Zj

Ą

~'U

f'/il

•>'

'■■‘s

J>.

s§

3,

I-

V

’

P

i.

&

È

fe

g|

TOÜffi

•il

©

i>.

:-Sf

:* '■

‘ :

.V

si

>*

1

1

sÉj

«

;-•

’ j

■

-■

*:•

g

Jg§ -:

O

£1

11111 1311

VM- -

s

âsaâi

lü

»»y «rf

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000213804

//s?* s sss/sCr,'s

zz zS?*

^O/zZ/ZZZsyz (...Jy'zzy* z ^zzyzy'zjfetZt. ^Ófr zzzz/'z-y , Szz ////ryzy'//'yszsy/

* zzz/yzs

zsz///zz

i/ZZZ Ze- tćYSZSZy

z^yy^Zyr /s

SS'

J?

r-yy^sZ^Ye-y

Zz-z/ss*s/st '.

aj-* /z?z, '/

'S/ZZ/Z

J/y.- /j4?

Z^/zz‘zyzzs ’/zzS/s A /////z* /^

Zzsyćc^ZIz

y^z/*zs/rf//z;*

y,

;»

viiv.

A;

llAsy***'l*

'?\ßy

y y St A

tÿ

^____^    <Z^r?yZt CyùtïftSfi___

r-

ts.

UtM'd&rztf/y? ^yyzzyzZ^y sZp, dy/)

*~cy-^S7

c yź2ftx'f^'

'

!

‘

V

>

«• -

/

0

■ W

NAUKA

%

11 s i a a i,

ó;

V

*

4 '* ’

.S

Ł

*.

.

.

* •-

ß- '

NAUKA

wwmmmm

a>3aü3 am®<3a ©ss&sa^asra

W CZTÉRECH CZĘŚCIACH,

-9®0-

OBEJMUJĄCY

* *    SL    • • /o

I.    DCłcŚCcuuł Çioimltycwe/. g< III. 'ï’eWpefvUjwg Ćmijitix.

II,    SkfaDiinł JLtckitekhtt^. g) IV. La/îixwu» Uckuiciu«.

'S    \

W 420

ZADANIACH.

caagèca

I KAPITELE DAWNE

RZYMSKIE 1 GRĘCE1E.

PRZEZ

JASA FEL1XA P IIV A RS KI EG O rROFESSOKA , KOMITETU EXAM: I TOWARZYSTWA NAUKOWEGO KRAKOWSKIEGO

CZŁONKA.

'»aaaaa^a.

••

ÿtyuyfy

1845.

Wolno drukować, z warunkiem złożenia w Komitecie Cenzury, po wydrukowaniu, prawem przepisanej liczby exemplarzy.

iv Warszawie d. 24 Lipca (5 Sierpniaj 1845 r. Cenzor Starszy i Naczelnik K. K. C. W.

Niezabitowski.

w Drukarni pod lirrną J. DIETRICH

przy ulicy Miodowej ISr.o 49» •

»•

• *•

VF pierwszej Części Nauki Rysunku Działu II. graficznego, zajmowały nas wyłącznie same wykreślenia linij geometrycznych rozmaitego kierunku i znaczenia, które, czy to pod względem konstrukcyi • i zastosowania części składnich —

c

czy to samej tylko graficznej wpra* wy, wymagały objaśnień ijtakiego rozkładu, aby, służąc niejako za

O»)

wstęp i zasadę do wszelkich wykonywać sie mających rysunkowych zadań w rodzaju geometryczno-grajicznym, u'latwiaiy ich pojecie, i tym pewniejsza r a zwijały korzyść.

Składnie Architektury, przybierając niejako osobny juz charakter pod względem równomiaru i ozdób, a uważane jako dalsze zastosowania liniowych wykreśleń, stanowią Cześć druga Nauki Rysunku w rodzaju graficznym.— Ułożyłem je częścią podług zasad Vignoli, częścią podług starożytnych opisów, w takim porządku, ze każdy ła-two nauczyć sie może i zasady architektonicznego stylu w ogólności, i jego szczegółowych podziałów.— Aby zaś obeznać ciekawych i z autorami, którzy o budownictwie i składniach architektonicznych w

(»0

kraju naszym pisali, dota czy fern wykaz dziełjakie następstwem lat od roku 1678 — az do naszych czasów w rozmaitych miejscach wy-chodzity.—Dalej:

Ponieważ Ordo - Or dine - Ordres d’Achitecture — Saulenordnung — nazwy obce, a w p rzep olsze zeniuV o-rzadkami Architektonicznemi na-

C

zwane, niezdawały mi sie dosyć od-powiedniemi temu znaczeniu, mającemu wyrażać wyłączny tylko charakter stylu architektonicznego ze wszystkiemi jego składniemi częściami; przeto taki porządek architektoniczny nazwafem Składnia, Stylu Toskańskiego, Doryckiego i t. p.—w przekonaniu, ze nazwa la jest właściwszą; ho obejmuje tylko skład części pojedynczych, których wspólna całość stanowi styl,

(iv)

czyli charakter kazdéj skfadni w szczególności. —

W opisie wstępnym opuścifem historya początkową budownictwa zwykle w dziefach podobnego rodzaju domieszczana, a objaśnifern to tylko, co ma wyfączny związek z forma i charakterem kazdéj pojedynczej skfadni.— Ciekawy znajdzie ja obszernie w dziele Architektury Cywilnej Sierakowskiego. — S kres Hf ją również i Marconi w swoich Porządkach Architektom-

c

cznyeh,—podali i dawniejsi.—

Z rozkfadu ogólnego wypuści-fem Składnia Rzymska, czyli lak zwany Kompozyt, jako mający wymiar i proporcya równą Korynt-skićj, a natomiast dodaiem dawny Doryk Grecki z Poestum, uf ozony podług szczegółowych objaśnień Wiebekinga.—ISakoniec :

Ponieważ w budownictwie zachowanie proporcyj w wymiarach części skład ni eh, jest głównym warunkiem architektonicznego stylu; przeto dla odznaczenia tychże proporcyj każdej w szczególności składni w rysunku, zamieściłem przy każdej Tablicy wymiar modularny, ob ej mu jacy właściwe podziałki, któremi oznaczone są nietylko wysokości, szerokości, ale i wszelkie wyskoki każdej architektonicznej cząstki. —

c

Tym to sposobem każdy z licząc y eh sie, majac sobie dostate-cznie objaśniona proporeya — wymiar — i zasadę rysowania ogólnych i szczególnych części, łatwo sobie przyswoi znajomość składni

(Vl)

architektonicznych, przerabiając je za pomocą opisów podług tych wzorów, w podwójnej, lub potrójnej miar ze.—

Dla tego to, aby temu celowi odpowiedzieć, rozłożyłem ninićj-5^« Czesc 2 SR: Nauki Rysunku graficznego 72« cztery przedziały— £ których:

Pierwszy, obejmuje wyłączną cześć opisową, czyli wszystkie te wiadomości,    ^ służą do pozna

nia zasad i powierzchnie g o kształtu architektonicznych składnią niemniej sposobów rysowania onych.

Drugi, zawiera cześć rysunkową» czyli opisanie wzorów w stopniowym podziale, a najprzód:—Porównanie proporcyi — części szczególne—i składnie: Toskańskiego —

(vil)

Boryckiego — Jonickiego — i Ko-ryntskiego stylu—

Trzeci, traktuje o częściach budowlanych, jakiemi są: balustrady— przy sionki— arkadowanie — wyskoki gzemsów—i sposoby zwężania kolumn.—

Czwarty nakoniec, jest tylko do-pefńieniem caiości; mieści bowiem w sobie opis pierwotnych skia dni Boryku Greckiego; tudziez Kapitelów: Boryckiego, Jonickiego i Ko-ryntskiego stylu w kilku zmianach, podiug tego, jakie w dawnej Grecyi byfy w użyciu; niemniej kapitelców Rzymskich, dla okazania jakim byf Kompozyt, czyli Składnia Rzymska.

Pisano w Warszawie 1844 roku.

J. F. P, .

i.

’•

. ....':.    -:■    • V ' ‘

;

j W. ViVUlV- ü ' Â W . Afc

j?:^mVuwA \n ■ ««yr-Yn r\\vy: \.    •:0\

bçu nwiVv-A    fs\3W

SPIS

PRZEDMIOTÓW NAUKI RYSUNKU

DZIAŁU II. GRAFICZNEGO, CZĘŚCI DRUGIEJ.

—ee©e®eeee—

Strona kart

PRZEDZIAŁ PIERWSZY.

Wstęp. ......

O porządkach, czyli składniach architektonicznych w ogólności.

I.    POCZĄTEK i POCHODZENIE składni archi

Hrtcc

tektonicznych ....

.a. Układ pierwotny.

b.    Układ pośredni.

11

c.    Dzieła o składniach i budownictwie w języku polskim

II.    PROPORCYE — CHARAKTER — i PODZIA-E

. 17 . 20 . 23

składni architektonicznych w szczególności

Części główne.

Części podrzędne.

, 35

Wymiar składni architektonicznych 3o

111. 0 RYSOWANIU składni architektonicznych w ogólności.

PRZEDZIAŁ DRUGI.

O porządkach, czyli składniach architektonicznych xv szczególności.

co

I. SKiADNIE OGÓLNE, czyli porównanie pro-porcyi z wymiaru. .... Kroje części składnich.

Składnia styla Toskańskiego.

Opis—Podział—Nazwy części pojedyń-ezych, niemniej sposób rysowania

Składnia styla Boryckiego.

Opis ogólny i szczegółowy.—Nazwy— wymiar—i rysowanie składni.

Składnia stylu Jonickiego.

. 55

Opis —Podział — i Odmiany główniejszych części. ....

Składnia styla Koryntskiego.

. 62

Opis — Wymiar — i Rozkład główuió-szych części. ....

PRZEDZIAŁ TRZECI.

Części składnie budowli.

69

70

Balustrady.

72

Przysionki.

75

Zwężanie kolumn Arkadowanie

76

77

Frontony, czyli Obdasza . Proporcye wyskoku gzćmsów po dług podziałki.

PRZEDZIAŁ CZWARTY.

Styl i ozdoby dawne Greckie i Rzymskie.

. 79

1. OPISANIE pierwotnych składni Doryku Greckiego

. 85 . 87 . 90

Styl dawny Dorycki, z świątyni wPoe-stuin. .....

Kapitele Greckie (dawne).

Kapitele Rzymskie (składane) .

<& S?<J>JS24a>SÂ<£SÎ»

CZYLI

SKŁADNIACH ARCHITEKTONICZNYCH

C. Belkowanie,

SKŁADNIACH ARCHITEKTONICZNYCH

SKŁADNIA SïïLÜ TOSKAŃSKECO.

SKŁADNIA STYLU DORYCKIEGO.

SKŁADNIA STÏLU JONICKIEGO.

SKŁADNIA SIÏLU KORÏNTSKIEGü.

CZĘŚCI SKŁADNIE

STYL

SKŁADNIACH ARCHITEKTONICZNYCH

W <Û>©@ Ë SI O SS IS

CZEŚĆ OPISOWA.

t

obejmująca:

I. Początek i pochodzenie składni architektonicznych. — a) Układ pierwotny—b) Układ pośredni—c) Dzieła o składniach i budownictwie w języku polskim. — II. Proporcye, charakter i podział składni architektonicznych na części główne, podrzędne i pojedyncze — III. Wymiar, rozstawiania kolumn i arkadowania. — IV. O rysowaniu składni architektonicznych w ogólności.

I.

POCZĄTEK I POCHODZENIE SKŁADNI

ARCHITEKTONICZNYCH.

§ 1. Trojakie są źródła, z których mamy wiadomość o stylu, budownictwie i

składniach architektonicznych w ogólności, to jest:

a)    Starożytności Grecyi i dawnego Rzymu__

b)    Dzieło Witruwiusza — i

c)    Przepisy późniejszych Architektów.—

Pierwsze z tych źródeł daje nam wyobrażenie o stylu i budowlach, jakie już przed tysiącami lat u dawnych ludów i-stniały.—

Drugie obznajmia nas z zasadami tegoż stylu, podziałem i ogólną nauką budownictwa.—

Trzecie nakoniec, wskazując środki i zasadę podziału części składnich architektury podług danych wymiarów, uczy proporcyi i każdego stylu w szczególności.—

§. 2. Styl, czylrcharakter każdej budowli zależy od zastosowania części składnich architektury do ogółu; pochodzenie tych części sięga również jak samo budownictwo bardzo odległych starożytności wieków, — bo jak wszystkiemu domysły nasze dają początek oparty jedynie na prawdopodobieństwie z ogólnych badań, tak i porządkom, czyli składniom architektury takiż sam początek i pochodzenie naznaczają, i tak:

§. 3. Od prostych slupów, pionowo dla utrzymania dachu na ziemi ustawionych?

wywodź«! początek Kolumn architektonicznych. —

§. 4. Od pokrycia tychże siupów kawałkami czworokątnemi drzewa, dla tym większego oporu i utrzymania ciężaru dachu, powstały Kapitele. —

§. 5. Aby zapobiedz zagłębianiu się słupów w ziemię, użyto podkładu z drzewa lub kamienia, a to dało początek Stopie, czyli Bazom.—

§. 6. Kadsłupie, czyli Architraw pochodzi od belek poziomo na słupach kładzionych dla icłi umocowania i większego oporu dachu.—

§. 7. Fryz, Tablica, czyli Stragarz, pochodzi od wyższego rzędu belek, lub pokładu kamieni, łączących nadsłupie z resztą budowli.—

§. 8. Gzéms, czyli Okap, pochodzi od wysuniętych krokiew dachu dla ochrony ścian od deszczu i napływu wody.—

§. 9. Aby domy zabezpieczyć od wilgoci, dano podkłady wyższe nad poziom; na nich stawiano kolumny—wznoszono ściany, a ztąd miał powstać Cokul, czyli Podsadzka.—

§. 10. Zwężanie kolumn u góry przypisują naśladowaniu słupów drewnianych nieobrobionych, w stanie naturalnym, które są,.

jak każde rosnące drzewo, zwykle u góry cieńsze.

§. 11. Żłóbki w kolumnach pochodzą pewnie od nierówności i chropowatości slupów drewnianych z kory nieobrobionych, którym później nadano jednostajny i równy kierunek.—

§. 12. Frontony, czyli Obdasza, pochodzą od owych krokiew nad wystawą, pod któremi miejsca próżne zostały zabite deskami lub dylami.—

§. 13. Od wystawy przed chatą utrzymywanej na słupach, pochodzą Portyki— Pery style, czyli Przedsionki.—

§. 14. Od prostych desek przytwierdzonych pionowo dla tym mocniejszego utrzymywania ścian, powstały Pilastry, czyli Przysłupia i t. p. —

§. 15. Z tego wszystkiego okazuje się jawnie, że jeżeli chaty proste; jako pierwotne schronienia ludzi, wynalezione z potrzeby, dały początek wszystkim tym późniejszym budowlom i wspaniałym gmachom, które pomysł ludzki z postępem czasu i rozwijania się władzy rozumu, utworzył i wykształcił,—tak samo i części składnie architektury, zebrane na drodze namysłu i doświadczenia, z takichże samych źródeł wypłynąć musiały; czas je rozwi-

nął, ustalił, i tym sposobem powstała pro-porcya części skiadnich i całości architektonicznych w ogólności, które dla tego, ze pod względem właściwego użycia części jednych a drugich, zachowany być winien porządek, Archijektonicznemi Porządkami nazwano.—

a. Układ pierwotny.

§. 16. JVitruwiusz, jedyny starożytny autor, po którym zostało nam dzieło o budownictwie w 10u księgach, między in-nemi tak opisuje początek dawnych Składni Architektonicznych:

»Doms, król Peloponesu, kazał wystawić »w Argos świątynię na cześć Junony, a »styl, w jakim tę budowlę w ów czas wy-»konano, nazwano Doryckim. Tego kształ-»tu i sposobu budowania trzymano się » w wielu miejscach, nie znając innych »prawideł, jak dowolne zastosowanie czę-»ści pojedynczych do całości budowli” — Dalej mówi:

»W tym czasie Atenczykowie założyli »w Azyi mniejszej kilka kolonij, pod do-»wództwem Jona, i takowe kolonie na-»zwali Jonią.—'Tam wystawili kilka świą-»tyń dla Apollina, ale nie wiedząc, jakie

»wymiary dać stupom, czyli kolumnom, sta-»rali się zrobić je dosyć mocne dla utrzy-»mania wierzchu budowli, a razem przyje-»mnego kształtu dla oka,— wzięli więc za »miarę stopę człowieka, która trzyma o ko-»io szóstą część jego wysokości—i podług »tego zrobili swoje kolumny, dając im sześć »średnic wysokości—a tak kolumna otrzy-»mała moc i kształt podług postaci czto-» wieka.—

»W niejaki czas później zaczęli stawiać »świątynię Dy armie, a chcąc nadać przy »zwoity kształt kolumnom, wychodząc z za-»sady pierwszej, naśladowali znów delika-»tność postaci kobiet—i podług takiego to »modelu, wystawili kolumny. Stopy ichpo-»robili nakształt obuwia kobiet w sznury »i pasy.—Kapitele ozdobili nawzór splo-»tów kobiecych TVolntami czyli Szlima-

»cznicami__Kolumnie dali żłóbki nakształt

»fałdów u sukien, a zastosowawszy i inne »części do takiego układu stupa, utworzy-»li poprawny styl, który się już stale zwał »Jonickim”.—*

Z takiej to samej zasady utworzono również i styl Koryntski. — A co do Kapitelu tak się wyraża: »Kalimach, »sławmy w ów czas Architekt i Rzeźbiarz »grecki; spostrzegłszy przypadkiem kosz

»otoczony liściami akantu, naśladował ici» »kształt w kapitelach; użył więcej podo-»bnych ozdób w całej osadzie belkowania »i w podstawie, a tym sposobem powstał »ów styl ozdobny, który zowią Korynt-»sfcim.”—

§. 17. Z tego podania JVitrmviusza, okazuje się: że dawni Grecy trojaki tylko mieli styl swojego budownictwa, to jest:

Korycki —

Jonicki — i Koryntski.—

Następnie dopiero, osady greckie, wprowadziwszy do Etraryi (dzisiejszej Toskanii) styl Dorycki, który im tylko samym był znany, z postępem czasu znaczne w nim porobili zmiany: podwyższono kolumnę— dodano jéj stopę — odmieniono kapitel —u-proszczono nadsłupie—a tak zmieniony porządek został przyjęty przez Rzymian pod nazwiskiem Toskańskiego.—

§. 18, W długi czas potem Rzymianie, którzy przyswoili sobie składnie architektury Greków, oprócz niektórych zmian, dodali do kapitelu Koryntskiego zawoje, czyli woluty Jonickie; przystroili stopę kolumny w rzeźbę, a to przeistoczenie stylu Koryntskiego, nazwali Porządkiem Rzymskim czyli Kompozytem.-— Nadto dodać nale-

źy, ze oni to, odmieniając dawny Doryk Grecki przez podwyższenie kolumn i nadanie innej proporcyi belkowaniu, przerobili kształt dawnego kapitelu, a tak utworzyli nowy styl Dorycki, zwany dotąd Dory-kiem Rzymskim. — Tym tedy sposobem podzielony Styl Architektoniczny napięć osobnych rodzajów, otrzymał nazwę:

Pięciu Porządków. —

b. Układ pośredni.

ZMIANY I USTALENIE PROPORCYI.

§. 19. Histoiya budownictwa wiele podaje pamiątek i resztek budowli w stylu tych pięciu wymienionych porządków.— Istnieją one dotąd w Grecyi i w starożytnym Rzymie, jako dowody olbrzymich przedsięwzięć i wielkości pomysłu ludów, które w ów czas istniały,—ztąd źródło, początek,— ztąd całe uporządkowanie późniejszych składni architektonicznych. — Sztuka bowiem budownicza, przeszedłszy od dawnych ludów Indyi i Egiptu do Greków, tu dopiero osiągnęła prawdziwą piękność, kształt i prostotę która jest dotąd celem naszego zajęcia i podziwu__Im to winniśmy pier

wotny układ i uporządkowanie architektu“ ry, — im całe następstwo sztuk.—

Rzymianie bowiem, przejąwszy od Greków charakter czystego stylu budownictwa, niedługo takowy zachowali; — przepych i zbytek zmienił kształt jego, i oddalił od tej szlachetnej prostoty, która była wyłączny greckiego budownictwa zaletą. Tworzono rzeczy nowe,przepełniano ozdobami; a tak zwolna cały powierzchni kształt budowli rzymskich w inną prawie przyodział się postać.—

§. 20. Co do samego stylu, lubo starożytni trzymali się w ogólności porządków" przez siebie utworzonych i zachowywali ściśle charakter tychże porządków w budowlach wykonywanych; wszelako w oznaczaniu proporcyi kolumn nie przywięzy-wali się do pewnych stałych wymiarów, ale każdy budujący postępowca! w tein podług swej woli i gustu, trzymając się mniej lub więcej takich prawideł, jakiemu potrzeba lub rodzaj budowli nastręczały.—

Ztąd też wypadło, że kiedy w XVy*» wieku sławmi w ów czas architekci,Palladiusz— Scamozzi — Serlio — Alberti — i Vignola, zasadę i kształt dawnego budownictwa podług starożytnych resztek budow li wskrzeszać i odnawiać postanowili, każdy z nich, stosując się mniej więcej do przepisów TVitrmviusza, obrał za model do swoich

‘ 2

poszukiwań dawne zabytki pozostałych budowli; dopełnił łub dodał, co mu się za właściwe zdawało; a tym sposobem utworzyły się rozmaite proporcye architektonicznych składni które nie zawsze są równego wymiaru (¹). Jedne bowiem różnią się wyzszóm belkowaniem—drugie odmiennym krojem—trzecie podkładem, kapitelem i t. p.

§. 21. Oprócz tych powyżej wymienionych autorów, było później i wielu innych, którzy się tym nowym układem składni zajmowali, jako to: we Francyi Philibert de VOrme, Jan Bullant Perault—w Niemczech Goldmann. — Wszystkie te jednak proporcye mało są znane i nie znalazły naśladowców.—

Z nowszych czasów mamy układ Duranda:, który się znacznie różni od innych. Autor ten naśladował w ogólnych propor-cyach Palladiusza; w profilach zaś zupełnie jest czystym i poprawnym; składnie jego odznaczają się prostotą i regularnością,—nie są jednak tak piękne, jak Vignoli, którego układ najwięcej upowszechnionym

i do nauki rysunku Architektury wszędzie przyjętym został,—

c. Dzieła o składniach i budownictwie w jeży hu polskim.

§. 22. U nas postęp budownictwa byt równy obcym. — Wznoszone gmachy odznaczają się cechą wieku, w którym je stawiano,— i czy to rodzaj Grecki — Rzymski — czy to Gotycki Jub mieszany byl w sąsiednich krajach w użyciu, zawsze go i u nas z równą starannością i ówczesnym smakiem naśladowano.—

Pisano również i o budownictwie — o porządkach—proporcyi, konstrukcyi, o budowlach wiejskich i t. p. a dzieła takowe dla wiadomości i korzyści uczących się podług następstwa i porządku lat wymieniam: i tak:

§. 23. Najdawniejsze o Architekturze dzieło wyszło w Poznaniu r. 1678 in fol. w języku łacińskim, pod tytułem: Calli-tectonicorum, seu de pulchro JLrchitectu-rae sacrae * et civilis (liber unicas) pr. Barth. Nathanaël łVatsowshi.—

Obejmuje właściwe opisy i siedm tablic wystawiających porządki, profile i inne części składnie Architektury.—

Następnie zaś wyszły:

§. 24. Architekt polski—Nauka ulżenia wszelkich ciężarów — używania machin i t. p. — Kraków 1690, pr. X. Stan. Solskie-go in fol.

Dzieło to, chociaż nosi nazwę: Architekt polski — obejmuje wszakże wyłączną naukę mechaniki__

§. 25. Elementa Architektury domowej — Lwów 1749 r. in 4<> pr. Kajetana Zdzańskiego.—

Dziełko szumne, ale nie wielkich zalet.

§. 26. Sztuka hudownicza, na swoje porządki podzielona — Poznań 1764, in 8<> pr. X. Stan. Rogalińskiego.—

Drugie wydanie tegoż dziełka, na nowo poprawione i wydrukowane przez Degena, wyszło w Warszawie 1775 r.

Oba te wydania obejmują wyłączną tylko naukę o porządkach architektonicznych, z wymiarem podług zasad Yignoli.—Pierwsze o 40 —drugie o 77 stronnicach — wa-żnemi są pod względem zwięzłości objaśnień i wyrażeń polskich.—

§. 27. Budownictwo wiejskie z cegły suszonej, pr. Piotra Aigner a—Warszawa 1791 r. in 4<>.

Przedmiot z tego względu ważny, że pierwszy raz u nas do potrzeb wiejskich zastosowany__

§. 28. Budownictwo wiejskie, pr. X. Piotra Switkowskiego, in 8<>— Warszawa 1782 r.

Dzieło to, przypisane królowi Stanisławowi Augustowi, obejmuje wyłączną naukę stawiania budowli do wszelkich potrzeb wiejskich__

§. 29. Pięć porządków budowniczych podług prawideł Jakóba Barocego z Wi-nioli, in 4o—w Warszawie 1791 r. z winietą rytowaną przez Jakóba Ilempla.

Opis zwięzły, dokładny—a wzory zastosowanego wymiaru.—

§. 30. Architektura cywilna, pr. X. Hr. Sierakowskiego — dwa tomy in fol.—Braków 1796 r.—

X. Hr. Sierakowski, zamiłowany lubo-wnik i znawca, pierwszy podobnego rodzaju wydał dzieło.—Skreślił on w niém nie tylko porządki, ale całe tak lądowe jako i wodne budownictwo; popart własnemi uwagami i zastosował zupełnie do miejscowości i potrzeb kraju—

§. 31. 0 budowlach włościańskich, pr. X. M. Bohusz—Braków 1811 r. in fol.

§. 32. Rozprawa o guście, a w szczególności o Architekturze— Warszawa 1812 r. in 8o.

§. 33. O przyozdobieniu siedlisk wiejskich—Warszawa 1827 r. in 8<> (tomów trzy).—

§. 34. Nauka budownictwa -praktycznego, czyli doręcznik dla budujących— Warszawa 1827 r. pr. Rouget in 8o._.

§. 35. Budownictwo wiejskie, czyli doręcznik dla gospodarzy— Warszawa 1828 r. in 8».

§. 36. Projektu kościołów wiejskich— w Warszawie—wydał Piotr Aigner, budowniczy jeneralny król:.—

Projekta takowe są w stylu czysto Toskańskim i Doryckim, z opisaniem składni i opatrzone Nomenklaturą polską__

§. 37. W roku 1828—współcześnie prawie wyszły dwa Architektoniczne dzieła:

Izkowskiego Kroje Architektury in Jol. i Henryka Marconi o porządkach Architektonicznych, in 4°.

Pierwszy, oprócz obszernej rozprawy o Architekturze, jako konkursowej, opisał tylko dawne porządki, czyli składnie Greckie trojakiego stylu i nazwał je Krojami.— Pominął przez wszystkich prawie używany wymiar modularny, zamieniając go na promieniowy, —a. podzieliwszy każdy ta* kowy promień na parzyste części, objaśnił

ich użycie podług dawnych pierwotnych zasad.—

Drugi, w wydaniu swojóm O Porządkach Architektonicznych, trzymając się również dawnych składni Greckich, zamieścił do nich i styl Toskański, jako w wielu potrzebach i miejscach z korzyścią używany,—podzielił każdy takowy styl na trzy rodzaje: mocny—średni—lekki,—zachował wymiar modularny, dzieląc moduł do wszystkich składni na 16 części,—i podług tychże wymiarów ustopniował pro-porcye porządków'Architektonicznych wpięciu osobnych rodzajach, jako to:

Porządek Dorycki Grecki —

?»

Toskański —

»?

Dorycki Rzymski—

?»

?>

Jonicki, Grecki i Rzymski — Koryntski, Grecki i Rzymski— a tak, podając sposoby odmian co do pro-porcyi każdego stylu, ważną dla liczących się budownictwa zrobił przysługę; gdyż z każdego takowego porządku można trzy rysunki zrobić, co wykształca smaki ustala pojmowanieproporcyi w^ każdym rodzaju.— §. 38. Oprócz wymienionych tu dopiero dzieł o budownictwie i osobnych składniach architektonicznych, wryszło także bardzo szacowne dzieło w Wilnie, pr. Podczaszyń-

skiego b. Prof. Architektury w byiym tamtejszym Uniwersytecie w dwóch tomach.—

Jeżeli każde z powyżej wymienionych dziel ma swoją zaletę i odpowiada celowi, to nierównie ważnóm jest to dzieło ostatnie; bo obejmuje wyrozumowaną i obszernie skreśloną część techniczną__Dla tych

więc, co się wyłącznie poświęcają nauce budownictwa, dzieło to jest nader użyte-cznóm.—

§. 39. Wykazawszy w ogólnym tym zarysie początek i rozwinięcie składni architektonicznych we wszystkich rodzajach; wskazawszy źródła i pochodzenie każdego ich zakroju — niemniej wymieniwszy dzieła i autorów, którzy w języku polskim o składniach i proporcyi objaśniające wiadomości i zasady podali; mniemam, że dla poświęcającego się sztuce rysownika lub budowniczego, dostateczną będzie niniejsza wiadomość ; gdyż stosownie do swego powołania lub potrzeby, znajdzie w nich wszelką pomoc do dalszego ukształcenia się, lub ustalenia w tym rodzaju swych wiadomości.—

II.

PROPORCYE - CHARAKTER —

I PODZIAŁ

SKŁADNI ARCHITEKTONICZNYCH

W SZCZEGÓLNOŚCI.

§, 40. Z poprzedzającego, zarysu objaśniającego początek i pochodzenie składni architektonicznych w ogólności, wiemy, ze Grecy, którym wykształcenie i uporządkowanie wyższego stylu budownictwa wyłącznie się należy, liczyli tylko trzy rodzaje takich składni czyli porządków architektonicznych, to jest:

prosty Dorycki — lekki Jonicki— i ozdobny Koryntski.—

Rzymianie zaś dodali Toskański — i składany, czyli Rzymski, a ztąd wszyscy prawie dawni autorowie, którzy o budownictwie i stylu jego pisali, łączyli te pięć rodzajów składni architektonicznych razem pod nazwą: »Pięcia Porządków.«

§, 41. Każda z tych składni ma sobie właściwy wymiar—kształt i charakter, którym się odznacza i tak:.

a)    Składnia Toskańskiego stylu odznacza się prostotą—pojedyńczością zarysów—i jest bez ozdób.—

b)    Styl Dorycki charakteryzuje się mocą—a co do części pojedyńczych, try. glifami, czyli trój wrębami, wyzna-czonemi na fryzie—

c)    Jonicki styl jest lekkim, ozdobnym,— odznaczają go szczególnie woluty, czyli zawoje, w kapitelach.—

d)    Styl Koryntski należy do najozdo-bnićjszych,—cechują go kapitele obłożone w rząd liściem, i bogate gzémsy—

e)    Styl składany, czyli Rzymski, ma równy powyższemu kształt, z tą tylko różnicą, że w kapitelach użyto Zawojów Jonickich i liści Koryntskiéj składni.—

Wszystko zaś, dzieli się w szczególności na części: główne — podrzędne — i pojedyncze (*).

(‘) Nazwy ogólne części składnich Tabl. i. Działu II. graficznego Części 2gićj.

§. 42. Głównemi częściami składni architektonicznych są:

A.    Podstawa—czyli Postument—

B.    Słup—czyli kolumna.—

C.    Belkowanie__

Podrzednemi.

€

Obsad, kloc i gzóms—w Podstawie. j Podsłupie, słup i kapitel—w Kolumnie. Nadsłupie, fryz i gzóms^-w Belkowaniu.

P oj edyńczemi,

czyli cząstkami architektonicznemu (²) są wszystkie te części, które służą do spojenia i odznaczenia wyrazu architektonicznych całości, jako to:

a. ) listwa.—

b. )fpręt—

c. ) połżłobie.—

d. ) essownik prosty.—

e. ) essowmik odwrotny,—

f. ) pół-walec.—

g. ) ćwierciokrąg.

h. ) tocznik, czyli skocya.—

Własność i przeznaczenie tych części ²

głównych—podrzędnych— i pojedynczych,

jest rozmaitą, i dla tego zosobna tu o nich mówić należy — i tak:

CZĘŚCI GŁÓWNE.

Ir

A. Podstawa.

§. 43. Podstawy są dwojakie: gładkie,albo zdobione.—

Gładkie podstawy noszą ogólną nazwę Sokalów (socles), służą do zabezpieczenia budowli od wilgoci, a wymiar co do wysokości mogą mieć rozmaity.—

Podstawy zdobione są te, które należą do składni, czyli porządków architektonicznych; powinny mieć gzóms, wymiar właściwy i proporcyonalną całość; — zowiąsięzaś dla odróżnienia, Podstawami — Podnóżami—lub Postumentami.—

§. 44. W budowlach podstawy tego rodzaju rzadko bywają używane; najwłaściwiej służą one jako wzniesienia do pomników— posągów' i t. p. celów.—Wymiar i ich proporcye są rozmaite; vignola za o-gółne prawidło podaje § część wysokości słupa—i tej też proporcyi w układzie podstaw powszechnie się trzymają.—

§. 45. Ze wszystkich części składni architektonicznych, podstaw’y najmniej przyj-

mują ozdób; wszakże dla uniknienia je-dnostajności, dają niekiedy wcięcia, czyli wydrążenia, które się Filunkami zowią— a wówczas gzéms i obsad stosownie zdobić należy. —

B. Kolumna (Słup).

§. 46. Kolumny, czyli słupy, uważane jako podpory, służą pospolicie do utrzymania belkowania, a że pochodzą od prostych słupów okrągłych, z drzewa wyciętych, dla tego też zawsze okrągtemi być winny__

§. 47. Trojaki jest rodzaj słupów, czyli podpór, których w budowlach używają.-— Pierwszy wystający okrągły, w obu zakończeniach zdobiony, zowie się Iio-lumną.—

Drugi równościenny, ściśle do ściany, lub inuru przystawiony, czyli spojony, równie jak pierwszy w obu zakończeniach zdobiony, nosi nazwę Pilastra, czyli Przysłupia.—

Trzeci od inuru odstawiony w kształcie graniastosłupa cztórościennego, a zakończający się łucznikiem, nazywa się Filarem.

§. 48. Kolumny i filary są właściwemi podporami w budowlach,—pilastry zaś służą więcej jako ozdoby i przerwy ścian.

§. 49. Ponieważ przeznaczeniem jest kolumn, czyli słupów, trzymanie i umocnienie górnej części budowli, jakiem jest belkowanie lub poddasze, i zabezpieczenie budowli od napływu deszczu; przeto zawsze winny być od muru odstawiane i odosobnione,—wszelkie zatem zbliżenie kolumn do muru, wpuszczanie takowych, albo ustawianie w framugach, jako nieod-powiadające przeznaczeniu kolumn, a sprzeciwiające się zasadzie i dobremu smakowi, miejsca mieć nie powinno.—W szczególnych tylko przypadkach gdzie gzéms i nadsłupie nade drzwiami, oknami, lub arkadami, dla zasłony od deszczu bywa wysunięte, dla mocy i podpory onego, dają się czasem cale kolumny przy samym murze, lub wpuszczają w mur dopołowy.—

¹

Wszystkie te, tak starożytne, jako i późniejsze składnie, zebrał starannie i wydał w roku 1819. Normand pod tytułem: Paralles d'Architecture.

²

Nazwy ogólne części składnich Tabi. 3« i 4² Działu II. graficznego Części 2giej\

C. Belkowanie,

. 50. Belkowanie stanowi trzecią główną część składni architektonicznych, a ogólny jego wymiar równa się | wysokości kolumny.—

W starożytności wszystkie odznaczające się części belkowania wysuwano na przód, a to dla tym lepszej onego wyda-tności; wszakże sposób ten powoli ustal i dziś go wcale nie używają—

§. 51. Ze wszystkich części skladnich budowli, belkowanie najwięcej przyjmuje ozdób—szczególniej w gzćmsach i fryzie.— W układzie jednak tych ozdób zachowany być winien porządek odpowiedni przeznaczeniu budowli i zasadom sztuki—

CZĘŚCI PODHZÇDNE.

§. 52. Części podrzędne pochodzą, jak się juz powiedziało (§. 42.), z podziałii części głównych na trzy osobne części.— Ze zaś takowe noszą osobny charakter i mają właściwe sobie przeznaczenie; przeto kształt ich i wyraz opisanym być winien i tak się tez objaśnia:

Części podrzędne podstawy :

Obsad —

Kloc—

Gzćms—

§. 53. Wymiar tych części jest rozmaity, podług tego do jakiej składni należą—a

ztąd odróżniają się zarysem i układem cząstek; podziału jednak swego nie zmieniają-—

Części podrzędne kolumn:

Podsłupie—

Słup—i Kapitel• —

§. 54. Podsłupie—stopa—baza, należy do dolnej części stupa,czyli kolumny i śluzy do większego oporu i mocy tejże,—Dzieli się na dwie części, a wysokość onego równać się powinna połowie średnicy słupa.—

§. 55. Słup__Słupy kolumny są dwoja

kie, okrągłe i żłobkowane; jedne i drugie używane są stosownie do stylu w jakim się budowla stawia;—wszakże, najwłaściwsze, najmocniejsze i najwięcej odpowiadające celowi, są zwykłe słupy okrągłe.—

§. 56. Kapitel. — Kapitel — głowica—gtó-wnik—służy do umocnienia górnej części słupa, a razem do przyozdobienia kolumn, których jest największą też ozdobą.—

Każdy kapitel składa się z trzech osobnych części, to jest: pokrywy, gzćmsu środkowego i szyi kapitelu;—stosownie jednak do rodzaju składni podział takowy zmienia się podług wymiaru i zamieszczanych ozdób.—

Części podrzędne belkowania: Nadsłupie—

Fryz — i

Gzéms.— Z ty cli:

§. 57. Nadsłupie, inaczej, tram — ocap — architraw zwane—jest częścią najważniejszą belkowania; służy Ho utrzymania górnych zakończeń budowli, i dla tego moc i grubość jego powinna wyrównywać objętości kolumny.—

W starożytności wymiar nadsłupia nie byt jednostajny; — podług potrzeby dawano go grubszóm lub cieńszćm; niekiedy było wystającem nad kolumnę; niekiedy zaś w równi z kolumną; —zgoła, rozmaite dawano mu proporcye.

§. 58. Fryz — śródbelek—stragarz — jest środkową częścią belkowania; wyobraża drugi rząd belek albo kamieni, służących do połączenia nadsłupia i kolumn z resztą budowli; służy najwłaściwiej do umieszczania rzeźby i wszelkich ozdób, jako to: fe-stonów, kwiatów, wieńców, splotów’, liści, lub wyobrażeń symbolicznych; a to podług charakteru i przeznaczenia budowli.—

Starożytni umieszczali pospolicie na fryzach świątyń swoich, ofiary—obchody religijne, lub rozmaite wyobrażenia uroczy-

stości tak z potocznego życia wielkich ludzi, jako i Mitologii.—

§. 59. Gzérns—okap— krajnik—wieniec, jest zakończeniem wiérzchniém belkowania; śluzy do ochrony niższych części od deszczu, a zatem, im wyższy i większy ma wyskok, tym lepiej dopełnia swego przeznaczenia. — Podwyższenie to jednak ma swoje granice; dla tego też gzéms zbyt wysoki w porównaniu z innemi częściami być nie powinien.—

U starożytnych wysokość gzémsu nie wynosita nad \ część belkowania; wszelako później co raz się powiększała, a dziś ma f części wysokości.—

Części pojedyncze.

§. 60. Części pojedyncze, inaczej cząstkami architekt o nicznemi zwane, należą do składu głównych i podrzędnych części;— dzielą się pospolicie: na płaskie, wklęsłe i wypukłe, i służą do zakończeń, wydatno-ści i ogólnej harmonii składni architektonicznych.—

Układ i użycie tych cząstek wymaga wprawy i zastanowienia się, żeby przez niestosowny ich dobór nie ociążyć, lub nie popsuć ogólnego kształtu budowli; dla tego

też w zastósowaniu tych cząstek posłużyć mogą następujące zasady:

a. ) Wszystkie cząstki powinny być wła

ściwie użyte podług własności i mocy—to jest: ze pod cząstkami wyż-szemi i znacznie wystającemi, powinny być dawane części mocne, zdolne do utrzymania wyskoku i Zakończenia.—

b. ) Że do oddzielenia i rozróżnienia mię

dzy sobą części płaskich, dawane być mają pręty, a do części krzywych, listewki.—

c. ) Cząstki mające podobieństwo między

sobą, nie powinny być używane razem, a tym mniej jedna nad drugą; gdyż przez to tworzy się jednostaj-ność,której szczególniej unikać należy.

d. ) Cząstki większe powinny być prze

cinane mnićjszemi, tak jednak, żeby stosunek ich wydatnośei tworzył łagodną i jednę tylko harmonię.-—

e. ) Wyskok cząstek jednych nad drugie

powinien być, ile możności, urozmaiconym; inaczej, profil będzie płaski i niewyraźny.—

f.    ) Wielkość wyskoków zależy od wy

sokości cząstek, a im cząstka wyższa, tym bardziej musi być wysunie -

tą; pospolicie daje się wyskok równy wysokości cząstek__

Te i t. p. prawidła względem użycia cząstek, służą jedynie do układu projektów budowli, do czego nie wchodzą kolumny podług właściwego porządku; gdyż te mają juz swoje proporcye, od których się nie odstępuje. — Zamieściłem je dla tego, żeby nie pominąć żadnego wypadku, w któ-rymby uczący się pod względem rysunku nie był objaśnionym. —

Zdobienie cząstek.

§. 61. Lubo cząstki budownicze i profile z nich składane, same z siebie dostatecznie ozdabiają budowle; wszelako rzeźba, jeżeli jest przyzwoicie użyta, stanowi jednę z najpiękniejszych ozdób budownictwa.—

§. 62. Rzeźba używa się tylko w budowlach okazalszych, jakiemi są: świątynie, pałace i t. p. znaczniejsze gmachy; skromnie i stosownie dodana stanowi piękność i okazałość budowli; zbytecznie zaś użyta tworzy ciężkość i nieprzyjemne zamieszanie. —

§. 63. Ozdoby zwyczajne, służące do u-piększenia budowlanych cząstek, składają się z liści —owoców—kwiatów—muszli

i t. p. —Wybór i zastósowanie ich zależy od gustu rysownika, do czego jednak służą pewne zasady, od których zbaczać nie należy, to jest:

żeby w układzie zachowany był wszędzie równomiar, czyli symetrya, a środek każdej ozdoby przypadał na oś, czyli średnicę części główniejszych budowli, jako to: słupa —drzwi—arkad—i t. p—

Zbytecznćm byłoby wymieniać, gdzie, jakie ozdoby, i jak takowe zamieszczać, aby odpowiadały przeznaczeniu; — tyle tylko dodam, że jak w obrazie główne i najbliższe oka przedmioty staranniej wyko-nanemi być winny, tak również i w ozdobie składni i cząstek architektonicznych służyć to może za prawidło, że każda część ozdoby, bliższa naszego oka, czyli punktu widzenia, powinna być staranniej wyr konaną; górne zaś części i więcej oddalone, ostre, śmiałe i wydatne krawędzie mieć koniecznie muszą; inaczej nie przedstawią właściwego wyrazu, a tym mniej powierzchniéj harmonii i wdzięku.—

To wszystko jednak tycze się tylko wyłącznie ozdób zastosowanych do budowli; gdyż co do rysunku, ten zawsze i wszędzie starannie wyrobionym być winien.—

WYMIAR SKiADNI ARCHITEKTONICZNYCH.

§. 64. Aby nadać proporcyą i odznaczyć wielkość i wymiar każdej architektonicznej cząstki, potrzebna jest jedność miary, wzięta z główniejszej jakiej części tejże architektonicznej składni.—

Za jedność miary tego rodzaju, jedni przyjmują grubość kolumny u spodu, czyli całą średnicę obwodu słupa nad podsłu-piem, czyli bazą,—drudzy połowę tej grubości; — a taką miarę powszechnie zowią Modułem czyli Słup omiarem*—Moduł zaś ten dzielą znów na równe części, {które Minutami—Partesami —Cząstkami—lub Po-działkami zowią.—

§. 65. Podział modułu jest rozmaity. Jedni dzielą go na 24, drudzy na 30 i 60 równych części, a te służą do wymiaru wszelkich i najdrobniejszych architektonicznych cząstek.

§. 66. Vignola, którego wymiarów, jako i całego podziału składni architektonicznych, trzymać się zamierzyłem, ustanowił moduł w stosunku połowy średnicy obwodu słupa w końcu dolnym — a podział onego naznaczył dwojaki, to jest: dla składni Toskańskiego i Doryckiego stylu na 12 równych

części,—zaś dla Jonickiéj i Koryntskiéj składni na 18cie.—W celu wynalezienia tegoż modularnego wymiaru części głównych i całego rozkładu właściwej składni, dzieli podstawę—słup—i belkowanie, razem na 19cie równych części (Tabl. 1. Wzorów)—Z tych, trzy bierze na belkowanie—cztery na podstawę— a 12cie takich części na słup, czyli kolumnę z podsłupiem i kapitelem, — Te zaś l2cie części, czyli całkowity słup dzieli:

W składni Toskańskiej na 14 części,

„ 16 „

„ 1S

j»

N* V* N#

Dorj'ckiéj Jonickiéj Koryntskiéj „ 20

99'

Z czego wypada stosunek wymiaru modularnego:

W składni Toskańskiej jak 1 do 7 Doryckiéj Jonickiéj Koryntskiéj „

Co do podziału części głównych—daje belkowaniu wymiar równy i części wysokości słupa, a ztąd wypada wysokość belkowania:

99

99

99

„1-9

1 — 10.—

W składni Toskańskiej 3* modułu Doryckiéj 4 Jonickiéj 4 Koryntskiéj 5

99

99

99

Podstawy zaś, jako równe * części wysokości kolumny, zajmują wymiar:

5»

W składni Toskańskiej 4§ modułu Doryckiéj 5£

Jonickiéj 6 Koryntskiéj 6§

Wysokość podsłupia, albo stopy słupa, równa się jednemu modułowi we wszystkich czterech składniach.—

Z tego ogólnego podziału składni architektonicznych, wypada: że jeżeli naznaczymy,

wysokość słupa =    1.

belkowania = podstawy =    §.

cała wysokość będzie — fg. jak to wyraźniej z porównawczej 1 Tablicy wzorów się okaże.—

MIEDZYS-ŁUPIE — ARKADO WANIĘ.

C

§. 67. Miedzysłwpiem zowiemy odległość jednej kolumny od drugiej, które podług swych wysokości mieć powinny i stosowne względem siebie odstępy, — bo jeżeli kolumny grube byłyby ustawione blisko siebie, zdawać się będą grubszemi—i przeciwnie, jeżeli kolumny wysmukłe zbyt by-

iyby oddalone — c unis/, ein i wydawać się będą.—

Dla oznaczenia takowych między kolumnami odległości, ustanowione są jeszcze przez TVitruwiusza prawidła, których się do dziś dnia trzymają, a to podług wysokości i grubości kolumn__Nazwy tako

wych odstępów są następujące:—

§. 68. Jeżeli odstęp jednej kolumny od drugiej odległy jest o 4 średnic, takie rozstawienie zowie się Areostil,—jeżeli o trzy średnic, nazywa się Dyastil,— jeżeli 2\ średnic, zowie się Eastilf—jeżeli zaś odległość wynosić będzie 2 średnic, taki odstęp zowie się Sistil^—nakoniec, jeżeli między-słu-pie wynosi tylko 11 średnicy, wówczas zowią go Pionostil. —

Arkadowanie.

§ 69. Jeżeli kolumny, lub innego jakiego rodzaju podpory, nie mogą być, czy to dla swych odległości, czy innych jakich przyczyn, w ciągłym pasie z sobą złączone, wiążą się wówczas kabiąkowatóm sklepieniem, czyli tukiem.—

Całość ta z podporami razem wzięta, zowie się Arkadą__Łuk, czyli pas oblączy-

sty, zowie się Impostą, czyli Łucznikiem,— wyskok zaś, na którym się łucznik opiera, Archiwoltą, czyli Zapustem.—

Jeżeli tuczniki są znacznej obszerności, w środku ich nagięcia dla samej mocy i przerw zwykle dają stosowne kliny, które się jeszcze inaczej zowią Zwornikami, a te bywają niekiedy rzeźbą przyozdo-biane.—

Szerokość łuczników bywa rozmaitą, stosownie do wysokości kolumn—podstaw, lub t. p.«—

III.

O RYSOWANIU

SKŁADNI ARCHITEKTONICZNYCH

W OGÓLNOŚCI.

§. 70. W Części pierwszej Działu II. nauki rysunku, a mianowicie w §. 1, 5, 6, i 7, mówiąc o rysunku graficznym, objaśniłem jego własności—.rodzaje—i to wszystko , co tylko do wykonania i ułatwienia wszelkich prac rysunkowych każdemu z u-czących się znad i wiedzieć należy.—Składnie więc architektoniczne uważając jako zastosowania prawideł, Częścią pierwszą objętych, nie przedstawiają już tych trudności , któreby tak pod względem szczegółowego zarysu, jako i łączności ogólnych form,opisy wad jeszcze wypadało__Wszyst

ko tu polega na téj samej manipulacyi rysunkowej i na tych samych prawidłach, na jakich się wyłącznie Część pierwsza wykreśleń geometrycznych opiera.—

Kto zatem obeznał się z zasadą rysunku geometryczno-graficznego Części pierwszej,—kto sobie przywłaszczył łatwość wykonywania wszelkich zadań wykreślnych i pokładu cieniów w sposobie rozmywanym, temu już rysunek architektoniczny i wszystkie jego części składnie łatwemi wydać się powinny; z téj to przyczyny, odwołując się do poprzednio objaśnionych już przeze-mnie zasad pod względem metody rysunku graficznego, o samych tylko sposobach wykonywania porządków, czyli składni architektonicznych, mówić tu będę, i tak:—¹ §. 71. Wykonywając jakikolwiek bądź rysunek architektoniczny, a szczególnie części jego składnie, wyznacza się najprzód linia pozioma służąca za podstawę całemu rysunkowi; do niej przystawia się oś kolumny, która jak najdokładniej prostopadłą być powinna (¹), a mając zrobioną po-działkę modułową, taką, żeby nią całą wysokość rysunku oznaczyć można było, wymierzają się podług niej na tejże osi prostopadłej najprzód części główne skła-

H ni, jakiemi są: podstawa — sîup i belkowanie, — następnie części podrzędne; dopiero cząstki drobniejsze, służące do zakończenia składni.—

§. 72. Co do odznaczenia szerokości, czyli wyskoków, takowe odmierzają się tym samym sposobem jak i poprzednie, zaczynając od główniejszych części i odnosząc się do osi kolumn we wszystkich drobniejszych częściach.—

za-

Wyskoki, które z obu stron osi wypadają, jak np. w częściach kolumny, powinny się odcinać za jednym razem nie zmieniając otwartości cyrkla, dla tego, iż tym sposobem oznaczone wymiary więcej zgadzają się z sobą, niż robione wymiarem osobnym i nie w jednym czasie; a z tejże samej przyczyny krawędzie wyskoków w równej odległości od osi kolumny będące, powinny być także robione za jedném przyłożeniem linii albo kątnika.—Nakoniec dla tym większej dokładności rysunku, równoległość wszystkich linii powinna być w główniejszych odstępach i wszędzie ściśle chowywaną — a w razie wątpliwym, zaraz sprawdzaną (²).

Taka jest zasada ogólna rysowania każdej architektonicznej składni w szczególności podług danego wymiaru, i téj się też We wszystkich szczegółach trzymać należy.

§. 73. Go do cząstek pojedyńczych, ja-koto: ćwierciokręgu—essowników—Skocyi i t. p. uważanych jako łączniki ogólnych podziałów, takowe będąc już w Części Iszéj niniejszego Działu, a mianowicie w Zadaniach 56, 57, 58, 59, na Tablicy 5tćj wy-króślonemi i objaśnionemi, niepotrzebują osobnego opisu;—zasada rysowania jest jedna i taż sama; łatwo ją więc każdy podług wzorów Tabl. 2é) wykona.—

<j> 3?<î>3ss4îî>sâ<ssî»

CZYLI

¹

Wprowadzeniu tej osi prostopadłej nie należy się spuszczać na kątnik, czyli ekierkę, która może być niedokładną,¹ ale najlepiej i najpewniej robić wykreślę-nie podług sposobu geometrycznego.—

²

Obacz zasady rysunku graficznego Dział II. Część I. § 25.

SKŁADNIACH ARCHITEKTONICZNYCH

CZEŚĆ RïSMfiOWA

! f

obejmująca:

i. Składnie ogólne—czyli porównanie proporcyi z wymiaru— a. Kroje części składnich — 3. Składnia stylu Toskańskiego. — 4. Doryckiego — 5. Jonickiego — i 6. Koryntskiego.

I.

SKŁADNIE OGÓLNE, '

CZYLI

PORÓWNANIE PROPORCYI Z WYMIARU. Tablica 1.

§. 74. Porównanie proporcyi składni architektonicznych, i dochodzenie wymiaru

modularnego podług wzoru Tabl. 1. i opisu §.66. wykonywa się następującym sposobem :

Do linii poziomej danéj (Tabl. 1.) wyznacza się cztery linie prostopadłe, jak A'. B'. C'. D'. a obok nich takież same li

nie równolegle w równych od siebie odstępach, które mają służyć za osie kolumn czterech osobnych proporcyi, to jest:

A. Składni Toskańskiej, Doryckiój,

Jonickiój, i Koryntskiéj.— Następnie biorąc wymiar A', zastosowany do podziału obok stojącej linii z liczbą 19. i tak samo wymiar D'.—łączy się osie kolumn obu tych skrajnych składni A. i D. linią prostą, która przecinając osie pośrednie, wyznaczy im proporcye właściwe, równe wymiarom danym;—albo inaczej :

B.

C.

D.

y>

Mając wynaleziony wymiar modularny dla składni Toskańskiej i Koryntskiéj — pierwszy modułów 22 podziałek 2, drugi modułów 31 podziałek 12 trzymający, (jak wzór i zasada §. 66.) takowy wymiar oznaczony na linji A'. B'. przystawić najprzód należy do osi kolumn skrajnych, a następnie łącząc takowe linią prostą, wynajdzie

il

si«* proporcya i właściwy wymiar, to jest; składnia B. obejmować będzie modułów 25. p. 4.—Składnia zaś C. mod. 28. pod. 9.— Dla łatwiejszego obeznania się z pro-porcyą tych czterech składni, wszystkie podziały oznaczone są przy każdym zadaniu podług modularnej podziatki, zamieszczonej w polu rysunkowém, dzieląc moduł podług zasady (§. 66.) do pierwszych dwóch składni na 12. podziałek, do dwTóch następnych na 18. — Nazwy części skła-dnich dla łatwiejszego spamiętania na boku niniejszej Tablicy zamieszczono; a to, podług liter odnośnych, — resztę sam wzór objaśnia__

KROJE CZĘŚCI SKtADNICH.

Tablica 2.

§. 75. Kroje części składnich razem zebrane dzielą się na trzy rodzaje, to jest: na Krańce^ czyli narożniki gzemsów-Mo-diliony—\ Kroje podsłupiów',—ztych pierwsze obejmują trzynaście — drugie ośm —a trzecie sicdm rozmaitych zmian w zarysie— Wszystko polega na zachowaniu propor-cyi podług miar modularnych i na stóso-

wném zagięciu linii krzywych w zakrojach. Jedne rysują, się podług przekątni kwadratu—podziału koła —lub równobocznych trójkątów, —drugie podług danej przedziałki. —

Tak składnie ogólne, jako i kroje części składnich na Tablicy lszéj i 2éj zamieszczone, służąc jedynie do obeznania się z wymiarem — proporcyą i kształtem profilów, czyli zakrojów bocznych, powinny być zawsze na wielką skałę przerabiane, a to w stosunku podwójnej, lub potrójnej wielkości niniejszego wzoru__

SKŁADNIA SïïLÜ TOSKAŃSKECO.

OPIS — PODZIAŁ — NAZWY

POJEDYNCZYCH CZĘŚCI

NIEMNIEJ

SPOSÓB RYSOWANI!

Tablica 3.

Opis.

§. 76. Starożytni autorowie, którzy o budownictwie i stylu jego pisali, nie zgadzają się w zdaniach względem początku, i ustanowienia stylu Toskańskiej składni.— Jedni utrzymują, ze około 1,000 lat przed Erą chrześciańską Grecy, założywszy w He-trurii (dzisiejszej Toskanii) znaczną osadę i zaprowadziwszy tamże rodzaj budownictwa w sposobie Doiyckim, zmienili jego kształt pierwotny co do proporcy'i i ozdób, a ztąd wnoszą, ze składnia Toskańska pochodzi od Doryckiéj. — Podług innych He-truskowie, będąc juz od najdawniejszych czasów z budownictwem obeznani, sami utworzyli sobie styl, który później od miejsca pochodzenia swego nazwano Toskańskim.—

Cokolwiek jednak o tern bądź , rzeczą jest pewną, źe styl ten tak, jak i inne, sięga bardzo odległej starożytności.— Maio go wprawdzie używali Rzymianie, ale go opisał Witruwiusz—a następnie: Skamocy (Scamozzi)—Palladiusz—Baroccio z Yigno-li— Serlio i inni, a ztąd proporcya jego w zupełności aż do najdrobniejszych szczegółów ustanowioną została__Kształt jego jest mo

cny, najwięcej upojedyńczony, i dla tego dziś służy pospolicie do budowli zasadnych, jakiemi są: bramy—zbrojownie — magazyny—budynki wiejskie i t. p.— Ze zaś pod względem rysunkowego wykonania w zarysach swoich jest najłatwiejszym; przeto rysowanie składni i cała nauka rysunku architektonicznego od tego stylu rozpoczynać się zwykła.—

Podział.

cą-

§. 77. Trzy główne części stanowią łość składni architektonicznej, a temi są, jak się już przy pierwszym opisie powiedziało—Podstawa—Słup —i Belkowanie.— Każda z tych części dzieli się znów na trzy podrzędne; te podrzędne dzielą się na po

jedyńcze, a tak: Tablica 3cia wyobraża to wszystko, cokolwiek do tej składni należy, jako to:

a)    Podstawę z dolną częs'cią słupa, czyli

podsłupiem i planem tegoż podsiu-pia__

b)    Belkowanie z podłożoną głowicą,

czyli kapitelem, jako porównanie słupa u góry z planem kapitelu__

c)    Łucznik, czyli zakrój arkadowania z zapustem, czyli archi woltą—

d)    Arkadowanie z podstawą—bez podstawy— i między słupie, czyli rozstawienie kolumn wT rzutach—

Do pierwszych trzech służy podziałka modularna, zamieszczona w marginesie (na brzegu), — do ostatniego mała podziałka w polu rysunkowém.

Nazwy części pojedyńczych.

§. 78. Nazwy pojedynczych częs'ci, które w chodzą do składni Toskańskiej, licząc od górnego gzemsu belkowania, są nasię, pujące:

w Belkowania.

A. Półwałek, czyli ćwierciokrąg.

B.    Pręt, czyli walczyk.—

C.    Listewka__

D.    Wieniec, czyli korona.—

E.    Listwa__

F.    Essownik odwrotny__

G.    Tablica—Śródbelek—Fryz. —

H.    Opaska—przedział__

I.    Nadslupie—tram—ocap.—

w Kapitela.

K.    Listwa—pokrywa.—

L.    Okapnik__

M.    Pól watek,—

N.    Listwa__

O.    Szyia kapitelu.—

P.    Pręt__

R.    Listewka__

S.    Słup.—

w Podstąpią, czyli Stopie.

T.    Splyn.—

U.    Obręcz.—

W.    Walec.—

X.    Podkład—

w Podstawie.

Y.    Listwa górna*—

Z.    Essownica__

Ź. Kloc— kostka.—

Ta. Spłyń—listwa dolna__

Ż. Obsad:—

Każda z tych części oznacza się podług właściwego kształtu i wymiaru, jak rysunek przedstawia.—

Sposób rysowania.

§. 79. Lubo w ustępie o rysowaniu składni architektonicznych (§. 71—72.) postępowanie rysunkowe pod względem wymiaru, układu i ogólnego wykonania zarysów, objaśnionóm juz zostało, — wszelako, gdzie idzie o ścisłą dokładność cząstek i obeznanie się z właściwą ich proporcyą, opisanie sposobów wykończenia, chociażby w powtórzeniu, nigdy nie będzie zbytccznćm, i tak

§. 80. Aby narysować składnię stylu Toskańskiego, kreśli się najprzód dwie linie, jak najdokładniej do siebie prostopadłe na krzyż, z których jedna służy jako kierownica do prowadzenia wszystkich równoległych poziomych,—druga do wszystkich równoległych pionowych;— dalej,wyznacza się średnica dla podstawmy, i takaż sama wdluż przez środek kapitelu.—Chcąc zatem narysować podstawę, lub belkowanie, daje się najprzód wymiar podług podzialki modularnej wszystkich wysokości albo wprost na średnicy, albo na linii bocznej równoległej do tejże średnicy;—następnie, odcinają się szerokości i wszelkie wyskoki, a nakoniec zataczają krawędzie i zakończenia podług wiadomych zasad i w⁷zoru rysunkowego.—Pospolicie zaczyna się rysunek od podstawy i spodnią częścią słupa, a następnie belkowanie z podłożoną głowicą, oznaczającą razem grubość słupa u góry.—

§. 81. Ponieważ wszystkie wymiary, tak wysokości—szerokości, jako i wry skoków, oznaczone są na rysunku; łatwo więc każdemu będzie wyrobić to zadanie na jakąkolwiek bądź skalę, ile że i podziałka modularna, znajdująca się pod marginesem, zastosowana jest do tychże wymiarów — i wymiary pojedyncze twmrza całość ogólmy proporcyi.—

Co się tycze arkadowania z podstawą i bez podstawy—niemniej i rozstawienia kolumn, których plan; czyli rzut poziomy, na tej tablicy zamieszczono, takowe mierzyć należy od średnic, czyli osi kolumn; zresztą samo wzniesienie wykonywać należy podług wysokości tychże kolumn—juk o tćm niżej powiedziano.—

SKŁADNIA STYLU DORYCKIEGO.

OPIS OGÓLNY I SZCZEGÓŁOWY

NAZWY

WYMIAR — I RYSOWANIE SKtADNI__

Tablica 4.

Opis.

§. 82. Dwojaki jest rodzaj stylu Doryc-kiego : dawny Grecki —i Rzymski—a oba-dwa odznaczają się właściwym sobie charakterem__Pierwszy, o którym będzie ni

żej, należy do najdawniejszych utworów budownictwa Greckiego—Drugi, o którym tu mowa, jest tylko przekształceniem dawnego przez Rzymian, i dla tego Dorykiem Rzymskim go zowią.—

§■ 83. Składnia Dorycko-Rzymska, lubo nosi cechę i charakter w rozkładzie ozdób równy Greckiej,—wszelako pod względem wymiaru, podziału części składnich i użycia ozdób, znacznie się od niej różni.— W proporcyi ma swoje zmiany, jakie jej pierwsi odnowiciele Palladiusz — Scamoz-zi—Serlio i Barocio z Vignoli, nadali,—

Zmiany takowe stosują się szczególnie do wysokości kolumn, do których się zwykle inne części odnoszą, i tak:

TVitruwiusz daje na wysokość kolumnie 14 modułów— Serlio podobnież 14 —Palla-diasz 15 do 17—Scamozzi 17— Vignola zaś, jak juz wyżej nadmieniono, zawsze tylko 16;—a ponieważ w pozostałych Rzymskich pomnikach, a mianowicie w Teatrze Marcella w Rzymie, kolumna obejmuje 15 i # modułu—w świątyni Herkulesa niedaleko Rzymu 18— a w Amfiteatrze Wespa-zyana, czyli w Kolizeum, 19£ modułu; ztąd dowód, że proporcye dawne pod względem kolumn Doryckich były rozmaite.—

§. 84. Do głównego charakteru Dory⁷c-kiéj składni należą tröjcvreby, czyli £ry-glify, zamieszczone na fryzie (§. dl.) Wysokość ich równa się 1* , a szerokość 1. modułowi; średnica zaś przypadać powinna zawsze na oś kolumny'.—

Trój wręby odznaczają się tern, że mają po dwa karby, czyli rynienki, wcinane w środku, a po połowie na każdej stronie; pod listwą zaś, czyli pod oddzieleniem dolném trój wrębu, znajdować się powinno sześć ściętych stożków, kroplami, czyli łezkami, zwanych—a odstępy pomiędzy trój wrębami zapełniane bywają z wy-kle jaką ozdobą w rzeźbie wypukłej, która się zowie Metopą.—

U starożytnych ozdoby takowe bywały rozmaite; używano do świątyń kości głów wolowych (jak Fig. X. wzoru)— tarcz—lutni—wieńców i t. p__a to podług przezna

czenia i celu stawianych budowli.— Wymiar odstępów pomiędzy trójwrębami dla umieszczenia metopy powinien mieć 1 £ modułu, to jest: szerokość równą wysokości__

§. 85. Gzérns, składni Doryckićj jest dwojaki: lszy z ząbkami, 2si z matulami, czyli modilionami.—

Co do pierwszego—wymiar ogólny oznaczony jest na rysunku, a ząbki mają kształt prostokątny obejmujący na wysokość trzy, na szerokość dwie, a w odstępie po jednej części, czyli podziaice.—

Drugi ma tę odmianę, że mutuły, czyli modiliony, zajmując miejsce ząbków, znajdować się powinny tylko nad trójwrębami, których wymiar w szerokości przyjmują; modiliony zaś, ponieważ są wystające, zapełniane bywają od spodu tak zwanemi kroplami kształtu stożkowego, ulożonemi w sześć rzędów równych, po sześć stożków' w każdym.

Takowy gzéms jakkolwiek najwłaściwszy, ma jednak swoje trudności pod względem wykonania, szczególniej w zaokrągleniach i miejscach wklęsłych.—

§. 86. Kolumna—obejmuje na wysokość 8 średnic, czyli 16 modułów, licząc w to kapiteli podkład, którym zwykle po jednym

module przeznaczają__

§. 87. Kapitel tern się tylko różni od Toskańskiego , że w pokrywie pod wierzchnią listewką dodany jest essownik odwrotny, czyli piętka, a pod ćwierciokręgiem gzém-su zamiast jednej trzy są dodane listewki; zresztą szyja kapitelu taka sama, jak w Toskańskim__

§. 88. Zwężenie słupa u góry wynosi 1 moduł 8 podziałek, czyli o i część modułu mniej od grubości dolnej.—

nę.

§. 89. Żłobkowanie. INa całym obwodzie słupa znajdować się powinno 20 żłobków, czyli wydrążeń, idących w prostej linii aż do obu zakończeń, gdzie bywają zaokrąglo-Złóbki takowe powinny być z sobą zetknięte ostrą krawędzią; a wykreślenie onych wykonywa się albo z wierzchołka trójkąta równobocznego, albo z szerokości żłóbka zatoczonego koła, (jak wzórTabl. 4— i żłobkowanie słupa.)

§. 90. Belkowanie wynosi ogólnie 4 mo

duły, a vv szczcgôlném rozliczeniu dodają jeszczo 1£ do dwóch podziałek, i tak: Nadslupie mod: 1 pod: 2.

Fryz Gzćikis

?»

6.

1    „    51

Wyskok gzómsu mod: 2.

Nazwy cząstek.

§. 91. W belkowaniu Doryckićm mieszczą się osobne części, których nazwy oznaczone są w porządku na stępującym:

A.    Żłóbek,—

B.    Plata—korona,—

C.    Ząbki—kroksztyny,—

D.    Pas,—

E.    Trój wręby—fryz,—

F.    Przedział—listwa,—

G.    Listwa—kropli,—

H.    Krople—łezki,—

I.    Nadslupie —

K. Szyja kapitelu__

Nazwy dolnej części słupa i podstawy, w rozkładzie pojedyńczym będące, są równego znaczenia, jak w składni Toskańskiej w u-stępie §. 78. opisano.

Wymiar.

§. 92. Wymiar składni Doryckićj tak co do szerokości, wysokości, jako i wszel*

kich wyskoków, starannie oznaczony jest na rysunku;, łatwo więc będzie każdemu, stosując się do tych wymiarów, wyznaczyć proporcyą tej składni na jakąkolwiek bądź wielkość, co dalszego nie potrzebuje objaśnienia.—

Rysowanie składni.

§. 93. Zasada, która służyła do wykonania rysunku składni Toskańskiej (§. 79), zachowaną i tu w zupełności być powinna; zachodzi tylko różnica pod względem rysowania spadku wyżłobień, czyli stopniowego zbiegania się krawędzi żłóbków w kolumnie, które pospolicie oznaczają się z planu, czyli z rzutu poziomego górnej i dolnej części słupa i wprowadzają wprost na kolumnę (jak to wystawia rysunek)__Zresztą wszystko tu polega na ści

słym wymiarze i zachowaniu prawideł nie tylko co do ogólnego wykreślenia propor-cyi, ale i łączenia osobnych cząstek.—

SKŁADNIA STÏLU JONICKIEGO.

OPIS — PODZIAŁ — I ODMIANY

GŁÓWNIEJSZYCH CZĘŚCI.

C

Tablica 5.

Opis.

§. 94. Początek i pierwsze użycietój składni sięga również jak i Dorycka, bardzo odległych starożytności czasów. Utrzymują, że wykształcenie stylu Doryckiego w Gre-cyi podało myśl sąsiednim ludom na wyspach Jońskich zamieszkałym, utworzenia składni architektonicznej, któraby kształtem i pięknością ozdób przewyższała pierw'-szą.—W tym to zamiarze zbudowano w Ef-jezie na cześć Dyanny stawną w wielkość i bogactwa świątynię, której styl nazwano Jonickim—

§. 95. Witruwiusz nadmienia, że kończy-kowie w samych początkach naznaczyli ko-lutiHiie ośm średnic wysokości, później jednak proporcyę tę zmienili; co też pozostałe

starożytne pomniki tak Greckie,jako i Rzymskie, zdają się to zdanie potwierdzać.— Najniższa kolumna Jonicka miała się znajdować w świątyni nad llissem niedaleko Aten, obejmująca 16f modułu. Najwyższa zaś w świątyni Zgody w Rzymie, mająca 19/g modułu ; ztąd to późniejsi autorowie rozmaite tej składni nadali proporcye, i tak :

ll

18

czyli 9 średnic.

Podług niego, kolumna powinna obejmować 24 wydrążeń, czyli żłóbków; zwężenie zaś u góry pod kapitelem o z część średnicy dolnej ; co prawie wszyscy przyjmują.—

§. 96. Żłóbki przedzielane bywają zwykle równemi paskami, których szerokość równa się 5 szerokości żłóbków; a wydrążenie ich powinno być pólkolne, głębsze więc jak w kolumnach Doryckich.—

W pozostałych pomnikach starożytnych są kolumny, które mają od 24 do 30 żłóbków, a są i takie, w których tylko 20 wydrążeń się znajduje. W jednym zaś z tych pomników wydrążenia zapełnione są w trze-

ciéj części okrąglemi prętami, czj ii laskami, jak się zdaje dla tego, zęby się kra* wędzie wyskoków nie tak łatwo kruszyły__.

Kapitel i sposób wykreślania woluty.

§. 97. Składnia stylu Jonickiego najwięcej się odznacza kapitelem, którego woluty, czyli zawoje tworzą po obu stronach skręt spiralny, czyli szlimakowy, a formujący się z przedłużenia listewki, czyli pasa wychodzącego z pod górnej pokrywy.— W starożytnych kapitelach Jonickjch Greckich woluty mają rozmaitą liczbę za* krętów — Vignola wszakże trzy tylko takie skręty wolucie naznacza. Podług niego kreśli się najprzód średnica woluty w odległości jednego modułu od osi kolumny,— dalej od średnicy do zatoczenia wyskoku woluty na szerokość dodaje się ośm po-dziaiek, a podwojony ten wymiar, czyli 16 podziaick, daje się na wysokość wolucie. Takową wysokość podziela się na ośm równych części, z których piąta od góry zatoczona kołem przybiera nazwę Oka woluty.

Poprowadziwszj' w tćmże kole dwie prostopadłe średnice w przedłużeniu—rysuje się najprzód kwadrat ukośnie położony, któ-

rego wierzchołki dotykają się koła w podziale średnic, (jak wzór rysunku Talii. 5); dalej prowadzą się dwie inne średnice równolegle do boków kwadratu, a z tych każda dzieli się na sześć równych części; punkta zaś z podziałów, oznaczone nu merami porządkowymi od I do 12, dają środki z których zatacza się częściowo skręt woluty, poczynając z podziału pierwszego, wysokością początku pasa górnego, az do podziału średnicy prostopadłej, w przedłużeniu;—z podziału drugiego, od zakończenia pierwszego skrętu az do drugiej przedłużonej średnicy;—i tak następnie, podług podziałów środkowych, az do zupełnego ukończenia woluty.— (¹).

Dla zakreślenia drugiej krawędzi pasa, formującego skręt w'oluty, odcina sic | część odległości skrętu, czyli pola, ku środkowi i oznacza punktami, z których podobnym jak piérw’szy, sposobem, zatoczy sic druga krawędź pasa__

§. 98. kapitel Jnnicki oprócz zawojów rozmaite ma jeszcze kształty i przyozdo-

hienia.— Podzielono go na trzy rodzaje, to jest : starożytny Grecki — Rzymski —i nowoczesny,—każdy z nich ma swoje odmiany w mniejszych Iuh większych skrętach zawoju i w stósownćni ozdobieniu.—

Ozdoby takowe daję się pospolicie na cząstkach wystającycli, i na wolutach — i tak:

Piętka pod listwą ozdabianą bywa listkami.-—

Półwałek, jajkami, czyli woŁowemi oczami-—

Pręt, paciorkami, czyli perełkami.—

Zagłębienie w wolutach między zawijającym się pasem ozdabiają liścia-rni, kwiatami; a sam środek zakrętu, czyli oko woluty, rozetą, lub inną jaką ozdobą.—

DzWotiy, czyli kielichy boczne kapitelu, okrywane bywają liściem, i tak samo pas, albo środkowa przewiązka tychże dzwonów. Nakoniec szyja kapitelu ozdabia się listkami—kwiatami i pręcikami.—

§. 99. Stopu, cz) ii podkład kolumny Jo-nickiéj podług pierwotnego kształtu, nie bywa teraz naśladowaną dla tego, ze części cięższe umieszczone są na lżejszych.— Zwykle dziś używają lak zwanej stopy

Attyckiéj (²), składającej sie z pólwaików przedzielonych tocznikicm, czyli Skocyą, jak

to rysunek przedstawia__

Wysokość stopy wynosi jeden moduł, z którego -² odcina się na cokuł, czyłi obsad.—

§. 100. Belkowanie Jonickićj składni o-bejmować powinno 4 część wysokości kolumny, czyli modułów 4i, to jest: Nadsłupie mod: 1. pod: 41.

1.

1.    „    13².

Fr> z Gzćms

Razem jak wyżej M. 4. p. 0.

§. 101. Nadsłupie dzieli się zwykłe na trzy pasy zakończone u góry małym gzém-sem, złożonym z listewki i piętki—a każdy pas ma jedną podziaikę wyskoku.—

§. 102. Fryz może być gładki, lub rzeźbą zdobiony, —w budowlach wszakże znaczniejszych pospolicie ozdabianym bywa— §. 103. Gzéms składa się z pięciu części, to jest: z gzémsu wyższego—płaty, czyli korony, gzómsti środkowego, ząbków—i gzem-su niższego.—

§. 104. Wymiary części składnich, jako to: Podstawy—Kolumny i Belkowania, o-znaczone są na rysunku, i takowe dla u-trzymania proporcyi ściśle zachowywać należy. — Rysowanie zaś tej składni, tak w szczegółowym rozkładzie, jako i w ogólnej całości, wykonywa się podług poprzednio objaśnionych zasad.—

¹

Sposoby kreślenia wolut i tego rodzaju linij szli-makowyćh podane są i opisane w Części Iszej na karcie 53 niniejszego Działu Ił. graficznego.

²

Stopa Atlica; czyli Atticurga, była przez Ateń-czyków wynaleziona i używana. — Kładzie się zwykle pod słupy — Jonicki— Koryntski — Rzymski-¹ a nawet Borycki.²—(Witruwiusz księga 3).

SKŁADNIA SIÏLU KORÏNTSKIEGü.

OPIS — WYMIAR — I ROZKŁAD

G-LOWNIÉJSZYCH CZĘŚCI.

6

Tablicat6.

Opis.

§. 105. O utworzeniu i piérvvszém użyciu Koryntskiéj składni rozmaite sć| piszą-cycli zdania. Jedni utrzymują, że Kali-mach, wynalazca kapitelu Koryntskiego (§. 16.), byt razem twórcą i caléj Koryntskiéj składni__Drudzy wywodzą pochodze

nie jej od miasta Koryntu, gdzie najprzód użyto kolumn w osobnym rodzaju, które nazwano Koryntskiemi.— Inni uakoniec odnoszą początek téj składni aż do kościoła Salomona w Jeruzalem, dlatego, że podług opisu Biblii kapitele kolumn w tymże kościele ozdobione być miały w lilie i palmowe liście, co miało zupełne podobieństwo do dawnych kapiteli Koryntskich.

Cokolwiek jednak o tern bądź, zdaje się, że cały układ tego stylu utworzouo wkrót-ce po Jonickim, albo téz z niego przerobiono; bo rzeczą jest pewną, ze wpocząt« kaci» ten kapitel nie różnił się więcej od Jo* nickiego, jak tylko dodaniem liści pod spoił em wolut. — Belkowanie także nie było inne tylko Jonickie, lub z Doryckiego na-śladowe, a z obudwóch utworzyło się na-koniec właściwe belkowanie w którego gzómsie modiliony od mutułów Doryku, ząbki zaś a Jonickićj składni są wzięte,—

§. J06. Styl Koryntski, należąc do najo-zdobniójszych składni utworu dawnych Greków, w największem też u nich był n-żyeiu i poważaniu; wszystko co tylko nosić miało cechę wielkości i wspaniałości, jako to: świątynie, gmachy publiczne i t. p. budowano w stylu Koryntskim, jako najwięcej ozdób przyjmującym; dla tego tóżzowią go pospolicie stylem ozdobnym.^

Średnia wysokość kolumny Koryntskiój wynosi 10 średnic czyli 20 modułów z pod-slupiem i kapitelem ; zwężenie zaś u góry, zakończenie i żłóbki, tak saino, jak w składni Jonickićj.—

§, 107. Kapitel Koryntski jest ze wszystkich innych najokazalszy i najozdobniój-szy. Główną jego ozdobą są liście dvvu-rzędne, otaczające niższą część kapitelu; w trzecim zaś rzędzie pod samą pokrywą

znajdują się woluty wystające niejako z glą-bików z pomiędzy liści,—z tych cztery większe podwójne przypadają w rogach pokrywy; drugie zaś cztery mniejsze mieszczą się pomiędzy pierwszymi.—

§. 108. Wysokość kapitelu wynosi 2 moduły i 9 podzialek na obręcz i pokrywę__

Te dwa moduły podzieliwszy na trzy równe części, otrzymamy proporcyę liści i skręty wolut górnych.—Szerokość zaś pokrywy obejmuje 4 moduły; inne składnie v części, tak wolut, liści, ich zakrętów, jako i szczegółowych wyskoków, oznaczone są na rysunku (jak wzór) i tych się też w kró-śleniu całości trzymać należy.—

Dla nakreślenia planu kapitelu Korynt-skiego zatacza się kolo promieniem dwóch modułów, które zamyka pokrywa. — Dwie prostopadłe średnice w przedłużeniu stanowić będą cztery narożniki kapitelu; zagięcia zaś wklęsłe pokrywy zatacza się z wierzchołka trójkąta równobocznego wyznaczonego z wymiaru odległości narożnych zakończeń kapitelu.—Podział liści i inne pomniejsze wykreślenia sam rysunek objaśnia.—

§. 109. Kapitele Koryntskie są dwojakie: dawne Greckiej Rzymskie. — Do pierwszych nie było stałych prawideł, oznaczających proporcyę i sposób zdobienia, (jak o tem niżej). Drugim późniejsi dopiero nadali właściwy kształt — ozdoby — i stały wymiar przepisali — (jak rysunek).—

§. 110. Do przyozdobienia kapitelu Ko-ryntskiego używają albo liści oliwnych, albo akantu, który najprzód na ten ceł użytym został—i te przyozdobienia są temu kapitelowi najwłaściwsze, gdyż liście wawrzynu, dębowe, lub pietruszki, używane są wyłącznie do kapitelu składni Rzymskich.—

§. 111. Stopa, czyli podsłupie, jest w rodzaju Attyckim, z tą tylko różnicą, że pomiędzy dwoma watkami dodane są dwa pręty,—cała zaś wysokość obejmuje jeden moduł__

§. 112. Belkowanie, wynosi na wysokość pięć modułów,—z tych wypada na nadsłupie i fryz trzy moduły, licząc po równej połowie, a na gzćms, czyli okap, dwa moduły. — Te proporcye wzięte są z dawnych zabytków budowli Rzymskich, jako to: z Panteonu, czyli dzisiejszej Botundy — niemniej z trzech kolumn starożytnych dotąd pozostałych na placu zwanym Campo Vacino w Rzymie—

§. 113. Gzêms Koryntski składa się z sześciu główniejszych części, to jest:

G6

1)    Gzémsu wyższego,

2)    Platy czyli korony,

3)    Modylionów,

4)    Gzémsu środkowego,

5)    Ząbków, czyli kroksztynów i

6)    Gzémsu niższego.—

5.

8.

5.

» 4|

Pierwszy obejmuje na wysokość podział: 8. Drugi Trzeci Czwarty Piąty Szósty

Razem, jak wyżej, podziaiek 36.

czyli modułów dwa.— §. 114. Modyliony obejmować powinny na szerokość podziaiek 8—a przerwy między niemi podwójną taką liczbę, czyli szesnaście podziaiek.—

Ząbki, czyli kroksztyny, mają na szerokość cztery podziatek—a przerwy, czyli

odstępy, połowę tego wymiaru zachowują__

Długość modylionu zamknięta jest w 17 2 podziałkach; kształt zaś w zakończeniu na-prost i w spodzie, oznaczony jest pod A". A", na rysunku__

§. 115. Sufity czyli spód piaty pomiędzy modylionami, ozdabiany bywa rozetami, które są umieszczone w rzekach (casseto-

nach), czyli w wydrążeniach prostokątnych zrobionych w płacie. —

Dla większego odznaczenia rozet, wrzęki takowe robią się dosyć głębokie, a ramki onych winny być dostatecznie widzialne.— §. 116. Fryz, stosownie do przeznaczenia budowli ozdabiany bywa jak najbogatszą rzeźbą (§. 50); rodzaje rzeźby bywają trojakie—to jest :

przedmioty obojętne, służące tylko do zapełnienia powierzchni fryzu, przedmioty symboliczne - i pośrednie.— Rysunek wzoru Tabl. 6. jest gładki,— raz dla tego, że skala na zamieszczenie dokładnego rysunku jako wzoru, jest zbyt mata,—apowtóre, że rzeźba daje się tylko w budowlach okazalszych, odznaczających się bogactwem i wytwornośeią.

§. 117. Nadstupie, architraw, dzieli się tak samo, jak w Jonickićj składni, na trzy pasy, i kończy się w górze małym gzéin-scm; — a dla lym lepszego oddzielenia pasów, daje się pospolicie pod każdym z nich pręt, lub piętka. — Jeżeli budowla przyjmuje wiele rzeźby, wtenczas wszystkie cząstki wyginane, to jest, pręty i piętki, ozdabiane być winny.—

§. 118. Podstawa__Ponieważ podstawa

podług przyjętej zasady obejmuje 5 część

wysokości słupa, przeto cala jój wysokość

wynosić będzie 6 modułów i 12 podziałek__

Dla tym większego jednak uproporcyono-wania pod względem całości, podwyższają niekiedy takową podstawę aż do siedmiu modułów—i takie podwyższenie zachowane tez zostało w rysunku wzoru Tabł. 6.—

Szerokość podkładu obejmuje 3 mod: 12 podziałek;— inne części składnic podstawy, tak co do szerokości cząstek, jako i szczegółowego ich wyskoku, zamieszczone są na rysunku__

Plan podsiupia wyżej dodany wyraża nie tylko ilość żłobków w kolumnie, ale nadto i wyskoki obręczy, czyli wałków w tém-że podsłupiu.—

§. 119. W rysowaniu rozstawienia kolumn—i arkadowania, trzymać się należy wymiaru, jaki jest zamieszczony w planie, czyli rzucie poziomym na rysunku—stosując się również i do wymiaru łucznika ze wszystkiemi jego szczegółami.—

CZĘŚCI SKŁADNIE

BUDOWLI.

—e©©0@-&©<»®—

OBEJMUJĄCY :

Balustrady — przysionki—zwężania, czyli zakroje kolumn.

Tablica 7.

BALUSTRADY.

.    §. 1*20. Balustrady (hałasy) maję dwa

przeznaczenia: raz, śluzą jako ozdoby w budowlach, a mianowicie włączeniu kolumn, oddzielaniu dachów i t. p. powtóre, używane są jako podpory—lub przedziały, na schodach, gankach, tarasach i wielu innych miejscach.—

Kształt i proporcya balustrad nie ma prze* pisanej formy; zależy wszakże od stylu samej budowli, a szczególniej od gustu budującego; — pospolicie składa się z trzech głównych części, to jest: siupca, czyli ba-lasu— gzćmsu i cokulu__

Odległość między dwoma balasami nie powinna przechodzić potowy jego grubości, ani mieć mniej nad f średnicy w najgrubszym końcu.—

Wysokość daje się, albo podług propor-cyi wymiaru modularnego, albo wprost podług podziałki obliczonego dowolnie wymiaru__

Wzór czterech różnych balustrad na niniejszej Tablicy 7ćj zamieszczony, obejmuje najwłaściwsze zakroje, z oznaczeniem podziałki i punktów do wykreślenia zarysu potrzebnych, podług których łatwo każdemu, czy to cyrklem i linią, czy też właściwym szablonem takowe wykonać.

»    Przy sionki.

§. 121. Przysionki zwyczajne i sklepione (Fig. 5 i 6) taką mają w swej proporcyi zasadę, że szerokość ich w otworze zawsze jest potową całej wysokości.

Wzór Fig. 5. jest w stylu Jonickim. Dla odznaczenia odstępu kolumn i belkowania

w formie właściwej,dzieli się najprzód szerokość otworu drzwi w spodzie, na sześć, albo od połowy, na trzy równe części; a taka o¹ lub * część będzie odległością kolumny od krawędzi otworu drzwi,—dalej, wysokość kolumny dzieli się na pięć równych części, z których taka 5 dodana w przedłużeniu stanowić będzie zakończenie górnego gzémsu, — a zatem, jeżeli kolumna będzie obejmować podziałów piec, to cała wysokość od spodu do zakończenia gzémsu, takich podziałów sześć__Nakoniec, po

nieważ wysokość frontonu rôvyna się połowie wysokości otworu drzwi, biorąc od linii nadsłupia; czyli zakończenia kapiteli obu słupów’, przeto z połowy tegoż frontonu, promieniem równym dwóm częściom jego wysokości, zatacza się koło, dające nie tylko obustronne zakończenie gzćmsów, ale nadto i punkt na średnicy, z którego się zatacza zakończenie i pochyłość frontonu.—

§. 122. Przysionki łuczne (Fig. 6.), taką sarnę mają zasadę proporcyi pod względem wysokości; tylko dla odznaczenia zapustu (imposty), dzieli się promień koła na trzy części równe, z których $ będzie wrysokością tegoż zapustu.—

Zwężanie kolumn.

§. 123. Zwężanie kolumn, czyli stopniowe zmniejszanie ich objętości, jest trojakie: pierwsze, kiedy się zwęża kolumna od dołu do góry w prostej linii; drugie, gdy l część kolumny od dołu zostaje w swej właściwej grubości, a f podlegają zwężeniu;— trzecie nakoniec, kiedy się zwężanie rozpoczyna od dołu stupa. — Z ty cli pierwsze używa się w dawnych Greko - Doryckich składniach;—drugie w Toskańskich;—trzecie w składniach stylu Jonickiego — i Ko-ryntskiego — i tak :

Zwężanie kolumn z części wysokości. —

Fig. 7. i 8.

§. 124. Aby zakreślić zwężenie słupa podług właściwych wymiarów, dzieli się najprzód cała wysokość na trzy równe części.—Na podziale pierwszym od dołu połową, linii A. B. zatacza się półobrotu koła, a w zakończeniu górnem kolumny odcina się obustronnie podług modularnego wymiaru po dwie, lub ile z proporcyi wypada, podziatek. —Z lego odcięcia górnego spuszcza się prostopadła aż do półokręgu kota, jak A. 4. (Fig. 7.), a miejsce to, czyli odcięty łuk, podziela się na pewną ilość cząstek parzystych, np. na cztery—sześć, lub

ośm__Ile zatem będzie podzielnych cząstek

w odciętym luku pólokręgu koła, tyle zrobić należy linij równoległych poziomych w f częściach podziału kolumny i taką samą ilość równoległych pionowych z podziału luku, które spotykając się z sobą, wyznaczą punkta do wykonania linii krzywej, czyli stopniowego zwężenia kolumny,—

ZWĘŻENIE CAtKO WITE.

Pierwszy sposób, fig. 9.

§. 125. Zwężenie całkowite słupa, czyli poczynające się od dołu, wykreśla się podług poprzednio objaśnionej zasady — to jest: podziela się całkowity slup na sześć równych części i tyleż cząstek odcina na pólokręgu koła zamieszczonym w spodzie kolumny. — Wyprowadzenie zatem prostopadłych i połączenie punktów podług nachylenia ustopniuje zupełne zwężenie, jak okazuje dostatecznie rysunek.—

Drugi sposób, fig. 10.

§. 126. Mając wyznaczoną oś kolumny podług wysokości danéj B. B.—grubość spo-fiu kolumny i grubość zakończenia wierzchniego, odciąć należy i z całej wysokości,

biorąc od podstawy, jak na rysunku B. D__

i przenieść wymiar D. C. na zakończenie

górne od A do E__Te dwa wymiary CD=AE.

złączywszy linią prostą i przedłużywszy aż do spotkania się tych iinij, otrzymamy punkt AA. z którego się całe wykreślenie zwężenia kolumny odbywa; to jest: podzieliwszy wysokość, czyli oś kolumny na pewną ilość części, np. na 12. na każdy taki podział z punktu AA. prowadzi się linia w przedłużeniu, a następnie biorąc C. D. lub A. E. w cyrkcl, odmierza się takowa długość na wszystkich liniach danych z punktu AA__jak 11. a__10. b__9. a.—

8. d.—i tak dalej, aż do zakończenia podziałów; a tym sposobem otrzymane punkta a. b. c, d. i tak dalej z wymiaru i wykreślenia wypadłe, łącząc liniami prosiemi, dopełni się całkowitego nagięcia, czyli zwężenia kolumny z zupełną dokładnością. —

CZĘŚCI SKŁADNIE BUDOWLI. Tablica 8.

§. 127. Części składnie budowli tćm się ogólnie odznaczają że każda choćby najdrobniejsza cząstka, ma swój właściwy wymiar i stosunek proporcyi części jednych względem drugich Na téj zasadzie wszystkie części składnie budowli ulegają wymiarom, lub stosunkowej proporcyi w całym rozkładzie, i tak:

Fig. 1. 2. 3. 4. wyobrażają nam okna» lub otwory, dające się w budowlach składowych, jakieini są: magazyny—spichrze— stajnie i t. p. —Kamy, czyli odrzwi takich otworów⁷, tak dla mocy jako i ozdoby, powinny mieć proporcyą, która jest taka,— źe, jeżeli otwór w śwrietle obejmuje w przecięciu np. miar sześć, to rama, czyli odrzwri powinny mieć jeden wymiar takiej szerokości—i przeciwnie, jeżeli ramie naznaczamy proporcyą jak 1. to otwór powinien być sześć razy w przecięciu większym.

—Ta sama zasada służy i do Fig. 5. 6. pod względem oznaczenia proporcyi drzwiom i futrynom, jak juz o tein była wzmianka (§. 121-12*4).-

ARKADOWANIE.

. Fig. 7. 8. 9. 10.

§. 128. Arkady—arkusy—jako wystawy, mają swroje użycie w budowlach rozmaitego przeznaczenia.— Wielkość ich otworu

stosuje się do miejscowości i rodzaju budowli. Przyjęto jednak ogólną zasadę, że wysokość równać się ma dwóm razom ich szerokości__

§. 129. Arkadowanie jest dwojakie : w piérwszém (§. 59.) używają podpór z kolumn podług właściwego stylu,—w drugiém gładkich filarów, które dla przyozdobienia okładają ciosem prostokątnego kształtu, lub w podłużne pasy—

Sposób podziału tych ciosów i onych łuczne zakończenia oznaczone są na rysunku czterech powyżej wymienionych figur.—

FRONTONY, czyli OBDASZA.

Fig. 11. 12.

§. 130. Fronton—Obdasze, jako zakończenie wierzchne budowli, zawsze ma

kształt trójkątny__W zarysach takowego

obdasza starożytni trzymali się ścisłej pro-porcyi, a tój zasada jest następującą:

Na linii A. B. jako długości danej, wy-znaczyć środek D__promieniem D. A. lub

D.    B. zatoczyć łuk A. F. E. — Punkt więc E. będzie środkiem do zatoczenia promieniem

E.    A. luku A. C* B. w którym C. będzie

szczytem, czyli zakończeniem frontonu; a zatem proporcya jego tworzy kąt A.C.B.— Fig. 12. wyobraża narożnik tego frontonu, a szczególnie łączność, czyli spojenie gzemsów.—

PROPORCYA WYSKOKU GZÉMSOW PODiUG PODZIAiKI.

Fig. 13. 14. 15. 16. 17. 18.—

§. 131. Nadmieniłem juz poprzednio, mówiąc o miarach modularnych (§. 54.), ze składnie architektoniczne w ogólności, biorą proporcyę z jednego tylko podzielnego wymiaru;—ze wymiar takowy wzięty z jednej z główniejszych części architektonicznej składni, i podzielony stosownie do stylu na osobne pomniejsze miary, służy do oznaczenia wszelkich architektonicznych proporcyj ; — ze nareszcie podług takich to tylko miar wykonać można każdej wielkości architektoniczny rysunek ze wszyst-

kiemi jego szczegółami__

Oprócz tych miar modularnych używają jeszcze innego sposobu, którym również łatwo jest iiproporcyonować szczegółowe zarysy, a tym jest podział przez równe części.—

§. 132. Jako zastosowanie tych podziel-nych miar dołącza się sześć osobnych zadań (fig. 13. 14. 15. 16. 17. 18) których proporcya tak co do wysokości, szerokości , jako i wyskoków odnosi się wyłącznie do załączonych przy każdem zadaniu po-dzialek.—Czy to zatem będą wymiary modularne, czy podziały stóp, lub łokcia, zawsze, mając oznaczoną wysokość i ogólną szerokość gzémsu, albo jakiej innej architektonicznej części, wynajdziemy propor-cyą pojedynczych szczegółów i zakreślonej całości.—

Tego porównania podziałów można użyć do każdego rodzaju rysunków, gdzie się odnosi proporcya do jedności miar znanych.

STYL

Z OSSBOSÏ DAV8E ©ÄSEKIB Z H&3KSKSS.

sa3333aaa

OBEJMUJĄCY :

X Opisanie piérwotnych składni Doryku Greckiego.—

2.    Styl dawny Dorycki z świątyni w Poestum.—

3.    Kapitele Greckie — 4* Kapitele Rzyrfiskie.—

Tablica 9 i 10.

I.

OPISANIE PIERWOTNYCH SKŁADNI DORYKU GRECKIEGO.

§. 133. ‘Początek stylu Doryckiego należy do najdawniejszych utworów architektury Greckiej. — Utrzymują bowiem, że Doms,

król Achai, więcej jak na 1000 lat przed Erą chrześciańską użył pierwszy tego stylu w budowie świątyni wystawionej na cześć Junony w Argos__

Styl ten w postępie czasu uległ zmianom,

którymby można trzy podziały nadać__

W pierwszym — kiedy wysokość kolumn obejmowała od czterech do pięciu średnic.—

W drugim—kiedy dochodziła od 5 do 6 średnic.—

W trzecim nakoniec, kiedy dawano kolumnie 62 średnic.—

§. 134. Najdawniejsze jednak kolumny téj składni były tak niskie, tak u góry zwężone, źe miały więcej podobieństwa do ściętych stożków, jak do właściwych kolumn. Styl więc ten podług dawnych opisów nie miał żadnych stałych prawideł__

W czasach dopiero późniejszych w miarę nabywanego doświadczenia, robiono i slupy więcej uproporcyonowanc, a ztąd i stosunek innych składnich części odmienionym został.—

§. 135. Zwężanie słupa u góry było w samych początkach bardzo znaczne, tak, że w niektórych starożytnych pomnikach wynosi prawie l część szerokości dolnej; winnych zaś tylko ć lub * część téj szeroko-śoi.—Zarys takowego zwężania zawsze byt w linii prostej, co się też i dotąd w naśladowaniu tej składni utrzymuje.

§. 136. Kolumny bywały gładkie i żłobkowane; żłóbki zaś takowe powinny w zakończeniu swojem tworzyć z sobą ostrą krawędź.—

Ilość żłóbków' nie była stale zachowywana; są ślady z dawnych pomników, gdzie 16. 18. 20. do 24. takich żłóbków w kolumnie użyto. Dziś wszakże trzymają się pospolicie ilości 20. tylko żłóbków. — Wydrążenia dają się więcej płaskie, jak wklęsłe, i zakreślają się z podziału równobocznego trójkąta.—

Uwaga. Kraw ędzie żłóbków nie powinny nigdy przypadać na oś, czyli średnicę kolumny.—

Kapitel.

§. 137. Kapitel Dotyku Greckiego odznacza się prostotą i mocą. Składa się z trzech główniejszych części :

Pokrywy —

Pôlw’aika, czyli ćwierciokręgu —i Szyi kapitelu.—

Pokrywa jest zupełnie prosta, ciężka i czworograniasta.—Półwatek zaś zakończony jest u spodu kilkoma linijkami. —Czę-

sei te wszakże tak, jak i sama kolumna, prócz głównego ich charakteru, w rozmaity kształt i wymiar bywały zmieniane. — §. 138. Szyja kapitelu jest właściwie tylko przedłużeniem słupa — oddzielona jest rowkiem, co pochodzi od połączenia tych części, to jest słupa i kapitelu, który zwykle z osobnego kamienia bywał robiony.— Uwaga, Do charakteru Doryku Greckiego należy i to, ze kolumnom żadnego podkładu, czyli stopy nie dają.

Belkowanie.

§. 139. Belkowania dawnych składni Doryckich były bardzo wysokie, przez co budowle wydawały się zbyt cięzkiemi. —* W późniejszych dopiero epokach dawano belkowania lżejsze, co wynosiło $. część wysokości kolumn; — w najpiękniejszych zaś pomnikach Greckich to belkowanie nie przechodziło nawet ‘. części wysokości kolumny.—

Nadsłupie.

§. 140. Zasadą było u dawnych stawiać wysokie nadslupia, równe grubości kolumny pod kapitelem ; później wszakże dawano nieco szersze a niższe nadslupia; lecz pomimo, że takową proporcyę po-

S3

iiiniki dawne niejako ustaliły, późniejsi jednak trzymają się pierwszej starożytnej zasad}', jako /godniejszej z ogólną propor-cyą i smakiem sztuki.—

Fryz — Tablica.

§. 141. Fryz, czyli tablica, we wszystkich składniach Doryckich jest prawie jedna,—główne jej ozdoby są tryglify, czyli trój wręby, zajmujące całą wysokość fryzu.

Odległość pomiędzy trój wrębami powinna rnićć pole kwadratowe; takiej zasady trzymali się starożytni, taką i dziś zachowują;—nadto, środek trój wrębu powinien zawsze przypadać na średnicę przedłużoną, czyli oś kolumny.—

G z é m s.

§. 142. Gzćms — składa się, jak zwykle, z trzech części, to jest:

Gzómsu wyższego—

Korony, czyli piaty—i Gzómsu niższego.—

Ostatni dzieli się na dwa pasy i zajmuje jedną cześć płaską pod koroną, czyli piątą; obejmuje zaś głowy' trój wrębu, nad któremi przypadają modiliony, czyli inaczej motuły, ozdobione trzema rzędami ząbków okrągłych, kształtu walcowatego,

lub ostrokręgowego, a tych po 6. w każdym rzędzie się znajduje. —Szerokość mody lionów równa jest szerokości (rójwrębu w__

§. 143. Korona, czyli piata, jest najgłówniejszą częścią gzćmsu i dla tego ma znaczną wysokość i wyskok.—

Gzćms wyższy składa się z trzech tylko cząstek:

Listewki—pół wałka spłaszczonego— i listewki górnej; —tej ostatniej w starożytnych pomnikach po większej części brakuje, a gzćms kończy się tylko półwaikiem.—

Po d s t a w a.

§. 144. W starożytności żadnej podstawy tej składni nie dawano, lecz stawiano kolumny równo z budowlą na wzniesieniu kamiennćm, z dwóch, trzech, lub więcej stopni ztożonćm, których wysokość i wyskok średnio do 10. części wynosiły.—

W ogólności styl ten dawny Grecki, najwięcej się odznacza swoim pojedynczym kształtem, a stosownie użyty, piękną tworzy całość—

STYL DAWNY BORYCKI

Z ŚWIĄTYNI W POESTUM.

Tablica 9.

§. 145. Załączony wzór, ułożony z ułamków pojedynczych, zbieranych i wymierzanych podług natury przez l'Vybekinga, autora znakomitego dzieła o Architekturze dawnej, należy do pośrednich proporcyj stylu Doryckiego, jakiego użyto do starożytnej świątyni w Poestum.—

§. 146. Proporcya tej składni zastosowaną jest do miar modularnych, licząc na każdy moduł po 30. podziałek w porządku następującym :

Iiolamna wraz z kapitelem obejmuje 4*. średnic, czyli mod. 81.— Belkowanie, to jest: nadsłupie—fryz

i gzéms, mod. 3. i podz. 12__

Podstawa, czyli cokuły w trzech .

podziałach, mod. 1. podz. 8__czyli o-

gólnie cała wysokość wraz z podkładem, modułów 13. i podziałek 5.—

Części pojedyncze.

§. 147. Zwężenie słupa w górze pod kapitelem wynosi mod. 1*. czyli razem. 40podz»

8(i

Szerokość pokrywy kapitelu mod 2. i podz. 12.—

Wysokość tejże pokrywy 12. podz__

Wysokość pólwalka 10. podz__

Wyskok pokrywy 16|. podzialek__

w Belkowania.

Wysokość nadstupia mod. 1. podz. 11.— fryzu mod. 1. podz. 15.—

gzémsu podz. 16__

I.

Przerwy między trój wrębami mod. podz. 9.—

Szerokość trój wrębu podz* 25.— Wyskok gzémsu mod. 1. podz. 1__

w Podstawie.

§. 148. Dawniej nie używano w składni Doryckiéj podstaw. — Natomiast dawano podkłady, czyli cokilly, które podług potrzeby i miejscowości, były niższemi, lub wyższemi.—

Niniejszy wzór obejmuje trzy podkłady płaskie nakształt schodów, a ogólny ich wymiar, jak wyżej nadmieniono, zawiera 1. moduł i 8. podzialek,—reszta innych wymiarów oznaczoną jest na rysunku—

KAPITELE GRECKIE'

(d a w n e.)

§. 149. W opisie składni architektonicznych (§. 17. 46.) nadmieniłem, ze Grecy, którym wykształcenie i uporządkowanie wyższego styla budownictwa wyłącznie się należy, liczyli tylko trzy rodzaje porządków, czyli składni architektonicznych, to jest:

Styl prosty Dorycki —

,, lekki Jonicki — i „ ozdobny Koryntski.

Trojaki ten styl budownictwa Greckiego, lubo cechował się zawsze właściwym sobie charakterem, wszelako pod względem pro-porcyi i ozdób często ulegał zmianom, jakie mu miejscowość —rodzaj budowli i gust budowniczego, dozwalały. — Odmiany te, oprócz niższego, lub wyższego wymiaru kolumn — kształtu i pojedynczych ozdób nadsłupia, odznaczały się szczególniej krojem kapiteli.— Z tych jedne zbyt proste i upojedyńczone — drugie szersze, lub mocniejsze w osadzie —trzecie wyższe, albo

ozdobniejsze, bywały__

Ze zaś podział każdej architektonicznej składni zawsze obejmował trzy główne podziały, to jest: podstawę —słup i belkowanie, a takowe podziały stosują się równie do dawnych Greckich; jako, i późniejszych składni Rzymskich, przeto objaśniwszy poprzednio (§, 40. 41. 76. i t. d.j cztery główniejsze architektoniczne składnie układu Vignoli podług przyjętych zasad i osobnych wymiarów; niemniej styl dawny Dorycki Grecki z świątyni w Poestum (§. 145.); mniemam, źe dla obeznania uczącego się z zasadami rysowania architektonicznych składni, dostatecznemi są podane powyżej wzory, a do składni dawnych Greckich same tylko kapitele, które w czterech zmianach dołączam, i tak:—

§. 150. Cztery kapitele dawne Doryckie okazują, jak nie jednostajny był ich kształt w zarysach i w wymiarze, albowiem:

1 szy z Parthenonnw Atenach, obejmował bardzo pojedynczą pokrywę i pót-wałek, a szyja kapitelu jednym tylko wrębem oddzieloną była.—

2gi z Świątyni Jowisza w Egiriie, zachował szerszą pokrywę i takiż sam pól-wałek, a szyja kapitelu przedzielona czterema wrębami.—

3« z Świątyni Tezeusza w Atenach — jest nizki a szerszy w przedłużeniu pokrywy, mając wcięty pół wałek; szy-

ję zaś kapitelu przecinają tylko dwa wręby.—

4ty z wnętrza Parthenonu—podobny jest wprawdzie do pierwszego, jednak innego zupełnie kroju__

§. 151. Trzy kapitele GreckieJonickie odznaczają się również osobną proporcyą i krojem, i tak:

lszy z ruin wodociągu w Atenach, jest z małym zakrętem wolut, a całą ozdo* bą są wołowe oczy podcięte linijkami.— 2§‘ z Świątyni Cer ery w Atenach jest z większym skrętem wolut połączonych osobną wygiętą linią, pod którą w wąskim pasie zamieszczono wołowe oczy, a kolumna żłobkowana.— 3ci z Świątyni Miner wy w Atenach, jest jeden z najbogatszych, odznacza się bowiem nietylko ścisłym zakrętem wolut oddzielonych kilkoma linijkami, ale nadto ozdobioną pokrywą, przedziałem wołowych ócz—i szyją kapitelu— a kolumna żłobkowana w osobnym rodzaju.

§. 152. Dwa kapitele Koryntskie, chociaż jednego prawie wymiaru, są jednak zupełnie różnego kształtu—i tak: lszy znaleziony na wyspie Milo, jest w formie kielicha,—w połowie górnej oblo-

zony wrębami; w dolnej zaś dwurzędowym liściem.—

2s* z Pomnika Lysikradcsa w Atenach— należy do najbogatszych tego rodzaju ozdób — dzieli się na trzy części: — w pierwszej od dołu są liście gładkie z wygiętóm zakończeniem,—w drugiej liście akantu, — w trzeciej górnej, woluty podpierane liściem,—w środku zaś essowe ozdoby wychodzące aż na pokrywę tego kapitelu.—

KAPITELE RZYMSKIE

(s KŁADANE.)

Tablica 10.

§. 153. Kapitele Rzymskie dla tego zo-wią się składane, że ułożonemi zostały z kapitelów Jonickiéj i Koryntskiój składni.— Rzymianie równie tak, jak i dawni Grecy,nie trzymali się jednych form i ozdób w układzie swoich kapiteli. Raz zdobili pokrywę i wszystkie do niej należące części—drugi raz zostawiali ją zupełnie gładką, a podług tego i inne części takimżc zmianom ulegały.—

§. 154. Załączone na niniejszej Tablicy kapitele, odznaczają się widoczną zmianą, chociaż są prawie jednoczesne;—Pierwszy

jest wzięty z łaźni Diocletiana, — drugi z luku tryumfalnego Titasa, w Rzymie— Ogólne proporcye tych kapiteli, oraz dwa niższe rzędy liści, są zupełnie te same co i w kapitelu Koryntskim.—

Rzymianie, chcąc połączyć piękność kapitelu Jonickiego i Koryntskiego razem, utworzyli powyżej opisane kapitele, które składanemi—Rzymskiemi—lub łacińskiemi, zowią.—

§. 155. Utrzymują, że ten ostatni wzmiankowany kapitel (jak wzór) pierwszy raz użytym został w luku tryumfalnym wystawionym Titusowi na pamiątkę zburzenia Jerozolimy, a ztąd niektórzy wnoszą, że kształt jego wziętym był z kolumn kościoła Salomona.—

Cokolwiek jednak o tein bądź, pierwsze opisanie jest pewniejsze i więcej przekonywające , zwłaszcza że i plan kapitelu i wymiar kolumn jest równy Koryntskićj składni.—

KONIEC.

>

■

• ;t? : . :/•.-■■■ r.-vs ■    ! .    ■

. ■ . ■*:

• ►••• .t iWftttil# ■"*

i y .

V: iV-yi

' ülii

n fcł '

“N

\

»

fS-96

Ił5^~

U XjJ. Co

/fbw'f

11-349089

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

J.42C

<4-

Kdn. Zam. 480/55 20.000

r-i

11-349090

Biblioteka Politechniki Kiakowskie|

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000308495

100000308495

Biblioteka Politechniki Kiakowskiej

Biblioteka Politechniki Kiakowskie|

100000308496

100000308496

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000213804