ich ustrój, nawet najbardziej rozwiniętych, jest tak dalece wyosobniający się, że nawet zwykłe nasze katcgorye gramatyczne, jak: rzeczownik, przymiotnik, słowo i t. d., przy analizie większości języków amer., nie dadzą się ściśle zastosować. W bardzo małej tylko liczbie tych języków istnieje świadomość różnicy, jaka zachodzi pomiędzy słowem a imieniem. Przeważająca ich większość posiada na oddanie tych różnych pojęć jednę kategoryę, t. j. imię, do ktć rego znowu przyczepiony pewien dodatek prze twarza je na wyrażenie słowne. Tak np. w językach algonkińskicb przyrostek -ban, dodany do imienia, przenosi to imię do przeszłości i nadaje mu pojęcie nieistniejącego; np. zabje-ban ^zmarły Ksawery [zabje = Xavier]; w jęz. od-źybwe: n-ós-i-bam=unój zmarły ojciec, moke-sin-i-banr=trzewik, który kiedyś miałem i który teraz jest zupełnie podarty. Za pomocą tegoż przyrostka -ban wyrażenie, użyte jako słowo, otrzymuje znamię czasu przeszłego, np. w jęz odżybwe: nind-ikit—mówię, nind-ikit-on-a-b a n — mówiłem. Przymiotnik może być użyty tylko jako określenie przed imieniem, gdy tymczasem jako orzeczenie jest po największej części niemożliwy; może jednak być używany jako forma słowna i podlegać pewnego rodzaju odmianie słowa; np. ni-mijosi-n—jestem dobry, ki-mijosi-n—ty jesteś dobry, mijosi-w—on jest dobry, (o nieżywotnych: m i was i - n—ono jest dobre), ki-mijosi-na w—my (włącznie) jesteśmy dobrzy, ni-mijosi-nan—my (wyłącznie) jesteśmy dobrzy, ki -mij osi-waw—wy jesteście dobrzy, m i j o s i - w - о к—oni są dobrzy, (o nieżywotnych: miwasi-n-wa—one są dobre). Słowa być oraz łącznika pomiędzy podmiotem a orzeczeniem brak zupełnie. Większa część języków amer, posiada budowę t. zw. wcielającą (einverleibende, Humboldta), polegającą na tein, że słowo, czyli wyrażenie słowne, przyjmuje w siebie wyraz, oznaczający przedmiot zależny i tworzy z nimję-dnę całość. Słowo w tych językach przedstawia całe zdanie, którego części pozostałe służą tylko do jego rozjaśnienia. W niektórych językach tylko słowo nieprzechodnie (nijakie) może być użyte, nie spajając z sobą przedmiotu, gdy tymczasem każde słowo przechodnie ogarnia swoim wyrazem i przedmiot. Pojęcie „miłości” w oderwaniu, bez przedmiotu tejże, jest dla umysłu in-dyanina amerykańskiego niezrozumiałe i niemożliwe, podobnie jak pojęcie oderwane „brat,” „siostra” i t. p.: on zna tylko brata młodszego lub starszego i siostrę młodszą lub starszą; tak samo też przedstawia sobie i miłość tylko odnośnie do jednej z trzech osób lub jakiejś rzeczy. Godnym jest uwagi stosunek, jaki się uwydatnia w systemach liczenia, używanych w językach amerykańskich. Pomiędzy ludami amer, znajduje się jeden taki, który nie ma zupełnie pojęcia o liczeniu i liczbie: są to czykitowie (chiquitos), mieszkańcy wschodniej Boliwii w Ameryce połud. System liczenia dwudziestny właściwy jest ludom w środku lądu stałego Ameiyki półn. i przechodzi wąskim pasem na ląd A u.< ryki połud., gdzie znowu rozciąga się we wschodniej części aż do La Platy. Na północy znają go tylko thlinki-towie (tchlinkit), czyli kolcsze, na wybrzeżu za-chodniem Ameryki półn., od góry św. Eliasza do wyspy Vancouver, i plemię pawni, na półn. zachód od Dakota, nad rz. Platte i Kanzas. Językom zaś pozostałych ludów Ameryki znany jest system liczenia dziesiętny (u athabasków, algonki-nów, irokezówv dakotów, peruwiańczyków i pata-gończyków). Ściśle naukowej klasyfikacyi języków ameryk. nie mamy. Dotychczasowe badania lingwistyczne pozwalają wśród mnogości i rozmaitości tych języków i gwar o tyle się oryen-tować, że ujmują je w kilkadziesiąt grup językowych, wybitnie różniących się między sobą. Fryderyk Muller, profesor uniw. wiedeńskiego, podaje grup takich 41, a każda niemal zawiera w sobie drobniejsze poddziały. Pomijając języki północnych innuitów, czyli eskimosów i aleutów, należących do hiperbol ej ów, grupy językowe rasy amerykańskiej są następujące: 1) grupa atha-baska i kinajska, :ozpostarta na rozległej powierzchni od rz. Mi ckeu.de do 58° sz. półn, ku zachodowi i do 5Г na wschód i miejscami do 26° szer. półn., nad rz. Rio grando dei Norte, sięga na zachód rz. Yukonu, a na wschód ujścia Churchillu do odnogi Hudsońskiej. Athabasko-wie sami nazywają się tinne (dtinne), t. j. ludźmi, a przez anglików zwani: chippewyans. Mowę ich charakteryzują samogłoski nosowe, których posiadają siedm, a mianowicie: a e i ö ü o u nosowe, oraz' połączenia spółgłosek gardłowych k, g i innych z przydechowemi, jak np. kh, gh, th, czh i t. d. Języków tej grupy, mniej lub więcej zbadanych, jest 8: loucheux, tahkali, tlatskanai, umkwa, apacze, nawajo i in. Drugą gałąź tej grupy stanowią języki kinajskie, któremi mówią ludy na półwyspie Alasce. Kinajowie sami nazywają się thnaina, t. j. ludźmi. Pomiędzy rozlicznemi językami tego ludu zasługuje na uwagę jęz. ugaleńców (ok. ujścia rz. Miedzianej), zajmujący pośród nich stanowisko bardziej odrębne, samodzielne. 2) Języki al gonkiń skie, niegdyś rozpostarte szeroko od Atlantyku, w ziemiach dzisiejszych stanów północno-wschodnich, w Kanadzie, na Labradorze, a na zachód aż do gór Skalistych. Grupa ta obejmuje liczne oddzielne języki; niektóre z nich na wschodzie znikły prawie zupełnie, a na północy i zacb dzie stopniowo się uszczuplają. Do języków a gon-kińskich wschodnich należą: jęz. lenni-lenni pów, albo delawarów, jęz. mohikański (nad rz. Hudson i okolica N. Yorku), jęz. mejlowaków i in.; ku zachodowi od nich: jęz. ludu illinois, w i ko-

licach jezior Wyższego, Huron i Michigan język -itis w algonk. i odżybwe słowo przechodnie plemienia odżybwe i w. in. Oto niektóre wlaści- zamienia się na zwrotne; np. ni-sakih-itis — wośei języków algonk. Oprócz samogłosek krót- ja lubię się, ki-satih-itis —ty lubisz się i t. p. kich i długich, posiadają one jeszcze dwugłoski: Godną też uwagi jest konjugacya złożona, czyli ai, ei, oi i 5 samogł. nosowych: a e i o u nosowe, przedmiotowa (objektywna), polegająca na tern, Wyrazy tworzą się za pomocą przyrostków, doda- że podmiot występuje w roli przystawki przed wanych na końcu pierwiastków; przyrostków tych słowem, a przedmiot w roli przyrostka po sło-jest rozmaitość i obfitość wielka. Rzeczowniki wie, np. ni-sakih-a — ja kocham go, ki-sa-dzielą się na dwie kategorye: żywotne, oznacza- kih-a—ty kochasz go, o-sak ih-an—on kocha jące ludzi, większe zwierzęta i pewne przedmio- go, ni-sakih-a-k—ja kocham ich, ki-sakih-ty, jak: słońce, księżyc, gwiazdy, łuk, strzała; do a-k — ty lubisz ich, o-sakih-ä — on lubi ich żywotnych zaliczają się nawet tytoń, zboże i sre- i t. p. Jeżeli zaś osoba 3-a jest podmiotem, a bro. Pozostałe są nieżywotne. Różnica ta uwy- 1-a lub 2-ga przedmiotem, lub też gdy 1-sza pod-datnia się przy tworzeniu liczby mnogiej i przy miotem a 2-ga przedmiotem, wówczas odwrotnie: łączeniu imienia ze słowem. Imiona żywotne two- przedmiot jest przystawką a podmiot przyrost-rzą liczbę mn. za pomocą przyrostka -k(-g), nie- kiem, np. ni-sakih-ik —on mię kocha (rnnie-żywotne zapom. n,—w jęz. mikraak i lennów za- kocha on), ki-sakih-ik—on cię kocha (ciebie-pomocą 1.; np. a) imiona żywotne.    kocha-on), ki -saki h-in— ja cię kocham (ciebie-

w algonk.:

odżibwe:

kocham-ja) i t. p. System liczenia w ca-aniśinabe człowiek 1. mn. aniśinabe-k łej tej g rupie jest dziesiętny, a nazwy kinebik    wąż    „    kinebik-o-k 10-u liczb w języku algonk. są: 1 pe-

śiś Ip

mikmak:    len u    mąż    „

lenni-lennape: leni    mąż

b) przedmioty nieżywotne: dzień

dźik, lub nińgot, 2 nidżo, 3 liiso, 4 neu, 5 nanan, 6 nmgotwaswi, 7 ni-lenow-a-k dżuwaswi, 8 nïswaswi, 9 sańgwaswi, 10 mitaswi, gdzie począwszy od 0 są złożenia: 6—5 + 1, 7- 5 + 2,8=5+3, a 10 mita-swi znaczy tyle co obie rę-„    m o s к e s i n-o-n ce. 3) J ęzyk i г о к e z ó w, zamiesz-

„    mekeśen-al    kujących ziemie: nad górną Ohio, rze-

„ wikwahen-a-1 ką św. Wawrzyńca aż do jezior: Huron, Ontario i Erie, otoczenych algon-kinami. Irok. sami siebie nazywali hodenosau-ni, to jest „lud długiego domu,” u sąsiadów zaś wschodnich, to jest lenni-lennapów, byli znani pod imieniem men g we. Język irok. żyje dziś w ustach nielicznych mieszkańców, osiadłych w okolicach wielkich jezior. Pod względem fonetycznym różni się znacznie od języków algon-kińskich; posiada wprawdzie tak samo 5 samogłosek nosowych: a e i o u nosowe, ale zbywa mu na spółgłoskach dźwięcznych: g dż d w, ma bowiem tylko ciche: к c t f, oraz h s r n i połączenia kh hn ks sk. Za pomocą odpowiednich przystawek i przyrostków irokezi wyrażają 3 liczby: pojedyńczą, podwójną i mnogą. »Słowo odznacza się obfitością form czasowych i trybowych. 4) -Ięzyk dakotów albo sioux, t. j. ludów mieszkających na zachód i południe od algonki-nów, na zachód aż do gór Skalistych, a na po-łud. aż do ujścia Arkanzasu do Mississippi (nad środkową Missuri i środkową Mississippi). Nazwa dakota oznacza „siedm ognisk radnych,” przez co rozumieć należy związek najwybitniejszego ludu tej rodziny. System dźwiękowy języka dak. odznacza się bogactwem połączeń takich, jak: kc kp kś pś, ind hd hb hm, chc cht, śk-śt śd i t. d Wyiazy posiadają przycisk; przypada on najczęściej na zgłosce końcowej, rzadko na przedostatniej; nie pozostaje jednak stałym na jednej zgłosce, np. паре —ręka, lecz mi-nâpe —moja ręka; ba-ksa — krajać nożem, lecz: ba-wa-ksa — ja kraję nożem i t. p. 5) Język czero kez ów, albo czyroków, lub też czy la

kaczka    sîsïp-o-g

lenu-k

algonk:

liść

kiżik a n i b i ś m o s к e s in trzewik me к e sen trzewik

1. mn. к i ż i к - o n

anibiś-a-n

odżibwe: mikmak:

lenni-1 ennape w i к w a h e n dom

Słowo pod względem budowy jest imieniem, opa-trzonem na początku przystawką dzierżawczą; nie ma też żadnej istotnej różnicy pomiędzy osnową rzeczownika, przymiotnika i słowa: tworzą się one w sposób jednaki. Wskutek tego imię podlega odmianie słownej, np. w jęz. odżybwe mówi się: n in d - a s i n—mój kamień, к i d - a s i n—twój kamień, lub n ind-o-in okonian—ja mam nóż (mo-koman), kid-o-mokoman—ty masz nóż i t. p. Formy czasów i trybów tworzą się również za pomocą dodanych przyrostków lub przystawek. Szczególną właściwość języków algonk. stanowi t. zwany tryb wątpiący (aubitativus), używany wówczas, gdy indyanin mówi o rzeczy, której sam nie doznał, nie widział, albo o której istnieniu wprost się nie przekonał. Sposób ten wyrażania się jest wynikiem z jednej strony skrupulatności samego mówiącego, z drugiej zaś-pewnej względem słuchacza grzeczności, którą indyanin stara się w mowie zawsze okazywać. Przyrostkiem wątpienia jest tukę,'-tok, - dog, np. 1. osoba n i - s a-kiha-tok -ja kocham go może; 2. ki-sakiha-tok —ty go może kochasz; 3. o-sakiha-tok-en i t. d., lub: 1. ni"d - awema-tok—on może jest moim bratem; 2. kid-awema-tok—tyś może moim bratem i t. p. Za pomocą przyrostku -tsik (w jęz. kri), -dżike, -dżige (algonk., od-źybwe) wyraża się forma bezwzględna słowa przechodniego, t. j. forma, z której przedmiot jest wyłączony; np. kri: ni-saki-tśik-an—ja kocham—algonk. ni-saki-dźike, odfyb. nin-wa-ban-dźige—ja widzę. .Za pomocą przyr -is,

к ów, mieszkających na południe od irokezów; albo jakama, ściśle spokrewniony z sahaptyń-jest to jęz. północny w rozległej rodzinie a pa- j skim, nad północnym biegiem rz. Oregonu, przed 1 acz ów, sięgających od Mississippi na wschód ' połączeniem się z nią dopływu Snake. 10) Ję-i na południe, aź do brzegów morskich, znacz- zyk t si nu к (tshinuk), najbardziej szorstki i obranie różniący się od innych północno-amerykań- pliwy ze wszystkich indyjskich krainy Oregonu; skich. Odmiennym od czylackiego językiem mó- z powodu niezwykłych połączeń ("zlepków) spółgło-wiły sąsiednie plemiona południowe: katabowie, skowych przedstawia dla cudzoziemców niepoko-sewowie, santowie i inni. 6) Język czaktów nane przy wymawianiu trudności (np. tchl kala— i czykasów, mających siedziby ku połud.-za- mąż, kü-kwitchl —mój dom i t. p.).    11) Język

chodowi od Kumberlandu. Tu także należy ję- mutsuński, którym mówią indyanie kalifornij-zyk kryków, dzielący się na dwie odnogi: pół- scy nad rz. Śakramento; pokrewne mu są: jęz. nocną muskogów i południową seminolów. alhonów albo kostanów nad zatoką św. Odmienny zaś od nich jest język alabamów, Franciszka i jęz. olamentke al. bodegau. 12) mieszkających niegdyś nad rz. Alabama, aź do Języki sonorskie na rozległej powierzchni po-wybrzeźy zatoki Meksykańskiej; nadto jęz. na- między rzekami Kolorado i Rio grande del Nor-cz ez ów, mających siedziby po obu stronach niż- te; tu należą: jęz. tepewana, pima, kahita, ko-szego biegu Mississippi, poniżej dzisiejszego Vicks- ra, tarahumara, eudeve, opata i kilka dyalektów burga i rzeki Red. 7) Język koloszów, albo języka komanczów (północny Texas). Wzajemne tslinkitów, rozpostarty na zachodniem wybrze- ich pokrewieństwo widoczne jest m. in. z podo-żu i wyspach sąsiednich na południe od jakutów, bieństw form zaimków osobowych, jako to: zajmujących ziemię pomiędzy górą św. Eliasza    tepew. pima kah. kora tarah. eudev. opata kom. naw.

ne- no- no- nea- no-

i Fairweather, i zostający z nimi w ścisłem po- 1. os. ane ani ne ne ne-che nee ne ne ne krewieństwie. Dzielą się oni na dwa plemiona: 2. os. api api empo pe mu-che map ma en te stikhin-kwan, wschodnie, nad rzeką tegoż nazwi- i t. d. i dzierżawczych (które są przystawkami): ska, i sitkin-kwan, zachodnie i na wyspach. Ję- 1. os. in- ni- in- ne-zyk tslinkitów znacznie się różni od innych ame- it. d. np. tepe w. in-nowi—moja ręka, in-nono wi — rykańskich, szczególnie słowo ze swemi formami moje ręce i t. p. 13) Język nawatl (naliuatl), naj-przedstawia typ zupełnie odmienny, przypomina- więcej rozwinięty ze szczepu jęz. sonorskich; nie jący w wielu razach budowę form słowa języków posiada on spółgłosek dźwięcznych cz. głośnych, hiperborejskich; tak np. przy słowach przecho- tylko głuche: k, cz, c, t, p; najczęstsze połączę-dnich zaimek osobowy (1 os. chat, 2 ue, 3 u, nia spółgłosek ma: kw i tl (tl wymawia się ra-1. m.: 1 uan, 2 iuan, 3 as) otrzymuje jeszcze zem, jak dźwięk pojedyńczy; 1 jest tu bezdźwięcz-przyrostek, zwykle-tśi; powstają stąd wyrażenia sło- ne), np, tetl—kamień, szotszitl—kwiat. Skłon-wne: 1. chat-ś eta- hani — ja robię, 2. ue-tś eta- ność do tworzenia wyrazów złożonych w tym jęz. gini—ty robisz, 3. u-tś eta-ni—on robi, 1. mn,: 1. jest bardzo rozwinięta; w wyrazach złożonych uan-tś eta-t-uni, 2. iuan-tś eta-gini, 3. uta-as-tś wyraz określający stoi przed określonym; np. to-e-sa-ta-ni. Z tych form czasu teraź. tworzą się toltetl—kurze jaje, wyraz złożony^ z totolin (ku-formy cz. przeszł. niedok. przez dodanie przy- ra) i tetl (kamień); podobnie mitśetl — ikra, ry-rostku -gin: 1. chatś eta chane-gin, 2. uetś eta- bie jaja, złożony z mitśiu — ryba i tetl i t. p. gine-gin i t. d. 8) Język tschailisz-seli- Języki pierwotnej ludności meksykańskiej szów (tsihaili-selich) jest jednym z języków, któ- tworzyły również szereg grup odrębnych; do nich remi mówili mieszkańcy krainy Oregonu, na po- należą: 14) Język otomów albo hian-hiu n, któ-wierzchni od gór Brown i Hooker na północy, aż rym mówi ludność okolicy górzystej na północ, do rz. Śakramento ku połud., a na wschód aż wschód i zachód Meksyku, od San Luis Potosi do górnej Missouri. Cztery z nich są bliżej zba- aź do Meksyku. Obok samogłosek jasnych, podane: jęz. seliski, śuswapumski, tschailiski i kil- siada on i samogł. nosowe: a o u i e é nosowe; lamucki. Języki te odznaczają się obfitością ró- spółgłoski gardłowe к’ к kch g ch, oraz tś ts (c), żnych odcieni samogłosek długich i krótkich, pch i t. d. Za pomocą rozmaitych przystawek oraz mnóstwem zlepków spółgłoskowych, jakich z pierwiastku słowa tworzą się różne rzeczowni-inne języki nie posiadają: na początku wyra- ki, np. opcho-pisać, zaś: t-opcho -• rękopis, na-zów spotykają się dźwięki: sk, st, skw, sts, y-opcho—pisarz i t. p. Pokrewną gałąź tej mo-tsch, tchl, tskw, stchl, tchlk; na końcu zaś wy- wy stanowi jęz. mazahua albo mazateków razów: ks, ntś, chi, lt, tśk, tśs, tsk, tkl, tchl, ku półn.-zaehodowi od Meksyku. 15) Język ta-tchlp, tchlś, tchits. Imiona rzeczowne tworzą for- rasków, plemienia mieszkającego na zachód my liczby mn. za pomocą przystawek, których od Meksyku, aź do wybrzeża morskiego. Pomię-brzmienie da się oznaczyć w przybliżeniu przez dzy wyrazami słowo posiada tu niezwykłe bogactwo utchl-, otchl-, np. katśkis—brat, utchl-katśkis — form. Tak zwane wcielanie rzeczownika w sło-bracia; nochonochos - kobieta, utchl-nochonochos wo i tutaj jest stałym znamieniem; przedstawia — kobiety i t. p. 9) Języki sahapt in-wala- się ono w ten sposób: od wyrazu hopo-ni= myć, wala, również należące do języków pierwotnych tworzą się wyrażenia: hopo-ku-ni—myć ręce, ho-Oregonu; jęz. sahaptyński na wschód od rz. Sna- po-ndu-ni - myć nogi, hopo-mu-ni—myć usta, ho-ke, dopływu Oregonu al. Kolumbii, i na północ po-ntśa-ni—myć piersi, hopo-ńgari-ni—myć twarz, od rz. tSalmonu; jęz. walawala (wym. prawie: wlwl), hopo-śu-ni—myć ramiona i t. p. 16) Język to-

EU)' jkloi «ilv» Г' we/achna Uuitr.

j    ^ ta, tai,

ta, tai, jukua )ju v

ua

uśatu: dobra kobieta.

b) po goachirùku:

żeń. anase

tonaków, mieszkających na północ od Meksyku, poniżej rz. Panuco (na wschód od San Luis Potosi), mający tylko samogłoski krótkie i długie, lecz brak mu nosowych; obfituje również w sposoby (przystawki i przyrostki) tworzenia z jednego słowa licznych wyrażeń rzeczownikowych pochodnych. 17) Język matlatsinków, posiadający m. in. odpowiednie przystawki do wyrażania form liczby pojedynczej, podwójnej i mnogiej; np. we-ma— człowiek, te-ma—dwu ludzi, пета-ludzie. 18) Język miszteków w połud.-zachodnim Meksyku; nie posiada żadnych znamion głosowych do wyrażenia liczb i przypadków; gdy zachodzi konieczność oznaczenia mnogości przedmiotów, dodaje się osobny wyraz ka-hita—„wiele.” Mianownik od biernika odróżnia

się tylko miejscem, jakie zajmuje w zdaniu. Osobliwsza, iż zaimki osobowe mają odmienne formy dla różnych rodzajów, a nadto dla wyrażenia różnych względów stanowiska osób; tak np. zaimek:    1, pojed. 1. mn.

1    os. wzgl. równych lub niższych: dahu, ndi 1

„    „    wyższych    ńadza,    ńadzańa/ndoo

ndza

2    os. wzgl. równych lub niższych: dija, nda

„    „    wyższych:    disi,    maini,    ni/doho

„    „ ogólnie:    doho, ndo f

3    os. wzgl. równych lub niższych: ńa

„    „    wyższych:

„    „    ogólnie:

Formy krótsze tych zaimków, t. j. ndi, ndo, ta, ndoo, służą zarazem za dzierżawcze, gdy są dodane jako przyrostki do rzeczownika; np. 1 os. dzutu-ndi—ojciec mój, 2. dzutu-ndo-ojciec twój, dzutu-ta—ojciec jego; 1. m. i. dzutu-ndoo, 2. dzutu-ndo, 3. dzutu-ta; jak widzimy, nie masz różnicy co do liczby w wyrażeniach osoby 2-ej i 3-ej. 1У) Język Zapoteków, plemienia sąsiedniego misztekom, w budowie podobny do poprzedniego, fonetycznie jednak i wyrazowo zupełnie odmienny. 20) Języki szczepu maj a, stanowiącego pierwotną ludność Jukatanu; pod tą nazwą, oprócz języka plemienia majów w północnej części półwyspu, trzymającego miejsce naczelne, należą jeszcze: języki waszteków, kiczów, mamo w, pokonczów i inne. Dźwięki k' t' p' dż dz posiada tylko język majów; dźwięk r—język kiczów, nadto dźwięk g posiadają kiczowie i wasztekowie; ci ostatni jeszcze i dźwięk d. Z rzeczowników i przymiotników powstają wyrażenia słowne za pomocą przyrostków, któremi są skrócone zaimki osobowe; np. w jęz. majów; os. 1. ten batab-en — ja jestem wodzem, 2. tetś batab-etś—ty jesteś wodzem, 3. lai batab-lo — on jest wodzem i t. p. 21) Język moskitów (miski-to), t. j. ludu zamieszkującego wybrzeże wschodnie Nikaraguy, w którym żywioł indyjski silnie zmieszany jest z murzyńskim. Jest to jeden z języków środkowo - amerykańskich, obejmujących części lądu od zatoki Honduras aż do zat. I)a-ryeńskiej czyli Uraba, i nie zostających w pokrewieństwie z poprzednio wymienionemu W systemie dźwiękowym języka moskitów są samogl. długie obok krótkich i dwugłoski ai au; spółgłoski ciche к c t p, obok głośnych g dź d b. Formy liczby mnog. od form pojedynczej w imionach nieosobowych przeważnie się nie odróżniają: in-ska znaczy „ryba” i „ryby,” mita zarówno „ręka”, jak „ręce” i t. p., w osobowych zaś liczba mn. oznacza się dodaniem wyrazu nani, np. wai-kna „mąż”, waikna-nani „mężowie,” japte „matka,” japte nani „matki” i t. p. 22) Język bry-bryjski (bribri) jest jedną z trzech gałęzi szczepu, rozrosłego w połud. części krainy Costa Pica; trzy te gałęzie są: 1. bribri i kabekar, 2. tiribi i terraba i 3. brunka (boruca); z nich język brybryjski jest najwięcej zbadanym. Pomiędzy swe-mi dźwiękami, oprócz samogłosek jasnych i głuchych, posiada 5 samogł. nosowych: a e i o u nosowe, spółgłoski ciche i głośne, i zestawienia spółgłosek: tsk, chk, sk, sk, śt, mń, skw, hkw i t. p. Budowa form słownych jest tak prosta, jak w żadnym innym języku. Odmiana słowa przez osoby polega na poprzedzaniu go zaimkami osobowemi; np. 1 os. dże milka—ja idę, 2. be mitka, 3. je mitka, 1. mn. 1. sa mitka, 2. ha mitka, 3. jepa mitka i t. p. Za to ciemny jest sposób wyrażania różnych czasów: tak np. cz. teraz, ma formę mitka, aoryst: miana, przeszły dok.: mitszo, przyszły: mi a, i t. p. 23) Język arowa kó w (lukunu) obejmował niegdyś część północną wybrzeża Ameryki południowej, od zatoki Paria do ujś. Amazonki, oraz niektóre wyspy (Haiti). Obecnie żyje on w ustach paru tysięcy tego ludu w Gwinei angielskiej i holender., między rzekami Korentyną i Pomerunem. Arowako-wie sami nazywali się „luk ku nu” t. j. ludźmi, nazwę zaś атак, „zjadaczy mąki”, otrzymali od sąsiadów. Pod względem budowy, wiele właściwości wspólnych z językiem arowackim ma jęz. goachirów (goajira), jakkolwiek fonetycznie i wyrazowo znacznie się od niego różni; mówią nim mieszkańcy północnej części Kolumbii, na półwyspie tegoż nazwiska. Oba te języki posiadają osobliwość niezwykłą w językach amerykańskich, mianowicie sposób odróżniania rodzajów imion osobowych, przez zmianę ich końcówki (w męsk. i, w żeń. u arów. u, u goach. e\ np. a) po arowacku:

basabanti: chłopiec basabantu: dziewczyna elonti: dziecko płci męs. elontu: dziecko płci żeiis. iiśati: dobry człowiek

anaśi: dobry

autuśi: umarły    „    autuse

morsaśi: mały    „    morsase

apiiśachori rybak    „    apiiśachore

oikari: kupiec    „    oikare.

Język arowacki nie odróżnia liczby mnogiej od pojedyńczej w imionach nieosobowych; np. bacliit znaczy dom lub domy, hime—ryba i ryby, siba—-kamień i kamienie i t. p.; przy osobowych zaś, dla oznaczenia liczby mn. dodaje się przyrostek -nuti, rzadziej-nu,-na; np. iti—ojciec, iti-nuti— ojcowie; uju—matka, uju-nuti- matki: usa—dzie-

cko, üsa-nuti—dzieci; luku—mężczyzna, arowak, czyzua, irupatu—piękna kobieta, aparuti—mor-luku-nu—mężczyźni, arowakowie; kalipi—karaib, derca, aparutu—morderczyni. Liczba mnoga nie kalipi-na—karaibowie i t. p. W języku goachir- odróżnia się od pojedynczej w imionach nieoso-skim lorma liczby poj. służy i dla liczby mnog.; bowych, w osobowych dodaje się w tym celu zwykle jednak mówiący wykonywa pewne poru- przyrostek -em, -lim: owekeli—człowiek, owekeli-szenie ręką, gdy ohce okazać, źe wyrażenie odnosi em ludzie; kalinago —karaib, kalinago-j-üm — się do liczby mnogiej. Obok tego, dla oddania karaibowie i t. p. W zaimkach osobowych wi-liczby mnog. używane bywają i pewne przyrostki, doczna jest różnica form męskich od używanych Słowa tworzą się nietylko od osnów, które już przez kobiety: 1 cs. ao (męs.), i-pu-ra, nu-koja jako takie mają znaczenie słów, ale także od (żeńsk.) 2 os. amąle, mąle (m.), i-bu-ra, bu-koja rzeczowników i przymiotników, przez dodanie pe- (ż.) i t. d. Słowa tworzą od osnów imiennych wnych cząstek; tak np. od lana — farba czarna, nieskończoną ilość wyrażeń, za pomocą arowac-tworzy się: a-lana-t-in — czarno farbować; od kiej przystawki ka- (k-). Przez dodawanie różno-kale—chleb—ka-kale-de—ja mam chleb. W obu rodnych przystawek i przyrostków, wyrażenie sło-językach jest obfitość form, albo raczej wyrażeń wa z przedmiotem (konjug. przedmiotowa) często słownych, na wyrażenie różnych czasów i trybów, przybiera postać niepomiernie rozciągłą. 26) Ję-24) Język karaibski mieszkańców stałego lą- zyki moszów, któremi mówią mieszkańcy pro-du, rozpostarty niegdyś na północnem wybrzeżu wincyi tejże nazwy (Moxos) w półn-wschod. Boli-A-ki połud. od zatoki Daryeńskiej (Uraba), aż do wii. Tu należą: język moszów (moxa), b aur ów, wschodniej granicy Guyany, do przylądka Orange, oraz jęz. maipurów w półn. Kolumbii, około na połud. zaś do Amazonki i dopływu jej Kio źródeł Orinoco. Języki te mają pod względem Negro. W języku tym rozróżniają się następują- morfologicznym wiele podobieństwa z jęz. arowa-ce poddziały: jęz. karinów, galibów, czajmów ków. Wyrazy kończą się tylko na samogłoski, (chayma), kumanów (cumana-gotto), tamanaków W imionach nieżywotnych liczba mnoga nie od-i in. Dziś język, karaibski czysty w nielicznych tyl- różnią się najczęściej od pojedyńczej, w żywo-ko pozostał szczątkach: mówi nim zaledwie 2,000 tnych oznacza się za pomocą przyrostków -no, mieszkańców w Guyanie i na wyspie Trinidad; -ono—u moszów,-nowe—u baurów; np. u moszów: zmieszany, zaś z jęz. negrów, ma liczniejszych eseno—kobieta, liczb. mn. eseno-no; atsane—czło-przedstawicieli w rzpltej Honduras. W systema- wiek; liczb. mn. atśane-ono; u baurów: ehiro— cie dźwiękowym, język kar. posiada tylko samo- mężczyzna, liczb. mn. ehiro-nowe; eteno—kobieta, głoski jasne, spółgłoski ciche: k, tś, t, p, i dźwię- liczb. mn. eteno-nowe. Wyrażenie słowne tworzy czne g, d, b. W formach wyrazów nie odróżnia się z każdego imienia przez dodanie pierwiastku liczby mnog. od pojed. Np. wyraz malia—zna- zaimka osobowego na końcu tegoż imienia, np. czy tak dobrze nóż, jak i noże; ulana, urana— u moszów: 1 os. atśane-nu—ja jestem człowie-zając i zające; dla dobitniejszeggo wyrażenia kiem, os. 2. atśane-wi, 3. atsane i t. d.; u bau-mnogości dodawane bywają wyrazy: papo—wszys- rów: os. 1 ehiro-ni—ja jestem mężem, 2 ehiro-wi, cy, tapuime—wiele, lub przyrostki w innych na- 3 ehiro-re i t. d. Przy tworzeniu zaś słów z osnów rzeczach. Słowm przedstawia w swych formach słownych, ten sam dodatek zaimkowy kładzie się osnowę nie zmieniającą się, do której dodają się jako przystawka na początku: mosz. nu-niko—ja zaimki lub inne przyrostki. 25) Język karaib- jem, u baur. ni-niko i t. d. Do języków, których ski wyspiarzy (kalinago) różni się zupełnie od siedziby znajdują się na zachodnich stokach An-języka karaibów lądu stałego i przedstawia typ, dów, należą: 27) Język czy bez ów (chibcha, pod względem gramatycznym zbliżony do jęz. tśibtśa), którym mówił lud na zachodniem wybrze-arowackiego, z którym silnie został zmieszany, żu dzisiejszej Kolumbii (Nowa Granada) do m. Następstwem tego zmieszania jest to ciekawe | Pasto. Lud ten nosił nazwę mu is ca (co znaczy zjawisko, iż język ten zawiera dwie leksykalnie | ludzie, osoby), siedzibą jego były okolice miast różne mowy, dwa odmienne sposoby mówienia, Santa Fe de Bogota i Tunja. W języku czyb-zależne od różnicy płci osobników mówiących, t. j. jeden używany przez mężczyzn, drugi właściwy kobietom. Język kar. mężczyzn, pod względem zapasu wyrazów, zbliżony jest do języka kar. galibi (na lądzie), język zaś kobiet do jęz. arowackiego. Wynik to niezwykłych stosunków, jakie zachodziły między wojowniczymi karaibami i arowakami, mieszkańcami wysp. W języku karaibskim wyspiarzy, już pod względem fonetycznym zachodzi wybitna od poprzedniego różnica: oprócz 5-u samogłosek jasnych posiadają nadto odcienie: ö, ii, dwugłoski ai, ei oi, oraz 5 samogłosek nosowych. W imionach osobowych, odróżniane są formy rodzaju żeńskiego od męskich, przez zmianę dźwięku końcowego, podobnie jak w jęz. arowackim; tak np.: iropąti—piękny męź-

czów wyrazy pierwotnie kończyły się na samogłoski albo na spółgł. nosową (-n, rzadziej m); z czasem w wielu razach samogłoski przestały się wymawiać i na końcu wyrazów pozostały spółgłoski: k, ts, g, sk i inne. Imię ma jedną formę dla obu liczb. Formy słowne tworzą się za pomocą przystawek zaimkowych. Nasz dopełniacz przy drugim rzeczowniku oddaje się, umieszczając go przed tym drugim rzeczownikiem, przyczem samogłoska końcowa pierwszego wyrazu odpada; np. muisk kubun —ludzi mowa (od muiska—człowiek). Przymiotnik kładzie się po rzeczown. bez żadnej zmiany: muiska tśo--człowiek dobry. Przymiotnik używa się w orzeczeniu podobnie jak słowo. 28) Język koggabów, mieszkających w Sierra Nevada de Santa Marta w Kolumbii, w dcl*

cie rzeki Magdaleny, pokrewny językowi czyb- ko-osmańskira. Tak np. od pierwiastku mancz-czów. Posiada harmonijnie rozwinięty system gło- cha „bać się” tworzą się: manczclia-kaja „osłu-sowy i odznacza się wstrętem do nagromadzenia pięć z bojażni,” manczcha-czchi „wzbudzić bo-obok siebie spółgłosek w wyrazach. Obok samogł. jaźń,” manczcha-naku „bać się wzajemnie jeden jasnych oraz ö, ii, ma dwie nosowe: i, u nosowe drugiego,” manczcha-paja „nadmiernie się bać; i szereg dwugłosek (13): ai, au, ei. eu, ia, ie, iu, bać się czegoś, czego obawiać się nie należy,” ou, öi, ua, ue, ui, iii. Pod względem budowy ję- manczcha-ri „drżeć z bojażni”; manczcha-k „ten, zyk köggaba nie należy do wcielających. 29) Ję- który się boi,” manczcha-na „to, co obudzą bo-zyk paezów (paezes), ludu mieszkającego w po- jaźń, straszne” it. d. i t. d. 34) Wielkie ob-łudn. części zachodniego wybrzeża Kolumbii na szary Brazylii pomiędzy rz. Amazonką i Para-wschód od m. Papajan, w okolicy Boliwaru. Ję- gwajem, nadto ku półn.-zach. aż do 4°szer. półn. zyk ten, obok samogłosek jasnych posiada noso- i 54 dług. zach., zajęte są przez trzy grupy ję-we: a, e, i, o, u nosowe, między spółgłoskami zykowe, które niegdyś z jednego wyrosły szcze-wszystkie wargowe p, b, f, w, m, na końcu zaś pu. Są to języki: tupi (tupinamba\ gwara wyrazów możliwe są połączenia: ng, ntś, nd, mp, ni i oraagwa. Język tupijski zajmuje część tsk, tst i inne. 30) Język jarurski (yaruros), półn.-wsch. (ku wschodowi od rz. Xingu po ol u którym mówią ludy nad rz. Apurą i jej ujściem stronach rz. Tokantins); gwarani—połud.-wscho-do Orinoco. Za pokrewny temu językowi uważa- dnią (nad rz. Paraną i Urugwajem), a omagwa— ny był jęz. betów (betoi) z nad Casamaru; zna- część tej powierzchni zachodnią (nad górną Ja-czne jednak różnice fonetyczne i leksykalne po- purą, we wschód. Ekwadorze). Dwa pierwsze pokrewieństwu temu przeczą; tak np. zaimki oso- zostają w bliskiem ze sobą pokrewieństwie, w bliż-bowe w jarurskim: os. 1. ko-de, 2. me-ne, 3. męs. szem aniżeli np.. język hiszpański z portugalskim; chu-di, żeń. chi-na i t. d.; u betów: 1. rau, 2. uchu, od trzeciego zaś, t. j. omagwa, różnią się znaczek jairi i t. d. 31) Język kolorados, którym nie. W języku tupijskim są samogłoski dłu-mówią mieszkańcy Ekwadoru w okolicy źródeł rz. gie i krótkie, oraz nosowe: a e i o u nosowe; Daule, Chones i Toachi, tak nazwani przez hisz- pomiędzy spółgłoskami nosowe: A ń n m, oraz panów z powodu zwyczaju farbowania całego cia- połączenia ng, nd, mb. W tworzeniu wyrazów ła na kolor ceglasty. W języku tym każda z sa- posiłkuje on się różnemi przyrostkami, stąd wielka mogłosek a, e, i, o, u, ma trzy odcienie (np. a, obfitość form imiennych i słownych. Wyrażenia â i a krótkie). Forma imion jest jedna dla obu rzeczownikowe, tą drogą powstałe, oprócz nazwa-liczb, jak przeważnie w językach amerykańskich, nia przedmiotu, zawierają w sobie i pierwiastki Słowo zupełną prostotą swej budowy przypomina czasowe. Tak np. w jęz. tupijskim od juka „za-formy słowne języka brybryjskiego. Colorados ma- bijać” tworzy się: juka-sara „zabójca”, juka-saba ją nazwy hczb od 1 do 5; liczby od 6-ciu przy- „zabójstwo wogóle”. Nie dosyć na tem: język jęli od sąsiadów keczua. 32) Jęz. czymu (chimu), idzie dalej w swojej twórczości i wyraża przez: albo jęz. j unka (yunka) lub moczyka (mocki- juka-sagoera „zabójstwo, które zostało popełnio-ca), plemion peruwiańskich, zamieszkujących wy- ne”, w przeciwstawieniu do juka-saąa.ma „zabój-brzeźe nadmorskie Andów zachodnich. W języku stwo, które będzie popełnione”. Wyrażenia sło-tym imionarzeczow. i zaimki dla wyrażenia przypad- wne tworzą się za pomocą przystawek zaimko-ków, przyjmują stałe przyrostki; np. Mian. i Hier, wych na początku osnów; np. os. 1 a-juka — ja meczerök „kobieta”, dopełń, me-czerk-öro, Celów, zabijam, 2 ere-jukä, 3 o-juka i t. d.; dla wyraże-mećerk-oro-pen, Narzędnik meczerk-en i t. p. nia przeczenia, forma twierdząca otrzymuje na 3 i Język inków albo keczua (quichua), któ- J początku przystawkę na-, n-, a na końcu przyj' rym mówdli mieszkańcy Peru, pierwotnie na po- j -i, podobnie jak u czykitów; np. n-a-juka-i—ja lud.-wschód od m. Limy około m. Cuzco, a na- nie zabijam, na-pe-juka-i — wy nie zabijacie, stępnie na rozleglej szych obszarach. Dziś języ- Konjugacya złożona, przedmiotowa (objektywna) kiem tym mówi przeważnie ludność Peru (z wy- w jęz. tupijskim i gwarańskim nie polega na jątkiem płaskowzgórzy), Boliwii w okolicy Co- wcielaniu, ale raczej jest natr.ry przy czepkowej; chebamba, w niektórych częściach Ekwadoru np. iśe-oro-juka lub se-oro-juka—ja cię zabijam; i rzpltej Argentyńskiej. Pokrewny językowi in- ore-oro-jukâ — my cię zabijamy i t. p. System ków jest jęz. ajmarski, panujący dotąd na liczenia w jęz. gwarańskim jest piątkowo-dwu-plaskowzgórzach Peru (niegdyś na północ jez. Ti- dziestny; liczba 5 wyraża się przez ase-po-petei" ticaca) i w Boliwii (z wyjątkiem okolicy Cocha- „jedna ręka”, liczba 10: -ase-po-mokoi „dwie ręce”, bamby). Języki te mają samogł. jasne, ale po- 20: mbo mbi abë, ase-po ase-pi abë „ręce i nogi”, między niemi i i e, o i u często bywają w wy- W jęz. tupijskim liczy się tylko do 4-ch, które mawianiu zamieniane (stąd: keczua i quichua). brzmi: erundi, albo: ojoirundik. Stanowisko odo-Pomiędzy spółgłoskami charakterystyczne są: kch, sobnione pomiędzy językami brazylijskiemi, zaj-czh, tch, pch i in. Wyrazy tworzą się z pier- muje: 35) Jęz. kiriri, żyjący w ustach mie-wiastków za pomocą różnych przyrostków. Pod szkańców wschodniej prowincyi Bahi, w pobliżu względem bogactwa i różnorodności wyrazów po- m. Cachoeiry. Pomiędzy samogłoskami posiada chodrrych, w ten sposób powstałych, język keczua on i 5 nosowych, spółgł. g dż dz d b z wr trzyma pierwszeństwo pomiędzy amerykańskiemi i odpowiednie ciche: к cz c t p s (niema f); oso* i może iść w porównanie np. z językiem turec- bliwym jest dźwięk dz, tak rzadki w językach

amer. W imionach niema zwykle różnicy między liczbą pojed. i mnogą; np. kradzo znaczy „krowa, wTół” oraz „krowy, woły”. Dla wyraźnego jednak oznaczenia mnogości, dodają się wy-„ог>,т.    kribä, kribime, wocboję

adzo ..krowy”. W imio-

V,’ m •

razy: bujo „wielość”, kribä, kribune, wocboję „wszystko”, np. bujo kradzo „krowy”. "W imionach, oznaczających pokrewieństwa, liczbę mn. wyraża przyrostek -te; np. tidzi-te „kobiety”, bi-raen-te „młodsi bracia”. Przy imionach istot i przedmiotów, należących do ludzi, znamieniem liczby mn. jest przyr. - a; np. winu-a chłopcy i t. p. Bardziej jeszcze zasługuje na uwagę ta osobliwość, iż jeden i ten sam przymiotnik w liczbie mnogiej z rozmaitemi łączy się przyrostkami, sto-sowmie do natury rzeczownika, którego ma być określeniem. I tak: pi „mały”, ku „biały”, dodane do rzeczowników: góry, ławki, miski, maią postaci: be pi, be-ku; przy wyrazach: domy, naczynia, strzały, zwierzęta, z wyjątkiem ptaków — bu-pi, bu-ku; przy ptakach, kamieniach i przedmiotach okrągłych: kro-pi, kro-ku, przy płynach: kru-pi, kru-ku, i t. p„ 36) Język botokudów (bńru¹¹) albo aj morów (gwajmorów), żyjący do-dziś w ustach napół dzikich mieszkańców wschodniej Brazylii, w prowincyi Minas Geraes, n-a wschód górnego biegu rz. św. Franciszku. Narzecze to jest zupełnie odosobnione wśród języków nowego świata. Gramatyczna jego budowa prosta i nierozwinięta zaliczać go każe do języków aglutynacyjnych. Pomiędzy imieniem i słowem niema tu żadnej różnicy dźwiękowej: i jedno, i drugie są zupełnie nieoznaczone. Podobnie też słowo nie ma znamion na oznaczenie czasu; przeszłość oznacza się, chociaż nie zawsze, za pomocą przysłówków, tylko przyszłość w razach koniecznych określa się bliżej wyrazem „jutro“. Sposób liczenia jest bardzo pierwotny: nazwy palców zastępują liczby, a liczący wyrażają liczbę palcami. W systemie samogłosek język ten posiada kilka gatunków każdej z samogłosek a, o, u, (e, e, ä, ö, ii i t. d ) i odpowiednie im samogł. nosowe. Pomiędzy różnorodnemi spółgłoskami są i językowo-podniebienne c, dż, ś, ż, ń. Pierwiastek, wyraz i pojedyńcze części mowy nie różnią się od siebie dźwiękowo; np. kuëm tak dobrze znaczy „umierać”, jak „śmierć” i „zabójca”; żuik-żuik „walczyć, spierać się”, ale także „spór, spierający się, swarliwy“ i t. p. Ulubionym sposobem tworzenia wyrazów jest powtarzanie zgłosek; powstają tym sposobem wyrażenia rzeczownikowe i słowne; np. imiona: mą-mą „chory, bardzo chory”, ton-ton „zły”, mek-mek „krótki, mały”, ną-ną „prędki”, ngot-ngot „ból” i t. p, słowa: ą^a") „mówić”, ą-ą albo ąą-ąą „głośno mówić, śpiewać”, nahą „skakać”, nahą-nahą ”skakać wysoko, wspinać się”, i t. p. U wielu etnologów botokudowie nazywani są Engrekmung, w dziełach angielskich Engerekmung, który to wyraz jest przekształceniem Krakmun, Krekmun, nazwy pewnej znaczniejszej hordy tego ludu. Nazwę zaś botokudów nadali im portugaiczycy (portug. botoque, batoque = ozop od beczki) od szczególnej ozdoby, w postaci niskich walców drewnianych, które so-

bie pewne osobniki tego ludu zakładają w przewierconą dolną wargę, lub do uszu przyprawiają. (Ob. tablicę „Ludów amerykańskich“ Nr. 20 i 21). 37) Język czykitów (chiquitos), t. j. mieszkańców wschodniej Boliwii i pogranicza Brazylii nad górnym biegiem Madeiry i Paragwaju. W systemie dźwięków posiada, oprócz samogł. jasnych, nosowe (5), spółgł. ciche: k, c, cz. t, p, bez odpowiednich głośnych. Imiona, za pomocą pewnych wrostków, tworzą wyrazy zdrobniałe; np. za pomocą-ma: z ee-ts „ręka”, powstaje ее nia-s „rączka”, z okiumi-s „małpa”, okiumi-ma-s „małpka”, przeciwnie pojęcie przedmiotu o znacznie powiększonych rozmiarach określa wrostek -n a u к o-np. poo-nauko-s „wielki dom”, ee-nauko-s właściwie „wielka ręka”, znaczy jednak „ręka prawa” i t. p. Wielką rolę grają w tym języku wyrazy złożone z dwu, trzech i więcej. Zaimki dzierżawcze różnych osób, położone przed rzeczownikiem, tworzą jego odmianę słowną; np. os. 1 i-poo „mój dom”, 2 a-poo „twój dom”, 3 i-poo-s-tti „jego dom”, i-poo-s „jej dom“ i t. p. Tych jednak przystawek dzierżawczych jest niezmierna obfitość. Przy oznaczeniu liczb używają czykito-wie wyrazu etama, znaczącego „jeden“ i dla liczb nieoznaczonych: ominana „mało, niewiele“, ausiri „wiele“, anaańa „wszyscy, wszystko“; innych liczb nie znają. 38) Język lulów, mieszkających nad niższym biegiem rz. Yermejo, zachodniego dopływu Paragwaju, stanowi język odrębny od sąsiedniej grupy gwajkuro-abipońskiej. Język lu-lejski posiada tylko samogł. jasne; pomiędzy spółgłoskami ciche: k, ts, t, p, odpowiednich im głośnych nie ma; zlepy spółgłoskowe: mp, np, ks, kst, mst, i in. Słowo, zarówno jak i imię, ma odmianę przez osoby, utworzoną za pomocą przyrostków zaimk. np. imię: os. 1 umue-s „mojamatka“, umue-tse „twoja m.“, umue-p „jego m.“ i t. d.; podobnie słowo: 1 amaitsi-s „ja kocbam“, 2 arna-itsi-tse „ty kochasz“, 3 amaitsi-p „on kocha“ i t. d. 39) Jęz. a bipoński, którym mówi lud w pół.-zach. Paragwaju i w części rzeczy pospolitej Argentyńskiej nad rz. Pilkomajo. Pokrewne mu języki są: gwajkurski ku wschodowi (pomiędzy Pilkomajo i Paragwajem), mbajski (pomiędzy niższym Pilkomajo a Yermejo) i mbokobijski (na zachód od rz. Pilkomajo). Język abip. posiada pomiędzy innemi spółgłoskami także: k, cz, t, p, oraz g, dź, d, b. W imionach liczba mnoga odróżnia się od pojedyńczej za pomocą różnych przyrostków: -ri, -i, -e, a; np. pana „korzeń“, J. m. pana-ri; neketeta-k „gęś“, neketete-ri; Jekat „metal“, lekaci (przy czem t przed i ulega zmianie na podniebienm]) c), i t. p. W każdym z tych trzech języków imię moźi a zamienić na słowo za pomocą cząstek dodatkowych; odmiana zaś przez osoby polega na dodawaniu przystawek zaimkowych, podobnie jak nych językach amerykańskich. 40) Jęz. molu-czów (molucbe), zwany także czilidengu, którym mówi niewielka liczba tubylców czylijskich, po obu stronach Kordylierów od graniey Peru aż do cieśniny Magielańskiej. Lud ten znany jest

wo-

A, A. K.

za-

w czasie

także pod nazwą araukanów, którą nadali mu Hiszpanie. Sami nazywają się m o Tucze, t. j. jownikami (od molun—prowadzić wojnę i cze — mężowie, lud). Dzielili się na 3 główne grupy: północną, p i к u n c z e (ludzi północnych, od pi-kun—północ), pehuencze (ludzi jodłowych, od pehuen—jodła, a powodu tamecznych lasów jodłowych) i huillicze (ludzi południowych, od huille—południe). Język moluczów posiada samo-głosk. jasne, oraz e krótkie przytłumione, zbliżone do ü. Z pierwiastków tworzy różne osnowy przy pomocy przyrostków; np. od tue—„ziemia” tworzy się tue-tu—„ziemny, ziemski”, od aje-n — „kocham”—aje-walu—„godny kochania” itp. Obok liczby pojed. odróżnia podwTójną i mnogą, za pomocą osobnych słówek na początku: epu (dwa) dla liczby podwójn., pu—dla mnogiej; np.: ruka „dom”, epu-ruka „dwa domy”, pu-ruka „domy”. W odmianie słowa również odróżniają się trzy liczby przy pomocy różnych przyrostków. 41) Jęz. tehuelhetów, czyli jęz. t s o n e к a, którym mówi ludność kraju, ciągnącego się od pampasów na południe, zwanego Patagonią. Patagończycy snmi nazywają się tehuel-het (het „lud”), kraj swój Tehuel-cliu (chu—„ziemia, kraj”), język zaś—t so nęka. Język ten posiada samogł. długie i krótkie. W wyrazach grupują się obok siebie spółgłoski różnorodne, jak: tśr, tsr, tr, rts, rtr, ldl, lgl, ńkr i t. p. Wyrazy tworzą się z pierwiastków za pomocą przyrostków. Zaimki osobowe i dzierżawcze posiadają 3 liczby; formy tych zaimków, dodawane na początku imion lub osnów słownych, tworzą odmianę słowną; np. os. 1. yi-pali-sko „jestem głodny”, 2. m-pali-śko i t. d.;

1. podw. 1. uk-pali-śko „oba jesteśmy głodni”,

1. m. 1. uś-pali-śko „myśmy głodni” i t. p. 42). Jęz. j a g a ń s к i, czyli jęz. mieszkańców Ziemi Ognistej, pod względem głosowym rozwinięty harmonijnie; jest on wielosylabowy, aglutynacyjny czyli zlepkowy, ale nie wcielający, jak większość języków amer. Słowo i imię posiadają osobne, właściwe sobie i bogate formy, któremi się wzajem jedno od drugiego odróżniają. Imię nie posiada kategoryi rodzaju, lecz ma trzy liczby, oznaczane odmiennemi przyrostkami. Podobnie za pomocą przyrostków wyrażają się rozmaite stosunki i względy przypadkowe. Pomiędzy właściwościami słowa godzien uwagi sposób wyrażania czterech liczb, podobnie jak to ma miejsce wr wielu językach melanezyjskicb; np. 1. poj. kö-kütänu-dë - „on powiedział”, 1. podw. kö-kütäna-pikin-de— „oni dwaj p.”, 1. potrój, kö-kütäna-misju-de—„oni trzej p.“, 1. mn. kö-kütäni-sin-de—„oni powiedzieli.“ Słowo, oprócz sposobów wyrażania czynności twierdząco i przecząco, posiada także osobny sposób vrypowiadania niemożliwości, a nawet wyrażenia słowne uwydatniają przyrostkami i tę okoliczność, czy mówiący widział fakt wypowiedziany, czy też o nim słyszał. Mieszkańcy Ziemi Ognistej liczą tylko do 3-cli, a liczby te są: 1 ökoali, 2 köm-bei, 3 mötan. — Dzieła: Fr. Müller: „Grundriss der Sprachwissenschaft“, t. П, Wien, 1882, t.

IY, 1 Abth. Wien, 1888; Fr. Müller: „Allgemeine Ethnographie“, Wien, 1879.

Ames I, Aames, Ahmes, Amozys, fara on egipski, następca Kamesa z XVII dynastyi, uznany przez wdzięcznych poddanych za głowę nowej, XVIII dynastyi, zakończył pomyślnie 150-letnią walkę z królami - pasterzami (Hy-ksami), t. j. koczownikami semickimi. Zgromadziwszy ogromną liczbę (480,000) wojowników, pewne ze wszystkich kast ludności, i mając 10.000 wozów, zaprzężonych w konie (dawniej egip-cyanom nieznane), obiegł w 5-m roku swego panowania główne obozowisko najezdników Awa-rys (Hau-ar) i zmusił ich króla do ustąpienia z Egiptu do Azyi. Potem zburzył fortyfikacye semickie do szczętu. W roku następnym poszedł do Syryi i pobił resztki wojska pasterskiego pod Szaruen. Zhołdował sobie władców sąsiedniej Etyopii (Nubii), a pozyskał ich życzliwość, biorąc z pomiędzy nich żonę, czarną No-fretari. W Tebach odbudował świątynię Kar-naku na cześć Ammona, założył fundamenta kilku gmachów. W 22-m roku panowania otworzył z wielką pompą kamieniołomy w Tura i Mas-sara, żeby mieć materyał do odbudowania świątyni Ptah w Memfisie. Działalność jego przypada na wick XVII przed Chr.; Lepsius mieści ją między latami 1684 i 1659. Inni egiptologo-wie nie uznają tak ścisłych określeń chronologicznych za możliwe. Bibliografię ob. w histo-ryi Egiptu.    t. к.

Ames II, Aames, Aahmas, Amazys, faraon z XXVI dynastyi, panował 569—526 roku przed nar. Chr. Nie pochodził on z rodu królewskiego, był dworzaninem, a potem wodzem wyprawy, przedsięwziętej do Cyrenaiki przez faraona Apryesa (Uahprahet lub, wedle-mnego odczytania Uabra). Okrzyknęło go królem zbuntowane wojsko; wtedy odniósł zwycięstwo nad 30 tysięczną armią najemniczą, zdobył Sais i pojmał Apryesa w niewolę. Poślubił później kobietę królewskiego rodu, Anchnas - Rano-werhet, wnuczkę Psamtika I. Umiał utrzymać zwierzchnictwo nad Fenicyą i podbił wyspę Cypr. Gdy w Azyi ukazał się groźny zdobywca, Cyrus, A. skwapliwie wszedł do zaproponowanej przeciwko niemu ligi z Nabunidą babilońskim i Kre-zusem lidyjskim w roku 555, ale nie wysłał wojska swojego do Azyi Mniejszej i naraził się tylko na zemstę króla perskiego. Egipcyanie wysławiali panowanie A-а, jako najszczęśliwszą epokę ich dziejów; wspomnienia nabrały uroku w dniach niedoli pod panowaniem persów. Pozostawił wprawdzie A. wspaniałe gmachy—„bardzo wielką i godną widzenia” świątynię Izydy w Memfisie, propyleje przy świątyni Neit w Sais z olbrzymiemi kolumnami i długą aleją sfinksów; naprawił i rozszerzył sieć kanałów; wspierał rolnictwo i handel; przyjmował chętnie przybyszów cudzoziemców; grekom pozwolił zamieszkać w Memfisie i rządzić się przez własnych obieralnych urzędników wmieście Naukratis; ale ściągnął na

s. к

Ames (Amesius) William (*1578—*{T633). teolog angielski, prześladowany za purytanizm w kraju, osiadł w Hoiandyi i tu żywy brał udział w sporach religijnych z anglikanami, katolikami, a zwłaszcza arminianami. W pismach teologicz-

nych, a zwłaszcza w „Medulla théologie” (Am-ster. 1627) i de „De conscientia ejusque jure vel casibus” (tam. 1630), główny kładzie nacisk na moralność praktyczną, różniąc się tern od innych współwyznawców ówczesnych; pojmuje zaś ją bardzo surowo, jak się to okazuje z jego „Puritanismus anglicanus”. Łacińskie pisma A. wyszły zebrane w 5-u tomach w Amsterdamie, 1658 r.

Ames Józef (*1689 — *j-1759), archeolog gielski, sekretarz londyńskiego towarzystwa archeologicznego, zajmował się głównie dziejami drukarstwa w Anglii i w tym zakresie napisał poważne dzieło: „Typographical antiquities (17^9)’, drukowane kilkakrotnie i później z dopełnieniami.

Egipt fatalną wyprawę króla Kambyzesa, uraziwszy go rozmyślnie, czy przypadkowo. Zanim jednak persowie doszli do Peluzyum, A. umarł.— Maspero „Histoire ancienne des peuples de l’Orient’' Paris 1875.    TK-

Ames, Ah mes, matematyk egipski, który żył między r. 2000—1700 przed Chr. i był pisarzem króla Apepa, zwanego u greków Apophis, a mającego przydomek Ra-a-us. A. jest autorem najdawniejszego dzieła matematycznego, które czasów naszych doszło. Rękopis ten, zwany „papirusem Rhind” od nazwiska pierwotnego jego właściciela, znajduje się obecnie w muzeum brytań-skiem. Książka zaczyna się tytułem: „Przepis do osiągnięcia znajomości wszelkich rzeczy ciemnych, wszelkich tajemnic, które są w przedmiotach. Ta książka została napisaną w roku 33, w miesiącu Messori, dnia ... pod królem Egiptu górnego i dolnego, Ra-a-us, który życie daje, podług wzoru starych dzieł, napisanych w czasie króla Ra-en mat’a, przez pisarza Amesa napisane to dzieło”. Król nazwany Ra-en-mat mato być Amen-em-ha III. Dzieło przedstawia charakter podręcznika. "W części arytmetycznej wykonywa au tor działania z liczbami całkowitemi i ułamkami; posługuje się wszakże jedynie ułamkami, mające-mi za licznik jedność, i do nich sprowadza ułamki inne; tak np. liczbę ln/₁₂ rozkłada na sumę 1+ V2+V4+V6 i sumą tą posługuje się w działaniach. Do ułatwienia rozkładów takich służy tablica, na wstępie umieszczona; ułamki oznaczają się przez kropkę umieszczoną nad liczbą, tak np. 7 z kropką znaczy i/₁. Po tym dziale arytmetycznym następują zadania „hau”; wyraz ten oznacza ilość niewiadomą, a zbiór ten zadań stanowi właściwie rozwiązywanie równań stopnia pierwszego. Autor zna także postępy arytmetyczne i geometryczne. Z zadań, wiążących się z geometry ą. wypada, że pole prostokąta oblicza należycie, jako iloczyn podstawy przez wysokość; co do trójkątów, rozważa tylko trójkąty równoramienne, a pole ich oblicza jako iloczyn połowy podstawy przez bok, co zresztą przy trójkątach wydłużonych błędu znacznego nie przedstawia. "Według tego i pole trapeza czyni równem iloczynowi z połowy sumy podstaw przez bok. Powierzchnię koła oblicza według wzoru (¹⁶/₉ r.)², skąd stosunek okręgu do średnicy wypada 3.1604. Rezultat ten uważać należy za bardzo uderzający, gdy w daleko późniejszej księdze królów biblii hebrajskiej, przy opisie urządzenia świątyni, okrąg koła jest podany jako trzy razy tylko od średnicy dłuższy. — Por. Eisentohr: „Ein mathematisches Handbuch der alten Aegypter” (1877). Cantor: „Vorlesungen über Geschichte der Mathematik” (t. I, 1880). E. Meyerson: „O matematyce starożytnych egipcyan” („Ateneum” z roku 1883. t. IV).

an-

Amesius William—ob. Ames W.

Ames (czyt. Ems), wieś w stanie Półn. Am. Jowa, słynie ze szkoły rolniczej, oddającej wielkie usługi miejscowym osadnikom.    A- Sz

5 Ametropia (grec, a priv., metron =1 miara, op8r=widzenie), chorobowy stan wzroku, w którym ognisko narządu dioptrycznego oka o tyle zbacza od warstwy laseczkowej siatkówki, że przedmioty odległe widziane są tylko w obrazach rozproszonych (niewyraźnie). Odmiany Am. sta-stanowią Myopia i Prrsbyop/a (oh).

Ametyst (miner.) odmiana fioletowa kwarcu szklistego krystalicznego, występująca zwykle w prętowych osobnikach, zakończonych sześciokątnemi piramidami, przedstawiających nadto część odpowiedniego słupa swobodnego i związanych w ‘grupy czyli szczotki. Często też ametyst natrafia się zbity, lub w postaci głazów otoczonych. Cięż. wł. 2.65—2.78. Barwy pięknej fioletowej, rozmaitego natężenia, rzadko wszakże jednostajnej w całej masie kamienia, ale miejscami ciemniejszej lub jaśniejszej, a nawet pręgowanej. Własności fizyczne te same, co i w krysztale górnym. Barwę ametystu przypisują tlenuikowi manganu, zanieczyszczającemu go wraz z glinką i tlennikiein zelaza. Kamień wypalony zmienia barwę na żółtą, następnie na zieloną i ostatecznie odbarwia się całkowicie, mianowicie brazylijski przy 25(J°. Z tej własności korzystają szlifierze, a wiele szlifowanych topazów i akwyamarynów są tylko ametystami odbarwionemu W przyrodzie występuje ametyst w pokładach dawnego pochodzenia, bądź w żyłach kruszcowych, bądź w samoistnych lub chalcedo-nowych, często zaś tworzy szczotki (druzy) w kulach agatowych, tkwiących w skałach migdałowco-wych. Głównemi jego miejscowościami są: Ober-stein w dawnem księstwie Biikenfeld w Prusach nadreńskich, gdzie występuje w wewnętrznych próżniach migdałowca w pięknych kryształach świetnej barwy, obok spatu wapiennego, szabazytu i harmotomu, a także i luźnie w ziemi. W Saksonii, w Schlotwitz i Kunnersdorf, wśród żył w gnejsie, również w pięknych kryształach, z jaspisem i kwarcem. W dolinie ZiUerthale w Rothenkopl w przepysznych ciemno-fioletowych grupach kryształów, na 6 cali długich 1 2 cale szerokich. W Węgrzech w Szemnicy wśród pokładów kruszcowych w porfirze dyorytowym, w wyborowych kryszta

iacJi ciemno-fioletowych. Podobnież piękne krysz- naceae), o kwiatach nieforemnych, przez niekt& na 3cale długie i cal grube, niekiedy druci- rych zaliczany do wargowych. Kielich zrosło-kann złota przerosłe, dobywają się z kopalni Bar- listkowy, dzwonkowaty, o pięciu działkach pra* bura w Porkura, w Siedmiogrodzie. Przychodzą wie równych, w przedkwitnieniu stykających się też one z Cejlonu, z okolic Candianu i Saffragamu, brzegami. Korona zrosłopłatkowa, nieforemna znajdowane tam często bądź w gnejsie, bądź jej rurka od kielicha dłuższa, brzeg skośny, dwu-w z wirze, pozostałym z jego rozłożenia; z zatoki wargowy, o pięciu działkach nierównych, naprze-św. Maryi w angielskiej Ameryce północnej, mianległych z działkami kielicha; działka prze-gdzie występują w dyorycie; z Brazylii, znajdo- dnia liełmista i najsilniej rozwinięta. Pręcikwo wane tam często w korytach rzek jako głazy cztery naprzemianległych z przedniemi i boczne* otoczone, wysokiej barwy; wreszcie blado-fioleto- mi działkami korony, osadzonych na jej rurce;

we

J. A.

K. J.

z zatoki Botany -bai w Nowej Holandyi. dwa przednie płodne, o nitkach wystających, Obróbka ametystu jest taka sama, jak innych w przekwitnieniu zawiniętych z tyłu ku przodowi; kwarców; szlifują go szmirglem na miedzianym pylniki dwukomórkowe, otwierające się szparą polub ołowianym krążku, a polerują tryplą na cy- dłużną; dwa drugie pręciki płonne, zredukowane nowym. Dla wzmożenia barwy i blasku, nadaje do krótkiej nitki. Zalążnia kulista, jednokomór-mu się największą możliwie ilość ścianek i dla kowa o dwóch łożyskach ściennych, bocznych, tego bardzo często szlifują go na rozetę, a na- dwubłonkowych i dwuzalążkowych; dwie rzekome wet na brylant lub tafelsztein. Przy oprawie bla- przegrody wychodzą ze środka ścian, przedniej dych ametystów podkładają pod nie niebieską i tylnej, pomiędzy łożyskami; szyjka prawie wy-lub czerwoną blaszkę. Ponieważ ametyst piękny stająca, w przedkwitnieniu zakrzywiona z tyłu ku przyjmuje polor, a barwa jego wybornie harmo- przodowi, zakończona dwiema nitkami znamienio-nizuje ze złotem, więc bardzo wziętym jest w ju- wemi, nierównemi: przednią większą i tylną mniej-bilerstwie na pierścionki, szpilki, naszyjniki, kol- ! szą. Zalążek nasienny przytwierdzony do wierzchok czyki, bransolety i t. p. Rzeźbią go też wypukło ka blaszki łożyskowej, odwiniętej, wznoszący się, lub wklęsło, co już miało miejsce w starożytności, wpół-wsteczny, z osadką górną, a otworkiem dol-a skarabeje i abraksy z niego wielce były ce- nym. Owocem jest pestkowiec, otoczony kieli-nione. Jeden z największych rzeźbionych amety- chem trwałym; śródowocnia, z początku mięsista, stów, przedstawiający popiersie Trajana, stanowił zmienia się w błonę suchą, otaczającą cztery pe-klejnot ‘skarbca pruskiego i był zabrany przez steczki niekompletne i jednoziarnowe. Ziarno bez-francuzów. Inny blady, własność książąt Avello bielmowe zawiera zarodek prosty o liścieniach w Neapolu, wyobraża prześliczną głowę Minerwy, eliptycznych i korzonku dolnym. Modrastki zna-a inny jeszcze ze słynniejszych, znajdujący się ny tylko jeden gatunek, A. coerulea L., jest wła-w cesarskim Ermitażu w Petersburgu, przedsta- ściwy Syberyi i Mongolii; jest rośliną roczną, o ło* wia uwieńczoną wawrzynem głowę młodzieńca, dydze czworokańciastej, liściach przeciwległych, niezmiernie delikatnie wykończoną; kogo zaś ma pojedyńczych i wcinanych. Kwiatostan wierzchoł-ona wyobrażać, nad tern długie prowadzono roz- kowy złożony z wierzchnotek dwustronnych, prawy. Ametysty dawniej ceniono bardzo wysoko, Amezyt, minerał, nazwany tak przez She-prawie na równi z szabrem; odkąd wszakże Bra- parda, a pochodzący z Chester w Massachusets, zylia obficie ich dostarczyła w bieżącem stuleciu, barwy zielonej, podobny do talku lub chlorytu, ceny ich spadły, tern bardziej, że i ze szkła pod- niezbadany jeszcze należycie, jest prawdopodo-rabiać je zaczęto- Ciemna i jednostajna barwa bnie tylko odmianą klinochloru. przy aksamitnym połysku, wielkość i czystość, Amfiarajos, bohater starogrecki, znany z obła-stanowią ocenie tego kamienia. Nieczyste ametysty, wy na dzika kalidońskiego i z igrzysk pogrzebo-choćby i wielkie, żadnej prawie nie mają wartości, wych Peliasa, pochodził z proi’oczego rodu Me-Pięknie oszlifowany kamień ceni się dziś mniej lampa. Jako szwagier argolidzkiego króla Adra-więcej od 4—-6 rubli karat, pośledniejszy od 1—2 stesa, który przyrzekł pomoc zięciowi swemu, Po-rubli, kiedy dawniej za piękny ametyst, na 13 li- linikowi, przeciwko Tebom, Amfiarajos wezwany nii długi i 11 cali szeroki, zapłacono 2500 fr. był do współdziałania, mocno jednak opierał się te-Największa może ze znanych grup ametystowych mu, uważał bowiem tę wyprawę za niesprawiedliwą była przywieziona do Londynu w 1819 r. Miała i woli bogów przeciwną, wróżąc że i on, i wszyscy ona 2 stopy długości, 14 cali szerokości, ważyła główni przywódcy zginą, jeśli łącząc się z zapal-150 funtów i składała się z kryształów naj- czywym Polinikiem, wzywającym przeciw Eteo-piękniejszej fioletowej barwy. Obecnie ametysty klesowi do bratobójczej wojny. Ale ponieważ A. po większej części przychodzą z Brazylii już do zwycięstwa był nieodzownym, a nieugięty je-oszlifowane, a hurtowo sprzedają się po 1—3 ty- go opór przełamać zdolną była tylko żona jego, sięcy fr. za kilogram. Podrabiają je też bardzo Erifila (ob.), przeto Polinik zjednał ją ku temu, zręcznie, używając do tego szkła, zabarwionego ofiarowując przyniesiony z Teb bogaty naszyjnik tlennikiem kobaltu i purpurą Kassyusza, ale ta- i wspaniałą szatę, przedmioty niegdyś przez bo-kie szkło ma ciężar właściwy większy, niż ame- gów podarowane Harmonii, przy jej małżeństwie tyst prawdziwy.    K J- z Kadmosem. Chciwa małżonka, znęcona tym

Amethystea (L. Gen. n. 45). Modrastka, ro- darem nieporównanym, znalazła miejsce, gdzie dzaj należący do rodziny witułkowatych ( Verbe- ukrywał się A,. i nakłoniła go do fatalnej wy-

prawy („Odysseja” XI, 327: Apollodor III 6, 2). Wbrew woli i przeczuciom, wyruszając na czele swego oddziału, zaklął on synów swych,

gałązek lub piórek, nie posiadają nóg i w tyiń stanie nazywają się kijankami (larva). Następnie kijanki ulegają znacznym zmianom, a mianowicie; skrzele zewnętrzne powolnie znikają, a natomiast powstają płuca; dalej wyrasta naprzód jedna para nóg (tylna lub przednia), a później: druga para, i jeżeli zwierzę dorosłe nie ma ogona, organ ten u kijanki stopniowo znika. U ogoniastych zachowuje się ogon przez całe życie, a u niektórych skrzele zewnętrzne pozostają na długi

Alkmeona (ob.) i Amfilocha, ażeby, gdy zginie, pomścili śmierć jego, zabijając matkę o duszy przedajnej, i drugą wyprawę przeciw Tebom przedsięwzięli. Przeczucia go nie omyliły. Wyprawa wzięła zgubny dla sprzymierzonych obrót; A., pomimo cudów waleczności, nie mógł powstrzymać ogólnego pogromu i cofnął się z niedobitkami, zbliska ścigany przez zwycięskiego Perikly-menosa, jednego z wodzów tebańskich. Już ten miał przeszyć go dzidą, gdy ocaliła go opieka Zeusa, który cudownie otworzył pod nim ziemię i ta pochłonęła go żywcem, razem z wozem bojowym i końmi (Apollodor III; 6, 8. Pindar:

„Olimp” VI, 16). Miejsce, w którem zdarzył się ów pamiętny wypadek, oznaczone było z całą ścisłością pomnikiem grobowym, a tebanie pokazywali je jeszcze za czasów Pauzaniasza; świętości zaś jego dowodziło to, że żadne stwoizenie nie chciało dotknąć trawy, rosnącej w obrębie określonym. A., któremu Zeus nadał nieśmiertelność: czczonym był w Argos, Tebach i Oropie, a przez kilka -wieków udzielał odpowiedzi na pytania, jakie pobożni pielgrzymi zadawali jego wyroczni (Pauz. II; 23, 2). Świątynia Amfiarajosa, jego wyrocznia, cenione były, zdaje się, narówni z in-nemi, prócz Delf (Herodot I, 52. Pauz. I,

Fig. 319- -3*27. FKZliOBKAŻHTUA AMFIBIO W 1) Jajko żaby. 2) Jajko zapłodnione. 3) lvijanka żaby w pierwszo® sta-dyum. A) i 5). Rozwój skr/.eli zewnętrznych. 6/ i 7).    Wyrastanie nóg

tylnych i przednich. 8i Rozwój płuc i zanikanie ogona 9) Żaba po zu-pełnem przeobrażeniu.

34; Cicero „De Divinatione”, I, 40). Krezus posłał wspaniały dar Amfiarajosowi, co niezbicie dowodzi, jak po całej Grecyi opowiadano sobie te legendy i jaką przywiązywano do nich wiarę, niby do faktów historycznie stwierdzonych. K- K-

Amfibia (Amphibia), Ziemnowodne, czas, lub do końca życia. Do Amphibia czy-skrzeki, płazy. Jest to gromada typu krę- li ziemnowodnych zaliczają: a) rzęd bezogono gowców (Vertebraid), do której zaliczają zwie- wycli czyli żabowatych (Batrachia), np. żaba, żab-rzęta, mieszkające za młodu w wodzie, w dojrzą- ka drzewna, ropucha, grzbietoród itp., b) rzęd łym zaś stanie żyjące w części w wodzie, w czę- ogoniastych (Caudata), np. salamandra, tryton, ści zaś na lądzie, lecz w miejscowościach wilgot- proteusz, amblystoma, amptimus itd., c) rzęd nych. Ciało tych zwierząt pokrywa skóra zwykle wężowatych (Ophiomorpha S. Apoda) np. Cecylia naga (bez łusk), miękka, z licznemi gruczołami (Coecilia), Siphonops. Ziemnowodne mieszkają wydzielającemi ciecz, niekiedy ostrą a nawet tru- na całej kuli ziemskiej.    A 8

jącą. U niektórych gruczoły skórne gromadzą Amfibol (miner ). Nazwa ta właściwie jest zbio-się po bokach głowy, za uchem i tworzą wyraźne rową nazwą całej, bardzo charakterystycznej, gru-zgrubienia (gruczoły przyuszne czyli parotidy). py krzemianów jednoskośno-osiowych, o krótkich U jednych ciało jest wydłużone, ogoniaste, z dwie- i grubych, albo długich i cienkich słupach jedno-ma parami nóg (Salamandra), u innych ciało skośno-osiowych, a nawet igiełkowatych i , włosi-wydłużone, wałeczkowate, bez nóg (Cecylia), u in- stych, utworzonych przeważnie z płaszczyzn słu-nych wreszcie ciało jest krótkie, równieżł opa- pa i pary płaszczyzn klinodiagolnych, a za koń-trzone czterema nogami, lecz bez ogona (Żaba), czonych bądź płaszczyzną wierzchołkową lub od-Krew mają zimną; serce o 2-u przedsionkach powiednią piramidą, bądź klinodową. Kryształy i jednej komorze, z której wychodzi pień głó* są albo wrosłemi, albo narosłemi; w ostatnim wnej tętnicy (Aorta), dzielący się na parzyste przypadku zwykle w grupach. Często też bardzo łuki. Wszystkie za młodu oddychają skrzelami, ainfibole występują w masach zbitych, skupieniach w dorosłym zaś stanie płucami, a niekiedy płu- prętowych, włóknistych, aż do drobnoziarnistych; cami i skrzelami. Głowa łączy się u tych zwie- wreszcie jako główne składniki wielu skał. Cięż. rząt z pierwszym kręgiem za pomocą 2-u guzów wł. 2.9—3.3; Tw. 5 — 6. Niekiedy bezbarwne lub potylicowych. Wszystkie Amphibia ulegają przeo- białe, ale zwykle zabarwione na rozmaite odcie-brażeniom; po opuszczeniu jajka (skrzek) po- nia szare, brunatne i żółte, przeważnie zielonej dobne są do małych rybek, posiadają stosunko- lub czarnej barwy. Blask mają szklisty, niekiedy wo długi ogon, oddychają skrzelami zewnętrzne- perłowy lub jedwabisty i wszelkie stopnie prze-rni, wyrastaj ącemi po bokach głowy w kształcie świecania, Nowsze rozbiory dowodzą, że skład

125

kn«rkl*sa<t г» powszechna Uustr

K. J.

L. S. K.

gii.

chemiczny amfibolów zupełnie odpowiada składowi piroksenów. Podobnie jak pirokseny, dadzą się amfibole podzielić na bezglinkowe i glinkowe. Skład amfibolów bezglinkowycb, jak: tremolitów i jasnych akfcynotów, daje się wyrazić ogólnym wzorem: R8i0₃, w którym R. oznacza przeważnie magnez, w drugim rzędzie wapień, a bardzo mało żelaza (jako tlenek). Tschermak zaznacza, źe najdokładniejsze rozbiory wykazują ścisły stosunek magnezu, lub magnezu łącznie z żelazem do wapnia, jak 3:1, wskutek czego wzór dla amfibolów bezglinkowycb przyjąć potrzeba: Mg₃CaSi4 0₁₂ albo (Mg, Fe)₃ CaSi₄0₁₂. Amfibole te nie zawierają wcale tlenniku żelaza, a krzemionki mają od 56—59°/₀- Z drugiej strony bardzo również obfitemi w przyrodzie są amfibole glinkowe, zwykle ciemno-zielone, brunatne lub czarne, nieprzezroczyste. Rammelsberg stwierdził, że wszystkie one, oprócz glinki, zawierają jeszcze współcześnie tlennik i tlenek żelaza, a także nieco sody i potażu. Ilość w nich krzemionki waha się zwykle między 39—49⁰/₀> glinki między 8—15%? dość sody przechodzi czasem 3%. Ogólny wzór dla nich przyjmuje on: mRSi0₃-t-n (R₂) Si0₃, w którym R₂=Na₂, K₂. W wielu amfibolach, nawet bezglinkowych, znaleziono nieco fluoru (aż do 2.8%b który prawdopodobnie zastępuje odpowiednią ilość tlenu. Niektóre wreszcie zawierają ślady tytanu. W świeżym stanie wydzielają przy wypalaniu pewną ilość wody. Pod dmuchawką topią się zwykle z wzdymaniem i wrzeniem, na szarą, zielonawą lub czarną perłę, tem łatwiej, im więcej zawierają żelaza. Odmiany bogate w żelazo rozkładają się też w części kwasem solnym, który na inne odmiany prawie nie działa. Głównemi gatunkami amfibolu są: tremolit albo grammatyt, aktynot albo kamień promienisty, horn blenda pospolita i bazaltowa, uralit, azbest, amiant i bys-solit, wreszcie trawersellit.

Amfibolia (grec, amfibolia = dwuznaczność), amfilogia (grec, amfilogia—sprzeczka, spór o słowa lub amfibologia amphibologia, wyraz utworzony na gruncie języka łacińskiego) oznacza wątpliwość, niejasność, dwuznaczność myśli, w skutek braku ścisłości w budowie zdania lub okresu, użycia dwuznacznych, albo też różnych, lecz jednobrzmiących wyrazów. W tym ostatnim wypadku nazywa się kalamburem, upowszechnionym szczególniej w języku francuskim. W łacinie nadaje się częstokroć do utworzenia amfibolii zwrot, zwany accusations cum inßnüivo (ze słowem czynnem). W naszym języku bywa powodem amfibolii błędne użycie imiesłowów, zaimków względnych i osobistych. Gdy amfibolia powstaje w skutek zaniedbania, wbrew woli i mimo wiedzy pisarza lub mówcy, wtedy jest wadą wysłowienia, której unikać należy. Przykłady amfibolii rozmyślnej mamy w wyroczniach starożytnych, np. w znanych powszechnie wróżbach, danych Krezusowi przed wojną z Cy-rusem lub Pyrrhusowi przed wojną z Rzymianami. Umyślnie bywa używana amfibolia w kome-dyach, utworach humorystycznych, epigramatach, fraszkach i t. p. Zdarza się jednak i w poważnych utworach i sytuacyach, np. w „Hamlecie” lub w „lfigenii“ Racine’a, gdzie w rozmowie Aga-memnona z córką, co innego ma na myśli prze mawiający do niej ojciec, co innego zaś rozumie słuchająca słów jego Ifigenia. W filozofii amfibolia oznacza zamianę lub pomieszanie pojęć. Kant mówi naprzykład o amfibolii pojęć refleksyjnych, czyli o pomieszaniu metafizycznem i lo-gicznem stosunku jednostajności z rozmaitością, podobieństwa z kontrastem i t. d.

Amfibolit (geol). Jest to skała, stanowiąca bądź ziarniste lub łupkowate skupienie ciemno-zielonej lub czarnej hornblendy, bądź jasno-zielonego ak-tynotu, w którym pojedyńcze osobniki mineralne są ziarnami, prętami lub włóknami, ułożonemi albo równolegle, albo przerastającemi się wzajemnie w rozmaitym kierunku. Cząsteczki hornblendy bywają często tak drobne i tak ściśle zrosła z sobą, źe nieraz rozróżnić ich niepodobna; wszelako w szczelinach amfibolitu i próżniach jego wewnętrznych nierzadko natrafia się na pięlore wykształcone kryształy hornblendy. Cięż. właśc. 2.9—3 przeszło; tw. 5.0—5.5. Bardzo często amfibolit nie składa się z czystej jedynie hornblendy, ale zawiera jeszcze domieszki innych minerałów: spatu polnego, kwarcu lub miki, a także wrosłe w nim przygodnie: granat czerwony, epi-dot, fluspat, piryt żelazny i magnetyt. Od domieszki oligoklazu amfibolit stopniowo przechodzi w dyoryt. Skała ta zawsze jest masową, bez śladów uławicenia. Większa część ofitów pirenej-skich jest ziarnistym amfibolitem. Amfibolity występują mianowicie wśród gnejsów, łupków mikowych, chlorytowych i gliniastych, w postaci pokładów podrzędnych lub kłębów, a często przeplatają się z niemi. Tak wśród gnejsów obszernie są rozwinięte w północnej części gór Lasu Czeskiego (Böhmerwald), od Neumarku do Planu; podobnież w Czechach w okręgu Königgrackim, w górach Jodłowych (Fichtelgebirge) pod Hofem, Miinchbergiem i Berneckiem. Wśród łupku mikowego, w wielu miejscowościach Szląska (między Rudolstadtem i Janowicami, w Schreibendorf, Landeck i t. p.); w Konsbergu w Norwe-

K. J.

Amfibolitowy łupek (geol.), inaczej łupek hornblendowy, jest skałą grubołupkową, złożoną z krótkich pręcików i włókien hornblendy, które, jakkolwiek nie idą ściśle w kierunku równoległym, ale raczej bezładnie prawie splatają się z sobą, wszelako łupkową przedstawiają budowę. Lupek ten zwykle bywa bardzo wyraźnie uławi-cony. Przypadkowe w nim składniki są te same, co w amfibolicie. Przez domieszkę oligoklazu przechodzi w łupek dyorytowy, a przez współczesną domieszkę spatu polnego, miki i kwarcu, w gnejs syenitowy. W szkockiem hrabstwie Ross z gnejsu wypiętrza się na 3,000 stóp wysoka gó ra Ben-Lair, cała z łupku amfibolitowego złożona. Potężne jego pokłady występują również wśród gnejsu w dolinie Nassfeld, w turniach mal-nickich niedaleko Wildbad-Gasteinu, w Trondhjem

w Norwegii, pod Grafton i w górach Hoosao kach tej wielkiej instytucyi możemy mówić tylko w Massachussets, oraz pod Stafford w Conne- ze stanowiska mitycznego, historycznie bowiem

к. J.

cticut.

Amfibrach (^ — '-'), stopa złożona z trzech zgłosek, to jest z dwóch krótkich z długą po

środku, np.: „przy-tom-ny.” Rytm amfibrachiczny,

znamy już ją z epoki względnej dojrzałości. Ara-fiktyonią nazywało się zgromadzenie, na którem pewne ludności lub miasta, zjednoczone kultem lub innemi sprawami wspólnemi, wysyłały delegatów, amfiktyonów, dla narady lub zarządu świą-służący za podstawę wierszom, czyni je wątłemi, tynią boga związkowego. Nie trzeba rozumieć, dlatego też używany jest przez poetów staroży- ażeby cała Hellas stanowiła jedną taką związko-tnycli tylko do treści lekkich i komicznych.    wość—owszem, cały obszar mieścił kilka lub kil-

Amfidamas, imię wielu bohaterów mitycznych, kanaście amfiktyonij, które wreszcie, dla jedności Główny z nich, syn Buzyrysa, króla Egiptu, kto- celu, mogły z sobą sympatyzować, boć bogi wszę-ry na ofiarę bogom zabijał wszystkich cudzo- dzie były wspólne, uszanowanie świątyń było po-ziemców. Ojca i syna uprzątnął Herakles, prze- wszechne. Pierwsze takie zgromadzenie tonie ciw któremu oni czynili zasadzkę.    w legendzie, według której syn Deukaliona, A mfi-

Amfidromia (greek., amfi—wkoło i dramein ktyon(ob.),założyćjemiałwTerrnopilach,aleodzia-r=obiegać), obrządek w Atenach, odpowiadający łalności tej A-nii niema nic pozytywnego. Następ-żydowskiemu obrzezaniu, chrześciańskim chrzci- nie, w czasach piśmiennych, pojawiają się różne nom, z tą różnicą, że te mają charakter religij- inne; lecz jak ustawy ich, tak i dzieje, oprócz ny, A-ia zaś tylko obyczajowy. Piątego dnia po delfickiej i deloskiej, znane są bardzo niedokła-urodzeniu dziecka, w którym matki uroczyście się dnie, do tego stopnia, iż zachodzi nawet wątpli* oczyszczały, nowonarodzone dziecię obnoszono oko- wość, azali pewnym związkom miast i ludności, ło ogniska, co znaczyło urzędowe niejako wpro- uważanym za A., nazwa ta słusznie ze swych wadzenie go w poczet członków rodziny, i nada- specyalnych rysów należy. Do takich, mniej zna-wano mu imię; krewni przytem składali na rzecz nych, liczą się A.: Onkestos, Kalaurya, Argos, jego podarunki. (Hesychios i Harpokration pod Amaryntos, Samikon, oraz związki religijne: do-wyrazem A.). W takiem to znaczeniu mówi Pi- rów z Azyi mn. ze świątynią Apollina w Trio-tya w „Eumenidach” Eschylosa (wiersz 7 i 8), pion, jonów ze św. Posejdona na górze Mikale, że Febe, córka Tytanów, „jako dar urodzinowy różnych wyspiarzy ze świątyniami Posejdona i Ain-ofiarowała Febowi stolicę wyroczni w Delfach. rKlK- fitrydy w Tenos. Ta ostatnia A. używała wiel-Amfikaja, także Ąmfikleja, następnie Ofi- kiego blasku; nawet za cesarstwa bizantyjskiego tej a, starożytne miasto greckie w Focydzie, świątynie tameczne wspaniałej gościnności udzie-w pobliżu rzeki Kefisos, słynne świątynią Bacha, lały przybywającym; obyczaj tak się wdrożył, że w której uwiadamiano chorych we śnie, jakie im już po zapanowaniu chrześciaństwa, i dzisiaj je-potrzebne są leki (co przypomina późniejszy ma- szcze, obchodzą w Tenos na początku kwietnia gnetyzm). Kapłan, obsługujący tę świątynię, po- uroczystość Panegyris, jedną z najpiękniej-siadał też dar przepowiadania przyszłości. Dekret szych i najbardziej uczęszczanych z całej Grecyi. Amfiktyonów, dotyczący burzenia miast w Focy- Osobno mówić należy o A-ch w Delfach i na wy-dzie, nadał temu miano Ofitei. (Pauzaniasz: I, spie Delos, jako o najważniejszych i może skut-X, c. 33).    K- K- kiem tego najlepiej w wiadomości zaopatrzonych,

na

Amfiktyon, postać należąca do najdawniejszych z których, przy osobistych poszukiwaniach spół-mitów attyckich, a wyobrażająca, jak wszystkie po- czesnych i wyczytywaniu świeżo odkrywanych nadobne, pewną właściwość gruntu, najeżonego ostre- pisów, po porównaniu dawnych tekstów, najwię-mi skałami. Raz uchodzi za syna przybylca Deuka- cej korzystali, co do Delf: Foucard („Mémoires liona i Pyrry, to znów za tubylca, który strącił sur l’histoire et les mines de Delphes”, w „Arch, z tronu Kranaosa, zaślubił jego córkę i nawza- des miss. scient.”, serya 11, rok 1865, str. 157 sq); jem strącony został przez Eriehtoniosa. Uważano co do Delos: Homolle („L’Amphictionie attico-go też za założyciela kultury winnej miejscowej, délienne” w „Bullet, de Corresp. hellénique”, VIII, a stąd oddawano mu cześć równą Dyonizosowi. 282). Z opisu tych dwóch można mniej więcej Nazwisko jego łączy się z wielką instytucyą naro- brać miarę o reszcie. Co do delfickiej, prawie dową Grecyi, zwaną związkiem amfiktyońskim (ob). za pewne uważać można, że ona jest filią Ter-Amfiktyonie, Amfiktyoński zwifzek- Pomimo, mopilskiej, powstałej w czasie nieokreślonym, że plemię hellenów, zamieszkujące starożytną a funkcyonującej w m. Anteli, ku czci Amfiktyo-Grecyę aż do granic najdalszych, rozpadło się na i Demetry. Po rozdziale, niewiadomo kiedy cztery podplemiona: eolów, acńajów, jonów dokonanym, zbierała się ona tam i nadal corocz-j dorów,—pomimo, że i wśród tych nawet pod- nie, iesienią, w Delfach zaś, z początkiem wio-plemion nie wytworzyła się nigdy jedność pań- sny, na cześć Apollina Pityjslpego, który tu miał stwowa, ale każde miasto z byle jakim okręgiem swą sławną na cały kraj świątynię. Do tej to stanowiło jednostkę osobną; jedności narodowej dwujedynej A-ii, podczas niepodległości Grecyi, na-i społecznej strzegły trzy żywioły wspólne: rasa, leżało ludności dwanaście, których listę ze trzech, język i religia. Amfiktyonie stanowią walny śro- różniących się między sobą, spisów (Eschinesa, dek utrzymania jedności tej ostatniej, z niemi Harpokrationa i Pauzaniasza), po Titmanie ufor-zaś łączą się igrzyska (ob. Agones). O począt- mował Grote (Hist. Gr. III, część 2, 2), a po

nim bliżej rożkiasyfikował Foucard (1. c.). Byli to: tessalczycy, focejczycy, dorowie z Doris i Peloponezu, Jonowie z Aten, Eubei lub Jonii, beo-cyanie, achajowie z Ftii, malijczycy, etejczycy, perrebowie i dolopowie, magnezyanie, enianie, lo-krowie. Na zebrania te wysyłały ludności depu-tacye pobożne, złożone z przewodnika (Hieromne-mon) i podwładnych mu (Pylagorai); mnóstwo też cisnęło się ochotników na własną rękę, w widokach nabożeństwa, handlu lub przyjemności. Naj-ważniejszem atoli i niejako specyalnem tych zebrań zadaniem było czuwanie nad świątynią del-ficką, mającą dla wszystkich 12 ludności znaczenie wspólne; niezmierne też bogactwa i niezmierne wpływy narodowe tej świątyni podniosły do wysokiego stopnia godność jej zawiadowców. Wszystkie deputacye mają na zebraniu równą liczbę głosów, to jest po dwa, bez względu, jakie znaczenie polityczne przywiązane jest do pewnej ludności; wątpić jednak można, ażeby w praktyce równość ta się utrzymywała, i czyby, naprzykład, jakaś mieścina jońska nie ustąpiła swych głosów Atenom, albo dorycka Spareie. Deputaci, przystępując do zebrania, w imieniu swych ludów wykonywali przysięgę, o której tak pisze Eschines, także jako delegat („Fałszywe poselstwo”, 83): „Doczytałem przysięgę anfiktyonów, mocą której przodkowie nasi zobowiązywali się nie burzyć żadnego z miast amfiktyońskich,nietauiowaćdopływuwód do picia, w czasie wojny, czy pokoju, a gdyby który lud zobowiązanie to złamał, wystąpić przeciw niemu i grody jego zniszczyć; kto zaś złupi skarby boga, zamierzy sam, czy do współki, zrabować majątek świątyni, ten ścigan będzie nogą, ręką, głosem, siłą wszelaką”.—Strasznem było tej przysięgi zaklęcie: „Ktobądź, gród, czy prosty człowiek, czy lud, przysiędze tej uchybi, dan będzie na obiatę Apollinowi, Artemidzie, Latonie i Atenie Pronai. Niechaj ich ziemie nie rodzą owocu, niewiasty dzieci podobnych ojcom, ale potwory; niechaj zawsze dołem będą w wojnie, procesie, obradzie narodowej; niechaj zniszczeją do szczętu, z domem i pokoleniem; niechaj nigdy nie składają obiat Apollinowi, Artemidzie, Latonie, Atenie Pronai” (Eschines: „Przeciw Ktezyfonowi”). Dwa te autentyki, widocznie bardzo dawnej daty, skoro jeszcze mowa jest o studniach, jako o czemś kapitalnem, dostatecznie świadczą, że charakter związku był nietylko religijnym, ale i politycznym. I rzeczywiście, są przykłady, w których A. uważa się za uprawnioną do przyjmowania i rozsądzania skarg przeciw całym miastom, w przedmiocie zniewag, zadanych uczuciu religijnemu i patryotycznemu wszystkich greków wogóle; głównie zaś to pośrednictwo odnosi się do Delf. Najdawniej zanotowanym tego rodzaju wypadkiem jest wojna święta przeciw miastu Kir-ra, r. 595 przed Chr., prowadzona z insynuacyi Solona, o znieważenie gruntów świątyni delfickiej. W półtora wieku potem amfiktyonowie zbierają podpisy po całej Grecyi i zawierają umowę z Alk-meonidami na odbudowę tejże świątyni po pożarze (Heredot: [I, 190; V, 62). Ale wpływ uchwał A-ch ma wogóle charakter chwiejny, przemijający. Czasami zrywa się A. do uchwał stanowczych, które wywołują posłuszeństwo, ale rzadkie to są wypadki przy względzie na cały bieg history i greckiej znanej, gdy tymczasem nieraz, w wypadkach bardzo obchodzących świątynię delficką, panuje bezczynność i milczenie. W długim a ciężkim okresie, który opisuje Tucydydes, nie wspomina on ani raz amfiktyonów, pomimo że świątynia i bezpieczeństwo jej skarbów stanowi częstą wymianę zdań między Atenami i Spartą (Tucyd. I, 112; IV, 118; У, 18). Dopiero Teby po bitwie pod Leuktrą zaskarżają przed A-ą Spartę i zyskują wyrok, skazujący ją na karę pieniężną, ale bezskutecznie; następnie oskarżają focejczyków, w r. 357 (wojna święta); ale oskarżenia te, pod pozorem religijnym, mają charakter czysto polityczny, wzniecają niepatryotyczne nienawiści, trącą zdradą, bo nareszcie wywołują interwencyę obcego, to jest Filipa Macedońskiego, który korzysta z pewnej wadliwości ustroju związkowego, ażeby poszczególne czynniki ze składu usunąć, a przychylnym sobie nadać większą liczbę głosów. Słowem, w charakterze ogólnym związek ten przedstawia się jako jeden z głównych żywiołów życia greckiego, jako instytucya bardzo dawna, jeden z licznych przykładów pierwotnego obyczaju bratania się, naprzód pod względem czysto-religijnym, potem religijnym i politycznym zarazem, a dalej przeważnie politycznym — instytucya niezmiernie ważna w dzieciństwie Grecyi, ale mało odpowiednia stanowi jej dojrzałości, instytucya, która nic-tylko że nie ogarniała całej Grecyi jednolicie, lecz do rzeczywistego działania powoływaną była bardzo rzadko i wtedy mianowicie, gdy jej działalność godziła się z widokami Aten, Teb, lub królów macedońskich; przeto fałszywie-byśmy przedstawili dzieje Grecyi, gdybyśmy związek A-ski podawali jako radę, nieustanie funkcjonującą i powszechnie słuchaną. Każda dzielnica miała tam osobny rząd i politykę, która mogła lub nie mogła godzić się z innemi. Gdyby istniała silna rada zwierzchnicza, nakształt dzisiejszego związku szwajcarskiego, rada uposażona w mądrość i patryotyzm, i gdyby przeciętne usposobienia umysłu helleńskiego zdolne były poddać się pod takie kierownictwo; to prawdopodobnie innymby był cały bieg późniejszych dziejów greckich: królowie macedońscy pozostaliby tylko dobrymi sąsiadami, przejmującymi od Grecyi cywilizacyę, a zjednoczona Hellada, jak oparła się Persom, tak oparłaby się i im, przy ich zaś pomocy pewno i legionom rzymskim. Skład dwunastu ludności w A. delfickiej pozostał bez zmiany aż do wojny świętej, prowadzonej przeciw focejczy-kom (r. 355 przed Chr.); poczem ludność tę usunięto, a miejsce jej w A. zastąpił Filip macedoński. Wszelakoż te 12 ludności nie wyczerpywały całego ludu helleńskiego. Arkadyjczycy, eleaci, pizanie, minioci, dryopowie, etolczycy — wszystko czyści helleuowie, nie wchodzili do składu, ale mieli prawo uczęszczania do świątyni oraz na igrzyska pityjskie i olimpijskie. W ostatniej

K. к

к. к.

K. J.

środku, np. „twoja rzecz.” Nazywają go także creticus, co zdaje się tłómaczyć kreteńskie pochodzenie wierszy, w porządku tej stopy układanych.

nareszcie czasach odkryto osobliwość, że A. del-ficka miała prawo bicia monety, z których jednej, oprócz opisu, podał nawet obustronną podobiznę Foucard (artykuł A. w „Słowniku starożytności”, wyd. Daremberga i Saglio). Słabego ustroju, słabła też coraz bardziej, w miarę pochylania się Grecyi; za panowania rzymian była już tylko cieniem własnym, który się rozszedł niewiadomo kiedy i bez zwrócenia niczyjej uwagi.

Świeże też odkrycia, mianowicie odkopanie sporej ilości napisów, na miejscu przez Homolle’a dokonane, w połączeniu z dawniejszemi odkryciami Baekha, rzuciły więcej światła na inną A., mianowicie attyko-deloską. Zrazu wyspa Delos, jako rodzinne miejsce Apollona i Artemidy, była świątobliwem ogniskiem wszystkich wyspiarzy z Cyklad, oraz żeglarzy z brzegowisk Azyi M. Świątynie bóstw gromadziły ich tam peryodycznie, na nabożeństwo i igrzyska, tudzież w celach obrony przeciw rozbójnikom, nawet bez nazwy A.; i ta najdawniejsza epoka zebrań deloskich jest bardzo ciemną. Dopiero zwróciły na nie uwagę Ateny, które, ażeby wzmocnić swą potęgę morską, narzuciły się niejako tym wyspiarzom z pro-tekcyą i utworzyły z nich pod swoją osłoną związek, by lwią jego część zapewnić sobie, a to do tego stopnia, że nawet skarby świątyniowe przenosiły do swojej kasy (r. 461 przed Chr.). Po bitwie jednak pod Egos-Potamos (r. 406), Delos wy zwolił się z pod przewagi Aten i przeszedł pod opiekę Sparty. A. musiała się wtedy zapewne zreformować, ale o jej roli politycznej nic więcej już nie słychać; wszystkie zaś dokumenty napisowe dotyczą jej dawniejszego stosunku z Attyką i przedstawiają przeważnie stronę finansową. Jakkolwiek zatem rola polityczna wszystkich A. była prawie żadną, bierną, a nawet używaną przez silniejszych za narzędzie nadużyć, szkodliwą; wszelako w rozproszeniu administracyjneni, jakiemu ulegała Grecya, uważać je należy za dzielny środek zjednoczenia narodowego pod względem uczuć wspólnych, objawiających się za pośrednictwem religii, tradycyi i języka. Za największą zaś ich zasługę poczytać można pochop, dany igrzyskom wspólnym, które nietylko jedność tę podtrzymywały, ale rozwijały wszystkie dodatnie przymioty cywilizacyjno-społeczne, pobudzając współubieganie się w rzeczach pożytecznych i pięknych, wytwarzając mistrzów w sztukach cielesnych i umysłowych.—Bibliografia. Rakho-sen: „De concilio amphictionico delphico”, Amsterdam, 1825.—Weiss: „De foederis amphictio-nici disciplina”, Berlin, 1847. — Dubois: „Les ligues étolienne et achéenne”, Paris, 1885.— Kohler: „Corpus inscriptionum atticarum”, I, 283; H,

813, 828. —Wreszcie źródła, cytowane w środku naszego artykułu.

Amfilocłl, syn Amfiarajosa, peonimiczny bohater i założyciel miasta zwanego Argos Amfilocho-we, w Akarnanii, nad brzegiem zatoki Ambra-kijskiej. Tucydydes (II, 68) utrzymuje, że przybył on tsm po powrocie z wyprawy trojańskiej, niezadowolony ze stanu rzeczy, jaki zastał w Argos peloponeskiem. Legenda jednak przypisuje mu, po owym powrocie, rozmaite wycieczki, 2wjaszcza po Azyi Mniejszej, gdzie między innemi założył w m. Mallos, w Cylićyi, świątynię, wielce słynną z wieszczej prawdomówności, jeszcze nawet za czasów Pauzaniusza (1, 34, 2). Podróżował on tam ze sławnym z „Iliady” wróżbitą, Kalchasem, i współzawodnikiem jego, Mopsosem.

Amfilocłl święty, żył w IV w., (* w Kapa-docyi), uprawiał zrazu krasomówstwo i adwokaturę, potem udał się na pustynię, a w r. 375 wybrany został na biskupa Ikonium i metropolitę Lykaonii. Na tym urzędzie czynnie i gorliwie oddawał się sprawom kościoła; swego czasu uczestniczył w drugim soborze powszechnym konstantynopolitańskim, sam zwołał w r. 383 sobór przeciw messalianom, walczył, jak i święty Ambroży, z aryanami i upominał się u cesarza Teodo-zyusza o położenie tamy tej herezyi. Ścisła przyjaźń łączyła go ze św. Bazylim W. i św. Grzegorzem Nazyanzeńskim. Przypisują mu: ośm kazań, poemat do Seleukusa o księgach świętych i żywot św. Bazylego; lecz autentyczność tych dzieł podejrzana,—nie ulega tylko wątpliwości list synodalny w obronie nauki prawowiernej o Trójcy św., oraz wyjątki, zachowane u ojców kościoła i w soborach, ogłoszone 1644 r. przez ks. Com-befisa w Paryżu. Wszystkie dzieła św. A-а znajdują oię w VI tomie „Bibliotheca Gallandii.” Itok jego śmierci niewiadomy, to tylko pewna, że żył jeszcze 392 r., kiedy św. Hieronim spisywał swó) „Catalogue scriptorum Ecclesiae.”. („En* cyklopedya Kościelna”).

Amfilogia, ob. Amfibolia.

Amfilogitowy łupek (geol.). Tern mianem Schaf-häutl oznaczył pewną odmianę łupku mikowego z doliny Zillerthal, w Tyrolu, zielonawo-białą, o delikatnych łuszczkach, tłustą w dotknięciu i zawierającą tylko 40°/o krzemionki.

AmfLmacer (— ^ —), stopa, złożona z trzech zgłosek, to jest z dwóch długich, z krótką po-

Amfion. Według pierwiastkowej legendy te-bańskiej, po śmierci króla Labdaka, potomka założyciela Teb, Kadmosa, młody syn jego, La-jos, odarty został z dziedzictwa przez Lykosa. [ w tern miejscu rodowód królów tcbańskich fa-buliści przerzynają legendą o Autiopie, Zetosie i A-ie. Antiope jest córką Nikteosa, brata Lykosa; zgwałcona przez Zeusa, ucieka do Epopeusa, króla Sycyonu, z którym żyje. Ojciec, umierając, zaklina Lykosa, aby pomścił tę zniewagę, skutkiem czego ten najeżdża Sycyon, zabija Epopeusa, i jeńcem ciągnie do Teb Antiopę. Po drodze, w jaskini bliskiej Eleutery, którą pokazywano Pauzaniuszowi (I, 38—9), wydaje ona na świat dwoje bliźniąt Zeusowych, Zetosa i A-na, którzy, wyniesieni na stracenie, dostają się do domu pasterza i młodość w tym stanie przepę-

dzają, nieświadomi swego pochodzenia. Antiope przechodzi do Teb, skąd, wycierpiawszy srogie prześladowanie ze strony Lykosa i okrutnej jego małżonki, Dirki, ucieka do pasterskiego zakątka zmężniałych już swych synów. Dirke ściga ją i tam; ale synowie, poznawszy matkę, stają w jej obronie i mszczą się za nią. Lykos ginie od pocisku, a Dirke, osadzona na rogach tura, tratowana przezeń, również umiera (Apollod. III, 5,—Pauz. 1Г, 6, 2; IX, 5, 2). I toż to jest scena, którą przedstawia owa sławna grupa rzeźbiarska, w muzeum Neapolitańskiem, zwykle bykiem Farnezyjskim. zwana. Oprócz tej grupy, widzieć można w Rzymie piękną płaskorzeźbę, przechowywaną w pałacu Spada, a przedstawiającą dwóch braci w spokoju (fig. 328). Am-

om

nr*

it

poi

ąU

"i

L~

Г;гг Я?*. Am^nn \ EctÄfc.

fion i Zetos obejmują panowanie nad Teba-mi, ale są to dwie natury odmienne, przynajmniej, jak chce mieć Eurypides w zaginionej tra-gedyi, a za nim Plato (Gorg. 90 — 92). A., to marzyciel, poeta i muzyk, przyjemny i gładki. Zetos, to siła surowa, brutalna, ale pełna energii. A., uczeń Hermesa, mistrz na lirze, używał jej do upotęźnienia miasta; powolne rytmom jego, głazy, same układały się w domy, przez zbliża się on do legendy Orfeusza (Ferecyd, ułamki; Plutarch, „O muzyce”). On to nareszcie poślubia ową córkę Tantala, Niobe, sławną licz-nem z nim potomstwem, wytępionem do szczętu przez Apollona i Artemidę. Zetos poślubia Ae-

donę (ob.) i po katastrofie umiera ze zmartwię» nia. Widocznie zatem cała ta historya odłączoną, zrazu była od rodziny kadmejskiej, związanej z założeniem Teb, i stanowi tam wtręt, luźny epizod; w takim jednak stanie żywioły jej dostały się do Odyssei; ale późniejsi logografowie, zwykłą u nich sztuką, potrafili otworzyć dla niej wakujące miejsce w dalszych mitach tebańskich. Tylko uczynili to metodą zgoła przeciwną tej, jakiej trzymają się zwykle. Gdy bowiem powszechnie lubią mnożyć istności idealne i przypuszczać wielość osób historycznych pod tein samem imieniem, tu, naodwrót, w jednę osobę A-na złączyli i syna Antiopy, i ojca Chlorydy, dwóch osób, różnych w „Odyssei”. Ich też już zdaje się być wymysłem połączenie A. z Niobą, o której legenda pierwiastkowa nie była połączoną z synem Antiopy. Imię A-na stosuje się jeszcze do niektórych małoznacznych bohaterów mitycznych, a nadto pod niem figurują już ludzie zwyczajni, mało znani, jakoto: pisarz, cytowany przez Ateneja (XIV); rzeźbiarz z 88 Olimpiady; malarz współczesny Apollonowi. Co zaś do mitycznego Am-fiona, o którym piszemy, jego to stamtąd zdaje się wprowadzać Plutarch, w dziele o muzyce, już wr cykl historyczny, jako jednego z pierwszych twórców liryki, na równi z Linosem i Filamno-nem. Amfionowi przypisują też zwiększenie skali liry ówczesnej o trzy struny, oraz wynalazek słynnej tonacyi lidyjskiej.    K< K-

Amfipolis. W pobliżu wschodniego brzegu rzeki Strymonu, w Tracyi, tam gdzie Strymon, bieg swój połączywszy z jeziorem, znowu występuje jako rzeka, leżała w odległej starożytności osada Traków Edonejskich, zwana Ennea Hodoj (dziewięć dróg), w miejscowości podwójnie ważnej, w sąsiedztwie bowiem mostu na Strymonie, a przy-tem jako w ognisku dogodnem dla składu drzewa, przydatnego na budowę statków, oraz dla złota i srebra z kopalni sąsiednich. Odległe było ono tylko o 4¹/₂ kilometra od ateńskiej osady Ejon, przy ujściu rzeki. Sąsiedni osadnicy różnych grodów greckich mieli ciągle więc oko na tę korzystną miejscowość, ale im się próby zagarnięcia nie udawały. Nasamprzód kusił się o nią Histieos, mileteńczyk, następnie brat jego Arystagoras (497—6 przed Chr.j; potem ateń-czycy (465) pod Leagrem i innymi; ale w obu razach tubylcze plemiona trackie zadały przybyszom klęskę, pomimo, iż w ostatniej wyprawie siły ateńskie wynosiły najmniej 10 tysięcy ludzi. Tak dotkliwa klęska na długo powstrzymała zapędy Aten; ale jest bardzo prawdopodobnem, żo obywatele z Ejonu i Tafos wchodzili we współ-kę lub pokrewieństwo z zamożnemi rodzinami trac-kiemi i tym sposobem brali czynny udział w wyzysku kopalni, gwoli korzyści własnej, a zarazem co metropolii, ponieważ własności Kleruchów, czyli obywateli ateńskich po osadach, były opodatkowane bezpośrednio (tak jak podobno i dziś rząd pruski ciągnie podatki od swych osadników z krajów, nawet do Prus politycznie nie należących). Do takich szczęśliwych posiadaczy należał i Tu-

Àmfipolos.—Àmfissa.

1019

к. K.

FI? *29. Amnprostyl.

do 4-cli.

cydydes (IV, 105), prawdopodobnie po kądzieli połączony z krwią tracką. Takiemi to środkami rząd ateński przyczyniał się do /.bogacenia swych obywateli, a sam przez nich nabywał wpływu politycznego i silną siatką oplątywał miejscowych. Nareszcie w r. 437 przed Chr., pod dowództwem Agnona, wyruszyła z Aten nowa, silna zapewne i dobrze przez rząd popierana wyprawa, która szturmem wzięła EnneaHodoj, i utrzymawszy się tam stanowczo, zamieniła nazwę na Amfipolis: wzgórze bowiem, na którein Agnon założył nowy gród, ze trzech stron otoczone było rzeką. Osadnicy, zdaje się, nie byli jednolitego pochodzenia, ani przeważnie ateńskiego: niektórzy pochodzili z Chal-kis, inni z Argilos (Tucyd. IV, 102; У, 6).    A.,

połączony z morzem przez Strymon i port Ejo-nu, stał się najważniejszym ze wszystkich posterunków ateńskich ze względu na Tracyę i Ma- i cedonię. Niedługo jednak cieszyli się spokojnem jego posiadaniem ateńczycy. Podczas wojny pe-loponeskiej, w r. 424 przed Chr., dzięki wewnętrznej niezgodzie, wydarł go Atenom wódz spartański Brazyda i odciął od związku z innemi osadami sprzymierzonemi, przez co niezmiernie osłabił w tej stronie działalność Aten. To też i Kle-on, i Nikias czynili nadaremne wysiłki, ażeby go odzyskać; i później nawet, pomimo Ifikra-tesa i Timoteosa, wogóle dziewięć razy pobici, odzyskali go ateńczycy dopiero w skutek pokoju Antalkidasa (387). Z osłabieniem jednak Aten i ich polityki, A. przestał mieć znaczenie poza obrębem ekonomii, zostając zwłaszcza pod zwierzch-niczem prawem królów macedońskich. Odstąpił wprawdzie od tych praw Filip w r. 359, ale ie niebawem rewindykował. Przeszedłszy razem z Macedonią pod panowanie rzymskie, ze względu na ważność terytoryalną, uznany został A. za miasto wolne, a zarazem za stolicę prowincyi, zwanej Macedonia prima. W wiekach średnich przybrał nazwę Popolia; dzisiaj ruina, w drobnych szczątkach, głównie przypominających epokę bizantyjską, przy miejscowości zwanej Neokhori, albo Jenikiei. Wszystkie przejścia historyczne A. bardzo szczegółowo opisuje Tucydydes w księdze czwartej i piątej, bo i sam, jako mąż stanu, w sprawach wynikłych z wojny peloponeskiej, i jako posiadacz wielkiej własności, w losach A. brał czynny udział. (Ob. Grote: „Hist. Gr.” tomy: 8, 9, 10, 15, 17, passim.).    клс

Amfipolos. Kiedy pod świetnym zarządem Ti-moleona, trwającym od r. 344 przed Chr., podupadłe Syrakuzy odzyskały swą potęgę, zamożność i instytucye demokratyczne zmodyfikowane, nowa ta era wolności zaznaczyła się ustanowieniem nowego urzędu świętego. Dzierżący ten urząd zwał się Amfipolos, a był kapłanem Zeusa olimpijskiego. Urząd ten zmieniał się corocznie, wyboru zaś dopełniał los z liczby kandydatów, którzy niewątpliwie musieli posiadać pewne warunki, ale warunków tych historycy źródłowo nie określają. To tylko wiadomo, że A. w Syrakuzach, równie jak archont eponim w Atenach, przeznaczonym był, między innemi, do nadawania od swego imienia nazwy rokowi syrakuzańskiemu, który rozpoczynał się od dnia jego władzy i kończył się z dniem ustąpienia (Diodor, XVI, 70. Cycero in Verrein, II, 51).

Amfiprostyl, wyr. grecki, oznaczający formę architektoniczną budowy, stanowiącą dalszy stopień rozwoju prostylu (ob.). Forma powyższa używaną była przy budowie świątyń i zasadzała się na zastosowaniu ozdób kolumnadowych, zarówno do przedniej, jak i tylnej części fasady, głuchą ścianą zakończonej. Wytwarzała się tym sposobem pewna harmonia w kon-strukcyi budynku, zwykle oddzielnie na wzniesieniu stojącego. Ze znanych form amfiprostylowych budowli, do których świątynię Nike Apteros w Atenach zaliczamy (fig. 329), ilość kolumn przedniej i tylnej fasady zwykle ograniczoną była

E. D.

Amfissa, od A., kochanki Apollona przezwana, osada Lokrów, o 8 kilom, odległa od Delf, w stronie płnzd., na płn. krańcu nader urodzajnej płaszczyzny, obfitującej w zboże, oliwę i wino. Jakim sposobem i kiedy zapędzili się tam lokrowie, niewiadomo; posiadanie ich jednak w czasie zatargu mieszkańców A-sy z amfiktyonami, t. j. w wieku IV przed Chr., uważane było za bardzo dawne. A. leżała tuż w pobliżu gruntu, poświęconego bogu, oddanego tylko na wyłączny użytek świątyni, którego żaden grek nie mógł tknąć pod przekleństwem. Pod ten rygor, od pierwszej wojny świętej, między r. 590 a 580, z insynuacyi Solona, na mocy przysięgi amfik-tyońskiej, podchodził i sąsiedni port Kirra, który nawet, wbrew zasadom ekonomicznym, wówczas zburzony został, z zabronieniem odbudowy, tak, iżby cała przestrzeń między świątynią a morzem, jak żądała wyrocznia, pozostała świętą własnością boga, zatem nie uprawianą, nie zabudowywaną, a użytkowaną tylko jako naturalne pastwisko. Rygor ten był pobożny, ale niedorzeczny, bo i sam napływ pielgrzymów do świątyni, wymagający w pobliżu dogodności, a więc okolicy ruchliwej i przemysłowej, i obiecujący w zamian korzyści materyalne, z natury rzeczy prowadził do złamania tego prawa. Jakoż, wbrew wszelkim przysięgom i przekleństwom, we dwa wieki później widzimy na nowo pięknie odbudowany port Kirry, dzięki staraniom mieszkańców Am-fissy. Jakim sposobem stać się to mogło, z dziejów nie wyczytujemy, i żadnych protestacyj bądź świątyni, bądź sąsiednich mieszkańców, nie znamy. Dopiero, kiedy na początku r. 339 przed Chr, zebrali się w Delfach amfiktyonowie, i kiedy wystąpiła na scenę pewna kwestya znieważenia świątyni, z powodu złożonych i uszkodzonych w niej trofeów z pod Platei, mówca ateński Eschi -

\'r

=E

czono

mace-

MUSS

it

fi

- --

та

roz-

nes, obrażony przez delegata z A-sy, wskazał na port Kirry, jako na nadużycie, i stanął w obronie boga. „Widzicie, amfiktyonowie—powiada— tę równinę, uprawianą przez amfissajczyków, z te-mi budynkami wzniesionemi na gospodarstwa i na warsztaty garncarskie. Macie przed oczyma port, uświęcony przysięgą waszych przodków, dziś zajęty i ufortyfikowany. Wiecie sami przez się, bez pomocy świadków, że ci amfissajczycy pobierają podatki i ciągną korzyści za pomocą portu. Puścicie;: bezkarnie tych przeklętych, którzy tu przyszli, łamiąc przysięgę, zapisaną na tablicy miedzianej” i t. d. (Eschines, przeciw Ktezyfono-wi). Mowa delegata tak poruszyła obecnych, że amfiktyonowie nazajutrz wyruszyli z Delf rozebrali do szczętu urządzenia portowe, domy podpalili i postanowili zebrać się wkrótce dla ustanowienia kary na A-sę. W tem wszystkiem leżała na dnie zawiść powodzenia, bo i ateńczycy, i zwłaszcza miejscowi focejczycy, krzywo patrzyli na korzyści przemyślnych i pracowitych lokrów, którzy nie« nawidzili ich, a sympatyzowali z Tebami.

Postępek amfiktyonów rzucił nową iskrę tych niezgod, których płomień niebawem tak ogarnął terytoryum święte, że aż, dla powstrzymania pożaru, zjawił się z pomocą Filip Macedoński, jako protektor związku am-fiktyońskiego, i A-sę w tymże r. 339 opanował. Wtedy na nowo zabezpie-dominium święte, a mieszkańcy A-sy, ci przynajmniej, którzy brali ważniejszy udział przeciw Delfom, zostali wygnani. A. i w wojnach następnych wieków często jest wspominaną. Jej akropolis daremnie szturmowało wojsko rzymskie w r. 192 przed Obr., przeciw załodze dońskiej. Po bitwie pod Akcyum, cesarz August rozszerzył granice miasta, nadał mu przywileje i A. w stanie kwitnącym przetrwała aż do upadku cesarstwa. Miała ona świątynię Ateny, z bron zowym tej bogini posągiem, po których nie zostało ani śladu. Dziś na tem miejsmu stoi miasteczko Salona, z ruiną zamku średniowiecz-

к. к.

nego.

Amfissos, syn Apollona i Dryopy, założyciel miasta Ety (Ojty), na górze tegoż imienia.

Amfiteatr, budynek bez dachu, przeznaczony na miejsce dla igrzysk i popisów gladyatorskich, przedstawień scenicznych, jak również walki pomiędzy

ludźmi i dzikiemi zwierzętami. Całość A. stanowi plac obszerny, okrągłej lub eliptycznej formy* areną zwany, okolony stopniowo wznoszącemi się siedzeniami dla widzów i ogrodzony ścianą, stanowiącą fasadę a jednocześnie ostateczną oporę dla powyżej opisanych miejsc dla widzów. Inicjatorem budowli amfiteatralnych mianują pospolicie Scriboniusa Curia, z czasów Cezara, który pierwszy A., z drzewa budowany, miał postawić w Rzymie. Budynek ten zwano theatrum venato-rium. Również wspomina historya o A., budowanym przez Statiliusa Taurusa, za czasów Augusta, z kamienia i drzewa, z którego jednak po pożarze Rzymu za czasów Nerona, śladów ni«

в!

gpgj л

11

. ----

штк

Fir. 880. Amfiteatr w Pompei.

pozostało. Najdawniejszą tego rodzaju pamiątką, względnie dobrze przechowaną do naszych czasów, jest A. w Pompei, (fig. 3j0) zbudowany kosztem braci Rufa i Celera Holconiuszów, jak o tem świadczą często spotykane na ruinach napisy. Arena tego A. jest formy eliptycznej i oddziela się od miejsc dla widzów wysoką balustradą z białego marmuru, zabezpieczającą od wypadków, powstać mogących w czasie walk na arenie. Dwa szerokie wejścia prowadzą do areny z podziemnych galeryi, z któremi łączą się korytarze, przeznaczone na miejsca zebrań i ćwiczeń próbnych gladyatorów, jak również dla przechowania dzikich zwierząt, do igrzysk przeznaczonych. Miejsce dla widzów dwiema współśrodkowemi ścianami dzielone było na trzy części nierównej przestrzeni maeniarum), do których dostęp umożliwiały liczne wejścia (vomitoria), z zewnątrz budynku prowadzące, a skierowane ku środkowi areny. Tak urządzone korytarze i przejścia dzieliły całość,

zajętą na miejsca dla widzów, na pewną ilość kich osobliwości urządzeń zaliczyć należy podium, klinowatych części (cunea)\ każden z oddziałów t.j. miejsce, znajdujące się tuż za areną, a prze-(maèniarum) wypełniony był odpowiedną liczbą znaczone dla sędziów, którzy w towarzystwie le-miejsc, stopniowo się wznoszących (gradationes), | ktorów o tryumfie gladyatorów decydowali. A. w rodzaju schodów o dostatecznie szerokich stopniach, dozwalających siedzącemu na wyższym stopniu oprzeć nogi na siedzeniu rzędu niższego (cavea).

Takich rzędów siedzeń każdy z oddziałów nie jednakową posiadał ilość; również i pochyłość rzędów różną była w oddziałach. Najbliżej areny znajdujący się oddział zajęty był przez 4 rzędy stopni marmurowych, szerokich i wygodnych, przeznaczonych dla dostojników miejscowych, a promieniowo idące ściany dzieliły jeszcze ten oddział na rodzaj lóż, dostępnych wprost z zewnątrz przez korytarze, pod wyższemi rzędami siedzeń przeprowadzone. Oddział środkowy posiadał 12 rzędów siedzeń, do których dostać się można było przez galerye, idące z zewnątrz, a wychodzące na korytarz, utworzony po za ścianą oddziału pierwszego. Przybywszy na ten korytarz, widz wstępował po małych schodach do wysokości odpowiedniego rzędu siedzenia.

Wejście do oddziału В-go, posiadające go 18 rzędów siedzeń, znajdowało się na powierzchni najwyższego rzędu, idące zaś od wejścia schody, z góry na dół, ułatwiały dostęp do miejsc, niżej położonych. Ponieważ wejść zewnętrznych było tyle, na ile klinów (cunea)

A. podzielono, dostęp do każdego miejsca nadzwyczaj był ułatwiony, a widzowie nietyiko każdego z oddziałów, ale nawet klinów oddziałowych, oddzielne wyjście znajdowali. Po za powyż-szemi trzema oddziałami, na wywyższeniu, odpowiadającem wysokości wejścia do oddziału trzeciego, znajdowała się galerya, opatrzona żelazną kratą parapetową, z odpowiednią ilością ławek drewnianych. Miejsce to przeznaczone było dla ludu. Do muru zewnętrznego przymocowywano zasłonę {vélarium), która, rozpięta ponad widzami, zabezpieczała ich od zbyt rażących promieni słonecznych i wypadkowego deszczu. Opis A. pompejańskie-go który, jako prowincyonalny, nie wielkich stosunkowo jest rozmiarów, daje pojęcie o konstrukcyi innych A. rzymskich, w zasadzie mało się różniących pomiędzy sobą. Łatwość wejścia i wyjścia przez luźne korytarze, niczem nie zasłonięty widok na arenę, wreszcie zupełue bezpieczeństwo widzów, cechują wszyst- I większe posiadały: oddzielną lożę dla cezarów, kie tego rodzaju budowy, które różnią się między ' cubiculum zwaną, której wytworności urządzenia sobą tylko wielkością i przepychem, jak również domyślać się pozwala przepych dworu rzymskie-osobliwościami wewnętrznego urządzenia. Do ta- ! go; miejsce przeznaczone na muzykę; oddzielne

mmm

■и ;•

1 III te pi

Ppi

Œ

ж

щ.,1

- fi

ii

m\

ЯЮ I

fik! -Mijji

; Ш

lii*

ks|

ШШ

:.v

ii§Ł

Hf*

SI

■№

ШШ

И1ЙЙ

St

Ш ~

ЦЗЖР.;’..«.».

lrîZT"~~

i;

ï’i

II1 IIM[

^SSlfl

Jmm-

щщр

тШШ

ii

Ша1

II

s»

li

[I

L_J

mm

w

BÉH

шм

Fig. 331. Amfiteatr Flawiusza czyli Colotseum w Rzymie.

Pr

H Л]

1Ш1

рв®

Lie.

bsi

ill

Mń

HïmwÆ

PI

i(i

loże dla wyższych dostojników; same zaś miejsca ze względu na osoby, które miały prawo do zajmowania onych. nosiły miano: cavea prima, media i summa. Miejsca w A., zarówno jak i liczne wejścia do nich, były numerowane. Pragnący być na widowisku, otrzymywał tabliczkę kamienną {tessera), na której numer wejścia i miejsca był wyryty. Porządek utrzymywali t. z. locarii. Czem były igrzyska dla ludu rzymskiego, dostatecznie poucza historya, nic więc dziwnego, że budowa A. szybko rozpowszechniać się musiała po wszystkich prowincyach rzymskich, zarówno w Galii, Hiszpanii, Afryce, jak i w Azyi. Liczbę zbudowanych A. podają na 270, z których kilkadziesiąt w ruinach jeszcze pozostaje. Żaden jednak z tak poważnej liczby A. nie dorównał wzniesionemu w stolicy a zwanemu A. Wespaziana, albo Flawiusza, lub Colosseum, którego ruiny przechowały się do naszych czasów. Colosseum zbudowane zostało na miejscu A. drewnianego, wystawionego przez Nerona w 57 r. po Chr. Budowa prowadzoną była przez Tytusa i Domicyana, który inauguracyi budynku dokonał; gdy jednak colos-seuin, częścią z drzewa, częścią z kamienia budowane, uderzeniem pioruna zniszczone zostało, re-konstrukcya przeciągnęła się aż do czasów Aleksandra Sewera, za którego panowania nowy A. z całym przepychem z kamienia i marmuru wykończony został. Wielki ten budynek, eliptycznej formy, którego oś dłuższa wynosi 185 met., a krótsza 156 met., jest wysoki na 48.5 met., posiada kondy-gnacyę parterową o trzech stopniach wzniesienia i trzy kondygnacye piętrowe, z których najwyższa odmienną jest od innych, tak co do wysokości, jak i zewnętrznej formy. Parter, zarówno jak i dwa niższe piętra, posiadają otwory świetlne o pół-cyrklastem zakończeniu, blisko siebie położone, poprzedzielane występującemi do połowy kolumnami, które na parterze są doryckiego stylu, na 1-em piętrze jońskiego, a na 2-em korynckiego. Trzecie piętro posiada również ozdobę z szeregu kolumn korynckich, ponad niźszemi w porządku symetrycznym rozłożonych, nie są one jednak okrągłe, lecz płaskie; przestrzeń pomiędzy niemi zapełniona, z pozostawieniem 2-ch rzędów małych, nierównej wielkości, prostokątnych otworów świetlnych, naprzemian w dolnej i w górnej części ściany, pomiędzy słupami umieszczonych. Bogaty gzyms tworzy zakończenie budowy. Zasada wewnętrznego urządzenia nie wiele odbiega od urządzeń A-u pompejańskiego. O ogromie tej budowli, która pomieścić mogła 85,000 osób na miejscach siedzących, a 20,000 w galeryach, wnioskować można jeszcze z obecnego jej stanu. Koszta budowy wynosić miały 48 milionów fr. Pojęcie o przepychu urządzenia zewnętrznego i wewnętrznego dają pozostałe szczątki rzeźb, ornamentów i miejsca, na których umieszczone były wspaniałe statuy, usunięte złą wolą lub biegiem czasu zniszczone. Statuami 2-metrowej wysokości ozdobione były wszystkie otwory świetlne 1-go i 2-go piętra; zdobne w nich również były framugi ściany, ponad cavea moïia znajdującej się; nie brakowało ich w licznych korytarzach i galeryach. Do budowy Colosseum użyto 12,000 żydów, w niewolę zagnanych. Arena tego A-u była widownią najśmielszych zapasów ludzkich, miejscem męczęń-stwa pierwszych chrześcian, którzy w oczach tysiącznych tłumów przez dzikie zwierzęta rozszarpywani bywali. Podziemne galerye łączyły arenę Colosseum z więzieniem miejsb'em i z Tybrem, do którego wrzucano pozostałe szczątki śmierć na arenie znajdujących. Dla przedstawienia igrzysk na wodzie, urządzono pod areną obbzerny zbiornik wody, sprowadzanej ze źródła, samą zaś po dłogę areny ruchomą. Woda przez kanały mogła odpływać do Tybru. Colosseum, pomimo swego ogromu, nie było jedynym A-m w Rzymie, który posiadał jeszcze A. Balbi i A. Trajana, używany także do przedstawień scenicznych. A. w nowszych czasach znalazł obszerne zastosowanie w urządzeniu cyrków, które, będąc słabem naśladownictwem amfiteatrów rzymskich, różnią się od nich przykryciem dachowem, a ztąd i minia-turowością, jak również i urządzeniem wewnętrz-nem, odpowiadającem wymaganiom czasu i przeznaczenia budynku. Optyczne i akustyczne udogodnienia urządzeń A-у były powodem zastosowania onych przy budowie posiedzeń i większych sal wykładowych; forma jednak takich amfiteatralnych urządzeń miejsc dla słuchaczów rzadko bywa zamkniętą, t. j. o pełnym cyrklu, lecz ogranicza się zwykle półcyrklem (ob. Audy toryum). E-D Amfitryon, bohater mityczny z legend najdawniejszych, mieszkaniec miasta Tyrynsu, w któ-rem królował Perseusz. Po jego śmierci, A. wplątał się w kłótnię z Elektryonem z powodu stada i zabił go w przystępie gniewu (Hezyod: Tarcza Heraklesa, 12—82): późniejsi poeci składają zabójstwo to na przypadek. Oo większa, trudniący się rozbojem Tafijczycy i Telebojowie, przybywszy z zachodniej strony Akarnanii, zajęli kraj i wymordowali synów Elektry ona, tak, że z tego rodu została tylko siostra ich, Alkmena (zob.) którą pojął A. za żonę, pod warunkiem, że nie skorzysta z praw małżonka, dopóki na zabójcach nie pomści śmierci jej braci, sam zaś jako zabójca Elektryona, zmuszony uciekać z kraju, udał się z Alkmeną do Teb. Kadmeje tebańscy, a zarazem Lokrowie i Focejczycy, dostarczyli mu siły zbrojnej, z którą on pociągnął przeciw rozbójnikom (Hez: Tarcza Heraklesa, 24. Teokryt: Idylla 24). Nie mógłby ich jednak pobić bez pomocy córki króla tafijskiego, Kometei, która, zakochana w nim, ucięła z głowy ojca (Ptere-laosa) złoty kędzior, do którego Pozejdon przywiązał dar nieśmiertelności (Apollod. II, 4, 7). Po pobiciu i wypędzeniu nieprzyjaciół, A. wrócił do Teb i z praw małżonka skorzystał. Ale ponieważ w stosunku z Alkmeną podstępnie uprzedził go Zeus, ta zatem powiła naraz dwóch synów: jednym był Herakles, drugim Ifikles. A. zginął w bitwie z Minijczykami, walcząc obok Heraklesa, dla uwolnienia Teb od hańbiącego haraczu, i w Tebach pochowany. Z legendy o nim utworzył Sofokles, dziś zaginioną, tragedyę, któ-

к. к.

rą naśladował lub wprost przetłumaczył rzymski Accius. Plaut wysnuł z tych wypadków ko-medyę. Za nim poszedł Molier, za Molierem niemieccy Falk i Kleist. Zapewne molierowska sztuka dała w nowszych czasach pochop do nazywania „Amfitryonein’’ gościnnego i uprzejmego gospodarza.

Amfitryte, w poezyi nomerycznej przedstawia się jako uosobienie morza, jako córka Okeana, siostra Nereid, matka rzek, słowem, bóstwo wo-

Г Як

1Ш

Fig. S32. Amfitryte.

dne. Późniejsza dopiero poezya hezyodyczna i orficka posuwa się dalej, dając jej za małżonka Pozejdona, jednego z trzech wielkich bogów, uoso-biających trzy wielkie żywioły świata. Oprócz miłosnego pościgu, jakiego dopuszczał się względem niej Pozejdon, legenda nie wprowadza A mfitryty w żadne inne przygody mityczne.

Amfitryte, planetoida (29), odkryta przez Martha w r. 1854, obiegająca słońce w ciągu 4,09 lat.

Amfodelit (miner.) Nazwę tę nadał Norden-skiöld minerałowi, występującemu w wielkich kryształach czerwonawo-szarej do jasno-brzoskwinio-wej barwy, w Lojo w Finlandyi i w Tunabergu w Szwecyi, który, jak rozbiór Svanberga dowiódł, jest tylko nieco przeobrażoną odmianą anortytu (spatu polnego wapiennego).    K J*

Amfora (greckie amphoreus, łacińskie amphora). Tak nazywali Grecy i Rzymianie naczynie okrągłe z palonej gliny, kształtu podłużnego, w środku wypukłe, zwężające się ku górze i dołowi; u góry zaopatrzone w szyję z sze-rokiemi uszami, u dołu zaś najczęściej spiczasto zakończone. Naczynie to, opatrzone w ucha do noszenia i ostry spód dla wbijania w ziemię, służyło pierwiastaowo do przechowywania i przewożenia rozmaitych płynów, a zwłaszcza wina i oliwy. A. odpowiedniej wielkości wyobrażały zarazem miarę handlową swej zawartości i w tym celu na jednem z uch wytłaczane bywały znaki rządowe, dające gwarancyę danej miary. Ta-kiemi mianowicie były A-у z Rodos, Knidos i Tasos, których szczątki dotąd odnajdują się wzdłuż całego wybrzeża Śródziemnego morza. Tym sposobem A. służyła też Grekom i Rzymianom za miarę do płynów (ob. niżej). A-y z oliwą lub winem, wkopane ostrym swym końcem w piasek, jedna obok drugiej, albo o ściany oparte, wypełniały najczęściej piwnice zamożniejszych domów. Rzymianie zwykle wypisywali na A. do wina datę napełnienia jej (nota), lub przyczepiali do jej szyjki znaczek z napisem odpowiednim (pittacium). Bardzo wiele takich A-r, zwanych amphorae litteratae, znaleziono pomiędzy wykopaliskami pompejańskiemi. W późniejszych czasach A-r używano czasami i za popielnice. Obok A-r zwykłych, prostszego wyrobu, istniały i A-у ozdobne, malowane. Dawniejsze A. greckie, z epoki kwitnięcia sztuki ceramicznej, mają kształt przeważnie owalny; A-у z późniejszych czasów są najczęściej podłużne i wysokie, z dużerni uchami. Podobnie jak wszelkie naczynia gliniane u starożytnych Greków i Rzymian, i A-у nosiły na so* bie ozdobę mslarską. Dawniejsze A. zwykle mają rysunek czarny na czerwonem tle, na późniejszych zaś przeciwnie spotykamy najczęściej na tle czarnem linie czerwone. Rysunek, zdobiący takie A-у, najczęściej ma za przedmiot uczczenie zmarłych. ZwykJe widać na takich A-ch w po* środku tła naszkicowany budynek w rodzaju świątyni, wyobrażający grób, a w około ugrupowane postacie przedstawiają krewnych i najbliższych zmarłej osoby. (Fig. 333). Często na A. spotykamy malowane sceny z życia bohaterów, walki Amazonek lub też postacie allegoryczne, z podań wzięte. Do najciekawszych okazów n*Aeż% A-J z dawniejszych czasów, a zwłaszcza

éj.

''тяж,

ЯЙИШИГШ1й

1№Щ|1В111Щса||в]8вЩ

Fig. 323. Arafora.

tx

Pa

li

Fłtr. 334. Arofors Snsiłiinnsfca (Taryî, Luwr).

s. s.

nkJ

7J

Skoda.

к. к

tak zwane „A. Panatenajskie”, któremi nagradzano zwycięzców w zapasach, odbywanych podczas święta Panatenajskiego w Atenach. A-у takie, składane w darze zwycięzcom, wypełniane bywały oliwą, pochodzącą ze świętych gajów oliwnych bogini Atenai. Malowidła, zdobiące je, przedstawiają z jednej strony boginię Atenę typu archaickiego, całą w zbroi, z drugiej zaś zapasy wszelkiego rodzaju lub gonitwy, i to te mianowicie, wśród których, mający nią być obdarzonym, odniósł palmę zwycięzką. Na wzór A-r glinianych, wyrabiano w późniejszych czasach i A.

Uwi \\\

fm.

к--i

% O i I В 1 o t AOPNMO* EPCl

ze szlachetniejszych materyałów, jak np. z marmuru, a także i ze szkła. Zwłaszcza pomiędzy wazonami, pochodzącemi z Włoch południowych, spotyka się dużo A-r znacznej wielkości, bardzo pięknych. Rysunek, załączony tu (fig. 334), przedstawia właśnie taką A-ę marmurową, przechowy waną obecnie w zbiorach luwrskich w Paryżu. Wazon ten pochodzić ma z pierwszej doby ce-sarswa rzymskiego i nosi nazwę Sosibiońskiej A., od pierwszego wyrazu napisu, na niej znajdującego się. Płaskorzeźba, okalająca ten wazon, przedstawia Artemidę i Hermesa, składających w towarzystwie bachantek ofiarę na ołtarzu. (Fig. 334).—Porów. Rayet. Collignon: „Histoire de la céramique grecque”.—O. Jahn: „Beschreibung der Vasensammlung zu München”.—Lau. Brunn. „Die griech. Vasen, ihr Formen—und Decorationssystem”.— Friedrichs-Wolters: „Gipsabgüsse antiker Bildwerke” (fig. 2114). Marquardt. „Röm. Privataltherthümer” (II). Overbeck: „Pompeji”. — A. Flasch: „Die Polychromie der griechischen Vasenbilder”: Würzburg 1875.

Amfora, była, także u Greków i Rzymian miarą płynu. W Grecyi zawierała ona wage le-dnego talentu wody, czyli 0.72 stopy sześcienej, co się równa 19.44 litra. W Rzymie stanowiła 7lp culei, a objętości trzymała tyle, co i w Gre-cyi. Później równała się całej stopie i zawierała 80 asów czyli funtów rzymskich. Otrzymała wtedy nazwę quadrantal i wyobrażała dwudziestą część nowego culei. Dziś jeszcze używają tego wyrazu w Wenecyi na oznaczenie pewnej miary wina.

Amforyczny .dźwięk (wyraz lekarski, z grec, amp hor eu s = dzbanek o dwóch uszkach), tak nazywamy właściwy szmer dźwięczny, słyszany — przy auskultacyi płuc, powstający w większych jamach zniszczonych płuc, przez kilkakrotne ! odbijanie się fal gło-sowych (podczas mó-!r wienia chorego) o gładzą kie i twarde ściany jamy, podobnie jak się to dzieje przy mówie-\    fern niu do próżnego dzba-

i\ „L    na. dlatego nazywamy

to po polsku „głosem dzbanowym”. Zdarza się ten objaw przysłu-chowy w gruźliczem spustoszeniu płuc i sta-anowi bardzo ważny znak rozpoznawczy. Nazwę i objaśnienie dźwięku amforyczne-go podał profesor

Dr. Ł.

Amfoteros. 1) Mityczny brat Akarnana, który razem z nim udał się do Arkadyi, by pomścić na zabójcach śmierć ojca i odebrać naszyjnik Eryfili, zawieszony później w Delfach. 2) Admirał z czasów Aleksandra Macedońskiego, który razem z kolegą Hegelosem, r. 332 przed Chr., działał przeciwko Persom, dla utrzymania w mocy Macedończyków wysp: Chios, Lesbos i Tene-dos, skutkiem których to działań, przy oblężeniu ostatniej z tych wysp, wódz perski Farnabaz dostał się do niewoli z całem wojskiem, 12 trój-wiosłowcami, zupełnie uzbrojonemi, z zapasami żywności oraz z trzema tysiącami najemników greckich, walczących w szeregach Persów (Q. Cur-tius: IV, 5, 14. Grote: Hist. Gr. ХУП1, 3).

Amfryzos, rzeczułka w Tessalii w obrębie Magnezyi, nad którą, według podania, miał Apollo pasać trzody Admetosa.    K- K

Amguń, ostatni z lewej strony dopływ rzeki Amuru, biorący początek z odrośli Stanowego pasma (grzbietu, i przy połączeniu tworzący zmienne, bo zależne od stanu wody żuławy, przez co znacznie się utrudnia żegluga i dostęp do Niko-łajewska. Naprzeciw uścia A-u, u gilackiej osady Tyr, wznoszą się trzy kolumny: granitowa* Dorfirowa. i marmurowa, z napisami w mongol-

am-

A. Sz

i»¹

W.

iii

kwiat

A. Sz.

■T. A.

przekrój kwiatu

skim, mandżurskim i chińskim języku, iż dotąd sięgało panowanie dynastyi Juan, która przez dwa wieki (XIII i XIV) władała w Chinach. Uczony podróżnik, Middendorf, spotkał się tu z podaniem, iż pod temi kolumnami ukryta została broń i skarby „Cara Aleksandra Macedońskiego.“ Obecnie osada przemianowaną została na stanicę Woskreseńską.    Sz-

Amhara, (Amara), część Abisynii, przyległa jezioru Сапа, z przepływającem przez nie Błękitnym Nilem i źródłem Takacy, z głównem miastem Gondar. Uważana za jądro Abissynii, stała się celem zabiegów o panowanie jej przez bitnych władców innych działów kraju, kuszących się wskrzesić dawną potęgę Negusów (ob. Abisynia). Między innemi Kasa, 1852 r. wygnawszy dotychczasowego posiadacza A-у, Ras-Alego, ogłosił się Negusem pod imieniem Teodora II, ale zawikławszy się w zatarg z anglikami, zgnębiony przedsięwziętą z wielkim nakładem przez nich wyprawą w 1867 r., samobójstwem koniec swym ambitnym planom położył. Po opuszczeniu Abisynii przez wojska angielskie, zagarnął A-ę jeden z ich stronników, Gobarye, władca Wagu, lecz pokonany przez współzawodnicząc ego z nim rządcę Tigre, umarł w niewoli, a ten ostatni przybrał tytuł Negusa, jako Johannes. Obecnie, po bohaterskiej śmierei tego ostatniego, w walce z mahometanami, opanował Amharę sprzymierzeniec Włochów,

Menelik, uznany przez nich za Negusa.

Amharski język, jedno z narzeczy mieszkańców głównej części Abisynii, które dla politycznej przewagi tej prowincyi, upowszechniwszy się w XIV w., wyparło z użycia starożytny, dziś i w kościele tylko jako martwy zatrzymany i posługujący s i ę alfabetem koptyjskim (etyopskim). Oba języki należą do szczepu semickiego, lecz am-barskie narzecze przybrało wiele wyrazów od przyległych plemion nubijskich i gallasów. Jeszcze w 1698 r. wydaną została przez Ludolfa gramatyka tego języka, wraz ze słownikiem, pomnożonym przez Izenberga w wydaniu londyńskiem 1842 r. Znacznie dokładniejszy i uważany za najlepszy podręcznik wydanym został w Halli w 1878 —79 r., w dwóch zeszytach, przez Prätorius’a.

Francuzi mają również dokładny słownik A. d'Abadie („Amarinna français’",Paris, 1881).

Amherstia. Rodzaj należący do rodziny strąkowych, podrodziny brazyliowych (Leguminosae-Caesalpinicae),utworzony przez Wallicha ( PI. aziat. rar., I, 1, t. 1, 2), dla drzewa o pysznych kwiatach (A. nobilis). Kwiaty jego, ułożone w olbrzymie grona, posiadają cztery listki w kielichu i pięć płatków w koronie, z których dwa przednie są szczątkowe, jeden zaś tylny bardzo silnie rozwinięty w tak zwaną wargę (labellum)\ pręciki dwu-wiązkowe, z których pięć dłuższych, na-przemianległe z płatkami korony. Do świetności kwiatów, oprócz płatków, bardzo wiele się przyczyniają dwa wielkie, kolorowe i trwałe przy-kwiatki, osadzone na końcu szypułki, oraz kolorowy przy к wiatek, opadający przy nasadzie szypułki. W Indyach kwiaty tego drzewa są poświęcane bogom przy obrzędach religijnych bu-dystów. Rycina tej osobliwej rośliny znajduje się w „Botanical Magazin” (tig. 334), szczegółowa zaś analiza kwiatów w „Histoire des plantes” H. Baillon’a (II, 97).

Amhurst Mikołaj, (*1700 — f 1742), poeta

l:

Fig, 335. AMHERSTIA ROBILTS.

satyryczny i pamflecista angielski. Relegowany z uniwersytetu oxfordzkiego jako libertyn, wyszydził go w poemacie „Oculus Britanniae” i „Terrae filius”; w poemacie „The convocation” napastował wyższe duchowieństwo. Dawszy się poznać jako złośliwy pamflecista, został przez wrogów Walpole’a (Bolingbroke’a i Pulteney’a) postawiony na czele dziennika „Craftman” i na

tem stanowisku przyczynił się do obalenia tego Amid Giovanni Battista, astronom i op-ministra. Umarł wkrótce potem w nędzy.    tyk włoski, (* 1786 w Modenie—f 1863 we Flo-

Amia, ryba,należąca do podgromady ryb ko sto- rencyi). Zachęcony pracami Herschla do astro-łuskich, Ganoidei\ odznacza się ciałem z bo- nomii, zajął się w młodości wyrobem narzędzi ków ścieśnionem, niezbyt szerokiem, pokrytem łu- optycznych. Za czasów królestwa włoskiego i re* skami wielkiemi,    stauracyi był profesorem matematyki w mieście

na brzegu wol- -    rodzinnem; następnie powołany został na dyrek*

nym zaokrąglo-    tora obserwatoryum do    Florencyi, na którem to

nenii. Skielet ma    stanowisku dopomagał    mu syn    jego, Yincenzio,

kostny, głowę    ^    następnie prof, matematyki w Pizie. Już w po-

spłaszczoną,    Fis. 33e Am1a cftiv&.    czątku bieżącego stulecia budował A. teleskopy

pysk krótki, pa-    o odległości ogniskowej    7 stóp    i o otworze 6 ca-

szczę szeroką, szczęki i podniebienie pokryte licz- li; następnie zbudował    lunetę    o 11 calach śre

nemi, drobnemi zębami. Płetwa grzbietowa długa, dnicy i 20 stopach długości, a w r. 1812 tele-niska i miękka, płetwa ogonowa zaokrąglona skop nowej konstrukcyi. Katoptryczne jego mi* i pośrodku niej kończy się kręgosłup (zatem jest kroskopy, t. j. mikroskopy, w których soczewkę rybą równoogonową); płetwa podogonowa, jakoteź przedmiotową zastępuje zwierciadełko wklęsłe, są piersiowe i brzuszne, krótkie. Amia wyróżnia się najlepsze z tej kategoryi mikroskopów. Jest od jeszcze pęcherzem pławnym, wewnątrz podzielo- też wynalazcą mikroskopów imersyjnych, w których nym na liczne komórki, tak, że przypomina bu- między szkiełkiem nakrywkowem, a szkłem przed-dową swoją płuca. Znany jest jeden gatunek, A. miotowem, znajduje się kropelka wody, co pozwa-Calva, L.; dorasta do 60 cm. długości, ciało ma la osiągać znaczniejsze powiększenia (ob. Mi-pokryte 65 — 70 szeregami poprzecznemi łusek, kr o skop). Udoskonalił znacznie ciemnię optyczną Zamieszkuje rzeki i jeziora Ameryki północnej i podał pierwszy pomysł spektroskopu „à vision i karmi się drobnemi rybkami, skorupiakami, directe”. Jako astronom, prowadził liczne obser-owadami wodnemi i t. p.    A-s- wacye gwiazd podwójnych, księżyców Jowisza,

Amiant (miner.) Minerał, stanowiący włókni- średnicy słońca. Badał również przy pomocy swych stą odmianę niektórych gatunków amfibolu, a szcze- mikroskopów obieg soków w roślinach, zapła-gólniej tremolitu i aktynotu, o włóknach białych, dnianie roślin, oraz wymoczki. Rozprawy jego miękkich, podobnych do włókien jedwabiu, dają- mieszczą się w rocznikach różnych akademij. ó* K-cy się prząść bądź sam, bądź z dodatkiem ba- Amicinus Jan (*j* 1526), sufragan wkrakowski, wełny, którą się następnie wypala. Opiera się biskup laodycki za panowania Aleksandra i Zy-działaniu zwykłego ognia, ale stapia się pod gmunta I. Był pięć razy rektorem akademii kra-dmuchawką. Już w starożytności prząść go i tkać kowskiej i podkanclerzym jej, miał probostwo umiano, a z płótna amiantowego robiono całuny, u św. Mikołaja w Krakowie. Marcin z Olkusza w których palono ciała zmarłych dla zebrania dedykował mu dzieło swoje: „Nova calendarii ro-popiołów. Robiono też z niego prześcieradła mani reformatio.” Nazwisko Amicinus jest pra-i obrusy, które po zbrudzeniu bielono przez wrzu- wdopodobnie zlatynizowaniem polskiego Noska, cenie w ogień, skąd grecka jego nazwa (niezni- jak Longinus Długosza, lub Acernus Klonowicza szczalny). Obecnie wyrabiają z niego okrycia (Łętowski: „Katalog”, II, 3; Bartoszewicz w „Enc. dla straży ogniowej, rękawice do użytku w pra- Org.” I, 651).

cowniach chemicznych, nawet papier niezniszczal- Amicinus Stanisław, krakowianin, autor ny na cenne dokumenty, na którym wszelako pism okolicznościowych: 1) „Elegia in solennem litery w ogniu znikają. Wszystkie te jednak electionem et adv. Ser. Henr. Val.” 2) „Car-wyroby opierają się tylko przez krótki czas wy- men in elect, adventumque пес non ingressum sokiej temperaturze, ale poddane dłużej gwałto- Henrici Valesy” (1574). 3) „Fax nuptialis, Dzie-wnemu ogniowi, topią się i całkowicie zeszklają. wosłąb na wesele Jana Chwalibogowskiego” Amiant włóknami swemi wyścieła szczeliny skał (1578).

magnezyowych, mianowicie serpentynów, łupków Amicis Edmund, de (* 1846 w Oneglia w Li-talkowych i chlorytowych. Najpiękniejszy pocho- guryi), wielostronny pisarz współczesny włoski, dzi z gór Korsykańskich i Sabaudzkich, znajduje Po ukończeniu nauk licealnych w Cuneo, kształ-się nadto obficie w Traversella w Piemoncie, na Śt. cił się w szkole wojskowej w Modenie, z której Gothardzie i w Tyrolu.    K J- wyszedł (1865) ze stopniem porucznika i w woj-

Amicabiles numeri, t- j. liczby sprzyjaźnione, nie 1866 r. uczestniczył w bitwie z austryakami nombres amiables, dwie licrby, z których każda pod Custozzą. W r. 1867 objął redakcyę czasopi-równa się sumie wszystkich dzielników drugiej, sma wojskowego „Italia militare” i w niem dru-Takiemi są np. liczby 220 i 284, gdyż 220=1+ kował swoje obrazki i szkice powieściowe, wyda-2+4+71 + 142, a 284=1+2+4+5+10+11+ ne następnie p. t. „La vita militare” (1868). Po 20 + 22+44+55 + 110. Oprócz powyższych dwu wcieleniu Rzymu do państwa włoskiego, A., uwa-liczb znane są jeszcze pary liczb sprzyjaźnionych: źając swoją rolę żołnierza za skończoną, porzucił 17.296 i 18.415, oraz 9.363.538 i 9.437.056. służbę wojskową (1872), osiadł w Turynie i od-Liczby te podał Schooten w swych „Exercita- dał się całkowicie zawodowi pisarskiemu, który tiones mathematicae”.    uprawia dotychczas w różnych kierunkach, a wszy-stkie prawie jego dzieła cieszą się niezwykłem powodzeniem, nietylko we Włoszech, ale i za gra- dny i niepospolity, nicą. Zwiedzając Hiszpanię, Holandyę, Marokko,

wystudyowane, chociaż talent kompozytorski pło-

T. M.

Amictus V. Amicu-lum. Jako ogólna nazwa, amictus służy w star. Rzymie wszystkim ubraniom zwierzchnim, w które się człowiek owija, (w przeciwstawieniu do tych, które wdziewa, induit), jakiemi są: toga, pallium, sagum, abolla, pa-j 11 ludamentum (E n e i d a, I 421. Quintil. XI, 3,137). ji    A m i c u 1 u m szczegółowo

Londyn, Paryż i Konstantynopol, uzbierał inate-ryał do dzieł podróżniczych, tłómaczonych na różne języki europejskie: „Hiszpania” (1873; polski przekład 1878, Warsz.), „Hoiandya” (1874; polski przekład 1879, Warsz.), „Wspomnienia z Londynu (1874; polski przekład 1879, Warsz.), „Marokko” (1876) „Konstantynopol” (1877; polski przekład, 1879, Warsz.); „Wspomnienia z Paryża”

znaczy krótkie okrycie, płachetkę, w rodzaju dzisiejszego pleedu, osłaniające, tak jak i ten, górną tylko część ciała, służące zarówno dla obu płci. Zob. Ferriarus: „De re vestiaria”; (Padwa 1654); Antony Rich: „Słownik starożytności).    K-K-

Amicus Plato, sed magis amica Veritas=mi-ły mi Plato, lecz jeszcze milsza prawda. W taki sposób wypowiadamy dziś myśl Platona, którą w swym Phaedonie wyraził temi słowy: „jeżeli mnie naśladujecie, to dbajcież trochę i o Sokratesa, ale więcej o prawdę“, co Ammonius w żywocie Arystotelesa podał w formie skróconej: „Miły mi Sokrates, ale najmilsza prawda“. Amicus Plato i t. d., zamiast Sokrates, znajduje się u Cerwantesa w „Don Kiszocie“ (Don Quijote), Luter zaś w swojem „De servo arbitrio“ użył: amicus Plato, amicus Socrates, sed praehonoran-da veritas. Myśl w tern jest ta, że prawdę powinniśmy wyżej cenić nad wszelkie sympatye osobiste i powagi ludzkie.

Amid (dziś Diarbekir lub Kara-Amid), miasto w Armenii, niedaleko źródeł Tygru, za cesarza Konstantyna mocno warowne, nie zdołało jednak oprzeć się napadom persów, którzy zdobyli je w 504 r. po Chr. Bizantyni w 958 i 965 odebrali znów A. arabskiemu księciu Zeiledewletowi; w r. 1393 zburzył je Tamerlan, a w 1515 sułtan, Selim I, odebrał szachowi Izmaelowi. W A. urodził się Aëcius.

Amid (Abufadl-Mohammed-Ben-Hus-sein-Ben-Amid), zwany także Al-kalib (t. j. autor), a najczęściej Ben-Amid, wielki mąż stanu, mówca i poeta arabski. On to ulepszył charaktery pisma arabskiego, które już Abdul-Hamid zbliżył do dzisiejszego kształtu (f 971).

Amida, nieskończony, wieczny, ojciec i pan bogów japońskich, stwórca i władca świata. Wcielony, długo przebywał na ziemi, aby ludzkość naprawić. Japończycy wyobrażają go sobie o siedmiu głowach, jeżdżącego na koniu również siedmiogłowym.

Amidowe związki. W najobszerniejszem znaczeniu słowa związkami amidowemi nazwać można wszystkie ciała, które pochodzą od amoniaku, NH₃, przez zastąpienie w nim 1, 2 lub 3 atomów

Flf. 337. Amiculum,

(1878), poświęcone przeważnie Zoli i Wiktorowi Hugo. Wielką tez poczytność mają jego utwory nowelistyczne, osnute w większej części na tle życia wojskowego; do nich, oprócz „La vita mili-tare” (wyd. XI 1877), należą: „Riccordi del 1870 —71” (1872), „Novelle” (1882) i inne, oraz „Kac-conti militari” (1881), wyciąg z „La vita milita-re”, przeznaczony dla młodzieży. Poezye A., lubo nie posiadają zalet szczególnych, liczą także po kilka wydań: „Pagine sparse” (wyd. VIII,

1884) i „Poesie”. W ostatnich latach A. pisze przeważnie dzieła popularne, w których traktuje kwestye społeczne, moralne i wychowawcze. Z nich największą wziętość zyskało „II cuore” (69 wyd.

1888), tłómaczone na wszystkie prawie języki; polski przekład wyszedł p. tyt. „Pamiętnik chłopca” (Waräz. 1888). A. pisał prócz tego jeszcze i study a literackie; poważniejsze z nich są: „L’imi-tazione latina nella commedia italiana del XVI secolo” (Pisa, 1871) i „La commedia popolare latina e la commedia dell' arte” (Neap., 1882).

Pisali o A. Breitinger w „Aus neueren Literaturen” (Zurych, 1878); D'Ovidio w „Saggi cri-tici” (Neap. 1879) i Villari: „E. de A.” w „Nuo-va antologia” (1889).

?g.

Amico Hugo Antoni (* 1834 w Monte ban Giuliano w Sycylii), poeta i literat włoski, ogłosił kilka zbiorów poezyi, odznaczających się wykwintną formą: „Liriche” (1853), „Versi” (1861),

„Ore solitarie” (1868), „Lusus” (1884) i inne.

Nadto napisał kilka studyów historycznych i literackich, dotyczących humanizmu włoskiego: Vito Carvino” (Pal. 1857), „Sebastiano Bagolino”

(Pal. 1874), „Matteo Donia e Leonardo Orlan-dini” (Pal. 1880); tłómaczył poetów rzymskich (Katulla, Owidyusza) i wydał (1864) z przypiekami poezye Eilicai. A. był czas jakiś profesorem przy liceum w Turynie, później przy uniwersytecie w Palermo, obecnie jest tamże kierownikiem szkoły żeńskiej.

Amiconi, lub Amigoni Jakób, malarz ze szkoły włoskiej weneckiej, (* 1675—-f* 1752).

Malował obrazy historyczne i portrety; odbył podróż do Flandryi, celem studyowania mistrzów flamandzkich, udał się następnie do Niemiec, Anglii i Hiszpanii, gdzie zmarł z tytułem malarza nadwornego. W galeryi bolońskiej znajduje się kilka jego obrazów treści historycznej i portrety; w Londynie obraz „Dziecko bawiące się z kozą”, w Madrycie zaś „Kubek znaleziony w worku Benjamina”, „Józef u 1'araona” i „Sw. Ferdynand.” Koloryt A. niedość przyjemny, a wykonanie mało

wodoru przez jakiekolwiek rodniki węglowe. Z olbrzymiej tej gromady ciał wyłączamy jednak amidy (ob.) właściwe i amoniaki złożone (ob.).

ły, posiadające smak słodki. Kwas metyloamido-octowy, CH₂ [NH (CH₃)J. COOH, znany pod nazwą sarkozyny, twórz sie nod działaniem al-

Zw. A. mogą pochodzić od wszelkich gromad .    .TTT /NH₂

związków organicznych, czego następstwem jest ka 11 na kreatynę, JNH. \N(CH:1).CH₂.COOH, uadzwyczajna rozmaitość ich własności, niedo- zawartą w soku mięśniowym. Eter metylowy kwa-puszczająca żadnej charakterystyki ogólnej, oprócz su dwumetyloamidooctowego, CH₂ [N(CH₃)₂j. COO tego chyba jedynego szczegółu, że są to, z nie- (CH₃), znajduje się w burakach i nosi nazwę be-wieloma wyjątkami, ciała mniej albo więcej za- tainy. W moczu zwierząt trawożernych znajduje sadowe. Toż samo stosuje się do sposobów otrzy- się ważny związek, kwas benzoiloamidooctowy, mywania: jedną tylko znamy metodę ogólną, czyli benzoiloglikokol, inaczej kw. hipurowy (ob.), która wszakże do wielu wypadków szczegółowych CH₂ [NH (CeH₅CO)] COOH. I innych kwasów tlu-nie może być zastosowana, a mianowicie: reduk- szezowych zw. A. znajdują sie w organizmach, cyą za pomocą wodoru in statu nascencli związków stanowiąc częstokroć ważną część składową ro-nitrowych. Zw. Am. są to ciała, mogące ulegać zmaitych soków i wydzielin. Wymienimy: kw. zastąpieniom wszelkiego rodzaju i wogóle bardzo amidopropionowy, czyli alaninę, CH₃ . CH (NH₂). skłonne do rozmaitych dalszych przemian i kom- .COOH, kwas amidokapronowy, czyli leucynę, phkacyi. Jako przykład ciał podobnych, pochodzą- C₅H,₀ (NH₂). COOH, zawarty normalnie w soku cych od alkoholów, weźmy alkohol amido-etylowy, trzustkowym i spotykany w produktach gnicia CH₂ (NH₂). CH₂. OH, zwany także etoksyliakiem materyj białkowatych, л wreszcie, ze zw. A., po-{Aethoxylamin), od którego, między inneini, po- chodzących od kwTasów wyższej zasadowości, aspa-chodzi cholina, czyli synkalina, albo bilineuryna, raginę (ob.), która jest amidem kwasowym kwa-C₅ H₁₅ NOa, ciało rozpowszechnione w organiz- su amidojabłkowego i ma skład CH₂ (COOH). mach roślinnych i zwierzęcych i stanowiące jeden . CH (NH₂) . CONH₂. Znaczna liczba z w. A. sta-z produktów -wstecznej przemiany białka. Cholina nowi ciała ważne w chemii fizyologicznej, stąd ma budowę:CH₂ [N (C.H₃)₃ OHj. CH₂ OH, jest pochodzą nazwiska tych związków, nadawane nio więc produktem zastąpienia 1-go at. H w grupie w>sposób chemiczny, ale od różnych własności metylowej alkoholu etylowego przez kompleks ato - i okoliczności drugorzędnych.    Za*

mów [N (CH₃)₃OH)', nazwać ją przeto wypada Amidy. Rodniki kwasów, to jest te grupy wodanem trójmetyloetoksyliny (Trimethylaetlio- atomów, które pozostają z kwasów po usunięciu xyliumhydrat). Skład zw. a, jeszcze bardziej grup bidroksylowych, posiadają wartościowość ta-komplikuje się, kiedy w materyi pierwotnej, od J ką, jaka była zasadowość kwasów. Jeżeli na raiej-której one pochodzą, znajdują się już, oprócz see utraconych hidroksylów wejdą do składu węgla i tlenu, inne pierwiastki wyższej wartościo- związków rodniki, powstające z amoniaku, przez wości. Taką lcomplikacyą wnosi np. ze sobą grupa utratę 1 at. wodoru, więc grupy jednowartościo-sulfonowa, (S0₃H), której pochodne zw. A. są we (NH₂)', tworzą się wtedy A. w ściślejszem także często spotykane w organizmach, miano- znaczeniu wyrazu, czyli A. pierwszorzędowe. Ato-wicie zwierzęcych. Tu znowu dla j przykładu my H w amoniaku można jednak zastępować wspomnimy taurynę, CH₂ (NH₂). CH₂ (S0₃H), i w dalszym ciągu przez rodniki kwasowe, i wte-ciało znajdujące się w żółci i w innych sokach dy powstają A. drugorzędowe, czyli dwuamidy, zwierzęcych. Pochodzące od niej, między innemi, i trzeciorzędowe, czyli trójamidy. Wzorem A. różne kwasy żółciowe, są ciałami bardzo złożo- pierwszorzędowych wogóle będzie R'. NH₂, gdzie nemi, tak np. kwas taurocholowy ma skład R' oznacza np. acetyl, (C₂H₃0)', benzoil, (C₇fl₅0)'; C₂₆ Й₄₅ NS0₇. Ważną gromadę zw. A. tworzą albo też R"(NH₂)₂, gdzie R'' może być np. oksa,-amidokwasy, powstające z kwasów w taki sposób, lilem (C₂0₂)", malonilem (C₃H₂0₂)" ; lub wreszcie że wodór rodnika alkoholowego w kwasie ulega R"'(NH₂)₃, gdzie R'" może np. oznaczać rodnik zastąpieniu przez grupę amidową NIi₂. Amido- kw. trójkarbalilowego,'[C₃H₅(CO)₃]"', akonitowe-kwasy są metameryczne z amidami oksykwasów go, [C₃H₃ (C0₃)]"'. A. drugorzędowe oznaczyli-(oo.), czyli alkoholokwasów: tak np. kw. amido- byśmy przez wzór ogólny (R')₂ NH, trzeciorzę-octowy, CH₂ (NH₂), COOH—C₂H₅N0₂, ma skład dowe przez (R')₃N. Ou kwasów wyższej zasadowo-takiż sam, jak amid kwasu oksyoctowego, czyli ści pochodzą A. bardziej zawiłego składu, a nad-glikolowego, CH₂ (OH), CONH₂ = C₂ H₃ N0₂, to A. mogą się tworzyć także z wielu cząste-lecz budowa i funkeya tych ciał, jak widzimy, czek kwasu z jednej strony, a z wielu cząsteczek jest zupełnie odmienna. Amidokwasy tworzą się amoniaku z drugiej. Nakoniec, grupy (NH₂)' mo-łatwo z chlorowcowych pochodnych kwasów pod gą zastępować pewną tylko część grup (OH)' działaniem amoniaku. Są to ciała wT równym w kwasach wyższej zasadowości, a tworzące się stopniu kwasowej, jak i zasadowej natury, a wo- wtedy związki nazywamy A. kwasowemi, albo dór zarówno ich rodnika alkoholowego, jak grupy kwasami aminowemi. Dodać należy, że atomy amidowej, jak wreszcie hidroksylowej, łatwo ulega wodoru w grupie NH₂ mogą także ulegać zastą-przeróźnym zastąpieniom. Wspomniany kw. ami- pieniu przez pierwiastki i rodniki, oraz, że A. dooctowy. zwany także glikokolem (jakoby „cu- pochodzą zarówno od kwasów tlenowych, jak krem z kleju“), tworzy się przy gniciu ciał kle- i od takich, w których miejsce tlenu hidroksy-owatych zwierzęcych i stanowi piękne kryszta- lowego zajmuje inny równowartościowy pierwia-

s. s.

(1858), „La part du rêve” (1863), „Jour à jour” (1880) i inne, przenika nastrój pesymistyczny. Oprócz poezyj pisał studya literackie, między

za-

stek, np. siarka. A., jakkolwiek pochodne amoniaku, zaledwie zachowują słaby ślad własności zasadowych, tak np. amid kwasu octowego, czyli acetamid, CH₃ . CO . NH₂ , łączy się wprawdzie z chlorowodorem na związek, zwany chlorowo-danem acetamidu (CH₃. CO . NH₂)₂ HC1; ciało to jednak nie posiada, jak widać ze wzoru, ani składu normalnych chlorowodanów, ani też nie okazuje własności trwałych soli, gdyż np. ulega rozszczepieniu na części składowe już pod działaniem wody. Godnem uwagi jest to, że grupa amidowa, zajmując miejsce hidroksylu, odziedzicza po nim wyróżniające własności o tyle, że jej wodór może być zastępbwany przez metale, przyczem tworzą się związki, przypominające sole. Jako przykład tych ostatnich, można przytoczyć merkuroacetamid, (CH₃ . CO . NH)₂ Hg. Można zatem powiedzieć, że A-у posiadają także w zaczątku własności kwasowe. A-у łatwo ulegają re-akcyi, zwanej zmydleniem, t. j. pod działaniem alkaiij gryzących odradza się z nich amoniak, kiedy rodnik kwasowy z potasowcem i tlenem tworzą sól odpowiedniego kwasu. Ta przemiana ma ważne znaczenie ze względu, że daje dogodny sposób otrzymywania amoniaków złożonych, które powstają przez zmydlenie A-ów, mających wodór grupy NH₂ zastąpiony przez rodnik alkoholowy. Kwas azotawy działa na A-у tak samo, jak na amoniaki złożone, to jest: powstaje kwas odpowiedni, wolny azot i woda. A-у pierwszorzę-dowe, ogrzewane z pięciotlenkiem fosforu, dają cyanki rodników alkoholowych. Jednym z najogólniejszych sposobów otrzymywania A. jest sucha dystylacya soli amonowych: sól traci wtedy wodę i przechodzi w A. Sposób ten stosuje się do soli amonowych kwasów, zarówno mineralnych, jak i organicznych. Toż samo powiedzieć można o drugim sposobie, polegającym na działaniu amoniaku, na estry i amoniaku lub węglanu amonu na chlorki rodników kwasowych. Natomiast dla A-ów organicznych istnieją jeszcze specyalne metody, jak np. działanie wody na cyanki rodników alkoholowych, oraz, wyłącznie dla drugo-i trzeciorzędowych, ogrzewanie kwasów i bezwodników kwasowych z nitrylami. Z pomiędzy A. kwasów nieorganicznych lepiej zbadane są tylko związki, pochodzące od kwasów siarki i fosforu; są one liczne, ale nie budzą szczególniejszego zajęcia. Szczególniej ważnym związkiem jest kar-bamid, CO (NH₂)₂, czyli amid kwasu węglanego, zwany mocznikiem (ob.), który z całą gromadą pochodnych musi być opisany oddzielnie. Dla przykładu, z A. organicznych wspomnimy: A. kw. mrówkowego, czyli formamid, H . CO . NH₂, ciecz z p. wrz. około 200° C, ulegająca łatwo rozkładowi w wyższej temp. na CO i NH₃. A. kw. octowego, czyli acetamid, CH₃ . CO . NH₂, jest ciałem krystalicznem z przykrym zapachem Isału mysiego. A. kw. szczawiowego, czyli oksamid, C₂0₂ . (NH₂)₂, jest produktem całkowitego zastąpienia hidroksylów, gdy kwas oksaininowy, C₂0₂ . .. (OH).NH₂, zatrzymuje jeszcze jednę grupę

OH, co nadaje mu cechy silnego kwasu jedno-zasadowego.    Zn-

Amiel Ludwik Feliks, malarz francuski (* 1802 w Castelnaudary—*{■ 1864 w Joinville-le-Pont). Uczeń Grqs’a i paryskiej Szkoły sztuk pięknych. Za „Starca z dziećmi” otrzymał medal w Salonie paryskim (1833). Zdolności, jakich dał dowód, nie ziściły jednak pokładanych wielkich co do talentu jego nadziei. Malował przeważnie portrety osób prywatnych, a także historycznych, dla galeryi wersalskiej, jak np: Karola W., Pepina Krótkiego, Ludwika Otyłego, Filipa Augusta. Portrety te są raczej odtwarzaniem postaci, w fantazyi artysty urobionych, niż wizerunkami prawdziwych osób; lepsze, bo na autentycznych danych oparte, są tamże pomieszczone portrety: Bernadotta i Perignona. A. jest także autorem obrazu, przedstawiającego „Mazepę ściganego przez wilki”, który był wystawiony w Salonie paryskim (1844 r.).

Amiel Henryk Fry deryк(* 1821—j* 1881), poeta i literat francusko-szwajcarski, rodem z Genewy, gdzie też był profesorem estetyki i filozofii przy uniwersytecie. Poezye jego: „Pensoroso” któremi ważniejsze są: „Etude sur M-me de Staël” (1878) i „Du mouvement littéraire dans la Suisse romane” (1879). Część jego pamiętników, z oceną Scherera, wyszła w 2 tom. p. t. „Fragments d’un journal intime” (Gen., Par.. 1883—4). Pisał o nim, oprócz Scherera, Brunetière w „Revue des deux mondes” (1 stycznia 1886) i Mmlle Vadier „H. F. A., etude biographique” (1886).

Amiens (Samarobriva, Ambiani, Ambianum, Civitas Ambianensum), miasto we Francyi, stolica departamentu Somme, nad rz. Somme.— History a. Liczne piśmienne świadectwa i wciąż powtarzające się odkrycia przedhistorycznych bytków, świadczą, że terytoryum miasta Amiens było od najdawniejszych czasów zamieszkałe. W epoce zdobycia Gallii miasto to, pod imieniem Samarobriva, było stolicą Ambianów. Po podboju doszło do wielkiego znaczenia, jako jedno z głównych miast drugiej Belgii, położone w punkcie przecięcia się ważnych rzymskich traktów. Wiarę chrześciańską głoszono tam, zdaniem niektórych, już w II-gim wieku, choć inni twierdzą, że stało się to dopiero w Ul-iem i IV-em stuleciu. Podczas wielkiego najazdu 406 r. miasto ucierpiało wiele, a z końcem V-go wieku dostało się pod panowanie Franków. Historya Amiens w epoce Merowingów i Karlowingów jest dość niejasna. Złupione kilkakrotnie przez Normandów, pozostawało naprzemian pod władzą biskupów i hrabiów. Gdy Enquerraud de Boves przywłaszczył sobie hrabstwo, miasto cierpiało najstraszniejszy ucisk. W П13 r., mieszkańcy, zmęczeni nadużyciami tegoż Enquerraud’a, powstali, chcąc utworzyć niezależną gminę, zachęceni przykładem m. Laon. Po zaciętej walce dwuletniej, zmuszeni

127

row»7,echna Encyblopedya iJmtr.

-~'~Г

;АЦ

“ЕЕ

sar;

WA I 1:1

йШ

[liii

Ji

âm

. > •• ■ 1

Saimaa

Tf

ШШ

W: :

jr§-

№

Kl

I:

mé

H:

Ъ---

byli wezwać na pomoc Ludwika Otyłego, który zdołał zdobyć zamek (1117 r.), zrównał go z ziemią, a Enquerraud’a z hrabstwa wypędził. Niewątpliwie w tej epoce miasto dostało swoją pierwszą ustawę gminną, która jednakże do naszych czasów się nie przechowała. Najdawniejszy dokument tego rodzaju datuje się z czasów Filipa Augusta i został nadany przez tegoż króla po opanowaniu hrabstwa w 1185 r. Podczas wojny stuletniej miasto kilka razy ucierpiało od najazdu anglików. Przez traktat w Arras 1435 r.

Йй1ЙИИг

3Ê

i ij i J

Hi!

liii

i!

щщ

- b .. '• ■ ■■

M уя

1ПШ 0Щ-Ш I

il

. V.

U*

fa

--------

Fig 389. Katedra w Amiens

przeszło w ręce ks. burgundzkiego, z zastrzeżeniem prawa wykupna; mimo to zachowało ono niezachwianą wierność dla królów francuskich. W 1436 r. przyjmowało z zapałem Karola Vn. Ludwik XI skorzystał z prawa wykupu, ale nie na długo — liga dobra publicznego zmusiła go przez traktat Saint-Maur oddać Amiens Karolowi Śmiałemu r. 1465. Po śmierci tego księcia, 1477, niezwłocznie je odebrał. W 1492 r. Maksymilian, rozgniewany małżeństwem Karola VIII z Anną z Bretanii, usiłował pochwycić miasto, ale został odparty przez mieszczan. W czasach reformacyi Amiens było widownią licznych zamieszek. Walczono nawet w kościele ’ katedralnym. W 1588 całe miasto uroczyście przystąpiło do ligi i dotrzymało wierności aż do końca. Dopiero w 1594 r. amieńczycy uznali Henryka IV. Ludwik ХП1 kilkakrotnie przebywał w Amiens. W 1610 r., podczas oblężenia Arras miał tu swo-ją główną kwaterę. W XVII i XVIII wieku, w czasach największego spokoju, zarząd miasta czynił wiele zabiegów dla upiększenia go. W tej to epoce przemysł w Amiens doszedł do najwyższego stopnia rozwoju. Rewolucya stosunkowo mało wywołała wstrzą-śnień. Jedynym ważnym faktem z tego czasu jest zawarcie pokoju w Amiens 1802 r. W Amiens odbył się ślub Filipa Augusta z lngeburgą duńską 1193. W r, 1263 w katedrze Amiens Ludwik święty wygłosił wyrok, rozstrzygający spór między Henrykiem III angielskim, a jego zbuntowanymi baronami. W tejże katedrze 1329 r. Edward III złożył hołd Filipowi Walezyuszowi, a w 1385 r. Karol VII poślubił Izabellę bawarską. Przed rewolucyą biskupstwo Amiens zależne było od biskupstwa Rheims. Biskup z A-miens pełnił rolę subdyakona przy koronacyi królów francuskich; w braku arcybiskupa ' z Rheims lub biskupa z Soissons, mógł sam koronacyi dopełnić. Amiens było stolicą władzy wojskowej w Pi-kardyi, intendentury i zarządu i miało biuro skarbowe. Przemysł i handel. Od niepamiętnych czasów, przez cały ciąg średnich wieków, Amiens było ogniskiem wielkiego ruchu przemysłowego i handlowego. Od r. 1135 istniało kilka fabryk suknaw cyrkule St. Leu. Wojna stuletnia wywołała nieomal zupełny upadek przemysłu i handlu, lecz za panowania Ludwika XI rozwinęły się one na nowo. W 1492 roku robotnicy z Tournay wznowili fabrykacyę sukna i zaczęli produkować wyroby jedwabne i złote. Za Henryka VI przemysł doznał nowego poparcia ze strony gubernatora, Dominika de Vic. W 1660 r. Colbert zaprowadził w przemyśle tkackim miasta Amiens urządzenia, które przyczyniły się do jego sławy i sprawiły, że fabrykanci z Holandyi sprowadzili się do miasta, aby tiv zastosować zagraniczne ulepszenia. W połowie XVIII wieku przemysł w Amiens już zaczął podupadać, gdy panowie Morgan i Delahaye wprowadzili nową jego gałąź: fabrykacyę bawełnianych aksamitów, która wkrótce rozwinęła się i zy* skała wielkie powodzenie. Obecnie jeszcze A.

na

r -J-Т- ;

пхШж

XIXX

i

tBfVl

na-

jest jednem z pierwszych miast przemysłowych we Francyi. Przemysł jego przedstawia wielką rozmaitość. Wytwarza ono: płótna, tkaniny konopne i lniane, bawełniane materyały i aksamity, ma przędzalnie wełny, fabryki materyałów wełnianych, kaszemirów, pokryć na meble, repsów, aksamitów utrechckich, passemanteryi; lejarnie żelaza i miedzi, warsztaty budowlane, blichy, garbarnie, fabryki obić papierowych i t. d. Budowle. Notre-Dame, katedra sławna na świat cały, jest jednym z największych i najwspanialszych pomników architektury gotyckiej. Można ją słusznie nazwać arcydziełem. Długość jej wynosi 143 metry, a powierzchnia 8,000 metrów. Jest to największy kościoł we Francyi. Sklepienia do 43 m. wysokości niżej wiązania. W 1218 r. dawna katedra uległa zupełnemu zniszczeniu w skutek pożaru. We dwa lata później, w 1220 r., biskup Evrard de Fouilloy postanowił ją odbudować i powierzył kierownictwo robót Robertowi de Lu-zarches, który podał plan. W czasie śmierci Evrarda de Fouilloy, 1223, fundamenty zaledwie wznosiły się ponad poziom gruntu. Za jego następców robota postępowała szybko, pod kierownictwem Tomasza de Cormont, a później jego syna, Renauda. W 1269, po przełamaniu wielu przeciwności, skończono wysokie sklepienia pres-byteryum. Front ozdobiony jest znakomitemi rzeźbami (XIII wiek). Ponad drzwiami środko-wemi statua Chrystusa, zwana „Le Beau Dieu d’Amiens”, jeden z najpiękniejszych zabytków średniowiecznej rzeźby. Ponad drzwiami na prawo piękna statua Matki Boskiej, a na lewo św. Firmin. Dolną część muru okrywają medaliony z płaskorzeźbami, przedstawiającemi cnoty, grzechy, proroctwa, znaki zodyakowe i t. d. Ponad trojgiem drzwi frontowych biegnie galery a, zawierająca 22 figury olbrzymiej wielkości, przedstawiające osoby królów. Kościoł św. Hermana (St. Germain), piękny gmach z końca XV i XYI w., zwraca uwagę przez regularny styl i wytworne rzeźby. Świeżo odnowiony. Saint Leu z dzwonnicą gotycką z XVI w. Saint Remy (św. Remigiusza), dawny kościoł Franciszkanów, zawiera marmurowy grobowiec Mikołaja de Lan-noy, konnetabla z Bourbonnais, ze statuą Blas-seta; Madonna, wykonana przez tegoż dla księcia Kondeusza. Pomiędzy kościołami nowożytnemi można wymienić: kościoł św. Marcina, św. Anny, św. Honoryusza, św. Jakóba, św. Piotra, kaplice kolegium Opatrzności i pensyonatu Sacré-Coeur (Sercanek). Ratusz (XVIII w.), znacznie powiększony ostatniemi czasy i jeszcze nieukończo-ny, z obrazami: Vanlo, Vieu, Lagrenée i t. d.; naprzeciw dzwonnica, której dolne części sięgają XIV i XV wieku. Mieszkanie króla, dom, który Franciszek I wystawił z zamiarem zamieszkiwania w nim przez jednę część roku, zachwycony przy jęciem, jakiego doznał od mieszkańców Amiens, dotychczas niewykończony, stanowił mieszkanie wielkorządcy prowincyi. Teatr, stawiany w latach 1773 do 1780; dom podrzutków; szpital główny lub św. Karola. Fortyfikacye zostały w więk-

szej części zniesione na początku tego i na końcu zeszłego wieku; na ich miejscu założono bulwary i ogrody, które otaczają niemal całkowicie miasto. Pozostała jedynie cytadela, której plan, za Henryka IY, nakreślił inżynier Errard de Bar-le-Duc, 1597 r. Gmach sądowy, „Palais de justice”, zbudoVany między 1871—1876 r. Muzeum Pikardyi, wspaniały gmach, wystawiony między 1854 — 1864 r. Schody i sień ozdobione malowidłami Puvis de Chavanne („Praca i wypoczynek”, „Ave Picardia nutrix”). Biblioteka miejska, zawierająca 75,000 tomów książek drukowanych i 800 rękopismów. Archiwa departamentu w dawniejszym kościele Bernardynów. Archiwa miejskie, bardzo bogate, w ratuszu. Posąg Piotra Pustelnika na placu św. Michała; pomnik Lhomond’a w dziedzińcu lyceum, du Cange’a placu św. Dyonizego. Piękny spacer, la Hotoie; wielki piękny cmentarz św. Magdaleny. Bibliografia: Dusevel: ,, Histoire de la ville d’Amiens, depuis les Gaulois jusqu’ à nos jours” (Am. 1843). — Augustin Thierry :    „ Recueil

des monuments inédits de l’histoire du tiers état” (trzy pierwsze tomy). — „Description de Г église cathédrale Notre Dame d’A-miens” (Anml853). —V i olet-1 e-Duc. r Dictionnaire raisonné de l’architecture française” (Paris, 1867 — 68). Prócz wspomnień dziejowych, mających styczność wyłącznie z losami miasta, A. wbieźącem stuleciu upamiętnionem zo-

Fig:. 840. Rznt poziomy kateflry тг Amiens, stało dwoma, rozle-

glejszego w dziejach znaczenia, a mianowicie: 1) zawarciem 27 marca 1802 r. między Napoleonem i Anglią pokoju, który na krótko tylko przerwał od wieków toczącą się walkę między dwoma sąsiedniemi rodami. Pokój ten był uzupełnieniem w poprzedzającym roku zawartego z Ces. Niemieckim i Au-stryą traktatu (ob. niżej) i miał ostatecznie uregulować wzajemne stosunki między Francyą i jej sprzymierzeńcami: Hiszpanią i rzecząpospolitą Ba-tawską z jednej, a W. Brytanią z drugiej strony. Ostatnia, zatrzymując z pozaeuropejskich zdobyczy wyspę Ceylon w Azyi, Kaplandyę w Afryce, a w. Trynidad w Ameryce, resztę, a mianowicie w. Maltę, zakonowi rycerskiemu zwrócić miała, za co Francya obowiązała się opuścić Rzym, Neapol, rzeczyposp. Helwecką i Bataw-

tam-

sta-

F. J.

A. Sz.

ską. Nieufność wzajemna, wzmagająca się przez niewykonanie zobopólnych zobowiązań, spowodowała w rok potem (22 maja 1803) nowy wybuch wojny, która z ostatecznym upadkiem Napoleona skończyć się miała. Drugim wypadkiem było zwycięstwo prusaków 27 listop. 1870, odniesione nad francuzami, przez które udaremnionym został plan wyzwolenia obsaczonego Paryża, Czterdziestotysięczna armia, naprędce przez Bourba-ki’ego zorganizowana w Lille i zostająca pod wodzą gen. Farre’a, miała jednoczesnym z działającą od południa armią Loarską ruchem przerwać wał żelazny, ściskający stolicę, zasilając ją obficie nagromadzonemi w A. zapasami żywności. Pomimo zaciętej dziesięciogodzinnej walki, francuzi ulegli dowódzcy 8-go korp., gen. Göbe* nowi, straciwszy 3,000 w poległych i rannych, a do tysiąca z dziewięcią działami w jeńcach. Poczem A., wraz z broniącą go załogą i zapasami, wpadło w ręce zwycięzców.    A- Sz-

Amiidy (paleont). Rodzina ryb zaginionych z działu Physostomi amioidei, o łuskach okrągłych, kręgosłupie skostniałym, płetwie ogonowej zaokrąglonej, ale wewnątrz niesymetrycznej (he-terocerkalnej), o bardzo szerokich, choć nielicznych promieniach skrzelowych. Szczątki ich znajdują się w górnych piętrach jurajskich {Megalums) i w trzeciorzędowych (Amia).    K-J *

Arnik Bokhari ob. В о к h а г i.

Amilhaud Pierre Catherine, francuski mąż stanu, (* w Tuluzie 3 kwietnia 1793—f że 29 czerwca 1860 r.). Rządom Karola X wiał opozycyę; po wstąpieniu na tron Ludwika-Filipa, był prokuratorem królewskim, następnie prezydentem sądu apelacyjnego w Pau, który to urząd piastował do końca życia. W czasie od r. 1830 do 1846 reprezentował w izbie deputowanych okrąg Saint Gaudens. Głosował stale ze stronnictwem ministeryalnem.

Amilkar ob. Hamilkar.

Amin, (J a m i n d i w), jeden z czterech najwyższych bogów mongolskich.

Amin (Al—), szósty z rzędu kalif, z dy-nastyi Abassydów, wstąpił na tron 808 — -f 813. Był synem Harun-al-Raszyda i księżniczki Zobai-dy. Za życia ojca ogłoszony został następcą tronu z pominięciem brata starszego, Al-Mamuna, któremu, wynagradzając tę krzywdę, Harun-al-Ra-szyd nadał gubernatorstwo Chorasanu i prawo następstwa tronu po Aminie. Układ ten, usankcyo-nowany dekretem, wywieszonym w świątyni Mekki, nie zadowolniwszy żadnego z braci, wywołał silny między nimi antagonizm. Dostawszy się do władzy, A. zażądał zwrotu Chorasanu i uznania syna swego, Muzy, za przyszłego kalifa; Al-Ma-mun odmówił i przyszło do wojny. Pierwsza wyprawa na Chorasan wypadła niepomyślnie; Ibu-Mahan, dowódca wojsk Amina, został pobity i zginął w bitwie pod Ray. W drugiej kampanii, poprowadzonej przez Ibu-Dżabala, któremu A. obiecał w razie zwycięstwa gubernatorstwo kwesty ono wanej prowincyi, wojska kalifowe doznały znów porażki, a nawet wódz Al-Mamuna, Taher, przechodząc z pozycyi odpornej do zaczepnej, posunął się aź pod sam Bagdad i obiegł to miasto, z którego A. uciekł niebawem, a przepływając przez Tygrys, został zabity. A. był zupełnie niezdolny do rządów i przez krótki czas swojego panowania roztrwonił olbrzymie bogactwa, jakie był zebrał jego ojciec.

Amina, żona Abdallaha, matka Mahometa proroka (powiła go d. 20 kwietnia 571 r.), pocho* dziła z rodziny Zuhra, jednej z wybitniejszych rodzin w Mekce; zakończyła życie i pogrzebiona w Abwie około r. 573.

Aminek roślina ogrodowa ob. A m m i.

Amiot, ob. Amy ot.

Amipsias, komedyopisarz ateński, spółczesny Arystofanesowi, którego dwa razy zwyciężył na konkursie, z czego wnosić można, iż był niepospolicie utalentowanym, ale sądu o wysokości jego telentn wydać nie można, dla zbyt drobnych ułamków po nim pozostałych. Meineke: „Fragm. com. graec“.

Amir, czyli Emir, wyraz arabski, oznaczający wodza, naczelnika, władcę, księcia, szlachcica; wogóle jest to tytuł, nadawany różnym dostojnikom wyższym w świecie muzułmańskim. A.-ul-umarar=książę książąt, tytuł kalifów, jako władców świeckich; A.-ul-muminin — książę wiernych, oznacza kalifa, jako zwierzchnika kościoła muzułmańskiego; później obu tych tytułów używano bez tej różnicy znaczenia. Tytuł A.-ul-muminin dany był po raz pierwszy wodzowi Abdullah’owi ben Jahszy po pierwszej wyprawie Mahometa na Mekkę; następnie przyjął go kalif Omar, a w czasach późniejszych przybrali go sułtanowie tureccy.

Amiranckie wyspy, gromada,z 11 wysp drobnych złożona, na oc. Indyjskim u brzegów wsch. Afryki, na północ od Madagaskaru leżąca. Odkryte w 1502 r. przez W. de Gamę, od jego godności (admirała) portugalską swą nazwę otrzymały, lecz dla małego znaczenia przez swych odkrywców lekceważone, zajęte zostały w 1814 r. przez anglików, jako stanowisko morskie między Indyami wschodniemi a wyspą Maurycego (dawniejszą Ile de-France). Długość ich wynosi 200 kim. a obszar 83 kim.; mało przystępne, z powodu łączących je z sobą ław koralowych, co jednak niezmiernie udogodnią rybołówstwo. Liczą zalewie secinę mieszkańców, jednakowego pochodzenia z mieszkańcami wyspy Maurycego i mówiących zepsutą francuzczyzną. Rybołówstwo, zwłaszcza połów morskich żółwi, czem zasilają się zawijające zrzadka okręty, stanowi główny środek zarobkowania.

Amisos, osada grecka w Poncie, na pobrzeżu morza Czarnego, nad odnogą tegoż nazwiska. Po wojnach perskich, na miejscu spustoszonego A-u, ateńczycy założyli swoją Kolonię pod nazwiskiem Perajos, lecz ta znowu wpadła w moc persów i powróciła do dawnego swego imienia. Mitryda-tes Wielki (Eupator) rozszerzył A-s, założył obok niego nową osadę i obrał w niej swoją siedzibę. Podczas wojen pontyjskich, A-s, raz zdobyty przez Lukullusa, drugi raz przez Farnaka,

mocno ucierpiał, lecz po bitwie pod Akcyuni, obda- podróżników w Rosyi azyatyckiej. śmierć a rzony przez Augusta swobodą, oraz znacznym brała go w roku 1740, przerywając dalszy c?ąg obszarem ziemi, zakwitł na nowo, dzięki swemu pomienionego dzieła.

J. A

handlowi z Azyą Mniejszą. Dziś ślady A-u dają Ammanati B a r t o 1 o m ш e o, budowniczy i rzeź-się widzieć pod Samsunem.    biarz włoski z XVI stulecia (* 18 czerwca 1П1

Amissio oznacza utratę osobistego prawa r. w Settignano, w okolicy Florencyi — f tamże lub prawa rzeczowego. Amissya w procedurze 22 kwietnia 1592 r.). Kształcił się w budowni-cywilnej litewskiej ma odrębne znaczenie, względem ctwie pod kierunkiem Bandinelli’ego, a następnie niestawających w sądzie wierzycieli.    przez dłuższy czas pracował pod okiem Jakuba

Amiternum, starożytne, niegdyś bardzo znacz- Sansovina w Wenecyi; w rzeźbie zaś wzorował ne, miasto w kraju Sabinów, położone nad rzeką się przedewszystkiem na dziełach Michała Anio-Aternus w Italii. W r. 293 prz. Chr. zostało ono ła. A. niewątpliwie wyżej stoi jako budowniczy, po krwawej walce zdobyte przez konsula Sp. Kar- niż jako rzeźbiarz. Głównie Florencya zawdzię-wiliusza i wcielone do państwa rzymskiego. Mie- cza mu wybitne budowle, a przedewszystkiem szkańcy uzyskali później prawo rzymskiego oby- przepiękny most, śmiało nad Arnem rzucony, no-watelstwa. Tutaj urodził się historyk Sallustyusz. szący nazwę „Ponte Santa-Trinità” (1567—1570). Ruiny dawnego A-m noszą obecnie nazwę Torre Trzy tylko, ale olbrzymie arkady, śmiałem aa d’Amiterno (pod San-Vittorino).    M- Ro '• pięciem łuków swoich wywierają wdzięczne na wi-

Amling Karol Gustaw van (ab), (* 1651 dza wrażenie. Łączą one w sobie najwyższe wy-w Norymberdze—*j- 1701 w Monachium), malarz, inagania estetyki i techniki zarazem: są piękne rysownik i sztycharz. Kształcił się z początku i najodpowiedniejsze dla biegu rzeki o .rwącym w Niemczech, a następnie w Paryżu w pracowni prądzie. Znakomicie zastosowany w swej kon-F. de Poilly’ego. Naj ważni ej szemi pracami jego strukcyi do warunków miejscowych rzeki, most są portrety sztychowane elektora bawarskiego ten swoim monumentalnym charakterem odpowia-Maksymilmna, jeden w 1675 r., drugi, więcej da przytem najzupełniej jej powadze. Słowem, znany, w 1682 r., oraz miedzioryty, wiernie od- rozmiary i napięcie tych półelipsowych łuków, twarzające historyę książąt bawarskich, podług harmonijne ustosunkowanie wymiarów całego mo-gobelinów pałacu monachijskiego.    stu, oraz ornament, odpowiednio do charakteru

Amma, starożytna miara długości. W Egip- traktowany, tworzą piękną całość organiczną. A. cie wynosiła ona około 22 metrów, w Grecyi czy- jest także, razem z Alessim (ob.), twórcą nowego niła 7io stadyi, t. j. około 18 m. U hebrajczy- typu fasady pałacowej. Wogóle rzec można, źe ków miała znaczenie łokcia, przyczem od łokcia A. nadał florenckiej architekturze pałacowej no-zwyczajnego odróżniano łokieć święty, czyli kró- wy, odmienny charakter, czyniąc ją bardziej do lewski, amma hakodesz.    zwyczajnych domostw zbliżoną. Wewnątrz pała-

Amman ob. Ammon.    ■'"* ' ców zachowuje on dziedzińce z kolumnadą z wczes-

Amman Jost (Jod o cus)[(* 1539|w ZUrichu nego renesansu; fasady jego odznaczają się ba-— f 1591), malarz ze szkoły niemieckiej. Mie rokkowem obramowaniem drzwi i okien oraz bo-szkał w Norymberdze, gdzie otrzymał prawa niowanemi węgłami. A. rachuje się już z wyma-obywateskie i gdzie też życia dokonał. Był auto- ganiami malarskiemi dla ozdoby fasad i wprowa-rem kolekcyi portretów królów francuskich, od dza taką ornamentykę, pod postacią arabesków Pharamond’a aż do Henryka IH-go, z odpowie- i tematów historycznych, np. w „Palazzo Rami-dnią biografią do każdego (1576). Odznaczał się rez” i „Palazzo Vitali”, w „Borgo degli Albizzi” wielką łatwością w malowaniu, jak niemniej umie- we Florencyi; pod tym względem A. służyć po-jętnością grupowania figur; oprócz zajmowania się niekąd może za przykład, jak dalece wpływ Mi-malarstwem, rysował również na drzewie, szkle chała Anioła krępował samodzielną twórczość i piórem. Jarzemski w opisie Warszawy w 1643, jego następców, a z drugiej strony, jak dalece powiada, źe w pałacu Ossolińskiego, kanclerza zbytnie indywidualizowanie i przesadzony subjek-w. kor., na Reformackiej ulicy, znajdowały się tywizm szkodliwemi były w zakresie architektu-portrety familijne, przez malarza nazwiskiem ry. To też A. stoi już na pograniczu późnego Amman robione (ob. „Zbiór Pamiętników“ J. U. Renesansu i Barokka; wrodzone poczucie piękna Niemcewicza, П1, 435).    TM- wstrzymuje go jednakże, podobnie jak innych,

Amman Jan, syn Jana Konrada (* w 8za- współczesnych mu, budowniczych włoskich, od fuzie w r. 1707), był lekarzem, tak samo, jak zupełnego wpadnięcia w przesadę indywidualizmu, jego ojciec, i zamłodu został powołany do Pe- znamionująceego w architekturze czasy Barokka. tersburga, gdzie był profesorem medycyny i bo- Dzięki tym artystom, którzy jeszcze zachowali taniki. Prócz wielu nowych rodzajów roślin, opisa- w sobie tradycyę prawdziwego piękna, rozkwitłe-nycłi przez niego w „Mémoires de l’Academie go w epoce Odrodzenia, Florencya nie tak pręd-des sciences de Saint-Petersbourg”, publikował ko uległa zupełnemu owładnięciu przez wspom-w r. 1739, w tern mieście, dzieło pod tytułem: niany kierunek barokkizmu. Ammanatiemu tak-„Stirpium rariorum in imperio Rhuteno sponte źe zawdzięcza Florencya dokończenie ponmiko-provenientium leones et Descriptiones”, w któ- wego dzieła Brunelesco’a, to jest—pałacu Fittich, rem, za pomocą 35 tablic, dał poznać niektóre jednego z wcześniejszych, a zarazem typowych rośliny, zebrane przez I. G. Gmelina i innych dzieł budownictwa z epoki Odrodzenia, który stal

pię wzorem tego rodzaju budowli i dla innych rodzaj nauki religijnej, którą A. przestrzega ar-miast włoskich. Dziedziniec z kolumnadą w tym tystów, kolegów swoich, przed „pogańskiemi pokusami” w sztuce. Pod koniec życia, znajdując się pod wpływem Jezuitów, A.wpadł w pietyzm; to też bezinteresownie przy ozdabianiu kościoła jezuickiego „San-Giovannino” we Florencyi pracował, a nawet i majątek swój im zapisał. Pochowanym został tamże obok żony swojej, Laury, z domu Batife-ri, damy dworu księżniczki Wiktoryi Farnese, w kościele Jezuitów, którzy napisem odpowiednim uczcili pamięó ich obojga, chwaląc ich pobożność i szczodrość dla zakonu. Porów. Vasari: „ Ÿite” (wyd. Le-monnier, T. I,VIII, XII, Х1П).—Ruggieri: „Studio d’architettura civile, colle misure... etc., tratte da alcune fabriche insigne di Firenze” (Florencya, 1722—28). — Gaye: „Carteggio inedito d’artisti dei secoli XIV, XV, XVI, in Firenze” (Florencya 1840). — Perkins: „Tuscan Sculptors” (Londyn, 1864).—Burckhardt: „Geschichte der Renaissance in Italien” (Stuttgart, 1878, str. 90, 161, 199—200, 202—3, 9, 30, 302).—„Der Cicerone” (П część, 4 wyd., 1879, str. 232—3, 446). s-s-Ammann, nazwa urzędu w górnych Niemczech i Szwajcaryi; oznacza urzędnika, zwanego w innych częściach Niemiec: Amtmann. Tak zwał się np. w Strasburgu podsołtys (Unterschlithers), w Lindau wójt cesarski (Reichsvogt). W niektórych kantonach Szwajcaryi pierwszy urzędnik kantonu zwie się zwykle Landamann — Am-mans-amt oznacza urząd Ammana.

pałacu, jeden z większych znanych dziedzińców kolumnowych, jest jego dziełem, dziełem, któremu A. najwięcej może, lubo nie zupełnie słusznie, zawdzięcza swoją sławę u współczesnych. Mniej sławny, ale bardziej udatny, jest podobny dziedziniec z pilastrami, pomysłu A., w „Collegio Romano” w Rzymie. W Rzymie też znajduje się najpiękniejsza z fasad A., a mianowicie fasada pałacu „Ruspoli”, obecnie „Caffe Nuovo’\ W rzeźbiarstwie A. mniej był szczęśliwym, niż w architekturze. Kolosalna grupa Neptuna (ob

F. J

île. Sil. Wodotrysk Keptuna we Florencyi.

fig. 330), stanowiąca wodotrysk na placu Signo-ria we Florencyi, jest dziełem chybionem; uwidocznia ona na sobie nieszczęśliwe pomieszanie pojęcia masywności z pojęciem powagi, co zresztą często spotyka się u naśladowców Michała Anioła, którzy naśladowali manierę jego, a niezdolni byli uchwycić genialnych stron jego pro-dukcyj artystycznych, do czego brakło im odpowiedniego geniuszu. Błąd ten widoczny i na późniejszych utworach A., jak np. w olbrzymim jego „Gigancie padewskim”, stojącym w dziedzińcu pałacu Aremberg, oraz na niektórych nagrobkach jego dłuta. Rzeźba A. ma jednak i swoje dodatnie strony: najważniejszą zaletą jej jest dobre modelowanie ciała. Prócz Florencyi i Rzymu, i inne miasta włoskie posiadają dzieła A. I tak, w Padwie, prócz wspomnianego „Giganta”, zasługuje na uwagę wspaniałe jego wejście pałacowe w pałacu Benayidesa, ozdobione posągami Apollon a i Jowisza, oraz płaskorzeźbami, przedstawiającemi prace Herkulesa; a także i na-j grobek Benavidesa, właściciela rzeczonego pałacu, w kościele „Degli Eremitani”, przez niego samego za życia jeszcze u A. zamówiony. Z innych miast, dzieła A. posiadają: Piza, Wenecya, Lukka i Wolterra. Na polu architektury A. występował także i jako teoretyk. Jego też pióra jest charakterystyczny dla czasów, w których żył, i dla własnej jego osoby, list otwarty, napisany przezeń 1582 r. („Lettera agli accademici del disegno”), rodzaj wyznania wiary i skruchy, oraz

Ammann Paweł, lekarz i botanik niemiecki (* we Wrocławiu 1634 r.—-j- 1691), doktor medycyny uniwersytetu lipskiego, był profesorem botaniki, później fizyologii, w Lipsku. Pozostały pu nim liczne dzieła: „ Ad demonstration es her-barum Programmata” (Lipsiae, 1664—1668), „Supellex botanica” (Lipsiae, 1675), — „Hortus Bosianus, quoad exotica solum descriptus” (Lipsiae, 1686), w którem podaje on synonymię dość kompletną nazw roślin, hodowanych w lipskim ogrodzie botanicznym. W dziele pod tytułem: „Char. naturalis plantarum” (1670), przyjął on za podstawę zasady, wprowadzone przez Moriso-na, że cechy rodzajowe winny zasadzać się na owocu, i zastosował swoje idejedol476 rodzajów. Drugie wydanie tegoż dzieła wyszło w r. 1686 p. t. „Curae posteriores”.    J- A-

za-

Ammann J. Cour., słynny nauczyciel głuchoniemych w Holandyi, w końcu XVII wieku, służył się pracami fizyologicznej treści nad wytwarzaniem głosu ludzkiego w krtani, zawartemi w dziele p. t. „Surdus loquens”, Amstel, 1702. Ammer ob. Amber.

Ammergan. 1) kraina między stertą Harzu i rzekami: Innerstą i Nettą zawarta, która przed rozprzężeniem się S. Rzymskiego ces., na mocy pokoju preszburskiego (1806), hrabiom Waldenburg podlegała i pod ich jurysdykcyą zostawała; ni-czem innem się nie odznaczyła. 2) Ammergau, w wyższej Bawaryi, w obwodzie Werdenfels, od lewego dopływu rzeki Innu nazwę otrzymał, i ostatniemi czasy tak zwanemi „pasyjnemi widowiskami” (wydoskonalony rodzaj średniowiecznych

Ammergauskie pokłady—Auimianus Marcellinns

1035'

A. Sz.

Ammersin Wandalin, wydał „Brevis rela-tio de electricitate propria lignorum” (Lucernae,

1754, in 12-o).

Ammi (T. Inst., 304, t. 159), Aminek. Rodzaj, należący do rodziny Baldaszkowych (Um-belli ferae), typ plemienia Ammineae. Kielich zredukowany do obrączkowego wałeczka. Płatki korony przewrotnie jajowate, dwuklapowe, wykrojone, z langietką zagiętą. Owoc owalny, podłu-gowaty, z boków spłaszczony, z głównemi żebrami wydatnemi, prawie równemi, ze smugą w każdej bruździe. Oś dwudzielna, niełupki na zewnątrz wypukłe, na wewnątrz płaskie lub wklęsłe. ¹ szały mistyczne, niemniej unosi się nad jego my

J. A.

misteryj), europejską sławę sobie zjednał. Mieszkańcy dwóch wsi—wyższego i niższego Am-mergau, od najdawniejszych czasów słynęli, jako lud niezmiernie uczciwy i pracowity, utrzymując się w górzystej i mało urodzajnej okolicy z wyrobu krucyfiksów z drzewa, kości i rogu, oraz obrazków i zabawek. Klęska morowego powietrza, która podczas trzydziestoletniej wojny (1634) tę zaciszną dolinę nawiedziła, skłoniła pobożnych górali do uczynienia ślubu, że odtąd, co dziesięć lat, z wielką uroczystością będą przedstawiali w obrazach scenicznych mękę Zbawiciela, w celu odwrócenia nowej klęski. Jakoż przedstawienia te stopniowo się rozwinęły do niezwykłej świetności, gdyż umiano w nich połączyć piękność wystawy ze szczerem religijnem uczuciem. Obecnie miejsce widowiska tworzy ozdobnie wzniesioną scenę, na której tradycyjnie wyrobione wśród góralów talenty, w odpowiednio zastosowanych strojach, z przejmującą prostotą i prawdą wygłaszają i odgrywają wzruszające sceny. Amfiteatralnie rozłożona na boku góry sala teatralna, może pomieścić 6,000 widzów. Tłumy wyborowe, przesycone sztucznemi widowiskami, ściągają zewsząd na te, kilka tygodni trwające, przedstawienia, a dochód z nich, do kilkudziesięciu tysięcy marek dochodzący, obraca się na ulepszenie zewnętrznej wystawy, lub wyłącznie dobroczynne cele.

Ammergauskie pckłady (geol.). Теш mianem <T'naozane są warstwy marglu plamistego (Fleckenmergel), występujące w zachodnim Tyrolu i w Alpach bawarskich, odpowiadające, według •najnowszych badań, górnemu ogniwu jurajskiemu, a nawet, według Gümbla, piętru tytońskie-mu (najwyższemu z białej jury).    K- J-

Ammerland. Cztery mile długi i trzy szeroki skrawek Fryslandyi w W. ks. Oldenburskiem, jest głośnym już od czasu Karola W„, który, po ostatecznym podboju Sasów, kościoł tu wybudował. Obecnie zawiera sześć parafij, z których Ni-selfeld miała być miejscem owej pierwszej świątyni. Kraina odznacza się nietylko wielką żyznością, ale malowniczością, co jej pompatyczną nazwę Oldenburskiej Szwajcaryi zjednało. Mieszkańcy, trudniący się, prócz rolnictwa, zwłaszcza uprawą wybornego chmielu, leśnictwem i pszczelnictwem, słyną przedewszystkiem z przechowywania dawnych obyczajów, które każą u nich się dopatrywać cech starożytnych Germanów w opisie Tacyta.

J. A.

£>ą to zioła dwuletnie lub trwałe, o liściach trzykrotnie pierzasto-dzielnych, których ostateczne działki piłkowane.. Kwiaty zebrane w baldachy złożone, o licznych promieniach, opatrzone w okrywę, płożoną z wielkiej liczby przykwiatków, zwy- i kle wciętych, i w okrywkę z przykwiatków równie ! licznych, lecz całych. Znanych jest sześć czy siedm gatunków, właściwych strefie śródziemnomorskiej, wyspom Kanaryjskim i Azorskim. A. mnjus L., gatunek rosnący dziko we Francyi, poczytywał się dawniej za roślinę lekarską i wchodził do składu czterech nasion rozgrzewających; dziś wyszedł z użycia.

Ammiaims Marcellinus, historyk rzymski (* około 330 r. w Antyochii syryjskiej), pochodzenia greckiego. Za młodu służył wojskowo: wojował na wschodzie i zachodzie, w Mezopotamii," Galii i Germanii. Mając lat przeszło pięćdziesiąt, ażeby zadośćuczynić autorskiej żyłce plemiennej, a przy tern spożytkować wiadomości, nabyte w tylu okolicach świata, oręż na rylec zamienił, i stale osiadłszy w Rzymie, wziął się do napisania po łacinie jego dziejów, począwszy od punktu, na którym stanął Tacyt, t. j. od panowania Nerwy. Praca jego, opiewająca dzieje po rok 378, dzieli się na 31 ksiąg, z których pierwsze 13 (dzieje pomiędzy r. 91 a 352) zaginęły. Pozostałe 18 dają autorowi wogóle dobre świadectwo. Dalekim on jest wprawdzie od Tacyta: posiada zalety i wady żołnierskie, pisze niedość wytwornie, język jego odczuwa powszechne na-ówczas zepsucie wykwintnej mowy rzymskiej, a co większa, przejęty snadź skłonnością do cudowności, w ojczyźnie jego panującą, puszcza się na banalne gawędy o wpływie komet, pomijając nieraz rzeczy pozytywne, nader ważne, co nasuwa myśl, że może i te 18 ksiąg nie doszły bez uszkodzenia. Ale z drugiej strony, nie mając głębokości i uczoności Tacyta, posiada jego rozsądek i mówi bezstronną prawdę, jak on; potrafi wskazywać związek wypadków i dobrze zarysowywać charaktery, a co niemniej ważna, daje nam mnóstwo szczegółów charakterystycznych, a wiarogodnych, o krajach, które zwiedzał, o obyczajach mieszkańców, jakie poznał, zwłaszcza o Germanii, gdzie kilka lat z rzędu przebywał.

Z tego powodu dzieło jego jest drogocennym pomnikiem, nietylko jako obraz pewnej części dziejów starożytnych, ale jako źródło etno- i geograficzne do historyi nowożytnej i, jako takie, w ręku wszystkich badaczów krytycznych siało się nieodzownem. Jest jeszcze inna strona tego dzieła, mocno nas interesująca: to jego nadzwyczaj umiarkowany, a nawet do pewnego stopnia przychylny sąd o chrześciaństwie i chrześcianach, tak, iż niektórzy posunęli się do mniemania, azali nie był on w duszy chrześcianinem. Tak zgoła nie jest, bo jeżeli z jednej strony gani Konstan-cyusza za jego nietolerancyę, z drugiej - cały jego zachwyt spływa ku staremu Rzymowi, ku tym instytucyom, które ludowi nadały wszechwładztwo świata; a jeżeli Juliana Apostatę gani za jego

•J. A.

K. J.

ślą — odbudowy tego zużytego majestatu w jego pierwotnej formie pogańskiej. Z tem wszystkiem, lubo poganin, zajmuje się gorąco cbrześciań-stwem, chwali cnoty i wytrwałość w wierze wyznawców, wytykając nawet zdroźności niektórych biskupów, zbaczających od pierwotnej karności. Jednocześnie zaś wyszydza zabobony pogan rzymskich, którzy czynności dzienne, powszednie, poddają jakimś znakom: nie ruszą się do niczego, jeśli znak ostrzega, a żadnej istotnej wiary nie mają w duszy. „Śmiechu warto—powiada—spotkać taką łatwowierność u bezbożnego sceptyka, który przeczr lub podaje w wątpliwość istnienie Boga wszechmogącego”. Był to materyał na wielkiego historyka; widać to z wielu rzutów śmiałych, trafnych, z rysów energicznych, z obrazów, niekiedy wspaniałych i przejmujących; nie dopisywała mu epoka o bardzo obniżonym poziomie umysłowym, przy braku ruchu, życia, bodźców, wzorów. Był to samouczek, dyletant, wczasujący się nad księgą po trudach wojennych, bez przygotowań do autorstwa w wieku młodocianym, bez metody badawczej, a jednak stworzył dzieło, badaniom przydatne. Pierwsze jego wydanie przez Ernesta, w Lipsku, 1773 r., p. t. „Ammiani Marcelimi, quae supersunt”. Najlepszem atoli jest wydanie, z obszernemi komentarzami, przez Wagnera i Erfurdta w Lipsku, 1803 r. — Za uchybienie poczytujemy, że „Hist. lit. łacińskiej”, wydanie Lewentala, pisarza tego zupełnie pominęła.    K-K-

Ammirato S с y p i o n, zwany „starszym” (*1531 —•{* 1601), historyk włoski, ksiądz z powołania, osiadłszy po różnych kolejach życia we Floren-cyi (1569), na zlecenie Kośmy 1, księcia toskańskiego, opracował podług źródeł archiwalnych dzieje Florencyi aż do r. 1434. Dzieło to, opowiadające fakty porządkiem chronologicznym, odznacza się wielką wiarogodnością; wyszło ono z druku p. t. „Istorie Fiorentine” (Flor. 1600). Dalszy jego ciąg. aź do r. 1574, opracował Scypion Ammirato „młodszy”, właściwie Krzysztof del Bianco (* 1582—f 1646), przybrany syn „starszego.” Całość wyszła ostatnio we Florencyi w 1824—27 r. Oprócz tego A. „starszy” napisał parę gruntownych dzieł genealogicznych: „Delie famiglie nobili Napolitane” (FJor. 1580—81, 2 tomy) i „Delie famiglie nobile Fiorentine” (Flor. 1615), wiele rozpraw, ogłoszonych w „Opuscoli vari” (Flor. 1583 i później) i „Discorsi sopra C. Tacito” (Flor. 1594 i później), tłómaczone na łaciński (Frkf. 1609) i na francuski (Paryż 1628). Akademia della Crusca nazwała A. nowożytnym Liwiuszem.

Ammobium (R. Br. w Bot. Mag. t. 2,459). Wiekuistka albo Susz. Rodzaj należący do rodziny złożonych (Compositae), plemienia Inu-loideae. Charakteryzuje się okrywą półkulistą, złożoną z przykwiatków płatkowatych, suchych, zwykle białych. Ojczyzną Australia. W ogrodach hodują dość często gatunek A. alatum, odznaczający się liśćmi zbiegającemi, przez co łodyga jest skrzydlatą. Kwiaty, ścięte przed ich

rozwinięciem się i wysuszone w cieniu, służą do bukietów trwałych.

Ammocoetes, ob. Minóg i Węgornica. Ammodiscns (paleont.). Rodzaj kopalnej i żyjącej jeszcze otwornicy (Foraminifera), czyli korzenio-nóźki (Rhizopoda) z rodziny Lituolidae, o skorupie niepodzielonej na komory, albo podzielonej tylko niezupełnie, stanowiącej rurkę, prawidłowo spiralnie, lub nieprawidłowo w kłębek zwiniętą. Otwór szerokości skorupy. Amm. incertus d'Orb. i Amm. gordialis, występuje często w pokładach węglowych, permskich i jurajskich. W morzach dzisiejszych żyją poniżej 50 sążni głębokości.

Ammon, brat Moaba, syn Lota; podług biblii był protoplastą ludu Ammonitów; przebywał w górach Galaad, na wschód morza Martwego i Jordanu. Jego potomkowie prowadzili ciągłe walki z izraelitami.

Ammodytes. Ryba, należąca do rzędu mięk-kopletwowych (Malacopterygii), do rodziny ryb wężowatych (Ophidiidae). Posiada ciało wydłużone, szczupłe, pokryte drobną i delikatną łuską. Skóra tworzy na powierzchni brzusznej fałdy podłużne, boki zaś ciała są podzielone przez fałdy skóry na pewną liczbę pól ukośnych. Szczęki bez zębów, dolna znacznie dłuższa od górnej i wystająca. Płetwa grzbietowa bardzo długa, pod-ogonowa dość długa (szeroka), brzusznych płetw nie ma zupełnie. Znanych jest kilka gatunków, mieszkających w morzach umiarkowanych. Trzy-ï'ig. 341. Ammodytes Tobianus.

mają się te ryby blisko brzegów i karmią się drobnemi robakami, skorupiakami it. p. i za-grzebują się chętnie i prędko w piasek. A. lan-ceolatus Lesauy., zwany węgorkiem piaskowym większym, odznacza się 2-ma ostremi zębami, umieszczonemi na końcu lemiesza. Grzbiet ma brunatny, boki ciała i spód srebrzysto-biały. Na bokach ciała ukośnych pól 170. Długość cia ła 25 cm. (rzadko 40 cm.). Mieszka w morzu Północnem i Baltyckiem. A. tobianus L., To* biaszowa rybka czyli węgorek piaskowy mniejszy. Kości międzyszczękowe mocno wy-suwalne, lemiesz bez zębów; liczba pól ukośnych na bokach ciała dochodzi do 130. Długość ciała 15—20 cm., zabarwienie podobne do poprzedniego gatunku. Morza północne. Używana bywa na przynętę de połowu wątłośza (Gaduas). ‘ s-Ammon, właściwie A mu ц— ukryty, niewidzialny, jeden z największych bogów staroźyt e-

Ammon, właściwiej Amon У. Amun, jest to starożytne imię oazy, znanej dziś pod nazwiskiem öiwab. Według historyków klasycznych, leżała ona o dwanaście dni drogi od Memfisu, dziesięć od Teb, pięć od Apisu, a o 400 mil od Cyreny. Oaza ta słynęła w starożytności z powodu znajdującej się na niej świątyni Jowisza Ammo-na, z bardzo sławną wyrocznią. O założeniu tej świątyni zachowały się rozmaite podania. Według Diodora, Bachus, syn Ammona, króla libijskiego, i Amaltei, na tej oazie, do owego czasu zupełnie pustej, założył miasto i ustanowił w niem wyrocznię na cześć ojca. Ammon był tam wyobrażony z głową barana, godłem, które ten król nosił na hełmie. Niektórzy mitografowie utrzymują, że miał on naturalne, prawdziwe rogi, równie jak i syn jego, Bachus. Po założeniu miasta i ustanowieniu wyroczni, Bachus był jakoby naj -pierwszym, który u niej rady zasięgnął—i otrzymał odpowiedź, że zyska nieśmiertelność przez swe dobrodziejstwa, świadczone ludziom. Legenda więc, zapisana przez Diodora, nie przyznaje Ammonowi nietylko pochodzenia boskiego, lecz nawet ani egipskiego. Inaczej o tern mówi He-rodot: według niego świątynia na oazie była wzniesiona przez egipcyan na cześć Ammona, głównego boga tebańskiego. Oto są dwie wersie legendy jego: 1-a. „Kapłani Jowisza tebańskiego opowiadali mi, że fenicyanie porwali byli w Te-bacb dwie, poświęcone na służbę temu bogu, niewiasty, z których jednę do Libii, drugą do Gre-cyi zawieźli, i że one to założyły pierwsze wyrocznie wśród tych narodów”. — 2-a. „Kapłanki dodońskie utrzymują, że z Teb egipskich uleciały dwie czarne gołębice, z których jedna dostała się do Libii, a druga do nich. Ta ostatnia, kim Diosem Anunonem i rzymskim Jowiszem siadłszy na dębie, ludzkim głosem wyrzekła, że Ammonem. Stało się to tern łatwiej, że A. naj- wolą przeznaczenia jest, aby na tern miejscu Jo-częściej bywał przedstawiany z obliczem ludzkiem, wisz miał swą wyrocznię, a dodończycy, uznając o gęstym zaroście, w postawie stojącej lub sie- to za rozkaz bogów, spełnili go bezzwłocznie. — dzącej na tronie, ze znakami władzy w ręku (bicz Też kapłanki opowiadają, że gołębica, która się i laska długa), w tyarze z dwoma długiemi pió dostała do Libii, kazała libijczykom ustanowić rami i długą, do dołu spływającą, wstęgą. Obsłu- wyrocznię Ammona, będącą również wyrocz-giwali go liczni kapłani (pierwszy, drugi i trzeci nią jowiszową”. — Szczątki niektórych monumen-prorok A-а, kapłan A-а, hierodul, tancerz) i ka- tów, znajdujące się dotąd na oazie Siwah, po-planld (śpiewaczki, tympanistki, arfiarki, cytrzyst- twierdzają podanie dziejopisa greckiego. Jest rzeki. boskie małżonki A-а). Najsłynniejszemu były czywiście tam świątynia egipska, pokryta hiero-trzy jego świątynie: w Tebach ogromna świąty- glifami, obok ldlkakroó powtórzonego wizerunku nia Karnaku, w mieście etyopskiem Napata i na- Ammona z głową baranią. Nadto dochowało się reszcie w pustyni Libijskiej, na oazie Siwab, z wy- w niej kilka kartuszów królów egipskich, lecz na rocznią; stąd właśnie kult A-а przez Cyrenajkę nieszczęście, te imiona królewskie bądź nie były dosięgnął Grecyi Wyrocznia ta miała u greków wcale skopiowane, bądź tak źle przeniesione na już w V w. przed Obr. wielką powagę; nawiedził papier, że nic z nich dowiedzieć się nie można, ją później Aleksander W. macedoński i tu został po- W każdym jednakże razie uznać trzeba że oaza witany jako syn Ammona. Z tego to powodu na Ammona była kolonią egipską, tak samo, jak monetach macedońskich bywa Aleksander wyo- kopalnie turkusów w synai, kamieniołomy w Uadi-brażany z małemi rożkami; podobne ozuaki przy- el-Hammamat, oazy: Dachel, El-Cbargch i kilka bierali na monetach niektórzy z dyadochów (Li- innych na pustyni libijskiej. Co do epoki założe-zymach, Ptolomeusz I, Seleukosp Bibliografia pod nia tej osady, wtedy dopiero da się ona ściśle wyrazem Egip t, Dzieje, nadto:Overbeck: „Grie- określić, goy kartusze ammońskie odczytane zo-ebisebe Kunstmythologie’ II, 273 i nast.; G. Part- staną; wszystko wszelakoź pozwala nam przy-hey: „Das Orakel und die Oase des Ammon” puszczać, że nie sięga ona dawniejszych czasów, Berlin, 1862.    jak dynastyi XVIII, od tej epoki bowiem do Teb

go Egiptu, pierwotnie bóg miejscowy w Tebach, gdy zaś faraonowie tebańscy z XVIII dynastyi rozciągnęli swą władzę na Memfis i deltę, rozszerzył się też i kult A-а, już jako króla bogów, niebios i t. d. W świątyniach dawano mu pierwsze przed innemi bóstwami miejsce, po prawej stronie. Symbolem jego był baran, z wykręcone-mi w dół rogami, ponieważ A. miał nauczyć ludzi chowu owiec. Jako Amun-Ra, był on słońcem, twórczym duchem wszechświata, istniejącym sam przez się, bez skazy; świat wyszedł z ust jego. W tem pojęciu A. łączy w sobie cztery główne bóstwa, a mianowicie: boginię materyi Net, boga wiecznej siły, działającej w tej materyi, Nefa, boginię nieskończoności w przestrzeni, Baszt, i boga nieskończoności w czasie, Sebeka. W tem samem także znaczeniu został później utożsamiony z grec-

/'л n fi

а:'-’ ::.i . лР:'-W-,

=*=£=

I)

!!

Kig. 343. Ammon.

128

bucf Jiopetlya ГокнеЫша iluaU

\V El-

przeniosła się stolica państwa i jej bóg, Ammon, stał się najwaźniejszem bóstwem w całym Egipcie. Dwie największe osobliwości na oazie A ramona były to: świątynia Jowisza i Źródło Słońca. Rozległość jej wynosiła 50 stadyów wzdłuż i tyleż wszerz; było na niej niemało źródeł i strumyków, oraz mnóstwo drzew owocowych, a panowała wieczna wiosna; nie dziw zatem, że liczne tu miasta powstały. W samym środku krainy znajdowała się twierdza, opasana potrójnym murera. W pierwszym okręgu leżał pałac królewski; w drugim były mieszkania niewiast i dzieci, świątynia, oraz źródło lustralne, w którem obmywano obiaty przed ich ofiarowaniem; trzeci okręg był przeznaczony dla żołnierzy i straży, wszędzie towarzyszących królom. Nieopodal od twierdzy wznosiła się druga świątynia Ammonowa, ocieniona olbrzymiemi drzewami, a przy niej Źródło Słońca, Posąg Ammona wysadzany był szmaragdami oraz innemi drogiemi kamieniami. W świątyni dzień i noc płonęła lampa, wyrocznie zaś udzielane były nie w słowach, lecz przez znaki. Dwudziestu czterech kapłanów niosło łódź świętą, w której umieszczony był posąg Ammona; łódź kierowała ich sama przez się w tę stronę, którą bóg ukazywał, a wieszczkowie z jej ruchu odgadywali, co wyrzekła wyrocznia. Za łodzią postępował orszak dziewic i niewiast, hymny śpiewając. Źródło Słońca odznaczało się szczególniej-szemi własnościami: Woda w niem była ciepła o świcie, świeża w godzinach porankowych i bardzo zimna o południu; w miarę, jak się słońce zniżało, chłód jej się zmniejszał, a o zachodzie stawała się zupełnie ciepłą; potem, im dalej w noc, tem coraz mocniej się rozgrzewała, o północy zaś wrzała gwałtownie. Następnie znowu, w miarę zbliżającego się dnia, stopniowo chłodła, aż do zorzy porannej (Herodot. IY, 181). Oaza Am-monowa była bardzo bogata: obfitowała w trzody, sól zwyczajną i ammoniacką, w kształcie bryłek jajowatych, długich na trzy cale i przezroczystych, jak kryształ; muszle, znane dziś pod nazwiskiem rogu Ammona, czyli ammonitów, cały grunt pokrywały. Ze źródeł klasycznych możemy zaczerpnąć wiadomości o najważniejszych roślinach tej oazy; były to: Phoenix dactilifera, Ват-nus spina Christi, Cyperus longas, Thuia articu-lata, Feruła ammonitifera, Olea europea. Phénix i Cyperus były najwyżej cenione w wyrabianiu wonnych olejków; Feruła zaś wydaje gumę ammoniacką. Ammonici, według Herodota, byli osa dnikami egipskimi i etyopskimi i język ich był pośrednim pomiędzy językami dwóch tych narodów. Z królów ich, jeden tylko znany był He-rodotowi z nazwiska, mianowicie Etearch. Do wyroczni Ammona napływało mnóstwo pielgrzymów, a pomiędzy nimi było niemało i osób historycznych, które bądź osobiście, bądź przez swoich wysłańców, rady jej zasięgały. Pominąwszy bajecznych: Bachusa, Herkulesa i Perseusza, wspomnieć tu wypada Semiramidę, która się dowiedziała, że, zamieniona w gołębicę, ziemski padół wkrótce opuści; Krezusa, Bokchorysa, Anni-

bala, Ptolemeusza I-go i wielu innych mężów znakomitych w starożytności. Najprzedniejszym wszakże pielgrzymem był Aleksander Wielki, który, wyruszywszy z Paraclonium, zabłąkał się w pu styni i dzięki tylko zesłanemu przez Opatrzność deszczowi, nie umarł w niej z pragnienia, a jedynie kierując się za lotem ptaków, trafił na drogę do oazy; stanąwszy zaś nareszcie w świątyni, powziął od wyroczni wiadomość, że był synem nie Filipa, lecz Zeusa. Wyrocznia z czasem utraciła cały swój urok; z nastaniem chrześciaństwa zaprzestano rad jej zasięgać i Strabon już o niej pisze, jako o rzeczy przestarzałej. Dziś karawany zdążają do oazy Ammona jedynie po daktyle i dla zaopatrzenia się w wodę na długą wędrówkę przez Saharę. — Odszukanie oazy Ammona w nowożytnej Siwah zawdzięczamy podróżnikowi angielskiemu, Brownowi („Travels in Africa”, Londyn, 1794 r.)v Znalazł on tam świątynie egipskie i poznał Źródło Słońca. Za nim poszli Horneinann, Minutoli, Jomard, Hamilton i inni. Relacye ich zgadzają się zupełnie z tem, co podali pisarze starożytni. Stolica Siwah wznosi się na ruinach dawniejszej twierdzy. W Omm-Bei-dah, nieco na północ od niej, znajdują się szczątki świątyni, pokryte hieroglifami i wizerunkami Anubisa, Cknuma, Izydy, a szczególniej Ammona, wyobrażonego z głową baranią, który, jako bóg słońca, walczy z duchami nocy. Przy tej świątyni płynie zdrój i dzisiaj jeszcze zwany Ain-esz-szams, t. j. Źródło Słońca, a sprawdzono, że woda jego rzecywiście zmienia stopień swojej ciepłoty w różnych godzinach dnia i nocy.

Garni znajduje się druga świątynia, też egipska, a w Deir-er-Rum przybytek w stylu doryckim, wzniesiony niezawodnio przez greków; w Amu-dein jest także gmach starożytny. Prócz tego na oazie znajduje się wiele katakumb; niektóre groby, ozdobione hieroglifami, zawierają mumie w swych sarkofagach. Imię Ammona zachowało się dotąd w nazwie miasteczka Gara-Ammun. Płody roślinne i mineralne nie uległy prawie najmniejszej zmianie. Zdroje wody słodldej tryskają z ziemi, pomiędzy wielkiemi bryłami soli; 68,000 j palm daktylowych dostarcza przewybornych owo- ^ ców. Jak w twierdzy starożytnej Ammona, tak i i dziś w Siwah, dzieci i kobiety mają swą oso- f bną dzielnicę. Język dzisiejszych mieszkańców oazy ma 30% wyrazów arabskich z Egiptu, 20% f berberskich, resztę zaś stanowią termina miejsco- • we, prawdopodobnie pochodzące z mowy starożytnej (Victor Loret: „Grande Encyclopédie”). p'g-

Ammon, dawna stolica Ammonitów, położona na wschód Jordanu i półn.-wsch. Jerozolimy, o 95 kilometrów od tegoż miasta. Była zdobytą przez króla Dawida i zniszczoną później przez asyryjozy-ków; za Ptolemeusza-Filadelfa powstała z gruzów i otrzymała nazwę Filadelfii. Dzisiaj jeszcze widzieć się dają piękne ruiny tego starożytnego miasta.

Ammon, brat Moaba, syn Lota, według Bi- ) blii, był protoplastą ammonitów. Mieszkał on na wschodzie od morza Martwego i Jordanu, a potomkowie jego walczyli nieustannie z izraelitami.

stellt”, 1842 (uwieńczone nagrodą); „Histoire du développement de l’oeil humaine”, 1860, avec 12 planches. Nadto założył Am. w r. 1834 czasopismo „Zeitschrift für Ophthalmologie” i ogłosił wiele rozpraw o cholerze, dyecie przy użyciu wód mineralnych, o obowiązkach matki, pielęgnowaniu dzieci (bardzo rozpowszechnione) i t. p.nr- Ł-Ammon, ob. Ammoniak.

Ammona róg, anatomiczna nazwa pewnej części mózgu (ob. Mózg).

Ammonia, ob. Ammoniak.

Ammoniak. Typowy związek azotu z wodorem, składu NH₃, nazywamy amoniakiem. Może on być otrzymany przez bezpośrednią syntezę, kiedy mieszanina 1 objętości azotu z 3 obj. wodoru, ulega wpływowi ciemnych wyładowań elektrycznych. Jeżeli przez mieszaninę taką przechodzą iskry elektryczne, to łączeniu się pierwiastków towarzyszy jednoczesny roskład utworzonego związku, tak, że wziąwszy pewną objętość mieszaniny, możemy doprowadzić do skutku utworzenie się związku tylko w jakiejś części. Pozornie łączenie się zatrzymuje się na pewnym punkcie, a dal-działanie iskier nie wywołuje zwiększenia ilości A. Że jednak sprawa tylko pozornie tak się przedstawia, przekonać się łatwo, wprowadzając w zetknięcie z gazami jakiekolwiek ciało kwaso-miarę, jak tworzy się, A. zostaje pochłaniany przez kwas, a działaniu iskry podlegają ilości azotu i wodoru. W tych wa

sze

coraz nowe

runkach cała, wzięta do doświadczenia, ilość mieszaniny, zostaje przeprowadzona w A. Sposobów tworzenia się A. na innych drogach znamy wiele. Tak np. związki tlenowe azotu pod wpły-wodoru in statu nascendi, zostają zreduko-A. Tworzy się on dalej przy reak-cyach pirogenetycznych, kiedy azot i wodór, wydzielone skutkiem dysocyacyi swych związków, spotykają się przy odpowiednio wysokiej temperaturze; stąd A. jest jednym ze zwykłych produktów suchej dystylacyi ciał organicznych przy wysokiej temperaturze i taki jest początek obecności tego związku w gazie oświetlającym z węgla kamiennego. A. wydziela się także przy pewnych fermentacyach ciał organicznych azotowych, np. białkowatych, a również przy uwodnieniu karbamidu, czyli mocznika. A. jest ciałem gazowem, posiada ciężar właściwy 0.588 (powie-trze=i.l) czyli 8.5 (wodór=l), nie ma barwy, zapach nadzwyczaj silny, swoisty, smak gryzący, alkaliczny. Oziębiony do 40° C, skrapla się

ciecz bezbarwną, bardzo ruchliwą; przy zwykłej temp. skroplenie następuje pod ciśnieniem około 7 atmosfer. Skroplenie amoniaku na małą skalę może być wykonane w t. zw. rurce Faradya, (fig. 343), t. j. mocnej rurce szklanej, zgiętej na kształt litery V, której jedno ramię jest napeł-

wem wane na

Ammon Krzysztof Fryderyk, von (*1766 — *{* 1850), teolog i kaznodzieja protestancki w Niemczech, profesor filozofii, później teologii w Erlangen, od r. 1813 nadworny kaznodzieja w Dreźnie, w r. 1831 członek ministeryum wyznań i oświecenia, wreszcie wice-prezes konsysto-rza najwyższego. Bardzo ceniony jako kaznodzieja,

A. w pismach teologicznych kilkakrotnie zmieniał stanowisko. Początkowo w „Entwurf einer rein biblischen Theologie” (II wyd., G-etyng. 1801 —1802, 3 tomy); hołdował historyczno-krytycz-nemu racyonalizmowi; później w „Summa theolo-giae christianae” (Erlang. 1803) i w „Handbuch der christlichen Sittenlehre” (Lipsk, 1823), byt zwolennikiem filozofii Kanta; po przeniesieniu się do Drezna, zwłaszcza w „Bittere Arznei für die Glaubensschwäche unserer Zeit” (1817) występował w obronie ortodoksyi i z tego powodu ściągnął na siebie surowe zarzuty Schleiermachera; wreszcie po r. 1830 zwrócił się do początkowego racyonalizmu. W tym duchu napisał: „Die Fortbildung des Christenthums zur Weltreli-gion” (Lipsk, 1833 — 35, 4 tomy), „Geschichte des Lebens Jesu” (1842 — 47, 3 tomy) i „Die wahre und falsche Orthodoxie” (1849).

Ammon Karol Wilhelm, głośny lekarz weterynaryi, (* 1777 w litewskich Prusach), kształcił się w Berlinie, gdzie też poświęcał się prak- we: w tyce weterynaryjnej; mianowany weterynarzem sądowym w Ansbachu i od r. 1813 przełożonym w zakładzie stadnin królewskich, -j- 1842. Z dzieł jego naukowych wymieniamy: „Hausvieharzneibuch”, 1846, wyd. trzecie; „Ueber Verbesserung a. Veredlung d. Landespferdezucht durch Lan-desgestüttanstalten”, 1829—31, 3 tomy.

Ammon Jerzy Bogumił, brat poprzedniego, również weterynarz, (* 1780—f 1839), od r.

1820 inspektor stadnin w Vesra; oprócz innych dzieł ogłosił: „Handbuch der Gestüttskunde und Pferdezucht”, 1883.

Ammon Fr. August, de, słynny okulista nie-niecki (* 1799—-{* lb61), uczeń Hymly’ego, nadworny lekarz króla saskiego, dyrektor instytutu )ftalmicznego w Dreźnie, używający zasłużonej iławy i płodny autor. Am. położył znakomite zasługi na polu oftalmologii przez doskonałe dzie-ia tej treści, mianowicie o zapaleniu tęczówki, wydanie wspaniałych miedziorytów, wyobrażają-;ych choroby oczu i zboczenia w budowie oka.

5 licznych jego płodów literackich wyszczegól-liają się: „Das Symblepharon und Heilung die-er Krankheit durch eine neue Operations-Me-hode”, 1822; „De genesi et usu maculae luteae n retina oculi humani obviae”, 1830 „Die Sklere-stomie oder künstliche Pupillenbildung etc.” 1831;

,De physiologia tenotomiae experimentis illustra-a”, 1837; „Klinische Darstellungen d. Krank-leiten und Bildungsfehler des menschlichen Auges ait 55 color. Tafeln”, 1838—1848; „De iriti-e, Oomm. proemio ornata”, cum 2 tabl. 1838;

Die Behandlung des Schielens durch den Mu-kelschnitt etc.”, 1840; „Die plastische Chirurgie j Яри lach ihren bisherigen Leistungen kritisch darge- *

na

SSĘ: г S

к"

t"

-'/g

Fig. 345. Przyrząd Grllneherga 1 Feldmana do otrzymywania amoniaku z wdd amoniakalnych,

widziany z przodu.

rozpuszczalność A-u w wodzie zmniejsza się w miarę wzrostu temp. i przy 100° jest Oprawie = 0. A. rozpuszcza się też bardzo obficie w alkoholu etylowym i w wielu innych cieczach.

Własności chemiczne A. są nader wybitne: jest to jedno z ciał najdzielniejszych we względzie chemicznym, zarówno przez swoję skłonność do najrozmaitszych przyłączeń, jak i przez łatwość, z jaką wymienia swoje atomy wodoru na inne pierwiastki i grupy atomów. Szczególnie cha-

NHt NO

H₂ S0₄ +    2 NH₃

IZZZZj

..лГтМ

ft

ïï

h'ü

jjprf

nione związkiem chlorku srebra z A. Ogrzewając to ramię w gorącej wodzie, przy współczesnem chłodzeniu drugiego lodem albo śniegiem, wywołujemy dysocyacyę związku srebrnego, a wydzielony przez to A., nie mogąc ujść z zalutowanej rurki, wywiera sam na siebie ciśnienie i skrapla się. Po przerwaniu ogrzewania, cały przyrząd wraca do stanu pierwotnego. Skroplony amoniak posiada wysoką prężność pary, a ulatniając się szybko, zniża temperaturę bardzo znacznie: w odpowiednich warunkach zniżenie to może dojść do—85° C, przyczem A. krzepnie na ciało bezbarwne, krystaliczne. A. łatwo i obficie rozpuszcza się w wodzie: przy normalnem ciśnieniu i zwykłej temp. 1 obj. wody rozpuszcza do 600 obi. A., przy temp. 0°, objętość rozpuszczającego się w wodzie A. przewyższa 1000 razy obj. cieczy. Roztwór taki ma cięż. właść. niższy, niż woda i zależny od ilości rozpuszczonego gazu, posiada zapach i wszelkie inne własności samego A.ÿ który też z roztworu ulatnia się nieustannie. W miarę, im temp. wyższa, ulatnianie się to jest żywsze, gdyż

ГГ

Cu -

F_\

Vi

■ ç: ■

A-, А/

rakterystyczny szereg przyłączeń widzimy w działaniu amoniaku na wszystkie kwasy. Działanie to, we wszystkich bez wyjątku razach, odbywa się wprost przy zetknięciu, jest zawsze nader żywe, egzotermiczne, a wypadkiem jego są zawsze ciała stałe, krystaliczne, rozpuszczalne w wodzie i wogóle obdarzone wszelkierai własnościami soli. Nadzwyczaj prosty mechanizm takich przyłączeń widzieć można na równaniach następujących:

HN0₃    +    NH₃

kwas azotny -+- amoniak = azotan amonu,

H₂ S0₄ +    NH₃    = NH₄ H S0₄

kwas siarczany+1 cząst. am. = siarczan kw. am.

(NH₄)₂ S0₄

kwas siarczany +2 cząst. am. = siarczan amonu.

AV ogóle każdy kwas może przyłączyć tyle cząsteczek amoniaku, ile zawiera w swym składzie grup hidroksylowych. W razie kwasów wielozasado-wych przyłączać się może także liczba cząsteczek A. mniejsza od liczby hidroksylów, a wtedy tworzą się związki z charakterem soli kwaśnych. Te wszystkie związki zowiemy solami amonowemi, przyczem grupę utworzoną z NH₃ i H, należącego do hidroksylu kwasowego, więc grupę (NH₄)', u-ważamy za odrębną całość, za rodnik jednowartościowy, gdyż w nim azot z trójwartościowego przeszedł na pięcio-wartościowy. Za panowania w chemii poglądu dualistycznego na sole, kiedy ciała te uchodziły za związki kwasów (bezwodników) z tlenkami metali, było rzeczą konieczną przyjmować w składzie soli amonowych obecność wody, należącej integralnie do budowy soli. Wtedy to grupę złożoną z N, 4 H, O, uznaną przez Ampère'a (1816 r.) za rodnik soli amonowych, nazwano {Fresenius) amonem. Ze zmianą pojęć nazwa przeszła na grupę (NH₄)’, której obecnie przypisujemy wspólną z metalami jednowartościowe-mi własność zastępowania atomu wodoru w kwasach. W myśl tego poglądu przyłączanie amoniaku (NH₃) do kwasów można jeszcze wystawić inaczej. Można mianowicie przyjąć, że związek ten, rozpuszczając się w wodzie, działa na nią według równania:

NH₃ + H₂0 = (NH₄) OH, dając wodan amonu, analogiczny z wodanami potasu, KHO, sodu, NaHO i t. p. metali. W takim razie tworzenie się np. azotanu amonu należy przedstawić przez równanie:

HN0₃+(NH₄) 0H=(NH₄) no₃+h₂o,

staje w koksie. Ponieważ wysoka temperatura, stosowana w fabrykach gazu oświetlającego, wywołuje rozkład A., który zaczyna się zwolna już przy 500°, zatem ilość A. w nieoczyszczonym gazie zmienia się razem z temperaturą pieców. Fabryki bardzo starannie oczyszczają gaz ośw. od A., zarówno w widokach własnej korzyści, jak i z powodu wymagań konsumentów gazu. Oddzielony przy podobnem oczyszczeniu A., znajduje się w rozpuszczeniu, częścią w stanie wolnym, a częścią w postaci soli amonowych, w wodzie t. z. amoniakalnej, która zawiera w sobie nie więcej, jak 2—3% NH₃. Boczna produkcya A. z gazowni jest bardzo duża, gdyż np. w Anglii dochodzi do 13 milionów kilogramów NH₃. Dalsze

będzie to więc zjawisko zastąpienia wodoru w kwasie przez grupę (NH₄)', zupełnie analogiczne z zastąpieniem tegoż wodoru przez metal, przy działaniu np. wodanu sodu na kw. azotny:

HN0₃ + NaOH — NaN0₃ + H₂0.

~-~7

^

taa- f—' ' Teas gas

Zarysowana w powyższem „teorya amonowa” znalazła ważny punkt oparcia jeszcze przed swojem powstaniem. Berzelius i Pontin mianowicie (1808 r.), poddając elektrolizie sole amonowe w obecności rtęci, użytej za elektrod odjemny, otrzymali masę metaliczną, gąbczastą, rozkładającą się szybko na rtęć, amoniak i wodór, i nazwaną amalgamatem amonu. Amon tedy dzieli z metalami własność łączenia się z rtęcią. Przedsiębrane wielokrotnie przez różnych badaczy próby wydzielenia amonu wolnego, złożonego (na wzór np. cyanu) z dwu grup NH₄, nie dały wprawdzie rozstrzygającej odpowiedzi na pytanie co do słuszności teoryi amonowej. Dodać wypada, że niektórzy zapatrują się na amalgamat amonu, jako na mieszaninę rtęci z amoniakiem i wodorem. Pomimo tych zarzutów, teorya amonowa jest prawie ogólnie przyjmowana przez wszystkich chemików z powodu nadzwyczajnej prostoty, z jaką objaśnia skład, budowę i własności soli amonowych.—

!ч

Мггшис Г

§Ł

J J1Ł

«il »P Ipipiggf

ff

\\/

un

fit

Amoniak i sole amonowe, oprócz zajęcia naukowego, jakie wzbudzają swym składem i własnościami, posiadają też liczne i nader ważne zastosowania techniczne, i są przedmiotem bardzo ważnej fabrykacyi. Źródeł A. w przyrodzie i w technice mamy wiele. I tak, w atmosferze, pod działaniem elektryczności, odbywa się powolny bezwątpienia, ale nieustanny proces, z jednej strony rozkładu wody na tlen i wodór, z drugiej, łączenia wodoru z azotem na A. Jednocześnie azot, pod tym samym wpływem, łączy się z tlenem na czterotlenek azotu, który z parą wodną wytwarza kwasy: azotawy i azotny. Lecz wobec tych kwasów A. wydaje swe sole, które też stale znajdują się w atmosferze i z niej, spłókane przez wody meteoryczne, dostają się na ziemię.

wit

Ht

-j.-.

Fg. 346. Przyrząd Grllneberga i Feldmana, widziany ъ boko.

Drugiem źródłem A. w przyrodzie są rozkłady ciał organicznych. Produkt ostatecznej degene-racyi ciał białkowatych w organizmie zwierzęcym, mocznik, jest amidem kwasu węglanego, C02 (NH₂)₂, od węglanu amonu różni się tylko brakiem 2 cząst. wody i wodę tę łatwo przybiera pod wpływem pewnego fermentu, rozwijającego się w moczu. Węglan amonu, już przy zwykłych warunkach, ulega dysocyacyi, rozpadając się na dwutlenek węgla i A. Mocznik, wydzielony przez przerabianie wody amoniakalnej polega zwykle na 1 dorosłego człowieka w ciągu całego roku, wy- jej dystylowaniu, z dodaniem wapna i zbieraniu daje przeszło 3 kilogramy A. Dalej, A. powstaje dystylatu w słabym (40°) kwasie siarczanym. Do przy suchej dystylacyi węgla kamiennego, jak dystylacyi podobnej używany bywa obecnie bar-również węgla brunatnego, torfu, łupków bitu- dzo często przyrząd Grüneberga i Feldmanna, micznych i t. p. Dla przemysłu jest to najgłó- wyobrażony na rysunkach fig. 1 i 2. Z regula-wniejsze źródło związków amonowych, należy mu tora przypływu wody amoniakalnej G ciecz udaje się przeto wzmianka obszerniejsza. Węgiel ka- щ do kolumny, zbudowanej na wzór tych, któ-mienny zawiera w sobie 1—2% azotu, a z tej rych używają przy rektyfikacyi spirytusu. Tu, ilości 0.2—0.4, przy suchej dystylacyi uchodzi w górnej części B, skutkiem ciągłego przypły-w postaci amoniaku; reszta azotu w części two- wu gorącej pary wodnej, wydziela się amoniak, rzy związki bardziej złożone, a przeważnie pozo- który w stanie wolnym znajdował się w wodzie

za-

za-

ros-

amoniakalnej, a w części i ten, który był zawarty w postaci węglanu amonu. Reszta spływa do dolnej części A kolumny, do której nieustannie przybywa mleko wapienne, pędzone pompą ze zbiornika, i tutaj wydziela się A. z nielotnych soli. A., w postaci gazu, zmieszanego z parą wodną, dostaje się przez rurę к i k' do zbiorników kwasu siarczanego К i K'. Otrzymany w powyższym przyrządzie surowy siarczan amonu odrazu stanowi gotowy produkt handlu, jako jeden z najważniejszych nawozów sztucznych. Jest on zarazem materyałem do przygotowania czystych soli amonowych i samego A. Ten ostatni otrzymują, dystylując siarczan z wapnem i przeprowadzając gaz przez wodę. Z roztworu wodnego, przez mieszanie z odpowiedniemi kwasami, powstają wszystkie sole. Z soli tych, oprócz najważniejszego siarczanu, wielkie zastosowania techniczne mają: chlorek amonu, zwany w handlu salmiakiem, NH₄C1; t. zw. węglan amonu, stanowiący mieszaninę węglanu kwaśnego, NH4 HCO3, z karbaminianem amonu, NH₄ (N H₂ ) C0₃ ; dalej siarkocyanian czyli rodanek amonu, NH₄CNS; wreszcie azotan NH₄N0₃. Pierwszorzędne znaczenie soli amonowych polega na ich zastosowaniu w rolnictwie. Azot ciał organicznych, po odbyciu krążenia w istotach żyjących, ostatecznie zostaje wydzielony w postaci amoniaku. Odwrotnie, organizm, jeżeli pobiera z przyrody azot wolny, to chyba w małych tylko ilościach i w warunkach szczególnych. Zresztą zapewne tylko niektóre organizmy niższe są specyficznie przystosowane do takiego pobierania. Nadzwyczaj zajmujące poszukiwania w tym kierunku, dokonywane w ostatnich latach, głównie przez chemików francuskich, Ber-thelota, 'Schloesinga i Muntza, dotychczas nie wyświetliły jeszcze dostatecznie tej sprawcy, nad wyraz trudnej do zbadania. Wiadomo za to ściśle, że właściwym pokarmem azotowym roślin są rozpuszczalne azotany (saletry), które z soli amonowych powstają w ziemi, pod wpływem pewnego rodzaju fermentacyi, wywoływanej przez właściwe organizmy mikroskopowe i zwanej ni-tryfikacyą (ob.), a zapewne i sam amoniak może być przyswajany w postaci niektórych swoich soli. Rolnictwu zatem należy zwrócić zapas związków azotowych, usunięty z powierzchni gleby, razem ze zbiorem, a zwrócić można tylko w postaci saletry gotowej, albo też materyałów, wierających A., lub mogących go wytworzyć.

Oprócz tego jednak najważniejszego zastosowania, które zużywa zapewne 99°/₀ wytwarzanego sztucznie A., ciało to posiada jeszcze niezmiernie liczne inne użytki. Sam A. i jego sole używają się w farbiarstwie, przy wyrobie sody pomocą procesu Solvaya, do wyrabiania mnóstwa przetworów technicznych i farmaceutycznych, do sztucznego wytwarzania zimna, przy myciu wełny. W pracowniach chemicznych A. jest jednym z odczynników najpospolitszych, w gospodarstwie domowem używa się do mycia, jako ciało puszczające tłuszcze i usuwające plamy, od ciał kwaśnych pochodzące. W wielu bardzo razach sole amonowe mogą zastępować sole potasu, lub sodu, okazując tę wyższość nad niemi, że przez proste ogrzewanie pozbyć się ich można, kiedy są już zbyteczne w danej mięszaninie.

Amoniaki złożone czyli aminy. A tomy wodoru w amoniaku, NH₃, mogą być zastępowane przez rozmaite pierwiastki i grupy złożone. O ile pierwiastki te lub grupy same przez się okazują podobieństwo do wodoru pod względem własności chemicznych, produkty zastąpienia są podobne do amoniaku. To stosuje się zwłaszcza do produktów zastąpienia wodoru w amoniaku przez grupy, złożone z węgla i wodoru, a przedewszyst-kiem przez rodniki alkoholowe. Te właśnie ciała otrzymały nazwę A. zł. Ciała te, z powodu wspólnej im wszystkim z amoniakiem własności łączenia się z kwasami na obojętne sole, noszą jeszcze nazwę zasad organicznych lub azotowych. Zastępując w NH₃ jeden atom wodoru alkilem, albo w 2NH₃—dwa atomy wodoru alkilenem i t. d., otrzymujemy zasady pierwszorzędowe czyli amidowe, wyróżniające się obecnością grupy amidowej, (NH₂)', raz lub więcej razy powtórzonej (A. zł. w ścisłem znaczeniu, albo aminy); zastępując 2 at. H w NH₃ dwoma alkilami lub alkilenem i t. d., otrzymujemy zasady drugorzędowe czyli imidowe, zawierające grupę iraidową (NH)", raz lub więcej razy powtórzoną (iminy); zastępując 3 at. H w NH₃ trzema alkilami i t. d., otrzymujemy zasady trzeciorzędowe czyli nitrylowe, w których znaczenie grupy charakterystycznej przyjmuje atom azotu (N)'". Nakoniec, od przypuszczalnego wodanu amonu, NH₄OH, pochodzą zasady czwartorzędowe czyli amonowe. Pewna liczba tych ciał bywa spotykana w przyrodzie w stanie gotowym, albo znajduje się między produktami rozkładu i różnych fermentacyj ciał organicznych azotowych, bardziej złożonych, a zwłaszcza białkowatych. Do takich należą np. metyliak, NH₂ CH₃, trójmetyliak, N (CH₃)₃; dwuamidoczterometylen NH₂ (ĆH₂)₄ NH₂, zwana putrescyną; wodan trój-metylooksyetyliny, N(CH₃)₃.(C₂H₄OH) + OH, zwany choliną albo bilineuryną; trójmetylowinilina N (CH₃)₃ (C₂H₃).OH, zwany neuryną i wiele in. Wielka liczba zasad azotowych, szczególniej zawierających rodniki aromatyczne, tworzy się przy suchej dystylacyi najrozmaitszych produktów roślinnych i zwierzęcych, oraz węgla kamiennego. Nakoniec sztucznych sposobów otrzymywania amoniaków złożonych znamy także bardzo wiele, z tych najważniejsze są następujące: 1. Działanie amoniaku w wodnym lub alkoholowym roztworze na pochodne chlorowcowe węglowodorów. Tworzą się tutaj sole A-ów zł., z których zasady można wydzielić za pomocą dystylacyi z ługiem potażowym. Reakcya ta jest jednak skomplikowana przez to, że tworzą się przy niej mieszaniny zasad wszelkiej rzędowości, które następnie dopiero wypada rozdzielać na części składowe. W rzeczy samej: NH₃+CH₃,r=NH₂.CH₃.HJ

jodek jodowodan metyliaku metylu

Nfl₂.CH₃.HJ +KHO = NH₃.CH₃+H₂0 4-K J;

własności łączenia się z kwasami. Wodany zasad amonowych (R)₄0H nie ustępują, co do energii, wodanom potasowców, a niekiedy przewyższają jodowodan dwumetyliaku je nawet. A. zł. łączą się z kwasami, jak amoniak, to jest bez wydzielania czegokolwiek z wcho-jodowodan trójmetyliaku, dzących w reakcyę cząsteczek. Budowa tych związków zależy od budowy ich rodników węglowo-dornych, przyczem zauważyć należy, że w gro-jodek czterometyliny. madzie A, zł. nader często występuje metamerya: Przy dystylacyi powstającej tutaj mieszaniny tak np. propiliak, NH₂.C₃H₇, etylometyliak, wiązków jodowych z ługiem potażowym, jodek NH.CH3.C2H5 i trójmetyliak, N(CH₃)₃, wszystkie izterometyliny nie ulega żadnej zmianie, ponieważ mają skład C₃H₉N, lecz z powodu zupełnej róż-asady azotowe, pochodzące od wodanu amonu, ności rodników nazywamy je metameryeznemi, ikazują tak silne własności zasadowe, że nie wy- żeby odróżnić od izomerycznych w zwykłem znacze-Izielają się ze swych soli pod wpływem alkali niu np. propiliaku, NH₂.CH₂CH₂CH₃ i izopropilia-nineralnych. W dystylacie przeto znajdzie się ku, NH₂CH(CH₃)₂. Wszystkie zasady azotowe ,ylko NH₂.CH₃, NHiCH₃)₂ i N(CH₃)₃. Rozdzie- pierwszorzędowe, ogrzane z chloroformem i pota-enie tych trzech ciał i w ogóle rozdzielenie mie- żem gryzącym, wytwarzają t. zw. izonitryle czyli izaniny pierwszo-, drugo- i trzecio-rzędowych za- karbiliaki, ciała w pewien szczególny sposób izo-sad na części składowe za pomocą dystylacyi meryczne z cyankami rodników alkoholowych, rakcyonowanej, jest zupełnie niemożliwe, skut- odznaczające się niesłychanie ostrym j. nie do ciem bliskości punktów wrzenia. Środek ich roz- opisania przykrym zapachem. Kwas azotawy prze-łzielenia mamy w działaniu na nie szczawianu prowadza A. zł. pierwszorzędowe z gromady alb 3tylu, C₂0₂(00₂H₅)₂, który łączy się z pierwszo- fatycznej w alkohole:

drugorzędowemi zasadami, dając jednak związ- ISIH₂.C₂H₅+HN0₂=C₂ H₃.0H+N+H₂0; ii o własnościach niejednakowych, a nie łączy z drugorzędowemi kwas tenwytwarza t. zw. związ-iię wcale z zasadami trzeciorzędowemi. Tak w na- ki nitrozowe: izym przykładzie:

azo-

icz jednocześnie przy działaniu amoniaku na jo-ek metylu odbywa się reakcya:

NH₂.CH₃+CH₃J = NH(CH₃)₂.HJ

raz NH(CH₃)₂+CH₃J~N(CH₃)₃.HJ

< nakoniec:

N(CH₃)₃+CH,J=N(CH:,)₁J

2NH₂.CH₃+C₂0₂(0C₂H-)₂— =C₂0₂(NH.CH₃)₂+2C₂H₅0H dwumetylooksamid alk. etylowy i NH(CH₃)₂4-C₂0₂(O0oH₅)₂= =C₂0₂(0C₂H₅)N(CH₃)₂ “o₂h₅oh

dwumetylooksaminian etylu.

Dwumetylooksamid jest ciałem krystalicznem, t dwumetylooksaminian etylu—cieczą, oba zaś pod Iziałaniem wodanu potasu przy dystylacyi wy-Izielają zasady, z których się utworzyły. Cała towyżej opisana metoda stosuje się do zasad azo-owycb, pochodzących od węglowodorów szeregu .lifatycznego, dla aromatycznych zaś, których po-hodne chlorowcowe nie działają na amoniak, słu-yć może daleko ogólniejszy sposób: 2. Działanie rodoru in sialu nascendi na związki nitrowe, iwiązki nitrowe szeregu alifatycznego, jak wia-ошо, trudno się otrzymują, jakkolwiek tedy wo-ór przeprowadza je w A-i zł., w rzadkich je-nak razach uciekamy się w praktyce do tego posobu otrzymywania. Wręcz przeciwne stosunki '.amy w gromadzie aromatycznej. Nitrobenzol, î₆H₅N0₂, w każdej kwaśnej mieszaninie, wydzie-ijącej wodór, „amiduje się”, czyli przechodzi • C₆H₅NH, z największą łatwością:

C₆ H₅ N0₂ -t- 6 H=C₆ El ₅ NH₂+2 H₂0 tak samo zachowują się wszystkie, tak łatwe do jrzymania, związki nitrowe aromatyczne.—Wła-jości ogólne ciał opisywanych są dostatecznie stre-iczonewich nazwach. Są to rzeczywiście zasady nawet silne, jakkolwiek nie wszystkie w równym opniu: pierwszorzędowe są wogóle najsilniejsze, pomiędzy niemi przodują te, których ciężar :ąsteczkowy jest najniższy; pomiędzy trzeciorzę-jwemi — aromatyczne zupełnie są pozbawione

NH(CH₃)₂+HN0₂=N(Ce₃)₂N04 H₂0;

na trzeciorzędowe nie działa wcale, z aromatyczne-mi daje związki dwuazowe i dwuazoamidowe. Dla przykładu wymieniamy na zakończenie kilka ważniejszych A. zł. Metyliak. NH₂.CH₃, spotykamy w naturze, w roślinie Mercurialis perennis i bliskich jej gatunkach, jest także jednym z produktów suchej dystylacyi i gnicia ciał org. towych. Gaz bardzo podobny do amoniaku, palny, najłatwiej ze wszystkich znanych rozpuszczalny w wodzie, gdyż 1 obj. tej cieczy pochłania przy 0° do 1150 obj. metyliaku, skrapla się już przy —6°C, jest silniej zasadowy niż amoniak. Tworzy sole bardzo podobne do amonowych. Dwumety-liak, NH(CH₃)₂ gaz, skraplający się przy+7°C. Trójmetyliak, N(CH₃)₃, dość rozpowszechniony w przyrodzie, charakteryzuje swym zapachem śledzie, zaczynające ulegać rozkładowi; jest również gazem, skraplającym się przy+3°C. Etyliak. NH₂C₂H₅, metameryczny z dwumetyliakiem, lecz we własnościach wyraźnie odmienny, gdyż stanowi ciecz z punktem wrzenia-fl9°C. Z wodą miesza się we wszelkich stosunkach, przyczem wydziela się ciepło, a roztwór posiada wszelkie własności amoniaku; tak między innemi strąca wodany metali, przyczem jednak łatwo rozpuszcza w sobie wodan glinu—stąd wprowadzony w użycie w pracowniach chemicznych, dla. oddzielenia glinu od żelaza, którego wodanu nie rozpuszcza. Trójetyliak, Ń(C₂H₅)₃, wre już przy 89°C i w wodzie trudno się rozpuszcza. Jeszcze wyższe punkty wrzenia i mniejszą rozpuszczalność w wodzie okazują A. zł. z wyźszemi alkilami w składzie, tak np. lieksadecyliak, NH₂.C₁₆H₃₃, jest ciałem krystalicznem z punktem topliwości 45°, nie pa chnie i nie rozpuszcza się w wodzie. Ami-

dwua-

są cieczami zasadowemi

Dr Ł.

dzie 1739 r.

na

doetylen czyli etyleniak, (NH₂)₂0₂H₄, midodwuetylen (NH₂)₂(C₂H₄)₂, dwuamidotrójmetylen (NH₂)₂(Cfl₂)₃, z zapachem amoniakalnym; wspomniany juź dwu-amidoczterometylen czyli dwuamidokwartylen z budową (NH₂)CH₂-f CH₂.CH₂.CH₂(NH₂) otrzymuje się sztucznie przez redukcyę cyanku etylenu w roztworze alkoholowym, za pouiocą sodu metalicznego, a nadto powstaje przy gniciu mięsa i stanowi jednę z ptomain (ob.), nazwaną putrescyną. Wogóle zauważyć można, że znaczna liczba A. zł., szczególniej z rodnikami CnHpi-l-j i CnH₂n, należy do silnych trucizn. Dwuamidopentametylen (NH₂)₂(CH₂)₅, wydzielając cząsteczkę NH₃, przechodzi w piperydynę, C₅HUN, zaliczaną do alkaloidów i zawartą w pieprzu. Najprostszym A. zł., zawierającym pierścień benzolowy, jest fe-niliak czyli anilina (ob.).    Zn-

Ammonici, albo Ammanici, lud ziemi cha-nanejskiej, pochodzący, według Ksiąg rodzaju, od Ammona, syna Lota. Przed Mojżeszem А-ci zwojowali olbrzymie pokolenie Zomzommion i posiedli jego ziemię, pomiędzy rzekami Arnon (dziś Mur-dźeb) i Jakob (dziś Zurka), na wschód morza Martwego i Jordanu, za okolicą Heszbon; lecz amorejczycy wyparli ich stamtąd ku wschodowi i sami zajęli Heszbon. Izraelici zaś, choć było im przykazano, aby ziemi ammonitów nie zabierali, zatrzymali jednakże tę krainę, jako juź na amo-rejczykach zdobytą; mimo to А-ci, opierając się na pomienionem przykazaniu, za Jeftego rościli do niej pretensye. А-ci graniczyli od wschodu z pokoleniami Ruben i Gad, których posiadłości stanowiły niegdyś połowę ich dziedziny, i często niepokoili izraelitów, ale pobici kilkakrotnie przez Jeftego, Saula i Dawida, podnieśli głowę dopiero za Jozafata; i ten wszakże ich pobił, a Ozyasz (około 811 roku) i syn jego Joatan (około 759 roku) zmusili do płacenia haraczu. Zatargi wszakże ciągle trwały. Korzystając z niewoli dziesięciu pokoleń, А-ci wtargnęli do ziemi pokolenia Gad; za króla Joachima wpadali wespół z Chaldejczykami do królestwa Judy; a z samarytanami przeszkadzali odbudowaniu Jerozolimy. Istnieli jeszcze za JanaHyrkana i mieli swego króla, Zenona Kotylasa, ze stolicą w dawnym Ammonie, zwanym naówczas Filadelfia. Wspomina także o nich później św. Justyn (Dialog, c. Tryph.), jako o narodzie licznym; Orygenes zaś (Liber 1. in Job) podciąga ich kraj pod ogólną nazwę Arabii, chociaż Józef Flaw, zalicza go do Celesyryi. („Encyklop. kościelna“).

Ammonios, nazwa lekarza greckiego, szkoły Aleksandryjskiej, żyjącego prawdopodobnie w II wieku przed nar. Chrystusa, którego imię i znaczenie w historyi lecznictwa przekazał potomności Cels. W szkole Aleksandryjskiej rozwinęła się bardzo wysoko gałąź chirurgiczna, której świetnym przedstawicielem był właśnie Am., zajmujący się głównie operacyą kamienia pęcherzowego, z której też przyczyny przydano mu nazwę Lithotomos (grec, lithos = kamień, torn eencięcie). Ważne i wybitne stanowisko w historyi chirurgii zajmuje Am. przez to, że on pierwszy podał myśl rozkawałkowania w pęcherzu wielkiego kamienia i wydobywania go częściami (operacya znana dziś pod nazwą Litho-trypsyimkruszenie kamieni) i operacyę tę na chorych wykonywał. Przez kilkanaście wieków zaniedbywano tę operacyę i wprowadzono ją dopiero w powszechne użycie w wieku bieżącym.

Ammonios,! gramatyk grecki, podobno z EV wieku, napisał traktat o „Synonimach greckich”, wydany z rękopismu przez Walkenaera, w Ley-

к. k

Ammonitowate, albo Ammonitydy (Amnio-noidea Zittel), (paleont). Muszle kopalne z gromady mięczaków głowonogic li (Cephalopoda), o skorupie płasko zwiniętej, rozmaitych wymiarów, bo od paru centymetrów do metra przeszło średnicy mające, ze względu na szczególność postaci swojej, uderzały wyobraźnię ludową po wszystkie czasy. Starożytni znali je pod rozmaitemi nazwami: rogów Ammona, rogów baranich, skamieniałych wężów i t. p., przypisując im własności cudowne. I dziś jeszcze są one czczone przez Hindusów pod nazwą „Salagramanów”. Ogromnej tej gromadzie głowonogów kopalnych, przedstawiającej niepospolicie wielką liczbę rodzajów i gatunków, pierwszy Breyn w 1732 r. dał zbiorową nazwę „ammonitów”, przyjętą i wprowadzoną do nauki w 1791 r. przez Bruguièra. Grupa arnnio-nitowatych ( Ammonoidea), ustanowiona w ostatnich czasach przez Zittla, obejmująca i właściwe ammonify, wystąpiła na globie daleko później, niż inna grupa głowonogich, zwanych „Nauti-lidami“, od ostatniego ich, żyjącego dziś jeszcze w południowych morzach przedstawiciela: łodzika (Nautilus). Nautylidy te, czyli głowonogie ło-dzikowate, szczególniej rozpowszechnione były w morzach okresu geologicznego paleozoicznego, czyli pierwszorzędowego, kiedy głowonogie ara-monitowate, inaczej ammonitydy, pojawiwszy się później, rozmnożyły się obficie dopiero w ciągu okresu mezozoicznego, czyli drugorzędowego, mianowicie w morzach jurajskich i kredowych, i z końcem okresu tego wyginęły całkowicie, ustępując z kolei miejsca głowonogom, bądź o skorupie wewnętrznej, jak belemnity, bądź nagim, których niektóre typy i dziś jeszcze znacznych dochodzą wymiarów, jak: mątwy (Sepia), ośmiornice (Octopus), kałamarnice (Loligo) i t. p. Żadnych nie mamy danych o postaci zwierzęcej ammonitowa-tych, która wszakże niewiele prawdopodobnie różnić się musiała od budowy powinowatego im, a dziś jeszcze żyjącego, łodzika. Skorupa ammo-nitowatych, zwinięta spiralnie płasko, podzielona jest, jak u łodzika, przegrodami poprzecznemi komory. Zwierzę żyło, jak dziś ten ostatni, w pierwszej przedniej, czyli tak zwanej mieszkalnej komorze, stroną brzuszną na zewnątrz zwrócone. Od tyłu ciała jego szedł wiąz skórny, a raczej rurka, wewnątrz próżna, przechodząca przez przegrodę komory nietylko mieszkalnej, ale i przez przegrody wszystkich następnych komór, aż do najstarszej, pierwotnej, czyli zarod-

czyli zagięcia, zwrócone wypukłością ku komorze mieszkalnej, zowią się „siodłami”, zwrócone wypukłością ku tyłowi—„zatokami“.Badania dowiodły, że linie zatokowe głowonogów, w ciągu długich okresów geologicznych, coraz bardziej złożoną z postępem czasu przybierały formę, poczynając od najprostszej, właściwej nautylidom, aż do najbardziej skomplikowanej, jaką u właściwych ammonitów widzimy. U nautylidów są one

kowej. Rurka ta zwie się „syfonem”. Każda z komór była kolejno zajmowana przez zwierzę, w miarę jego wzrostu; liczba więc komór zależy od wieku zwierzęcia i rozmiarów jego skorupy. Wszystkie komory wypełnione były powietrzem, dopro-wadzanem przez syfon i stanowiły prawdopodobnie przyrząd pływacki, dozwalający zwierzęciu wznosić się dowolnie, lub grążyć się w morzu, wedle ilości wody czy powietrza, wprowadzonego do nich, za pomocą syfonu. Żyjący łodzik ma skorupę spiralnie zwiniętą, ale powinowate mu, zaginione rodzaje ammonitowatych, jedne miały skorupy podobnież zwinięte, inne zaś znowu bądź w części, bądź całkowicie rozwinięte, bkry-ty płaskiej, zwiniętej całkowicie skorupy, obejmują ją zwykle w mniejszym lub większym. stopniu, skutkiem czego skorupa rozmaitą postać przybiera. Skręty wewnętrzne, najstarsze, z boków tylko widziane, tworzą tak zwany „pępek”. Jeżeli skręty mniej ściśle się obejmują, to pępek bywa

szeroki i płaski; przy skrętach zaś szczelnie się zaledwie łukiem pojedynczym, u goniatytów wy-obejmujących, pępek jest wąski i głęboki, a na- stępują już w nich pojedyncze, nieząbkowane wet znika, jeżeli skręty zewnętrzne całkowicie siodła i zatoki. Z postępem czasu pojawia się obejmują wszystkie wewnętrzne. Ściany komór typ ceratytowy, w którym siodła mają jeszcze ammonitowatych, podobnie jak u łodzika, złożo- brzeg całkowity, ale zatoki są już poszczerbione ne są na zewnątrz z masy emaliowej, na wewnątrz zatokami wtórnemi; właściwe zaś ammonity ce-z perłowej, z której również utworzone są i prze- chują się i siodłami, i zatokami wielce złoźonemi. grody. Powierzchnia zewnętrzna skorupy u bar- Syfon u ammonitowatych miewa dzo młodych osobników bywa zwykle gładką, ale rozmaite położenia we wnętrzu u dojrzałych wielką przedstawia rozmaitość, bo    skorupy: bywa wewnętrzny    czyli

oprócz gładkiej, jest bardzo często kropkowaną,    grzbietowy, jak w rodzinie    Cly-

opatrzoną żeberkami, brodawkami, guzikami, wę- menidae, leżący ekscentrycznie złami, kolcami i t. p., przyczem zwraca się uwa- bliżej wewnętrznego, wklęsłego gę na źeberkowatość podłużną, czyli spiralną brzegu skorupy, albo zewnętrzny i poprzeczną, czyli promienistą. Długość komory czyli brzuszny, jak u goniatytów mieszkalnej i forma jej otworu, wielce rozmaite i wszystkich ammonitów właści-u różnych kopalnych ammonitydów, szczegółowo wych, leżący ekscentrycznie pod przez wielu paleontologów badane były. Brzeg zewnętrzną, wypukłą jej ścianką. F. g4g Kom otworu bywa bądź prosty, bez żadnych wyrost- \y pierwszych wszakże, czyli naj- stopniowa szwL'od⁷? ków i przydatków, z niewielkiemi tylko zagię- starszych kom orach, jest central-ciami, bądź też opatrzony znacznym wyrostkiem ny, przechodzący przez środek Często na bokach otworu znajdują się uszy, czyli    skrętów,    jak    u    nautylidów, i dla tego przy

blaszkowate wydłużenia bizegów komory, do któ- klas.yfikacyi ammonitydów podrzędne ma zna-rych przyczepiały się prawdopodobnie mięśnie,    ozenie. Przegrody komór w    punktach,    w    których

przytwierdzające zwierzę do skorupy. Forma prze-    syfon przez nie przechodzi,    zaginają    się,    tworząc

gród, oddzielających jednę komorę od drugiej, od    lejkowatą, obejmującą go po-

czasów jeszcze Lamarcka i Leopolda. Bucha.    ^ ^    cliwę, zwróconą lejkiem bądź

zwracała na siebie uwagę badaczów. Linia prze-    eJ "    ku przodowi (Prosiphonata),

cięcia przegrody ze ścianą skorupy, zwana „szwem”    I    i bądź ku tyłowi (Retrosipho-

albo „linią zatokową“, u kopalnych głowonogich    j    j nata). Pochwy te u jednych

bywa bądź prostą, lub nieco tylko wklęsłą, jak Л]    | rodzajów bywają krótkie, u

u nautylidów, bądź, jak u ammonitydów, mniej lub    n    innych długie, sięgające od

więcej złożoną, zębatą, nieraz wielce zawiłą, po-    ^    jF    jednej przegrody do drugiej

fałdowaną, przypominającą owe fałdowane i rur- '    (ob. fig. 349). Na oddziel-

kowane kołnierzyki, noszone w XVI wieku, przy    W ną też wzmiankę zasługują

których syfon głowonoga zastępował niejako    wgsssl    znajdowane niekiedy w koni i ej see szyi. Ponieważ linie te zatokowe wybór-    __morze mieszkalnej aininoni-

nie się dochowały na okazach kopalnych, stano- „ „,^*1 , r tów, a częściej luźno obok wiąc na ich powierzchni piękny rysunek, niby    • mcii występujące, tak zwa-

koronkę ząbkowaną, podobną do obwodu pie- ne „aptychy”. Są to rzekome dwuskorupne muszel-rzastego liści paproci lub pietruszki, są przeto ki, złożone z dwóch trójkątnych połówek, czyli one cechami nader ważnemi przy oznaczaniu blaszek wapiennych symetrycznych, o brzegu ze-rodzajów zaginionych głuwonogów. wałdy ich, Fnętrznym łukowatym, z przodu nieco wklęsłym,

Fig. 347. Linia zatokowa ammonitowatych aaaa zatoki; ЪЪЪЪ eiortła.

\Xl ^—г l/v—

w—^ ..

if'

r\

aft

jliT?

KtfTV’o-«4T» Pow.rechn» iluitr.

129

Fig. 350. Krmora zarodkowa ammonitu bezsio-dłowego.

Fig. 352. Komora zarodkowa ammonita wąsko-eiodłowego.

swo-

spojonych z sobą równym wewnętrznym brzegiem. Niekiedy znowu natrafia się pojedyncza rogowa* blaszka, nosząca nazwę „Anaptychus” (ob. ni-' żej). Znaczenie tej skamieniałości długo było za-* gadkowem; dziś prawie wszyscy uczeni zgadzają się na to, że wypada ją uważać za wieczko, służące mięczakowi do zamykania otworu skorupy, jakkolwiek nieznanym jest punkt jego przyczepienia. Znaczna liczba odmiennych postaci gło-wonogów kopalnych była już znaną oddawna, a dziś wynosi około 4,000 odmian, różniących się nieraz od siebie tylko bardzo nieznacznie. Znakomity paleontolog niemiecki, Quenstedt, powiada: „Niezliczone są formy ammonitów, a razem wzięte tworzą one łańcuch nieprzerwany, którego ogniwa pojedyncze, jakkolwiek od siebie odmienne, są wszakże tak sobie bliskiemi, że i przy największej zdolności rozróżniania form, trudno dać sobie z niemi rady. Gwiazdy na niebie ostatecznie policzyć można, ale nie odmiany ammonitów, w łonie ziemi znajdowane”. Nic tedy dziwnego, że od lat pięćdziesięciu starano się o odpowiednie ich uporządkowanie, Już więc Leopold Buch, na zasadzie względnego u nich położenia syfonu, podzieli! je na „Nautylidy” i „Ammonitydy“, te zaś ostatnie na trzy wielkie rodziny: goniatytów, ceratytów i ammonitów. Następni klasyfikatorowie opierali się głównie na zewnętrznej formie skorupy i postaci linii zatokowrej. Bardziej szczegółowe wszakże badania skamieniałych ammonitydów, w ostatnich dokonane czasach, zniewoliły do wzięcia pod uwagę i innych jeszcze charakterów przy ich klasyfikacyi, jak: budowę i formę szwu pierwszej komory zarodkowej, budowę komory mieszkalnej, formę jej otworu, rozwój przegród, obecność lub brak aptychów i t. p. Geolog dzisiejszy wiedeński, prof. Suess, pierwszy z tego stanowiska zwrócił uwagę na klasyfikacyę ammonitydów; po nim Waagen, Neumayr, Zittel i inni, poszli dalej w tym kierunku, a dzięki nowszym badaniom, liczba rodzajów zwiększoną, związek między niemi dokładniej wyjaśnionym, a grupy genetyczne ściślej oznaczonemi zostały. Dawniej od ammonitów właściwych oddzielano formy ich rozwinięte, dziś wiele z tych ostatnich wcielono w rodziny ammonitydów zwiniętych. Obecnie przyjętą powszechnie w nauce jest systematyka Zittla (1884), który wszystkie ammonitydy dzieli przedewszystkiem na dwa wielkie skupienia: Retrosiphonata i Prosiphonata. U pierwszych, jak mówiliśmy wyżej, lejek syfonalny przegród zwrócony jest ku tyłowi; siodła i zatoki linii zatokowej nie mają zazębień, otwór komory mieszkalnej ma wklęsłość brzuszną, a przegrody są wklęsłe. Skupienie to obejmuje dwie rodziny: Clymenidae i Goniatidae, które istnienie swoje kończą prawie z upływem okresu p>aleozoicznego, bo niezmiernie już tylko mała ich liczba spotyka się jeszcze w tryasie alpejskim, obok zamierających również form nautylidów. W następnym okresie drugorzędowym (mezozoicz-nym) występują dopiero przeważnie ammonitydy Prosiphonata, o syfonie grubym, zewnętrznym, krótkim lejku syfonalnym, zwróconym ku przodo-

wi (u dorosłych), siodłach i zatokach mniej lub więcej głęboko zazębionych. Dla zrozumienia dalszego ich podziału na drobniejsze skupienia, wypada nam zwrócić się jeszcze do pierwszej, zarodkowej komory (nucleus, ovisac) ammonitydów, stanowiącej jednę z cech głównych, służących przedewszystkiem do odróżnienia ich od nautyli-dów. Komora ta bywa albo kulista, albo eliptyczna, gładka na powierzchni, z pępkowatą na zewnątrz wypukłością po obu stronach. U nautyli-dów jest ona miseczkowata, z wielce charakterystyczną blizną. Forma szwu tej komórki jest zasadą podziału ammonitydów. Ammonitydy o szwie słabą ledwie krzywiznę przedstawiającym, (podobnym do szwu nautylidów), stanowią grupę bez-siodłowych (asellati). Jeżeli szew ten łukowaty tworzy szerokie zewnętrzne siodło, ammonitydy są szerokosiodłowemi (JaUsellati)\ jeżeli nakoniec

Fig. 851. Komora zarodkowa ammemta

sZerokoslodlowreo

zewnętrzne to siodło jest wąskiem, opatrzonem po obu stronach jedną lub więcej zatok, ammonitydy zowią się wąsko sio dłowemi ('angubtisellati) (ob. fig. 350—352) Bezsiodłoweini są Retrosipho-nata, szeroko i wąskosiodłowe-mi Prosiphonata. Szerokosiodło-we rozpadają się znowu na trzy д ) rodziny: Ceratitidae, Tropiditidae ¹ ' i Arcestidae] wązkosiodłowe zaś na siedm: Pinacoceratidae, Cladici-stidae, Ptychitidae, Amaltheidae, Phylloceratidae, Lytocerątidae i Ammonitidae v. Aegoceratidae.

Wspomnieliśmy wyżej, że w okresach geologicznych, oprócz głowonogich o skorupie zwiniętej, istniały jeszcze inne, O skorupie rozwiniętej. Jeżeli paleo-zoiczne nautylidy przedstawiają znaczną liczbę form rozwiniętych, to drugorzędowe ammonitydy odznaczają się jeszcze większą rozmaitością form pod tym względem. Formy te rozwinięte, przez to mianowicie zasługują na uwagę, że upatrzeć w nich można pewne stopniowanie w owem ich rozwijaniu się, jak niemniej w samym jego sposobie. Stopniowanie to rozwijania się płaskiej spiralnej skorupy z łatwością zauważyć się daje, począwszy od rodzaju Crioceras, przez rodzaje Ancyloceras, Scaphites, Hamites, Toxocaras, aż do rodzaju Baculites, który przedstawia już tylko prostą, walcowatą rurkę, zewnętrzną postacią ją przypominającą ortoceratyta, ale łatwo odróżnić się od niego dającą charakterem swej linii zatokowej. Szczególny tu wyjątek stanowi rodzaj Turrilites, którego skorupa zwinięta jest w pionową spiralną. Pod względem chronologicznego

к. J.

Ammonity (paleont.). Z tego, cośmy wyżej powiedzieli (ob. „Ammonitowate”) wiemy już, że ammonity właściwe w obecnym stanie nauki stanowią oddzielną rodzinę Ammoniidae v. Aegocera-tidae, z działu kopalnych głowonogów Prosiphn-nata, ze skupienia Angustisellati. Ogólna tedy ich charakterystyka tak się przedstawia: skorupa spłaszczona, o skrętach ściśle do siebie przylega jących i żebrach promienistych. Otwór skorupy

ana-

nau-

a па-

s. s.

s. s.

następstwa w okresach geologicznych, ammonity-dy rozwinięte spotykają się daleko obficiej w for-macyi kredowej, niż w jurajskiej, stanowiąc dla pierwszej dosyć charakterystyczne formy. Chronologiczne to zastąpienie ammonitów właściwych przez formy rozwinięte, nasunęło myśl, że te ostatnie uważać wypada za wyradzające się ammoni-ty, czego jednak obecnie zaniechano. W dzisiejszym stanie nauki, formy rozwinięte podciągają się, jak wzmiankowaliśmy wyżej, pod odpowiednie skupienie ammonitydów zwiniętych, z któremi spowinowacone są bliżej na zasadzie wielu cech innych, z wyjątkiem jedynie zewnętrznej swojej formy.

Tlę. S53 i 354 Ammonites Humphresianus.

całkowity lub opatrzony brzusznemi i bocznemi wyrostkami. Linia zatokowa silnie zazębiona. Zwykle opatrzone wieczkiem, aptychus lub ptychus, Rodzina ta dzieli się na dwa jeszcze działy: Carinati, z podrodzinami: Arietitinae, Har-poceratinae i Haploceratinae, oraz Annulati, z podrodzinami: _ Aegoceratinae, Cosmoceratinae, Ste-phanoceratinae i Perisphinctincie. O podrodzinach tvch, jak niemniej o rodzajach i gatunkach do każdej z nich należących, będzie mowa pod odpowiedniemu wyrazami.

Ammonius z Aleksandryi, filozof z I wieku ery chrześciańskiej. Przebywał i urn. w Atenach, gdzie jako przełożony Szkoły Akademickiej czał, nim powtórnie objął urząd Stratega. Plutarch z Cheronei, który był uczniem jego, często w dziełach swoich na A. powołuje się, wet miał mu jedno z dzieł swoich dedykować. Zdaje się, że A. dzieł nie pozostawił; co do przypisywanego mu powszechnie autorstwa traktatu „o ołtarzach i ofiarach“ niema stanowczego dowodu.

Ammonius, filozof Perypatetyk z pierwszej połowy III stulecia, to jest z epoki przeżycia się tej szkoły filozoficznej i w przededniu zlania się jej ze szkołą Nowoplatońską. A. razem z He-liodorusen i Ptolemeuszem był jednym z ostatnich, którzy w duchu Perypatetyków Arystotole-sa wykładali, a przytem A. uchodzi za pierwszego ze szkoły Perypatetyków, który naukę Arystotelesa pogodzić pragnął z nauką Platona. Dowieść tego usiłuje Patricius („Discuss, peripat.” I. 3.). To też niektórzy nie zaliczają go do właściwych Perypatetyków, ale do szkoły synkretycznej. Podług innych A. był Platonikiem, jakkolwiek pod wpływem Pitagoreizmu. Prócz wier-szów i szumnych mów, A. dzieł żadnych niepo-zostawił, choć wiedzę jego powszechnie ceniono. („Philostr. y. soph.” II. 27).

Ammonius Sakkas, filozof z końca II i pierwszej połowy П1 wieku ery chrześciańskiej. A. pochodził z Aleksandryi, z rodziców chrze-ścian; biednym będąc, utrzymywał się z posług ulicznych, był najemnikiem i tragarzem i stąd przydomek Sakkas (to znaczy Sakkofóros=:nosi-worek ). Studyowanie filozofii odwróciło go od chrystya-nizmu, umiłował on świat pogański. Zgłębiwszy filozofię grecką, sam nauczać począł, a postacią swoją i wykładami czarował słuchaczów. Wśród szkoły nowoplatońskiej przechowywała się stale cześć dla jego osoby i zachwyt nad jego nauką, którą pierwotni uczniowie jego uważać mieli za rodzaj objawienia istoty wyższej, a głosiciela jej za natchnionego przez Boga (Teodidaktos). Ztąd też utrzymywano powszechnie, że wykłady jego nierwiastkowo poświęcone były tylko dla wybrańców, przygotowanych dostatecznie do ich zrozumienia; mieli oni być związani przysięgą zachowywania w tajemnicy owej mądrości i przekazywania jej nielicznym następcom swoim. Znakomitszymi uczniami, a zarazem i wielbicielami A. byli: Longinus, Herenius, Origines i Plotyn. Wszyscy oni mieli być także związani przysięgą tajemnicy, gdy jednak Hereniusz i Origines przysięgi tej nie dotrzymali, to i Plotyn czuł się od niej zwolnionym i odtąd począł naukę A. w wykładach swoich rozpowszechniać bez ograniczenia. Takie mniemanie przechowało się wśród filozofów ze szkoły nowoplatońskiej. Niektórzy z nich (Hierokles), dając obszerniejsze wiadomości o szkole filozoficznej A., przypisują jej twórcy wyjaśnienie niezrozumiałych dla innych sprzeczności w filozofii Platona i Arystotela, a to przez przedstawienie po raz pierwszy nauki tych mędrców we właściwem im świetle. Inni z późniejszych filozofów nowoplatońskich (Neme-nius) bliżej określają naukę i poglądy filozoficzne A., a mianowicie powołując się na zdania jego i twierdzenia. Jednakże, jak trafnie dowiódł Zeller, w dziele niżej przytoczonem, wszystkie te dane, odnoszące się do nauki A., a wśród szkoły filozofii nowoplatońskiej przechowane, nie mogą służyć za wierną wskazówkę nauczania i poglądów A. Myśliciel ten bowiem własnych dzieł żadnych nie pozostawił, a i żaden z uczniów

Amraonine—Ammopbila.

1048

па-

ne

s. s.

s. s.

jego nauki mistrza swego w systemat nie ujął. Przechowane zaś u późniejszych zwolenników filozofii nowoplatońskiej poglądy, przez nich powszechnie Ammoniusowi przypisywane, nie są jego wyłącznie spuścizną filozoficzną, ale raczej poglądami, charakteryzującemi w ogóle systemat filozoficzny całej szkoły nowoplatońskiej, poglądami, stopniowo wyrobionemu, i których odcienia nie wskazują oddzielnych swych twórców. To, co A. w ogóle przypisują, jest więc dorobkiem całej szkoły, i jak słusznie zauważył Zeller, na osobę A. przeniesiono systemat całej szkoły, podobnie jak zwolennicy szkoły nowopitagorejskiej na karb samego Pitagoresa kładą całą filozofię, w kierunku przezeń wskazanym rozwiniętą. Jakkolwiek przeto dziś trudno już jest z nauczania A , rozwiniętego w systemat szkoły, oddzielić własne jego poglądy, to jednak przyznać mu należy wpływ znaczny na rozwój tej szkoły. Niektórzy uważają go wet za jej twórcę. Prawda, że właściwy twmrca szkoły filozoficznej, „Nowoplatońską” zwanej, Plo-tyn, był przez 11 lat uczniem A., prawda, że niezadowolony z wykładów żadnego z filozofów aleksandryjskich, usłyszawszy po raz pierwszy Am-moniusa, Plotyn zawołał: „tego szukałem’' i odtąd nie odłączył się odeń, jak się zdaje, aż do jego śmierci; brak jednakże wszelkich danych dla ocenienia, o ile systemat filozoficzny Plotyna jest zarazem wyrobem własnej jego myśli, a o ile odbiciem się poglądów pierwotnego jego nauczyciela, nie pozwala przyznać A. bez ograniczenia ojcostwa tej szkoły filozoficznej.—Porów. J. L. liehaut: „Essai historique sur la vie et la doctri-d’ A. Saccas”. (Bruksella, 1836). J. Simon: „Histoire de l’Ecole d’Alexandrie” (Paryż 1845). E. Yacherot: „Histoire critique de l’Ecole d’Alexandrie”, (Paryż, 1846—51). E. Zeller: „Die Philosophie der Griechen”, III, Theil. 2. Abth. „Die Nacharistotelische Philosophie”, 2. Helfte, (Lipsk, 1881, str. 449—466).

Ammonius, dla odróżnienia od innych tej nazwy filozofów, „synem Hermiasza”, po grecku Ammonios Hermeju, po łacinie A m-monius Hermiae zwany, filozof ze szkoły nowoplatońskiej, z końca Y-go wieku ery chrześciańskiej. A. był synem filozofa Hermiasza i Aedezyi, która, gdy go ojciec wcześnie odumarł, oddała go na wychowanie filozofowi Proklosowi. A., podobnie jak ojciec jego, został przełożonym szkoły aleksandryjskiej, a wykładami swemi przewyższył ojca. A. słynął w swoim czasie nietylko jako komentator pism Arystotelesa i Platona, ale także jako matematyk i astronom. Uczniami jego byli między innymi: Damascius, Simplicius, Askle-pius, Theodotus, Olympiodorus, oraz Jan Filo-ponus, który w dziełach swoich często na zdania A. powołuje się. A. odznaczał się głównie jako znawca pism Arytotelesa i sumienny ich komentator. Jakkolwiek przy komentowaniu Arystotelesa A. wyzwala się do pewnego stopnia od kierunku mistycznego, jaki owładnął ówczesnym nla-tonizmem, nie udaje mu się jednakże zająć czysto objektywnego w kwestyach naukowych stanowiska. Z pism lub wykładów A. pozostało dość dużo w odpisach, mniej lub więcej dokładnych. Część ich przechowała się i wydaną została w XYI w., a mianowicie: „Commentin Aristot. Categ. et Porphyrii Isagogen”, Wenecya, Tekst grecki, 1545. „Comm, in Arist. librum de Interpret.”, Wenecya, Tekst grecki 1545. Przypisywany mu jednakże opis życia Arystotelesa nie jest autentycznym.—Porów. Prantl: „Geschichte der Logik”, (Tom I. Lipsk, 1858, str, 652) i wydaną została w XYI w., a mianowicie: E. Zeller: „Gesch. der Philosophie. III. Theil, 2. Abth., 2. Hälfte. (Lipsk, 1881 r.. str. 829—32).

Ammophila. Szczerklina. Rodzaj należący do rodziny Traw ( Grcimineae), utworzony przez Hosta (Gramin. IY, 217, t. 41), którego cechy są następujące: Kwiaty ułożone w kłoski dwu-kwiatowe, z boków spłaszczone i z dwóch stron wypukłe. Kwiat dolny dwupłciowy i szypułko-waty; górny niedorastający, z którego w stanie dojrzałym pozostaje tylko szczątek. Plewy dwie, od kwiatów dłuższe, łódkowate, zaostrzone, dolna opatrzona jednym środkowym nerwem, górna, większa, trzema nerwmmi i plewki również dwie, z których przednia nieco skórzasta, przy nasadzie okryta włoskami, oznaczona pięcioma nerwami i zakończona dwoma zębami, pomiędzy któremi znajduje się sztylecik; jest ona bezostną; tylna zaś nieco krótsza, na grzbiecie posiada dwie łódeczki przedzielone małą brózdką. Plewinki lancetowate, gładkie. Pręcików trzy. Zalążnia uwieńczona dwiema szyjkami nadzwyczaj krótkiemi, których znamiona rozkładają się u podstawmy kwiatu. Ziarno gładkie w kształcie wydłużonego walca, z głęboką na dolnej stronie biózdą. Szczerkliny są trawami wielkiemi, o długich rozgałęzionych kłączach, liściach zwiniętych, sztywnych, skórzastych i prawie kolących Kwiatostanem jest długi kłos złożony. Rosną obficie na piaskach, po wybrzeżach morskich Europy, gdzie je umyślnie rozprowadzają dla ustalenia wydm piasczystych. Najpospolitszy gatunek jest Szczerklina trzcinowata (Ammophila arnndinacea Host.), która co do wielkości rówma się wydmóchr ycy piaskowej {Ely-mus arenarius L.), do tegoż użytku służącej. JA-

KONIEC Ti

go i 11-go.

WAŻNIEJSZE OMYŁKI DRUKU

w l-szym i H-gim tomie Encyklopedyi.

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno hyc:

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno być:

10

11

13

15

16

1    od góry

7    od dołu 11 od góry

2    od dolo 17 od dołu

8    od góry

18

19

20

21

22

23

24

26 od góry

28    od góry 8 od góry 12 od dołu 26 od góry

11    od góry 26 od góry

29    od dołu

12    od góry

33

36

43

57

21    od dołu 16 od dołu

22    od dołu 9 od góry

pod artykułem „A“ powinien być podpis Islandyi Faraonem 1789

pod Raab Pytagoresa

,.Adina czyli pasterka pi-renejska" i innych kilka romansów, dla narodu

»7 wojennych szkołach

La vérité

Korozanu

Kadriho-baszy

oraz

chiwskim

Petrowskiego

(* 1738—f 1766 w Ulm

a to a to Cordone

Tawastliurską i Ninlandz-

A. A K. lutlandyi faraonem 1799

i ad rzeką Raab

Pitagorasa

„A. cz. p. p. i in.

romansów.”

kilka

280

281

284

288

290

to to Ю

63

65

66

70

S3

34

94

30 od góry 32 od góry

15    od góry

25    Od dołu 14 od góry

16    od dniu 30 Oil góry

14    od dołu

24    od góry

26    od dołu

25    od dołn

15    od dołu

ką

wpisywanem początkowej Neustadt James Wolff ryso 1808

Leo Hebräuis n em-me tafi z у cz nem Abu-Abdallah-ihn-et-Kab

syn

(754

dla ludu

w szkołach wojskowych

La vérité

Chora zanu

Kadri-baszy

okaz

chi irańskim Perowskiego

(* 1738 w Ulm — f 1766 w Bttckenburgu a mianowicie a mianowicie Cordnue

Tawasthuską i Niulandzką

wypisywanem początkowej i ostatniej Nystäd

•L.mes Wolfe

I yto

1807

293

303

314

321

327

350

365'

367

369

370

372

390¹

391

41.3

to to to

to

to

co co to

8 od dołu 16 od góry 18 od góry 32 od góry 40 od góry 7 od dołu 36, 37 od doł.

38 od góry 36 od góry

14 od góry 16 od dołu 12 od góry 1 od dołu 24 od dołu 23 od dołu 31—2 od góry

3 od góry 18 od góry 10 od góry 5 od góry 3 od dołu

Caa Lanfredi W. Brade Grarina Agorakrifos

to

conyslet

zobowiązania rzeczowego

formy tegoż

zmian

zobowiązania rzeczowego formy tegoż w Niemczech;

Universität'' Köln,

1886

Kianonista

Nuratori

Casa Lanfredi

W. Bode

Gravina

Agorakntos

tego

complet

zobowiązania rzeczowego formy odpowiedniej zmiany

formy zobowiązania rzeczowego w Niemczech:

Universität Köln.“

1866

Kanonista

Murator!

ser

miłujących ją mistrzów

miłujących mistrzów «wo.

ich

Karen

Powłojewski Zachenwcin Belm de I aln Berbtrski Machcewicz

96

07

99

U"

111

119

126

136

145

150

158

160

162

'67

173

175

180

181

184

.07

25    od dołu

11    od dołu

4    od góry 19 od dołu

16    od dołu 32 od góry 37 od góry

30, 40 od gór.

5    od góry 24—5 od doł.

7 od góry

12    od dołu 36 od góry 29 od dołu 27 od górv

21    od góry 39 od góry

6    od góry 12 od góry

3 od dołu

22    od dołu 32 od góry

17    od góry

26    od góry 25 od góry 12, 13, 14

od góry

Trachimek

arcuta

dwuoxetyliden

Acetin

baru

najśmielsi Etintvdzie (f 1820)

Kaczuk-Kajnaraży

we w'łasną siłę odporną

К oryi

dedykował

Girola

Ahelher

Aldesparre

Bechtsaat

puise, excentrive

zastępcy

Hetulów

.lulania

ICołaczew

adlites

także

przyjęcia

Wietercheim

wyrabiać wodór z pary wodnej, otrzymywanej z op'łek żelaznych,”

211

221

292

223

2 24

225

226

227

21 od góry 29 od góry 8 od góry 2 od dołu 15 od góry 7 od dołu

19    od dołu 4 od dołu

37, 38 od gór.

20    od góry 18 od góry 29 od góry

afeireo

postacie

Lucius

Cujacie

jego zaufaniem Afrodytę lotofagów . Herodot

Zatoka Kabekko i Teszan Augusto danum A’-Hassan Elferi

228

238

239

277i

duże wysepki Maks Bugeaud palmę

2    12    od    góry

2    4    od    góry

2    34    od    góry

2    2    od    dołu    (f    1830)

Leo Hebriius nem—metafizycznem Abu-Abdallah-ibn-el-Kat potomek (752)

Pod wy Cezar“ nie mieć' sławnego wodza, lecz tegoż imienia obywatela rzeczypospolitej, bogatego i silnego wpływem Trachinek areula

dwuoksyetyloetyliden Acetyna barytu najświeżsi Ftiotydzie <• 1820)

Kuczuk-Kajnardży o własnej sile odpornej Karyi

w więzieniudyktował

Girolamo

Adelher

Adelsparre

Rechtstaat

puiss. exécutive

wstępni

Ilerulów

Juliana

Kalaczew

ad lites

takie

przyjęciu

Wietersheim

,. wyrabiać wodór przez rozkład pary wodnej działaniem rozżarzonych opiłek żelaznych.“ afaireo postaci Gajus Cujacii zaufaniem Airodyta lotofagów , Herodot

Zatoka Kabeska i Fezzan Augustodunum Al-Hasan Elfezi dodać: , a zwłaszcza pra-ee obecnego prof. uniw. lwows. Ant. Rehmana. dwie wjtepki Marszał. Bugen ud palmę daktylową (* 1830)

razom „, należy

Juliusz

rozu-

416

45' 453 4 .6 462 46'.

464

476

499

500 j

501

502

5o3

306

507

508

518

519

521

532

536!

6391

.41

542

544

545

550

554

558,

560'

572

573

574

577

584

586

609,

6Ю

611¹

to

to to

co

co co

OJ

to

04 CM 04 CM

to to co

to co

OJ (M (M    o*

feO CO tO tO tO bO tO

28    od eóry

17    od dołu

18    od dołu 13 od dołu 10 od góry

19    od góry

10    od góry

11    od dołu 15 od doiu 37 nil góry 17 od góry 24 od góry 26 od góry

12    od dołu

2    od góry 22 od dołu

29    Od dołu

3    od góry 9 od góry

11    od dołu 26 od dołu 28 od góry

1 od góry

12    od dołu

1    od eóry

2    od góry

3    od góry

4    od góry 2 od góry

24 od góry

13    od dołu

4    od góry

1    od góry

2    od góry

3    od góry 37 od górv 26 od góry 29 od góry

9 od doiu 7 od dołu 6 od dołu

5    od góry 20 od dołu 15 od dołu

24    od dołu 32 od dołu

8    od dołu

1    od dołu 27 od górv 11 od dołu

7 od góry

2    od dołu

25    od góry

26    od dołu

27    od dołu 26 od góry

9    od dołu 26 od góry

11,12 od doł. 22,23 od gór.

10    od dółu 22 od góry

amator giôëdati ściślej

(ob. f. 161 a, c,) zobowiązanie ani przez poświadczeniu dziełającej azotanu Hajuba

gto be convenct Tuterden Jacquemyns pod nim alkauny lewy

Ceweńskiej Mijico

Amajana Marcelina z Cantorbćry)

Na

„Antij festivate planetu Wnchler Donn irem

Chajreddinowi i Barba-rossie

z 2-giem dzieci oblężeni! przybyo du

Piusa IX bińskie:

Albert T. K.

Altante znajdujących Salomoni l’ancienne

Wirtenberdze (Wlrten-berg)

W r. 182

Julius Capitalinus Franciszka I cesarza 1297

krajów wellińsklch Aalcu pod Din zaprawnął

Trazybulas i Tracy las

1897

in fol.).

malajskiego

Aldobrandi

Kareu

Pncołojewski Loebenwein Belin de Balu Herberski Michniewicz S. S.

S. S.

S. S. amator glödati ściśle

s s

(ób.' r. 161. b, e.)

zobowiązania

przez

poświadczenie

działającej

azotonu

Itąjuba

to be convened

Tenterden

Jaecquemyns

nad nim

alkanny

prawy

Soweńskiej

Mejico

Ammiana MareelHna z Cantorbćry

Naj

Anti

festivitate

planetu

Woehler

Dormansem

Chajreddinowi Barbiros

sie.

z 11-giem dzieci

oblężeniu

przybył

do

ob.

Adalbert

Piusa VII bińskie,

Albert ob. Albrecht

A.

Atlante

znajdujących się

Salomonie

1’ąncien

Wittenberdze (Wittenberg)

Wr. 192

Julius Capitolinus Ferdynanda I cesarza 1298

krajów wettyńskich Aalen pod Dlu zapragnął

Trazybulos i Trazylos 1879

in fol.). S. S. murzyńskiego Aldobrandini

ale

Ale

Oberlands Ke-iserzeit Sykstusa VI quaerunqiM

Oberland Kai-serzeit Sykstusa IV quaecunqus

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest:

Powinno być:

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest:

Powinno być:

1 1 fill I fil MIS

юинйминиюмсомсои

7 od góry

14    od góry 26 od dołu

5    od dołu

6    od góry 1 od góry

2' od góry 25 od dołu

7    od dołu , ' 5 od góźy (

3 od góry 10 od góry 6 od dołu

15    od dołu

1489

barw

zaduszonego

oraz

Bachroniewekich panował do oesarzewiez cesarz koniuch

1498

praw

zaduszonego następnie owa

Bachmińskich panował od carewicz

763

762

769

774

796

802

car

805

807

Ag

."i

And. S.

dawnym Alfonsom Compedentio kortezy

l.

CO M fcO CO H* M

7;od dołu 13 od dołu 16 od góry 2 od dołu 28 od góry 5 od dołu 8 od dołu

3    od dołu 13 od dołu 35 od góry

17    od dołu 30 od dołu 28 od dołu

8 od góry

25    od dołu

26    od dołu 2D od góry 22 od góry 25 od góry

18    od góry 18 od dołu

5 od dOłu 12 od góry

4    od dołu 35 od dołu

I 16 od dołu I 28 od dołu

sabra Saegrada Lameo { academio plein.

Hahim >

powtarzany, w najbardziej urozmaicony sposób Fortuny’ego-Rico; Abu-Talema . część jego, i to dostarczania Palilę

z Wielkiej Niedźwiedzicy

0.0,098

СИ, • C,H,

CHS. CH, poglądów, alkoholu kwasu

Monohagelą

Nowyjork

Monohagela

być odrazo jasnym i

Laokonie

(1766.)

dra

masztalerz aq

A. A. K.

Alfonsom Compendio kórtezy, więc nie powinien liczyć się do królów Kastylii sobra Jagrada Lamego academia plemienia Hakim powtarzany w najhardziej urozmaicony sposób, Fortuny’ego, Rico; Abu-Taleba część jego ilą pewnych dostarczeń Palisę

zoca Wiel. Niedźwiedzi 0. 0098 C₂H₅. C,H,

CH,. C,H, poglądów alkoholów kwaśny 7

Monogahelą Nowyjork z jednej Monogahela być jasnym 1 odrazu T.aokoonie 1766.), dzu

808

809

810

811

825

854

860.

861

873

875

882

8S4

913

902

903

903

931

945

ими

cy

984

985

994

998

1012

1016

1017

1034

1039

10.2

1043

to to to co

10 od dołu nie podchodziło

10    od góry przyśpieszenia 17 od dołu C, : CU . CHr

28    od góry lecz, napiwszy się 12 od góry 1884

21, 29 od di ł. Louvença

21    od dołu na pałacach 4 od córy rej

3    od dołu praecipuran,

4    od góry zawierający ,

19 od eóry Joainnis

25 od dołu С,, Uie O,

24    od góry Szwajcarskiej Hiszpanii

3od dołu „Strada Nuowa w Wencel“

25    od góry Dohnna

19 od góry Handenberga

22    od góry Vischening

11    od góry 1885

4 od dołu Alvater

17    od góry Zecchi’ego

26od dołu 6) Okres francuski 25 ed góry jedynie 16 od dołu rozpuszczo-3 od góry TolbiakuZiilpich 8 od góry Amaleki 37 od dołu i kositetraedrem

29    od góry Gabriel i d'Estrées 2 od dołu ld

1 od dołu ou

24    od góry Ohily Naranjo * 18 od dołu naj pierwsze

10 od góry 1520

10 od dołu państwowe ducha

18    od góry Abadya 7 od góry 13 lipca

12    od dołu jeśli 1 od dołu A-ch 6 od dołu peonimiczny

34 od góry Unterschlithers pod rvciną 20:od dołu

23    od dołu

25    od góry

344

zwany zwana ÖjHa. OH

podchodziło

do przyśpieszenia

CH₂ : CH : CH₂

lecz umiera, napiwszy się

1843

Lourenca na placach której

praecipuarum zawierającego Joannis

c„ H„ O,

SzWaicar „Strada cyi“

Dohna Hardenberga Vischering 1855 Altvater ^ecchi’ego

U kres francuski jedyne mzpr«szo-ïolbiaku (Zülpich; Arńalek

iknsitetraedrun Gabrieli d'Estrées

od

lu

y

■N

hiszpańskiej uova w Wene-

Chil y Naranjo

najpóźniejsze

1528

państwowe i dueha Akadya 4 lipca

wyraz ten usunąć A-ii

eponimiczny

Tlnterschulthcisi

343

zwana zwany CaH, . O i)

£ z:

1,

I.

t:

■•T

».

. 'I

■J

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AUTORÓW

cza-mieszczcnycłi pod. artykułami

Szymon Askenazy.

A. A. K. — Ad. Ant. Kryński Ad. I. C.— Adolf J. Cokn.

Aem.

Al. Jabł.— Aleksander Jabłonowski Al. J.

A.

Antoni Mieszkowski

A. L.

Aleksander Jelski Artur Leist Antoni Mierzyński. Dr. Antoni Okolski Dr. Adolf Pawiński Aleksander Poliński.

A. M.

A. O.

A. P.

A. Pol.

A. Pska — Antoni Prohaska A. S.

A. Ś.

— Aleksander Szumowski — Antoni Slósarski.

And. S. — Andrzej Świętochowski.

B. K. — Bolesław Karpiński Dr.A.P.— Dr. Alfons Pajewski.

Dr. Al. S. Dr. Aleksander Semkowicz Dr. J.

Dr. J. B.— Dr. Jan Banzemer Dr. J. Nm. Dr. Józef Nusbaum.

Dr. J. P.— Dr. J. Peszke Dr. Ku...cz Dr. Józef Kuniewicz.

Dr. Henryk Łuczkiewicz

Dr. Roman Jasiński,

Dr. Ł.

Dr. Psz.— Piaszczyński.

E. D.

E. G.

E.    W.

F.    B.

F. J.

F.K.M.— F. K. Martynowski J. A. f — Dr. Jerzy Alexandrowicz J. A. Ś. — Juljan Adolf Święcicki J. B.

J. C.

J. F. G.— J. F. Geissler J. Gr. —

J. J. —

J. K. —

J. K. Z. —

J. Kg. —

Edmund Diehl Edward Grabowski Emil Weidel.

F. Bostel

Feliks Jeziorański

Józef Beckerman.

Dr. Izaak Cylkow

Juljusz Granowski Józef Jeziorański.

Dr. Jan Karłowicz Jan Kazimierz Zieliński.

J. M. -J. Mi. -J. M. K— J. O. —

J.    P. —

K. G. — X. J. — K. K. -Ks. J. B. —

K.    W. —

L.    Cli. -

L.    S. K.-

M.    F. -M. Po. — M. Ż. — P. Chm. —

R.

8. S.

J. Ł

Józef Kenig Józef Łabuński.

T D. — T. K. — T. M. -T. 8.    —

W. B. — W. Chor.— W G. —

w. к г.-w. M. — W. N. —

W.    O. -

w. s. -w. w. —

X.    F. A. S.

X. 8.    —

X. T. M.

Zn.

Józef Mizerski Dr. J. Mierzyński Jan Maurycy Kamiński Dr. Juljan Ochorowicz Józef Przyborowski Konstanty Górski.

Dr. Karol Jurkiewicz Kazimierz Kaszewski Ks. Józef Białkowski Karol Widmau Leon Chrzanowski Ludwik S. Korotyński Maksymiljan Flaum Michał Kowieński.

Michał Żmigrodzki Dr. Piotr Chmielowski Romuald Hube Ryszard Machlejd Dr. Gustaw Roszkowski Stanisław Domański Stanisław Drzażdzyński Stanisław Kramsztyk Stanisław Libicki Stanisław Ptaszycki Seweryn Smolikowski.

Dr. Teodor Dydyński Tadeusz Korzon Tytus Maleszewski T. Siemiradzki.

Wincenty Bielski

W.    Choroszewski Wojciech Gerson Władysław Kornel Zieliński Walery a Marrene Wacław Nałkowski Waldemar Osterloff. Władysław Smoleński

Dr. Władysław Wisłocki

X.    Franciszek Albin Simon X. Wł. Siewierski.

X. Teodor Matuszewski Br. Znatowicz

Dalsze objaśnienia podpisów autorów podawane będ% w każdyia zeszycie, w miarę ich przybywania.

4k

i

*

щ *

-

■

I

f

L?

>

IrX

i -1

■щ

.щ

Я

<У.

S

POUTECHNI

»ищ TOT'

Biblioteka Politechniki

К гик о w ski oj

И1-306366

li

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220333