iiSBI

1111

I

ÜiiiilÉ!

:ï,

mmm

- ■ i WÎfiîîte

•i'Üil

•y

illii

liiilli

il!

msm

IlÉtÉl

m

i

i *!:

M

iii

Iii ! BMIB

iiif’fPPl

■i

ÉiÉHBHS

iii

BI

iii! i;i;ü

•i

“ i.

i

iiiiiîi

iiili

::

mm

y

\\

|

■i

■

iilPlli

111

I

;!:j:

::

i

• •:

*

liiilli

ü:

:

|gll||

Hl

siiÉ

;l>::

mmm

mm

s ÉH&i

BU

b

■

liiM

■

'.i;

;

1111

|1|||É._

. ■ ■ il

iillil

i

Bill

iii::

mm

'il;:

J

ij;:

m

Il

liiilli

!i

' :

SH

II!

lilii

:!>:

il

il

■ :i|

lilii

:jx

li

lll

':!À    :

i

s;:*

ü!;

i

il!

;§-|

ilirüimÜ

iS iSillî

■il

;

liii

■i

il II ' ¹

V.üîîj

■

Üü

; ;

%

mm

;

i;:!.: jv

P

j-i

il

M

liiilli

m

Ji'4'jł

.

flBBpMËal

WÊÊÈiÊâm

æâaeg

>

:    m MÊ

efiff    Hp I

äSf fg|| v    igg

< : *'■-, ■ t&JsütöRtnm f. J^fc'-Äs.-SSS'^atä

.

SŁAWOMIR MIKLASZEWSKI.

gili - m

—

—

GLEBY

== ZIEM POLSKICH

ORAZ

MAPA GLEBOZNAWCZA

KRÓLESTWA POLSKIEGO.

WYDANIA DRUGIE.

S. M.

Cena rb. 2.

H Ji~y.-•    . y,- , ,. MiM%Śz'^A$Aßä

$SNL *. ** ^|p    ^

I piÂifig»

§*t    /1_^--'

,■

•%

?v4r;

v t# Pa^r *p

.•

WM*

wii

gili ï23 m 8 : -    r--^ ,;jSĄ

":2- A ■ sKr .■» ^sfeÂai .i#o»%Mî”v

....JraMS-f :<

■

. :    .• _.! msm

>.    ‘i ł^?    ^    ^

I • J I »»

Äfj | 5ÉBSS-;..ÿ- "V mmmmi J.    ,,,,,

• -,•    -■->' ’    - y ■ .- '■■ ::^v-'' ^ 'Æ&$ÊÊÊÊÈÊlfê

i i» ' p^pś •

fefl39K$ Si ÜÜ1

;■ ü 11

tĘm $Sm%m

Mm

IX? ife : -- 'rI- 'iMmÈSÊËÊâI a ' H<ât$£S| !* .r'Ąt U .. I ,*îHL •k

...

sv ;sfcśfesl?W®KA*AsĘ0A!M-&0S

BtâsMI ,. ' • ' '\ 3»Hr lÉSISfe

&£§$* SII^M9m£IS@6#^

__

-a

m;

-,

a    \>'v    /*

ï£»lâî:i©

ôkS'gi»-

Vißk&A?

Gleby Ziem Polskich ze szczególnem uwzględnieniem

Królestwa Polskiego

oraz

Mapa Gleboznawcza Królestwa Polskiego*

MAPA GLEBOZNAWCZA

KRÓLESTWA POLSKIEGO (BARWNA)

WYKREŚLONA NA PODSTAWIE BADAŃ WŁASNYCH w skali 1 :1.500.000

PRZEZ

SŁAWOMIRA MIKLASZEWSKIEGO

Kierownika Pracowni Gleboznawczej

C. T. R.

w WARSZAWIE.

WYDANIE DRUGIE.

SŁAWOMIR MIKLASZEWSKI.

GLEBY

ZIEM POLSKICH

ze szczególnem uwzględnieniem

KRÓLESTWA POLSKIEGO skreślone na podstawie badań własnych z 7 mapkami, 8 profilami, 44 rysunkami i 24 tablicami w tekście.

WYDANIE DRUGIE znacznie rozszerzone i uzupełnione.

„Quilibet, qui quaerit, fundamenium, in-tellecium et scientiam habere debet ex eo, in ąuo doctus et peritus evadere cupit (Paracelsus. De mineralibus. Str. 564 a).

, - '

KRAK à W

15491

Koledze Leonowi Ostaszewskiemu za pomoc w przygotowaniu rysunków autor niniejszym uprzejmie i serdecznie dziękuje.

Przedmowa autora do wydania II. „Gleb Ziem Polskich”.

Wyczerpanie doszczętne (na wiosnę roku ubiegłego) wydania pierwszego (r. 1906) „Gleb Ziem Polskich“ wymownie świadczy o potrzebie wydawnictwa niniejszego.

Oto motyw opracowania wydania drugiego, oczywiście już w postaci uzupełnionej i znacznie (przeszło w dwójnasób)

rozszerzonej.

Układ i sposób ujęcia materyału faktycznego pozostały prawie bez zmiany, różnica zaś między wydaniem pierwszem a drugiem polega głównie na wprowadzeniu kilku nowych typów gleb oraz na uwzględnieniu gleb o charakterze przejściowym.

Charakterystyka typów gleb uległa pogłębieniu wobec bardzo znacznego powiększenia się materyału badaniowego w ciągu pięciu lat ubiegłych od czasu ukazania się wydania pierwszego. Autor w opracowaniu i ujęciu typów gleb opierał się, jak i w wydaniu pierwszem, wyłącznie i jedynie na badaniach własnych i na materyale przez niego osobiście zebranym.

Dodano w końcu książki niniejszej barwną „Mapę Gleboznawczą Królestwa Polskiego“, a w tekście wiele rysunków, mapek, zestawień graficznych oraz powiększono liczbę profilów i tablic.

Zmieniono szatę zewnętrzną książki, powiększając jednocześnie jej format.

Przedmowa autora do wydania II. „Mapy Gleboznawczej Królestwa Polskiego“.

Pierwsze wydanie (r. 1907) (jest na wyczerpaniu) „Mapy Gleboznawczej Królestwa Polskiego“ wyszło z przyczyn od autora niezależnych później od książki „Gleb Ziem Polskich“, do której było przeznaczone.

Wydanie drugie „Mapy Gleboznawczej Królestwa Polskiego“ stanowi już całość ściśle związaną i zespoloną z książką powyższą, w której jeden rozdział autor poświęcił objaśnieniom i sposobowi posługiwania się mapą załączoną.

Zarówno jak i książka, „Mapa Gleboznawcza“ jest opracowana na podstawie badań własnych autora.

Zmiany w porównaniu z wydaniem pierwszem są nieznaczne.

Warszawa r. 1912.

SPIS RZECZY.

TREŚĆ.

Str.

Przedmowa autora do wydania II Gleb Ziem Polskich.....

Przedmowa autora do wydania II Mapy Gleboznawczej Kr. Pol. .

Spis rzeczy

Spis prac gleboznawczych autora dotyczących Gleb Z. P. od XIII do XVI

VI

od VII do XII

I. Wstęp

Budowa hypsometryczna (poziomowa) Ziem Polskich . .

Opady atmosferyczne..............

Formacye geologiczne ...    .........

Temperatura średnia roczna..... .....

Typ gleby.................

to C71 CT> Cn OJ

22

II Zarys klasyfikacyi gleb Ziem Polskich .    .

I.    Gleby krzemianowe..........

II.    Gleby wapniowcowe..........

III. Gleby próchnicowe...........

25

26

28

29

III Piaski............

Przepalczyska i przetliska.....

Ciekiętnia........ .    .

Piasek na wapieniu.......

Piasek głęboki.......

Sap......... . .    .

Szczerk lekki .........

Szczerk mocny czyli piasek naglinowy

Przypiaski i przyrędzinki.....

Wykaz odmian piasków......

Woda w glebie. Woda w piaskach .

IV. Bielice...........

Chuda piasczysta glina czerwona . . Bielice :

36

40

41

43

43

45

47

47

49

49

53

56

58

• pojezierska podlaska . nadrzeczna

63

66

Str.

Bruk...............•......

Woda w bielicach................

Bielice nadrzeczne: nażwirowa, napiaskowa......

naglinowa czerwona, naglinowa mocna, naiłowa, na-wapieniowa, narędzinowa, nalössowa, normalna, pod-

lössowa.................

Piaski kwarcytowe..........•.....

V.    Lösso-bielice (ob. Bielico-lössy)..........

VI.    Lössy (żółtoziemy)...............

Löss typowy: głęboki i płytki...........

Löss zeszlamowany...............

Lössy : nażwirowy, napiaskowy, naglinowy czerwony, nagli-

nowy mocny, naiłowy, nawapieniowy, naglinowo-na-wapieniowy, narędzinowy, nabielicowy i podbielicowy 98 Woda w lössach .

Drzewka w lössach

82

83

84

84

85

85

93

93

99

101

VII.    Bielico-lössy (i lösso-bielice).

VIII.    Mady.........

Szybkość prądu Wisły .    .    .    ,

Mada świeża........

102

114

114

118

Mada tłusta . . Mada Naspa . . Mada chuda .    .

Woda w madach

jej skład chemiczny

120

121

121

123

124

IX.    Gliny i iły............

Plastyczność, zwięzłość i spoistość....

Rodzaje gliny...........

Gliny różnoziarniste i iły równoziarniste . .

Gliny nażwirowe i napiaskowe.....

Glina czerwona naglinowa mocna i naiłowa

Glina mocna nieprzepuszczalna.....

Gliny mocne: naglinowa czerwona, nażwirowa i napiaskowa 137 Ił i glina bardzo ciężka Gliny trzeciorzędowe, pstropiaskowcowe i iły ponsowe .    .    142

Iły piaskowcowe karpackie.............

Woda w glinach i iłach..............

Znaczenie składu mechanicznego..........

X.    Gleby wapniowcowc..............

Wapienie ułożone kolejno od najbardziej do najmniej rozpuszczalnego w kwasic solnym...........

125

. 126

127

130

134

135

135

139

144

147

149

150

Str.

Rędziny vel borowiny:

158

(chrap) . . czarna . . biała . . . żółta . .    .

Rędziny : podbielicowe i podlössowe

jurska........

laterytowa......

Bielico-rędzina lodowcowo-jurska. . Rędziny : ziarnista i marmurowa . .

dolomitowa......

Rędzina gipsowa.......

158

. 160

165

166

169

170

172

173

176

180

180

. 183

XI. Gleby próchnicowe......

Próchnica stepowa słodka i jej powstanie

Próchnica bagienna kwaśna.....

Czarnoziemy właściwe stepowe ....

Czarnoziemy właściwe przedstepowe (zdegradowane) . . . 187 Czarne ziemie vel czarnoziemy bagienne

Zanikanie jezior („oka“)......

Cepuch............

Buraki na cepuchu .......

Mursz i Torf..........

186

186

. . 186

189

. 195 . 196 . 201 . 203

XII. Uwagi i wnioski...............

Znaczenie podłoża, analiza chemiczna i urodzajność gleby . Doświadczenia gleboznawcze wazonowe i połowę . . . .

Mapa gleboznawcza a pólka doświadczalne.......

Jak wyglądają oceny Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego

w świetle badań gleboznawczych........

Badanie gleb na Ziemiach Polskich :.........

w Wielkiem Księstwie Poznańskiem.......

w Galicyi................

i w Królestwie Polskiem...........

Plan prac gleboznawczych w Królestwie Polskiem . . . . Wnioski...................

205

205

210

211

to to to

219

220

Cn CN

Objaśnienia do mapy gleboznawczej Król. Polskiego 230

MAPKI.

1)    Wartości średnie opadów rocznych w Królestwie Polskiem . .    8

2)    Opady w Królestwie Polskiem w ciągu 12 miesięcy r. 1910/1911

od października r. 1910 do września r. 1911 włącznie. . .    9

Str.

3)    Wartości przeciętne temperatur średnich rocznych w Królestwie

Polskiem na poziomie rzeczywistym danej miejscowości .    .

4)    Mapka Europy klimatyczno-wietrzeniowa........

5)    Mapka szkicowa rozmieszczenia i zasiągu stepów w Europie .

6)    Mapka powiatu Janowskiego.............

7)    Mapka powiatu Krasnostawskiego...........

8)    Mapa Gleboznawcza Królestwa Polskiego (barwna) w końcu książki.

10

57

87

103

104

PROFILE.

1)    Żwiry    i piaski ....

2)    Bielice.......

3)    Lössy.......

4)    Lösso-bielica i bielico-löss

5)    Mady.......

6)    Gliny    i iły.....

7)    Gleby    wapniowcowe.    .

8)    Gleby    próchnicowe    .    .

ŁO CT> GO

O to oo

KO

to (N 't co to co

RYSUNKI.

Rys. 1. Ciekiętnia..................

Rys. 2. Sap....................

Rys. 3 i 4. Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego żwiru i piasku..............

Rys. 5. Mapka Europy klimatyczno-wietrzeniowa.......

Rys. 6 i 7. Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego bielicy pojezierskiej z chudą piasczystą gliną czerwoną dla niej macierzystą.............

Rys. 8 i 9. Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego bielicy podlaskiej z chudą piasczystą gliną czerwoną

dla niej macierzystą...............

Rys. 10, 11, 12 i 13. Powstawanie bruku.........

Rys. 14 i 15. Zestawienie graficzne przeciętnego składu mechanicznego bielicy nadrzecznej i lössu..........

Rys. 16, 17 i 18. Zestawienie graficzne przeciętnego składu mechanicznego bielic................

Rys. 19. Mapka szkicowa rozmieszczenia i zasiągu stepów w Europie ....................

Rys. 20. Wąwóz lössowy wyryty przez wodę (pod Opatowem) . Rys. 21. Chata w pow. Opatowskim przybudowana do prostopadłej ściany lössowej..............

42

45

55

57

64

69

73

75

83

87

88

Str.

Rys. 22. Schemat spadków w pow. Krasnostawskim . .

Rys. 23, 24, 25 i 26. Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego lösso-bielic i bielico-lossów dla porównania

z bielicą nadrzeczną i lössem............

Rys. 27. Lösso-bielica lub bielico-löss (profil)........

Rys. 28, 29 i 30. Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego mad..........

Rys. 31. Rozmieszczenie mad w korycie rzecznem Rys. 32, 33 i 34. Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego glin: lekkiej, mocnej i bardzo ciężkiej .    .

Rys. 35. Pękanie zsychającej się gliny osadowej....

Rys. 36. Fotografia profilu naturalnego bielicy pojezierskiej z nad jeziora Chodeckiego na Kujawach borowych Obok Rys. 37, schematyczny wskazujący, jak przechodzi gleba bielica w podglebie bielicę i podglebie w podłoże glinę czerwoną pia-

sczystą....................

Rys. 38 Przedstawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego gliny pstro-piaskowcowej tryjasowej .    .

Rys. 39, 40, 41 i 42. Zestawienie graficzne % składu mechanicznego

żwiru, piasku, lössu i iłu . . ...........

Rys. 43. Zanikanie jeziora („oka“) na Kujawach.......

Rys. 44. Korzenie buraków rosnących na mokrych czarnych ziemiach (cepuchach).....,..........

111

112

. 119

123

. .    132

. 133

138

. .    143

148

196

202

TABLICE.

1)    Tabl.

2)    Tabl.

3)    Tabl.

4)    Tabl.

5)    Tabl.

6)    Tabl.

7)    Tabl.

8)    Tabl.

9)    Tabl.

10) Tabl.

Przykłady składu mechanicznego żwirów i piasków :

I.    Ciekiętnia i piasek lotny z wydmy......

II.    Piasek, szczerk lekki i szczerk mocny.....

Przykłady składu mechanicznego bielic:

III.    Bielica pojezierska i podlaska........

IV.    Bielica nadrzeczna nażwirowa i naglinowa . . .

V.    Bielica nadrzeczna gruba i bardzo drobna . . .

VI.    Przykłady składu mechanicznego lössu typowego.

VII.    Przykłady składu mechanicznego lösso-bielic i biel.-

lossów................

51

52

78

79

80

97

113

Str.

XI. Przykłady składu mechanicznego glin i iłów: glina ciężka naiłowa i glina b. ciężka.......

12)    Tabl. XII. Przykłady składu mechaniczn. gleb piaskowcowych

13)    Wapienie ułożone kolejno od najbardziej do najmniej rozpu

szczalnego w kwasie solnym............

14)    Tabl. XIII. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina vel borowina czarna).....

15)    Tabl. XIV. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina v. b. biała).........

16)    Tabl. XV. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina v. b. żółta).........

17)    Tabl. XVI. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina jurska i laterytowa)......

18)    Tabl. XVII. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Bielico-Rędzina lodowcowo-jurska). . .    .

19)    Tabl. XVIII. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina ziarnista)..........

20)    Tabl. XIX. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina marmurowa i dolomitowa). . .    .

211 Tabl. XX. Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowco-

wych (Rędzina gipsowa)..........

Przykłady składu mechanicznego gleb próchnicowych (Czarnoziem właściwy i bielico-czainoziem). Przykłady składu mechanicznego gleb próchnicowych (Czarna ziemia napiaskowa i naiłowa). .    .

24) Tabl. XXIII. Przykłady składu mechanicznego gleb próchnicowych (Cepuch lekki i ciężki)........

11) Tabl.

145

146

155

164

167

168

171

174

177

178

179

22) Tabl. XXI.

23) Tabl. XXII.

190

194

Spis prac gleboznawczych tegoż autora

dotyczących gleb Ziem Polskich :

1)    (wyczerpane) Gleby Ziem Polskich ze szczególnem uwzględnieniem

Królestwa Polskiego. Str. 128 + 11. Skład główny w księg. Gebethnera i Wolffa, r. 1906. Cena kop. 60.

2)    (na wyczerpaniu) Mapa Gleboznawcza Królestwa Polskiego. Opra

cował na podstawie badań własnych Kierownik Pracowni Gleboznawczej w Warszawie. Skala 1 :1.500.000. Wydano z zasiłkiem Kasy im. dr. J. Mianowskiego. Warszawa, r. 1907. Skład główny w księg. Gebethnera i Wolffa. Cena kop. 40.

3)    Gleby Ziem Polskich ze szczególnem uwzględnieniem Królestwa Pol

skiego. Wydanie drugie, znacznie rozszerzone i pomnożone, str. XVI + 232, wraz z Mapą Gleboznawczą Królestwa Polskiego. Wydanie drugie. Warszawa, r. 1912. Skład główny w księgarni Gebethnera i Wolffa. Cena rb. 2.

4)    Gleba. (Co każdy o glebie wiedzieć powinien?). Str. VIII + 78.

Biblioteka Sekcyi Szkolnej C. T. R. Warszawa, r. 1909. Skład główny w księg. Wendego i S-ki. Cena rb. 1.

5)    Jak badać gleby nasze w polu? Wydawnictwo „Bibljoteki Rolniczej“,

r. 1912, str. 64. Skład główny w księg. Gebethnera i Wolffa. Cena kop. 50.

6)    Rzut oka na rozwój pojęć gleboznawczych. Przemówienie doroczne

inauguracyjne. Sprawozd. z posiedzeń Tow. Nauk. Warszawskiego. Rok V, 1912, zesz. 1 (odbitka). Skład główny w księg. Wende i S-ka i Gebethnera i Wolffa. Cena kop. 20.

Monografie i prace specyalne:

w „Chemiku Polskim“:

7)    r. 1903. Rozbiory mechaniczne i chemiczne gleb Chojnowskich w po

wiecie Przasnyskim, gubernii Płockiej. Rok III—N° 48.

8)    r. 1904. Praktyczne zmiany w przyrządzie do szlamowania metodą

Schönego. Rok IV—N® 3.

9) r. 1904. Nowa metoda analizy gleb wapiennych. Rok IV—N° 13 i 17.

10) r. 1905. Przyczynek do oceny analiz chemicznych gleby. Rok V— N° 44.

w „Gazecie Rolniczej“:

11)    r. 1907. O potrzebie badań gleboznawczych oraz o konieczności wy

dania mapy gleboznawczej Ziem Polskich i ustalenia polskiego słownictwa gleboznawczego. Odbitka, str. 24 (Gazeta Roi. «Na 40, 42 i 43).

w „Podręczniku Gospodarstwa Wiejskiego“. (Wydanie II):

12)    r. 1912. Gleba, jej powstanie, rodzaje i własności, str. 18.

w „Pracach Delegacyi Doświadczalnej“:

przy Sekcyi Rolnej w Warszawie.

13)    r. 1903. Sposoby brania prób ziemi do badań w pracowni i Badania

ziemi.

w „Przewodniku dla kółek i spółek rolniczych“.

14) r. 1910. Przepalczyska. Rok IV—Na 21.

w „Sprawozdaniach z posiedzeń naukowych w sekcyach X Zjazdu lekarzy i przyrodników we Lwowie“:

15)    r. 1907. Streszczenie tego co w Na 11 (w Gaz. Roln.), str. 74—75.

we „Wszechświecie“:

16)    r. 1907. Sprawozdanie z podręcznika „Gleboznawstwo“ Sibircewa.

Tom XXVI, str. 507.

17) r. 1904.

18)

19) r. 1907.

CN CN CN

23)

w „Pamiętniku Fizyograficznym“ :

Tom XVIII. Dział II:

Rozbiory mechaniczne gleb Opinogórskich w pow. Ciechanowskim, gub. Płockiej.

Gleby typowe gubernii Kieleckiej.

Tom XIX. Dział II:

Gleby powiatu Płockiego.

Gleby powiatu Rypińskiego.

Gleby gubernii Łomżyńskiej (powiaty wschodnie).

Gleby gubernii Suwalskiej (gmina Maćków).

Gleby gubernii Kieleckiej.

Gleby powiatu Błońskiego.

25) r. 1907. Gleby w Ordynacyi Opinogórskiej w pow. Ciechanowskim: gub. Płockiej.

26)

Gleby w pow. Radomskowskim, gub. Piotrkowskiej.

Tom XX. Dział II:

27)    r. 1910. Spis bibliograficzny rozpraw, dzieł i artykułów dotyczących

gleboznawstwa Ziem Polskich (od r. 1835 do 1909 włącznie).

w „Sprawozd. z posiedź. T-wa Naukowego Warszawskiego“,

(po polsku i po francusku)

28)    r. 1908. Przyczynek do znajomości gleb pow. Konstantynowskiego, gub. Siedleckiej, Rok I—zesz. 3.

29)

„ Mady powiślańskie w okolicach Karczewa i Otwocka Wielkiego. Rok I—zesz. 4.

30)

„ Lössy w powiecie i gubernii Lubelskiej. Rok I—zesz. 4.

31)

„ Bielice powiatu Rypińskiego. Rok I —zesz. 4.

32)

33)

„ Bielico-rędzina lodowcowo-jurska oraz otaczające ją bielice nadrzeczne pod Iłżą w gub. Radomskiej. Rok I — zesz. 5. „ Gleby Ordynacyi Opinogórskiej w pow. Ciechanowskim, gub. Płockiej. Rok I—zesz. 5.

34)

„ Gleby piaskowcowe z połoniny Porzyżewskiej pod Howerlą w Karpatach wschodnich. Rok I —zesz. 5.

35)

„ Rędzina gipsowa z pod Chmielnika w gubernii Kieleckiej. Rok I—zesz. 5.

36)

37)

„ Materyały do gleboznawstwa Ziem Polskich. Roki—zesz. 7. „    Gleby w powiecie Janowskim. Rok I—zesz. 8.

39)

40)

38) r. 1909. W imieniu Stefana Wrońskiego. Rozpadanie się w wodzie gruzełków rędziny v. borowiny. Pokaz. Rok II — zesz. 1. Bielica z pod Grójca w gub. Warszawskiej. Rok II—zesz. 1. Gleby w pow. Krasnostawskim gub. Lubelskiej. Rok II — zesz. 3.

41)

42)

Gleby w powiecie i gub. Siedleckiej. Rok II—zesz. 3. Absorpcya w glebach typowych I, w Iössach, lösso-bielicach i bielico-lössach. Rok II-zesz. 4.

43)

Pierwszy międzynarodowy Zjazd gleboznawców w Budapeszcie. Rok II-zesz. 5.

44)

45)

W sprawie badań nad morfologią gleby. Rok II—zesz. 7. Gleby typowe w gub. Piotrkowskiej. Rok II—zesz. 8.

46) r. 1910. Drugi międzynarodowy Zjazd gleboznawców w Sztokholmie. Rok III—zesz. 7.

47)

Typ gleby pola doświadczalnego w Starościcach pod Ja-szczowem w powiecie i gub. Lubelskiej. Rok III—zesz. 8. Czarnoziemy Hrubieszowsko-Tomaszowskie w okolicach Dołhobyczowa w gub. Lubelskiej. Rok III—zesz. 8.

49)    r. 1910. Czarnoziem czyli Czarna ziemia Sochaczewska w pow. So-

chaczewskim gub. Warszawskiej. Rok III—zesz. 9.

50)    r. 1911. Typ gleby pola doświadczalnego w Mysłakowie pod Łowiczem. Rok IV—zesz. 5.

51)

52)

Ślady lodowca na górze Ś-to-Krzyzkiej. Rok IV—zesz. 8. Gleby gub. Kowieńskiej. Rok IV—zesz. 9.

53)    r. 1912. Rzut oka na rozwój pojęć gleboznawczych. Rok 5—zesz. 1.

w druku (wygłoszone na posiedź. T-wa Nauk. Warszawsk.)

54)    r. 1912. Gleba pola doświadczalnego w Biniakoniach w gub. Wileńskiej. Rok V—zesz. 3.

55)

Gleba pola doświadczalnego w Lipnowskiem. Rok V — zesz. 3.

56)

Gleba pola doświadczalnego w Kisielnicy pod Łomżą. Rok V— zesz. 4.

57)

Gleba w okolicach Chodcza w pow. Włocławskim w gub. Warszawskiej. Rok V—zesz. 4.

58)

Gleby w powiecie Mławskim. Rok V—zesz. 6.

59)

Gleby w powiecie Puławskim. Rok V - zesz. 6.

60)

Czy klimat jest najważniejszym czynnikiem glebotwórczym? Rok V-

61)

62)

Gleby w pow. Zamojskim w gub. Lubelskiej. Rok V— Absorpcya w glebach formacyi starszych. Rok V —

63)

Gleby w okolicach Bochni i Wieliczki. Rok V—

(tylko po francusku):

w „Comptes Rendus de la il-me Confèrence Agrogéologique (Pédologique) à Stockholm (Année 1910)":

64)    r. 1910. Les types des sols et leurs importance.

Spis prac wykonanych w polu i pracowni przez uczniów autora pod jego kierunkiem i ogłoszonych w „Sprawozd. Tow. Nauk. Warsz.“ (po polsku i po francusku):

65)    r. 1909. Wroński Stefan. Rozpadanie się w wodzie gruzełków rędziny v. borowiny. Pokaz. Rok II—zesz. 1.

66)

Tenże. Kilka gleb z pow. Zamojskiego, gub. Lubelskiej. Rok II —zesz. 2.

67)

Pietruszczyński Zygmunt i Zaleski Aleksander. Mada pod Puławami. Rok II—zesz. 8.

68) r. 1910. Stecki Kazimierz. Bielice w okolicach Radomia, Jastrzębia i Iłży w gub. Radomskiej. Rok III—zesz. 9.

Gleby Ziem Polskich.

Autor zastrzega sobie prawo przedruku i tłomaczenia.

I.

WSTĘP.

Każda gleba niezależnie od swego położenia geograficznego powstała ze zwietrzenia tych lub innych skał, a więc jest wytworem warunków oro-hydrograficznych, klimatycznych i geologicznych kraju, w którym się znajduje.

Tożsamość przyczyn wywołuje tożsamość skutków. W tym samym klimacie, w tych samych lub nawet tylko podobnych warunkach oro-hydrograficznych wietrzenie musi być jednakowe, to też skały, należące do tych samych forma-cyi geologicznych, pod jego wpływem w takie same gleby przeobrazić się muszą.

Zastrzedz się jednak trzeba, że tylko wtedy utworzą się gleby takie same, kiedy wszystkie warunki ich powstania będą jaknajzupełniej jednakowe, w razie zaś odmiennoś ci, choć by jednego z pomienionych warunków naturalnych, powstanie gleba może nawet podobna, w każdym jednak razie nie taka sama.

Skutkiem tego, jeżeli chcemy poznać gleby ziem polskich, jeśli życzymy sobie wśród nich umiejętnie się zoryen-tować, chociażby tylko w zarysach ogólnych, na jakie jedynie pozwala dotychczasowy stan naszej wiedzy gleboznawczej, to przedewszystkiem musimy się zapoznać z tern, co je stworzyło, a więc z budową kraju naszego pod względem hypsometrycznym (t. j. pod względem wyniesienia poszczególnych jego części nad poziom morza Bałtyckiego i ich wyrzeźbienia przez siły natury), z ilością opadów atmosferycznych, z rozmieszczeniem wód i ich działów, z temperaturą roczną średnią oraz z naturą geologiczną terenu pomienionego.

Bajecznie ponętne jest naszkicowanie konsekwentnie następujących obrazów, uzmysławiających kształtowanie się pod wpływem czynników atmosferycznych gleb naszych w warunkach naszego klimatu z różnorodnych skał rozmaitych formacyi geologicznych ziemicy polskiej. W chwili obecnej jednak dotychczasowa niedokładna znajomość warunków fizyograficznych kraju naszego na urzeczywistnienie tej chęci nie pozwala. Oddzielne obrazy rzucićby się dały, ale o całości, o jakimś konsekwentnie zbudowanym całokształcie ani marzyć. Rwałaby się powieść w ten sposób osnuta, pękłaby nieraz nić przewodnia, a nie byłoby jej czem związać, chyba fantazyą, czego gleboznawcy nie wolno, ani ze względu na tak realny temat, jak gleba, ani na sposób jego ujęcia prosty i łatwy lecz ścisły.

Myśli tej trzeba się wyrzec. Nawet dziś jeszcze, pomimo znakomitego przyrostu i powiększenia zarówno materya-łów badaniowych jak i doświadczenia, które zdobyłem przez lat pięć ubiegłych od czasu ukazania się wydania pierwszego¹), o przedstawieniu całości tak pomyślanej, zbudowanej i zharmonizowanej, jak wyżej wspomniałem, niema co marzyć. Jeżeli zaś w niniejszej drugiej próbie dania seryi charakterystyk gleb naszych wspominam przedewszystkiem o warunkach, wśród których gleby pomienione powstały, to czynię to znów jeszcze zbyt pobieżnie i luźnie dlatego, że dziś rzeczowo i wyczerpująco, szczególniej w związku z typami gleb, przedmiot ten przedstawić się nie da, nie pomijam go jednak dla silnego zaznaczenia jego niesłychanej wagi i dla postawienia czytelnika w stosunku do gleb na jedynie racyo-nalnym przyrodniczym punkcie widzenia: uważania ich za wytwór wszystkich warunków przyrodzonych kraju naszego.

Budowa hypsometryczna (poziomowa). Pod

względem wyniesienia nad poziom morza (Bałtyckiego) ziemie polskie bardzo znacznych różnic nie wykazują. Wprawdzie wysokości te w punktach krańcowych różnią się między sobą znacznie, wahają się bowiem w granicach, od kilku (okolice Gdańska) do 2663 metrów (Garłuch w Tatrach), cały jednak teren, rozważany jako całość, jest o wiele bardziej jednostajny i wykazuje pewną prawidłowość w budowie. Krótko mówiąc, kraina ta przedstawia jakby równię pochyłą w kierunku od południa ku północy, czyli od Karpat i Sudetów ku morzu Bałtyckiemu. Rzecz naturalna, że ta równia pochyła idealnie równa nie jest i z południa na północ teren ten nie wszędzie obniża się zupełnie równomiernie. Najniżej położone są dwa pasy: nadbrzeżny Bałtycki (t. z w. nizina Żmujdzka, dolina Przegoły, ujście Wisły i wązki pas nadbrzeżny Pomorza) od 40 — 100 mtr. nad poziomem morza leżący, oraz t. zw. dolina Prawisły, albo bruzda polska, ciągnąca się przez Warszawę wzdłuż Wisły, Warty i Noteci w kierunku ku Berlinowi od 50—100 mtr. nad poziom morza wyniesiona. Pomiędzy tymi dwoma pasami najniższymi ciągną się wyżej położone, których środkiem przechodzą wzgórza pochodzenia lodowcowego (Wzgórza Pomorskie, Pruskie, właściwiej Mazurskie, Żmujdzkie i Litewskie), stanowiące w najwyższych swoich punktach działy wodne: Odry i Wisły, Przegoły i Wisły, Wisły i Niemna, Przegoły i Niemna, Windawy, Aa, Dźwiny i Niemna. Wzniesienie tych wzgórz, nad poziomem morza waha się od 150 do 331 metr, całej zaś krainy między dwoma bruzdami zawartej od 100—150 metrów.

Poniżej, t. j. na południe od bruzdy polskiej (doliny Prawisły), cały teren leży powyżej 150 mtr. i stopniowo wznosi się ku Karpatom i Sudetom (dosięgając w górach tych średnio od 500—1000 mtr.), nie wszędzie jednak zupełnie równomiernie. Mianowicie koło Łodzi teren odrazu silniej się podnosi (200 mtr. i więcej) w kierunku ku południowi i wśród niższych sąsiednich terenów tworzy płaskowzgórze Piotrkowskie (od 200 — 300 mtr.), stanowiące dział wodny między Wartą (Odrą) i Pilicą (Wisłą), które bardziej ku południowi przechodzi w płytę lub wyżynę polską (między Częstochową, Krakowem, Bytomiem a Żarnowcem (od 350—500 mtr.), oddzieloną nieco niższą niziną Nidy od gór Kielecko-Sandomierskich (od 300—618 mtr.). Pomienione wyżyny leżą wysepkowato, otoczone niższemi już równomiernie wzno-szącemi się aż do samych Karpat. Na wschodzie teren wznosi się równomierniej i prawidłowiej, z wyjątkiem pasma wzgórz Lubelsko-Lwowskich (od 300—400 mtr.) oraz wyżyny podolskiej mało falistej (od 350—477 mtr.), gdzie znajduje się dział wodny między morzami Baltyckiem i Czarnem. W miejscach tych mamy potrójny dział wodny między Dnieprem, Dniestrem i Wisłą.

Podobnie wododział trzech rzek widzimy w okolicach Białowieży (między Wisłą, Niemnem i Dnieprem), a także w okolicach Suwałk na północo-zachód od tego miasta (między Wisłą, Niemnem i Przegołą) oraz w Białych Karpatach (między Wisłą, Odrą i Dunajem).

Opady atmosferyczne. Ilość rocznych opadów atmosferycznych ma dla rolnika nader wielkie znaczenie. Znaczenia tego, niestety, w kraju naszym nie doceniają. Wiadomości nasze w tym względzie są bardzo skąpe i wskutek zbyt małej ilości stacyi meteorologicznych krzywe opadów atmosferycznych są bardzo jeszcze dla ziem polskich schematyczne. Tak jednak być nie powinno. O ile bowiem trudne i nawet wprost niemożliwe jest założenie Stacyi meteorologicznych w każdym majątku, ze względu na koszt i kłopot ich prowadzenia, o tyle wydaje mi się nadzwyczaj proste i nieko-sztowne zaprowadzenie tak prostego przyrządu, jak pluwio-metr, zapisanie zaś ilości opadów atmosferycznych i przesyłanie danych co miesiąc głównej albo najbliższej sąsiedniej stacyi meteorologicznej, jest wprost drobnostką.

Wysokość opadów atmosferycznych na ziemiach polskich ulega wahaniom dość znacznym, bo od 400 milimetrów opadów rocznych, aż do 1200 m/m²).

Do pewnego stopnia ilość opadów atmosferycznych idzie w parze ze wzniesieniem nad poziomem morza, ale tylko do pewnego stopnia, prawidłowości zupełnej wtem nie ma.

Bądź jak bądź odległość od morza okazuje się dla ziem polskich czynnikiem mniejszej wagi niż ukształtowanie terenu. Opady nie wykazują wybitniejszych różnic z zachodu na wschód, natomiast miejscowości nizinne w biegu dolnym rzek odznaczają się mniejszą ilością opadów atmosferycznych.

Najbardziej upośledzone pod tym względem są brzegi Narwi (od Tykocina do Modlina), Wkry, Drwęcy i Wisły (od Torunia do Gdańska). Okolice te otrzymują od 400 do

mapkę str. 8) wynosi 560 m/m., z których w zasadzie na miesiące poszczególne przypada w przybliżeniu:

(dni z opadem)

m/m.

(dniz opadem)

m/m.

na Lipiec .    .    90

„ Sierpień „ Wrzesień . 40 „ Październik 35 „ Listopad . 40 „ Grudzień . 35 W lecie deszcze są obfitsze a więc i wysokości spadłej wody są wtedy większe niż zimą, gdy opady są wprawdzie mniej znaczne, ale równie częste, jak w miesiącach letnich. A jednak dla gleb Królestwa Polskiego większe znaczenie ma wilgoć zimowa, aniżeli letnia, która krótko bawi w glebie i nie przenika zbyt głęboko wskutek znacznie większego parowania wody, przewyższającego zazwyczaj ilość wody opadowej. Uprawa roli bardziej liczyć się musi z racyonalnem zużytkowy-waniem wody zimowej aniżeli letniej.

Zgodnie z powyżej wskazaną wysokością przeciętną opadów (z której w r. 1910/11 wyjątkowo suchym spadło zaledwie 75$-ob. mapkę przeciętnych opadów rocznych za rok pomieniony str. 9). najrozleglejszy pas zajmują w Królestwie opady roczne od 500—600 m/m. Miejscowości nizinne w biegu dolnym rzek otrzymują mniejsze opady atmosferyczne (poniżej 500 m/m. w dolinie Narwi z Wkrą i w dolinie Drwęcy) niż wzgórza w części południowej Królestwa.

Opady powyżej 700 m/m. występują w miejscowościach wyniesionych nad poziom morza na metrów 200 lub wyżej i prócz gór Ś-to Krzyzkich spadają na krańcach Królestwa Polskiego na niewielkich pasach w okolicy Suwałk, Olkusza i Tomaszowa Lubelskiego.

na Styczeń . . 30 „ Luty . . 25 „ Marzec . . 30 „ Kwiecień . 40 „ Maj ... 50 „ Czerwiec . 75

(14)

(13)

(12)

(14)

(12)

(14)

. 70

(15)

(13)

(9)

(11)

(14)

(15)

Wartości średnie Opadów rocznych w Królestwie Polskiem.

Kcwjo

55

To»'

400    500    6C0    700    800    >000

»un.

7oo

'ALK't

~îôa \-

.GRODNO

~-otóW-

-V. _-oT_-

4oo - 5oo j,/

0?«>łę)uL

isOC

i-

i-:

ARS

Kik

tB,

faoo

jen**-.

|-V/-

6oo

fij

vd

Sf

1>‘

7oo

^KRAkÜv^

04&«e«tw*ł] li

ii

ii

li

ä.

23

£A

aa

ja

OPADY

w Królestwie Polskiem

K OWMO

ss

ciągu 12 miesięcy r. 1910/11

I---

od października r. 19l0—do Września r. 1911 włącznie.

1\q0

200    300    4-00    500    600    700

-mm.

luVAŁiKt==

jGROJNO

—rrlO,/

Ï>

f~d

iti-Ç'vr;

àlv.m's

---©IM

m---C -

') TŁ*/

CekALi

v.-y;

kûO

iSjggj

v/

300 - 400 r-":|

--SOłłW—

^rFbr

^OS^WłU

o WAR

i!'-■ ’ ,0. ggS^jpLX^x-ggg

ź ti    11    ---------[---—

:.—..- r.ttEzr

:fi_:

SÈE

mm

_tzt--—ztrrzEE : 33ä

rBu,

SÊS?

Saruoti

Ht....." —

"TLaa-Snâ

Isife

Æe

n--

v..,_ nOTRKC*

11

■^rxxnM

. WMm/M

=? Soo

xT-

5oo

Y LjÄL. - e

Zamość-

{0°

W/M

îoo

koo

kTTakov?"

OH Srï.nwf łi

JL

so

li

23

ZK

ai

24

Wartości przeciętne

Temperatur średnich rocznych

w Królestwie Polskiem

na poziomie rzeczywistym danej miejscowości.

Kowno

tt

>7°5    7'j    7.0    &.5    6°0    <6:o

< 6!o*

^RûbNO

«7*0

-AT

,0MZ

Sż

1——■'C'/

Iffi

tal

i>

,°T\„

'■1 «

vs°KuU“

T BŁ|J

Twnfc

v’oKAübz

jT^r^

•_ j 7 Ï i, "₌ |_r -O Ainwuks.

-ff&iW&UW&źi W

Krieunj'    : r.r

GwÄtfk :

r>fsp₇

-    : o

t U^rusw

7*u

T* I

ta*

----, . t ZŻ _ PmTRKÛW

Lrr .tWwrJ.z .-.V ;

RA^OM ' oïfct

Koiifn¹«

-:i3

Mv-Mv l

’r

LüBlii'

L'w.3

\-

r°

ôw?Ââ

^<rW^

7-0

⁷^|

KRAKiv^^J

500 m/m. opadów atmosferycznych rocznych. Nieco więcej, bo od 500—600 m/m. miewają pobrzeża Wisły (od Iwangrodu do Torunia i od Korczyna do Sandomierza), Wieprza (od Łęczny do Iwangrodu), Buga (od Włodawy do Narwi), Bzury i Niemna (prócz pasa ziem od Kowna do Dynaburga), Narwi (od źródeł do Supraśli) Dubisy, Niewiaży, Świętej, Muszy, Wilii oraz pobrzeża innych rzek, leżących wśród terenów poniżej 200 mtr. nad poziomem morza położonych.

Pozostałe tereny otrzymują opadów powyżej 600 m/m., a poniżej 700 m/m. rocznie z wyjątkiem przytoczonych poniżej.

Karpaty otrzymują opadów od 700 do 1200 m/m. rocznie; okolice Bytomia, pasmo Łysogór i okolice Kielc powyżej 700 m/m., wyżyna Olkuska to samo, tyleż okolice Kraśnika, gub. Lubelskiej; pas ziem od Tomaszowa do Lwowa powyżej 800 m/m., przeszło 700 m/m. okolice Łucka i Brodów, tyleż okolice Wisztyńca i szeroki pas pobrzeża zatoki Kurońskiej, który w okolicach Telsz otrzymuje nawet przeszło 800 m/m. opadów atmosferycznych.

Już z tych niewielu danych widać, jak nieraz nie wielkie przestrzenie, nawet niebardzo nad poziom morza wyniesione, otrzymują opadów atmosferycznych o wiele, wiele więcej, aniżeli szeroki pas ziem przestrzeń tę otaczających.

Wyobraźmy sobie, że cały taki mały teren zajmuje gleba nie różniąca się niczem od gleb ją otaczających, tak pod względem hypsometrycznym, jak i geologicznym, a nawet petrograficznym. Czyż nie będzie ona jednak odmienna od gleb przyległych? Niewątpliwie, bo otrzymuje o wiele więcej opadów atmosferycznych, co zmienia nietylko jej własności fizyczne, tak ważne dla rolnika, ale i wietrzenie, które odbywa się tam inaczej, a co zatem idzie zmienia się zarazem skład chemiczny gleby.

Ileż ciekawych wniosków moglibyśmy wyciągnąć przy badaniach gleb, gdybyśmy jednocześnie mieli pod ręką dokładne mapki opadów atmosferycznych. Wykreślenie takich mapek nie byłoby ani trudne ani kosztowne, trzeba tylko, aby każdy większy majątek postarał się o pluwiometr (deszczo-mierz), a po kilku latach zebrała by się dostateczna ilość danych.

Z nadzwyczajną przyjemnością zaznaczyć muszę zwrot ku lepszemu, jaki w myśl powyżej wyrażonego przezemnie życzenia (w r. 1906) nastąpił w ciągu pięciu lat ubiegłych. Dzięki energii i zabiegom dr. Władysława Gorczyńskiego oraz dr. Ignacego Kosińskiego powstał u nas niedawno cały szereg stacyj pluwiometrycznych, co umożliwiło mi podanie w pracy niniejszej (ob. str. 9) mapki opadów atmosferycznych w Królestwie Polskiem za rok 1912, wykreślonej na podstawie danych zebranych przez stacye wspomniane a zestawionych i łaskawie mi użyczonych przez dr. Wł. Gorczyńskiego.

Niestety, jednocześnie zmuszony jestem zaznaczyć, że ilość punktów, w których są zbierane dane pluwiometryczne, jest w stosunku do potrzeb gleboznawczych za mała. Przy-tem dane te zaczęto zbierać w Królestwie Polskiem; na innych ziemiach polskich sprawa ta leży odłogiem.

A ile ciekawych wniosków możnaby wyciągnąć z miesięcznych danych opadowych na Podolu i na Ukrainie, gdzie nieraz ilość opadów rocznych atmosferycznych jest dość znaczna, opady te jednak są nierównomierne. Po silnych deszczach następują długotrwałe susze, tak, że jeden lub dwa deszcze wiosenne decydują o urodzaju lub nieurodzaju. Czyż gleby takim wpływom atmosferycznym podległe nie będą inne od takich samych i otrzymujących takie same ilości opadów rocznych, ale równomierniej? Niewątpliwie. W dodatku w klimacie takim stają się zupełnie niezdatne do uprawy gleby, które nie mają zdolności utrzymywania i przechowywania przez czas dłuższy większych ilości wody, chociaż w innych warunkach, mogłyby one stanowić gleby wcale dobre.

Takie spostrzeżenia i wywody byłyby bardzo cenne dla gleboznawstwa i rolnictwa krajowego, ale to jeszcze muzyka przyszłości.

Na znaczenie opadów atmosferycznych w stosunku do gleb należy zapatrywać się racyonalnie. Nie jest to czynnik jedyny normujący suchość lub wilgotność gleb naszych. Rozkład wilgoci i jej utrzymywanie się w glebie zależy może nie tyle od ilości wody opadowej ile od temperatury³) powietrza, a jeszcze bardziej od rzeźby miejscowości i od natury danej gleby.

Rozważmy to na przykładzie. Wyobraźmy sobie teren o idealnie równych i jednostajnych opadach atmosferycznych. Jednakowa wilgotność gleb na całej tej przestrzeni zdawaćby się nam mogła konieczna. Myśląc tak, popełnilibyśmy błąd. Wystarczy aby temperatura na jednej połowie terenu była inna niż na drugiej, a wilgotność każdej z tych części silnie różnić się będzie. Teren taki musi być tern suchszy im temperatura jest wyższa, traci bowiem więcej wody przez parowanie. Różnice te występują jeszcze silniej i wyraźniej, jeśli uwzględnimy rzeźbę miejscowości. Na terenie falistym woda nie utrzyma się długo na spadkach lecz spłynie do dolin, obniżeń terenu, kotlin i wogóle do miejsc niższych, i to spłynie tern prędzej, im spadek jest stromszy. Efekt końcowy tego spływania jest zawsze jeden i ten sam: gleby na stromych spadkach są suche nawet w miejscowościach otrzymujących bardzo duże opady atmosferyczne; gleby na płaskowzgó-rzach zawierają ilości wody prawie jedynie w zależności od opadów i są wilgotniejsze od gleb spadkowych; nakoniec gleby nizin są zawsze najwilgotniejsze i mogą być za bardzo wilgotne nawet w terenach suchych o małych opadach atmosferycznych.

Dalej, ilości wody w glebach zależą i od przepuszczalności warstw i to głównie warstw powierzchownych. Woda opadowa częściowo paruje, częściowo spływa, przyczem znów paruje, częściowo zaś wsiąka i tym sposobem usuwa się niejako po za sferę parowania. Otóż przy jednych i tych samych opadach atmosferycznych najwięcej wody absolutnie otrzy-

Opady atmosferyczne.

co

Na znaczenie opadów atmosferycznych w stosunku do gleb należy zapatrywać się racyonalnie. Nie jest to czynnik jedyny normujący suchość lub wilgotność gleb naszych. Rozkład wilgoci i jej utrzymywanie się w glebie zależy może nie tyle od ilości wody opadowej ile od temperatury⁴) powietrza, a jeszcze bardziej od rzeźby miejscowości i od natury danej gleby.

Rozważmy to na przykładzie. Wyobraźmy sobie teren o idealnie równych i jednostajnych opadach atmosferycznych. Jednakowa wilgotność gleb na całej tej przestrzeni zdawaćby się nam mogła konieczna. Myśląc tak, popełnilibyśmy błąd. Wystarczy aby temperatura na jednej połowie terenu była inna niż na drugiej, a wilgotność każdej z tych części silnie różnić się będzie. Teren taki musi być tern suchszy im temperatura jest wyższa, traci bowiem więcej wody przez parowanie. Różnice te występują jeszcze silniej i wyraźniej, jeśli uwzględnimy rzeźbę miejscowości. Na terenie falistym woda nie utrzyma się długo na spadkach lecz spłynie do dolin, obniżeń terenu, kotlin i wogóle do miejsc niższych, i to spłynie tern prędzej, im spadek jest stromszy. Efekt końcowy tego spływania jest zawsze jeden i ten sam: gleby na stromych spadkach są suche nawet w miejscowościach otrzymujących bardzo duże opady atmosferyczne; gleby na płaskowzgó-rzach zawierają ilości wody prawie jedynie w zależności od opadów i są wilgotniejsze od gleb spadkowych; nakoniec gleby nizin są zawsze najwilgotniejsze i mogą być za bardzo wilgotne nawet w terenach suchych o małych opadach atmosferycznych.

Dalej, ilości wody w glebach zależą i od przepuszczalności warstw i to głównie warstw powierzchownych. Woda opadowa częściowo paruje, częściowo spływa, przyczem znów paruje, częściowo zaś wsiąka i tym sposobem usuwa się niejako po za sferę parowania. Otóż przy jednych i tych samych opadach atmosferycznych najwięcej wody absolutnie otrzymują gleby przepuszczalne, bo w nie najwięcej ona wsiąka, a więc najmniej paruje. Inaczej rzecz się ma z glebą nieprzepuszczalną lub nawet tylko trudno przepuszczalną. Woda wsiąka bardzo powoli lub nie wsiąka wcale a stoi na powierzchni, przyczem silnie paruje. Oto jedna przyczyna dużych strat wody w glebach nieprzepuszczalnych. Druga polega na spływaniu na spadkach do miejsc niższych wody nie wsiąkającej. W rezultacie jedne i te same opady atmosferyczne mogą zaopatrzyć gleby przepuszczalne w większe ilości wody, aniżeli gleby nieprzepuszczalne. Te ostatnie pozornie wydawać się będą wilgotniejsze, ale absolutne ilości wody przez nie przechodzące i utrzymywane są o wiele mniejsze. Tern się też tłomaczy szybkie zubożanie w składniki pokarmowe gleb przepuszczalnych, a o wiele wolniejsze gleb nieprzepuszczalnych. Pierwsze przemywają i ługują o wiele większe ilości wody nawet w tych samych warunkach opadowych. Oczywiście, musimy wziąć tu pod uwagę inny rozkład wody opadowej. Mniejsze ilości wody w znacznie mniejszej warstwie i miąższości gleb nieprzepuszczalnych wywołują wrażenie o wiele większej wilgotności aniżeli w glebach przepuszczalnych. Biorąc to wszystko pod uwagę, niepowinni-śmy się dziwić zsychaniu się gleb nieprzepuszczalnych i t. zw. mokrych, które często mają zbyt mało wody rozporządzalnej (dla roślin), ani suchości gleb za bardzo przepuszczalnych, które mają bardzo wielkie ilości wody, ale wychodzącej po za sferę działania korzeni roślinnych wodę tę pobierających. Natomiast zrozumiała nam się staje wartość gleby przepuszczalnej, lecz nie nazbyt łatwo przesiąkliwej⁵), która, oczywiście, w danych warunkach opadowych ma największe ilości wody rozporządzalnej.

Formacye geologiczne. Jednym z najważniejszych czynników, od którego w znacznej mierze może rodzaj gleby zależyć. są formacye geologiczne. Każda formacya geologiczna może mieć glebę jej tylko właściwą, a wiele z nich nawet po gleb kilka.

Oczywiście, dla gleboznawcy nie ma żadnego znaczenia wiek geologiczny pokładów. Chodzi tu raczej o petrograficzną wartość skały. Takie same skały, chociażby należały do różnych formacyi geologicznych, w tych samych warunkach klimatycznych i położeniowych dadzą nam gleby identyczne. Natomiast różne skały, choćby tego samego wieku, dadzą nam w tych warunkach gleby rozmaite. Gleboznawcy nie obchodzą okazy paleontologiczne, obchodzi go tylko rodzaj skały, jej budowa, stopień zwietrzenia oraz grubość ziarn mineralnych. z których się składa skała macierzysta.

Ziemie polskie odznaczają się wielką różnorodnością w tym względzie.

Na terytoryum dawnej Rzeczypospolitej występują wszystkie formacye geologiczne, a co szczególniejsza, że nawet na tak małym stosunkowo kawałku ziemi jak Królestwo Polskie spotykamy wszystkie formacye i skały osadowe, nie posiadamy tylko wybuchowych. Te ostatnie znaleźć można dopiero na Śląsku, w Tatrach, na Wołyniu, Podolu i Ukrainie.

Przesiąkliwością natomiast zwę łatwość, z jaką gleba oddaje swoją wodę warstwom różnym od niej pod względem budowy mechanicznej Naprzykład piasek jest przepuszczalny, ale jeszcze bardziej przesiąkliwy. Löss jest wybitnie przepuszczalny, ale bardzo mało przesiąkliwy. Chłonie on wodę jak gąbka, napawa się nią, a trudno oddaje innym warstwom stykającym się z nim.

W przypadkach krańcowych, naprzykład w grubych piaskach i w ciężkich glinach, stopień przepuszczalności i przesiąkliwości jest zawsze jeden i ten sam, w glebach mających skład mechaniczny pośredni, raz mamy większy stopień przepuszczalności, drugi raz stopień przesiąkliwości.

Wspominać o nich więcej nie będę, bo dla rolnictwa specyal-nego znaczenia nie posiadają.

Rzut oka na mapę geologiczną ziem polskich przekonywa, że formacye starsze występują przeważnie w miejscach, wzniesionych wyżej nad poziomem morza, a więc w Karpatach, Tatrach, Wyżynie Polskiej, górach Kielecko-Sandomierskich, wyżynie Lubelsko-Lwowskiej, Wołyńskiej i Podolskiej, czyli głównie w miejscowościach wymienionych w szkicu hypsometrycznym jako wyżyny. Wszystkie niziny pokrywają formacye młodsze, głównie dyluwium, czyli utwory lodowcowe i alluwium.

Przewaga utworów lodowcowych jest wielka, leżą one bowiem na przestrzeni kilkakroć większej, aniżeli wszystkie inne formacye razem wzięte.

Zajmują one całą północną część ziem polskich, aż do 51° stopnia szerokości północnej całkowicie (z wyjątkiem przestrzeni pomiędzy 36° a 39° stopniem długości wschodniej, gdzie starsze formacye sięgają 51°30' szer. półn.), na południe od 51° szerokości północnej utwory formacyi lodowcowej są tylko wysepkowato rozrzucone pośród skał starszych. Wymienianie wszystkich formacyi z uwzględnieniem ich dokładnego rozmieszczenia geograficznego zbyt daleko by nas zaprowadziło ⁶), dlatego też uwzględnię je tylko o tyle, o ile mają one znaczenie dla gleboznawstwa.

Jak już wspomniałem skały krystaliczne spotykamy na Śląsku, w Tatrach, na Wołyniu i na Podolu. Karpaty przeważnie zajęte są przez formacyę trzeciorzędową.

W mniejszych wychodniach formacya ta występuje w W. Ks. Poznańskiem, wzdłuż Warty i w dorzeczu Noteci, nad Wisłą około Torunia i wzdłuż brzegów Wisły, od Toru-runia aż do Warszawy ⁷), drobne, wysepkowate, wychodnie spotykamy na Mazurach pruskich, oraz w dorzeczu Niemna, większe wychodnie na Wołyniu, Podolu, w tym ostatnim po brzegach rzek, które zazwyczaj są wązko obramowane kilku starszemi formacyami, w szczególności zaś trzeciorzędową. (Miejsce między rzekami zajmują przeważnie utwory lodowcowe). Długi pas utworów trzeciorzędowych ciągnie się od Zawichosta przez Janów, Terespol ku Lwowu i za Lwów. Pas wysepkowatych wychodni trzeciorzędowych idzie też od Sandomierza przez Pińczów, Korczyn, Działoszyce, aż do Krakowa.

Inne formacye starsze są rozłożone o wiele prawidło-wiej. Po prawej stronie Wisły większe wychodnie ma tylko formacya kredowa. Na Podolu, Wołyniu i w gub. Lubelskiej występuje ona prawie zawsze wzdłuż brzegów rzek, a więc wzdłuż górnego biegu Słuczy, Horynia, Ikwy, Dniestru i jego dopływów (obramienie), Buga (do Włodawy), Huczwy, Wieprza, Bystrzycy i Wisły od Zawichosta do Puław, a nawet dalej. Największa wychodnia formacyi kredowej w gub. Lubelskiej, leży między Krasnym Stawem a Tomaszowem lubelskim.

Lewa strona Wisły posiada więcej wychodni starszych formacyi. Formacye te grupują się prawidłowo dokoła t. z w. wyspy paleozoicznej Królestwa Polskiego. Od Kielc i Chęcin ku Sandomierzowi ciągnie się sylur, otoczony dokoła pierścieniem dewonu, wokoło dewonu leży tryjas, otoczony przez jurę, jura zaś przez kredę.

Wyżyna polska przeważnie zajęta jest znów przez for-macyę jurską, od tej zaś na zachód leżą pasami formacye tryjasowa, permska, węglowa i trzeciorzędowa.

Wszystkie te starsze formacye, szczególniej w północnych częściach gub. Radomskiej i Kieleckiej, a także Piotrkowskiej częściowo tylko wychodzą bezpośrednio na powierzchnię, częściowo zaś pokryte są piaskami lotnymi, rzadziej innymi utworami lodowcowymi, dzięki czemu widzimy tam gleby o charakterze i własnościach mieszanych.

Po tym pobieżnym rzucie oka na rozmieszczenie poszczególnych formacyi geologicznych, musimy przedewszyst-

Gleby Ziem Polskich.

kiem zastanowić się, które z nich mają dla rolnictwa znaczenie i nadają, że się tak wyrażę, ton rolnictwu krajowemu.

Z punktu widzenia czysto teoretycznego nieraz ciekawsza jest gleba, która występuje na nader niewielkim terenie i znaczenia praktycznego niema, w szkicu jednak niniejszym, głównie uwzględnię te gleby, których więcej posiadamy, z niemi bowiem przedewszystkiem musi się liczyć nasza pro-dukcya rolnicza.

Najważniejsze dla rolnictwa krajowego są gleby forma-cyi lodowcowej, zarówno ze względu na znaczną przestrzeń jaką zajmują, o wielekroć przenoszącą przestrzeń zajętą przez wszystkie inne formacye razem wzięte, jak i ze względu na jakość tych gleb. Obok mniej lub więcej ubogich piasków w formacyi tej spotykamy szczerki, bielice, gliny, iły, czarne ziemie i lössy, które należą do gleb lepszych, a lössy nawet do najlepszych i to nie tylko u nas, ale na całym świecie. Lössy te spotykamy na Podolu, Wołyniu, w gub. Lubelskiej, w Sandomierskiem i Ś-toKrzyzkiem, Stopnickiem, Proszow-skiem, Miechowskiem, a także w okolicach Wadowic, Krakowa, Bochni. Tarnowa, Rzeszowa, Tarnogrodu, Lubaczowa, Jarosławia, Przemyśla, Lwowa i Żółkwi, czyli wogóle w południowych częściach ziem polskich, pośród formacyi starszych. Na północ od 51°30’ szer. półn. już ich niema.

Formacya trzeciorzędowa nie ma wielkiego znaczenia ze względu na swe podrzędne występowanie (prócz Podkarpacia), a także ze wględu na to, że gleby ze skał tych formacyi powstałe na ogół wielką urodzajnością się nie odznaczają⁸). Niemożna tego samego powiedzieć o formacyi kredowej. Formacya kredowa wszędzie, gdzie występuje na powierzchnię jako opoka, wietrzejąc daje początek glebie zwanej rędziną vel borowiną (po prawej stronie Wisły — borowina; po lewej — rędzina), która po lössie śmiało najlepszą glebą ziem polskich nazwana być może. Że przytem formacya ta występuje na przestrzeniach znacznych, należy przeto do gleb nadających ton naszemu rolnictwu.

Formacya jurska, choć teoretycznie ciekawa, dla gleboznawstwa praktycznego niema wielkiego znaczenia. Skały tej formacyi, wietrzejąc, dają naogół gleby jałowe, przytem na dużych przestrzeniach są pokryte jałowymi piaskami lotnymi.

Formacya tryjasowa daje kilka gleb (wśród lichych są i niezłe). Przestrzeń przez nią zajęta, jest dość spora, głównie jednak pokryta lasami. Gruntów ornych w granicach tej formacyi mamy niewiele, to też nie ma ona wielkiego znaczenia. Formacye węglowa i permska gleb u nas nie tworzą, stąd też dla rolnictwa krajowego tak, jakby nie istniały.

Pozostają jeszcze dwie formacye, dewońska i sylurska. Niektóre skały tych formacyi dają gleby wcale dobre, ale występują one na bardzo małych przestrzeniach i choć teoretycznie niezmiernie ciekawe, dotychczas przynajmniej większego znaczenia dla rolnictwa krajowego nie posiadają.

Temperatura. Przeciętne temperatury roczne w Królestwie Polskiem⁹) wahają się w granicach od 6°—8°, zniżając się poniżej 6° tylko wyjątkowo w niektórych miejscowościach wyżyny małopolskiej (Łysogóry) oraz pojezierza pru-sko-mazursko-litewskiego najwyżej wyniesionych nad poziomem morza (ob. mapkę na str. 10).

Najrozleglej rozpościera się pas przeciętnych temperatur rocznych od 6,5° do 7,5°. Pokrywa on cały środek Królestwa Polskiego za wyjątkiem jego części zachodniej (obejmującej, Włocławek, Kutno i Kalisz), która posiada przeciętnie wyższe temperatury roczne.

Załączona mapka temperatur wykazuje zasiągi izoterm rzeczywistych, t. j. nie sprowadzonych do jednego i tego samego poziomu, lecz takich, jakie charakteryzują przeciętnie daną miejscowość w jej ukształtowaniu terenowem rzeczywi-stem, to też przebieg tych izoterm różni się od podawanych zazwyczaj (sprowadzonych do poziomu morza). Zmiany, wygięcia i zatracenia równoległości izoterm zależą od wyniesień powierzchni gruntu nad poziomem morza.

Gdy izotermy roczne sprowadzone do jednego poziomu przebiegają ukośnie względem równoleżników, zwracając się ku północy w miarę zbliżania się do morza i wzrastając równomiernie od 6,5° do niemal 9° od Litwy ku Galicyi, izotermy rzeczywiste (a te tylko mają istotną wartość dla rolnika) wykazują pasy temperatur niższych dla miejscowości bardziej wzniesionych w okolicach Kielc, Olkusza i Janowa lubelskiego. Szczególne zaklęśnięcie izotermy 7° przez Wieprz ku Sanowi objaśnia się pagórkowatym charakterem wyżyny lubelskiej, w której dopiero po za Janowem wpływ wzrastającej szerokości geograficznej bierze górę nad ochładzającem działaniem wzniesienia powierzchni. Z drugiej strony dolina Wisły w jej biegu od Krakowa do Puław umożliwia wdarcie się wyższej izotermy ku środkowi Królestwa Polskiego. Na tak małej przestrzeni od brzegów Wisły koło Puław do Sobieszyna w dorzeczu Wieprza temperatura spada prawie o 1° przeciętnej rocznej.

Oto jest w krótkich i pobieżnych zarysach przegląd warunków przyrodzonych, w jakich powstały i kształtują się gleby nasze.

Warunki te, jak widzimy, są bardzo różnorodne. Na małym stosunkowo terenie spotykamy nagromadzone wszystkie formacye i to wśród niejednakowych nieraz warunków klimatycznych i położeniowych (nad poziomem morza).

Nic też dziwnego, że na przestrzeni tak małej daje się zauważyć niezmierne bogactwo i rozmaitość typów gleb Jest to teren trudny do badań, ale wdzięczny. Trudny, bo prócz typów głównych zasadniczych, występuje na nim wiele typów mieszanych, dzięki stykaniu się wązkich pasów skał różnorodnych, należących do różnych formacyi geologicznych, a nieraz przez lodowiec przemieszanych; wdzięczny — bo na nim muszą uderzyć badacza w oczy różnice subtelne między róż-nemi glebami oglądanemi współcześnie, co jest rzeczą niemożliwą na terenach, gdzie typy główne są najzupełniej jasne, zarysowane o wiele lepiej, że się tak wyrażę, wyrąbane, ale zajmują przestrzenie bardzo wielkie, więc zanim badacz do innego typu dojedzie, zapomina o pierwszym, którego cechy już się w jego umyśle zatarły.

To też Królestwo Polskie jest terenem jakby stworz

Zmywane części gliniaste i drobna krzemionka osiad

dzie rozwleczone spadki lub prawie zupełnie pozbaw

O wiele lepsze są gleby, których powierzchowne war

skie mają znaczną domieszkę tych piasków lodowcowy

XII.

11-5492

¹

S ł a w om i r Miklaszewski: Gleby Ziem Polskich ze szczegól-nem uwzględnieniem Królestwa Polskiego. Warszawa, r. 1906. Str. 128 -+- II.

²

Wysokość przeciętna opadów rocznych w Królestwie Polskiem (ob.

³

Stepy węgierskie otrzymują nie mniej, a raczej więcej opadów atmosferycznych aniżeli Królestwo Polskie, a jednak są suchsze i w niektórych miejscach mają charakter półpustynny.

⁴

Stepy węgierskie otrzymują nie mniej, a raczej więcej opadów atmosferycznych aniżeli Królestwo Polskie, a jednak są suchsze i w niektórych miejscach mają charakter półpustynny.

⁵

Na podstawie moich obserwacyi i badań uważam za stosowne rozróżniać przepuszczalność od przesiąkliwości. Nie każda gleba posiada obie te własności w stopniu jednakowym. Bardzo często gleba bardzo przepuszczalna, naprzykład löss, jest bardzo mało przesiąkliwa.

Przepuszczalność jest to własność gleby pozwalająca na swobodne krążenie wody w danej glebie, zarówno wgłąb przez przesiąkanie, jak i na boki i do góry przez podsiąkanie. O większej lub mniejszej przepuszczalności gleby decyduje łatwość tego krążenia, nie zaś jego szybkość, która nie zawsze jest z tą łatwością w zgodzie.

⁶

Posiadamy zresztą w literaturze geologicznej kilka szkicowych mapek geologicznych ziem polskich.

⁷

Wszędzie prawie jednak jest przykryta utworami lodowcowymi i gleby prawie nie tworzy.

⁸

Mało też są zbadane.

⁹

Według danych łaskawie mi dostarczonych przez meteorologa Władysława Gorczyńskiego.

To też Królestwo Polskie jest terenem jakby stworzonym do tego, aby tu najpierwej zarysowały się i skrystalizowały w pewnem a mocnem ujęciu typy gleb, pojęte jako zamknięte w sobie środowisko — niewzruszone i niezmienne po za granicami wahań typowi swemu właściwych.

Nie dziw też, że te pojęcia kształtują się realnie tu a nie gdzieindziej.

Aby wyciągnąć korzyść praktyczną z danych geologicznych i klimatycznych, rolnik musi zużytkować te z nich, które mu oryentowanie się w glebach ułatwiają, odrzucić zaś dane, z punktu widzenia czysto geologicznego może nawet bardzo ważne, nie mające jednak dla rolnictwa najmniejszego znaczenia.

Z wyżej wymienionych względów podział gleb jedynie według formacyi geologicznych (jak to robią np. Niemcy), do których one należą, racyonalny nie jest, bo dla rolnictwa praktycznego podział taki niema żadnego prawie znaczenia realnego.

Sprawa ta była podniesiona na pierwszym międzynarodowym Zjeździe gleboznawczym, który się odbył w Budapeszcie w r. 1909, gdzie niemieckie metody badań spotkały się z surową lecz słuszną krytyką za swą jednostronność i nie-praktyczność¹).

Te same względy nie pozwalają nam dokonać podziału gleb istotnie dobrego i praktycznego jedynie na podstawie klimatycznej. Wprawdzie klimat jest to, jeśli nie najpotężniejszy, to w każdym razie jeden z najpotężniejszych czynników glebotwórczych, szczególniej jako regulator stosunków wodnych w glebie, mimo to jednak nie od niego wszystko zależy i nie zawsze on decyduje o typie gleby. W pasach klimatycznych wietrzenie skał i ługowanie lub nagromadzanie się soli, a także nagromadzanie się lub spalanie się próchnicy idzie dzięki klimatowi zawsze w pewnym określonym kierunku i, o ile nie stanie mu na przeszkodzie ukształtowanie terenu, sposób krążenia wody w glebie lub natura wietrzejącej skały, to wyciska ono na glebach w tym pasie powstających pewne wspólne im piętno, nadaje im wiele cech wspólnych, mimo to jednak wbrew innym czynnikom glebotwór-czym urobić z tych gleb jednego i tego samego typu gleboznawczego nie może.

Z pośród mnóstwa czynników glebotwórczych tylko jeden kształtuje typ gleby a mianowicie ten, który w danym przypadku reguluje w glebie stosunki wodne.

Żeby rolnictwo praktyczne mogło z gleboznawczych danych naukowych korzystać, należy przedewszystkiem podzielić wszystkie gleby na typy, typy te naukowo ustalić, i odpowiednio poklasyfikować, zestawiając w grupy, według podobieństw i cech najbardziej dla rolnika ważnych.

W danym przypadku praktyka musi iść ręka w rękę z nauką i na niej się opierać. Zresztą zarówno teoretycy jak i praktycy coraz bardziej zdają się rozumieć prawdę niezbitą, że dobra teorya naprawdę naukowa nigdy, z dobrą praktyką w niezgodzie nie bywa. Sprzeczności są zawsze tylko pozorne.

Typem gleby nazwać możemy, a zarazem i musimy, tylko tę glebę, która posiada cechy stałe, niezmienne, od woli naszej niezależne, cechy wyróżniające ją z pośród gleb innych.

Różnice w cechach zmiennych, które zmienione być mogą bądź przez kulturę, bądź przez prostą melioracyę, nie dają prawa do wyodrębnienia gleby, jako typu.

Cechy niezmienne typu gleby muszą być wyodrębnio-

ne na podstawie wszystkich nauk przyrodniczych, ponieważ gleby kształtują się pod wpływem czynników najrozmaitszych.

W danym przypadku wychodzę z założenia²), na co chyba wszyscy się zgodzą, że każdy czynnik glebo-twórczy, biorący udział w powstawaniu gleby, wyciska na niej pewne piętno, które oko wprawne może zauważyć. Niektóre czynniki, działając sprzecznie w kierunku przeciwnym, znoszą się lub zacierają ślady działalności innych, wobec czego tern silniej uwydatniają się te cechy, które nadają glebie czynniki uzyskujące w danych warunkach przewagę nad innymi.

Tylko te przeważające czynniki kształtują typ gleby, tylko one nadają mu pewną postać charakterystyczną, jemu tylko właściwą.

Ta postać, te cechy gleby muszą być w każdym typie gleby inne, bowiem odpowiadają coraz innym przeważającym czynnikom glebotwórczym.

Krótko mówiąc, pośród najrozmaitszych czynników i sił działających, wśród mnóstwa zachodzących w glebie procesów pewne uzyskują zawsze przewagę, niwecząc lub osłabiając wpływ pozostałych. One to nadają glebom stałe cechy charakterystyczne, bo w warunkach istniejących niezmienne, one też stwarzają typy gleb.

Wykryć te stałe cechy niezmienne, to znaczy wyodrębnić i ustalić typ gleby.

Jeżeli zechcemy gleby ziem polskich sprowadzić do możliwie najmniejszej ilości typów rolniczych³), to zobaczymy, że to się wcale nie da zrobić, typy bowiem ustala nie człowiek, a kształtują je warunki naturalne. Badacz może jedynie nauczyć się wyodrębniać typy gotowe. Zmniejszyć lub zwiększyć ich ilość nie jest w jego mocy.

Ustalenie typów rolniczych gleb jest dla rolnictwa krajowego nader ważne. Stacye bowiem rolnicze powinny przeprowadzać doświadczenia połowę jedynie na glebach typowych (doświadczenia na glebach wyjątkowych nie leżą zdaniem mojem, w zakresie działalności stacyjnej i mają być pozostawione uniwersytetom i pracowniom o kierunku ściśle teoretycznym), a z danych doświadczalnych, wtedy tylko może rolnik-praktyk korzystać, jeśli gospodaruje na tym samym typie gleby, co stacya rolnicza. Tylko w takich warunkach i w tym tylko zakresie wszystkie udane doświadczenia stacyi rolniczych będą miarodajne.

Praktyka potwierdziła prawdziwość słów niniejszych, obecnie bowiem stała się widoczna konieczność rozrzucenia (niezależnie od rolniczych stacyi doświadczalnych) po całym kraju pólek doświadczalnych, które jedynie wskazać mogą opłacalność uprawy i stosowanych odmian ziemiopłodów w danych warunkach miejscowych dla danej okolicy. I znów z przyjemnością zaznaczyć muszę stopniowe wzrastanie poczucia konieczności dobrego wyboru miejsca pod takie pólko. Coraz częściej zwracają się z tern do autora, prosząc o wybór i o ścisłe stwierdzenie typu gleby, na której leży pólko doświadczalne. Znając typ gleby pólka doświadczalnego oraz typ (lub typy) gleby swego warsztatu rolniczego, rolnik odrazu się zoryentuje, czy może u siebie stosować wyniki doświadczeń polowych na danym pólku przeprowadzonych, czy też nie ⁴). A więc ścisłe oznaczenie typów gleb i wskazanie ich topografii i zasiągów jest to rzecz wielkiej wagi.

Niech mi wolno będzie wobec ważności sprawy zabrać w niej głos i podać (po raz drugi) w zarysie próbę klasyfika-cyi gleb ziem polskich i w następstwie kolejno rozpatrzeć wszystkie znane mi gleby typowe i przejściowe.

Rozmieszczenie i zasiągi gleb podaję w załączonej mapce o skali 1:1.500 000.

Z góry proszę o pobłażliwość nie tylko ze względu na trudność podjętego zadania, lecz i na w stosunku do jego ogromu nieliczne materyały, jakiemi w tej kwestyi rozporządzam. W szkicu niniejszym posługiwać się będę wyłącznie mojemi własnemi badaniami i spostrzeżeniami i wyciągać wnioski będę jedynie na zasadzie materyałów przezemnie zebranych i opracowanych. Czynię to dlatego, aby uniknąć domysłów i fałszywej nieraz interpretacyi słów cudzych⁵). Wyrokować będę jedynie na podstawie tego, co rzeczywiście widziałem i z czego jasno zdaję sobie sprawę⁶).

O każdej z gleb napiszę tylko to, co o niej wiem istotnie, unikając w granicach możliwości hipotez. Opis gleb mniej zbadanych straci na całości, ale. zyska na tern prawda, która w danym razie będzie mi magis arnica, aniżeli całokształt szkicu niniejszego.

II.

Zarys klasyfikacyi gleb Ziem polskich.

Jak ważne jest stworzenie racyonalnej klasyfikacyi gleb ziem polskich wogóle, a Królestwa Polskiego w szczególności zbyteczne byłoby dowodzić.

Klasyfikacya taka jest niezbędna zarówno dla dalszych studyów teoretycznych nad glebami, jak i dla szerokiej pra-

i—i

Zarys klasyfikacyi gleb ziem polskich.

Gleby krzemianowe:

wyraźnej

a) grupa piasków:

1) gleby żwirowe:

cc) przepalczyska, ß) ciekiętnie.

koloidalnej

2) gleby piaskowe:

A. głębokie całkowite:

a) piaski wydmowe lotne, ß) piaski suche, y) piaski mokre (i sapy), 8) przypiaski, e) szczerki lekkie.

B. płytkie niecałkowite:

b) grupa bielic:

1) piaski kwarcowe:

«) szczerki mocne

(czyli piaski naglinowe), ß) przyrędzinki,

Y) piaski nawapieniowe,

8) piaski nalössowe, e) piaski nabielicowe,

C) piaski nażwirowe.

formacya

lodowcowa

lub

aluwium.

formacya lodowcowa, lodowcowo-trzeciorzędowa, lod.-kredowa, lod.-jurska, lod.-tryjasowa i t. p.

formacya lodowcowa

gliny

a) piaski kwarcytowe (ś-to Krzyskie) i t. p.

2) bielice właściwe: a) b. podlaska, ß) b. pojezierska,

Y) b. nadrzeczne:

formacya dewońska

bez

Gleby

Gleby r ó w n o z i a r n i s t e

A.

B.

3) lösso-bielice.

głębokie całkowite:

1) b. n. normalna, płytkie niecałkowite:

1)    b. nażwirowa,

2)    b. napiaskowa,

3)    b. naglinowa czerwona,

4)    b. naglinowa mocna,

5)    b. nawapieniowa, (kredowa, jurska i t. p.)

6)    b. narędzinowa, (kredowa, jurska i t. p.)

7)    b. nalössowa,

8)    b. podlössowa.

formacya

lodowcowa

form. lodowcowo-kredowa, lod.-jurska i t. d.

form. lodowcowa

gliny koloidalnej wyraźnej

c) grupa lossów:

1)    bielico-lössy.

2)    lössy właściwe:

A. 1. głębokie całkowite:

Gleby bez

o) löss normalny,

B. 1. płytkie niecałkowite:

a) 1. nażwirowy, ß) 1. napiaskowy,

7)    1. naglinowy czerwony,

8)    1. naglinowy mocny,

e) 1. nawapieniowy (kredowy, jurski i t. p.),

1. narędzinowy (kredowy, jurski i t. p.),

1. napiaskowcowy — form. lodowcowo-tryjasowa, 1. nakwarcytowy — form. lodowcowo-dewońska,

1. nabielicowy (pojezierski, podlaski, nadrzeczny), v.) 1. podbielicowy i t. p.

formacya lodowcowa

form. lodowc.-kredowa, lod.-jurska i t. p.

formacya lodowcowa

d) grupa mad:

1)    mada Naspa (piasczysta),

2)    mada chuda,

aluwium

Gleby z gliną koloidalną wyraźną

3) mada tłusta (ciężka, kotlinowa).

e) grupa iłów:

1) iły piaskowcowe:

a) Ił piaskowcowy karpacki i t. p. — form. trzeciorzędowa

2) iły właściwe:

f) grupa glin:

a) lodowcowe, ß) trzeciorzędowe, 7) kredowe i t. p.

formacya lodowcowa, trzeciorzędowa, kredowa i t. d. oraz aluwialna

a) glina czerwona, ß) glina ciężka, y) glina ciechanowska,

8) glina pstrego piaskowca - formacya tryjasowa.

formacya lodowcowa

II. Gleby wapniowcowe:

A. Grupa węglanowa:

1) gleby marglowe:

a) g. m. czyste czyli całkowite:

a) rędzina v. borowina czarna P) r. v. b. biała,

Y) r v. b. żółta,

8) r. ziarnista, — form. trzeciorzędowa s) r. jurska.

formacya kredowa

form. jurska.

b) g. m nieczyste czyli niecałkowite

a) bielico-rędziny v. bielico-

borowiny (czarne, białe lub żółte), p) rędziny v bor. podbielicowe (czarne, białe lub żółte)! y) rędziny v. borow. podlössowe (czarne, białe lub żółte),

8) bielico-rędziny jurskie, s) rędziny jurskie podbielicowe,

C) rędziny jurskie podlössowe.

formacya

lodowcowo-

kredowa

formacya

lodowcowo-jurska

2) gleby wapieniowe:

a) rędzina kredowa, — formacya kredowa p) rędzina laterytowa,— formacya jurska.

3) gleby marmurowe:

a) g. m. czyste czyli całkowite:

a) rędzina marmurowa,— form. dewońska

b) g. m. nieczyste czyli niecałkowite:

a) r. marmurowa pstropiaskowcowa.

4) gleby dolomitowe:

o.) rędzina dolomitowa — form. tryjasowa.

B. Grupa siarczanowa:

1) Rędzina gipsowa — form. trzeciorzędowa.

III. Gleby próchnicowe:

A. Grupa gleb stepowych:

1)    Czarnoziemy właściwe stepowe.

2)    Czarnoziemy właściwe przedstepowe: (obecnie zdegradowane)

a) cz. Hrubieszowskie, ß) cz. Proszowskie,

formacya

Y) cz. Sandomierskie i t. p.

lodowcowa.

3) Bielico-czarnoziemy:

a)    b.    cz.    Hrubieszowski,

ß)    b.    cz.    Proszowski,

y)    b.    cz.    Sandomierski i    t. p.

B. Grupa czarnych ziem:

1) Czarne ziemie:

a)    cz.    z.    Błońska,

ß)    cz.    z.    Sochaczewska,

formacya

Iodowcowo-

y)    cz.    z.    Kujawska,

8)    cz.    z.    Litewska i    t.    d.

aluwialna

2) Cepuchy:

a) cepuch lekki, ß) cepuch ciężki.

Aluwium.

3)    Mursze. |

4)    Torfy. )

ktyki. Posługiwać się nią bowiem powinny nie tylko instytu-cye podatkowe, kredytowe i melioracyjne, ale i rolnicy-praktycy, przenosząc na swój warsztat rolniczy wyniki doświadczeń stacyi doświadczalnych oraz wszelkich prób w jakim bądź majątku czynionych.

Takie jednak skorzystanie z cudzego doświadczenia wyda dodatnie rezultaty tylko w tym razie, gdy dotyczyć ono będzie gleb tego samego typu, co gleby próbom podległe. Uszeregowanie zatem gleb pod względem ich własności rolniczych i wykreślenie na mapie granic, wykazujących szczegółowe rozmieszczenie gleb rozmaitych typów rolniczych jest nieodzowne zarówno dla celów teoretycznych jak i praktycznych. Mapa taka, gdyby była opracowana w dużej skali nadawałaby się do bezpośredniego użytku rolnika-praktyka, a wykreślenie jej jest tylko kwestyą czasu — zbadania szczegółowego pod względem gleboznawczym całej przestrzeni Królestwa Polskiego.

To ostatnie nie jest jeszcze dostatecznie zbadane, aby można było wykreślić mapę o skali dużej. Zamało badaczów poświęcało temu swój czasi umiejętność. Badanie terenu krok za krokiem i wykreślanie granic gleb jest mozolne i wymaga dużej ilości ludzi i czasu. Natomiast jeśli chodzi o rzeczy zasadnicze, o to, co wykreślać na mapie należy, o wyodrębnienie typów, to pod tym względem pozostaje do zrobienia mało co. Niema w Europie jednostki terytoryalnej, gdzieby wszelkie typy były tak jasno i ściśle wyodrębnione. Otwiera się teraz przed badaczami ogrom pracy wykreślania granic tych typów, oraz badania szczegółowego samych typów i ich odmian, jako środowisk, co dotychczas nie jest zrobione ani u nas ani nigdzie na świecie.

Wiadomości i materyały dotyczące gleb krajowych zebrane przez autora w ciągu lat dziesięciu najzupełniej wystarczają do naszkicowania w zarysach ogólnych klasyfikacyi gleb ułatwiającej rolnikowi lub przyszłemu badaczowi rozejrzenie się w glebach Królestwa Polskiego.

Nie jest ona taka, jakąbym rad widział i podać chciał, na razie jednak ze względu na stan obecny nauki o glebie inna skleić się nie da, a podana poniżej cel swój osiągnie jako prosta i praktyczna.

Należy też wziąć pod uwagę, że jest to jedynie klasyfi-kacya cząstkowa Nie da się ona stosować do wszystkich gleb na całym świecie, bo uwzględnia warunki naturalne tylko Ziem polskich i do nich jedynie jest przystosowana (względnie do krajów o takich samych warunkach naturalnych). To znaczy — w klasyfikacyi ogólnej ujmującej gleby całej kuli ziemskiej, niniejsza może stanowić tylko jeden dział, skądinąd niepodobny do działów pozostałych, których podział nie może, ale musi być oparty na zupełnie innych podstawach klasyfikacyjnych. Bądź jak bądź, jeśli nawet nie ostoją się same zasady klasyfikacyi tego działu, to utrzymają się jednak typy gleb, a więc materyały klasyfikowane, które jako wyodrębnione przez naturę i wyosobnione przez kształtujące je procesy glebotwórcze pozostaną zawsze stałe i niezmienne.

Trudność racyonalnej klasyfikacyi gleb, polega na różnorodności czynników, wpływających na powstanie gleby takiej lub innej, na wytworzenie takiego lub innego warsztatu rolniczego, takiego lub innego środowiska wzrostu roślin.

Ma tu znaczenie nie tylko formacya geologiczna, do której gleba należy, oraz sposób jej powstania, ale i klimat, skład gleby petrograficzno-mineralogiczny, chemiczny a na-dewszystko skład mechaniczny, który normuje tak ważne dla gleby własności fizyczne.

On też najczęściej bywał punktem wyjścia dla większości istniejących klasyfikacyi gleb, a jest nim w podziałach szczegółowych i dla naszej.

Klimatu nie mogłem wziąć za podstawę klasyfikacyi tak szczegółowej, jak niniejsza. Nadaje się on jedynie do wyodrębnienia wielkich grup gleb występujących na terytoryach o cechach klimatycznych wybitnych. Na tej podstawie zdołalibyśmy wyróżnić na ziemiach polskich zaledwie dwie odmiany gleb.

To samo prawie da się powiedzieć i o formacyi geologicznej. Zbyt mało gleb moglibyśmy wyodrębnić na podstawie wieku geologicznego. W granicach jednej i tej samej formacyi bywa po kilka typów gleb w zależności od natury skał i ich składu mineralogiczno-petrograficznego oraz od położenia. Samo oznaczenie przynależności gleby do jakiejś formacyi geologicznej nie daje nam prawa do sądzenia o typie gleby.

Skład chemiczny gleby jest zbyt zmienny i niestały aby na nim jakąkolwiek klasyfikacyę budować.

Jeden tylko skład mechaniczny gleby jest najmniej zmienny, a zarazem łatwy do szybkiego oznaczenia. Dla tego też uważam go za cechę bardzo cenną i ułatwiającą oryento-wanie się pośród gleb. Można się nim posługiwać z wielkim pożytkiem, należy jeno umieć wynaleźć związek pomiędzy składem mechanicznym gleby, a jej własnościami fizycznemi i chemicznemi, a także wykryć zależność od niego sposobu krążenia wody w glebie, co właściwie najbardziej decyduje o tern, jakiem gleba jest środowiskiem dla roślin.

W klasyfikacyi niniejszej uwzględniam w miarę możności wszystkie czynniki mające znaczenie glebotwórcze dla gleb Ziem polskich.

Mógłby ktoś zarzucić, że po wymienieniu tylu czynników kształtujących glebę i to czynników wagi pierwszorzędnej przy klasyfikacyi gleb głównie chcę się oprzeć na jednym z nich — na składzie mechanicznym. Gdyby tak było w istocie, to zasada klasyfikacyi grzeszyłaby jednostronnością. Tak jednak nie jest. Podziały większe na duże grupy nie są uskutecznione na podstawie składu mechanicznego. Zaś w podziałach grup na podgrupy i typów na odmiany, skład mechaniczny ilustruje nam poniekąd w sposób łatwy do ujęcia i najprzystępniejszy wszystkie własności gleby zarówno fizyczne i chemiczne jak biologiczne, głównie zależne od sposobu krążenia wody w glebie. Interpretacya składu mechanicznego musi być pojęta szeroko i zastosowana umiejętnie. Można śmiało powiedzieć, że niedocenianie wartości analizy mechanicznej polega jedynie na naszej nieumiejętności wyciągania wniosków z jej danych. Mam zamiar niebawem ogłosić sposoby interpretacyi analizy mechanicznej.

Za klasyfikacyą niniejszą przemawia bardzo silnie jej prostota i rozciągliwość, bo w nią z łatwością mieszczą się wszystkie typy gleb na ziemiach polskich spotykane.

Przedewszystkiem pozwoliłem sobie rozbić wszystkie gleby na trzy wielkie działy, zależnie od przewagi którejkolwiek z trzech głównych części składowych gleby, jakiemi są: krzemiany (piasek i glina), związki wapnia i próchnica. A więc rozróżniać będziemy gleby: I — krzemianowe, II—-wapniowcowe i III—próchnicowe.

Krzemianowe, jak sama nazwa wskazuje, powstały ze zwietrzenia skał wybuchowych. Ponieważ zwietrzenie to nie we wszystkich glebach jest jednakowe, gleby krzemianowe odznaczają się wielką rozmaitością. Wśród nich jasno odcinają się dwie grupy gleb: obfitujące w glinę koloidalną (gliny, iły i niektóre mady) i prawie pozbawione tej ostatniej (piaski, bielice, lossy i pozostałe mady).

Gliną koloidalną zowiemy wszystkie związki znajdujące się w glebie pod postacią galaretowatą. W rolnictwie przyjęto nazywać gliną⁷) najdrobniejszy produkt, otrzymywany przy analizie mechanicznej (szlamowaniu), którego ziarna mają mniej, aniżeli 0,01 milimetra średnicy. Otóż produkt taki zawiera zazwyczaj, prócz gliny właściwej t. j. chemicznej (kaolinu), a także prócz gliny koloidalnej, znaczne bardzo ilości drobnego pyłu piaskowego najczęściej krzemionki. Ilość gliny koloidalnej nie jest w dodatku proporcyonalna do ilości ogólnej produktu pyłowego, a jednak to ona nadaje specyal-ną cechę (zwięzłość) glebom gliniastym i ilastym, wyróżniając je od gleb nłe zwięzłych lub mało zwięzłych, choćby naogół od poprzednich drobniejszych, lecz nie zawierających, lub tylko nader małe ilości gliny koloidalnej.

Pozatem gleby krzemianowe są ułożone według ich składu mechanicznego od luźnych żwirów, piasków i szczer-ków, do nieco zwięźlejszych, pokrewnych sobie bielic i lóssów, a także zwięzłych glin i iłów. Gleby krzemianowe, przynajmniej w kraju naszym, należą przeważnie do formacyi lodowcowej, bywają jednak glebami i innych formacyi, co w każdym poszczególnym przypadku zaznaczyć należy.

II- gi wielki dział gleb stanowią gleby wapniowcowe, t. j. gleby, które powstały ze zwietrzenia skał osadowych. Główną ich częścią składową są sole wapniowców, one też nadają charakter glebom z tych skał powstałym. Zależnie od rodzaju soli wapniowców, musimy rozróżnić dwie grupy tych gleb: grupę w ęgl a n o wą i grupę si a rcz an o wą. Z tych pierwsza obejmuje: gleby marglowe(jak rędziny i borowiny), powstałe ze zwietrzenia marglów; wapieniowe, powstałe ze zwietrzenia wapieni; marmurowe, pochodzące ze zwietrzenia marmurów oraz dolomitowe, tworzące się ze zwietrzenia dolomitu. Wszystkie te gleby pomimo wielu cech wspólnych, różnią się wybitnie pod względem rolniczym. Grupa druga ma tylko jedną przedstawicielkę: rędzinę gipsową.

III- ci wielki dział obejmuje gleby próchnicowe. Powstały one przy współudziale bujnej roślinności, której szczątki wzbogaciły ziemie te w tak znaczne ilości próchnicy, że nadały glebom swoiste własności, różne od gleb podobnych, lecz w próchnicę słabiej uposażonych. Dział ten składa się z dwóch grup: czarnoziemów właściwych, utworów klimatu stepowego, a w każdym razie gleb z podłożem lösso-wem i czarnoziemów bagiennych, gleb powstałych na miejscu dawnych jezior i bagien, które zanikły wskutek postępowego obniżania się poziomu wód.

Zależnie od stanu osuszenia czarnoziemy bagienne dają wszystkie typy gleb od (patrz tablica) czarnych, ciepłych ziem kujawskich, aż do zimnych, kwaśnych torfów.

Każda z gleb, niezależnie od typu, do jakiego należy, może być dwojakiego rodzaju: sucha lub mokra, zależnie od położenia. Przy klasyfikacyi i ocenie takiej gleby, należy skrzętnie zaznaczać, do której z dwóch kategoryi ona należy, niezależnie bowiem od składu mechanicznego i formacyi geologicznej, własności rolnicze takich dwóch gleb są różne tak, jak różnemi są ich własności fizyczne i chemiczne

Oto główne zarysy klasyfikacyi gleb Królestwa Polskiego. Uwzględnia ona warunki gleb mechaniczne, chemiczne, mineralogiczno-petrograficzne, klimatyczne i geologiczne. W miarę coraz dokładniejszego poznawania gleb Królestwa Polskiego, tworzę stopniowo drobniejsze poddziały typów, bądź w zależności od położenia gleby i jej sposobu powstania, jak to częściowo zrobiłem przy bielicach (pojezierska, podlaska, nadrzeczna), bądź w zależności od warunków klimatycznych lub też sposobu krążenia wody.

Gleby są tak usystematyzowane i zgrupowane, że można w poszczególne grupy powstawiać wszystkie nowe typy gleb, gdyby dalsze badania wykazały ich istnienie, bez pogwałcenia głównych zasad klasyfikacyi.

A teraz pytanie, czy w tern stadyum klasyfikacya ta wystarcza dla rolnika-praktyka, lub Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Na razie, niestety, nie. Aby módz nam dobrze służyć do celów praktycznych - musi ona być jeszcze szczegółowsza ⁸). Bądź jak bądź wytknięta jest droga, którą iść należy.

Po pobieżnem nawet przejrzeniu klasyfikacyi podanej, staje się jasne, że dla wszystkich typów gleb nie można wytwarzać ogólnych klas, wobec tak wybitnie różnych ich własności. Klasy powinny istnieć dla każdego typu rolniczego oddzielnie. Każdy typ powinien mieć klasy: I, II i t. d.

z tem jednak zastrzeżeniem, że klasa I jednego typu nie będzie równorzędna klasie I innego typu rolniczego, i dla każdego typu muszą być ustalone specyalne normy. Te jednak mogą być wypracowane dopiero po poznaniu wszystkich gleb Królestwa Polskiego i zestawieniu oraz porównawczem zbadaniu gleb głównych typowych i przejściowych.

Po niniejszym szkicu klasyfikacyi, przed którym skreśliłem szkicowo warunki gleboznawcze kraju naszego, przystępuję do kolejnej charakterystyki i opisu gleb Królestwa Polskiego wraz z uzasadnieniem ich przynależności do grup powyższej klasyfikacyi i wskazówkami, gdzie to możliwe ze względu na posiadane źródła, co do zasiągów typów poza granice Królestwa na dalsze Ziemie Polskie. (Ob. Tablicę na str. 26, 27, 28 i 29.)

III.

Piaski.

Piaski są jedną z najważniejszych grup gleb Ziem polskich, nie ze względu na swą przydatność do celów rolniczych, lecz ze względu na przestrzeń, którą zajmują (ob. mapę). Nie omylimy się wiele, jeżeli powiemy, że trzecia część całego terytoryum dawnej Polski jest zajęta przez piaski. Rozmieszczenie ich w zarysach ogólnych da się przedstawić, jak niżej. Gdybyśmy ziemie polskie między morzem Baltyckiem a Karpatami podzielili na trzy pasy, (z północy na południe), to dwa z nich, wysunięte najbardziej na północ i najbardziej na południe, będą mniej obfitowały w piaski, aniżeli pas środkowy. W tym ostatnim, prócz brzegów Noteci (piaski), widzimy piasków tem więcej, im bardziej na wschód posuwać się będziemy.

Piaski polskie są przeważnie i prawie jedynie pochodzenia lodowcowego, prócz piasków aluwialnych (napływów rzecznych i wodnych po dziś dzień nieustannie powstających),

które w bliskości wód spotykamy wśród terytoryów, zajętych przez utwory pochodzenia lodowcowego. Mamy wprawdzie trochę piasków innego pochodzenia, a mianowicie tryjasowe-go, a także przypiaski, leżące w pobliżu rędzin lub borowin, z których wypłukania przez wody powstały, ale przestrzenie przez nie zajęte, naogół biorąc, są niewielkie, a nieraz daje się w nich zauważyć domieszka materyału lodowcowego. Nie popełnimy tedy błędu faktycznego, jeśli piaski ziem polskich głównie jako gleby pochodzenia lodowcowego rozważać będziemy.

Wszystkie piaski, niezależnie od ich pochodzenia geologicznego, mają jedną cechę wspólną, która je z pośród innych gleb typowych wyróżnia. Cechą tą jest grubość ziarn, z których gleba ta się składa (przeważają procentowo cząsteczki od 0,1 m/m. średnicy do 3 m/m.), a co zatem idzie brak lub bardzo małe ilości gliny właściwej i związków koloidalnych (galaretowatych), nadających innym glebom (nie piaskom) charakterystyczną zwięzłość, której piaski są całkowicie pozbawione.

Grubość ziarn, z których piaski się składają, i brak spójności cząsteczek, pozwalają wodzie i powietrzu łatwo przenikać do głębi tych gleb, posiadających duże przestworki pomiędzy ziarnami Nadająim one tak pożądaną dla gleby prze-wiewność i przepuszczalność, z drugiej strony jednak wpływają ujemnie, gleby te bowiem, dzięki własnościom powyższym, nie mogą utrzymać dostatecznej ilości wody roślinom potrzebnej i zbyt szybko wysychają. Główną ich wadą jest to, że są za suche i przedstawiają zbyt małą powierzchnię zbiorową⁹),

No 1.

Żwiry i piaski.

(Profile). tNs 3.

N» 2.

Na 4.

Ne 5.

gSSkWo⁰.

www

SS

Podglebie

iii

Mis

Podłoże

tviirvijr'fcj

)oo2

Q'iltSglNsi

Ü1

OOOOO0Û

S?₀«S

ssssssss

żwir

żwir na pias-

ku

żwir na glinie przepuszczal-

nej

żwir na glinie nieprzepuszczalnej

żwir na ile

piasek na żwirze

przepalczyska

Ne 7.

Ne 8.

Ne 9.

przepalczysko lub ciekiętnia

Ne 10. ,

przepalczysko lub sap.

No 11. Ne 12.

Gleba

Podglebie

WiipTTfr

lilii

ÄUä

Podłoże

• :: ■

=z

piasek głęboki całkowity

piasek na glinie przepuszczalnej

piasek na glinie nieprzepuszczalnej

piasek na ile

piasek na tor-

fie

piasek na wapieniu

piasek wydmowy, piasek właściwy, przypiasek, szczerk lekki lub sap

szczerk mocny lub piasek podmokły

łąka kwaś- piasek lotna    ny,

lub piasek    przepal-

podmokły    czyska

lub piasek właściwy

Skrócenia i objaśnienia wyrazów. Żwir—Ż; piasek—P; glina przepuszczalna—g; glina nieprzepuszczalna—G; ił—I; torf—T; wapień—W.

p

Symbol oznacza profil gleby a mianowicie, że gleba piasek le-e

ży na podglebiu także piasku i na podłożu glinie przepuszczalnej i t. p.

Profile przedstawione w liczbie 12 wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Profile N°N° 1, 2, 3, 4 i 12 mają oddzielone linią zębatą glebę od podglebia i podglebie od podłoża. Linia zębata oznacza, że przejście to odbywa się stopniowo i nie ma ostrej granicy pomiędzy warstwami po-mienionemi. W profilu W° 11 widzimy tylko linie proste, co świadczy o ścisłej ostrej granicy pomiędzy glebą a podglebiem, oraz podglebiem a podłożem bez żadnych warstw przejściowych mieszanych. W profilach N°Ne 5, 6, 7, 8, 9 i 10 przejście między glebą, podglebiem a podłożem może być bądź nagłe, bądź stopniowe, zależnie od położenia i rodzaju gleby.

z której roślina pobiera składniki mineralne, są więc ubogie w wodę i składniki pożywne. Gleby te, rzecz naturalna, muszą być tern uboższe, im z grubszych ziarn się składają i im więcej przeważa w nich ilość ziarn kwarcowych w stosunku do skaleni i innych minerałów, dających przy rozkładzie związki roślinom potrzebne.

Do grupy piasków zaliczyć nam wypada i gleby żwirowe, które zresztą, nie występują jako gleby samodzielne, tylko jako podrzędne gniazda wśród piasków i glin.

Mówiąc o glebie w pojęciu zbiorowem (składa się ona z gleby, podglebia i podłoża), mamy zawsze na myśli warstwę grubości dwu metrów. Warstwa ta czy w żwirach, czy w piaskach może być jednolita lub niejednolita. Zasadniczo spotykamy tu na terenie pomienionym kombinacyi dwanaście.

Gleby żwirowe albo składają się całkowicie ze żwiru (ob. na str. 38 profil Nr. 1), albo też w podłożu ich spotykamy piasek (Nr. 2), glinę przepuszczalną (Nr. 3), glinę nieprzepuszczalną (Nr. 4) lub ił (Nr. 5). Pierwsze dwie tworzą zawsze prawie przepalczyska lub przetliska (położone są zazwyczaj na wzgórkach lub na ich stokach), drugie trzy, o ile warstwa żwiru nie jest bardzo gruba (leżą też na wzgórkach), tworzą przepalczyska lub t. z w. w niektórych okolicach kraju ciekiętnie. Szczególnie wybitnie występuje to tam, gdzie w podłożu gleby leży glina bardzo mocna i nieprzepuszczalna, a sama gleba i podglebie zawiera pewne ilości gliny, jako domieszkę do żwiru.

„Przepalczyska“ inaczej „przetliska¹¹, zwane w niektórych okolicach „pałygarni“, trafiają się dość często w Król. Polskiem, zawsze jednak zajmują powierzchnię niewielką.

Są one związane z formacyą lodowcową i występują bądź pod postacią plam kolistych lub owalnych (na górkach), bądź pod postacią smug (na spadkach). W jednych miejscowościach przeważają pierwsze, w innych drugie, zależnie od ukształtowania terenowego. Smugi wspomniane zawdzięczają swe powstanie wodzie spływającej, dla której w czasach swego tworzenia się służyły jako płytkie rynny odpływowe. W rynnach tych woda wypłukała i uniosła wszystek pył i miał piaskowy, pozostawiając jeno bardzo gruby piasek, a najczęściej tylko żwir, który następnie nieraz zaniesiony został i płytko przykryty bądź przez drobny piasek, bądź przez drobny pył piaskowy—bielice. Najczęściej piasek ten lub bielica, tak wypełniają i przykrywają rynnę żwirową, że się ona nie wyróżnia od terenu otaczającego, ani poziomowo, ani warstwą orną, która zazwyczaj na całej przestrzeni jest jednakowa, bo powstaje współcześnie i w tych samych warunkach z tego samego materyału. (Gleby te są zazwyczaj rezultatem sortującej działalności wód).

Taka rynna żwirowa działa jak dren, t. j. bardzo szybko odprowadza wodę. Stąd na wiosnę smuga taka¹⁰) obsycha prędzej, gleba jej ociepla się rychlej i wcześniej rusza wege-tacya, wobec czego narazie zboże na niej przedstawia się nie-tylko jednakowo z obok leżącemi poletkami, ale nawet zazwyczaj ładniej. Dopiero później warstwa orna bardzo silnie wysycha, wobec zwiększonego parowania letniego i braku wody podsiąkającej z podłoża (żwir jest tu warstwą izolacyjną) i następuje podsychanie głównej masy korzeniowej zbóż. Żółkną one i usychają jeszcze tern szybciej, że jednocześnie mają głód w warstwie żwiru, bądź dla bardzo małej powierzchni zbiorowej jego cząsteczek (ziarn), bądź wskutek wypłukania dodanych przez rolnika nawozów sztucznych. Wypłukują się one nie do podłoża, skąd roślina pobraćby je mogła za pośrednictwem głębiej sięgających korzeni, lecz raczej są one zmywane i unoszone na niżej położone tereny przez dren — smugę żwirową. Rady na to niema żadnej, bo zmiana składu mechanicznego takiej gleby jest niemożebna lub zbyt kosztowna.

Pod warstwą takiego żwiru leży często warstewka piasku ortsztajnowego, co jeszcze bardziej utrudniłoby podjętą melioracyę, należałoby go bowiem usunąć. Przez taki ort-sztajn korzenie roślin przeniknąć nie mogą i tern samem nie mogą korzystać z wilgoci i składników pożywnych podłoża.

Wszystkie gleby pomienione, zarówno przepalczyska jak i ciekiętnie, wychodzą gniazdami lub pasami na powierzchnię gleb pochodzenia lodowcowego (piasków i glin)-Odznaczają się już zdaleka swą wątłą roślinnością, która zazwyczaj w suche lata w miejscach tych zupełnie przepada. W mokre lata (Nr. 1, 2 i 3) pokryte są niezłą roślinnością, która (w Nr. 4 i 5) w ciekiętni znów przepada z nadmiaru wilgoci.

Dziwna bo to gleba ta ciekiętnia. Na wiosnę nie można na nią wjechać pługiem, bo konie i woły zapadają się,

Piaski.

CN

tak na niej grzązko. Rozmiękła glina rozrabia się z luźnym żwirem i robi się z tego jakby trzęsawisko. W mokry rok stan ten trwa bez mała przez rok cały. W rok suchy po obeschnięciu z wilgoci jesiennej i zimowej gleba ta zsycha się nadzwyczaj silnie, rozrywając korzenie roślin, które powscho-dziły, i znów plonu nie daje.

Na szczęście gleby te występują na bardzo małych przestrzeniach. Są to miskowate zagłębienia w glinie, napełnione żwirem (rys. 1).

Piaski zarówno, jak i żwiry, mogą być na całej głębokości dwu metrów jednolite (Nr. 7) lub też w podłożu posiadać żwir (Nr. 6), glinę przepuszczalną (Nr. 8), glinę nieprzepuszczalną (Nr. 9 i 10), torf (Nr. 11), a nieraz i wapień roz-

Rys. 1. Ciekiętnia czyli żwir (Ż) na glinie (GG). Żwir leży w miskowatem zagłębieniu, które w czasie deszczu wskutek przepuszczalności żwiru napełnia się wodą. Jeśli glina jest nieprzepuszczalna, to woda wspomniana wysycha bardzo powoli. Nie podsiąka ona nawet w czasie suszy, bo w żwirze nie występują zjawiska włoskowatości.

maitego pochodzenia i gatunku (Nr. 12). Zależnie od tego podłoża otrzymujemy w rezultacie gleby różnej wartości rolniczej.

Piasek leżący na żwirze jest zawsze ziemią ubogą pod względem chemicznym i najczęściej tworzy przepalczyska, podobne do pomienionych żwirowych. Nie tworzy ich tylko wtedy, o ile jest to piasek aluwialny w dolinie rzecznej, na żwirze leżący. Zależnie od poziomu wód gruntowych i rzecznych piasek taki, zarówno jak i leżący na torfie, glinie nieprzepuszczalnej i ile, tworzy kwaśne łąki lub pólka wśród łąk, dające tylko słomę, a ziarna albo prawie wcale nie, lub też sam poślad. Nadaje się do kultur metodą Rimpau’a, jest

Wydmy.

43

bowiem glebą naturalną tej budowy, co wspomniana sztuczna. W położeniach wysokich należy właściwie do nieużytków, jak i wyżej opisane gleby żwirowe.

Do kategoryi gleb lichych należy także (Nr. 12) piasek, leżący na wapieniu i to niezależnie od pochodzenia geologicznego tego ostatniego. Niema w tern nic dziwnego, jeżeli zważymy, że wapienie są zazwyczaj bardzo przepuszczalne, a przytem bardzo prędko obsychają. Ponieważ piasek ma tę samą własność bardzo w danym przypadku niepożądaną, przeto podłoże takie obniża jego i tak niewielką, jako gleby, wartość. Widzimy to na każdym kroku, gdzie piasek przykrywa, np. w pasie Krakowsko-Wieluńskim, skały wapienne formacyi jurskiej, lub w pow. Radomskowskim—wapienie formacyi kredowej. Wskutek nadmiernej suchości przechodzi on miejscami w piaski lotne. Domieszka węglanu wapnia, zwykle tak zbawienna dla gleb małoczynnych, w piasku jest szkodliwa, przyczynia się bowiem do zbyt szybkiego spalania się próchnicy, w którą piasek nie obfituje, a tern samem do niszczenia gruzełkowatej budowy gleby, którą tylko przez wielką kulturę można w piasku sztucznie wytworzyć. Na takich piaskach z podłożem wapiennem, bez względu na jego pochodzenie geologiczne, rodzi się słabo wszystko, stosunkowo najlepiej może żyto i seradela, szczególniej ta ostatnia. Łubin zazwyczaj udaje się źle, jest mało bujny i rzadki.

Pozostałe trzy piaski (Nr. 7, 8, 9) mają o wiele większe znaczenie dla rolnictwa krajowego. Zależnie od położenia są to gleby nawet zupełnie dobre.

Piasek (Nr. 7) głęboki, o miąższości powyżej dwu metrów, może nam dać kilka gleb rozmaitego rodzaju. O ile leży dość wysoko, czy to tworząc wzgórza piasczyste, czy też równinę grubą warstwą piasku pokrytą, w przypadku znacznego oddalenia poziomu wód gruntowych od powierzchni, cierpi na brak wilgoci i, o ile nie jest zalesiony, przemienia się w wydmę (diunę) piasczystą. Wydmy takie, a nawet większe tereny wydmami takiemi pokryte, nie są u nas rząd-

Wydmy.

-4-

kością, dość, że wspomnimy t. z w. puszczę Błędowską w 01-kuskiem, piachy około Szczakowej lub Końskich, Otwocka, Rembertowa lub Artyleryjskiej, koło Oran. Władze wojskowe na tych nieużytkach urządzają zazwyczaj poligony do nauki strzelania.

Piasków tego rodzaju będzie u nas coraz więcej. Pierwszym powodem zwiększania się ilości terenów wydmowych jest stale, choć powolne obniżanie się poziomu wód i to nie-tylko u nas, ale i w Europie wogóle. Jest to przyczyna geologiczna i zmienić jej nie w naszej mocy.

Druga zależy poczęści od nas samych. Jest nią wytrzebienie naszych lasów, a trzebienie to w wielu razach prowadzi się niemiłosiernie, powiem: zajadle i bez zastanowienia. W czasach ostatnich wzmagająca się parcelacya trzebież tę znakomicie potęguje.

Tymczasem brak dobrego gospodarstwa leśnego jest naszą bolączką gospodarczą. Lasów rosnących na piaskach lotnych nie wolno nam marnować. Jeżeli gdzie, to tam właśnie powinniśmy prowadzić najstaranniejszą gospodarkę. Nie łudźmy się bowiem, na terenach tych tylko zwarty las się utrzyma, nie utrzyma się zaś, nie mówiąc, że się nie opłaci nigdy gospodarka rolna tam, gdzie tworzące się wydmy wszystko, nawet to, co urośnie, zasypią. A pamiętajmy, że poziom wód gruntowych stale się obniża. Wiele z tych przestrzeni dziś da się jeszcze zalesić, jutro może być już za-późno.

Pokryte lasem tereny utrzymywałyby dłużej wilgoć zimową i wiosenną; wpływałoby to bardzo dodatnio nawet na sąsiednie gleby piasczyste.

Drzewo drogie, pewne minimum drzewa każdy kraj mieć musi, a nam do tego minimum, chyba, niewiele brakuje. W niektórych miejscowościach tośmy, zdaje się, to minimum ogromnie in minus przekroczyli.

Będę szczęśliwy, jeśli ta moja wzmianka o krajowych nieużytkach, zachęci do sadzenia lasu na wszystkich glebach, na których gospodarstwo orne się nie opłaca, nawet choćby to były kawałki nie większe od dużych remiz. Głównie mam tu na myśli rolników początkujących, boć praca taka jest trudna i mozolna, i choć niewątpliwie się opłaci, trzeba czekać na rezultat lata.

Takie same piaski, tylko w lepszych warunkach wilgotności, przekształcają się w niezłe gleby żytnie i tych pono pośród piasków mamy najwięcej. Najbardziej racyo-nalne jest na nich gospodarstwo łubinowe. Jest obawa jednak, że o ile lasów nie oszczędzimy, albo też tereny piasków lotnych zaniedbamy, z czasem i te niezłe piaski w tereny piasków lotnych zmienić się będą musiały.

Piaski pomienione w gospodarstwach o dużej kulturze

Rys. 2. Sap. Linia AB oznacza pochyłość spadku na stoku przepuszczalnego wzgórza. Linie 1, 2, 3, 4, 5 opatrzone strzałkami, uwidoczniają sposób i kierunek wsiąkania i krążenia w ziemi wody opadowej. Sap powstaje w miejscu, gdzie wybijają się hydrostatycznie na powierzchnię największe ilości wody przesiąkającej, a więc między liniami 2 i 5.

mają powierzchowną warstwę, dzięki zasobności w próchnicę i starannej uprawie, tak pokaźną, że nieraz wierzyć się nie chce przy badaniach, aby podglebie ich i podłoże mogło być tak liche, jak się to często zdarza. Uderzyło mię to parę razy szczególniej nad Pilicą w powiecie Radomskowskim.

Wśród gleb piasczystych często spotykamy tak zwane sapy (rys. 2). Są to gleby mokre, zimne i wadliwe, głównie wskutek nadmiaru wilgoci. Wbrew mniemaniu ogólnie przyjętemu a przypisującemu nadmierne ilości wilgoci w glebie pomienionej nieprzepuszczalności podłoża, sap dlatego jest mokry, że leżące powyżej niego tereny są zbytnio przepuszczalne. Woda, która w nim stale gości, to woda hydrostatyczna, wybijająca się pod ciśnieniem na powierzchnię, tworząc czasem w rok mokry lub w mokrzejsze pory roku, małe źródliska. Że tak jest istotnie, łatwo się o tern przekonać, badając położenie sapu i otaczające go utwory. Sap zawsze leży na spadkach wzgórków, najczęściej wydm, ale nie w miejscu najniższem, które w razie staczania się wody po powierzchni, wskutek nieprzepuszczalności podłoża, musiałoby być najwilgotniejsze, lecz nieco wyżej. Gleba leżąca na spadku niżej bezpośrednio pod sapem jest, niezależnie od swego składu mechanicznego, o wiele suchsza od samego sapu.

Rzecz się ma tak.

Woda opadowa, natrafiając na grunt bardzo przepuszczalny, dajmy na to, wydmę piasczystą, wsiąka szybko i przesuwa się po przestworkach, które, o ile są napełnione wodą, nie są fizycznie niczem innem, jak tylko naczyniami połączonemi. Przesiąkanie tej wody odbywa się do pewnej głębokości i dopiero tam, o ile teren jest falisty, kierunek wody wsiąkającej zaczyna się zmieniać, wobec zmiany ciśnienia i zakłócenia równowagi. Wówczas (ob. rys. 2) woda pod ciśnieniem hydrostatycznem zaczyna się wybijać na powierzchnię i to przypada zazwyczaj na stok wzgórza, w miejscu leżącem bezpośrednio nad jego podstawą. Gdy wzgórze jest z gliny nieprzepuszczalnej, to sapu niema. Nadmiar wilgoci tłomaczy się tern, że 1° woda, wsiąkająca zaraz w utwory przepuszczalne, dostaje się do gleby prawie bez strat, bo niema czasu wyparować, co następuje, kiedy woda stoi na powierzchni gliny nieprzepuszczalnej; 2° te ilości wody, które powinny być równomiernie rozłożone na całym obszarze wzgórza i zatrzymane wskutek włoskowatości przez całą glebę, w danym przypadku przesiąkają i wybijają się prawie w całej swej ilości tylko na jednym kawałku gleby, małym w porównaniu z obszarem całkowitym. Nic też dziwnego, że taka gleba jest zbyt mokra. Typowym sapem może być tylko piasek. Każda jednak gleba przepuszczalna, leżąc na spadku, może mieć charakter sapowaty. Sap ten jest tern charakterystyczniejszy, im bardziej gleba jest przepuszczalna, tern mniej typowy, im przepuszczalność mniejsza. Z tego wynika, że sap nie jest typem gleby, bo nie ma stałych cech niezmiennych. Prosta melioracya może sap zmienić w szczerk lekki. Nie zawsze jednak dokona tego drenowanie. Nic nie pomoże ono tam, gdzie ilości wybijającej się wody są znaczne. Najskuteczniej w danym przypadku może zaradzić przeprowadzenie rowu przecinającego drogi wody, wybijającej się hydrostatycznie.

Wielka przepuszczalność utworów piasczystych ogromnie wpływa na nierównomierny rozkład wody równomiernych opadów atmosferycznych. Przykładem tego mogą służyć suche wydmy piasczyste i mokradła, które zawsze sobie towarzyszą i, gdzie są wydmy, tam zawsze pełno mokrych torfowisk. Wskutek zbytniej przepuszczalności piasków wydmowych cała woda gromadzi się w miejscach niższych, tworząc mokradła. Gdyby te same ilości wody były rozłożone równomiernie na całej przestrzeni, to gleby całego terenu byłyby zaledwie średnio wilgotne. Częściej się zdarza nadmiar wilgoci w glebach wskutek nadmiernej przepuszczalności gleb przyległych, aniżeli wskutek nieprzepuszczalności własnego podłoża gleb mokrych.

Piaski zdolne przyjąć kulturę dla wyodrębnienia od gorszych nazywają zazwyczaj szczerbami lekkiemi. Właści-wię biorąc, szczerk typem nie jest, bo nie ma własności naturalnych niezmiennych.

Należy dodać, że nie wszystkie szczerki lekkie są jednakowo urodzajne. Prócz warunków wilgotności, które są najważniejsze, urodzajność ich zależy od składu mineralogicznego piasków. Tern lepsze, im więcej zawierają skaleni.

Najlepsze z piasków są te, które mają w podłożu glinę (Nr. 8 i 9). Są to szczerki mocne czyli piaski naglino-we, gleby często nawet buraczane, zupełnie dobre, szczegół-niej (Nr. 8) z gliną przepuszczalną w podłożu. Gdy leżą na glinie nieprzepuszczalnej (M 9) lub ile (N° 10), przeobrażają się nieraz w piaski mokre wadliwe¹¹).

Nie należy jednak mieszać z takiemi piaskami lekkich glin na powierzchni nieco spiasczonych lub bielic. W tych ostatnich warstwa o charakterze piasczystym powstała ze zwietrzenia i wypłukania gliny, w szczerkach mocnych warstwa piasku leży na glinie i nie pochodzi z jej zwietrzenia. Najczęściej jest to piasek aluwialny lub staro-aluwialny. Piaski tego rodzaju (szczerki mocne) są to gleby bardzo cenne, bo pewne. Rodzi się na nich wszystko, jeśli nieco gorzej, aniżeli na ziemiach lepszych, to za to pewniej. Urodzą one i w rok suchszy i w rok mokrzejszy. Są one dostatecznie czynne i prędzej od innych obsychają na wiosnę. Wilgoć trzymają dobrze, nieraz lepiej od glin, dzięki brakowi silnie wyrażonej włoskowatości w warstwie powierzchownej.

Ziemie te są najbardziej może poszukiwane przez włościan i nic dziwnego. Włościanina naszego na liczny i silny sprzężaj niestać, stąd nie nęci go ziemia czterowolna. Szczerki ciężkie łatwe są do uprawy. Dobre warunki fizyczne prze-wiewność i przepuszczalność robią je glebą czynną, ciepłą, a glina podłoża zaopatruje w wilgoć i składniki pokarmowe, w które jest zasobna. O ile glina podłoża zawiera jeszcze dostateczne ilości węglanu wapnia, to gleby te należą do gleb najbardziej opłacających się w gospodarstwie rolnem. Udają się na nich dobrze, a przynajmniej nieźle wszystkie kłosowe, okopowe także, nie mówiąc o tern, że jestto bodaj najlepsza ziemia na kartofle. Główną ich zaletą jest łatwość i taniość uprawy, wadą skłonność do zaperzania się. Ta ostatnia jednak jest wogóle wadą gleb o charakterze piasczystym.

Pozostały jeszcze t. zw. przypiaski i przyrędzinki. Są to piaski spotykane przy rędzinach. Często dość głębokie, wypełniają one właściwie wyżłobienia w wapieniu, porobione przez wody ściekowe, staczające się z miejsc wyższych po silnych ulewach. Grubość przypiasków przenosi dwa metry; przyrędzinkom służy za podłoże bądź wapień (opoka), bądź rędzina, leżące od powierzchni bliżej niż dwa metry.

O ile niema w nich domieszki lodowcowej są to grunta lekkie i z natury jałowe, bo przeważnie z ziarn kwarcowych złożone. Niezłe bywają tylko wtedy o ile woda zmywa na nie miał rędziny lub borowiny z miejsc wyżej położonych. Jest-to jakgdyby nawożenie naturalne.

Oto są żwiry i piaski najczęściej u nas spotykane.

Dzielić je w kraju naszym na zasadzie formacyi geologicznych niema najmniejszej potrzeby. Wystarczy wyodrębnić odmiany:

1. Gleby żwirowe (ob. profile na str. 38):

a) przepalczyska* (żwirowe i piaskowe) MM 1, 2, 3, 4, 5, 6.

ß) ciekiętnie* MM 3, 4 i 5,

2 gleby piaskowe (ob. profile na str. 38):

A.    głębokie całkowite:

a) piaski wydmowe lotne* MM 7 i 12;

ß) piaski suche* MM 6, 7 i 12;

7) piaski mokre i sapy MM 6, 7, 8, 9, 10 i 11.

d)    przypiaski* M 7.

e)    szczerki lekkie M 7.

B.    płytkie niecałkowite:

a) szczerki mocne czyli piaski naglinowe MM 8, 9 i 10;

ß) przyrędzinki J\° 12;

7) piaski nawapieniowe* M 12;

§) piaski nalössowe;

e) piaski nabielicowe;

C) piaski nażwirowe* M 6.

Gleby opatrzone znakiem * nie mają próchnicy wyraź-

Gleby Ziem Polskich.

nej, wszystkie pozostałe mają ją najzupełniej widoczną. Próchnica piasków może być luźna t. j. taka, która bardzo łatwo daje się na oko wyróżnić od cząstek mineralnych gleby, tak naprzykład, jak próchnica w lasach rosnących na wydmach piasczystych. Taka próchnica nie spaja ziarn piasku i nie jest w stanie wytworzyć w nim budowy gruzeł-kowatej. Ale bywa też i próchnica spójna. Ta ostatnia oblepia dokoła ziarnka piasku, zlepia je w gruzełki i maskuje skład mineralogiczny gleby. W glebach średnio-wilgotnych i wilgotnych próchnica jest szara lub szaro-popielata i zaliczyć ją wypadnie do kategoryi próchnicy słodkiej; w bardzo wilgotnych i sapowatych ma ona barwę o wiele ciemniejszą szaro-czarną, czarną do czarnej z odcieniem niebieskawym i jako storfiała może być nazwana próchnicą kwaśną.

Barwa wszystkich piasków nie obfitujących w próchnicę wyraźną zależy jedynie od obecności związków żelaza. A więc bywają piaski rdzawe, czerwonawe, żółtawe wszystkich odcieni i zupełnie jasne prawie białe. Wypłukanie z piasku związków żelaza nie jest tak łatwe, jakby się to na-pozór zdawało ze względu na jego wielką przepuszczalność. Woda zazwyczaj tak szybko przesiąka przez piasek, że nie zdąży większych ilości związków żelaza rozpuścić i wyługować. To też piaski grube i żwirowate mają barwę bardziej czerwonawą, aniżeli piaski drobniejsze, w których woda krąży wolniej, lecz za to dokładniej ługuje wszelkie związki rozpuszczalne. Piaski zupełnie białe zostały prawie doszczętnie pozbawione związków żelaza, przez czas dłuższy przebywając w wodzie, najczęściej będąc przez nią unoszone, to też spotykamy je jedynie jako piaski rzeczne i aluwialne.

Wartość piasków zależy od ich wilgotności. Mają one tę wadę, że rzadko są dostatecznie wilgotne. Zazwyczaj bywają one za suche lub za mokre, co zawdzięczają przede-wszystkiem swemu składowi mechanicznemu (ob. na str. 51 i 52. Tab. I i II), a potem podłożu i orohydrografii terenu, na którym leżą. Piaski zawierają bardzo małe ilości wody hygro-

Tab. I.

Przykłady składu mechanicznego żwirów i piasków.

Piasek lotny z wydmy.

Ciekiętnia.

Gleba Podglebie Podłoże

0,0.

0,0

0,0

100,0 100,0

CN 00 O

ö~ g £

_0‘S6_

CM 00 O

°" îf 8

O -H 05 CM~ CM" Ö

0_ —^ 05

of cm" o

Podłoże

Gleba |j Podglebie

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

JL

100,0

I rf T—I

o" o o" o"

fi¹«"

100,0

CM CO 00

o o"

¹⁻¹ OÎ

100,0

co ö co oo oT co" ^ cm

~ZS

(M O co" *£ oo

74,1 100,0

0‘56

oo --h en o" cm"

8*68

co

CM

O co oT cm~

II

~9Z

100,0

o ^ co, lô; O CM co

wr

oo

;>    3    mm    .    .

>    2    mm    .    .

>    1    mm    .    .

<    1    mm    .    .

Kamienie —

Kamyki

Żwir gruby —

3MCUIAL?

psàz^

OO CM 05 O r-H co"

CO CM

ÖT 9= cq.

cm" cm 'Ctr

6‘88

oo " o co cm" o" 'dr

lO CM

O o 'dr co

8‘98

oo co i t-~ oo oo cm ocf M*"

LO CM

6>8

cn en

îcf CD M'' CM CM

o_ CS_ oT oo co

8*99

a> oo

oo O CO co“ co" r-T

TT»

^ co oo

S 8

iO

S‘09___L

oo cô ¹

” S £

8^

j CO <M to t>-" LO co"

0‘6S

O S- "cf" co" oo «

i‘sT

15,0    20,3

°°

co

co

'S- CO_

P N oo"

00 O co '

CM CD ^

-0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

ro-i

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 — 0,05-0,01 - < 0,01

Pył piaskowy Pył pias. z gliną

Ogółem . .    100,0 100,0¹ 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

%0!0 ‘ • %0‘0 '

amo}(SB}d

psèz^

3ÄL0{Äd

psàz^

Węglanu wapnia (CaC0₃ m. Scheiblera) . . . 0,0%    • •    0,0% . . ślad %    • •    0,0%    •

Węglanu wapnia (CaC0₃ m. Scheiblera). . . . 0,0%    . .    0,0%    .    .    0,0° ₀    .    .    0,0%    .    .    0,0% • • 7,1%

Części

pyłowe

Części

piaskowe

Części

żwirowe

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 Pył piaskowy — 0,05—0,01 Pył piask. z gliną —    0,01

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

Kamienie Kamyki Żwir gruby

S Cn f to to to I

1—0,1

1 -0,5 0,5 —0,25 0,25-0,1

umi i p>

• • mm i c —

to w

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

71,0

IŁ

co co

j—⁴ CO j—⁴

bi bi b

71,8

CO

oo

o o o 00 Ol t- to

00    00 O

Vi co bi

0° 0° CO

39,0

100,0

Gleba

60,8

IŁ

7o

to Co J50 j— bo to C75

61,8

JO

CO

00

JO JO j-bo tt^ to t_

O S & „Z ćo I oo 05

•— I-* to

O O CO

to bo to

100,0

51,7

3,6

co to JO o o to bo to

53,6

75,3

S Ol 00 ■ »4 “O) 00 I

N Ol (C to "oo to

CT) 05 p)

_Oi_ P- o I

S O) s

b oo 'Ćn

JO JO _ M S OJ

11,6

•o

05

j— JO J-*

bi üi as

JO

100,0

Podglebie II Podłoże

Piasek o i ile w kulturze to Szczerk lekki.

77,3

— Ol J— JO

iO

_CO ~Q5    00

73,7

0‘001

Gleba

674

78,7

co oo bo_o_%

14,4 —

CO ! JO JO JO . ¹    ►£> -J___W

*^4    >—⁴

^ o co t-* to Ib

100,0

--

00

Podglebie

14,6

JO JO JO

üi a> w

1,5

°/o

I—“ o o ~bi o to co

100,0

Podłoże

Szczerk mocny

(piasek na glinie nie macierzystej).

Przykłady składu mechanicznego piasków.

Tab. II.

skopowej oraz włoskowatej, spore ilości wody błonkowatej i bardzo duże ilości wody wolnej. Ta ostatnia jednak bardzo krótko bawi w glebie piasczystej tak, że istotną wartość posiada dla piasków jedynie woda błonkowata.

Ponieważ woda i sposób jej krążenia w glebie decyduje o urodzajności, przeto przy każdym typie muszę o nich wspominać.

Aby się nie powtarzać, podaję na tern miejscu krótki opis rodzajów wody w glebie i przy rozpatrywaniu poszczególnych typów gleby będę się nań powoływał.

Najważniejszym składnikiem gleby jest woda, przytem nie-tylko jej ilość, ale i jakość, a zarazem sposób krążenia. Chociaż w naszym klimacie cała woda, w glebie krążąca, jest to woda atmosferyczna, jednak woda ta w glebie nabiera własności rozmaitych i w życiu gleby ma większe lub mniejsze znaczenie, właśnie w zależności od tych właściwości dopiero w glebie nabytych. To też rozróżniać należy: 1) wodę chemiczną, t. j. wodę, zawartą w związkach chemicznych, jakimi są minerały, zawierające wodę krystalizacyi, naprz gips, mika (łyszczyk), kaolin i t. p. (Wody tej większość gleb zawiera bardzo mało i nie ma ona dla gleby prawie żadnego znaczenia); 2) wodę hygro-skopową, t. z. wilgoć, t. j. wodę, pokrywającą wszystkie przedmioty cieniutką warstewką na ich powierzchni. Ilość jej zależy od wielkości powierzchni zbiorowej ziarn gleby i od temperatury. Ulatnia się całkowicie dopiero w temperaturze 105° C. Dla gleby nie ma wielkiego znaczenia (wpływa na lepkość i zgruźlanie się cząsteczek). Należy ją brać pod uwagę przy ocenianiu wilgotności gleby. W glebach bardzo drobnych dochodzi do 5%, w grubych liczy zaledwie części procentu. Przy oznaczaniu w glebie ilości wody niezbędnej dla wzrostu roślin, powinna być z ogólnej sumy wody odtrącona.

O wiele większe znaczenie ma 3) woda włos ko wat a, która znajduje się w glebie w siateczkach włoskowatych, utworzonych przez połączone przestworki. Wpływa ona silnie na spójność gleb.

Ilość tej wody w glebie, przesiąkniętej wodą, zależy od zbiorowej objętości rureczek włoskowatych między cząsteczkami gleby. Woda włoskowata krąży i rozchodzi się na wszystkie strony: przesiąka w dół lub też podsiąka do góry i na boki, przezwyciężając siłę własnego ciężaru. O ile siatka przestworków jest jednostajna i jednolita, to dzięki wspomnianym zjawiskom włoskowatości, taka gleba zachowuje równomierną wilgotność w całej swej warstwie, bowiem w miarę wysychania wody naprz. na powierzchni, woda z miejsc obok leżących kapilarnie podsiąka. W ten sposób woda z niższych warstw gleby, do których nie

lO

-Ł-

Woda.

dochodzą korzenie roślin, może przedostawać się do warstw wyższych, gdzie się rośliny zakorzeniły. Podsiąkanie wody ma jednak i swoje złe strony. Gleba o silnem podsiąkaniu, w czasie suszy, szybko wysycha do znacznej głębokości i tylko zniszczenie włoskowatości warstwy powierzchownej drogą jej bronowania może pewne ilości wody w głębi takiej gleby utrzymać. Woda włoskowata przez rośliny może być pobierana. Prócz wody włoskowatej, której bardzo grube żwiry bywają prawie zupełnie pozbawione, da się wyróżnić w glebie 4) woda błonkowata t. j. woda, która pod postacią błonki dość znacznej zresztą grubości otacza ziarna-cząsteczki gleby i utrzymuje się siłą przylegania wody do ciał przez nią moczonych. Grubość tej warstwy wody, otaczającej cząsteczki, zależy nie tylko od siły przylegania wody, lecz i od ilości wody. W miarę wysychania wody grubość warstewki mocno się zmniejsza ale we wszystkich ziarnach, leżących na jednym poziomie, zupełnie jednakowo dzięki ciśnieniu hydrostatycznemu, jak w naczyniach połączonych. Ruchy tej wody są bardziej ograniczone, aniżeli ruchy wody włoskowatej. Ta ostatnia może krążyć we wszystkich kierunkach, pierwsza tylko na boki w jednym tylko poziomie dla każdej Warstewki cząstek gleby. Rośliny pobierają ją z łatwością. Tak, jak i woda włoskowata, nadaje ona glebom spójność i plastyczność.

Ostatnim rodzajem wody w glebie jest 5) woda wolna, t. j. woda, która swobodnie krąży w przestworkach gleby, ale tylko w prze-stworkach tak dużych, że w nich już zjawiska włoskowatości nie występują. Nic nie tamuje jej ruchu, podlega ona jedynie działaniu siły ciężkości, której zawdzięcza kierunek tego ruchu z góry na dół.

Każdy z rodzajów wód wymienionych wykonywa pewne ruchy i bierze udział w krążeniu wody w glebie.

Przesiąkają: woda wolna i włoskowata, czasem błonkowata.

Podsiąka: tylko woda włoskowata.

Rozchodzi się poziomo: woda włoskowata i błonkowata.

Ługuje składniki pokarmowe, a więc zuboża w nie glebę—woda wolna. Wzbogaca powierzchowne warstwy gleby w składniki pokarmowe (tak, że nieraz wykwitają na powierzchnię) tylko woda włoskowata. Woda chemiczna i wilgoć gleby małe mają dla życia roślin znaczenie.

Nie wyodrębniam szczerku jako typu, bo zwykle są to wązkie pasy na przejściach od glin do piasków i z cech jest on zawsze najbardziej zbliżony do tych ostatnich.

Nie jestto zatem osobny typ gleby, tylko przejście od piasków właściwych do glin. Część ich musi być włączona do piasków, część do glin. Rolnicy praktycy zupełnie niesłusznie często biorą za szczerki bielice pojezierskie.

Odmiany należy podzielić na klasy, ale na to trzeba mieć więcej zbadanego materyału.

O piaskach trzeciorzędowych Galicyi nie wspominam, bo nie są one dostatecznie zbadane.

Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego świru i piasku.

Rys. 3.

lilii. .1

> 3 m/m

ui/ui z <

> 1 m/m

1—0,5

0,5—0,25 0,25—0,1

0,1—0,05

0,05-0,01

>0,01

piasek:

Rys. 4.

Kamienie > 3 m/m

Kamyki > 2 m/m Żwir gruby > 1 m m

Żwir drobny 1—0,5

Piasek gruby 0,5—0,25

Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05

Pył piaskowy 0,05—0,01 Pył pias. z gliną < 0,01

części

pyłowe

części

żwirowe

części

piaskowe

W zakończeniu podaję skład mechaniczny kilku piasków, jako przykłady (ob. Tablice I i II na str. 53, 54), oraz przeciętny skład mechaniczny żwirów (rys. 3) i piasków (rys. 4) przedstawione graficznie (ob. str. 55).

IV.

Bielice.

Bielice są bodaj że najbardziej charakterystycznym typem gleb ziem polskich, obok piasków najczęściej na teryto-ryum tern spotykanym. Przeważnie zajmują one pas najbardziej na północ wysunięty oraz pas środkowy dawnej Rzeczypospolitej, tu jednak ustępują pierwszeństwa piaskom. W pasie południowym ziem polskich mamy bielic niewiele. Jest to bardzo zrozumiałe ze względu na to, że ten ostatni przeważnie zajmują formacye starsze, gdy bielice leżą jedynie w obrębie formacyi lodowcowej. Co prawda łatwo sobie mogę wyobrazić powstanie bielicy i w innych okresach geologicznych, niemniej jednak bielicy należącej do formacyi innej, aniżeli lodowcowa, dotąd nie widziałem.

Typ ten, tak u nas pospolity, spotykamy obok piasków, bardzo wyraźnie zaznaczony w naszych pojezierzach: Pomor skiem,Prusko-Mazurskiem,Żmujdzkiem i Litewskiem, a także w guberniach: Suwalskiej, Płockiej, Łomżyńskiej, Warszawskiej, Siedleckiej i w powiatach północnych gub. Kaliskiej, Piotrkowskiej, Radomskiej i Lubelskiej. Z Królestwa przechodzi na Litwę, gdzie zajmuje duże obszary, występując w postaci typowej w gub. Kowieńskiej, Wileńskiej, Grodzieńskiej, Mohylowskiej i Mińskiej

Zajmując tak wielkie przestrzenie, a posiadając większą wartość od gleb piaskowych, musi z konieczności, choćby z tego tylko tytułu interesować pod względem gleboznawczym.

Jest on przytem interesujący i ze względu na swe własności, sposoby powstania i występowania, a nie jedynie dlatego, że należy do gleb nadających ton rolnictwu krajowemu.

Powstanie bielicy warunkują pewne warunki klimatyczne. Po za pewnemi terytoryami klimatycznemi ten typ gleby powstać nie może. Najtypowsze bielice powstają ze

zwietrzenia skał wybuchowych (głównie granitów i grani-towców) na tych terenach, gdzie wietrzenie odbywa się w obecności kwasów próchnicowych oraz w obecności (C0₂)

Mapka Europy klimatyczno-wietrzeniowa (rys. 5).

Wysokie góry

Tundry.

Teren oceanu Atlantyckiego.

Teren północny Niemiecko-Skandynawski.

Zarośla.

Teren północny rosyjski.

Wietrzenie ze _ współudziałem Ö C0₂ (bezw.

węgl).

Czarnoziemy. jjjj

Gleby słone.

Stepy hiszpańskie.

Gleby czerwone

III. Wie- I. Z zimą trzenie chłodną, w obecności co2 ( bezw. węgl.)

II. Z zimą ciepłą.

I. Wietrzenie    II. Wietrzenie w obec-

fizyczne.    ności kwasów próchni

cowych.

A. Teren wilgotny.

B. Teren suchy.

bezwodnika kwasu węglowego. (Ob. rys 5. Mapka Europy klimatyczno-wietrzeniowa).

W terenach pomienionych wietrzenie idzie w kierunku

wyługowywania związków wapnia (głównie węglanu wapniowego), oraz związków żelaza. Dzięki temu gleba staje się zimna i bezwapienna i nabiera jasnej barwy szaro-białej wobec wypłukania związków żelaza. Barwa ta może być jednak i ciemna, o ile gleba zawiera duże ilości storfiałej próchnicy. Oczywiście wypłukiwanie związków wapnia i żelaza odbywa się na całem terytoryum i we wszystkich skałach, niezależnie od formacyi geologicznej, do której one należą, jak i od ich składu mineralogicznego i chemicznego. Efekt tego działania przedstawia się nam, jako ługowanie zasad i wzbogacenie gleby w krzemionkę (Si0₂). W danym przypadku klimat działa bielicująco. To też gleboznawcy rosyjscy nazywają gleby na tych terenach położone „podzołami“, co do pewnego stopnia odpowiada naszemu typowi „bielice“. Jednak pojęcie „podzoł“ jest bardzo szerokie. Oznacza ono kierunek reakcyi chemicznych wietrzeniowych, a nie typ gleby. W tym kierunku bowiem idą reakcye zarówno w piaskach, jak i w glinach, a nawet w rędzinach i borowinach, leżących na danym terenie klimatycznym. Pewne gleby, choćby piaski, gliny typowe i rędziny (vel borowiny), bielicują się nieco, ale nie dają się zmienić na tyle pod wpływem czynników klimatyczno-wietrzeniowych, aby się całkowicie przeobrazić w bielice. Tylko jeden utwór lodowcowy, utwór bardzo stały i bardzo rozpowszechniony, a jest nim chuda piasczysta glina czerwona lodowcowa przeobraża się w bielice typowe. Wszystkie inne utwory, choć nieco zbielicowane chemicznie, zachowują swe własności silnie wyróżniające je od bielic właściwych. Wobec tego każda „bielica“ jest zawsze „podzołom“ rosyjskim, ale nie każdy „podzoł¹ jest bielicą. Bielica bowiem jest to pojęcie bardziej zwarte, bardziej zamknięte, ściśle określone i węższe od pojęcia klimatycznego „podzoł“.

Aby ten typ bliżej określić, musimy się przypatrzeć jego składowi mineralogicznemu i mechanicznemu.

W żadnej z gleb innych, nawet w piaskach, nie spotykamy takich ilości krzemionki, jak w bielicy. Można z pewną słusznością twierdzić, że bielica (typowa) składa się jedynie z krzemionki, respectiwe z ziarn kwarcowych Krzemionka ta może być różnej grubości, zazwyczaj jednak, szczególniej w pewnej odmianie bielicy, jest ona nadzwyczaj drobna, tak, że składa się przeważnie z miału piaskowego (od 0,1 — 0,05 m/m. średnicy) i pyłu piaskowego (od 0,05—0,01 m/m. średnicy), z tego ostatniego głównie.

Ta obecność znacznych ilości krzemionki jest najcha-rakterystyczniejszą cechą bielicy.

Od krzemionki otrzymała ona swą nazwę. Skalenie i inne minerały do składu gleby wchodzące, mają zazwyczaj zabarwienie rozmaite, tylko jedna krzemionka jest bezbarwna. To też drobny proszek krzemionkowy bieli się w skibach bielicy świeżo zoranej, gdy ta obeschnie na słońcu, w szczególności po ulewnym deszczu, który opłucze skiby z próchnicy. Ten pył piaskowy bieli się nieraz tak silnie, że zdaleka robi wrażenie, jakgdyby rola była posypana wapnem.

Właściwie biorąc, każda gleba, która składa się prawie jedynie z drobnej krzemionki, jest lub była bielicą. Ta ostatnia może być spiasczona, i wtedy będziemy mieli do czynie-gia z piaskiem, lecz o charakterze wybitnie bielicowatym.

Charakterystyczną cechą bielicy jest zarazem nadzwyczajne jej ubóstwo w części gliniaste. Gliny właściwej koloidalnej gleba ta prawie wcale nie posiada i dlatego niesłusznie do glin zaliczana bywa. W częściach poniżej 0,01 milimetra średnicy spotykamy prawie jedynie pył piaskowy, części gliniastych natomiast nieraz mniej, aniżeli w chudych piaskach, mimo, że bielice są to ziemie drobne, o wiele, wiele drobniejsze, aniżeli piaski. Niektóre bielice należą do najdrobniejszych gleb, jakie znamy wogóle, lecz skąd ma być w nich glina, kiedy prawie nie zawierają skaleni, z których glina przeważnie powstaje.

Biorąc petrograficznie, bielica jest to drobny piasek krzemionkowy. Dla skrócenia tej długiej nazwy, zamiast niej będę się posługiwał nazwą bielica, dla wyrażenia i mineralogicznego składu gleby pomienionej.

Trzecią cechą charakterystyczną bielicy jest obecność piasczystej gliny czerwonej, jeśli nie w podłożu miejsca badanego, to przynajmniej w blizkiem jego sąsiedztwie.

Glina ta o charakterze bardzo piasczystym, obfituje w wielkie ilości krzemionki i minerały bogate w żelazo, które, wietrzejąc, nie dają wielkich ilości gliny, lecz zabarwiają glinę powyższą na kolor czerwony. Gliną czerwoną, która dla bielic jest skałą macierzystą, z niej bowiem wszystkie bielice powstały, nazywam i nazywać będę ten utwór piasczysto-gli-niasty nawet i wtedy, kiedy barwa jego jest ciemno-siwa, zielona lub niebieskawa.

Barwy takiej nabiera glina czerwona w warunkach dla gleby nienormalnych, kiedy wskutek nadmiernej wilgoci żół-to-czerwone związki żelazowe (związki wyższego utlenienia) w glinie tej zawarte pod wpływem procesów odtleniających, wobec niedostatecznej przewiewności gleby, a więc zbyt małego dostępu tlenu powietrza, przechodzą w zielonawo-nie-bieskie związki żelazawe (związki niższego utlenienia).

Że tak jest w istocie, wystarczy zbadać podłoże bielicy, położonej w miejscowości jednej i tej samej lecz na trzech różnych poziomach. Podłoże gliniaste w punkcie najwyższym, w którym dobra przewiewność gleby nie ulega najmniejszej kwestyi, będzie miało barwę silnie czerwoną; podłoże gleby, najniżej leżącej i widocznie cierpiącej na nadmiar wilgoci, będzie barwy ciemno-siwej lub w miejscach bardzo mokrych, czarnej, zielonawej i niebieskawej; podłoże gleby na średnim poziomie leżącej, będzie plamiste, najczęściej szaro-siwe z czerwonemi plamami w miejscach dostępnych dla powietrza.

Powyższe zmiany barwy, wskutek znacznej różnicy poziomów, występują może najjaskrawiej w naszych pojezierzach.

Ponieważ glina, z której bielica powstała, w normalnych warunkach rolniczych ma barwę czerwoną, nazywam ją przeto czerwoną nawet i tam, gdzie barwa jej wskutek odtlenienia uległa zmianie. Wystarczy glebę taką wydrenować, aby barwa czerwona po pewnym przeciągu czasu powróciła.

Glina czerwona ma w sobie części gliniastych właściwych także stosunkowo niewiele i należy do chudych glin piasczystych, obfitujących w krzemionkę oraz koloidalne związki żelaza, skąd barwa.

Przepuszczalna, spoistością i zwięzłością się nie odznacza, co łatwo zauważyć, rozkruszając grudki tej gliny w palcach. W składniki pożywne dla roślin niezbyt zasobna. Jeszcze mniej są w nie zasobne bielica gleby i podglebia.

Bielice, na terenie dawnej Polski spotykane, mają budowę, przedstawioną na dwunastu załączonych profilach. (Ob. Tablicę na str. 62).

Bielica gleby i podglebia może leżeć na żwirze (Nr. 1), na piasku (Nr. 2), na bielicy (Nr. 3), na glinie czerwonej przepuszczalnej (Nr. 10), na glinie czerwonej przepuszczalnej, oddzielonej od podglebia warstwą kamieni, czyli t. zw. brukiem (Nr. 4) na glinie nieprzepuszczalnej (dla bielicy niecharakte-rystycznej) (Nr. 5), na ile (N 6) oraz na przepuszczalnej glinie czerwonej spoczywającej na wapieniu kredowym (opoce) (Nr. 11), a także na wapieniu (Nr. 7), rędzinie (Nr. 8) lub lössie (Nr. 9).

Dobroć bielicy, jako gleby, wielce jest zależna od stosunku gleby i podglebia do podłoża, od tego też głównie zależeć powinny klasy, na które bielice podzielićby było można.

Pomimo dwunastu różnych form, w jakich przejawia się budowa bielicy profilowa, mamy wszystkiego trzy odmiany bielicy, wyraźnie odróżniające się jedna od drugiej, pomimo zasadniczych cech wspólnych.

Odmiany te różnią się bądź drobnością ziarn, bądź sposobem powstania, bądź położeniem, bądź własnościami fizycz-nemi i chemicznemi.

Łączy je—wielka zawartość drobnej krzemionki oraz wspólność pochodzenia od jednej i tej samej piasczystej gliny czerwonej.

Wszystkie te trzy odmiany: Bielica pojeziersha, bieli-

co

to

Bielice.

Bielice.

(Profile).

X» 1.

X» 2.

X 3.

X 5.

îiiîîîîîîî

WM»

lV<U(V«ù

Podglebie

<<CCCCCtcC

uccc.uc((

ooooooo

Podłoże

ûoooooa

ooooooo

OOO <7000 O OOOOOO

ooooooo

ooooooo

ooooooo

r-wicoiüo

iplHP

üllÉÉd;!;

^lÖölÖö

iîlSl

mmmmm

k§ï-;ïïïïa^u ïïïïïïï;

^bltblCü

IÜMI

W -5 jKj s ^ ^ S s Kj\

Z,    s s SJ * S SJ SJ ä

SJ SJ ^ uJwuw.;vU\

iplfl

^ V «I V u s/ sj 'S kJ *J sj

-g''

lös |oo

3T'

Bielica

nażwirowa

Bielica

napiaskowa

Bielica głęboka całkowita

Bielica naglino-wa czerwona z brukiem

Bielica naglino-wa mocna

Bielica naiłowa

Bielica nadrzeczna.

N° 7.

X 9.

3* 10.

X 11.

X 12.

Zss*

O Vu"

Podglebie

Podłoże

^Itölöa

)/ / / ) )|/^ n r- f' * r- ^.r r. \\( )H * r> r* r~ rs * * rs ** r- Z

oiH(b?£*;;:::-ggts

^I^IÖölÖö

ccccccccc

CCCCCCCC « c c

<tac CC CCCCCC

ccc

CC

333 3 3» 3 3 3 5>3) 3 »>> *3J 3 3 3 3 3 33 3 333333 3 3 33 333 33 333 33 333 33 33

fHwm

*•>>> > >>

WWVWW

CCCCCC(c

Ci C < C cc CK<Uc

CC Ut<c

CtC(CC(

3/m-Kr

CCC(CC cC C CCC

CCCccc CC < c c c

CCCCCC

CCCCCC

c C c c c

cc C ccc

Bielica

nawapieniowa

Bielica

narędzinowa

Bielica

nalössowa

Bielica na chudej piasczystej glinie czerwonej (macierzystej!

Bielica naglino-wo-wapieniowa

Bielica

podlössowa

Bielica nadrzeczna

Bielica poje-zierska lub podlaska

Bielica pojezierska, podlaska lub nadrzeczna.

Skrócenia i objaśnienia. Bielica-B; żwir—Ż; piasek—P; glina przepuszczalna —g; glina nieprzepuszczalna O; ił—I; wapień—W; rędzina—R; löss—L; bruk—Br B

Symbol b oznacza profil gleby a mianowicie, że gleba bielica leży

na podglebiu także bielicy i na podłożu lössowem i t. p.

Profile przedstawione w liczbie 12 wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną, t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Profile N2N2 1, 2, 3, 4, 7, 8 i 9 mają oddzielone linią zębatą glebę od podglebia. Linia zębata oznacza, że przejście to odbywa się stopniowo i niema ostrej granicy pomiędzy warstwami pomienionemi. W profilu JSTs 5 i 6 widzimy tylko linie proste, co świadczy o ścisłej ostrej granicy pomiędzy glebą a podglebiem, oraz podglebiem a podłożem, bez żadnych warstw przejściowych mieszanych. W profilach N2N2 10, 11 i 12 przejście między glebą, podglebiem a podłożem może być bądź nagłe, bądź stopniowe, zależnie od położenia i rodzaju gleby. W profilach «N2N2 1, 2, 4, 7, 8 i 9 przejście między podglebiem a podłożem jest nagłe, wobec tego, że obcy utwór został naniesiony na skałę dla niego nie macierzystą.

ca podlaska i bielica nadrzeczna spotykają się równorzędnie obok siebie, z zastrzeżeniem, że, jak sama nazwa wskazuje, bielica pojezierska przeważa w pojezierzach, bielica nadrzeczna w pobliżu wielkich rzek i zlewisk wodnych, bielica podlaska najtypowiej występuje na Podlasiu i na Litwie.

Bielica pojezierska (Nr. 6) powstała ze zwietrzenia wspomnianej już chudej piasczystej żelazistej gliny czerwonej. Ta glina macierzysta zawiera w sobie spore ilości drobnej krzemionki, mało zaś gliny właściwej¹²). To też powierzchowne warstwy: gleba i podglebie bielicy pojezierskiej w glinę nie obfitują. Wskutek falistego położenia pojezierz bielica ta nie ma jednakowego składu mechanicznego na całej przestrzeni, które zajmuje (ob. rys. 6). Im większy kąt pochylenia, tem bardziej jest ona w warstwach

Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego bielicy pojezierskiej z chudą piasczystą gliną czerwoną dla niej macierzystą.

(Rys. 6 i 7)

Bielica pojezierska

mi

Rys. 7.

> 3 m/m

> 2 m/m

> 1 m/m

1—05

0,5—0,25

0,25-0,1

0,1—0.05 0,05- 0,01 <0,01

Glina

czerwona piasczysta

l.h

Kamienie > 3 m/m Kamyki > 2 m/m Żwir gruby > 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5 Piasek gruby 0,5—0,25 Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05

Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył pias. z gliną < 0,01

części

żwirowe

części

piaskowe

części pyłowe

powierzchownych spiasczona, tem mniej znajdujemy w niej części gliniastych a nawet i pyłu krzemionkowego. Nie należy jednak takiej spiasczonej bielicy utożsamiać z piaskiem. Wskutek pochylenia, po części zaś wskutek przepuszczalności podłoża, które, podkreślam to, zawsze typową bielicę cechuje, zostaną wypłukane do podłoża lub spłukane zarówno związki żelaza, jak i inne składniki mineralne potrzebne roślinom do ich prawidłowego rozwoju. W związki te bielica wogóle nie jest zasobna.

Widzimy tedy zubożenie gleby i podglebia bielicy po-jezierskiej drogą spłukania części gliniastych i próchnicznych i wyługowania składników pokarmowych wraz ze związkami żelaza.

To nam jaknajlepiej wyjaśnia dziwny napozór fakt, że bielica pomieniona jest, jako gleba, tern lepsza, im płytsza jest gleba i podglebie i im bliżej powierzchni występuje macierzysta glina czerwona.

Bielica pojezierska ma dobrą przewiewność i przepuszczalność, dzięki czemu rośliny mogą wyzyskać znajdujące się w niej składniki pokarmowe, ale tych składników jest mało. Większe ilości soli mineralnych dostępne dla korzeni roślin są tylko w podłożu, im bliżej przeto jest ono położone, tern lepiej.

Na stokach wzgórz bardzo pochyłych powstająca gleba i podglebie ciągle ulegają spłukiwaniu, i o ile spłukiwanie to jest doszczętne, glina czerwona podłoża występuje na powierzchnię, tworząc glebę gliniastą, nie zaś bielicę. (O glebie tej pomówimy przy glinach). To też pojezierza przedstawiają się nam na pierwszy rzut oka, jako jasne, białe, faliste pola z czerwonemi na nich plamami. Białe pola są to bielice, z pod których przebijają się czerwone plamy podłoża, wychodzącego miejscami na powierzchnię (na stokach i urwiskach).

Glina, o której mowa, zawiera niewielkie ilości węglanu wapniowego, którego powierzchowne warstwy bielicy—gleba i podglebie są jaknajzupełniej pozbawione, co stanowi jedną z kardynalnych wad tej gleby. Aby brakowi temu zapobiedz, rolnicy miejscowi marglują bielice gliną czerwoną podłoża. Jako margiel, jest to materyał lichy, zawiera bowiem zbyt małe ilości węglanu wapnia, wzbogaca on jednak w składniki pokarmowe jałową glebę i podglebie i dlatego wpływa na podniesienie plonów. Wapnowanie i marglowanie gleb tych wybitnie bezwapiennych dałoby doskonałe rezultaty, ale w okolicach, gdzie one się spotykają o wapno niezmiernie trudno.

¹

Wobec czego dziwne mi się wydało w końcu roku ubiegłego nawoływanie w pismach codziennych do pilniejszego zajęcia się badaniem gleb właśnie podług metod niemieckich, które stawiano za wzór, i uznawano za arcypraktyczne, o czem sami niemcy są wręcz przeciwnego zdania.

²

ob. Sławomir Miklaszewski: W sprawie badań nad morfologią gleby. (Sur l’étude de la morphologie du sol). Sprawozd. z pos. Tow. Nauk. Warsz. Rok II, 1909, zesz. 7; oraz — tenże. Gleba str. 71. Wydawnictwa C. T. R. Warszawa r. 1909.

³

Jak to w swoim czasie usiłował zrobić prof. Czarnomski.

⁴

Aby jeszcze bardziej ułatwić rolnikom tę oryentacyę, opracowuję zestawienie typów gleb stacyj oraz pól doświadczalnych ze ścisłem oznaczeniem ich wzajemnych stosunków. Zestawienie to podam niebawem do wiadomości publicznej.

⁵

Materyałów tych zresztą mamy bardzo mało. Ob Pamiętnik Fizyograficzny. Tom XX. Spis bibljograficzny rozpraw, dzieł i artykułów dotyczących gleboznawstwa Ziem polskich zebrał Sławomir Miklaszewski (zakres czasu od r. 1835 - 1909 włącznie).

⁶

) W myśl zasady, że jedno zobaczenie jest więcej warte od stu najdokładniejszych opisów.

⁷

ob. Sławomir Miklaszewski: Gleba. Str. 42 i dalej. Wydawnictwa C T. R. Warszawa, r 1909.

Gleby Ziem Polskich.

⁸

Wprawdzie dla wielu rolników w obecnej swej postaci jest ona zbyt szczegółowa, bo nie potrafią oni i połowy gleb opisanych rozróżnić, niemniej jednak szybki rozwój rolnictwa w kraju naszym zmusi niebawem rolników do tak dokładnego zapoznania się z glebami, że zrozumieją oni potrzebę wypracowania szczegółów dalszych.

⁹

Powierzchnia każdego ciała sypkiego jest tem większa (przy jednakowej objętości), im drobniejsze są cząstki, z których ciało to się składa. Naprz. przy dwukrotnem zmniejszeniu promienia kuli (ziarno piasku w danym przypadku), objętość zmniejszy się ośmiokrotnie, powierzchnia zaś tylko czterykroć.

Krócej da się to wyrazić za pomocą dwu formuł geometrycznych V:v = R³:r³ i S:s = R²:r² t. j. objętości dwóch kul znajdują się do sie_ bie w stosunku ich promieni podniesionych do trzeciej potęgi, powierzchnie zaś w stosunku do kwadratów z tychże promieni.

¹⁰

Z owalnemi przepalczyskami rzecz się ma nieco inaczej, zależnie od postaci gniazda żwirowego i zwięzłości podłoża.

¹¹

Na nizinach gleby kwaśne, mokre także nie zawsze mają za przyczynę nadmiernej wilgoci warstwę nieprzepuszczalną. Bardzo często powodem wilgotności gleb jest ich położenie na lub bezpośrednio nad, poziomem wód gruntowych. Zwracam na to uwagę, bo rolnicy często przyczyn nadmiernej wilgotności gleby zupełnie nie rozumieją, zawsze szukając nieprzepuszczalnego podłoża.

¹²

Skład mechaniczny tej gliny tak mało się różni na całem te-rytoryum Ziem Polskich, w Niemczech północnych, Prusach zachodnich i wschodnich i Rosyi północnej, że wprost zadziwia swoją jednorodnością.

Zmywane części gliniaste i drobna krzemionka osiadają w miejscach niższych, tworząc nieznaczne zresztą kawałki bielicy aluwialnej, ze składu mechanicznego podobnej do bielicy nadrzecznej. Bielica aluwialna zazwyczaj odznacza się urodzajnością (o ile nie zbyt mokra), dzięki obfitości składników pożywnych (zmywanych z miejsc wyższych).

Jest jej bardzo mało, często zarasta torfem, tak, że na specyalną uwagę nie zasługuje.

Bielica pojezierska jest glebą niezłą, tylko ubogą chemicznie.

W kulturze i przy stosowaniu nawozów pomocniczych fosforowych i potasowych (w potas bielice są ubogie), bielice te dają bardzo dobre plony. Szczególnie ładnie udają się buraki, których plon z bielic o wiele przewyższa plony, otrzymywane z gleb gatunkowo wyższych i lepszych: lóssów i rędzin resp. borowin. Do uprawy nietrudne.

Jej skład mechaniczny przeciętny da się wyrazić graficznie w sposób podany na rysunku 6, (ob. str. 64), a liczbowo na tablicy III na str. 78).

Trochę inaczej przedstawia się bielica podlaska. (Ob. profil na str. 62). (Nr. 6).

Leży ona na tej samej macierzystej glinie czerwonej, zawierającej dużo krzemionki i żelaza, a mało gliny właściwej. Bielica podlaska zawiera jednak naogół więcej tej gliny, aniżeli odmiana bielicy pojezierska. Różni się od tej ostatniej głównie położeniem. Wszystkie inne różnice, a różnice te są bardzo znaczne, wypływają z tej jednej zasadniczej.

Bielica podlaska leży przeważnie na równinach i to płaskich lub nieco zaklęśniętych. Z tego powodu (brak spadków) poziom wód gruntowych znajduje się bardzo blizko powierzchni tej gleby, zazwyczaj zbyt mokrej. Nadmiar tej wilgoci rolnicy przypisują zwykle nieprzepuszczalności gliny, stanowiącej podłoże. Mniemanie to jednak jest najczęś-

ciej niesłuszne. Jedyną przyczyną zamakania bywa w przeważnej ilości przypadków brak spadków i poziom wód gruntowych. Czasem współdziała i nieprzepuszczalność podłoża. Bywa to jednak o wiele rzadziej, aniżeli są o tern przekonani rolnicy na ziemiach tych gospodarujący. Zdarza się to tylko wtedy, jeśli powstanie między podglebiem a podłożem warstwa zbitego piasku żelazistego i ortsztajnów zcementowana silnie związkami koloidalnymi żelaza. Na to jednak warstwa ta musi być jednolita, co spotyka się zazwyczaj rzadko. Małe bryłki żelaziaka brunatnego, warstewki piasku żelazistego (t. z. orthsandy) i ortsztajny trafiają się we wszystkich bielicach, ale naogół bardzo przepuszczalności nie tamują, o ile nie stanowią warstwy jednolitej.

Ortsztajny, nazywane przez francuzów „alios“, spotykane bardzo często w bielicach mokrych, powstają tak, jak wszystkie konkrecye, drogą osadzania się rozmaitych związków, w danym przypadku przeważnie związków próchnicy i żelaza, dokoła kamyczków lub ziarnek piasku. W guberniach Siedleckiej i Grodzieńskiej, spotykamy często w podglebiu bielic masę, jakby orzeszków, wielkości orzecha laskowego, a nawet włoskiego. Orzeszki te są to „orthsteiny“. Tam, gdzie ich jest bardzo wiele, szkodzą one roślinom, odbierając im tlen, potrzebny do prawidłowego wzrostu korzeni. Tlen ten zużywa się na utlenienie związków żelazawych i przemianę ich w żelazowe. Korzenie roślin skoro dojdą do warstwy ortsztajnów, nie mogą dalej przeniknąć w ziemię, lecz ścielą się równolegle do tej warstwy tuż ponad nią. Warstwy takie nieraz były przyczyną wyschnięcia drzewek owocowych i to zupełnie jakby niespodziewanie. Drzewko posadzone w ziemię, rośnie bardzo ładnie, dopóki nie dotknie korzeniami warstwy ortsztajnów, i, o ile korzenie nie mogą jej ominąć, schnie. Zjawisko to miałem sposobność obserwować wiele razy.

Ortsztajny powstają jedynie w glebach za wilgotnych, w bielicach suchych ortsztajnów (w ścisłem znaczeniu tego słowa) niema.

Bielica podlaska jest wytworem zwietrzenia czerwonej

Ilości gliny w bielicy podlaskiej zdają się być pozornie o wiele większe z tego powodu, że, jako niżej położona, a więc bardziej wilgotna, zawiera ona znaczne ilości próchnicy. O ile w bielicy pojezierskiej próchnica spala się szybko, próchnica bielicy podlaskiej torfieje i ma charakter próchnicy kwaśnej. Obfituje ona w związki koloidalne kwaśnej próchnicy, nadające glebie większą spójność, lepkość, a więc cechy ziemi gliniastej. Wrażenie to potęgują jeszcze i związki żelaza, które w glebach, gdzie zachodzą procesy odtleniające, miewają postać galaretowatą. Zasoby chemiczne takiej bielicy są może większe, aniżeli bielicy pojezierskiej, ale roślina nie ma możności wyzyskania składników pokarmowych gleby, wobec braku tlenu. Zasoby te zresztą także nie są bardzo obfite, i o ile się w niej znajdują, to w stanie bardzo małego uruchomienia i bardzo małej przyswajalności. Ze względów powyższych bielica podlaska jest glebą, naogół biorąc, nieświetną i bez drenowania o prawidłowej jej uprawie i ra-cyonalnem wyzyskaniu mowy być nie może. Stosunkowo najlepiej rodzi się na niej pszenica, jako tako koniczyna, licho jęczmień, a nawet i owies. Dzieje się to zapewne dlatego, że

gliny piasczystej (w danym przypadku posiadającej barwę szarą z plamami niebieskawemi często zielonemi — związki żelazawe, lubturkusowemi—wiwianit) na miejscu w warunkach niedostatecznej przewiewności i nadmiernej wilgoci.

Wietrzenie tego rodzaju silnie się różni od wietrzenia w dostępie dostatecznej ilości powietrza, nic też dziwnego, że warunki chemiczne bielicy podlaskiej są inne, aniżeli bielicy pojezierskiej. W tej ostatniej mamy przytem ciągłe zmywanie produktów drobniejszych tak, że warstwa rodzajna jest w porównaniu z gliną podłoża silnie spiasczona. Warstwa rodzajna bielicy podlaskiej różni się od podłoża o wiele mniej, leżąc bowiem równo bez spadków, zmywana być nie może. Analizy mechaniczne gleby, podglebia i podłoża, nie różnią się bardzo silnie, a w każdym razie o wiele mniej, aniżeli w bielicy pojezierskiej (ob. rys.8i9na str. 69 oraz tablicę III na str. 78).

trudno bielicę tę doprowadzić do kultury, która bardzo odbija się i na plonach jęczmienia i owsa, zwłaszcza, że ten ostatni zajmuje porzędne stanowisko w płodozmianie. Grochy także przepadają. Dobre rezultaty daje wapnowanie bielicy podlaskiej, jak zresztą wszystkich bielic, ale tylko po dre-

Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego Bielicy podlaskiej z chudą piasczystą gliną czerwoną dla niej macierzystą. (Rys. 8 i 9).

Bielica podlaska

Rys. 8. ■» —

lim

>3 m/m > 2 m/m

> 1 m/m

1-0.5

0,5—0,25

0,25—0,1

0,1—0,05

0,05—0,01

<0,01

G I i n a

czerwona piasczysta

Rys. 9.

i.i.i

Kamienie > 3 m/m

Kamyki > 2 m/m

Żwir gruby >1 m/m

części

żwirowe

Żwir drobny 1—0,5

Piasek gruby 0,5—0,25

Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05

Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył pias. z gliną < 0,01

części

piaskowe

części pyłowe

nowa ni u. Bez drenowania rezultat jest słaby, Wapno działa tu podwójnie. Jako składnik pokarmowy i jako odczynnik neutralizujący kwasy próchnicowe, które wywierają zły wpływ na roślinność. Glina czerwona podłoża bielicy podlaskiej zawiera naogół więcej węglanu wapniowego, aniżeli glina innych bielic, trzeba bowiem wiedzieć, że linia, na której spo-

Bielica podlaska.

-vl

tykamy wyraźne ślady t. z. przez rolników wapna, jest zawsze przeciętną linią roczną poziomu wody gruntowej, bo dalej, głębiej, wapno to wypłukać się nie da. Woda się niem przesyci i wydzieli pod postacią osadu, gdy w ziemiach suchszych, o głębszym poziomie wód gruntowych wapno wypłukuje się głębiej. Gdyby jednak wapno to znajdowało się nawet w podglebiu, to korzyść z niego byłaby nader mała. Działanie jego paraliżowałyby nadmierne ilości kwaśnej próchnicy i gleba zachowywałaby się, jak wybitnie bezwapienna. Zjawisko to jest nader częste i powszechne także w glebach gliniastych i innych.

Prawdziwość słów niniejszych bardzo łatwo można sprawdzić na glebach gubernii Kowieńskiej, w której bielice typu podlaskiego bardzo są rozpowszechnione. Zawierają one w podłożu znaczne ilości węglanu wapniowego (przeciętnie od 6 do 10%), a jednak jako środowisko są najzupełniej bezwapienne i kwaśne. Prawda, że ten węglan wapnia znajduje się w nich głównie, a czasem i jedynie, pod postacią głazików wapiennych, bardzo twardych i trudno wietrzejących (dewońskie lub sylurskie). Owe kamyki wapienne zachowują się w glebie nie jak wapienie, ale jak kawałki skał krzemianowych.

Wobec utrudnionego dostępu powietrza i nadmiernej wilgotności, gleby te są zimne i mało czynne. Płytka uprawa i utrudnione wietrzenie nie sprzyja wytworzeniu się głębokiej warstwy gleby i podglebia. Szczególniej to ostatnie jest bardzo słabo rozwinięte w bielicach podlaskich gleb Kowieńskich.

Słabe rozwinęcie podglebia staje się nieraz powodem powstania bezpośrednio nad gliną podłoża warstewki trudno przepuszczalnej. Jest to ta sama co w podłożu glina czerwona piasczysta (normalnie przepuszczalna) jeno z domieszką wypłukanych z warstw wyższych związków koloidalnych żelaza. Warstewka pomieniona nie bywa zazwyczaj grubsza nad kilka centymetrów i pod względem składu mechanicznego odbiega od typu gliny czerwonej chudej piasczystej, zawiera bowiem pyłu piaskowego z gliną (>0,01 m/m.) około 40% miast około 30%. Po zdrenowaniu warstewka wspomniana zazwyczaj opuszcza się niżej a potem znika.

Bielica podlaska nieraz wskutek swego ciemnego zabarwienia, pochodzącego od próchnicy i pozornej zwięzłości, zaliczana bywa do gleb innej kategoryi, naprzykład do glin. Jestto niewłaściwe, pochodzi ona bowiem od tej samej pias-czystej gliny czerwonej, co i bielice inne i tak samo jak one właściwego charakteru glin jest pozbawiona. Uważać ją należy za najgorszą odmianę bielicy, o ile nie jest drenowana.

Najtypowsza i najcharakterystyczniejsza z bielic jest bieli-canadrzeczna, najciekawsza zarazem pod względem teoretycznym. (Nr. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 i 12) (ob. profile na str. 62).

Pochodzi ona od tej samej czerwonej gliny piasczystej, ale sposób jej powstania jest zupełnie inny. Obie poprzednie odmiany bielicy tworzyły się przez wietrzenie gliny podłoża. Bielica nadrzeczna choć z tej samej gliny powstała, leży jednak na miejscu drugiem, przyniesiona tam przez wodę. Jest ona rezultatem sortującej działalności wód, zapewne międzylodow-cowych i polodowcowych. Leży zawsze i jedynie na mniej lub więcej równych płaskowzgórzach. Od tej równości zależna jest większa lub też mniejsza typowość danej odmiany. O ile bielice pojezierska i podlaska zawsze leżą na czerwonej glinie piasczystej, o tyle bielica nadrzeczna może na niej nie leżeć, bo woda mogła osadzić warstwę bielicy nadrzecznej na każdej skale, niezależnie od formacyi i pochodzenia, aby tylko w chwili powstawania tej bielicy skała ta leżała na pła-skowzgórzu i była odsłonięta.

Znam bielice tego rodzaju z podłożem żwirowem (Nr. 1), piasczystem (Nr. 2), głębokie przeszło na dwa metry (Nr. 3), z podłożem, które stanowi wspólna bielicom czerwona glina piasczysta (Nr. 10), oddzielona często od gleby i podglebia warstwą kamieni (t. zw. brukiem) fNr. 4), z podłożem z gliny nieprzepuszczalnej (obcej bielicom) (Nr. 5), lub iłu (Nr. 6), z podłożem wapiennem (opoka) (Nr. 7), rędzinowem (Nr. 8),

■SI

c* I

Bielica nadrzeczna.

lössowem (Nr. 9), z podłożem mieszanem, składającem się z czerwonej gliny piasczystej, leżącej na opoce (Nr. 11), oraz bielice przykryte bardzo cienką warstwą lössu (Nr. 12).

Innego podłoża, prócz wymienionych, nie spotykałem, ale mogą istnieć i inne.

Jak mogła powstać taka bielica? W sposób bardzo prosty. Wyobraźmy sobie masy wód z topniejącego lodowca. Torują one sobie drogę wśród utworów luźniejszych, żłobiąc i wyorując koryta. Z pogłębieniem koryt główna fala wodna popłynie temi korytami, przez co ogólny poziom wód płynących w międzyrzeczach mocno się obniży i tylko wolno spływać będzie po równem, bo wyrównanem przez zmywającą działalność wód płaskowzgórzu (w stosunku do doliny rzeki będzie to płaskowzgórze).

Zależnie od ilości wód topniejącego lodowca, a także zależnie od szybkości ich odpływu korytami rzek, szybkość prądu może się zmniejszać stopniowo lub też odrazu. Bezpośrednim skutkiem tych zjawisk musi być jeden z przytoczonych profilów. (Nr. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 i 11).

Rozpatrzmy możliwość powstania każdego z nich.

Wyobraźmy sobie, że mamy teren pokryty znaną nam czerwoną gliną piasczystą i że po tym właśnie terenie płyną wody topniejącego lodowca. Dopóki prąd wody jest bardzo szybki, wypłukuje on z gliny pomienionej i glinę, i pył i miał piaskowy i piasek, czasem i żwir nawet, a zostawia tylko kamienie (ob. rys. 10, 11, 12 i 13 nastr. 73). W ten sposób powstaje warstwa, którą nazywamy brukiem. Jestto warstwa, która zwraca uwagę badacza przedewszystkiem tern, że leży ona na jednym poziomie i sprawia wrażenie jakby kamieni poukładanych ręką ludzką.

Oczywiście, z chwilą, gdy warstwa kamieni pokryje całkowicie glinę czerwoną, to dalsze zmywanie i spłukiwanie gliny jest już niemożliwe, bo na to nie pozwoli warstwa izolacyjna t. z. bruku. Dla tego też bruk leży zawsze jako warstwa pojedyncza. Kilku warstw kamieni w sposób powyższy ułożonych nigdy jeszcze nie spotykałem.

Jeżeli prąd wody słabnie powoli, to na tych kamieniach

Rys. 10.

/ć//'//⁷//.üjyrp

'//'sZ/b,:,'*///";

■ ^ / ' r, // /&///

'■U/'¹ //n '/j P/, W// 9 z,⁰ / //d / y// o

/.Ło///5V//A///

////

Glina czerwona zwałowa, z której powstały nasze bielice, jeszcze nie spłukana przez wody.

/ /L/ / / /

// '/

/ ' // / r~^/ 7 '

O / O

//

Rys. 11.

£>/

X/ / //?

Ta sama glina czerwona pożło-biona i spłukiwana przez wodę płynącą po jej powierzchni. Kamienie utrudniają zmywanie. I faza zmywania gliny.

X:

03

v'

C/5

O 0<9

xO

0\x

xO

Obniżanie się kamieni do poziomów niższych wskutek wypłukania gliny czerwonej. II faza zmywania gliny. Im grubsza warstwa gliny zostanie rozmyta, tern więcej kamieni znajdzie się na jednym poziomie.

Rys. 13.

P. Pj<f<

tiÔO^OpûOÛO

Z/⁷ '£>/'/&'/o'// 0 //// /O7 / / / /O / / 7 / / / / ⁷ /. ⁷

o⁷,

O..

III faza zmywania, a właściwie koniec spłukiwania gliny czerwonej następuje wówczas, kiedy kamienie, zapadając się coraz niżej, utworzą t. z. Ir uh t. j. warstwę kamieni dość szczelnie ułożonych przy sobie i pokrywających glinę w sposób uniemożliwiający jej dalsze spłukiwanie.

ułoży się żwir, na żwirze gruby piasek, na grubym piasku drobny, na drobnym miał i pył piaskowy. Profile tego rodzaju spotykałem w różnych miejscowościach. Jeden z najty-powszych widzimy w Kownatach gub. Łomżyńskiej, w dolinie

Jurca¹) Obserwowany do dwu metrów głębokości profil ten przedstawi się nam jak Nr. 1.

Jeżeli woda opadnie bardzo gwałtownie, to w górze tej swojego rodzaju rzeki lodowcowej, zostanie żwir i piasek, a miał i pył piaskowy spłynie, osiadając powoli na wypłukanych uprzednio z gliny kamieniach. Wtedy mamy Nr. 4. Jeśli jednak prąd początkowy naniesie żwiru, a potem raptownie opadnie, to miał i pył piaskowy osiądzie na żwirze Nr. 1.

Jeśli od samego początku woda płynie bardzo wol no to osadzać będzie miał i pył piaskowy, głównie ten ostatni na takiej skale, nad jaką przepływać będzie, czy to będzie żwir lub piasek, jak poprzednio, czy też przepuszczalna czerwona glina piasczysta (Nr. 7), glina nieprzepuszczalna (Nr. 5), czy też jaka bądź inna skała.

Proces ten trwając czas dłuższy, może osadzić warstwę pyłu piaskowego, przenoszącą dwa metry (Nr. 3).

Na jednym i tym samym płaskowzgórzu międzyrzecza prądy początkowe mogły być i były różne, dzięki czemu spotykamy równorzędnie Nr. 1, 2 i 4. Co jest jednak zastanawiające, że nawet w miejscach od siebie oddalonych, szybkość prądu końcowa nie różniła się wielce. Rozumie się, że głębokość gleby i podglebia oraz stosunek ich do podłoża, zależny jest od długości trwania tego procesu.

Ponieważ bielica nadrzeczna jest sortowana, skład jej mechaniczny odznacza się wielką jednolitością (ob. Tablice IV-tą i V-tą na str. 79 i 80). Zazwyczaj składa się ona prawie wyłącznie z pyłu piaskowego i miału piaskowego. Części grubszych ma mało. Części gliniastych bardzo niewiele, produkt <0,01 zawiera natomiast jedynie pył piaskowy, bardzo drobny. Gleba ta jest nadzwyczaj drobna: robi wrażenie delikatnej, drobniutkiej mączki krzemionkowej i jest nią w istocie. Skład mechaniczny (ob. rys. 14 na str. 75), podobny do składu mechanicznego lossów (ob. rys. 15 na str. 75). Typowa bielica nadrzeczna jest tak podobna do lóssu, że nietylko

Zestawienie graficzne przeciętnego składu mechanicznego bielicy nadrzecznej i lóssu.

Bielica nadrzeczna

Rys. 14

il.

> 3 m/m

> 2 m/m

> 1 m/m

1-0,5

0,5-0,25

0,25—0,1

0,1—0,05

0,05—0,01

<0,01

Löss

Rys. 15.

Kamienie > 3 m/m Kamyki > 2 m/m Żwir gruby 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5

Piasek gruby 0,5—0,25

Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0.1- 0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył pias. z gliną < 0,01

części

pyłowe

części

żwirowe

części

piaskowe

profan, ale i człowiek znający oba te typy, łatwo może się omylić, nie mając wprawy w odróżnianiu tych gleb.

Słusznie też dla tego podobieństwa, a są i inne, bielicę nadrzeczną nazwać można lössem północy.

Już z samego sposobu powstania staje się jasne, że bielica musi być uboga w zasoby pokarmowe dla roślin, jestto bowiem ziemia przemyta i przepłukana gruntownie. Próżno też szukalibyśmy w jej glebie lub podglebiu węglanu wapniowego. Cały ten składnik, uległ wypłukaniu podczas powstawania gleby. Nic też dziwnego, że wymaga ona nawozów sztucznych i wapnowania.

Braki pod względem zasobności w składniki mineralne wynagradza ona jednak wieloma cechami dodatniemi natury fizycznej i chemicznej, o ile jest w kulturze.

Dobrze doprawiona jest ziemią do uprawy dobrą i łatwą, przepuszczalną, trzymającą dobrze wilgoć i czynną, o ile wapnowana, a to dzięki swej przewiewności.

Taka dobra bielica w kulturze bardzo zbliża się swoją przydatnością rolniczą do lóssu (zawsze jednak gorsza od tego ostatniego). Ale to tylko wtedy, jeśli jest w kulturze. W przeciwnym razie, jestto gleba zła fizycznie, a co zatem idzie częściowo i chemicznie.

Jeśli gleba nie zawiera dostatecznej ilości próchnicy, to bielica nadrzeczna jest zlewna. Deszcz uklepuje warstwę powierzchowną krzemionki tak ściśle, że wskutek napięć powierzchniowych przestaje ona przepuszczać wodę²). W tym stanie gleba ta na wiosnę, przy braku naturalnych spadków, który ją cechuje, długo nie daje się uprawić i nie obsycha. Drugą wadą jest nieprzepuszczanie przez taką skorupę zewnętrzną powietrza do głębi ziemi, co tamuje prawidłowe wietrzenie i wzrost roślin, pozbawionych tlenu. Skorupa³) ta w dodatku jest bardzo twarda i rośliny cierpią wskutek obrażeń mechanicznych. W czasie suszy długotrwałej bielica nadrzeczna nadzwyczaj łatwo rozpyla się na białą mączkę. Mączka ta, składająca się głównie z kwarcu, zachowuje się wobec wody, jak tłusta. Nie każdy deszcz mączkę taką brze-moczy. Po długiej trzytygodniowej suszy widziałem po ulewnym deszczu całonocnym bielicę nadrzeczną przemoczoną zaledwie na dwa do trzech cali. Pierwsze krople wody, padające na tak wyschniętą glebę, przybierały postać kulistą (stan sferoidalny). Wszystko to utrudnia prawidłowe krążenie wody i powietrza.

Dostateczne ilości próchnicy usuwają wady pomienione przynajmniej częściowo. Gleba nie może się wówczas rozpylić, jeno nabywa budowy gruzełkowatej, która oddaje znakomite usługi w funkcyi przesiąkania wody i krążenia powietrza w przestworkach. Wiele z tych gleb uznano za nieprzepuszczalne jedynie dla ich małej kultury i braku próchnicy. Drenowanie wywiera zazwyczaj dodatnie rezultaty, bo zastępuje w danym przypadku spadki naturalne, których bielica nadrzeczna nie posiada. W każdym razie brakowi próchnicy w glebie nie zaradzi i zeskorupianiu się oraz zlewności w dostatecznym stopniu nie zapobiegnie.

Bielica nadrzeczna suchsza najwięcej reaguje na super-fosfat, co do mokrzejszych, zdania są podzielone między superfosfatem i żużlami. Osobiście głosowałbym za pierwszym.

Poza tern doskonale działa marglowanie. Powinnoby bardzo dobrze działać dodawanie nawozów potasowych, pomimo bowiem dawnego przekonania o obfitości potasu w bielicach, analizy wszystkich bielic kiedykolwiek w kraju naszym analizowanych wyraźnie temu przeczą. Jest to gleba stosunkowo zasobniejsza w sód, aniżeli w potas. Dość bałamutne rezultaty, otrzymywane z doświadczeń nawozowych z kaini-tem, mają, zdaje się, swe źródło w tern, że kainit psuje i tak już z natury nieszczególną strukturę powierzchni bielicy, co wpływa na obniżenie plonu i nie daje możności dokładnego ocenienia działania tego składnikn.

Wartość bielicy nadrzecznej zależy głównie od podłoża. O ile podłoże to jest żwirowe (Nr. 1)⁴) lub piasczyste (Nr. 2),

Tab. 111.

Podłoże ³)

100,0

CS —i lO rn' IN lO CS *—

- I' o co o co <—i ■—i co

8‘8S

Bielica podlaska.

Podglebie

ro,7

S- |°>⁵

- 10,8 id    i ⁷

93,1

g 20,6

14,4

15,0

31,6

3,6.

Przykłady składu mechanicznego bielic.

Bielica pojezierska¹).

Gleba

Podłoże ²)

Podglebie

l^:

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0    94,9 100,0

c'i « < °o

o o o

!n

oc

05

100,0

(O i* oi oo no""'

—I LO 05

HÇ

?e

100,0

— CO

a

10,00

CO CO CO LO (NO⁻

r-i iO 05

—    >3 mm . .

—    >2 mm . .

Żwir gruby — >1 mm .    .

c 1 mm . .

r Kamienie

Kamyki

3AV0JIAV?

psàz[)

W rH CO,

jo" oo" oó^ oT oj

pff

05    00    ''f    ■ Tf    r—    CO

°“    8    2    2    2    g§

VZf

0,6!

0,6

|<j 23,7:    24,0

^(l6,6    [16,8

I''-    I''- CS

co oT es"

’—« t—« CN

lO

C£)' OT r-T

*—« i-H CN

o    o.    io    I    cs^    co

^    CO    O    l    CO    r-T    r-T

CN    ł—<    ł-H    r—<    CO

Ç‘0f

OO 05. o_

lO CS_ ■'t CO Tt< O    io" rn" O

CS ■—I    r-. i-i CO

7û

rt o w

LO    ^ r—»

CO ^

PzT

ÖW

1    -0,5    5,1    5,3

0,5 -0,25 2- 29,5 2 30,9 0,25-0,1    ^ 11,6 (l2,l

1‘0-T

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

aMO^SBid

psèz3

15.6

!0‘0l

25,3,

16,5j    17,3

17,3    18,1

15,5    16,3

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 — 0,05-0,01 - <0,01

Pył piaskowy Pył pląs. z gliną

3M0{Ad

psàz3

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0    100,0 100,0 100,0 100,0    100,0 100,0 100,0 100,0

. 0,0%    ■ • 0,0% . . . 3,1% . . • 0,0% . . . 0,0% . . . 6,5%

odtlenione

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera)

J) może być i więcej spiasczona (w glebie);

²)    chuda piasczysta glina czerwona (barwa żółto-czerwona—związki żelaza utlenione);

³)    chuda piasczysta glina czerwona (barwa plamista siwo-czerwona, niebieskawa lub zielonawa—związki żelaza

bądź całkowicie, bądź częściowo).

Tab. IV.

Bielica nadrzeczna

średnia (na glinie czerwonej)¹).

Podłoże

Podglebie

100.0

CN    00_

CO

LO

CN

r.

«5 CO^ rH

t'-T cT

r—I '—H CO

777

CN    05 LO

CN O cf

~ç

CO

05

100,0

^

co ^ oo

CN

O' CN 05 < o CN >—' I CO

777

'T, co

ci N N CN

O 05 t-r «5 0Ó r-C CN H

~rîï

05 LO OO 00    | CO o cn"

w o" 0~ g

CN CO t-~ CN

> LO

(0“ IC N ^ CN r-H

ç‘se

Przykłady składu mechanicznego bielic.

Gleba

Podłoże

Bielica nadrzeczna drobna (na żwirze).

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0

^ rH CN CO

cT cf o

”75    '

05

05

100:0

N» ^ 00 ocf -śT⁻ CN~ ^

z‘çz

0,0

! o,o

ślad

100,0 100,o;

100,0

CO rH N 05

cT cT o

l‘t

Kamienie Kamyki Żwir gruby

9AV0JIAV?

psàz3

oo

05

•    • miu T >

00    CN CO CO N

2 §5 8

^ CO CO

f‘ïZ

o_

LCT r-T co

r-ï CO lO

9*68

CO -I LO -f co CN

iO

6‘99

T'a

io oo co o" ■cf' r-4

77

co CO O

cT CO~ CN

77

CO LO O o~ co" cn⁻

0,5 -0,25

0,25-0,1

i‘o-i

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

aALOłJSBld

psàzQ

co co co

-T CN~ rf

22,9

46 3

24,2

05 CO CN

oT co <

CN    CN

I O CO CN

8 5 8

LO T+l O CN    CN

Miał piaskowy — 0,1 —0,05

— 0,05 - 0,01

Pył piaskowy

Pył piaskowy z gliną— <0,01

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0, 100,0 100,0 100,0 100,0

. . 0,0% • . • 3,5%

SALOł^d

psàz3

Węglanu wapnia (CaCO³—met Scheiblera). . 0,0o/o . . . 0,0°/o • • • 0,0% • • • 0,0°/o .

*) chuda piasczysta glina czerwona.

Tab. V.

Bielica :) nadrzeczna

gruba

Gleba

0,0,

ślad

0,2

99,8; 100,0

co oo o cm" t-T co

u‘Qi

co s o cm" -h" co

CM f-c

'f. 1-^ co.

b- lO tf-CO —I

0‘0f

Przykłady składu mechanicznego bielic.

Bielica¹)    Bielica¹)

nadrzeczna nadrzeczna b. drobna    b. drobna

Bielica nadrzeczna

gruba

Gleba

Podłoże²) Gleba

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0

o o o o o" o" o"

Po"

100,0

o o o o o" o" o"

Po

o O CD !    CD 00

o o cm"

CO

CO

co

CM

0,9

0,3

1,5

97,3; 100,0

100,0

9'S

O Ö co o" o" cm"

PA

r-H CO 00

co' CO N CO CM

O lO t" © O <

'Cf O 'Cf

cf id' aT co o

PT

O LO C'-

© cf 'cf'

'f © 'f

cf io oT co io

S’Q

— O 00 <o CO CN r-H

CO 00^

irf ^r cT ^ — co

Ps?

-1 « « 1—<    ^ CO

CN 1-H

CO O O

2" s g

!    —i CO

•s

^ S

TP"

16 4

~y-~ ôo.

N (N co" ' CM ■—‘

lO O ^

.-.CO    I    rH X    lO    CO    oT    CM

CT>    j    CM    r-    _ T-t    CM    ■—I

Ÿ'iP

CO iOK CO ce | H XO 00 r-T O

Pfi

100,0

PP"

LO 'Cf lO CD

o cf

¹⁻¹ ai

< 1 mm . .

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3M0JIAV?

ps5z3

CO (N ^

H s" w

CN *—i

Pî7

1    —0,5

0,5 - 0,25 0,25 - 0,1

Żwir drobny Piasek gruby ® Piasek drobny

9AV0)[SBld

psèzj

CO O CN_ ce' 10 co

18,1

24,4 ;

13,2

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 - 0,05-0,01 Pył piaskowy z gliną— <0,01

Pył piaskowy

0A ojÀd psèz3

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 1000 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

Węglanu wapnia (CaC0₃-met. Scheiblera). . 0,0% ■ • • 0,0% . . . 0,8% . . . 0,0% . . . 0,0% • • • 0,0%

*) bielice nadrzeczne tego rodzaju są o wiele mniej rozpowszechnione od pozostałych przytoczonych ²) chuda piasczysta glina czerwona.

w tablicach.

to pszenica i buraki nie udają się na niej i rosną licho. Prawie to samo można powiedzieć i o bielicy głębokiej (bielicy na bielicy) (Nr. 3), choć jest ona o wiele lepsza. Gleby te mają za mało zasobów pokarmowych często zaś są za suche.

Bielice nadrzeczne z podłożem na czerwonej glinie pias-czystej przepuszczalnej (Nr. 4), na glinie nieprzepuszczalnej (Nr. 5), na ile (Nr. 6) i na podłożu mieszanem, t. j. czerwonej pias-czystej glinie przepuszczalnej, leżącej na opoce (Nr. 11) są glebami buraczanemi. Najlepsza z nich jest gleba Nr. 4. Nr. 5 zazwyczaj jest glebą kwaśną, zimną, wadliwą, zarówno pod względem fizycznym, jak i chemicznym. Wymaga drenowania. Wartość Nr. 11 zależy od grubości warstwy czerwonej gliny. Im ta ostatnia grubsza, tern gleba lepsza. Cienka warstwa gliny może stać się powodem zbytniej suchości takiej bielicy nadrzecznej. Położona na spadku, gdzie się wybija woda hydrostatyczna, gleba taka nie jest za sucha, owszem czasem nawet za mokra.

Lasy i drzewa owocowe rosną na bielicach dobrze. Szczególnie dobrze udają się i zdrowo rosną jabłonie. Uderza to w całej gubernii Kowieńskiej, gdzie jabłonie odznaczają się silnym i bujnym wzrostem, gdy tymczasem inne drzewa owocowe rozwijają się o wiele słabiej. Oczywiście wpływ swój wywiera tutaj nie tylko gleba ale i klimat. Źle rosną drzewa tylko w tych miejscach, gdzie w podłożu spotykamy ortsztajny.

Ta przydatność do kultur leśnych i ogrodowych wybitnie różni bielice od lóssów, na których i lasy i drzewa owocowe rosną o wiele gorzej.

Rzecz naturalna, że jeżeli przyjmiemy sposób pomienio-ny powstawania bielicy, to będziemy musieli nazwać bielicą nadrzeczną i taki utwór, przeważnie z krzemionki powstały, który składać się będzie z ziarn równomiernych piasku drobnego i grubego, a nietylko z pyłu i miału piaskowego. Gleby takie istnieją. Widziałem je w wielu miejscach Ziem Polskich np. nad Pilicą i w powiecie Błońskim. Jest ich jednak bardzo mało w porównaniu z bielicami drobnemi.

Oto trzy główne odmiany typu gleby „bielicci“, które udało mi się wyodrębnić w tym typie nadzwyczaj jasnym i wyraźnym i tak często naterytoryum Ziem Polskich spotykanym.

Jedną z cech charakterystycznych, po której względnie łatwo można odróżnić każdą z pomienionych odmian bielicy jest ich skład mechaniczny, (ob. rys. 6 i 7 na str. 64; rys. 8 i 9 na str. 69; rys. 14 na str. 75 oraz rys. 16, 17 i 18 na str 83).

Z zestawienia graficznego przeciętnego składu mechanicznego bielic widzimy, że bielica pojezierska składem swym najbardziej zbliża się do piasków, czyli jest spiasczona w porównaniu z gliną czerwoną, z której powstała; bielica podlaska uległa spiasczeniu o wiele mniejszemu i mniej odbiega od chudej gliny piasczystej macierzystej, zaś bielica nadrzeczna ma swoisty skład mechaniczny, jest ró-wnoziarnista (oczywiście ta równoziarnistość jest mniej lub więcej wyrażona) i głównie obfituje w części pyłowe.

W bielicy pojezierskiej największe znaczenie dla gleby i podglebia ma woda błonkowata, tak jak w piasku Woda wolna bawi w nich krótko. Dla podłoża—gliny czerwonej najważniejsza jest woda włoskowata. Wody wolnej niewiele, a woda błonkowata ma prawie zawsze wartość adhezyjnej, czyli bardzo małą.

W bielicy podlaskiej w glebie i podglebiu przeważają woda błonkowata i włoskowata, w podłożu ta sama co w podłożu bielicy pojezierskiej.

W bielicy nadrzecznej w glebie i podglebiu przeważa woda włoskowata, a w podłożu zależnie od jego charakteru: wolna, błonkowata lub włoskowata.

Bielice pojezierska i podlaska podlegają mniejszym wahaniom indywidualnym, aniżeli bielica nadrzeczna. Wpływa na to podłoże w dwu pierwszych odmianach zawsze stałe, w ostatniej — niestałe, a najrozmaitsze, a więc przepuszczalne i nieprzepuszczalne, lekkie, średnio ciężkie i bardzo ciężkie, wapienne i bezwapienne i t. p. Oczywiście, zależnie od rodzaju podłoża takie bielice nadrzeczne wielce różnić się będą, jako warsztaty rolnicze. Fakt ten zmusza mię do uwzględnienia podłoża w klasyfikacyi bielic i do wprowadzenia go do nomenklatury ich pododmian. Wyróżniam tedy

Zestawienie graficzne przeciętnego składu mechanicznego bielic.

Bielica pojezierska

Rys. 16. ■ —

nil

>    3 m/m

>    2 m/m

> 1 m/m

1—0 5

0,5—0,25

0,25-0,1

0,1—0,05

0,05-0,01

<0,01

Bielica podlaska

Rys. 17.    —

lim

>3 m/m > 2 m/m

> 1 m/m

1—0,5

0,5—0,25

0,25—0,1

0,1—0,05

0,05—0,01

<0,01

Bielica nadrzeczna

Rys. 18.

i.

Kamienie > 3 m/m Kamyki > 2 m/m Żwir gruby 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5

Piasek gruby 0,5—0,25

Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył p ias. z gliną < 0,01

części

pyłowe

części

żwirowe

części

piaskowe

pomiędzy bielicami nadrzecznemi: 1) bielicę nażwirową leżącą na żwirze, 2) bielicę napiaskową, leżącą na piasku,

3) bielicę naglinową czerwoną, leżącą na piasczystej chudej glinie czerwonej, 4) bielicę naglinową mocną leżącą na mocnej glinie, 5) bielicę nailową leżącą na ile, 6) bielice nawapie-niowe leżące na wapieniach, które wyróżniać można zależnie od formacyi geologicznej, do której należy wapień podłoża,

7) bielice narędzinowe leżące na rędzinach, które, oczywiście, jeszcze podzielić można w zależności od podziału rędzin (ob. na str. 28), 8) bielicę nalossową leżącą na lóssie, 9) bielicę normalną, leżącą na bielicy i t p. Oczywiście bielice te mają charakter mieszany i własności mieszane, jednakże w każdej z nich musi przeważać charakter bielicy. Jest to możliwe jedynie wtedy, gdy grubość samej bielicy jest dostatecznie wielka. Gdyby przeważał charakter podłoża, naprzykład rędziny, to musielibyśmy taką glebę nazwać nie bielicą narędzi-nową, lecz rędziną podbielicową. Dla tego też wyróżniam w klasyfikacyi spotykaną u nas w guberniach południowych: 10) bielicę podlossową t. j. bielicę przykrytą tak cienką warstewką lössu, że o n a, a nie o n decyduje o charakterze i cechach gleby. Tak samo, gdyby istniała⁵), należałoby wyodrębnić bielicę podżwirową, podpiaskową i t. p.

Z pododmian bielic wspomnianych najlepsze są te, które leżą na średnio ciężkiem, przepuszczalnem podłożu. Ułożone kolejno od najlepszej do najgorszej utworzą szereg następujący: bielica naglinowa czerwona, bielica nalössowa, bielica normalna, bielica podlössowa (ob. Tablicę str. 27), bielica narędzinowa, bielica napiaskowa, bielica naglinowa mocna, bielica naiłowa, bielica nawapieniowa oraz bielica nażwi-rowa. Niemniej przeto na wartość każdej z tych gleb wpływać będzie i głębokość podłoża.

Do grupy bielic zaliczyć wypadnie i piaski kwarcytowe. Leżą one na ziemiach polskich w górach Ś-to Krzyzkich i pochodzą ze zwietrzenia kwarcytów dewońskich. Wobec falistości i nierówności terenów, na których występują, nie zajmują one przestrzeni większych i miąższość ich jest bardzo nieznaczna.

Analiza próbek pobranych pozwala na ich scharakteryzowanie jako pyłu krzemionkowego o składzie mechanicznym bardzo drobnych bielic nadrzecznych. Dla rolnictwa nie mają żadnego znaczenia, wobec występowania na przestrzeniach kilkunastometrowych.

o:

CA

CA

CD

CD

O lösso-bielicach, jako o typie przejściowym między bielicami i lössami, mówić można dopiero po zapoznaniu się z lössami. To też wbrew względom klasyfikacyjnym, którym wymienienie rozdziału niniejszego zadosyć czyni, opiszę je wraz z pokrewnymi im bielico-lössami dopiero po lössach.

VI.

L ö s s y (żółtoziemy).

Prócz piasków i bielic do gleb pozbawionych gliny koloidalnej, a wogóle zawierających tylko bardzo małe ilości gliny właściwej, należą jeszcze lössy (żółtoziemy)⁶).

Niesłusznie nazywają je glinkami (Lubelskiemi, mamu-towemi, Sandomierskiemi, Miechowskiemi i t. p.) gliny bowiem zawierają nadzwyczaj mało. Sama nazwa „glinki" wskazuje, że gleby te z glin wyodrębnić chciano, jako wielu cech gliniastych pozbawione, wobec jednak ich drobności glinę przypominającej, ochrzczono je zdrobniałem mianem „glinek“. Co prawda to spotkać się można i z nazwą „gliny lös-soweu, która jest już najzupełniej niewłaściwa. Niewłaściwa dla tego, że lössy przy swej wielkiej drobności i jednolitości ziarna wartość swą rolniczą zawdzięczają właśnie brakowi większych ilości gliny właściwej. O wiele też stosowniejsza dla nich jest nazwa popielatek, (gdzie warstwa rodzajna barwę popielatą od próchnicy przybiera) lub żółtoziemów. Ten przed laty ukuty wyraz jest może nie bardzo zręczny, ale swojski i dokładnie rzecz maluje, lössy bowiem całego świata mają barwę żółtą, różnych tylko odcieni. Loss-żółtoziem, o ile nie jest zabarwiony przez próchnicę, może posiadać każdy z odcieni barwy żółtej od jasno kanarkowej do pomarańczowej, a nawet jasno cielistej i różowej. Rozmaitość ta panuje nawet w jednej i tej samej glebie, gdzie gleba, podglebie i podłoże bardzo często mają warstwy z pięciu lub sześciu odcieniami barwy żółtej.

O ile bielice spotykamy w pasie północnym i środkowym Ziem Polskich o tyle lössy leżą jedynie w pasie południowym, zajmując mniejszą lub większą przestrzeń pośród formacyi starszych w południowych guberniach Królestwa Polskiego, w całej Galicyi i sąsiadujących z nią Wołyniu, Podolu i Ukrainie.

Słowem południowe części Ziem Polskich na przedgórzach rozmaitych, czy będzie niemi płyta ukraińska, czy Karpat stoki, czy zbocza gór Ś-to Krzyzkich, wszędy pokrywa nawiany pył skalny — lass. Jestto pył wywiany z moren lodowcowych, które obeschły podczas cofania się lodowca, pod wpływem wiatru, jaki od zimnego lodowca (różnica znaczna temperatur) musiał potężnie wiać w strefy cieplejsze. To, co z pod wody było wyłonione, szybko schło, a rozpylone i porwane przez wiatr, sortowało się, tworząc w bardziej północnych częściach Polski wydmy, w bardziej południowych, dokąd wiatr mógł unieść tylko pył — żyzny lass. Klimat w tych okolicach był wówczas stepowy, mniej więcej taki, jaki teraz w wielu miejscowościach widzimy tam, gdzie się i dziś tworzy löss.

Dlaczego löss spotykamy jeno w południowych częściach Ziem Polskich, o tern poucza załączona mapka szkicowa rozmieszczenia i zasiągu stepów w Europie (ob. rys. 19 na str. 87).

Nie należy jednak mniemać,^że löss może się tworzyć w miejscowościach pozbawionych opadów atmosferycznych i wilgoci. Badania pustyń*) dowodnie wykazują możliwość jego powstania jedynie na terenach przynajmniej od czasu do czasu obfitujących w wilgoć, a więc w klimacie raczej stepowym, aniżeli pustynnym. Pył skalny, nawet już raz ułożony, o ile się nie przepoi wilgocią i (dzięki swej silnie wyrażo-

Mapka szkicowa rozmieszczenia i zasiągu stepów w Europie (rys. 19).

i-

TO

li

re

Teren oddzielnych wychodni gleb stepowych.

Przestrzenie przed-stepowe, stepy leśne (granica stepów przedhistorycznych zamkniętych).

Stepy,'zamknięte (ściśle ograniczone).

Stepy

hiszpańskie.

nej włoskowatości) nie zcementuje chociażby słabo wodą i węglanem wapniowym, wywiany zostanie przez następne wiatry wiejące po chwilowej ciszy.

I proces ten jest jednaki: czy w Chinach, krainie klasycznej lössu, czy na skrajach pustyni Gobi lub Sahary, w Małej Azyi, czy u nas.

*-) Moje na Saharze, G. Murgoci w pustyniach Małej Azyi.

Wszędzie powstaje skała niewarstwowana, która rozmywana, tworzy ściany prostopadłe (ob. rys. 20 na str. 88), bardzo drobna, bo złożona prawie jedynie z pyłu piaskowego.

W Chinach w tych prostopadłych ścianach wykuwają całe mieszkania, nasi włościanie przybudowują do nich swo-

Rr' **ś<    ’    !

pp&EjS;*,*

«

m ^ «; #

:V*

ffi

C: 4; rlć-

Rys. 20. Wąwóz lössowy, wyryty przez wodę (pod Opatowem).

je chaty, co mi się nieraz zdarzało widzieć w Hrubieszow-skiem, Tomaszowskiem lub Opatowskiem (ob. na str. 89 rys. 21).

Najlepsze gleby Ziem Polskich należą do typu lossów. Lössy są to najlepsze gleby na całym świecie.

Do lossów też należą sławne czarnoziemy rosyjskie, nazwane tak od ciemnej barwy, którą im nadają wielkie ilości próchnicy, maskujące pierwotną barwę żółtą, o tych ostatnich jednak mówić będziemy w dziale gleb próchnicowych, obecność bowiem próchnicy wyróżnia je rolniczo od lössoiv żółtych.

Gdybyśmy sobie chcieli uświadomić, na czem właściwie polega wartość lassu, jako gleby, jako warsztatu rolniczego, to odpowiedź na to może być krótka. Na jej składzie mecha-

■i

urn

ii«'

ii.

11

mm

‘i

■ iii

MWi

Ą 4

Rys. 21. y,Chata w pow. Opatowskim, przybudowana do prostopadłej ściany lössowej.

nicznym (ob. rys. 15 na str. 75), inaczej mówiąc, na drobności i równomierności ziarn, z których gleba ta się składa. Oto przyczyna bajecznych własności fizycznych lassu, jakby wymarzonych dla rolnictwa. Gleby te są bardzo przewiewne i przepuszczalne (zawsze dlatego, że nie zawierają dużych ilości gliny właściwej, a wcale koloidalnej, a jednocześnie doskonale utrzymują wilgoć, w czasie deszczu napawając się nią jak gąbka (dzięki drobności ziarn), gdy w czasie suszy

Gleba

3)33))) 33 3 3> 33

WWWW

Podglebie

3333333

3 3 J))5)

33 33 333 33 3

333

3 ) 33

JJ35

3 3 3 ) 3 J)

Jfi 2.

Podłoże

33 33333 33333)

3 3 3 3 33 333333 3 5 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 ) 3 3 3 ) 3)3)33

r^| r^lr»

OOOq QO OQO

OOOOOOOoOO

55gg 5g g g SS

Lössy.

(Profile).

■N» 4.

3)333)

3)3333

53333 3

53 3 3

r^|

vnww

3 3 > J 3 3

www

3 3 3 3 3 3 )))33 ) 3 3 3)3 3 3 3 5 3 3 3 3 5)

3 5 J

3 3 3 3)5

3333)5 5 3) 35 5 )

355533 53 3 3 ) 5 3335)3

33 3) 33

Löss głęboki całkowity

Löss nażwirowy (na żwirze)

Löss napiasko-wy

(na piasku)

Löss naghnowy czerwony (na glinie czerwonej)

Löss nagünowy mocny

(na glinie mocnej)

Löss naiłowy (na ile)

suchy lub sapowaty

mokry iłowaty

Löss

głęboki

Löss płytki niecałkowity

N° 9.

JM® 10.

N> 11.

»Ns 12.

Gleba

35 ) 3 3 3 55555)

Podglebie

Wvww

355553 3 5 3 3 33 3 3 3 5 53 3 3 5 3 35 3 5 3 > 33 3 33 3 33

)))

) o ) ? 3 y

ymm ;)));> 3)3333 j? J

yy*”*

)■))));

> >.>

■^v

fWlMW

))))))

jnm >3 )) ^ ) ))))>) 3 3 3 3 3 j

cc

CCCC

WWW

(cc ccc cc c c cc cc c < c cccu cccc t c <<

cc

Podłoże

Ö3

,i

> 3 3 3 )3 ;)3)3) )))))) 3 3 ) ) ) 3 .3 ) 3 3 33

3 3 3 3 3 333JJ 5 353J

Löss nawapie-

mowy

cd

Löss narędzino-

(na rędzinie)

Löss naglinowo-nawapieniowy (na glinie czerwonej leżącej na wapieniu)

Löss nakwarcy-

towy

cd

Löss nabielico-

w>

(na bielicy)

Löss podbiehco-

wy

(pod bielicą)

suchy

suchy

Skrócenia i objaśnienia. Bielica-B; żwir—Ż; piasek —P; glina przepuszczalna —g; glina nieprzepuszczalna - G; ił—I; wapień—W; rędzina—R; löss—L; kwarcyt-Q.

L

Symbol oznacza profil gleby a mianowicie, że gleba löss leży p

na podglebiu także lössie i na podłożu piaskowem i t. p.

Profile przedstawione w liczbie 12 wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną, t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Profile N2N9 7, 8 i 10 mają oddzieloną linią zębatą glebę od podglebia Linia zębata oznacza, że przejście to odbywa się stopniowo i niema ostrej granicy pomiędzy warstwami pomienionemi. W profilach NeNa 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 11 i 12 linia prosta oddziela podglebie od podłoża, co oznacza brak genetycznego związku pomiędzy warstwą podglebia i podłoża. Są to warstwy najzupełniej sobie obce, choć się stykają. To też przejście jest nagłe. Profil «Nś 1 ma oddzieloną glebę od podglebia i podglebie od podłoża linią prostą i łamaną zębatą, N°N° 2, 3, 4, 5, 6 9, 11 i 12 mają w ten sam sposób oddzielone podglebie od gleby. Ma to na celu uprzytomnić warunki naturalne, w których zależnie od położenia i wilgotności w profilach powyżej podanych, warstwy te bądź przechodzą stopniowo jedna w drugą, bądź odcinają się ostro i nagle.

woda przechowywana w warstwach głębszych doskonale i równomiernie podsiąka do warstw powierzchownych skutkiem wielkiej równomierności ziarn, która sprzyja niezmiernie powstaniu całej siatki rurek włoskowatych o jednej i tej samej średnicy⁷)

Drobność lossów jest wielka. Są one, naogół biorąc, drobniejsze nawet od glin (gleb), ustępują tylko pod tym względem glinom używanym do wyrobu. Części grubszych, żwiru i grubego piasku nie zawierają wcale i całkowicie składają się z pyłu piaskowego (0,05—0,01 m/m. średnicy i < 0,01 śr.) oraz podrzędnych ilości miału piaskowego. Zarówno jak i w bielicy produkt < 0,01 m/m. średnicy zawiera prawie jedynie drobniutki pył piaskowy z bardzo niewielką domieszką gliny właściwej-(ob. Tablicę na str. 97).

Jak widzimy, skład mechaniczny lössu przypomina nieco skład bielicy, to też, jak bielicę nadrzeczną nazwałem poprzednio lössem północy, tak samo löss możnaby nazwać bielicą południa (ob. rys. 14 i 15 na str. 75). Nic też dziwnego, szczególniej wobec innych jeszcze podobieństw, że od czasu do czasu pojawia się wiadomość, i to od znających się na rzeczy, o natrafieniu na löss w którejkolwiek z północnych gu-bernii Królestwa Polskiego. Zazwyczaj jestto nieporozumienie, wynikające z podobieństwa składu mechanicznego lössu i bielicy. Podobieństwo to bywa tak wielkie, że bielice (nadrzeczne) sąsiadujące z lössami często są uważane za lössy, niektóre bowiem odmiany lössu są bajecznie do bielicy nadrzecznej podobne.

Pod względem chemicznym lössy, naogół, wbrew ogólnemu mniemaniu, są niezasobne. Stoją jednak pod tym względem o wiele wyżej (nie wszystkie) od bielicy, skład ich bowiem mineralogiczny jest bardziej różnorodny. Zawierają one o wiele więcej skaleni i minerałów, dających przy rozkładzie glinę, w dodatku, jako drobniejsze, posiadają większą powierzchnię wietrzenia. Węglanu wapnia mają więcej od bielic, chociaż wiele z nich cierpi na brak tego składnika, a wszystkie nadzwyczajnie reagują (jak bielice) na wapnowanie. Wyjałowiony i pozbawiony kultury löss staje się zlewny, podobny do bielicy i rolniczo mało różni się od tej ostatniej. Przybiera nawet barwę białawą.

Pochodzenia lössu szeroko roztrząsać tutaj nie będę. Znana powszechnie jest teorya przypisująca powstanie jego sortującemu działaniu wiatru (stąd równomierność ziarn), skąd utwór ten nazywają subaeralnym. Niektórzy próbują objaśnić jego powstanie sortującą działalnością wód, coby go znów zbliżało do bielicy. Nie roszczę sobie pretensyi rozstrzygnięcia tego sporu, który jest ważny nietylko z punktu widzenia gleboznawstwa teoretycznego, ale i dla rolnictwa praktycznego ma bardzo doniosłe znaczenie, choćby jedynie z tego powodu, że gleby tego samego składu mechanicznego i mineralogicznego są różnymi warsztatami rolniczymi, jeśli jedna z nich została przyniesiona i ułożona przez wiatr a druga przez wodę, jednak czuję się w obowiązku zaznaczyć mój pogląd na tę sprawę.

Zdaniem mojem, lass typowy (co zresztą stwierdzono kategorycznie) powstał, a w wielu miejscach na kuli ziemskiej i obecnie powstaje, jedynie drogą sortującego działania wiatrów, dzięki czemu jest pozbawiony budowy warstwowanej. Bywa on jednak zmieniony przez późniejszą działalność wód i niejeden lóss zmywany przez wodę w miejsce niższe, po raz drugi uległ sortującej działalności nie wiatru jednak tym razem, lecz wód, która nadała mu warstwowanie pierwotnie przezeń nieposiadane. Co się robi z takiego lóssu i w co się on przekształca z punktu widzenia gleboznawczego podaję w opisie bielico-lbssöw i lösso-bielic, na tern miejscu zaznaczę jedynie, że lóss, jakkolwiek bądź sortowany przez wodę, z gleboznawczego punktu widzenia często nie może być uważany za lóss a przynajmniej za lóss typowy.

Proces zmywania cząstek lóssowych do miskowatych zagłębień, kotlin i nierówności gruntu odbywał się nieraz podczas eolicznego powstawania lóssu, jak o tern świadczą soczewkowate wtrącenia i gniazda lóssu bardziej gliniastego, ciemniejszego i czerwieriszego od masy lóssu ogólnej, spotykane w tej glebie na różnych głębokościach a nieraz, wskutek obnażenia przez wodę, występujące gniazdowo i na powierzchnię (jak w bielicach czerwona glina piasczysta).

Proces ten odbywa się i dziś tam, gdzie powierzchnia lóssu jest falista. Lóss taki zwę lössem zeszlamowanym.

Większa ilość gliny w tym utworze pochodzi ze spłukania tej ostatniej z miejsc wyższych w niższe z jednoczesnem lekkiem spiasczeniem lóssu wyżej położonego, czerwieńsza barwa od związków żelaza, które trudniej się wypłukują dzięki mniejszej przepuszczalności tego utworu (obecność gliny). O ile utwór ten ma dużą miąższość i występuje w lóssie w znacznej ilości i na znacznej przestrzeni podglebia lub też podłoża, to psuje dobre własności fizyczne lössu, czyniąc go zimnym, za mokrym, mało przepuszczalnym i przewiewnym i, o ile to jest dla lössu możliwe⁸) wymagającym drenowania, które w normalnych warunkach jest dla lossów zbyteczne.

Takie lössy zmienione spotyka się dość często w Lubelskiem, Sandomierskiem, Ś-to Krzyskiem i Miechowskiem.

Prócz utworu wyżej opisanego, widzimy nieraz w lössie warstwy, które ze względu na swój skład mechaniczny i własności bardzo przypominają lô'ss zeszlamowany, to też tę nazwę i dla nich utrzymuję. W wielu lössach, najczęściej w tych, które przez czas dłuższy były pokryte lasem, wytwarza się czerwonawa warstwa utworu nazywanego przez geologów gliną lossową i uważana za produkt wietrzenia lössu. Badając jej własności, doszedłem do przekonania, że utwór ten nie powstaje dzięki wietrzeniu chemicznemu lössu, a więc nie jest taką gliną lossową, za jaką go zazwyczaj mają geologowie.

Taki lass zeszlamowany — jestto löss zwyczajny z dodatkiem związków koloidalnych (zazwyczaj żelaza) wypłukanych z gleby względnie i z podglebia. Dlatego spotykamy go zazwyczaj w podglebiu lub w podłożu. Rolnicy nazywają go gliną w glince lössowej zawartą i wobec jego bezwapienności używają do fabrykacyi cegły.

Że utwór ten gliną nie jest, świadczy o tern doświadczenie, jakie nieraz z lössem podobnym robiłem. Löss taki ma skład mechaniczny (ob. tab. VI na str. 97) bardziej gliniasty, a mianowicie zawiera więcej od lössu normalnego cząstek pyłu piaskowego z gliną (< 0,01 m/m), a mniej cząstek samego pyłu piaskowego (od 0,05—0,01 m/m).

Taki löss, potraktowany kwasem solnym w celu rozpuszczenia i następnego wydalenia zeń związków koloidalnych żelaza znów odzyskuje pierwotny skład mechaniczny normalny niczem go nie różniący od lóssu normalnego. Najwięcej löss u zeszlamowanego tworzy się w lössach porośniętych lasem. Tam wody przesiąkają szybko szczelinami powstałemi wskutek zbutwienia korzeni drzew, wobec czego i związki koloidalne żelaza nie mogą być głębiej wypłukane. To też leżą one wtedy zazwyczaj zaraz przy powierzchni i tern psują budowę mechaniczną gleby. Prócz tego tworzą się z nich pseudomor-fozy po korzeniach butwiejących roślin i dają zaczątek ort-steinom. Dopiero po wycięciu lasu, wobec bardziej równomiernego przesiąkania wody na całym terenie, związki koloidalne stopniowo zaczynają opuszczać się coraz niżej, tembar-dziej, że gleba nawożona obornikiem dostarcza składników próchnicowych ługujących związki żelaza. Gleba stopniowo dobrzeje i po kilku lub kilkunastu latach (zależnie od rozwoju warstewek orsteinowych i intensywności uprawy) dochodzi do kultury właściwej jej typowi — dobrego lóssu.

.Löss zeszlamowany ma zazwyczaj i własności absorb-cyjne najsilniej wyrażone ze wszystkich poziomów gleby lóssu typowego, w którym się znajduje.

Löss zeszlamowany pomieniony tworzy się zawsze pod lasem wobec nienormalnych dla lóssu warunków krążenia wody. Kto wie, czy to nie jest związane z faktem złego roś-nięcia drzew na lössach. Im dłużej był las na glebie czysto lóssowej, tern miąższość lóssu zeszlamowanego jest większa i tern bliżej powierzchni on się znajduje. Po wyrąbaniu lasu taka gleba z lóssem zeszlamowanym leżącym tuż pod powierzchnią jest bardzo nieszczególna, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę jej typ lóssowy, a więc gatunkowo bardzo dobry. Kilka lat przechodzi zanim da się z niej wyrobić dobry warsztat rolniczy. Przytem zachodzi zjawisko bardzo ciekawe. Pod wpływem kultury intensywnej związki żelaza wypłu-

kują się coraz niżej, co sprawia efekt stopniowego obniżania się warstwy lössu zeszlamowanego. Jeśli warstwa ta obniży się do metra, to można uważać wydobrzenie gleby lössowej za dokonane. Löss zeszlamowany, zarówno soczewko-k o wat y zmyty jaki wypłukany iluwialny, o ile występuje na powierzchnię, to ma cechy odrębne od lössu normalnego.

co

cc

Löss zeszlamowany.

Nawet wobec małych spadków terenu, w pewnych miejscach nieco bardziej wyniesionych nad poziom ogólny, wynurza się obnażony wskutek zmywania warstwy powierzchownej często w podglebiu tego typu gleby spotykany löss zeszlamowany pod postacią żółtordzawych plam na tle żół-tawo-popielatem.

Oczywiście gleba w miejscach wychodni tego utworu różni się silnie od tej gleby, w której on leży na głębokości 40—80 centymetrów. Stąd też owe plamy rdzawe inne są pod względem urodzajności od reszty pola, a mianowicie gorsze jako warsztat rolniczy wobec gorszych w nich warunków fizycznych. Löss zeszlamoivany podczas suszy łatwiej się zsy-cha i kamienieje, w czasie mokrym maże się, rozrabia i nie nabiera dobrej budowy gruzełkowatej. Jednem słowem nie posiada dobrych warunków fizycznych, które cechują löss normalny do tego stopnia, że mogą być w nim przez rolnika uważane za idealne.

Plamy takie występują w lössach bardzo często i utrudniają wybór miejsca na pola doświadczalne, psując jednolitość terenu.

Gleby, które powstały jedynie drogą wodną, to nie są lössy tylko bielice⁹), te zaś, które powstały drogą mieszaną wodną i eoliczną, to są lösso-bielice i bielico-lössy.

Tab. VI.

Podłoże

100,0

‘o

O O O O

o cP cP ,gP

Löss proszowski.

0‘0

2b

Podglebie

CO CD CO CO CN

O O O O

p o cP .gP

o‘o

"çPo

CO^ CD CD co' D CC

CD CN

e'-o"

Przykłady składu mechanicznego lössu typowego.

Gleba

Podłoże

r-

Löss lubelski.

‘i.

Gleba Podglebie ‘)

0,0

oj 00

"(TO

C 0,0

o‘o r®

0,0

100,0 100,0

100,0

0*0

6 2 6,2

67,7    67,7

25,6    25,6

O LO 05

Ö' (N ccP

' CD CM

! o « Oi

2SS

0,0

100,0 100,0

.5

54,0    54,0

39,1 !    39,1

100,0

ro

O O O O O © 0~

i‘0

3. °° bç;

05 iO ^ CD CM

o cc lo oP io

CD CN

Metoda Schönego wielkość ziarn (średnica) w mm

Kamienie Kamyki Żwir gruby

9M0JIM?

1DS&Z3

1 - 0,5 0,5 0,25 0,25-0,1

ro-i

—    0,1 -0,05

—    0,05-0,01

- <0,01

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0₍ 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0, 100,0

• • 1,3%

%0‘0 • • • °/oO‘0 • • • %6‘0 • • • %0‘0 • •    %0‘0 •

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

9AV05fSUld

psèzo

Miał piaskowy Pył piaskowy Pył pias. z gliną

aMOfÂd

psèz3

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera)

*) Wspomniany w tekście utwór gliniasty lössu zeszlamowanego.

Zarówno jak i piaski i bielice —lössy mogą być głębokie (ob. Tablicę na str. 90), których głębokość przenosi 2 metry— l. całkowity (.Ne 1) lub też płytkie, których podłożem bywa bądź żwir — l. nażwirowy (Ne 2), bądź piasek — l.na-piaskowy (N° 3), bądź piasczysta glina czerwona podobna do podłoża bielic — l. naglinowy czerwony (Ne 4), glina mocna— l. naglinowy mocny (Ne 5), ił — l. nailowy (Ne 6), opoka— l. nawapieniowy (Ne 7), lub też podłoże mieszane — czerwona glina piasczysta na opoce — l. naglinowo-naioapie-niowy (Ne 9), czy też opoka, na której zdążyła się już utworzyć rędzina — l. narędzinowy (Ne 8).

W górach Ś-to Krzyzkich można spotkać löss leżący na kwarcycie—l. nakwarcytowy (Ne 10). Wogóle, jako produkt nawiany, löss może leżyć na utworach najrozmaitszych. Zasługuje na uwagę löss leżący na bielicy, czyli t. zw. — l. nabieli-cowy (Ne 11) i leżący pod bielicą t. zw. I. podbielicowy (JM® 12), w których odróżnienie tych warstw jest rzeczą zgoła niełatwą.

Zapewne löss leży i na innych utworach, ale w badaniach moich przypadku tego nie spotkałem, i tylko spotykane podaję.

Wszystkie te lössy można podzielić na dwie kategorye. Lössy głębokie, które mają wartość rolniczą największą, i na lössy płytkie, których wartość rolnicza zależy od podłoża.

Lössy posiadające profil NeNe 2, 3 i 7 są zazwyczaj zbyt suche, chyba że (NeNe 2 i 3) położone nizko mają wodę zaskór-ną, wtedy jednak bywają sapowate i posiadają wartość rolniczą o wiele mniejszą. Zwykle są przeceniane, u nas bowiem zbyt wielką wagę przywiązuje się do gleby, a za małą do podglebia; co się zaś tyczy podłoża, to się na niego najczęściej nie zwraca żadnej uwagi, chociaż w większości przypadków ono właśnie decyduje o wartości gleby. Wyrokować o glebie bez podłoża absolutnie nie można.

W każdym razie gleby te są lepsze od bielic, posiadających to samo podłoże, w składniki pożywne nie zasobne.

Gleby N® 4, 8 i 9 na brak wody zazwyczaj nie cierpią, podłoża ich bowiem, choć przepuszczalne, wodę przyjmują w ilości dostatecznej (zależnie ma się rozumieć od grubości warstwy gliniastej), przyczem 9 jest zarazem czynniejszy dzięki obecności węglanu wapnia podsiąkającego wraz z wodą do powierzchni. Zamożność tych lossów w składniki pożywne jest także większa niż poprzednich, gliniaste bowiem podłoże nietylko samo więcej składników zawiera, ale dzięki własnościom absorbcyjnym zbyt szybkiemu ich wypłukaniu i wyługowaniu zapobiega.

Gleby Ne 5 i JSfs 6 są zazwyczaj zimne i najczęściej zbyt wilgotne, dzięki nieprzepuszczalności ich podłoża. Już nawet löss gleby robi wrażenie iłowate, chociaż jego skład mechaniczny niczem się nie różni od składu lössu normalnego. Nad gliną lub iłem podłoża łatwo się wytwarza warstwa lössu ze-szlamowanego. Gleba Ne 10 jest zazwyczaj za sucha. Wszystkie profile pozostałe, a więc JSfs 1, 4, 8, 9, 11 i 12 mają zazwyczaj stosunki wodne normalne i pod względem wartości rolniczej mało się różnią. Najlepszy z nich jest M 1, potem kolejno Nę 4, «Ne 8, «Nb 9, JNIê 11 i «Ns 12 z zastrzeżeniem jednak, że warstwa gleby i podglebia będzie nie mniejsza od jednego metra. O ile bowiem warstwy te są bardzo płytkie, to J\o 8 i 9 ma wartość rolniczą bardzo małą. Pozostałe JNbJNb 4, 11 i 12 pozostają i w tym razie prawie tern, czem były.

Lössy zawierają spore ilości wody hygroskopowej (wobec dużej powierzchni zbiorowej), spore ilości wody błon ko wat ej, znaczne ilości wody wolnej i niezmiernie duże ilości wody włoskowatej, która dla tego typu gleby jest nadzwyczajnie charakterystyczna. Nasiąkają wodą, jak gąbka, i są bardzo przepuszczalne, ale też i bardzo trudno przesiąkliwe, to znaczy, trudno oddają wodę warstwom innym, z któremi się stykają (ob. odnośnik na str. 14).

Lössy głębokie Ns 1 nie posiadają wad lossów płytkich. Suszę wytrzymują doskonale dzięki zdolności przechowywania w głębszych warstwach gleby wody i podsiąkania tej ostatniej do warstw powierzchownych. Przepuszczalność, którą posiadają w wysokim stopniu, zabezpiecza je od zamakania i wraz z przewiewnością reguluje prawidłowe krążenie wody i powietrza w przestworkach lössu, które w glebach pomienionych zajmują dużo miejsca.

Węglanu wapnia zawierają różnie od — śladów aż do kilkunastu procentów, przyczem gleba zawsze a podglebie często są pozbawione tego składnika. Przydatność rolnicza tych gleb zależy nie od zasobności w składniki pożywne mineralne, tych bowiem gleby te w większej ilości nie zawierają, lecz w nadzwyczaj dogodnych dla wzrostu roślin warunkach fizycznych, umożliwiających silny rozrost i rozkrzewienie się i ułatwiających spożytkowanie zasobów mineralnych w glebie zawartych. Pobieranie pokarmów mineralnych ułatwia i duża powierzchnia zbiorowa cząsteczek wynikająca z drobności ziarn lóssów. Obecność gliny bardzo łatwo mogłaby zepsuć tę glebę wyjątkowo dobrą. Nadałaby jej niepożądane zwięzłość i nieprzepuszczalność, a co zatem idzie zniszczyłaby prze-wiewność i zamiast ziemi czynnej, ze słodką próchnicą i dostateczną ilością powietrza a więc i tlenu, mielibyśmy glebę zimną, kwaśną, mokrą i stąd nieurodzajną.

Löss głęboki, o ile jest w kulturze, łatwo utrzymuje gru-zełkowatą budowę, nie utrzymuje jednak długo próchnicy, która naogół w normalnych warunkach wilgotności ulega szybkiemu spalaniu. Dla tego też wymaga on nawożenia częstego, ale zato mniejszemi dawkami.

Lössy są uważane za pierwszorzędne ziemie buraczane i pszeniczne. Jestto o tyle słuszne, że zarówno pszenica bywa na nich prześliczna, jak i buraki. Wydajność jednak buraków na dobrych bielicach jest o wiele większa. Kartofle zaś, choć plon ilościowo jest dobry, są co do smaku o wiele gorsze od kartofli na innych ziemiach sadzonych, a niektóre lössy (czarnoziemy) dają kartofle tak niesmaczne, że ich miejscowa ludność prawie, że nie jada, zastępując kaszą jaglaną. Mojem zdaniem, lössy są to gleby, jakby stworzone specyal-nie dla jęczmienia i owsa. Zarówno jęczmień jak i owies dają nietylko ogromne plony, ale sama barwa i wykształcenie ziarna] wyhodowanego na lössach wybitnie je wyróżnia od ziarna tego samego gatunku i z tego samego nasienia, lecz

wyhodowanego na ziemiach innych. Prześliczne też na lössach bywają koniczyny.

Natomiast drzewka owocowe i drzewa leśne rosną o wiele gorzej. Owoce dostają łatwo raka. Co jest powodem, że drzewa wogóle gorzej rosną na lössach, aniżeli na glebach innych, dotychczas nie mogę sobie tego dostatecznie wyjaśnić¹⁰), fakt ten jednak wątpliwości najmniejszej nie ulega¹¹). W wielu miejscowościach przez lössy zajętych najczęściej bezleśnych, drogi wiejskie poobsadzane są jedynie wierzbami, które nadają bardzo monotonny wygląd okolicy, innych drzew prawie zupełnie pozbawionej, i odbierają jej dużo ma-lowniczości, na którą się składa falista zazwyczaj powierzchnia lossów i obecność wąwozów. Znana bowiem i nieraz opisywana jest własność lössu tworzenia prostopadłych urwisk i wązkich wąwozów o ścianach gładkich i także prostopadłych (ob. rys. 20 na str. 88). Brak bujnej roślinności i drzew bogatych w liście odejmuje urok tym zakątkom z natury malowniczym. Gdzie lössy są płytkie i spodem występuje opoka, tam drzewa rosną o wiele lepiej i mają piękniejsze korony. Zdolność tworzenia ścian prostopadłych zawdzięczają lössy swojemu składowi mechanicznemu, a mianowicie równomierności ziarn. Ziarna jednej wielkości i ciężaru są jednakowo przez wodę wypłukiwane. Własność tę posiadają i bielice nadrzeczne, w mniejszym atoli stopniu, jako mniej równomierne.

**

Należy podnieść jeszcze jedną własność lössu niezmiernie ważną dla rolnika, własność, która glebę tę robi bardziej opłacalną od gleb innych, a więc poszukiwaną.

Jestto jej łatwość uprawy. Nie wymaga ona ani silnego sprzężaju, ani nadzwyczajnych narzędzi rolniczych, jak to się zdarza przy glinach, i nie cierpi nadmiernie ani od suszy, ani od zbytniego deszczu.

Zazwyczaj nie wymaga też kosztownych melioracyi.

Jest poszukiwana przez rolników do tego stopnia, ze ceny jej dochodzą wprost do cen amatorskich, nie uprawnionych bynajmniej jej wartością rzeczywistą.

Ma jedną wadę — zwykle leży w pasach gradowych.

Tyle pisano o lössach, że więcej rozpisywać się o nich nie uważam za stosowne, podaję tylko w zakończeniu tablicę z przykładami składu mechanicznego lóssów typowych (ob. tabl. na str. 97).

VII.

Bielico-lössy.

(ob. Lösso-bielice na str. 85).

Mówiąc o bielicach nadrzecznych i lössach, musimy zwrócić uwagę na sposoby ich występowania oraz na krajobraz, który jest rezultatem tego występowania. Nabiera on szczególnej wagi w południowych dzielnicach Ziem Polskich gdzie te oba typy gleb występują współrzędnie i są trudne do odróżnienia, zwłaszcza wobec istnienia typów przejściowych, które pozwoliłem sobie nazwać lösso-bielicami t. j. bielicami z domieszką lóssową i bielico-lössamit. j.lössami z domieszką bielicową.

A więc dla lössu typowego krajobraz typowy przedstawia krainę pagórkowatą, drobno-falistą, poprzerzynaną głębokimi wąwozami o ścianach pionowych.

Wygląd ogólny okolicy — wesoły.

Krajobraz terenu zajętego przez bielicę nadrzeczną jest o wiele smutniejszy. Charakteryzują go długie o małym upa-

Os

xC)

Bychawa

si

s'

<60

â,^$ §<•

<*    5

233

ZAKRZÓWEK.

•1

'•X

$•

cVl

SKORCZYCE

QO

v.^-—

Jozefów

GUB

1°

«A

ZIERZROWICE

ZOL" ■

#1

fl I

AŁOWICE

ZALESIE

Grabówka

S.

c*

•3 n

-I

RADOMSKA

% Tarto

et

fy

<3\

«5-

306

ozc-

etc-

S Goraj

3Z0-

306

Cy

'xXÇV

WIERZCHOWSKA

IbZ

g¹

§•

2SS

«•

NIK

fS

•3

RACHÓW

O GOŚCIERADÓW

•s

•202

|i

^5 03 ,

V

,-5

-X

%v °

■il

!§r

<c

2.

r<

*>;

■fófl

r+'

MAPKA

o SZCZECIN

*»*

powiatu

JANOWSKIEGO

VN

c y

Zawicho

■y

•p

H g

fi

1-8

m<x w nvelrcLcK

Miejscowości, podkreśla

STLvze

buty bcuianc

IL

: h ! h •§<?¹¹¹

B Linja, wododzia

IVWCL-.

+oxruicx£L wyspę (ruiJfïs le

Ttoîo Walowie) ulworzovicL-

x madij.

237

Liczby oznaczają wyniesienie^ nad poziomem morza w rrudrach..

\25ó

•253

229 $3 252

•dm »»

'zMt

rzï

256

ioc- '-sęp

2719

305

,'iii

N' S7Z-

06L

IOt

Keiow

255 Ûi

■191

225

-mSjW . a?

282

2*3 277

299

■ Wb

ito

BaraJa

293

238

3ÔJ

MAPKA

powiatu

291

Srupe,m

Ul-

«II-

m.

2 02

. ZS6

■295

jdSasämisj

Surhów

379

207*”

167

KRASNY5TAV

29/

Dworzyska

’^y ^^hMarjanKa 265

166

arnogóra

227(

fol

Stary Zamość

KRASNOSTAWSKIEGO.

258,

I'

LU-

7.U ■

•22.5

226

‘U

191%•

Oso

•227

. 197 KffliHm«, n.Js Puxski VjjTjn luterski '

223 " - J

TM

*\    733 / 790    790    23! ■

'292 2p ~edn

235J 235 m

S*

255 ;l6k

'229

C    <£l

iWvananowice

252

791

K/ 2i1

, vz&hsa\yenmkoncr cb Karczewrh    25 D

\ tt Axsôw s Rybczewice .

A    '»AJ-Z—250

\1⁰ »LcvuLn***

258 U

271

238

■ 289

Chvhowiec

9LZ

ftlicvan2S7 Wielkopote

GU

m : sw-

L9Z

Ç9Z

99Z

za

Makowiskd

Cft

Płoj

IbO

■J

276

598

eu :

26b

jmfy

P*

A da mai

sa

28i

kiew

cpH^MaptEOZ uisrijvk/®/ J02BI OfoOU '    ^

tb '21* Chlaniów

250

SU.

Miejscowości podkreślone bytij badane szczegółowo.

granica pomału

M*'**rzeki i jeziora (stawy)

cb miasta i wsie.

V~*Wk lin je wododziałowe.

droga żelazna

276

253 ■

785

WĄ''

Jozwów __,

272

' \

~27S

uzówka

£rbin- m

LÙZ,

\ Gródki

u—

Nikodemów

I- o

||| ^Zakrzow

^ Bocków

315

~K

¹

ob. Sławomir Miklaszewski: Gleby gubernii Łomżyńskiej (powiaty wschodnie). Przyczynek do znajomości gleb Królestwa Polskiego. Pamiętnik Fizyograficzny. Tom XIX. Dział II. Str. 40 i dalej.

²

ob. Sławomir Miklaszewski: Gleba. Str. 64 i dalej. Wydawnictwa C. T. R. Warszawa, r. 1909.

³

ob. loco citato: Gleba. Str. 70 i 71.

⁴

ob. na str. 62.

⁵

Dotychczas takiego typu nie spotkałem.

⁶

Nazwą żółtoziem próbowano u nas przed laty zastąpić cudzoziemski wyraz löss.

⁷

Jeden i ten sam wymiar średnicy jest nader ważny, niema bowiem przerw w siatce rurek włoskowatych (kapilarów), dzięki czemu podsiąkanie odbywa się równomiernie.

⁸

Lössu normalnego drenować nie można, bowiem, wobec wielkiej luźności (braku spójności) i drobności cząsteczek, zapycha on wkrótce sączki drenowe tak, że przestają one działać. Utwory gliniaste drobne, naprz. iły lub mady tłuste, własności zapychania sączków nie posiadają i drenowane być mogą, zarówno jak i lössy przesortowane przez wodę t. z. przeławicone, posiadające budowę warstwowaną.

⁹

Z chwilą, gdy udało mi się ująć i wyjaśnić typ „bielica“, i oglądać go równorzędnie z lössami, z którymi typ ten się styka, mam poważne powody do podejrzewania, że owe dziwne lössy w okolicach Magdeburga, którym Wanschaffe bezwarunkowo przypisuje powstanie drogą wodną, nie są lössami, lecz bielicami, względnie bielico-lössami lub lösso-bielicami. Nie przesądzam jednak tej kwestyi, bo je znam tylko z opisu, musiałbym je dopiero zobaczyć.

¹⁰

Po części przypisuję to powstawaniu lössu zeszlamowanego.

¹¹

) Zdanie powyższe w pierwszem wydaniu książki niniejszej spotkało się z zarzutem, że jednak w Krasnostawskiem lasy bardzo dobrze rosną na lössach. Pogląd mój sprawdzałem przez lat pięć zarówno w Krasnostawskiem jak i w innych miejscowościach lössowych i czuję się w obowiązku nietylko go utrzymać ale podkreślić i zaznaczyć jeszcze silniej. Lössy nie są typem gleby pod lasy odpowiednim. Zarówno drzewo nie czuje się w lössie tak dobrze, jak choćby w bielicach, ani löss jeśli tak się można wyrazić, nie czuje się dobrze pod lasem, traci bowiem swoje dobre własności fizyczne w szczególności wodne i zeszla-mowuje się iluwialnie. Lasy pięknie rosną na lössie tylko tam, gdzie jego bardzo płytka warstwa leży na opoce lub czerwonej glinie.

dzie rozwleczone spadki lub prawie zupełnie pozbawione spadków płaskowzgórza (w stosunku do o wiele niżej położonych poziomów rzek lub dawnych zlewisk rzecznych); o ile istnieją wąwozy, to są one płytkie, o ścianach pionowych tylko w swych częściach górnych (gleba i podglebie), nie przenoszących zazwyczaj czterdziestu do stu centymetrów. Poniżej są one pochyłe a nie pionowe.

S'®

A-

<*•

N,

<!-•

Rys. 22. Schemat spadków w powiecie Krasnostawskim. (Porównaj z mapką powiatu Krasnostawskiego).

W miejscach występowania Wsso-bielic i bielico-lössdw krajobraz odznacza się charakterem mieszanym zawsze jednak z przewagą piętna wyciskanego przez sposób powstawania bielicy nadrzecznej, a więc raczej płaski i smutny, aniżeli wesoły, falisty.

W stosunku do systematu rzecznego istnieje pewna prawidłowość występowania wszystkich czterech pomienionych typów gleb. Lössy czyste występują w dorzeczu rzeki głów-

nej w pętlach utworzonych przez jej dopływy; bielice nadrzeczne czyste nad samemi rzekami, najsilniej w pobliżu zlewiska głównego; lösso-bielice i bielico-lössy zajmują stanowiska przejściowe od jednych do drugich.

Najkrócej i najjaśniej da się to przedstawić na załączonych mapkach powiatów Janowskiego (ob. na str. 103) i Krasnostawskiego (ob. na str. 104), jako posiadających duże zlewiska wodne (Wisła, Wieprz) i bardzo pod tym wględem charakterystycznych.

W powiecie Janowskim¹ ²) lössy zupełnie typowe znajdują sie jedynie w okolicy Wilkołazu, Skorczyc, Zalesia, Liśnika, Salomina, Łychowa oraz Wierzchowi sk (ale tu już mniej), a więc w pętlach rzecznych w oddaleniu od większych rzek lub na liniach wododziałowych. W okolicach Wałówie, Rachowa, Zaklikowa i Zakrzówka spotykamy już i czyste bielice. Wszystkie inne miejscowości (po za miejscami występowania rędzin) zajmują bądź bielico-lössy bądź lösso-bielice.

Ułożenie gleb pomienionych w pewnym stale powtarzającym się porządku zależy od ich położenia względem zlewisk rzecznych.

To samo widzimy i w powiecie Krasnostawskim, którego wody dążą do jednego wspólnego zlewiska — rzeki Wieprza.

Powiat ten tworzy jakby płaską nieckę, której najniższą częścią środkową jest koryto Wieprza. O znacznej jednostaj-ności i prawidłowości nachylenia tych równi pochyłych (z prawej i lewej strony Wie prza) świadczy dowolnie kierunek dopływów tej rzeki (ob. Mapkę na str. 104, oraz rys. 22 na str. 105).

Płyną one równolegle względem siebie w kierunku ze wschodu na zachód oraz z zachodu (nieco południowego) na wschód (nieco północny).

Tego rodzaju budowa terenu i jego rzeźba powodują kolejność występowania gleb w powiecie Krasnostawskim spotykanych. Jest w tern występowaniu prawidłowość, która uderza przy zestawianiu rezultatów badań (z jednoczesnem rozpatrywaniem mapy) i wskazuje na wysoką zależność rozmieszczenia pewnych typów gleb od ukształtowania terenu, na co wielokrotnie w pracach swych zwracałem uwagę przy specyalnych opisach różnych terenów innych. Zjawisko to występuje w powiecie Krasnostawskim niezwykle jasno.

Spojrzyjmy na mapkę.

Dużych wododziałów, jak to już zaznaczyłem, niema, są tylko pomniejsze pomiędzy dopływami Wieprza zarówno lewymi Giełczwią, Żółkiewką, Porem, i kilkoma innymi drobniejszymi, jako też i prawymi: Siennicą, Wojsław ką i Wolicą.

To też powiat Krasnostawski ma postać pola zoranego w wysokie zagony, leżące po obu stronach rowu — Wieprza.

Rzeczki boczne są jak gdyby bruzdami tych zagonów.

Zagony wspomniane mają spadek podłużny ku rzece Wieprzowi. Grzbiety ich są wododziałami dla wód spływających w kierunku poprzecznym prostopadłym do spadku podłużnego i do kierunku rzeczek — bruzd. To też gleby leżące wyżej ulegają częściowemu zmywaniu lub spiasczeniu i bądź zanieczyszczają gleby niżej leżące, bądź też układają się na skale (opoce) obnażonej przez wody z utworów uprzednio na niej spoczywających, dając początek glebom naniesionym już na miejsca wtórne.

Jest rzeczą oczywistą, że działalność wód spływających (sortująca i nanosząca), odbiła się bardziej na glebach terenów położonych bliżej rzek, aniżeli na glebach terenów bardziej od zlewisk oddalonych.

Przyczyną tego ilość wody, która spływała w wielu miejscowościach i teraz spływa w większej ilości po tere-nach niżej położonych, w mniejszej — po znajdujących się wyżej (po pierwszych woda opadowa*) -f- spływowa; po drugich tylko opadowa). Te ostatnie są dzięki temu mniej zmyte.

Wapień kredowy stanowi mniej lub więcej głębokie podłoże całego powiatu Krasnostawskiego. Na wapieniu tym spoczywa warstwą prawie nieprzerwaną czerwona glina lodowcowa respective utwory lodowcowe przykryte warstwą lössu. Jednolitość tego pokrycia lodowcowego jest mocno naruszona przez wody zlewające się do rzeki Wieprza, bądź do jego dopływów.

Tam, gdzie warstwa lössu była gruba, woda pożłobiła w nim głębokie parowy, prostopadłe do kierunku rzek-zlewisk, następnie zaś tymi naturalnymi drenami spłynęła i spływa dotąd. Stąd spłukiwanie lössu w miejscacn tych jest bardzo ograniczone, co dało mu możność przechować się w czystości.

Gdzie warstwa lössu była cieńsza, tam zmywanie jego odbywa się na całej powierzchni i przy dużej ilości wód spływająch następowało całkowite przeniesienie lössu w miejsca niższe i równiejsze. Natomiast obnażała się opoka, dając początek borowinie v. rędzinie.

W sposób powyższy, nieraz już o tern pisałem, powstają utwory równoziarniste, których sposób powstania przypomina tworzenie się bielicy nadrzecznej. Tak też jest w istocie.

Gdyby na grzbietach wyniosłości była glina lodowcowa, to proces powyżej opisany wytworzyłby bielicę nadrzeczną, jak to zresztą widzimy i w Krasnostawskim w pobliżu rzek. Ponieważ jednak w danym przypadku mamy do czynienia z materyałem lössowym, przeto cały löss bez zmiany lub prawie bez zmiany zostaje przeniesiony na miejsce wtórne i oczywiście w tych razach jest warstwowany.

Kto wie, może w ten sposób bardzo jasny i prosty, da-

*). Opadów atmosferycznych.

loby się rozstrzygnąć spór (wszczęty na podstawie spotykania lossów warstwowanych), co do wiatrowego (eolicznego, subaëralnego), czy też wodnego pochodzenia lössu. Boć gleba tylko co rozważana jest z m ate ry a łu lössem i niczem się nie różni od lössu, z którego została wypłukana, prócz warstwowaniem³), które zawdzięcza sposobowi swego powstania właściwemu bielicy nadrzecznej.

Przypuśćmy, że taką glebę, o ile jej materyał lössowy jest czysty, możnaby nazwać lössem przeławiconym⁴). Ale nie zawsze. Często bowiem wody znoszą w jedno miejsce produkty szlamowania nie tylko lössu, lecz i gliny czerwonej, piasku, bielicy a nawet i borowiny. Z tych ostatnich woda wypłukuje najczęściej tylko pył piaskowy, a więc materyał w danym razie ściśle bielicowaty (drobniutką krzemionkę), stąd też, zależnie od stosunku ilościowego cząstek ściśle lössowych i ściśle bielicowych, powstają nie tylko lössy zeszla-mowane lecz i bielico-lössy, lösso-bielice a nawet bielice czyste.

Cały ten proces nadzwyczaj dobitnie i konsekwentnie powtarza się we wszystkich „zagonach“ powiatu Krasnostawskiego. Stąd też z góry prawie przepowiedzieć można gdzie mogą być lub gdzie przeważać będą lössy, gdzie zaś bielico-lössy, lösso-bielice i bielice czyste.

W myśl powiedzianego powyżej muszą one występować kolejno (kolejką przytoczoną) w kierunku spadku.

Pod jednym tylko względem prawidłowość może tu być zakłócona. Oto, jeśli w miejscowościach najwyżej położonych löss jest dość płytki, to może nastąpić: bądź jego zmycie całkowite z obnażeniem utworów lodowcowych i ewentualnem ich spiasczeniem; bądź zmycie i tych ostatnich, jeśli spadek jest dość znaczny a warstwa utworów lodowcowych, jak to zazwyczaj bywa, bardzo cienka. Wtedy na powierzchnię występują warstwy wapienne i tworzy się borowina v. rędzina,

której wartość zależy przedewszystkiem od jakości wapienia, następnie od domieszek. Te borowiny v. rędziny mają zawsze pewną domieszkę materyału lodowcowego. Jeśli materyał lodowcowy drobniejszy jest zmyty całkowicie, to jednak głaziki pozostają. Takie obnażenie wapienia może nastąpić i na większych spadkach a także w miejscach niższych, gdzie przewaliły się i dotąd może się przewalają bardzo znaczne ilości wody. Zmyły one i spłukały doszczętnie wszystko aż do wapienia.

Stąd też widzimy, w pobliżu silniejszego rozwinięcia koryta rzecznego, większe kompleksy borowin v. rędzin oraz typowe bielice nadrzeczne, a (czasem piaski sortowane); w miejscach od rzek oddalonych i zdrenowanych parowami — lössy.

Innemi słowy, na terenie powiatu Krasnostawskiego musimy oczekiwać występowania lössdw typowych jedynie pasami w miejscach strzałek⁵), pasami równoległymi do dopływów rzeki Wieprza. Tak też jest w istocie.

Lösso-bielice i bielico-lössy są to gleby o wiele gorsze od lössow właściwych, mają bowiem o wiele gorsze własności fizyczne, (mniej przepuszczalne i przewiewne), a także i chemiczne. Są one zimniejsze i mniej zasobne w składniki pokarmowe wypłukane z nich podczas sortującego działania wody.

Jako nieco iłowate, wymagają nieraz drenowania, przy-czem drenowane, zarówno jak i lössy przelawicone rurek drenarskich nie zapychają (ob. odnośnik na str. 94). Skład mechaniczny (ob. rys. 23 i 25 na str. 111, oraz tablicę VII-ą na str. 113) lösso-bielicibielico-lössdw jest pośredni ⁶) między lassami i bielicami nadrzecznemi (ob rys. 24 i 26 na str. 111).

Także pośrednia jest ich wartość, jako warsztatów rolniczych. Naogół jednak są to gleby dobre. Nie posiadają one

Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego bielico-lös-sów i lösso-bielic dla porównania z bielicą nadrzeczną i lössem.

Bielico-löss

Lösso-bielica

Rys. 23.

l.i

■ .I

Rys. 25.

> 3 m/m

> 2 m/m

> 1 m/m

1—0,5

0,5—0,25

0,25-0,1

0,1—0,05 0,05- 0,01 <0,01

>3 m/m > 2 m/m

ui/iu i <

1-0,5

0,5—0,25

0,25—0,1

0,1—0,05

0,05—0,01

<0,01

Löss

Bielica nadrzeczna

Rys. 24.

Rys. 26.

Kamienie > 3 m/m i Kamyki > 2 m/m 1 Żwir gruby 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5 Piasek gruby 0,5—0,25

drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0.1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01 Pył pias. z gliną < 0,01

Kamienie > 3 m/m Kamyki > 2 m/m Żwir gruby > 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5 Piasek gruby 0,5—0,25

Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył pias. z gliną < 0,01

części

pyłowe

części pyłowe

części

żwirowe

części

piaskowe

części

żwirowe

części

piaskowe

węglanu wapniowego ani w glebie, ani w podglebiu, w podłożu zaś mają go na znacznej głębokości, czem się zasadniczo różnią od lossów. Wprawdzie te ostatnie także

nigdy w glebie, ani w podglebiu węglanu wapniowego nie zawierają, nie ma go też nigdy löss zeszlamowany. Dopiero w podłożu lössu normalnego lub bezpośrednio pod zeszla-mowanym widzimy białe plamki węglanu wapniowego tak ułożone, że, po zrównaniu szpadlem ściany pionowej, wyglądają, jak hieroglify pisane białą farbą na żółtem tle. Niema też w bielico-lössach i lösso-bielicach konkrecyi wapiennych znanych pod nazwą laleczek Wssowych bardzo dla lossów charakterystycznych.

Gieba

Podglebie

Podłoże

Lösso-bielica lub Bielico-löss

(Profil).

cccccc

wmm

acitt

&

C-CC

>3;

C C LC

3 i

IRR*

(CCCCCC

))-)-)-)>

CCCCCCc

3 3 ) ■> 3 3 ccc

3 3 3 (CC 3 3 3

■>V

ccc 33 (C c CCC

ESSIGS

Skrócenia i objaśnienia. Bielica-B; löss—L; BL—bielico-löss; LB - lösso-bielica.

BL

Symbol oznacza profil gleby a mia-

BL

nowicie, źe gleba bielico-löss leży na podglebiu także bielico-lössie i na podłożu bie-lico-lössie i t. p.

Profil przedstawiony wyraża schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilu niniejszym

Rys. 27.

miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną, t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Profil ma oddzielone linią prostą i zębatą glebę od podglebia, i podglebie od podłoża. Linia zębata oznacza, że przejście to odbywa się stopniowo i niema ostrej granicy pomiędzy warstwami pomienionemi, linia prosta oznacza przejście nagłe.

Ma to na celu uprzytomnić warunki naturalne, w których zależnie od położenia i wilgotności w profilach powyżej podanych, warstwy te bądź przechodzą stopniowo jedna w drugą, bądź odcinają się ostro i nagle.

Profile lösso-bielic i bielico-lossów me różnią się niczem od takich samych profilów lossów i bielic nadrzecznych. To też podaję tu jedynie jeden profil l—b i b—l głębokich. Płytkie mają wartość rozmaitą zależnie od podłoża, przyczem

Tab. VII.

Podłoże

100,0

^ co co

O N H

io

oT ^ oö'

LO CN

o o o o o co o

(To

^ co co cT oT »-T

0*6

ro_ q ^ of < cf

Iß CM

Przykłady składu mechanicznego lösso-bielic i bielico-lossów.

Bielico^löss.

Lösso'bielica.

•3

Podglebie

0,0

Fi o,o,

0,0.

Gleba

Podłoże

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

r-

0,0

0,0

[ 0,0

o,o]

o,o;

0,4]

g.< ślad

0,2]

ślad

s-

ślad

0,1

0,2l

99,4 100,0    99,9 100,0;    99,8 100,0 100,0 100,0! 100,0 100,0

« « < 0^0

co_ *-< cd

CO

CM CM

co co

OS

CM CO iß cf r-T ©~

« -1 «2.

CO

CM CM

co co

Kamienie    —    >    3    mm    .    .

—    >    2    mm    .    .

Żwir gruby    —    >    1    mm    .    .

<    1    mm    .    .

Kamyki

9A10JIAV?

ids5z3

0*2

! co o_ iO_ o" cf o"

00 O iß

o < o

Irś

co o

r-T Iß* t-T

oÇ

t-H LO —

0‘8

—I 00 o

roi

CO CM CO

i-T ocT o

~ó7

©    00 CM

CM oT co

övT

O t>- CM ! CM oT CO

6‘tT

1    —0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

1‘0-T

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

0AVO>(SBld

psàzQ

oi co

lO CM

05_    ^

co cr> co

iß CM

CO^ t—^ CD

00

CT) ^ lO CN

co^ CO OcT od rf

LO CN

N (O Ol^ N Cf o"

iß CM

N IO CO cm" ctT

iß CM

o^

ocf O iß~

iß CM

t^-

af o Lcf

lO CM

-    0,1 —0,05

—    0,05 - 0,01 Pył piaskowy z gliną— <0,01

Miał piaskowy Pył piaskowy

9M0|Äd

psSz3

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0; 100,0] 100,0 100,0 100,0 100,0. 100,0, 100,0 100,0 100,0

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera). . 0,0°/₀ . . . 0,0% • • • 0,0% • • . 0,0% . . . 0,0% . . ślad °/₀

00

wchodzą tu w grę te same czynniki, co przy lössach i bielicach, dla tego też rozważać ich tu nie będę. Co do sposobu krążenia w nich wody, to największe znaczenie ma dla nich woda włoskowata.

VIII.

Mady.

Madami albo rtamułami zowią się w Królestwie Pol-skiem gleby (aluwialne), powstające z mułu, osiadającego w starych korytach rzek podczas wiosennych i jesiennych wylewów.

Każda rzeka większa obfituje w mady, rozmieszczone pośród piasków w lwiej części wypełniających stare koryta, które stanowią ściśle ograniczone miejsca występowania gleb pomienionych.

Jako aluwialne należą one do gleb najmłodszych i przyrastają z roku na rok. Przytem nietylko każda rzeka może mieć inne mady, ale jedna i ta sama rzeka może je wytwarzać różne i to w miejscach bardzo blisko od siebie położo

nych.

Różnorodność mad zależy przedewszystkiem:

1) Od jakości materyału unoszonego przez wodę w czasie wylewu, a więc od natury się skał tworzących brzegi danej rzeki;

oraz 2) od szybkości prądu wody, unoszącego produkty rozmycia i zmycia brzegów, inaczej mówiąc, od szybkości prądu rzeki, a także od siły wylewu.

Zważywszy, iż rzeka w biegu swoim przedziera się przez skały, należące do różnych formacyi geologicznych i to z szybkością dla tej samej rzeki nie jednostajną lecz rozmaitą¹), oraz zanotowawszy znany fakt, że wylewy są raz

>) Średnie spadki Wisły w granicach Królestwa są na km: od granicy Galicyi do N. M Korczyna . . 0,311 m

wchodzą tu w grę te same czynniki, co przy lössach i bielicach, dla tego też rozważać ich tu nie będę. Co do sposobu krążenia w nich wody, to największe znaczenie ma dla nich woda włoskowata.

VIII.

Mady.

Madami albo namulami zowią się w Królestwie Pol-skiem gleby (aluwialne), powstające z mułu, osiadającego w starych korytach rzek podczas wiosennych i jesiennych

wylewów.

Każda rzeka większa obfituje w mady, rozmieszczone pośród piasków w lwiej części wypełniających stare koryta, które stanowią ściśle ograniczone miejsca występowania gleb pomienionych.

Jako aluwialne należą one do gleb najmłodszych i przyrastają z roku na rok. Przytem nietylko każda rzeka może mieć inne mady, ale jedna i ta sama rzeka może je wytwarzać różne i to w miejscach bardzo blisko od siebie położo

nych.

Różnorodność mad zależy przedewszystkiem:

1) Od jakości materyału unoszonego przez wodę w czasie wylewu, a więc od natury się skał tworzących brzegi danej rzeki;

oraz 2) od szybkości prądu wody, unoszącego produkty rozmycia i zmycia brzegów, inaczej mówiąc, od szybkości prądu rzeki, a także od siły wylewu.

Zważywszy, iż rzeka w biegu swoim przedziera się przez skały, należące do różnych formacyi geologicznych i to z szybkością dla tej samej rzeki nie jednostajną lecz rozmaitą¹), oraz zanotowawszy znany fakt, że wylewy są raz

») Średnie spadki Wisły w granicach Królestwa są na km: od granicy Galicyi do N. M Korczyna . . 0,311 m

większe drugi raz mniejsze, łatwo sobie wytłumaczymy rozmaitość mad, spotykanych nawet w jednem i tern samem korycie rzecznem. Rzeczywistość w zupełności potwierdza przytoczone wywody teoretyczne.

Różnice występują wyraźnie nawet na terenach nie

wielkich.

Szczególniej uderza niejednolitość gleby, podglebia i podłoża, które składają się z cieńszych (różnej grubości, nie przenoszącej 10 cm. w żadnym razie) i grubszych warstewek, odpowiadających ilości wylewów (oczywiście tych, które do danego miejsca dosięgły). Mając w ręku statystykę wylewów dla danej okolicy, możnaby z zupełną ścisłością oznaczyć rok, a nawet miesiąc powstania danej warstewki.

Wszystkie te warstewki mają jedną cechę wspólna: są one co do jednej równoziarniste (ob. tablicę VIII na str. 116). Różnią się jednak wielkością ziarna. Im wylew większy i gwałtowniejszy, tern produkt osadzony jest grubszy. To też często widzimy na bardzo subtelnym pyle mineralnym leżący gruby piasek równoziarnisty, a na tym ostatnim znów pył

0,257 m 0,379 „ 0,211 „ 0,238 „ 0,169 , 0,274 „ 0,259 „ 0,203 „ 0,210 „ 0,276 „ 0,249 „ 0,223 „ 0,280 „ 0,200 „ 0,275 „ 0,285 „

od tegoż do    Sandomierza.....

„    do    Zawichosta.......

„    do    Solca..........

„    do    Puław.........

„    do    Mniszewa........

„    do    Warszawy........

„    do    Narwi.........

„ do Płocka .........

„    do    Włocławka.......

„    do    gr. pruskiej ......

na całej    długości w Królestwie .    .    .

od wsi Podgórza do m Góry Kalwaryi od Góry Kalwaryi do Karczewa . .    .

od Karczewa do rz Świdra ....

od rz. Świdra do Jeziorny.....

od Jeziorny do Wilanowa.....

Pam. Fizyogr. t. XIX. Józef Witkowski. Materyały do hypso-metryi kraju, str. 177, 178, 179 i 180.

Tab. VIII.

Mada

świeża

Mada

iłowata

tłusta

w kotlinach osiadła na silnie odda- ławicy piasku lonych od świeżo po brzegu rzeki wylewie

0,0

0,0!

o,Oj

100,0 100,0

o —i oo O O O

6‘0

O r-H O0

cT o cT

6‘0

100,0

fślad

0,0!

§ 0,0

0,0

100,Oj

fślad

0,5 §{ 0,5

0,4

0,4

oa

Przykłady składu mechanicznego mad.

Mada

mocna

Mada

chuda

Mada

Naspa

Mada

piasek

leżą pomiędzy madą Naspą a madą iłowatą w pewnem oddaleniu od brzegu rzeki

na brzegu rzeki

z wkładek piaskowych w profilach mady

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0

•O CO CO

5 d o'

•en

?0

6,7    2,0    2,0 »)26,6 *) 26,6

31,1    16,6    16,6 ’) 41,1 »)41,1

³) 61,3 ³) 80,5; ³) 80,5 2)31,4 2)31,4

o o o o © o o"

■a co © JS o o

0,0

0,0

"ô‘o"

60

m o,o;

o,o;

0,0

0,0

100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

13,5

O O co o o o"

8*0

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3AV0JIM?

psSzD

g?

co

³) 61,3

6‘8S

38,7

2) 23,9

°°~

O CN —I    ■

6‘8S

CN O h-O Nt* —« CN CN

CN O t-~ O < ~ CN CN

~s7

o 25,6 ») 25,6    13,5

21,7    21,7    38,7

²) 6,8 ²) 6,8 ²) 23,9

co co O

© CO < CO ł⁻¹

9‘i6

00 LO i—I

O © —T

CO O O | °~ 00 2

OO LO i—I

Ö" d rn"

8‘i6

1    —0,5

0,5 - 0,25 0,25 - 0,1

f Żwir drobny Piasek gruby o [ Piasek drobny ^

-- 0,1 -0,05 - 0,05-0,01 Pył piaskowy z gliną— <0,01

Miał piaskowy Pył piaskowy

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

SAVOJfSBld

(DsâzQ

3A0{Àd

psàzQ

Węglanu wapnia (CaC0₃-met. Scheiblera). . 0,0%. . . 0,0%. . . 0,0% . . . 0,0%. . . 0,0%. . .3,1%

Uwagi: ‘) dużo miki. ²) mało gliny koloidalnej. ³) bardzo dużo gliny koloidalnej.

lub mułek i tak w najrozmaitszych kombinacjach. Warstwy te różnią się pomiędzy sobą wymiarami ziarn i barwą (głównie wskutek zawartości różnych ilości żelaza) i w przekroju przypominają salceson. Grubość tych warstw zależy od długości trwania wylewu (ob. profile poniżej).

M a cl y.

(Profile).

Skrócenia i objaśnienia.

Mada — M; mada piasczysta - m;

oznacza

piasek —P. Symbol ^

JC° 1.

profil gleby, a mianowicie: warstwa mady chudej piasczystej, leży ną warstwie piasku, ten znów na madzie chudej, ta ostatnia na piasku i t. p.

Profile przedstawione wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża oraz stosunek ich warstw. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną, t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Gleba

\ ‘\Aj

wiyj/iyyjj

771

Podglebie

Podłoże

E|||

3-1 I «

Mada mocna Mada tłusta

>V*

Warstewki mady

piasczystej naprze-

S 3

tt

> es

N 'cl,

Mada

Naspa

Mada chuda.

Profile N2N2 1 i 2 mają oddzielone linią zębatą glebę od podglebia. Linia zębata oznacza, że przejście to odbywa się stopniowo i niema ostrej granicy pomiędzy warstwami pomienionemi. Natomiast podglebie od podłoża a także podrzędne warstewki gleb oddzielają linie proste, co oznacza brak genetycznego związku pomiędzy warstwą podglebia i podłoża Są to warstwy najzupełniej sobie obce, choć się stykają. To też przejście jest nagłe. Ma to na celu uprzytomnić warunki naturalne, w których zależnie od położenia i wilgotności w profilach powyżej podanych, warstwy te bądź przechodzą stopniowo jedna w drugą, bądź odcinają się ostro i nagle.

Mady zatem są jakby kroniką naturalną wylewów rzecz

nych.

Skład mineralogiczny mad powiślańskich nie różni się jakościowo od składu gleb pochodzenia lodowcowego. Wybitnie tylko rzucają się w oczy bardzo duże ilości drobnej krzemionki oraz duże ilości miki, której blaszki, nawiasem mówiąc, mają zazwyczaj średnicę większą od ziarn innych minerałów do składu tej gleby wchodzących. Ze względu na postać miki, jest to bardzo zrozumiałe, blaszki bowiem łatwiej są unoszone przez prąd wody, aniżeli ziarna okrągłe.

Należy badać i obserwować nietylko mady stare, dostępne badaniom jak rok długi, lecz i mady świeże tylko co osadzone, co zrobić można jedynie bezpośrednio po wylewach bądź wiosennych, bądź jesiennych.

Świeża mada (ob rys. 28 na str. 119) ma barwę ciemno-popielatą, zawiera bowiem i dość znaczne ilości próchnicy. Wyschnięta przybiera barwę jasno-żółtawą, nieco jednak ciemniejszą od większości mad starych. Najwięcej młodej mady zebrać można z prątków wierzby koszykarskiej, zasadzonej w celu osłabienia gwałtowności i niszczącego działania wylewu, umocnienia brzegu i zatrzymywania cennego namułu.

Skład mechaniczny mad (ob. rys. 28, 29 i 30 na str. 119) stanowi coś pośredniego pomiędzy drobnemi bielicami nad-rzecznemi a lössami. Zazwyczaj te ostatnie są nieco od mad przeciętnych drobniejsze, bielice zaś nieco grubsze. Mady różnią się pomiędzy sobą i to dość znacznie, na co zwracam uwagę, jako na cechę charakteryzującą sposób ich powstawania. Jedne z nich zawierają glinę koloidalną, inne nie posiadają jej prawie wcale (ob. Tablicę VIII na str. 116).

Tłomaczy się to sposobem ich powstawania. Na prątkach np. osiadają unoszone przez wodę zarówno cząsteczki pyłowe, jak i koloidalne, a po opadnięciu wody zmyte przez

Zestawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego mad.

Mada świeża.

Rys. 28.

> 3 m/m

>    2 m/m

>    1 m/m

1—0,5

0,5—0,25

0,25-0,1

0,1—0,05

0,05—0,01

<0,01

Mada Naspa.

Rys. 29.

Illl.

> 3 m/m

>    2 m/m

>    1 m/m

1—0,5

0,5—0,25

0,25—0,1

0,1—0,05

0,05—0,01

<0,01

Mada tłusta iłowata.

Rys. 30.

Kamienie > 3 m/m

Kamyki > 2 m/m Żwir gruby 1 m/m

Żwir drobny i—0,5 Piasek gruby 0,5—0,25 Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył piask. z gliną <0,01

części

żwirowe

części

piaskowe

części^

pyłowe

deszcze na ziemię układają się tam warstwą, z której wskutek zarośnięcia glina koloidalna wypłukać się nie daje; natomiast nad brzegiem rzeki na nieosłoniętym i niczem nie pokrytym naturalnym wale piaskowym, glina koloidalna osiąść nie może, a gdyby nawet osiadła, to byłaby spłukana. Glinę koloidalną może unosić przez czas dłuższy prąd nawet bardzo, bardzo słaby.

To też istotne różnice w budowie i własnościach fizycznych mad są o wiele większe, aniżeli o tern z danych liczbowych wnioskowaćby było można.

Skład chemiczny¹) mady świeżej (zebranej przez autora we wrześniu r. 1906) jest następujący:

Straty ( materye organ.-j-H₃0    5,10% \

przy żarzeniu( C0₂ (oznaczony osobno)l,36% I

Si0₂........

A1₂0₃ . . . .[

Fe₂0₃ (b. mało) j CaO (z krzemianów) 1,13 | CaC0₃. .

MgO .

so₃

k₂0 \

Na₂0 }

-6,76%

•    70,36%

•    18,03%

. .    3,10 /

CaO —2,87%

»......*    » "H

O. CL

z różnicy wagi ....    1,98%

Ogółem . . . 100,00%

Wobec bardzo znacznych ilości miki białej, małej ilości żelaza (prawie ślady), oraz śladów MgO i S0₃ można przyjąć z pewnem prawdopodobieństwem, że mada analizowana składa się z następujących minerałów i składników w ilościach % jak niżej:

0 0,5 grama mady stopiono z mieszaniną Na₂C0₃-f-K2C0₃. Podane liczby są to przeciętne z dwu topień.

Ziarna kwarcowe (Si0₂) .    .

•    • 49,43%

Kaolin (2 H₂0 . A1₂0₃ . 2 Si0₂) .... 23,77% Mika biała (2H₂0. K₂0.3 A1₂0₃.6Si0₂) 16,77% Skaleń (CaO . A1₂0₃.2 Si0₂) ....    5,62%

CaC0₃

•    3,10%

Materye organiczne-f wilgoć (z różnicy) 1,31%

Ogółem .    . 100,00%.

Wszystkie pomienione minerały są w glebie niewątpliwie, jak na to wskazuje badanie pod mikroskopem, a ilościowy ich stosunek zapewne niewiele się różni od wyżej przytoczonego, oczywiście, biorąc to wszystko w bardzo grubych zarysach.

Większość mad mało się różni swym składem mechanicznym od mady świeżej. Cechą ich wspólną jest najczęściej coraz większe spiasczenie, im głębiej leży warstwa mady. Otwory świdrowe w czasie badań dokonywane wskazują, że naturalnem podłożem mad jest zawsze i jedynie piasek (aluwialny), spotykany jednak na różnych głębokościach (od 2 cm. do 70 cm. i głębiej).

Mada tłusta (ob. rys. 30 na str. 119) zawiera nadzwyczajne ilości gliny koloidalnej, jest prawie zupełnie niezdatna do uprawy, lepka, mażąca się i zsychająca, zimna, nieprze-wiewna i kwaśna, posiada barwę ciemno-brunatną z niebies-kiemi i zrzadka w górnych warstwach rdzawemi plamami. Przypomina nieco gliny trzeciorzędowe z pod Bielan i Wyszogrodu.

Uwagi godne, że mady są tern drobniejsze, im dalej leżą od brzegu rzeki: wszystkie grubsze części osiadają po drodze na brzegu, tworząc t. zw. Naspę (nazwa ludowa miejscowa). Zazwyczaj rzeka buduje sobie w miejscach o brzegach nizkich rodzaj wału piasczystego, wynurzonego nieco ponad zwykły średni poziom wody. W czasie wylewu woda ten wał przekracza, a przy obniżaniu się poziomu i opadaniu wody, wał ten nie pozwala odpływającej wodzie unieść osadzonej mady. Gdzie takiego wału niema, tam mada jest mniej jednolita, bardziej spiasczona i nie pokrywa jednostajnie wielkich terenów.

Mieszkańcy nadbrzeżni łączą i umacniają wały naturalne sztucznymi, obsadzając je jednocześnie wierzbą koszykarską dla zabezpieczenia brzegu od rozmywania i podmywania, a także dla zatrzymania mady.

Wzrastanie średnicy ziarn mady w miarę posuwania się w głąb tej gleby ku podłożu, być może, dałoby się wytłoma-czyć w ten sposób, że każda nowo osadzona warstwa mady podwyższa nieco teren a więc woda z coraz mniejszą gwałtownością może wtargnąć na brzeg i coraz wolniej rozlewa się w dolinie rzeki.

Mady świeże niedawno osadzone zawierają pewne czasem dość znaczne nawet ilości CaCO;i, mady stare są bezwa-pienne. Węglan wapnia został wyługowany z tych ostatnich przez deszcze.

Jako gleby mady należą do najlepszych gleb Królestwa Polskiego. Mają one naogół znakomite własności fizyczne, bo są przepuszczalne i przewiewne, oraz dobre chemiczne tern bardziej, że otrzymują rok rocznie podczas wylewów stały dowóz łatwo przyswajalnych dla roślin składników pokarmowych. Są to gleby doskonałe, o ile dość wysoko położone i nie cierpią od zbyt silnych wylewów.

Należą do najdroższych gleb w Królestwie Polskiem. W okolicach Karczewa i Otwocka widzimy na nich rozległe kilkowłókowe ogrody owocowe. Do tego celu mady bardzo się nadają. Wadą ich jest rdza, która trapi zboża na madach zbyt nisko położonych i zbyt łatwo podmakających. Znaczniejsze ilości mad (prócz Żuław) występują w dorzeczu Wisły w powiatach Puławskim, Kozienickim, Janowskim i t. p.

Wielce charakterystyczna dla mad jest ich barwa. Mamy tu wszystkie odcienie barwy szarej, która cechuje głównie mady młode i wszystkie odcienie barwy żółtej do (brudno) czerwonej, które charakteryzują mady stare o związkach żelaza mniej lub więcej utlenionych. Niemniej jednak niezależnie od różnic w barwie wszystkie mady mają ton oliwkowy barwy „havana“, po którym wprawne oko bardzo łatwo wyróżnić je potrafi zarówno z pośród lóssów, jak i bielic zbliżonych do nich ze względu na skład mechaniczny.

Mady należą do for macy i najmłodszej aluwialnej.

Rozmieszczenie mad w korycie rzecznem jest nader ciekawe (ob. rys. 31).

MOiesrć ß/£L/C/t

NASPA

rmnTnii iiiiiifTT]

RZEKA

M A D y

CHU°* ^ rtSZ? ™

WrSOK/ 6N16G RZEK!

AORYTO STARŁ

Rys. 31. Rozmieszczenie mad w korycie rzecznem. Strzałki wskazują na kierunek unoszenia cząstek skał wypłukiwanych przez wodę.

Mianowicie, przy samym brzegu powstaje podczas wylewu mocno piasczysta mada Naspa¹), wszystkie bowiem cząsteczki drobniejsze woda unosi dalej, przekraczając utworzony przez się wał — Naspę, do miejsc niżej leżących. Po drodze woda ta osadza madę chudą a najdrobniejsze cząsteczki pyłowe i koloidalne spływają w kotliny. Te ostatnie leżą zazwyczaj dość daleko od rzeki. Skoro się obniży poziom wody w rzece -- część wody zalewającej stare koryto spływa do rzeki, jeszcze bardziej spiasczając madę Naspę. Reszta wody pozostaje w kotlinach aż do wyschnięcia lub wsiąka w ziemię, wszystkie zaś cząsteczki drobne rozmącone w wodzie wysychającej i wsiąkającej osiadają w kotlinach i wytwarzają madę tłustą.

Pozwolę sobie w tern miejscu zwrócić uwagę na doniosłość znajomości sposobu powstania każdego typu gleby. Jest to dotychczas niedostatecznie doceniane przez ogół zarówno teoretyków jak i praktyków. Wyobraźmy sobie glinę lodowcową rozmywaną przez wodę. Jeśli woda spłukująca i unosząca cząstki gliny lodowcowej płynie ku rzece (ob. rys.

‘) Nazwa ludowa.

31 na str. 123) po wysokim płaskim brzegu rzeki ku korytu, wówczas na tym brzegu osadza się bielica nadrzeczna, a więc pył krzemionkowy drobny, gdy tymczasem części gliniaste i koloidalne zostają uniesione do rzeki. Powstaje wówczas utwór równoziarnisty drobny lecz pozbawiony gliny koloi-dalej, węglanu wapnia i innych składników pokarmowych oraz ubogi w mikę. Niech jednak taka sama woda, to zn. niosąca te same produkty skalne wypłukane, płynie od rzeki ku brzegom, jak to bywa podczas wylewów rzecznych, to glina koloidalna i bardzo znaczne ilości miki osiądą i pozostaną na brzegu a wskutek wyschnięcia i wsiąknięcia wody składniki pokarmowe miast popłynąć z wodą, wsiąkną w glebę. Jednem słowem, zamiast ubogiej bielicy nadrzecznej powstanie bogata mada. A więc nawet i kierunek, w którym płynie woda, może decydować o powstaniu tego lub innego typu gleby, o tern czy dany typ ma obfitować w składniki pokarmowe czy też nie.

To też mady dzięki sposobowi swego powstania są o wiele bogatsze pod względem chemicznym od bielic i od lössöiv. Wada ich—zbyt niskie położenie w stosunku do poziomu wód.

Z rodzajów wód krążących w madach największe znaczenie ma dla mady Naspy i mady chudej woda błon ko-wata, dla mad średnio ciężkich woda włoskowata. Mady tłuste obfitują głównie w wodę włoskowatą ale posiada ona bardzo małą wartość dla roślin, bo zachowuje się względem tych ostatnich prawie tak, jak woda adhe-zyjna (wilgoć), t. j. z trudnością wielką może być przez nie pobierana. Mady tłuste — są to gleby nieprzewiewne i nieprzepuszczalne a więc wadliwe. Na szczęście o wiele więcej mamy mad chudych i średnio ciężkich a więc jako warsztaty rolnicze doskonałych. W wielu razach są one o wiele lepsze od lösso'w.

IX.

Gliny i iły.

Do gleb krzemianowych, prócz wyżej opisanych piasków, bielic i lóssów (żółtoziemów), należy jeszcze grupa glin i iłów.

W przeciwieństwie do pierwszych, pozbawionych gliny właściwej prawie zupełnie, gliny i iły zawierają wielkie ilości tej ostatniej wraz z innymi związkami koloidalnymi. Nadaje to specyalny charakter całej tej grupie, którą charakteryzuje zwięzłość cząsteczek oraz plastyczność samych utworów, czego w poprzednich grupach nie było. Wbrew ogólnemu mniemaniu gliny i iły zajmują na terytoryum Ziem Polskich małą stosunkowo przestrzeń. Występują one zazwyczaj wy-sepkowato, rozrzucone pośród gleb formacyi lodowcowej (piasków i bielic), a także wśród gleb starszych formacyi, bądź jako gliny i iły pochodzenia lodowcowego, bądź formacyi starszych, najczęściej trzeciorzędowej, jurskiej lub tryja-sowej. Owo uszczuplenie (względnie do wyobrażeń dawniejszych) terenu, przez gliny i iły zajmowanego, pochodzi stąd, że wydzieliłem z tej grupy lóssy i bielice, które (bielice), jak wspominałem, są jednym z panujących typów gleb na Ziemiach Polskich spotykanych. Zdaje mi się, że z postępem badań tereny zajęte przez gliny i iły ulegną jeszcze większemu zmniejszeniu.

Typ ten nie ma pasów uprzywilejowanych, w których-by występował. Przeciwnie, występuje on sporadycznie na całem terytoryum dawnych Ziem Polskich, naogół jednak nie zajmuje przestrzeni większych.

Ze wszystkich typów rolniczych, jestto typ najmniej może zrozumiały, bo chociaż cechy ogólne są bardzo jasne i pozwalają nader dokładnie przeprowadzić granicę między glinami względnie iłami, a glebami innemi, jednak w granicach tej grupy gleb, wobec różnorodności jej przedstawicielek a w szczególności wobec różnorodności ich wartości rolniczej, należałoby podzielić tę grupę racyonalnie na odmiany i odmiany te jasno scharakteryzować Pod tym jednak względem nastręcza się wiele trudności bardzo poważnych i podziału tego w chwili obecnej dać nie jestem w stanie, chociaż czuję jego potrzebę. Mimowoli należy pozostać w ramach charakterystyki ogólnej lub co najwyżej geologicznej, która w zupełności nie wystarcza i dla rolnika-praktyka najczęściej niema najmniejszego znaczenia.

Glinom i iłom poświęciłem może największą ilość pracy w ciągu ostatnich lat dziesięciu, typy te jednak są dla mnie jeszcze obecnie o wiele mniej zrozumiałe od innych typów gleb. Plastyczność, zwięzłość i spoi stość zdają się być cechami, na których podstawie oprzeć się będzie musiała szczegółowa klasyfikacya typów pomienionych.

Współczynniki plastyczności, zwięzłości i spoistości każdej gliny i każdego iłu są niewątpliwie różne, tylko my ich nie umiemy określać, a więc na tej podstawie nie możemy wyciągać żadnych wniosków, od czego te współczynniki zależą lub zależyć mogą? Zgadnąć nie trudno, że o tern decydują dwa czynniki: skład mechaniczny gleby i lepiszcze.

Im większa jest powierzchnia zbiorowa cząsteczek gleby, tein większy wpływ wywiera na nią lepiszcze. Samo zaś lepiszcze działa tern silniej im więcej go się w glebie znajduje i im silniejsze są jego własności klejące. Własności klejące w glebie posiadają jedynie związki koloidalne (ob. na str. 128) znajdujące się w wodzie gleby. Gdybyśmy zatem przyjęli wodę za koloid najsłabiej klejący, to za koloid najsilniej klejący moglibyśmy uważać wodę zawierającą w sobie możliwie największą ilość związków koloidalnych. Na tej podstawie dałoby się gliny i iły uszeregować według cech mających dla rolników istotne znaczenie. Niestety, nauka zbyt mało zna własności koloidów, aby je umiała oznaczać i dokładnie oddzielać. Rola koloidów w glebie, dziś przeczuwana raczej niż zbadana, pozostaje narazie zagadnieniem nierozwiązalnem i rozwikłanie jej zależy od rozwoju fizyki i chemii koloidów w ogóle. Obecnie możnaby wyróżniać gleby obfitujące

w związki galaretowate w zależności od minimum i maximum ilości wody, przy których gliny lub iły zaczynają oraz przestają być plastyczne, zwięzłe i spoiste. Dolewajmy wody do suchej gliny sproszkowanej. Dopiero przy pewnej ilości wody stałej dla danego typu glina nabiera spójności i plastyczności. To jedna granica. Dolewajmy wody coraz więcej, spójność i plastyczność zmieniać się będą, aż wreszcie przy pewnej ilości wody znikną zupełnie, a glina się rozpłynie. Oto druga granica. Granice te dla każdej gliny są inne, a od nich zależą niewątpliwie własności rolnicze zarówno glin jak i iłów. Danych doświadczalnych tego rodzaju dotychczas prawie, że niema, bo to jest metoda bardzo nowa, to też dziś niepodobna na nich oprzeć klasyfikacyi gleb pomienionych. Z tego też powodu w moim zarysie klasyfikacya glin i iłów jest mniej szczegółowa (ob. na str. 27) od klasyfikacyj grup innych typów gleb.

Grupę glin od grupy iłów wyróżnia ich skład mechaniczny (ob. Tablicę IX i Xna str. 128 i 129) oraz sposób powstawania. Gliny są to, bądź utwory lodowcowe zwałowe (morena denna), bądź utwory powstające przez wietrzenie skał macierzystych pochodzenia wybuchowego. Natomiast iły powstają przez sortujące działanie wód płynących, przez osiadanie najdrobniejszych cząsteczek pyłowych i koloidalnych (których średnica jest < 0,01 m/m) w kotlinach i obniżeniach terenu, do których woda wolno spływa lub spływała.

Najcharakterystyczniejszą tedy częścią składową glin i iłów jest glina właściwa⁷) i rozmaite związki ko-

Tab. IX.

Podłoże

100,0

rf O,-®,    cs co, cs^

ih d o"    ^ ^4 Tjf

1-H

e‘ie

oo C'- oo o-o --T es"

*—<    00

CS -H cs H (O ffl

CO Cf lO o" o" N •—1    1—1 CO

Glina mocna.

0/

/ o

Podglebie

"?ST

S‘9S

100,0

0,7

fi'ie

14,2

rf_ i-< CS

^f O co •—i cs co

CO CO lO CO

—T ©

— © 05

N M S cT co co

r-H ł-H

03_ cf_ 1—1

CO 03    1—1

i—i i—i co

I CO [V

s‘ie

Przykłady składu mechanicznego glin i iłów.

Gleba

0‘00I

oo <y> 03"

rt o"

T-l lO

en

°°    «

O 00 es

flg / »"W °°

O    i—i

co H CS lO~ cf co i—i cs co

cp_ oo_

1*” Ol" H i—< i—i CO

Chuda czerwona glina piasczysta ’).

Podglebie Podłoże

100,0

es Tf oo -h r-7 O

"g's"

100,0

f- lO CS CO

—T o"

i-i co

03

Gleba

100,0

^ -cf Tf 00 CO o" "    ~

I

en

gÇ

t‘oe

O OO CS    03 TT c^-

rS tC co    co

CO ^    1-H co

oit'

® «3 <N

—< t-

CS

co

lO CS ce

-cf" oo"

c~

co

2,0

I 28,8

ŸL

15,0

8,8

38,0

03    00 I—l

N s" CS

iO ip^ OO^

-4 oo" co"'

-h    co

8‘9B

4,7

5 27,9

9,7

15,4

8‘ll

31,4

lO^ CO cs^

'Sf

CO

CS

35

ÊFaê

CD (N N rS OT

r-I I—I CS

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

I g §

s**    ^    S*.

CO (N rH

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3M0JIM?

iasèz3

< 1 mm . .

1 -0,5 0,5 -0,25 0,25-0,1

I‘0— I

|" Żwir drobny Piasek gruby I Piasek drobny

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 Pył piaskowy — 0,05—0,01 Pył piask. z gliną — <; 0,01

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

II

9AV0>|SEld

iosSz3

3AV0{Âd

psèz3

Węglanu wapnia (CaC0₃-met. Scheiblera) . . 0,0%    . .    0,0%    .    .    5,1%    .    .    0,0%    .    . ślad . . 10,8%

*) Występuje pośród bielic, dla których jest skałą macierzystą.

²) Podglebie zazwyczaj jest nieco cięższe od podłoża wobec wszlamowania doń z gleby związków koloidalnych

żelaza.

Tab. X.

II ciężki spiasczony.

Podglebie³)

Gleba

100,0

r—1 CO CM

CO LO CM (N N

©_ © O ©

" o" o'

0‘01

r

r.

LO —I

t-T cd cm"

CM f-

on

ôuT

0,4

o,i|

1,3

Przykłady składu mechanicznego glin i iłów-

Glina pstropiaskowa tryjasowa

%

Podglebie²) li Podłoże¹) I. li Podłoże²) II.

Gleba²)

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

r-

100,0    98,2 100,0

S" oq,

CC S 't

. JB* HL

°1 *** ©. CM S I¹

O LO CO ©" © ©" T—I I—I •Lf

00 CM CO

cT © s

r-1 Tf

~ŸH

C0, CO LO

r-H CO 0>

fs

CO CM

CO

TnT

°° «L oq 00 co CM, © © © © j © co fs

©    © CM

©~ cd ©

gÇ

7o

Tf

100,0

7ï7

6,8

74,9

10,3

CD

©    © CM

0"5    ¹ co'

CT) |    h- r-H

ënë

100,0

100,0

fs, © CO, o co o o"

ôn

Kamienie — Kamyki — Żwir gruby —

3M0JIA\?

psèz3

t 't h -d (S CO

^    CM

"d ©~ cd

q (û o O O CO

r-H t-H CO

-h ©    ©

co © of

tfst ~___

• CM O I S. lô © O ©~

T—H r-H CO

cd⁻ © ©

CM

élit'

Tf fs.    fs.

^ g    ^

CO O S-<* 8" 8

on7

CM fs LO I © CM LO LO © -d 00 © CO

~62

1    -0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

i‘o-ï

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

aMOJtSBid

psSzn

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 - 0,05-0,01 - < 0,01

Pył piaskowy Pył pias. z gliną

smojXd

psàzD

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

. 0,0% • • 15,1%

Węglanu wapnia (CaC0₃ met. Scheiblera). . . 0,0%    • •    0,0% • • ślad %    • •    0,0%

i) Białe. ³) Czerwone. ³) Podłoże nie różni się od podglebia. ⁴) Konkrecye wapienne. ⁵) W glebie.

loidalne, które społem nadają temu typowi gleb plastyczność, zwięzłość, spoistość i większą lub mniejszą nieprzepu-szczalność. Zdawać by się mogło, sądząc z powyższego określenia, że gleby te należą do najdrobniejszych gleb wogóle. Przekonanie takie byłoby bardzo błędne, bo chociaż grupa ta, a szczególniej ily zawierają w sobie przedstawicielki najdrobniejszych gleb Ziem Polskich, jednak większość gleb do tej grupy należących, składa się z cząstek naogół o wiele grubszych aniżeli wiele bielic i wszystkie lössy

Wiele glin posiada znaczne ilości kamieni, żwiru i piasku. Grube części są jakby spojone za pomocą gliny właściwej i związków koloidalnych. To, że się tak wyrażę petrograficznie, lepiszcze jest właśnie ową cechą charakterystyczną tych gleb, ono bowiem niezależnie od wymiarówziarn, z których gleby te się składają, nadaje im charakter odrębny od charakteru gleb innych. Bądź jak bądź, gleby omawiane dadzą się podzielić na dwie grupy: na różnoziarniste gliny złożone z cząstek grubszych oraz z gliny i związków koloidalnych, a za to pozbawionych większych ilości miału i pyłu piaskowego, oraz na równoziarniste ily naogół o wiele dzi i glina, którą nazwać możemy chemiczną. Jestto glina właściwa — kaolin, glinka porcelanowa, mniej lub więcej zanieczyszczona rozmaite-mi domieszkami. Glina ta ma stały skład chemiczny i bywa w glebie bądź pod postacią drobniutkiego pyłu upodobniającego ją do gliny fizycznej, bądź w innej postaci - galaretowatej i wtedy zaliczyć ją wypadnie do trzeciej kategoryi gliny rolniczej w glebie — gliny koloidalnej.

Ta glina koloidalna, dla gleby najważniejsza, nie ma określonego składu chemicznego. Prawie wszystkie ciała mogą być w stanie koloidalnym (znamy srebro i złoto koloidalne). W glebie są niemi najczęściej: glina chemiczna, krzemionka i krzemiany, związki próchnicowe i związki żelaza. Zresztą wszystko, co tylko w glebie się znajduje, może częściowo być w stanie koloidalnym.

Oczywiście, nie wszystkie te rodzaje gliny rolniczej zachowują się w glebie jednakowo i to nietylko pod względem chemicznym, co w danej chwili pomijam, ale i fizycznym.

Znaczenie istotne pod względem fizycznym i mechanicznym ma jedynie glina koloidalna. Ona nadaje spójność glebom t. z. gliniastym; ona jest przyczyną trudności uprawy gleby.

Nie należy jednak mniemać, aby drobne równoziar-niste iły były cięższe i trudniejsze do uprawy od grubszy ch od nich różnoziarnistych glin. Uprzedzenie powyższe najzupełniej zresztą niesłuszne panuje jednak pośród rolników praktyków: gleba jest tern cięższa im drobniejsza. Jestto wielkie nieporozumienie. W rzeczywistości gleba jest tern cięższa im więcej ilościowo zawiera produktów skrajnych: piasku grubego i gliny oraz im mniej posiada ziarn wielkości przejściowej między pierwszymi a drugimi.

drobniejsze, najczęściej cząsteczek grubszych zupełnie pozbawionych.

Zjawisko oporności gleby względem narzędzi rolniczych występuje tern silniej ⁸) im ten żwir lub piasek w niej zawarty jest grubszy, oraz im więcej posiada ona gliny koloidalnej (ob. rys. 32, 33 i 34 na str. 132).

Widzimy to dowodnie na glinach Ciechanowskich zawierających nieraz bardzo znaczne ilości części bardzo grubych. Nie trzeba zresztą tak bardzo faktu tego tłomaczyć. Znają go mularze i cemenciarze. Tylko gruby piasek pomieszany z wiążącem go lepiszczem (wapno, cement) da twardą nie pękającą cegłę piaskową i mocny mur. Piasek drobny, jak go słusznie nazywają mułkowaty lub iłowaty, nie zwiąże się mocno i rozsypie się wnet. W glebie to samo. Grube części cementuje, jak klej, galaretowata glina koloidalna. To też gleby zawierające glinę koloidalną są ciężkie do uprawy, zsychają się, jak „żelazo“ i opierają kruszącemu działaniu narzędzi rolniczych. Napawając się wodą, zwiększają swą objętość, wysychając, kurczą się bardzo silnie i dlatego pękają, rozrywając przytem korzenie roślin (ob. rys. 35 na str. 133).

Niektóre przedstawicielki typu glin są przepuszczalne, przeważnie jednak do typu tego należą gleby trudno przepu-

Zestawienie graficzne % składu mechanicznego glin: lekkiej, mocnej i bardzo ciężkiej.

Glina

czerwona piasczysta

Rys. 32.

i.i.l

Gleba lekka do uprawy.

> 3 m/m

>2 m/m

> 1 m/m

1—0,5

0,5-0,25

0,25—0,1

0,1—0,05 0,05—0,01 < 0,01

Glina mocna

Rys. 33

I____llll

Gleba średnio ciężka do uprawy.

>    3 m/m

>    2 m/m

> 1 m/m

1—0,5

0,5—0,25

0;25—0,1

0,1—0,05

0,05-0,01

<0,01

Glina bardzo ciężka

Rys. 34.

lii

Gleba bardzo ciężka do uprawy.

Kamienie >3 m/m Kamyki >2 m/m Żwir gruby > 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5 Piasek gruby 0,5—0,25 Piasek drobny 0,25—01

Miał piaskowy 0,1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył pias. z gliną < 0,01

części piaskowe

Spójność gliny wzrasta wraz z ilością produktów skrajnych: żwiru i gliny i wraz ze zmniejszeniem się ilości piasku drobnego, miału piaskowego i pyłu piaskowego, które utrudniają związkom koloidalnym zcementowanie kamyków i żwiru.

czi

żwirowe

części

pyłowe

Gliny i iły.

co

ro

szczalne, iły należy zaliczyć do gleb bezwarunkowo nieprzepuszczalnych⁹), Zestawiając ową nieprzepuszczalność z obecnością znacznych ilości gliny i związków koloidalnych, łatwo możemy już czysto teoretycznie zdać sobie sprawę z wartości tych gleb, jako warsztatu rolniczego.

"i”»-,-;

; jÆ5k%:^

Rys. 35. Pękanie zsychającej się gliny osadowej.

Wobec drobności cząsteczek mają one bardzo wielką powierzchnię zbiorową, a więc powierzchnię rozpuszczania składników pokarmowych przez wodę w glebie zawartą. Obecność części gliniastych i koloidalnych z jednej strony świadczy, że w danej glebie (w granicach jej bogactwa mineralnego) znaczna ilość związków znajduje się w stanie łatwej przyswajalności dla roślin. Analizy tych gleb potwierdzają wniosek niniejszy i zniewalają zaliczyć je do gleb chemicznie najbogatszych. Nagromadzanie się w większej ilości składników pożywnych jest ułatwione dzięki wielkiej zdolności ab-sorbcyjnej, zarówno gliny właściwej, jak i związków koloidalnych.

To jednak co zwiększa zasoby składników mineralnych gleby, psuje jednocześnie w glebie warunki fizyczne i chemiczne odbierając jej tak cenne przymioty, jak przepuszczalność i przewiewność zależną od tej ostatniej. Wskutek niedostatecznego dostępu tlenu wiele związków chemicznych, nadzwyczaj dla rolnika cennych, przeobraża się w związki wprost dla roślin-szkodliwe, bo jako odtlenione bądź pochłaniają one tlen niezbędny dla roślin, bądź w pewnych warunkach wydzielają gazy trujące, jak naprz. siarkowodór i t. p.

To też, o ile gleba wskutek położenia swego jest mokra, rośliny nie mogą korzystać z bogatych zasobów składników mineralnych w ziemi zawartych, i wtedy w takich warunkach położeniowych gleby te dobre nie są. Nadmierne deszcze bardziej szkodzą na glebach gliniastych i ilastych, łatwo bardzo zamakających, niż na piaskach, bielicach i lössach. W czasie suszy wskutek włoskowatości (kapilarności), gleby takie nadzwyczaj głęboko i szybko wysychają i zsychają się tak silnie, że pękając, rozrywają korzenie roślin. To też gliny i iły są przeważnie wadliwe. Wady pomienione usunąć można przez dopuszczenie do warstw głębszych powietrza, co osiągnąć można przez drenowanie i bardzo staranną uprawę warstwy powierzchownej w celu nadania jej możliwie luźnej i gruzełkowatej budowy.

Do uprawy bardzo ciężkie. Typ ten obejmuje t. z. w praktyce ziemie czterowolne. Prawda że nie wszystkie są tak ciężkie, ale znane mi są i takie, które sześciowolnemi nazwaćby można.

Wartość rolnicza glin i iłów niecałkowitych, płytkich zależy od podłoża (ob. profile na str. 136), Gliny nażwirowe i napiaskowe położone na podłożu żwirowem (Nr. 1) lub pias-czystem (Nr. 2), jako z natury przepuszczalne, dzięki bardzo wielkiej przepuszczalności podłoża mają własności fizyczne naogół dobre i chociaż są od glin i iłów, w innych profilach przedstawionych, chemicznie uboższe (żwir i piasek nie obfitują w składniki pokarmowe, które w dodatku wypłukują się z gleby i podglebia), dają nam warsztaty rolnicze dobre i rentowne¹⁰)

To samo prawie dałoby się powiedzieć i o głębokiej przepuszczalnej glinie czerwonej położonej na takiej samej glinie przepuszczalnej (Nr. 3), (ob. rys- 32 na str. 132), gdyby nie położenie tych gleb. Gleba, którą mam tu na myśli, występuje pośród bielic i zajmuje przestrzenie niewielkie, wyniosłości wzgórków i silne spadki. Wietrzejąc w położeniu równem, wytworzyłaby bielicę, wskutek jednak ciągłego zmywania (z racyi pochyłości) powstającej bielicy otrzymujemy glebę gliniastą złożoną 0 czerwonej gliny piasczystej (ob. Bielice na str. 60, 61 i 65). Gleba ta mogłaby być bardzo dobra, o wiele lepsza od bielic, od których jest znacznie bogatsza w składniki pokarmowe, gdyby nie ciągłe obnażanie surowej gliny i spadki niesprzyjające uprawie. Bardzo często spotykamy gliny tego rodzaju w pojezierzach (ob. rys. 36 i 37 na str. 138).

Natomiast o wiele gorsza jest chuda piasczysta glina czerwona naglinowa mocna (M 4) i chuda piasczysta glina czerwona naiłowa (N° 5) obie wadliwe wskutek nieprzepuszczalnego podłoża. Są one zbyt mało przewiewne o storfia-łej próchnicy i bezwarunkowo wymagają drenowania. Po wydrenowaniu są to gleby bogate i dobre szczególniej jako buraczane.

Głęboka glina mocna nieprzepuszczalna (JSle 6), (ob. rys. 33 i 34 na str. 132 jest to gleba mało przydatna do uprawy, o ile nie jest drenowana. Po wydrenowaniu jednak jest zawsze gorsza od Na 5, bo jej gleba jest zbyt ciężka, a więc łatwo się zsycha.

.N» 1.

2.

Gleba

Podglebie

Podłoże

oooooo

000 0 50

oooo o ooo

OOOOOO

OOOOOO

OOOOOO

oooooo

OOOOOO

00

00

Chuda piasczysta glina czerwona nażwirowa

Chuda piasczysta glina czerwona napiaskowa

niecałkowite

płytkie

7.

8.

Gleba

Podglebie

Podłoże

o o O O o o o o c o Û o o o o O o o o O o o o o o o o o o o

O o O O O

Glina mocna nażwirowa

Glina mocna napiaskowa

Gliny i iły.

(Profile).

Jfi 6.

ICrO

*r»|Gq |Cjq

Chuda czerwona glina piasczysta

Chuda piasczysta glina czerwona naglinowa mocna

Chuda piasczysta glina czerwona naiłowa

Glina mocna nieprzepuszczalna

całkowita

głęboka

«N» 9.

niecałkowite

płytkie

całkowita

głęboka

jy» 12.

'bSK

Glina mocna naglinowa czerwona

Ił

Ił napiaskowy

“1

en

£•“

•a

Sä

niecałkowite

płytkie

całkowity

głęboki

niecałkowity' płytki

całkowita

głęboka

Gliny: mocna naglinowa czerwona, nażwirowa i napiaskowa. Iły. 137

Skrócenia i objaśnienia. Żwir—Ż; piasek—P; glina chuda przepuszczalna—g; glina mocna nieprzepuszczalna—G; ił—I; pstry piaskowiec tryjasowy—n.

i

Symbol _L oznacza profil gleby a mianowicie, że gleba ił leży na

p

podglebiu też ile i na podłożu piasczystem.

Profile przedstawione w liczbie 12 wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną, t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Profile N°N° 1, 2, 3, 5, 9 i 12 mają glebę od podglebia Na Na 1, 2, 3 i 9 i podglebie od podłoża oddzielone linią łamaną i prostą. Wreszcie w profilach .Ne«Na 5 i 12 podglebia od podłóż zaś w NeNe 4, 6, 7, 8 10 i 11 zarówno gleby od podglebi, jak i podglebia od podłóż są oddzielone tylko linią prostą. Linia łamana wyraża przejście stopniowe pomiędzy warstwami, linia prosta —nagłe przejście od jednej warstwy do drugiej spowodowane, bądź sposobem krążenia wody, bądź brakiem genetycznego związku pomiędzy temi warstwami (w szczególności pomiędzy podglebiem a podłożem, które, choć się stykaja mogą być sobie najzupełniej obce). Obie linie naraz mają na celu uprzytomnić warunki naturalne, w których w danych typach gleb zależnie od położenia i wilgotności warstwy te bądź przechodzą stopniowo jedna w drugą, bądź odcinają się ostro i nagle.

Podobna z własności jeno nieco lepsza jest glina mocna naglinowa czerwona (N° 9). Jeszcze lepsze, bo najczęściej mogą się obejść bez drenowania, bywają gliny mocne nażwirowa (N» 7) i napiaskowa (Ns 8). Wszystkie jednak gliny mocne mają zawsza glebę wadliwą i trudną do uprawy, nadmiernie wrażliwą zarówno na zbytnią suszę w rok suchy, jak i na zbytnią wilgoć w rok mokry.

Iły czy na podłożu żwirowem, czy piasczystem (Nr. 11) zawsze są wadliwe. Zbyt mokre w porze deszczowej, i zbyt suche w porze suchej. Wielka przepuszczalność podłoża bardzo niewiele zmienia na korzyść te z natury zbyt ciężkie i nie-

d)

GLE8A

PODGLPB/E,

P0DŁ0Z5

ri

Rys. 36.

Fotografja profilu naturalnego bielicy pojezierskiej z nad jeziora Chodeckiego na Kujawach borowych (rys. 36). Obok rysunek schematyczny (rys. 37) wskazujący, jak przechodzi gleba bielica w podglebie bielicę i podglebie w podłoże glinę czerwoną piasczystą. K—kamień zwałowy, głaz. Szpadel służy jako skala profilu głębokiego przeszło na 1 m. 50 centr.

Rys. 37.

przenikliwe gleby i podglebia. To samo da się powiedzieć i o ile na glinie czerwonej. Wady, iłom właściwe najtypowiej występują w glebie przedstawionej w profilu, Nr. 10, gdzie iłem nieprzepuszczalnym jest gleba, podglebie i podłoże. Taki ił (ob. rys. 42 na str. 148), a jeszcze bardziej glina bardzo ciężka (ob. rys. 34 na str. 138) nigdy w porę uprawić się nie da i wymaga przy uprawie nadzwyczajnie silnego i licznego sprzężaju. Zużywa też bardzo szybko narzędzia rolnicze. Na mokro niemożliwie się maże, zakitowując wszystkie otwory rurek włoskowatych (kapilarów) w glebie zawartych, czem uniemożliwia jakikolwiek dostęp powietrzu; na sucho twardnieje jak żelazo. Porównanie twardości brył zeschniętych takiej gleby do twardości żelaza nie jest przesadą. Sam widziałem, jak łamano motyki przy rozbijaniu brył podobnych i kończono na rozbijaniu ich ostrzem siekiery, która miała pomimo tego zadanie nie lada. Takim glebom i drenowanie nie zawsze pomoże, a w każdym razie dodatni rezultat jego działania wystąpi dopiero po całym szeregu lat, kiedy dzięki dopływowi dowietrza od spodu, znaczna warstwa gliny rozluźni się i skruszeje. Bardzo ciężkie iły i gliny mają zazwyczaj glebę i podglebie o wiele wilgotniejsze od podłoża. Wskutek bajecznej nieprzepuszczalności warstw powierzchownych woda przez lata całe nie przenika do podłoża, dlatego też drenowanie tych gleb w celu odprowadzenia wody stojącej na powierzchni na wiosnę i jesieni zazwyczaj chybia celu dotychczas, póki, jak wyżej powiedziałem, dostęp powietrza nie spowoduje rozkruszenia i rozluźnienia warstwy ponad drenami leżącej. Gdyby te ciężkie iły i gliny były przy swem nadzwyczajnem bogactwie mineralnem przewiewne i przepuszczalne, to należałoby je zaliczyć do najlepszych i najbardziej zyskownych gleb ziem polskich. W rzeczywistości jednak opłacają się one mniej od gleb uboższych, bo wymagają kosztownych melioracyi i kosztownej uprawy. Są to gleby bardzo w zły rok zawodne i bardzo pracowite.

¹

ob. Sławomir Miklaszewski: Gleby w powiecie Janowskim gub. Lubelskiej. Spraw. Tow. Nauk. Warsz. Rok I. —1908 zesz. 8. Str. 244—257.

²

ob. Sławomir Miklaszewski: Gleby w powiecie Krasnostawskim gub. Lubelskiej. Sprawozd. Tow Nauk. Warsz. Rok. II. — 1909 zesz. 3. Str. 59—74.

³

No i budową mechaniczną, jaka skutkiem tego warstwowania

powstaje.

⁴

) Jego wartość rolnicza jest mniejsza, wobec zmniejszonej przepuszczalności i przewiewności.

⁵

ob. rysunek 22 na str. 105.

⁶

Bielico-lössy różnią się od lossów zazwyczaj tem, że zawierają części piaskowych powyżej 3%. Ilości części pyłowych są mniej więcej te same. Lössy czyste typoice mogą mieć części piaskowych powyżej 3% jedynie wtedy, jeśli składają się one przeważnie z konkre-cyj żelazistych rozpuszczalnych w kwasie solnym. Części nierozpuszczalnych nigdy nie zawierają powyżej 3%.

⁷

O ile chodzi o glebę, to pojęcie glina jest o wiele mniej określone, aniżeli w mineralogii lub chemii. To, co w rolnictwie gliną się nazywa i co nam analiza mechaniczna daje, jako tak zwaną glinę, (cząstki o średnicy <0,01 m/m.) jest zbiorem ciał najróżniejszych pod względem postaciowym i chemicznym.

Są to przedewszystkiem nadzwyczaj drobne cząsteczki minerałów najrozmaitszych, bardzo subtelny pył piaskowy, tak drobny, że w wodzie bardzo długo w zawieszeniu pozostaje i nie osiada. Ten pyłeczek drobniutki moglibyśmy nazwać gliną fizyczną.

Dalej do składu gliny, w rolniczem słowa tego znaczeniu wcho-

⁸

ob. Sławomir Miklaszewski:: Gleba (Co każdy o glebie wiedzieć powinien). Wydawnictwo C. T. R. r. 1909. Str. 44.

⁹

Wynika to ztąd, że utwór składający się z cząsteczek, których średnica nie przenosi 0,02 m/m, już nie przepuszcza wody, a iły składają się prawie jedynie z cząsteczek, których średnica jest <0,0 m/m.

¹⁰

Czem jest dla gleby podłoże bardzo przepuszczalne, dowodnie przekonywają nas gleby gliniaste rzekomo gipsowe w gub. Kowieńskiej w okolicach Birż. Są to gliny głębokie całkowite leżące na gipsach i przez nie naturalnie zdrenowane. W przeciwieństwie do takich samych gleb tylko o podłożu innem mniej przepuszczalnem, gleby w okolicach Birż są ciepłe, czynne i bardzo urodzajne, (ob. Sławomir Miklaszewski: Gleby w gub. Kowieńskiej. Sprawozd. Tow. Nauk. Warsz. Rok IV—1911—zesz. 9, Str. 555 i 556).

O wiele lepsze są gleby, których powierzchowne warstwy gleba i podglebie są nieco przepuszczalne. Chociaż le-żą one na nieprzepuszczalnem podłożu, skutkiem czego zamakają, nadmiar wody łatwo daje się z nich odprowadzić za pomocą drenów.

To też wady tych gleb dają się łatwo usunąć, przez zastosowanie po wydrenowaniu odpowiedniej uprawy.

Wszystkie gliny i iły lodowcowe powstały dwojako. Są to bądź gliny lodowcowe zwałowe ¹), bądź iły utwory t. z. fluwio-glacyalne, które powstały pod działaniem sortującem wód pochodzących z topniejących lodowców. Iły w przeciwieństwie do glin zwałowych są zazwyczaj warstwowane i leżą w wyraźnych zagłębieniach i kotlinach, w których osiadały. Inaczej mówiąc, iły są to gliny osadowe. Wobec nizkiego położenia i nadmiaru wilgoci części organiczne w nich zawarte łatwo torfieją, co nadaje im barwę ciemną. Obok utworów tych dwóch kategoryi mamy liczne iły alu-wialne najmłodsze. Barwa glin i iłów jest rozmaita: od jasno-źółtej do ciemno-żółtej, a nawet czerwonej krwistej i od jasno popielatej do ciemno-szarej a nawet czarnej. Ciekawe jest powstawanie złóż węglanu wapnia. W większych ilościach składnik ten występuje tylko żyłami i gniazdami w głębszych warstwach glin i iłów. W zwałowych przeważa postać gniazdowa, w rzeczno-lodowcowych (fluwio-glacyalnych) — postać poziomych warstewek i żył.

Gliny zwałowe z natury zawierają najczęściej małe tylko ilości węglanu wapnia, który przez wypłukiwanie ²) nagromadza się w warstwach głębszych, pod wspomnianą postacią gniazd lub żył najczęściej poziomych, zależnie od przepuszczalności i budowy gleby. Zazwyczaj spotykamy węglan wapnia na pewnej głębokości ³), zależnej od przepuszczalności gleby: im gleba bardziej nieprzepuszczalna, tern płyciej. Głębokość wspomniana najczęściej waha się od

***

25 cm. do dwu metrów. Poniżej dwóch metrów w glinach i iłach właściwych nie można naogół spotkać węglanu wapnia w ilości większej, spotyka się go za to w glebach innych przepuszczalnych. (Dla rolnictwa niema on już znaczenia). Fakt ten świadczy o pochodzeniu gniazd i żył węglanu wapnia z wypłukania tego składnika z warstw powierzchownych. W glinach osadowych żyły węglanu wapnia mogą leżeć i głębiej. Powstawały one przy strącaniu się węglanu wapnia w czasie wysychania wód wypełniających kotliny, jak o tern świadczą warstwy przepojone węglanem wapnia, leżące na warstwach iłu zupełnie prawie składnika tego pozbawionych i przykryte takiemi samemi warstwami bezwapiennemi. Tego rodzaju wysychanie i ponowne wypełnianie kotlin, jak wykazują badania, mogły następować po sobie wielokrotnie. Iły aluwialne miewają często w podłożu bogaty margiel typu wapna łąkowego. Występuje on także gniazdowo.

Podział glin lodowcowych na górne i dolne nie wszędzie da się uskutecznić dla braku danych faktycznych, których najczęściej nie tylko nie posiadamy, ale zapewne w większości przypadków nigdy mieć nie będziemy. W danym przypadku tylko znalezienie szczątków ówczesnej fauny i flory mogłoby wątpliwości rozstrzygnąć, a te nie wszędzie się zachowały. Zresztą podział ten dla rolnictwa niema najmniejszego znaczenia tembardziej, że glina dolna lub górna w pojęciu geologicznem nie odpowiada t. zwanym glinom górnym i dolnym rolników praktyków, opierających się na cechach urojonych a częściej jeszcze na sympatyi osobistej dla tej lub innej nazwy⁴). Petrograficznych różnic między

142 Gliny trzeciorzędowe, pstropiaskowcowe i iły ponsowe.

gliną górną a dolną niema, a więc i różnic rolniczych na tej zasadzie być nie może.

Gliny trzeciorzędowe, które w Królestwie Polskiem i Prusach Wschodnich⁵) gruntów ornych prawie że nie tworzą, wyróżniają się od glin lodowcowych swoim składem mineralogicznym jednorodnym. Miast znacznej ilości rozmaitych minerałów glinom lodowcowym i aluwialnym właściwych, w glinach trzeciorzędowych spotkać można prócz gliny plastycznej tylko kwarc i mikę w większej ilości, oraz glaukonit i fosforyt w ilości podrzędnej. Prócz tego trafia się gips i markazyt a także węglan wapnia. Gliny wspomniane nie odznaczają się urodzajnością, dzięki złym własnościom chemicznym i fizycznym. W składniki pokarmowe są one ubogie, jak widać z ich składu mineralogicznego.

Najdrobniejsze i najtłuściejsze gliny lodowcowe, trzeciorzędowe, jurskie i t. p. nie tworzą gleb, lecz są eksploatowane do wyrobu cegły, drenów i t. p. Pozostają jeszcze gliny należące do formacyi tryjasowej: gliny piasczyste powstałe ze zwietrzenia czerwonego piaskowca czyli gliny pstro-piashowcoive i iły ponsowe. O tych ostatnich niejako o glebach powiedzieć nie mogę, bo tam, gdzie je badałem, wszędzie leżą pod piaskiem lodowcowego pochodzenia i gleb nie tworzą.

Gliny czyste powstałe ze zwietrzenia czerwonego piaskowca (N° 12), (krócej gliny pstro-piaskowcowe) (ob. profile na str. 136), często zasługiwałyby, ze względu na skład mechaniczny (ob. rys. 38 na str. 143) wykazujący znaczne bardzo ilości piasku, na nazwę piasków gliniastych, utrzymuje jednak za niemi nazwę glin dla znacznej zawartości związków koloidalnych, głównie związków żelaza (stąd barwa), które nadają im dość znaczną zwięzłość i lepkość. Warunki fizyczne i chemiczne tych gleb są dobre, posiadają one bowiem dostateczną

przewiewność i przepuszczalność. Czerwony piaskowiec (prócz niektórych warstw) naogół, pomimo swej twardości w stanie suchym, w wilgotnej atmosferze gleby bardzo łatwo i bardzo głęboko wietrzeje⁶). Profil (Ns 12) należy do rzadkości. (Podałem go dla uwydatnienia skały macierzystej). Zazwyczaj na głębokości dwu metrów jeszcze się nie spotyka macierzystego

Przedstawienie graficzne przeciętnego % składu mechanicznego gliny pstropiaskowcowej tryjasoivej.

L.il

Glina pstropiaskowcowa tryjasowa.

Rys. 38.

Kamienie > 3 m/m Kamyki > 2 m/m Żwir gruby > 1 m/m

Żwir drobny 1—0,5 Piasek gruby 0,5—0,25 Piasek drobny 0,25—0,1

Miał piaskowy 0,1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01

Pył pias. z gliną < 0,01

części

żwirowe

części

piaskowe

części pyłowe

piaskowca. Cała gleba stanowi jednolitą masę ziemistą z kawałkami piaskowca łatwo kruszącego się w ręku. Wietrzenie często dochodzi do 4 metrów i głębiej. Skład mineralogiczny tych glin swą rozmaitością przypomina utwory lodowcowe. Pomienione gliny piasczyste mogłyby być dzięki dobrym warunkom fizycznym i chemicznym glebami bardzo dobremi, gdyby nie ich, pomimo znacznej ilości związków koloidalnych, gruboziarnistość, a więc mała powierzchnia wietrzenia i zetknięcia z korzeniami roślin. Przytem leżą one wysoko nad poziomem morza i otrzymują duże opady atmosferyczne, więc mają nizką temperaturę roczną, co się także źle odbija na plonach (ob. Mapkę na str. 10). Głównie są one pokryte lasami.

Pól uprawnych mało i to przeważnie włościańskie. Większej własności na tych glebach (leżą na północo-wschód od Kielc w okolicach Zagnańska i innych gub. Kieleckiej) prawie, że niema, trudno więc wobec tego, nie widząc na glebach tych racyonalnej gospodarki, wyrokować o ich wartości rolniczej. Sądząc z cech gleboznawczych i widzianych prze-zemnie plonów, gleby te są wcale niezłe, a w każdym razie o wiele lepsze od tych, za jakie je uważają.

Oto co można powiedzieć (nie wdając się w szczegóły) o obu typach „gliny i iły“. Typy te gwałtownie domagają się bliższego opracowania. Różnice rolnicze odmian są bardzo wielkie, dotąd jednak nie mogę uchwycić własności niezmiennych odmiany te cechujących. Wszystkie (może prócz N° 12) są glebami pszenicznemi i buraczanemi ⁷) (o ile na to pozwala klimat). Naogół są to gleby zawodne i pracowite. Za to, o ile rolnik staranny potrafi doprowadzić je do kultury, to dają one plony lepsze od gleb innych. Wymagają dużych ilości nawozu i obfitego wapnowania. W zakończeniu podaję kilka przykładów składu mechanicznego glin i iłów. (ob. rys. 32, 33 i 34 na str. 132 oraz rys. 38 na str. 143 a także tablice X, XI i XII).

Bardzo ciekawe teoretycznie są iły piaskowcowe Karpackie mało, niestety, zbadane ⁸). Są to gleby bardzo drobne, bardzo lekkie i pulchne, o charakterze na pierwszy rzut oka bardzo gliniastym. Składają się one prawie jedynie z pyłu piaskowego drobności niezwykłej. Zawiera on glaukonit i bardzo wielkie ilości drobniutkich blaszek miki białej. Grub-

Tab. XI.

Glina

do wyrobu cegły, drenów, dachówki i t. p.

100,0

P, CD 00

CM (M~    —T

en

O CM —

O CD 00 CM of

o‘o

7Ç

Przykłady składu mechanicznego glin i iłów.

Glina bardzo ciężka

Podglebie ‘)

s? -

Gleba

Glina ciężka naiłowa.

Podłoże

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego wielkość ziarn (średnica) w mm

>■

rt>

100,0

en p. co.

co

3S

9,1

■Sf

I"-

7zz

100,0

o. o. p a

to CO —I

?.‘zz

TvT

100,0

en

en

y

100,0

r-H    O 05    O

-    - -    g

Q‘~»

100,0

S‘9S

0,9    1,2 r 0,7

iF,5£ ²°,0£ 12,3

Vl

10,1

7,8

T3 00 CO J2 CM~ r4

77

•a oo oo =2 cm' P

P*

P PP

O 't (M

PT

t-- T-. oo CO 'Ch' cm'

77

(DON CO LO 00

<CSl

CO 00 lO - £ O ioT «

Kamienie Kamyki Żwir gruby

psàz3

Polskich

11,6

²) 52,8

9,9    7,0

11,8    8,9

²) 47,0 ²) 40,8

7,71

9,2

9‘9£ (z

p. lo. io

iO < 00

P P p

lo' r-T <

o. P P

O CM CT> <—i CO

co. p oo.

05    »-h    t^«.

co

CO O, IO' co < co

’—< CM lO

100,Oj 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

777

1    -0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

ro-i

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

aALO^smd

psàzQ

O LO —

cT o" CS

,—i CN LO

—    0,1 -0,05

—    0,05-0,01

- <0,01

Miał piaskowy Pył piaskowy Pył pias. z gliną

SAVOJÄd

psèzn

Ogółem . .    100,0 100,0

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . 0,0%    . . 0,0% . . . ślad . . . 0,0% . . . 2,1% . . . 0,0%

*) Podłoże nie różni się od podglebia. ²) dużo gliny koloidalnej.

Tab. XII.

Przykłady składu mechanicznego gleb piaskowcowych.

Glina piaskowcowa gruba form. trzeciorzędowa

Podłoże

•3IS

BJapZOJ 3IU qDBDJBd AV O.OJOIU B N -OAvpq 9fazj;

_3ÏM 'BpBisod 3iu faAVOjÂjd psoAvqdnq 'oSaïup -azjdod po ÄzspiBAV} i ÂzsqruS ooaiu 03iavo>isbi{:[

. . o,o°/₀

Ił piaskowcowy karpacki

form. trzeciorzędowa

0/

/o

Podglebie

100,0

■^L ¹⁰

CO CO '

Gleba

Podłoże

Podglebie

Gleba

C4

z‘ie

^ CN CN CN |    t--    ^

r4~ cf cf *-T cyo co

iO    rt

00

O«

100,0

_t!ei_

C O OO N CO N

CO

O 'C OO

— co co

© ^ oo CO O —!

r-H Ô CO

2 8 2

o_

^ r-H CO 05

CD N (N

r-H_ 00 O

OO

CO

co co

Ö OO O t'T r>r tC

^ l‘T9

6‘9I

100,0 100,Oj 100.0

• • %0‘0 ’ •

'-U^OIU ap 0 lJDBD[Bd AV OAV}B{ ozpjBq 5is Bjapzo^ ‘apiiuaiz psàzo iiuBvpÄjd Âzp5iy\[

•JvpÂfd BU 5lS BpBdzOJ ‘ofefozjpi^ XAVODAVO>lSBld Vpdnj SIAVpSBjAV B ÂpiUJBIZOUqOjp OaiAVOVJSBW

0‘(i

100,0

100,0

00 N CO O N CO

—;    0_ CO

# S Of

r-c CO

z‘oi

C- O O

cT t^T co"

^t" © c tC u$ co «— LO

100,0 100,0

°/oO‘0    ‘ '

C£^

lO OO O

oo o"

r—< LO

Z‘oT

O) O) H H    ^ O CN

tC o cT i-T    o* ^jT

05

éÇ

7n

i-- co

r-> tO

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

CO CO i

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3AV0JIMZ

pshzj

1 -0,5 0,5 -0,25 0,25-0,1

ro—i

| Żwir drobny Piasek gruby I Piasek drobny

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 Pył piaskowy — 0,05—0,01 Pył piask. z gliną - < 0,01

Ogółem . .    100,0 100,0

SMO^SBld

P?âz3

3AV0{Xd

yjshy.j

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . 0,0°

Uwagi: J) Kawałki piaskowca.

szych ziarn minerałów nie posiada wcale. Wszystkie części grubsze są to okruchy drobnego łupku piaskowcowego jeszcze nie roztarte i niedostatecznie zwietrzałe. Pomimo dro-bności iły piaskowcowe są przepuszczalne i łatwo obsychają. Podczas deszczu bardzo śliskie a jednak się w nich nie grzęźnie. Mało lepkie, cechy gliniaste wyrażone słabo. Obfitują w potas, żelazo, kwas fosforowy i w azot mało przyswajalny. Bezwapienne. Uderza w nich ogromna ilość tlenków żelaza i glinu, co zdaje się być nieodłączną cechą wszystkich gleb górskich. Zimne, bo leżą zbyt wysoko nad poziomem morza (czasem przeszło 1000 metrów nad poziomem morza), (ob. tablicę XII na str. 146).

Woda występująca w iłach i glinach przybiera głównie postać wody włoskowatej. Jednak rośliny nie mogą z niej korzystać w tym stopniu, jak to widzimy w lössach lub bielicach nadrzecznych, lecz w glinach bardzo ciężkich i w iłach bardzo drobnych zbliża się ona pod względem trudności pobierania jej przez rośliny do wody adhezyjnej (wilgoci).

Oto są główne grupy gleb krzemianowych. Zaznaczają się w nich silnie i wyraźnie: 1) nieobecność (żwiry, piaski, bielice, lössy, część mad) gliny koloidalnej wyraźnej lub jej wyraźna obecność (mady tłuste, iły i gliny) oraz 2) ich ró-wnoziarnistość lub też różnoziarnistość.

Nieobecność gliny koloidalnej i równoziar-nistość—są to cechy dodatnie; obecność wyraźnej gliny koloidalnej i różnoziarnistość — cechy

uj emne.

Do cech dodatnich gleb krzemianowych należy i ich drobność. Mamy tu jednak pewne optimum drobności, po za którem staje się ona znów cechą ujemną. Widać to doskonale z załączonego zestawienia graficznego % składu mechanicznego gleb równoziarnistych: żwiru, piasku, lössu i iłu (względnie mady tłustej) (ob. na str. 148).

Zestawienie graficzne % składu mechanicznego żwiru, piasku, lössu i ilu.

Żwir

Rys. 39. g

lilia..1

Skład mechaniczny powodujący zbytnią prze-siąkliwość i niezdolność utrzymywania większych ilości wody.

piasek

Skład mechaniczny powodujący jeszcze zbyt szybką przesiąkliwość i dość małą zdolność utrzymywania więk -szych ilości wody.

Rys. 40. _

Löss

Skład mechaniczny przedstawiający optimum dla celów rolniczych, bo powodujący przepuszczalność ale zarazem i zdolność utrzymywania b. znacznych ilości wody.

Rys. 41.

Ił.

Skład mechaniczny stwarzający nieprze-puszczalność a zarazem warunkujący małą zdolność napawania się większą ilością wody.

Rys. 42.

Kamienie > 3 m/m Kamyki > 2 m/m Żwir gruby 1 m/m

f Żwir drobny 1—0,5 ' Piasek gruby 0,5—0,25 ^Piasek drobny 0,25—0,1 ("Miał piaskowy 0.1—0,05 Pył piaskowy 0,05—0,01 ^ Pył pias. z gliną < 0,01

części

żwirowe

części

piaskowe

części

pyłowe

Skład mechaniczny ma szczególne znaczenie dla gleb krzemianowych głównie jako regulator ruchów wody, a co zatem idzie, i procesów chemicznych w glebach tych zachodzących. O wiele mniejsze znaczenie ma on dla gleb wa-pniowcowych i próchnicowych, w których krążenie wody zależy więcej od innych czynników: natury skały wa-pniowcowej oraz rodzaju i ilości próchnicy.

X.

Gleby wapniowcowe.

Gleby do tego działu zaliczone, właściwie mogłyby być także nazwane krzemianowemi (jak gleby wyżej opisane—ob. strony 36 do 149), bo przeważnie składają się zziarn krzemianowych i w wielu razach nie różnią się co do składu mechanicznego od gleb pomienionych ⁹).

Najważniejszą stałą częścią składową każdej gleby są krzemiany (piasek i glina), następnie sole wapniowców (krótko mówiąc potocznie: wapno) i związki próchnicowe (próchnica).

Od wzajemnego stosunku jakościowego i ilościowego tych trzech części składowych zależy ogólny charakter gleby.

W każdej glebie znajduje się zawsze najwięcej związków krzemowych (resp. krzemianów), obecność jednak większej ilości soli wapniowców lub większej ilości próchnicy, zmienia tak zasadniczo charakter gleby i jej wegetacyi, że zniewoleni jesteśmy do wydzielenia ich w grupy odmienne: gleby wapniowcowe i gleby próchnicowe (ob. na str. 26, 28 i 29).

Gleby nie wykazujące cech właściwych glebom wa-pniowcowym i próchnicowym, jako jedynie prawie z krzemianów złożone, tworzą grupę gleb krzemianowych.

Otóż gleby wapniowcowe, jak sama nazwa wskazuje, muszą bądź zawierać większe ilości soli wapniow-ców, bądź przynajmniej zawdzięczać im swe pochodzenie.

Tak też jest w istocie.

Glebywapniowcowe powstały ze zwietrzenia skał osadowych—soli wapniowców należących do rozmaitych for-macyi geologicznych—i skały te dla nich macierzyste mają w podłożu. W tym wielkim dziale przeważają gleby utworzone wskutek zwietrzenia wapniowcowych soli kwasu węglowego a więc: wapieni (marglów wapiennych i wapieni czystych), marmurów, dolomitów (lub przynajmniej wapieni zdolomityzowanych) i t. p. O wiele słabiej są reprezentowane gleby— produkty zwietrzenia wapniowcowych soli kwasu siarczanego np. gipsu*).

Gleby wapniowcowe odznaczają się naogół pewną zasobnością w węglan wapnia, przynajmniej w warstwach głębszych (w podglebiu lub podłożu), z gleby bowiem składnik ten często bywa wyługowany przez wody przesiąkające.

Gleby wapniowcowe należą do gleb bardzo przepuszczalnych. Przepuszczalność tę zawdzięczają one obecności węglanu wapnia, po którego przepłukaniu powstają miejsca

*) Do wapniowców należą Ba (bar), Sr (stront), Ca (wapń), Mg (magnez). Tylko dwa ostatnie podkreślone mają dla gleb znaczenie. Dwa pierwsze pierwiastki spotykają się bardzo rzadko.

Skład chemiczny wapienia chemicznie czystego: CaC0₃ (węglan

wapnia).

Skład dolomitu chemicznie czystego: Ca . Mg (C0₃)₂ = CaC0₃. MgC0₃. (podwójny węglan wapnia i magnezu lub węglan magnezowo-wapniowy).

Skład gipsu chemicznie czystego: CaS0₄.2 H₂0 (siarczan wapnia z 2 cząsteczkami wody krystalizacyi).

puste lub rureczkowate kanaliki, oraz wielkiej przepuszczalności podłoża składającego się z łatwo rozpuszczalnych i spękanych soli wapniowców.

Dzięki przepuszczalności oraz obecności, i to w ilościach większych, tak cennego dla rolnika węglanu wapnia, gleby wapniowcowe w normalnych warunkach wilgotności są czynne i ciepłe, trudno się też zakwaszają, bo składnik ten zobojętnia niezwłocznie powstające kwasy próchnicowe. Jeśli węglan wapnia, co się często zdarza, zostanie z gleb tych doszczętnie wyługowany przez wody atmosferyczne do warstw bardzo głębokich, to gleby pomienione, pomimo swego wa-pniowcowego pochodzenia mogą się zachowywać, jak gleby kwaśne, bezwapienne. W tym przypadku są one pokryte roślinnością (dziką), glebom kwaśnym, bezwapiennyin właściwą, zamiast roślinności odpowiadającej ich pochodzeniu t. j. roślinności cechującej gleby w wapno bogate ¹⁰).

Nie wszystkie gleby wapniowcowe posiadają jednakową wartość rolniczą. Grupa gleb węglanowych jest lepsza od grupy siarczanowej, ale niejednolita pod względem ich wartości, jako siedliska dla roślin, które zależy po-części od formacyi geologicznej, do której skały należą, względnie od własności petrograficznych podłoża. Najlepsze są gleby wapniowcowe formacyi kredowej, następnie dewońskiej, tryjasowej, jurskiej i trzeciorzędowej.

Wartość rolnicza gleb wapniowcowych zarówno węglanowych jak i siarczanowych zależy, o ile gleba jest czysta, jedynie od charakteru petrograficznego skały wapniowcowej, w razie zaś domieszki (w glebach mieszanych lodowcowo-

wapniowcowych) do gleby materyału lodowcowego—od jego ilości i natury. Czysty wapień i czysty gips prawie zupełnie nie zanieczyszczone krzemianami są materyałem pierwszorzędnym do celów technicznych, nie mają jednak wielkiej wartości jako skały glebotwórcze. Woda zawierająca bezwodnik kwasu węglowego rozpuszcza i ługuje węglan wapnio-wy lub gips skały wapniowcowej a zostają tylko zanieczyszczenia i to, oczywiście, tylko zanieczyszczenia nierozpuszczalne. To też gleba powstająca ze zwietrzenia skały wapniowcowej składa się jedynie z zanieczyszczeń nierozpuszczalnych w skale wietrzejącej zawartych oraz z tych kawałków skały wapniowcowej, które się jeszcze nie zdążyły rozpuścić. Nieobecność zanieczyszczeń lub mała ich ilość stoi na przeszkodzie wytworzeniu dobrej, normalnej gleby, dostatecznie głębokiej. Natomiast znaczna ich obecność sprzyja procesom glebotwórczym.

Stąd wniosek: dobra gleba wapniowcowa może powstać jedynie ze skał wapni owcowych nieczystych zawierających domieszki obce, ze skał czy-stychpowstaćniemoże.

Nie jest również obojętny rodzaj i natura tych zanieczyszczeń. Zarówno margle wapienne, jak i gipsowe zawierać mogą w sobie bądź piasek, bądź glinę, które, jak wiemy, wpływają na wartość gleby. I znów, czysto teoretycznie, możemy wyprowadzić wniosek, który badania polne stwierdzają dowodnie: dobra gleba wapniowcowa powstajeje-dynie ze skał wapniowcowych zawierających jako zanieczyszczenie utwory piasczysto-glinia-ste. Domieszka samego piasku lub samejgliny powoduje powstanie gleb mniejszej wartości.

Każda ze skał wapniowcowych zależnie od swych własności: zanieczyszczeń i ich rodzaju, budowy (krystalicznej lub niekrystalicznej), twardości i t. p. wietrzeje rozmaicie zarówno fizycznie jak i chemicznie nawet w jednych i tych samych warunkach klimatycznych, to też każdy rodzaj skały

wapniowcowej daje nam glebę inną, bądź jako typ, bądź przynajmniej jako warsztat rolniczy.

W grupie gleb krzemianowych o typie gleby decydował jej skład mechaniczny i petrograficzny oraz klimat; w grupie gleb wapniowcowych klimat ma znaczenie podrzędne i skład mechaniczny schodzi na drugi plan, choć pewne znaczenie posiada; natomiast natura skały macierzystej staje się czynnikiem glebotwórczym decydującym ¹¹).

Klimat Ziem Polskich działa na gleby wapniowcowe bielicująco, udaje mu się to jednak tylko częściowo i to tylko tam, gdzie gleba wapniowcowa jest nieczysta lecz bądź przykryta cienką warstwą utworów lodowcowych, bądź też jest z nimi przemieszana. Nigdy jednak klimat nie jest w stanie przeobrazić gleby wapniowcowej w bielicę¹²) to jest wyługować z niej doszczętnie węglanu wapniowego i związków żelaza. Węglan wapniowy i związki żelaza dadzą się wyługować z gleby, powiedzmy, nawet z podglebia, ale podłoże pozostanie zawsze wapienne i nie pozwoli na głębsze wyługowanie związków żelaza, które zalegną warstwą bezpośrednio nad podłożem. Przyczyna tego — kolejność ługowania związków chemicznych z gleby. Najwierwej wypłukują się związki wapniowe a potem dopiero po ich usunięciu się związku żelaza.

Wapienie i dolomity występujące na powierzchnię na Ziemiach Polskich odznaczają się wielką rozmaitością, co stara się unaocznić tablica poniżej przytoczona:

Wapienie ułożone kolejno od najbardziej do najmniej rozpuszczalnego w kwasie solnym.

JN6M

Nazwa miejscowości, z której wapień pochodzi, i charakter wapienia *) zawierającego:

Części nierozpuszczalnych.

Części rozpuszczalnych¹

ĆaCĆ>₃

(met.

Scheibler’a)

10

11

Szczecyn. g. Lubelska.

Wypalany na wapno. Wapień bardzo twardy i ciężki, krystaliczny. Robi wrażenie nacieków. Form. trzeciorzędowa.

Wancerzów. g. Piotrkowska.

Wapień ciężki, bardzo twardy. Form. jurska.

Wierzchowiska. g. Lubelska.

Wapień bardzo twardy, ciężki. Krystaliczny podobny do JV» I. Wypalany na wapno. Form. trzeciorzędowa.

Krzykawka. g. Kielecka.

Dolomit dość twardy. Krystaliczny. Form. try-jasowa.

Wierzchowiska. g. Lubelska.

Wapień twardy piasczysty. Form. trzeciorzędowa.

Seredzice. g. Radomska.

Wapień twardy, płytowy, ciężki. Form. jurska.

Skiby. g. Kielecka.

Marmur (Zelejowski). Form. dewońska.

Węglin, g. Lubelska.

Wapień z urwiska za młynem. Piasczysty. Form trzeciorzędowa.

Pakosław, g. Radomska.

Wapień twardy, ciężki, krystaliczny, biały. For-macya jurska.

Wierzbica g. Radomska.

Wapień twardy, krystaliczny siwo-niebieski. Formacya jurska.

Pakosław, g. Radomska.

Wapień twardy, biały z żółtym, dropiaty. Formacya jurska.

0,8%

99,2°/₀ i 99,0%

1,2% 98,8%

2,1%

2,1%

3,8%

4,5%

5,0%

97,9%

97,9%

96,2%

95,57o

95,0%

5,6% 94,4o/₀

8,0% 92,0%

9,5o/o 90,5%

10,0% 90,0%

98.0%

95,8%

95,8%

78,4%

92,2%

90,2°/₀

83,1%

77,90/₀

82,6%

12

Węglin, g. Lubelska.

12,5o/₀ 87,5o/₀

87,0%

Wapień twardy, krystaliczny, zawiera w częściach piasczystych dużo glaukonitu. Formacya trzeciorzędowa

*) Wszystkie wapienie, których skład podaję, są przez autora osobiście na miejscu zbadane, pobrane i zanalizowane. Oczywiście, jest to tylko nikła cząstka posiadanego materyału, dobranego tak, aby wykazać wielką rozmaitość pod względem ilości ciał rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych.

N2N2

Nazwa miejscowości, z której wapień pochodzi, i charakter wapienia zawierającego:

Części nierozpuszczalnych

Części rozpuszczalnych

CaC0₃

(met.

Scheibler’a) j

CO

Starosiedlice. g. Radomska Wapień twardy, drobny, oolit. Form, jurska.

14,0%

86,0%

83,9%

Węglin, g. Lubelska.

Wapień ziarnisty, piasczysty. Formacya trzeciorzędowa.

17,3%

82,7%

81,9%

10

CD

CD

Płonka, g. Lubelska.

Wapień średnio-twardy, gliniasto-piasczysty. Formacya kredowa.

Soborzyce. g. Piotrkowska.

Opoka gliniasto-piasczysta. Form. kredowa.

Płonka, g. Lubelski

Z kamieniołomu wapień gliniasty. Form. kredowa.

Płonka, g. Lubelska.

Z podłoża borowiny czarnej. Wapień gliniasty. Formacya kredowa.

Guzówka. g. Lubelska.

Podłoże borowiny białej. Form. kredowa.

Orłów Murowany, g. Lubelska.

Z kamieniołomu. Wapień gliniasty. Formacya kredowa.

20,0%

21,6%

22,6 %

24,5%

80,0%

79,3%

78,4%

72,6 %

77,4%

75,5 %

25,1% 74,9% 25,3% 74,7%

75,1%

72,8 %

71,7%

70,2%

21

Węglin, g. Lubelska.

Z kamieniołomu. Wapień mułkowaty. Form. kredowa.

29,2% 70,8%

68,1%

22

23

24

25

II

26

27

Fajsławice. Ignasin. g. Lubelska.

Z kamieniołomu. Formacya kredowa.

Wygnanowice. g. Lubelska.

Wapień twardy piasczysty. ",

Węglin, g. Lubelska.

Przy drodze do Zaklikowa. Wapień piasczysty blaszkowaty. Formacya kredowa.

Siennica Różana, g. Lubelska.

Wapień płytowy, miękki gliniasty. Formacya kredowa.

Zakrzew, g. Lubelska.

Z kamieniołomu. Wapień średnio-twardy, gliniasty. Formacya kredowa.

Szczecyn. g. Lubelska.

Wapień bardzo twardy, krystaliczny, piasczysty. Formacya trzeciorzędowa.

29,6%

70,4%

67,6%

31,1%

31,8%

34,2%

35,0%

35,7%

68,9%

68,2%

65,8%

65,0%

64,3%

67,4%

68,0%

63,9°/₀

62,7%

63,1%

28

29

Trzebce. g. Piotrkowska.

Opoka gliniasta. Formacya kredowa.

Wielkopole. g

Wapień gliniasty. Formacya kredowa.

. Lubelska.

30

Węglin, g. Lubelska.

Podłoże rędziny ziarnistej. Wapień piasczysty (oolit). Formacya trzeciorzędowa.

38,0% 62,0% 54,3% 38,7% 61,3% 60,0% 39,0% 61,0% 60,2%

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

Nazwa miejscowości, z której wapień pochodzi, i charakter wapienia zawierającego:

Części nierozpuszczalnych

Części rozpuszczalnych

CaC0₃

(met.

Scheibler’a)

Pągów. g. Piotrkowska.

Podłoże rędziny czarnej. Opoka gliniasta. Formacya kredowa.

Płonka, g Lubelska.

Z kamieniołomu. Wapień gliniasty, biały, miękki. Formacya kredowa.

Gościeradów, g. Lubelska.

Z podłoża borowiny czarnej. Wapień piasczysty. Formacya kredowa.

Wola Żółkiewska, g. Lubelska.

Makowiska. Podłoże. Wapień gliniasty. Formacya kredowa.

Polichno, g. Piotrkowska.

Podłoże rędziny żółtej. Opoka piasczysta. Formacya kredowa.

Skorczyce. g. Lubelska.

Z kamieniołomu II. Wapień żółtawy gliniasty. Formacya kredowa.

Płonka, g. Lubelska.

Z kamieniołomu, wapień gliniasty. Formacya kredowa.

Maluszyn. g. Piotrkowska.

Kamionka, Opoka piasczysta. Form. kredowa

Wałowice. g. Lubelska.

Z podłoża borowiny czarnej. Wapień cięższy. Ob. JVś 44. Formacya kredowa.

Pągów. g. Piotrkowska.

Podłoże rędziny czarnej. Opoka gliniasta. Formacya kredowa.

Skorczyce. g. Lubelska.

Z kamieniołomu I. Wapień żółtawy gliniasty. Formacya kredowa.

Maluszyn. g. Piotrkowska.

Podłoże rędziny żółtej. Opoka piasczysta. Formacya kredowa.

Polichno, g. Piotrkowska

Podłoże rędziny czarnej. Opoka gliniasta. Formacya kredowa.

Wałowice. g. Lubelska.

Z podłoża borowiny czarnej. Wapień (?) lekki. Ob. JV» 39. Formacya kredowa.

Fajsławice. Ignasin. g. Lubelska.

Z kamieniołomu. Wapień (?) mułkowaty. Formacya kredowa.

g. Lubelska.

Wapień (?) mułkowaty. Formacya kredowa.

40,0% 60,0% 56,3%

40,3% 59,7% 55,9%

42,0% 58,0% 52,8%

43,7°/o 56,3% 54,0%

44,1% 559% 50,2%

44,5% 55,5% 52,1%

44,7% 55,3% 53,9%

48,2% 51,8% 51,2%

49,6% 50,4% 47,9%

50,1% 49 9% 47,0%

50.2%

49,80/₀ 47,5o/₀

Rybczewice.

Podłoże bielico-lössu.

52,9o/₀

47,lo/o 43,8%

54,2o/o

73,2%

97,3o/o

45 8o/o 42,6%

26,8% 0,0%

2,70/0 i 0,0%

99,3% 0,7%! 0,0%

Rzut oka na tablicę powyższą poucza o wielkiej różnorodności wapieni pod względem ich własności i zanieczyszczeń w nich zawartych — nawet w granicach jednej i tej samej for-macyi nprz. kredowej. Różnice te występują nawet na jednem i tern samem terytoryum, wobec czego widzimy nieraz parę odmiam rędzin leżących obok siebie lub występujących plamami jedne w pośród drugich. Niektóre wapienie są wapieniami tylko pozornie, nie zawierają bowiem węglanu wapnia (ob. NoNs 44, 45 i 46 na str. 157). Takie wapienie występują podrzędnemi warstwami wśród innych zawierających węglan wapniowy. Są one lekkie i porowate. Wietrzeją trudno i tam, gdzie się znajdują, gleba usiana niemi bieli się silnie.

Rolnicy praktycy uważają takie kawałki pól za zbyt wapienne (!), czemu przypisują ich nieurodzajność Nie trzeba tłomaczyć bezpodstawności tego mniemania. Gleby te są liche, bo jałowe chemicznie (zawierają masę drobnej martwej krzemionki) i bezwapienne. Dla odróżnienia od rędzin właściwych możnaby takie kawałki nazywać chrapami.

W granicach Ziem Polskich dobre składniki glebotwór-cze—(piasczysto-gliniaste) zawierają prawie jedynie wapienie formacyi kredowej ¹³). Wapienie jurskie są zbyt piasczyste. To samo da się powiedzieć o wielu wapieniach trzeciorzędowych. Dolomity często są zanieczyszczone utworami mułko-watymi, marmury dewońskie cechuje wcale dobra domieszka gliniasta.

Będziny vel Borowiny. Typem gleb węglanowych najwięcej rozpowszechnionym na terytoryum Ziem Polskich jest t. z. Rędzina vel Borowina. Kredową Rędziną zwą ją po lewej stronie Wisły, borowiną po prawej (gub Lubelska).

Pomiędzy Rędziną i Borowiną niema żadnej innej różnicy, prócz położenia geograficznego¹⁴).

Typ pomieniony powstał ze zwietrzenia t. zw. opoki formacyi kredowej, która pod względem swojego składu mineralogicznego jest wapieniem bezpostaciowym, zawierającym znaczne nieraz ilości gliny i piasku.

Wartość rolnicza rędziny v. borowiny zależy od charakteru samego wapienia marglowego (opoki) i rodzaju jego zanieczyszczenia (co przeważa piasek, czy glina).

Stąd pochodzą trzy odmiany rędzin v. borowin: Rędzina v. borowina czarna, R. v. b. biała i R. v. b. żółta.

Wszystkie one mają tę wspólną cechę, że powstały ze zwietrzenia opoki formacyi kredowej, którą mają w podłożu. Stąd też zawierają znaczne nieraz ilości węglanu wapnia i wszystkie wybitne własności gleb wapiennych.

Te znaczne ilości węglanu wapnia, jeżeli nie w glebie i podglebiu, to przynajmniej w podłożu, są cechą najcha-rakterystyczniejszą gleb pomienionych.

Na terytoryum Ziem Polskich spotykamy rędzinę v. borowinę wszędzie, gdzie mapy geologiczne wskazują granice formacyi kredowej. Rozmieszczenie geograficzne tej gleby w ogólnych zarysach podałem we wstępie szkicu niniejszego (dla Królestwa Polskiego ob. załączoną mapę). W każdym razie zajmuje ona przestrzeń dość znaczną, a niektóre z jej odmian należą do najlepszych Ziem Polskich. Stąd gleba ta, najlepsza po lössach, ma duże znaczenie dla rolnictwa krajowego i należy do najważniejszych i najwybitniejszych typów zaś do form. kredowej i na tern polega ich różnica. Badania bardzo prędko wykazały błędność i bezzasadność tego przekonania, które w. r. 1904 w opisie typowych gleb kieleckich sprostowałem.

Wobec zupełnego braku po prawej stronie Wisły gleb wapniowco-wych należących do formacyi jurskiej utrzymuję miejscową nazwę borowina jedynie dla gleb formacyi kredowej. Nazwa rędzina obejmuje w sobie gleby wszystkich formacyj, w których występują gleby wap-niowcowe.

W Galicyi zowią borowiną glebę nie wapienną lecz torfową, rędziną zaś glebę ciężką gliniastą zawierającą węglan wapniowy. Obie gleby pomienione nie mają nic wspólnego z temi glebami, które w książce niniejszej pod nazwami powyższemi podaję.

gleboznawczych. Zazwyczaj sąsiaduje z lóssami czasem jest nawet niemi przykryta, tworząc löss narędzinowy opisany przy lössach lub rędzinę v. borowinę podłóssową. Nieraz spotykamy w niej domieszkę materyału lodowcowego.

Barwa zależy od jakości wapienia, z którego rędzina v. borowina powstała¹⁵)

Z odmian, w jakich rędzina v. borowina występuje, czarna (Nr. 1), przedstawia wartość największą, po niej następuje biała (Nr. 2), za najmniej wartościową (jako warsztat rolniczy), uznać musimy rędzinę v. borowinę żółtą. (Nr. 3).

Odmiany zależą od natury opoki macierzystej t. j. tej, z której gleby te powstały.

Rędzina v. borowina czarna (ob. Ne 1 na str. 162) powstała ze zwietrzenia wapienia (opoki) zawierającego prócz węglanu wapnia, bardzo znaczne ilości domieszek obcych, gliny i piasku. Domieszki te mogą stanowić 50$, a często i więcej (ob. tablicę na str. 155156Ü57). Nic też dziwnego, że wapień, który zawiera tyle ciał obcych, łatwo kruszy się i wietrzeje. Kruszenie to w znacznej mierze zależy od nierównomiernej rozszerzalności pod wpływem ciepła części składowych wapienia z natury swej, bardzo różnych, (krzemiany i wapień). To też dzięki różnicom współczynników ich rozszerzalności, opoka pomieniona nadzwyczaj łatwo pęka i rozpada się na ostrokanciaste płytki, a potem, szczególnie pod wpływem mrozu, rozsypuje się na większe i mniejsze kawałki, które następnie łatwo już podlegają rozpuszczającemu działaniu wód opadowych. Węglan wapnia ulega stopniowemu rozpuszczeniu i wyługowaniu do warstw głębszych, piasek zaś z gliną tworzą właściwą glebę. Rędzina czarna, powstała z dość miękkiego, łatwo wietrzejącego wapienia, zawierającego prócz znacznych ilości materyału piaskowego o wiele większe ilości gliny właściwej. Skutkiem jednoczesnego rozpadania się płytek wietrzejącej opoki na części grubsze i miał, węglan wapnia jest rozmieszczony równomiernie (ob. Tablicę XIII na str. 164). Znajduje się on zarówno w drobnym żwirze i piasku rędziny v. borowiny, jak i w miale i pyle piaskowym. Ponieważ zaś wartość rolnicza węglanu wapnia w glebie zawartego zależy nietyle od ilości, w jakiej się składnik ten znajduje, ile od postaci, w jakiej występuje, (im drobniejsze ziarna wapienia, tern powierzchnia zbiorowa jego wietrzenia większa, tern łatwiej wchodzi on w reakcye chemiczne oraz tern łatwiej może być pobierany przez rośliny), więc gleby te, jako zawierające miał i pył wapienny, zachowują się, jak gleby wapienne i braku tego składnika naogół nie wykazują. To też są to bardzo dobre warsztaty rolnicze. Mają one jedną wadę: muszą być uprawione w porę. Po deszczach nadzwyczaj silnie napawają się wodą i znacznie zwiększają swą objętość. W tym stanie uprawiane być nie mogą, bo gleba taka maże się tylko, i, jako zbyt plastyczna, nie da się dobrze uprawić. Uprawiając ją w takim czasie per fas et nefas, zniszczylibyśmy w niej doszczętnie tak cenną dla rolnika gruzełkowatą budowę, którą gleba pomieniona łatwo przyjmuje. Rędzina v. borowina czarna obsycha łatwo, bądź dzięki swej wielkiej przepuszczalności, bądź dzięki zawartości znacznych ilości węglanu wapnia i, wilgotna, da się uprawić doskonale. Uprawiona na mokro (zbyt mokra) zsycha się bardzo silnie i, znacznie zmniejszając swą objętość, pęka, tworząc szczeliny nieraz bardzo wielkie, przyczem rozrywa korzenie roślin i znów traci swą gruzełkowatą budowę. Z dwojga złego lepiej ją zorać za suchą. Wprawdzie jestto wielkie zmarnowanie sprzężaju, lecz, o ile narzędzia i inwentarz wytrzyma, sama gleba wielkiej szkody nie poniesie. Takie pole rędzinowe, na sucho zorane, wygląda bardzo brzydko i dla rolnika znającego jeno gliny, a nie znającego rędziny zupełnie beznadziejnie. Na glinach tak zbrylonych i nierówno zoranych nie można siać ozimin pod żadnym pozorem. Na rędzinie vel borowinie, oczywiście, nie trzeba ale można sobie na to pozwolić bez wielkiej szkody. Po mrozach zimo-

11

Oleby Ziem Polskich.

■Ns 1.

Gleba

ii

Podglebie

Podłoże

“ ( Utwór piasczysto-glinia-§ I sty ciemny na opoce'

Ole by wa pniowcowe,

(Profile).

57 Utwór gliniasto-piasczy-| sty jasny na opoce

sr

J« 3.

Xs 4.

JVł 5.

oj Utwór piasczysty żółtawy na opoce

oB-oJ Utwór gliniasty mocny, =3 3 SS.| żelazisty, czerwono-bru-Mv? § l natny, na wapieniu skalistym

.5 o-

Itf

o £

tn & co C « C

towym

‘O

Id

Rędzina

jurska

Rędzina v. borowina form. kredowa

Jtè 8.

J« 6.

form. jurska .N» 9.

Ni 10.

Gleba

Podglebie

Mii

Podłoże

s]/

Utwór piasczysto gliniasty na gipsie

«S.»

1 8*

^ a

p »

-t i 5? | Utwór gliniasty ponso-wo"f‘°'etowy na mar-» g 5' I    murze

o" £. o. / Utwór gllniasto-piasczy-i | Ü. i sty czerwono-buraczko-® ?•§ ( wy, brudno-żółty na dolomicie

w »'o. f Utwór gruboziarnisty ET g Ü. { (kwarc -f konkrećye warg pienne) na opoce

•3 2 ( Materyał lodowcowy post ) mieszany z rędziną—na opoce lub wapieniu

I?

form. trzeciorzędowa

form.dewon-ska często z domieszką form. tryjas.

form. tryja-sowa

form. trze- czarna, biała, żółta—for-ciorzędowo- macya lodowc.-kredowa. kredowa jurska lub laterytowa— form. lodowcowo-jurska dolomitowa—form. lo-dowcowo-tryjasowa i t. p.

Skrócenia i objaśnienia wyrazów. Rędzina—R; Opoka, z której powstaje rędzina czarna—O; Opoka, z której powstaje rędzina biała— 0; opoka, z której powstaje rędzina żółta—w; wapteń skalisty—Ws; wapień—W; gips—r; marmur—Mr; dolomit-D; rędzina ziarnista—r; bie-lico-rędzina - BR.

R

Symbol r oznacza profil gleby a mianowicie, źe gleba rędzina leży na podglebiu także rędzinie i na podłożu opoce i t. p.

Profile przedstawione w liczbie 10 wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Gleby od podglebi są oddzielone linią łamaną. Oznacza ona przejście stopniowe bez ostrej granicy pomiędzy warstwami pdmienionemi. Także stopniowe jest przejście podglebia do podłoża, co liniami łamane-mi nie jest uwidocznione. Linie proste w danym przypadku wyrażają granice, po za któremi mamy do czynienia ze skałą macierzystą spękaną lecz niezanieczyszczoną produktami wietrzenia. Profile niniejsze usiłują przedstawić kształt naturalny kawałków wapieni w glebie zawartych. Jedne z nich są kanciaste i płytkowate, inne mniej lub więcej łagodnie zaokrąglone, wreszcie kanciaste nieforemne. Czarne plamy oznaczają kamienie lodowcowe (Na 10).

wych rola tak fatalnie zorana będzie równa i pulchna i wyda plon nieco mniejszy, ale dobry.

Rędziny uchodzą za gleby bardzo trudne do uprawy. Zdanie to podzielałbym tylko częściowo. Zabójcza dla nie-zdających sobie sprawy z jej potrzeb, nie jest ona trudna do uprawy dla rolnika, który zna jej własności, i pod tym względem nastręcza o wiele mniej trudności od glin, do których jest zbliżona ze względu na swój skład mechaniczny. Wymaga natychmiastowego i szybkiego wykonania robót w czasie właściwym. Warunki fizyczne rędziny v. borowiny są naogół dobre, chemiczne także, chociaż te ostatnie są gorsze o tyle,

Tab. XIII.

Podłoże

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych.

Rędzina v. borowina czarna. Form. kredowa.

Podglebie

Gleba

rozpuszczone w kwas. solnym

krzem, w % krzem.

100,0

o i-T <

^ es co

N 00 S CS <—I Tf

krzem, w % ogóln.

I) węglanu wapnia CaC0₃

cząstki mar-glowe i krzemianowe

węglanu wapnia CaC0₃

cząstki mar-glowe i krzemianowe

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

o o o -f o ©" o"

"ô‘o"

X

-p

100,0

CO O* *-h t—i

CO O CD

6‘9

CO

oo

100,0

CO__ O CO rH

co o o

~‘e7

0,6,

p-< ślad

0,0

co

oo

100,0    98,4 100,0

oo

05

9‘T

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3 AV 0 JT AV? ps5z3

TI

100,0

O f- t--O CD cs“

CO 00^ 05

co oo" es"

—I    CS

48,4

TT

sT

^ C- CS

CO

CS

co

e‘ee

°I °ç. ^

cs oo t-~

8‘8Z

e^ô

~0

*cf

'T

O)

vo

o‘oe

S‘6S

lO

1    —0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

ro-i

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

3AV05{SBld

psSz3

CO O 05

cT ~ ©

CO 05 N-

o o o

c00 co

2 2 2

O -cf ' 05 N lO 'f —< -H CS

co co co

O -T H

CO CO CO

CD -4" .-4"

CO_ tO CD

of co co •-< co

co cs_ ^

oT CD co 1-H 1—I CO

Miał piaskowy — 0,1 —0,05

Pył piaskowy — 0,05 - 0,01

Pył piaskowy z gliną— <0,01

Ogółem . .    100,0 100,0    4,4    3,8    100,0    100,0    9,9j    3,4

9AV0|Xd

psêzo

Rozpuszczalnych w kwasie solnym

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) .... 4,4°/₀ . 3,8%    .... 9,9% 3,4% . . . 48,2%

51,6

100,0

że gleba ta jest zazwyczaj uboga w związki potasowe. Zamożniejsze pod tym względem są te rędziny v. borowiny, które zawierają pewną domieszkę materyału lodowcowego. Można je poznać po obecności w glebie głazików lodowcowych i skaleni, których czysta rędzina nie zawiera.

Gorsza rolniczo jest rędzina v. borowina biała (ob. N° 2 na str. 162). Powstała ona także ze zwietrzenia (opoki) wapienia marglowatego formacyi kredowej, ale wapień ten różni się nieco od opisanego przy rędzinie v. borowinie czarnej. Jest on o wiele twardszy i zawiera mniej domieszek obcych. Domieszki te są drobniejsze, bardziej gliniaste niż piasczyste i sama gleba naogół jest drobniejszą od gleby rędziny v. borowiny czarnej. Wietrzenie tego wapienia rędziny v. borowiny białej jest też nieco inne. Twardszy i mniej zanieczyszczony, łupie się on tylko na płytki większe aniżeli wapień rędziny czarnej. Miału i pyłu wapiennego powstaje przy tem wietrzeniu bardzo mało, płytki bowiem, zamiast się rozpadać na drobniejsze okruchy pod wpływem wód atmosferycznych, zaokrąglają nieco swe kanty. Jestto w znacznej mierze opłukiwanie płytki opierającej się przez czas dłuższy działaniu rozpuszczającemu wody, bez wytwarzania drobnych okruchów. Nim powstaną nowe okruchy drobne, nieliczne stare, ulegną już i rozpuszczeniu i wyługowaniu. To też rędziny v. borowiny białe są płytsze i, choć zawierają w glebie i podglebiu o wiele większe ilości dużych kawałków wapienia od rędzin v. borowin czarnych, jako pozbawione miału i pyłu wapiennego¹⁶), bardzo często zachowują się jak gleby bez-wapienne i jako takie reagują doskonale na wapnowanie. Znam rędziny białe zawierające 25% węglanu wapniowego, a jednak reagujące na wapnowanie bardzo silnie. Dowodzi to bardzo wymownie, że dla gleb, jako środowiska ¹⁷), większe znaczenie ma postać, w jakiej się wapień znajduje, a więc twardość i drobność jego okruchów, aniżeli ilość bezwzględna węglanu wapniowego w nich zawartego.

Na oko zdawałoby się śmieszne wapnowanie gleby tak bardzo w składnik ten zasobnej, a jednak rezultaty takiego wapnowania są bardzo dobre.

Rędzina v. borowina biała, gorsza od czarnej, ma wszystkie wady tej ostatniej spotęgowane. Szczególnie silnie się zsycha, o wiele silniej od czarnej. W potas mało zasobna. Przepuszczalna jak czarna, tylko o ile się zeschnie mniej przewiewna na powierzchni. Wskutek mniejszej urodzajności, nazywają ją rędziną v. borowiną lekką, choć w rezultacie pod względem składu mechanicznego (ob. Tablicę XIV na str. 167) jest ona cięższa i trudniejsza do uprawy od czarnej. Od tej ostatniej płytsza.

Trzecia odmiana rędzina v. borowina żółta (ob. Nr. 3 na str. 162), powstała ze zwietrzenia (opoki) wapienia zawierającego znaczne ilości piasku i związków żelaza, które nadają całej glebie barwę żółtą. Wapień piasczysty wietrzeje zupełnie w ten sam sposób, jak w rędzinie czarnej. Wskutek różnic we współczynnikach rozszerzalności, opoka rędziny v. borowiny żółtej kruszy się i rozsypuje na płytki kanciaste z wielką ilością miału i pyłu wapiennego. Jednak te drobne produkty, dzięki nadmiernej przepuszczalności gleby, podglebia i podłoża całkowicie wypłukują się do warstw głębszych, wskutek czego niejedna rędzina, v. borowina żółta nie obfituje w miał i pył wapienny. Zbyt duże ilości węglanu wapnia byłyby szkodliwe dla tej gleby piasczystej, bo potęgowałyby jej i tak nadmierne wysychanie, tak że w tym przypadku brak miału i pyłu wapiennego nie jest wadą, jak w rędzinie v. borowinie białej (ob. Tablicę XV na str. 168).

Rędzina v. borowina żółta jest glebą mierną, najgorszą z rędzin kredowych, zarówno ze względu na swą nadmierną suchość, jak i ze względu na ubóstwo w składniki pokarmowe.

Opisane trzy odmiany typu rędziny v. borowiny spoty-

Tab. XIV.

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych.

Rędzina v. borowina biała form. kredowa

Podłoże

Podglebie

Gleba

rozpuszczone w kwasie solnym

krzem, w % krzem.

100,0

100,0

krzem, w % ogóln.

0,0

§ 0,0

0,0

100,0

ślad

Węglan

wapnia

CaC0₃

Cząstki marglowe i krzemianowe

Węglan

wapnia

CaC0₃

Cząstki marglowe i krzemianowe

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

o;

Ct » es o o o

Z‘l

°° es. «L %

O © O

CS 00 CS

o' o" Ö"

PT

S'1

100,0

ai ai ^

r—<    GO *-H

PTT

sf co co

—T o" cT <

Ci

O“)    00

r-<    r-H

0,1

PT

ślad

{ 0,1

99,4 100,0

0,0

o‘o

100,0

O O O

O o” o'

PT

g S S S § S

co es

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3A0JIM?

psSzQ

Ci

Ci

CS

C 1 mm .    .

PoT

%{ 0,0 0,0

0,0

0,0

CS

CS

~L‘6Z

es

CS

-f

S‘62

io

lO CS

O o Ö

T—H

io LO CN r-H O O

l‘0-I

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

SAVO^SBld

psàzj

ce co co < ecT tsT CS

O O T3

o" © JS

P/)

o o -a o" o“ 2

ś/5

*—l © ai

— or-h CN iO

oo 10 ce o cT ce'

-h -, LO

o o -a o o" JS

o o -a o“ 6" *2

s/5

O CS <—i

oo es' cT es TJ*

o_ *—^ 00^

CS Ci

cs co

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 - 0,05-0,01 Pył piaskowy z gliną— <0,01

Pył piaskowy

9A0{Ad

psSzf)

38,2

61,8

Ogółem . .    100,0 100,0    0,2 ślad 100,0 100,0    2 5    1,2

...... 100,0

2,5% 1,2%    56,4%

.    0,2% ślad

Rozpuszczalnych w kwasie solnym.....

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) .    .

Tab. XV.

Podłoże

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych-

Rędzina v. borowina żółta form. kredowa

Podglebie

Gleba

rozpuszczone w kwasie solnym

krzem, w °/0 krzemian.

100,0

CO O 00 H O fl

CT) CO i—*

X¹ r-. CM

krzem, w % ogólnych

0,6

0,1

ślad

44,1

Węglan

wapnia

CaC0₃

Cząstki marglowe i krzemianowe

Węglan

wapnia

CaC0₃

Cząstki marglowe i krzemianowe

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,o!

O O O CT)

c? cT cf

T/ô"

<o cT cT

T‘T

OO

CT)

100,0

Ÿ9Z

100,0

CO^ CT) 00 rS CO lO

CT) CO >—i co .-T cm"

44,1

e‘9s

o o o cT o' o

"(7o

o o o CCT ctT cT

O CM 'T

ccf o od

9^5

0'0

0,0:

ślad

ślad

O O X! o' o" JS

^Ü)

c : q oo m co co oo" s" co

CT)

iO

CT)

CO

0‘tS

o_

lllg

•a o o ^ S o o" co"

puis

CO    CT)

O o o

Tf'v

S §

S S

00 CM

0,0

oo

o

0,0

0,0g-ł 0,0

0,0

0,0

0,0    0,0

0,0    0,0

ślad, ślad

ślad 100,0    100,0 ślad

.....*0

JS

VC/)

55,9%

100,0%

ślad ślad 50,2%

ślad ślad

100,0

r-^ CO^ 0_

CM CM CO CM

O    Tf

0d    CO O C    »“H CM r—t

O)    co •—i    r-> i—i cm

Oi, *-< co

> 1 mm . . < 1 mm . .

Kamienie — Kamyki — Żwir gruby —

9AV0JIA\?

PS&Z3

'Fs7

1    -0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

ro-i

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 - 0,05-0,01 - < 0,01

Pył piaskowy Pył pias. z gliną

Ogółem . .    100,0 100,0

amojjSEjd

psèz3

9A\0pîd

psâz3

Rozpuszczalnych w kwasie solnym.......

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . .

kamy na calem terytoryum Ziem Polskich jako rezultat wietrzenia opoki formacyi kredowej.

Występują one współrzędnie często na jednem i tern samem polu, zależnie od wychodni tego lub innego wapienia. Rędziny v. borowiny czarna i biała zajmują przestrzenie większe; rędzina v. borowina żółta występuje jeno większemi lub mniejszemi plamami pośród rędzin czarnych i białych. Na cięższych odmianach rędzin v. borowin spotykamy czosnek polny, jako chwast uprzykrzony. Zanieczyszcza on zboże do tego stopnia, że smak czosnku daje się uczuwać nawet w chlebie upieczonym z mąki żyta, które na takiej rędzinie v. borowinie urosło.

Nie wszystkie rędziny v. borowiny są czyste. Wiele z nich ma domieszkę lodowcową. Domieszka ta może być przemieszana przez lodowiec z produktami wietrzenia wapienia. Wówczas w przekroju widzimy zaburzenia w układzie płytek wapiennych. Nie leżą one równolegle, lecz są rozrzucone jakbądź. Przytem lodowiec powgniatał materyał zwałowy w wapień, tworząc tym sposobem „kieszenie“ lodowcowe wypełnione gliną zwałową. Część materyału lodowcowego takich rędzin v. borowin bielicuje się dość łatwo i gleby po-mienione mają charakter mieszany. To też wyodrębniłem je z rędzin v. borowin czystych i nazwałem bielico-rędzinami czarnemi, białemi lub żóltemi, zależnie od rodzaju rędziny (ob. N° 10 na str. 162).

Rędzina v. borowina może być też przykryta warstwą lodowcowego materyału zwałowego bez jednoczesnego przemieszania materyału. Takie gleby nazwałem rędzinami lub borowinami podbielicowemi, przykryte lössem, rędzinami v. borowinami podlóssowemi, oczywiście, znów czarnemi, białemi lub żóltemi zależnie od natury rędziny v. borowiny.

Każda z tych odmian przedstawia się inaczej, jako warsztat rolniczy, czego nie uwzględniają piszący o uprawie gleb tego typu. Wartość każdej z nich zależy od wartości domieszki lodowcowej. Każdą rędzinę v. borowinę cechuje naturalne jej zdrenowanie przez wapienne podłoże.

170 Woda w rędzinach. Rędziny kredowa, jurska i laterytowa.

Dzięki znacznym różnicom w objętości gleby mokrej i suchej nawet drobne rędziny v. borowiny mają przestworki wielce różniące się co do wielkości. Przytem średnica ich zmienia się wraz z wysychaniem lub nasiąkaniem wodą. To też woda w nich zawarta jest bardzo różnorodna. Woda adhe-zyjna (wilgoć) zewnętrzna — na powierzchui ziarn i wewnętrzna— w porach wapieni, woda błonkowata, wolna i włoskowata wszystkie znajdują się w rędzinie i wszystkie mają znaczenie większe niż w glebach innych typów, bo łatwiej przechodzą jedna w drugą wraz ze zmienianiem się średnicy przestworków. Owe przejścia są dla rolnika dogodne. Bez nich wysychanie rędzin byłoby jeszcze szybsze.

Gleby powstające ze zwietrzenia kredy piszącej czyli . rędziny kredoive nie mają znaczenia dla Ziem Polskich.

Najodpowiedniejsze są one pod winnice (np. w Szam

panii).

Wapienie formacyi jurskiej dają, wietrzejąc, inne gleby.

Znam dwie kategorye tych utworów. Jedne z tych gleb, które pozwolę sobie nazwać rędzinami jiirskiemi (ob. Ne 5 na str. 162), powstają na podobieństwo rędziny v. borowiny czarnej, białej i żółtej, i właściwie stanowią coś pośredniego między temi trzema odmianami. Są one mniej czarne od czantych i mniej białe od białych, mniej też zawierają części gliniastych od rędzin lub borowin kredowych (ob. tablicę XVI na str. 171). Barwa rędziny jurskiej często ma odcień żółtawy, lecz nie tak żółty, jak w rędzinach v. borowinach kredowych żółtych a raczej brunatny. Pochodzi to stąd, że wapienie jurskie są u nas naogół twardsze i (mniej domieszek) czyściejsze, od opoki kredowej, a że zawierają przeważnie piasek i to krzemionkowy, więc z samej natury rzeczy muszą być bardziej jałowe od podobnych kredowych. Zawierają też znaczne ilości związków koloidalnych żelaza i dla tego na mokro są lepkie. W dodatku wapienie jurskie na znacznych przestrzeniach kraju zalegają pod piaskami pochodzenia lodowcowego, często lotnymi. Wszystkie głębsze rędziny jur-

Tab. XVI.

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych.

Rędzina laterytowa form. jurska

0/

I o

Podglebie Podłoże^

| Rozp. w HC1

Gleba

Rędzina jurska

form. jurska

Podglebie Podłoże

Rozp. w HC1

"/o

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

IU9ZJ>[ % AV •IU9ZJ>J

qDÂujoSo

% ÂV

UI3ZJ>I

l‘o

PB[S

100,0

^ **

CM OO CM

6‘ZI

T-H »—h    00    <0

CM^ CM_ CM

oo

05

CM

00

CM

0‘Z

100,0

CT5

o>

© o ©" cso

l‘I

-T.

‘UI3ZJJJ

°/o AV

•UI3ZJ>{

ipÀujçSo

% ÂV

•IU3ZJ>{

~©

00 O uo ' o" oo" oT

oo

CM

“z7

100,0

^    ^ «3.

CP O CM

•    •    mm z < —

•    •    mm £ c —

9‘ZI

« «?. r—i r-H CN

(N

0*92

O CO (O r-^ -Z' CM CM

8‘SS

1*8

80‘0

co o_ n

CM

05

"Tes

O¹    ’—¹    C''—

CM

oo

cc

.8 ‘Zi_

05 oo oo ' oo s" H*

9*09

r-^    ©

OO ^ O CO oo

Kamienie

Kamyki

Żwir gruby — > 1 mm .    .

< 1 mm . .

3A0JIÄ?

psèz3

TTê"

1 -0,5 0,5 -0,25 0,25-0,1

ro— i

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

9M0>ISBld

psèz3

CM CM UO

cT o

05

O)

ślad

ślad

2,6

CM 00 CO

i co

00 CM O CM OO UO"

r-H CO

Tt.

CO

ł—4    ' ' )

oo oo

^    00    05

co ©" io~ oo oo

97,9

CM

I

oo

UO CM OO CM

tM 05^ —_

oo cc t-T

O uo O 'dr oT cd

CM

OO 0_ CM^ oo oo' i-T CN

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 Pył piaskowy — 0,05—0,01 Pył piask. z gliną — < 0,01

3A0{Zd

psèz3

2,6 100,0

Ogółem . .    100,0! 100,0 100,0; 100,0    3,50 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

97,4%

..........100,0°, o

. . 0,0%. . .    0,0%    94,5%

96,50° o

• 100,00% •

Węglanu wapnia (CaC0₃ —met. Scheiblera) . . 0,5% .    .    .    .0,6$ 93,8$ .    .

Rozpuszczalnych w kwasie solnym .

¹

Iły występują bardzo rzadko.

²

Właściwie wpłukiwanie.

³

) Głębokość ta leży bądź na średniej rocznej linii poziomu wód gruntowych, bądź na linii średniej rocznej najgłębszego przenikania wody w glebę.

⁴

Wobec wielkiego bałamuctwa w stosowaniu najczęściej niewłaściwie tych naz⁴w do wielu gliniastych gleb ziem polskich, miałem (w r. 1906) zamiar w niedalekiej przyszłości scharakteryzować gliny górne i dolne, i wykazać, że terminy te są nadużywane, oraz, że podział ten ważny geologicznie dla rolnictwa niema znaczenia. Obecnie zamiaru tego zaniechałem wobec nader szybkiego zanikania tej terminologii pośród rolników praktyków.

⁵

Mało znam gliny trzeciorzędowe Królestwa Polskiego i Prus Wschodnich dla bardzo ograniczonego występowania tych utworów jako gleb, glin trzeciorzędowych innych Ziem Polskich nie znam prawie zupełnie. (Najlepiej znam gliny trzeciorzędowe francuskie).

⁶

W stanie suchym trudno go rozbić młotkiem. Moczony w wodzie przez czas dłuższy da się rozgnieść w ręku.

⁷

Przedewszystkiem są to gleby buraczane, burak bowiem do swego wzrostu nieodzownie wymaga ścisłego podłoża. Podłoże żwirowe lub piaskowe ogromnie silnie obniża jego plony.

⁸

Ob. Sławomir Miklaszewski: Studya nad glebami Ziem Polskich. III. B. Gleby piaskowcowe z Połoniny Porzyżewskiej pod Howerlą w Karpatach (Calicya). (Tabl. III b). Sprawozd. Tow. Nauk. Warsz. r. 1908. zesz. 5, str. 179 i dalej.

⁹

Dla grupy gleb wapniowcowych skład mechaniczny niema tak wielkiego znaczenia, jak dla gleb krzemianowych, przytem jest ono inne. Według innej skali musimy oceniać skład mechaniczny gleb wapniowcowych, chcąc na tej podstawie określić ich przepuszczalność, ruchy wody, zwięzłość, przewiewność i t. p. cechy aniżeli to czynimy w glebach krzemianowych.

¹⁰

Na skałach wapiennych bardzo twardych i czystych t. j. złożonych jedynie prawie z węglanu wapniowego często dają się zauważyć rośliny glebom kwaśnym właściwe. Rosną one w szczelinach wapienia wypełnionych zniesionemi tam przez wodę cząsteczkami pyłowe-mi bezwapiennemi oraz związkami żelaza. Pomimo blizkości wapienia, środowisko, w którem rośnie roślina, jest bezwzględnie bezwapienne, tym też z łatwością można wytłomaczyć jej znajdowanie na skale wapiennej.

¹¹

To też badacze rosyjscy, zetknąwszy się w Królestwie Pol-skiem z rędzinami, zmuszeni zostali wydzielić gleby pomienione w grupę gleb „endodynamomorfnych“ t. j. kształtujących się pod przemożnym wpływem czynników wewnętrznych glebie właściwych, dla przeciwstawienia ich glebom „egzodynamomorfnym“, kształtującym się jedynie pod przemożnym wpływem czynników zewnętrznych w pierwszym rzędzie klimatu.

¹²

Gleby wapniowcowe burzą nieodwołalnie jednolitość klasy-fikacyi klimatycznej.

¹³

Prócz kredy czystej, która wietrzejąc, przeobraża się, wobec swej wielkiej czystości w glebę bardzo lichą pod względem rolniczym. Nadaje się zato bardzo pod winnice nprz. utwory kredowe w Szampanii.

¹⁴

) Kiedy przystępowałem do badań gleboznawczych, zastałem panujące przekonanie, że rędzina należy do formacyi jurskiej, borowina

¹⁵

Barwa rędziny v. borowiny nie zależy od takiej lub innej uprawy, ani od większych lub mniejszych ilości próchnicy lecz od natury wapienia. A więc rędzina czarna będzie nią zawsze niezależnie od stopnia kultury, biała nigdy nie przejdzie w żółtą lub czarną.

¹⁶

Mała powierzchnia zbiorowa cząsteczek.

¹⁷

ob. Sławomir Miklaszewski: Rzut oka na rozwój pojęć gleboznawczych. Przemówienie inauguracyjne doroczne Wydziału III Spraw. Tow. Nauk. Warsz. Rok V—1912 Zesz. 1.

skie mają znaczną domieszkę tych piasków lodowcowych, co przekształca je w piaski na wapieniu opisane w typie piaski, od których niczem się rolniczo nie różnią. Dostatecznie przewiewne i przepuszczalne są one za suche i za ubogie w składniki pokarmowe. Rędziny jurskie zajmują w kraju naszym niewielkie przestrzenie, a że są to przytem gleby ubogie, nie mają przeto znaczenia dla rolnictwa krajowego.

Nie ma też znaczenia i inny typ gleby pochodzenia jur-skiego, typ, który nazwałem rędziną laterytową (ob. N° 4 na str. 162), nie dla tego, iżbyśmy mieli do czynienia w danym przypadku z prawdziwą gliną laterytową, lecz produkt ten glinę wspomnianą przypomina. Rędzina laterytowa występuje w miejscach płaskich na wapieniu skalistym, z którego zwietrzenia pochodzi. Wapień skalisty przeważnie tworzy u nas strome i poszarpane grupy skał nagich, nie sprzyjających wytworzeniu się gleby. Tylko w bardzo nielicznych miejscach płaskich wytworzyła się rędzina pomieniona.

Jest jej bardzo mało i niema dla rolnictwa znaczenia,—bardzo jednak ciekawa teoretycznie. Wapień skalisty jest niezmiernie twardy i czysty. Domieszek obcych zawiera nadzwyczaj mało. Analiza wykazuje 2,6$ cz. w kwasie solnym nierozpuszczalnych. Jestto produkt gliniasty bardzo drobny, barwy silnie czerwonej. Węglanu wapnia zawiera pomienio-ny wapień skalisty 94,5%.

Rędzina laterytowa jest glebą głęboką. Gleba i podglebie całkowicie składa się z ciężkiej i bezwapiennej gliny brudno-czerwono-pomarańczowej, mocno obfitującej w żela-ziste konkrecye. Leży na wapieniu skalistym. Glina ta jest bardzo drobna, nieprzepuszczalna i najzupełniej bezwapien-na. Zsycha się silnie i pęka, tworząc szczeliny. Szczeliny powstają też i przez zwietrzenie kawałków wapienia skalistego rozrzuconych wśród masy gliniastej. Te kawałki wapienia mają postać zaokrągloną, w niczem nie przypominającą postaci płytek rędzin v. borowin kredowych (ob. Tablicę XVII na str. 171).

Wynika to ze sposobu wietrzenia wapienia skalistego. Bardzo czysty, twardy i spoisty nie rozpada się on na okruchy, lecz woda atmosferyczna wypłukuje węglan wapnia w miejscach miększych, wskutek czego, po dłuższem wietrzeniu uwalniają się twardsze kawałki wapienia skalistego pod postacią zaokrąglonych (opłukane przez wodę) brył. Przy tym sposobie wietrzenia gleba, oczywiście, musi być bez-wapienna, bo okruchów, miału i pyłu wapiennego niema i być nie może. Rozpuszczony przez wodę węglan wapnia zostaje przez nią uniesiony i wypłukany w podłoże, co przy nieprzepuszczalności samej gliny, jest możliwe tylko przez liczne szczeliny, które charakteryzują tę glebę. Jestto gleba wadliwa fizycznie i chemicznie i tyle tylko, że ciekawa gleboznawczo. Praktycznego znaczenia niema. Woda znajduje się w niej głównie pod postacią wolną i adhezyjno-wło-s k o w a t ą.

Prócz czystych typów gleb powstających ze zwietrzenia wapieni jurskich jak rędzina jurska i rędzina laterytowa w wielu miejscach występują typy mieszane lodowcowo-jurskie.

Takim typem mieszanym jest bielico-rędzina lodowco-wo-jurska¹) (spotykana w Iłżeckiem w postaci bardzo typowej). Ze wszystkich gleb pochodzenia jurskiego jest ona najlepszym warsztatem rolniczym. Leży w otoczeniu bielic nadrzecznych na płaskowzgórzach wyniesionych zazwyczaj dość wysoko nad poziomem morza (ob. Tablicę XVII na str. 174).

Wapień, stanowiący zasadnicze podłoże tej gleby, jest biały, twardy, zbity i bardzo czysty. Obcych domieszek zawiera niewiele. Składa się on prawie całkowicie z węglanu wapnia 90,5% z domieszką części nierozpuszczalnych 6,6% oraz rozpuszczalnych 2,9%. Części nierozpuszczalne są bardzo drobne, bowiem ich średnica nie przenosi 0,01 m/m

Tab. XVII.

Przykłady składu mechanicznego gleb wapmowcowych.

Bielico-rędzina 1 odo wco w o - j urska

Podłoże II

i w °/o ^ie/o

krzemianowe ogóln. i

&    rnzn

TG

PB|S

Podłoże I

same

same

wapienne

wapienne i krzem.

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego wielkość ziarn (średnica) w mm

©_ on o

o o o o

'-V-'O

0‘0

100.0

1,0

O CN CO CO

o" O o"

8‘"

1‘IK

3,4;

5,3

05

rf

49,3 100,0

100,0

W (O Cl co co" toT

Tog

Ol ^ CO -—I

H d h (O

6‘9

05

2,6

0,2

0,9;

96,3 100,0

L‘2

CO CN '-H

Kamienie — Kamyki — Żwir gruby —

SAiOJlM?

psäz3

< 1 mm . .

puis

10,9'

3,2

O IO 1—

\rL

0,3

1‘0

5,9    1,9

3,5

1,7

«I °° %

~ ^

8‘08

ślad) ślad ślad' 0,7 6,öl 99,3

7,6

9,9

46,7

r—    05    <

CO -rf co

CN

0,2,    0,4

0,6

4,0

0,3

2,0|

O IO i>. CO o o"

r—I LO

® ^ < O —< co ! CO LO -

1‘gT

—,    “CN

^    ^

0‘98

i-- i

CO LO CN cT o" lO

100,0! 100,01 100,0    60,1    20,7    39,9    79,3    6,6 100,0

60,1    20,7    93,4

100,0% 100,0% 100,0%

..... 90,5%

i!

©>    Ol ! LO »—< Ol

CN ©' oo"

lO

CN

CO

O CO

~ s? K

n ■ł o oï <y> oï

CN i—«

cd

8‘Zf

8‘0*

1    -0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

1‘0-T

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

aAVOJJSBld

psâz3

Ö CO CN

^ 8 2

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 Pył piaskowy — 0,05-0,01 Pył pias. z gliną — <0,01

3M0pîd

ps5z3

Ogółem . .    100,0 100,0

Rozpuszczalnych w kwasie solnym—(HC1)..........

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . ślad. . . 11,7%

Bielico-rędzina lodowcowo-jurska.

CJ '

Części grubszych od 0,01 m/m. średnicy wapień ten zawiera zaledwie ślady. Dzięki takiemu składowi mechanicznemu, fizycznemu i chemicznemu wapień pomieniony przeobraża się, wietrzejąc, w glebę barwy czerwonej, mocno gliniastą, żelazistą i bardzo drobną. Dopiero ze zwietrzenia warstwy takiego wapienia 15—16 metrów grubej otrzymalibyśmy glebę grubości jednometrowej, glebę bądź co bądź bardzo drobnoziarnistą. Tymczasem podglebie gleby pomienionej jest gruboziarniste i ma mało wspólnego z zanieczyszczeniami wapienia podłoża, gleba zaś jest typową dość gruboziarnistą glebą pyłową, mianowicie bielicą nadrzeczną nieco zmienioną przez domieszkę produktów wietrzenia wapienia. Obser-wacya oraz badania laboratoryjne wykazują, że taka bielico-rędzina lodowcowo-jurska składa się najczęściej z warstw następujących: 1) z wapienia leżącego na poziomie 50 centymetrów wgłąb od powierzchni ziemi; 2) z piętnastocenty-metrowej warstwy przejściowej złożonej z kawałków wapienia pomieszanego (przez lodowiec) ze zwałową gliną lodowcową (bardzo czerwoną piasczystą); 3) z dziesięciocentyme-trowej warstwy gliny czerwonej z domieszką gliniastego produktu wietrzenia (względnie roztarcia wapienia przez lodowiec); oraz z dwudziestopięciocentymetrowej gleby (bielicy nadrzecznej) pomieszanej z produktami wietrzenia wapienia o tyle tylko, ile może to zrobić w glebach płytkich pług sięgający niekiedy do warstw głębszych.

Bielico-rędziny lodowcowo-jur skie mają charakter raczej rędzin aniżeli bielic. Są to gleby dobre, wdzięczne i dają dobre plony. Obfitują one w wapno a zarazem w ładny materyał lodowcowy z dużą ilością skaleni. Wadą ich zbytnia płytkość, co odbijać się powinno na plonach okopowych. Bądź jak bądź, jestto stanowczo najlepsza gleba ze wszystkich gleb formacyi jurskiej (ob. Tablicę — na str. 174).

Ciekawa teoretycznie, choć niema żadnego znaczenia praktycznego²), jest gleba powstała ze zwietrzenia pewnego

rodzaju wapienia trzeciorzędowego, którą nazwałem dla jej ziarnistej budowy rędziną ziarnistą*). Wapień macierzysty składa się z laseczkowatych ziarn wapiennych (prawie zupełnie czysty węglan wapnia) oraz zupełnie przezroczystych ziarn kwarcu grubości sporego łebka od szpilki. Gleba i podglebie mają charakter grubopiasczysty. Podłoże stanowi opoka kredowa normalna, dość piasczysta. Niema ona nic wspólnego z wapieniem ziarnistym. Rędzina ziarnista jest to gleba licha, petrograficznie — gruby piasek kwarcowo-wa-pienny bardzo ubogi w składniki pokarmowe dla roślin. Bardzo przepuszczalna obfituje głównie w wodę wolną i błonkowatą. Zbyt sucha, wszystkie rośliny gospodarskie rosną na niej źle (ob. tabl. XVIII na str. 177).

O wiele lepsza jest gleba, którą nazwałem rędziną mai murową (ob. Ns 7 na str. 162). Jestto gleba, która powstała ze zwietrzenia t. zw. marmuru chęcińskiego. Barwa mocno-czerwona z odcieniem fioletowym. Dość płytka. Marmur chęciński wietrzeje szczelinowo. Szczeliny podłoża są wypełnione czerwoną gliną, powstałą ze zwietrzenia marmuru. Gleba jest bardziej piasczysta (spiasczona przez wody spływające). Rędzina marmurowa zdaje się być glebą wcale dobrą. Szczególniej uderza nadzwyczajnie bujna wegetacya ziół, odznaczających się przytem nader silnym zapachem. Te same zioła, rosnąc w innych miejscowościach, na innych glebach, mają zapach o wiele słabszy. Wogóle cała roślinność ma charakter górski. Należałoby zbadać, czy gleby te nie nadałyby się specyalnie do uprawy roślin lekarskich, przynajmniej niektórych. Gleba pomieniona nie zawsze występuje w stanie czystym. Bardzo często zawiera ona jako domieszkę produkty zwietrzenia pstrego piaskowca tryjaso-wego. Wówczas jej skład mechaniczny jest o wiele grubszy w kamieniołomach w warstwach głębszych spotykałem na roztoczu To-maszowsko-Lwowskiem.

*) Ob. Sławomir Miklaszewski: Gleby w pow. Janowskim gub. Lubelskiej. Sprawozd. Tow. N. W. Rok 1 — 1908, zesz. 8, str. 248.

Tab. XVIII.

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych-

Rędzina ziarnista form. trzeciorzędowo-kredowa

Podłoże (kred.)

rozpuszczone w HC1

krzem, w % krzemian.

100,0

(ślad

I 25,1

55,7

Oy 00 CN oo r-T oT

100,0

Podglebie (trzeć.)

Gleba (trzeć.)

) krzem, w % ogólnych

ślad

‘5 9,8

co

21,7

© o cn ©

39,0

Węglan

wapnia

CaC0₃

Cząstki marglowe i krzemianowe

Węglan

wapnia

CaC0₃

Cząstki marglowe i krzemianowe

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0

IO ÎO iO_ O ^ tt" ^ i—T ÇN CS

00 "śT CN O ©' CO —i CN

k‘k

n cs oo^ cn" io" 6“

© rf 00 CO    O⁻

100,0

1-H CO CO o © o" CN~ —T CN © _ CN

Ć?6Z

100,0

© lO ~*"<o

co * gT CN

9‘se

100,0

O- ^ O CO

tr^T co" "

92ś

■<f CN

Kamienie

Kamyki

Żwir gruby — > 1 mm .    .

< 1 mm . .

•    ■    mm i < —

•    •    mm p< —

3AVOJTM?

psèz3

i‘8

6‘Z9

~Vn

o © oo co' t^' cT

e‘n

«t o « j

.-i co o

rs

co^ co co

f.

CN

::

7¥

«3» «o. w

co © >—•

1    -0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

aAvoijsBid

psèz3

(N N CS «5 s" »

^ CO CO^

1-T co

1,2

0,4;

1,9

0,8

ślad

ślad

cq (N iq_ c-' mf cT co CN

CN_ © 00

CO

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 - 0,05-0,01 - < 0,01

Pył piaskowy Pył pias. z gliną

9A0{Xd

psàz3

Ogółem . .    100,0 100,0    44,9    14,4 100,0 100,0    56,9    53,2

I'    i

61,0%

100,0%

56,8$ 53,2$    60,2 %

44,9$ 14,4$

Rozpuszczalnych w kwasie solnym .    .

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera)

Gleby Ziem Polskich.

co

Tab. XIX.

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych.

Rędzina dolomitowa

form. tryjasowa

Rędzina marmurowa

form. dewońska

Podłoże

Rozp. w HC1

krzem. I krzem, w % w % ogóln. I krzem.

Podglebie

Gleba

Podłoże Rozp. w HC1

krzem, i krzem, w °/„ w % ogóln. J krzem.

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0

j « '~L co oo co co

O O O r-l

o cT cT CN

tfo

z‘i

1.71

0,2

0,0

0,0

__9‘8S

O Ô <0

■C/l S/3

•O . 00 ,2 o cT

100,0

9‘0

O O 00    OlOO-

'cf' CT CN    CO N Cn"

—< LO    CN

r-H 0O

CT

0,6

0,0

5,0 100,0    97,5 100,0

100,0

CO —1 N- CT © ©" O 'CO

Pie

00

CO

100,0

8‘99

100,0 2,1

%6‘Z6

100,0°/o

00 CN 00

CT~ CT CN ■—1 'cf¹

_8!S9

^ Ci-

(N N Oj

100,0

7,9

TL

“r - 2    - i- 39,15 40,1

6,2

cn¹

6,0

N    COK

»-h t—• rf

CO

?zf

00

CN

CO

(25,8

’FzF

2 46,3

4,6

CO --H OO O 00 Tj< ^ t-Z' cT cn"

CO    rf ^ ^

CT    CN rf

oÇ

-0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

CO CM -h

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3AV0JIAV?

psSz^

I‘0— I

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

9M05JSBld

psèz3

CN^ iq CN lO lO iO T-i CN

rq ^ uq lcT iO~ rj’"' ^-C CN

O O CN CN

co co O 00

i-q 00

CO

co 10

1—< CO

H lO iß

oT CT ^

CN

CT) O oT 10 iô⁻

«3 q 00 Cn" •cf ^

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 Pył piaskowy — 0,05—0,01 Pył piask. z gliną — < 0,01

9AV0{Xd

psàz3

Ogółem . .    100,0 100,0j 100,0 100,0    5,0 100,0 100,0 100,0

95,0%

.    .    0,0% .... ślad

• • 100,00% ■

.0,4$ 92,2$ . .

Rozpuszczalnych w kwasie solnym.........

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . ślad .    .

Tab. XX.

Gips marglowy

spotykany w podłożach

Podłoże

Podłoże

w %

nie-

rozp.

w % ogóln.

0,0

0,0

0,0

w%

nie-

rozp.

100,0

53,72

100,0

_)p

- ■» o

zo‘o

-S

0,07

1,71

98,18

CN 'cf O ® S cd © cd

0,0

0,0

IO

100,0

Przykłady składu mechanicznego gleb wapniowcowych.

Rędzina gipsowa

form. trzeciorzędowa

w % ogóln.

Podłoże 11    ^ /

nierozpusz- |jrozpuszczalne!! w% • /0 °S61n- rozp.

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

w HC1

czalne w HC1

O O O t-"-

cd cd cd cd

CN

O O N;.

o~ o o

CN

oÇ

AA"

100,0

CN '—■ OO

cT cd •-h'

?8

oo ai in fd cd 'cf co co

o o o t^ o o" o

—I CO —< o” co -T

oo cn a>

cT ^ o

—' (M CN

T‘ô

8‘fr

©;

1112

37,3

! °>⁹

0,4

100,0

Ci S CO cd co" co

7ÔÎ

ślad

oo Tf. tq ic" aT 10 co

CO. lO    C}_

îo ^

O *-i

'    '    T—* T—<

o cd cT

rH Ç> N

o“ o cT

~69

~z‘o

100,0

O O. ©. -h" N 10"

r-.    T}«

00. vp t-

co o a?

CO tH o co O o" (N s" a>

N CO O I C (N

lO

"Cf

-t

cd cd

Hz

Pl9

CO (N H

Kamienie Kamyki Żwir gruby

9AUUIM?

psàzo

C 1 mm .    .

1    -0,5

0,5 - 0,25 0,25 0,1

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

Miał piaskowy — 0,1 —0.05 - 0,05-0,01 Pył piaskowy z gliną— <0,01

Pył piaskowy

Ogółem . .    100,0 100,0    61,0    61,0    39,0;    39,0    60,7 100,0    20,7 100,0 53.72 100,00

46,20%

100,00

40,21%

79,3%

100/)

65,57%

3^3%

Ï00,0

8,41%

aAOłisBid

psSz3

sayojâcI

ps5z[)

Rozpuszczalnych w kwasie solnym (HC1). Gipsu (CaS0₄.2H₂0).........

a skład mineralogiczny o wiele bogatszy. Taką glebę mieszaną nazwałem rędziną marmur owo-pstropiaskoweową de-wońsko-tryjasową.

Wszystkie gleby marmurowe należą do lepszych gleb powiatu kieleckiego. Miałyby duże znaczenie dla rolnictwa krajowego, gdyby występowały na przestrzeniach większych (ob. Tablicę XIX na str. 178).

Niewiele da się powiedzieć o glebie należącej do for-macyi tryjasowej, powstałej ze zwietrzenia dolomitu resp. z wapienia zdolomityzowanego. Barwa tej gleby jest zazwyczaj brudno-ćeglasto-czerwona lub rzadziej szaro-żółta. Pierwsza jest glebą lepszą i często jako domieszkę zawiera resztki zwietrzałego piaskowca. Druga jest glebą iłowato-mułkowatą, która łatwo się zakwasza i jest typowo bezwapienna. Wietrzenie szczelinowe (ob. tablicę XX na str. 178). Gleby te nie zajmują na Ziemiach Polskich przestrzeni większych ³). Nazwałem je rędzinami dolomitowemi (ob. N° 8 na str. 162). Mają dotychczas znaczenie tylko teoretyczne.

Z gleb wapniowcowych pozostała nam jedynie do rozpatrzenia grupa siarczanowa, w postaci jedynej znanej mi przedstawicielki rędziny gipsowej (ob. Nb 6 na str. 162). Gleba ta spotyka się dość często w południowej części gub. Kieleckiej na przestrzeniach obfitujących w wychodnie formacyi trzeciorzędowej.

Rędzina gipsowa powstała ze zwietrzenia gipsu, którego okruchy znajdują się zarówno w glebie, jak i w podglebiu. Gleba ciemna, prawie czarna (na mokro zupełnie czarna), podglebie ma barwę szaro-białą, podłoże zaś składa się całkowicie z żółtawego lub szarego gipsu wyraźnie warstwowanego, wśród którego przechodzą żyły czystego przezroczystego

Czarna barwa nadaje tej w gruncie rzeczy lichej glebie wygląd bardzo pokaźny.

gipsu krystalicznego. Ten ostatni wydobywają do pieców gipsowych i produkują zeń gips palony.

Główna szara lub żółtawa masa gipsowa zawiera znaczną nieraz domieszkę piasku i gliny, zazwyczaj więcej tej ostatniej, to też jako produkt wietrzenia powstaje gleba o charakterze gliniastym. Skład mechaniczny gleby przypomina skład szczerków lub bielic pojezierskich a jednak zewnętrznie rędzina gipsowa wygląda o wiele zwięźlej od gleb wspomnianych. Podglebie ma charakter kamykowato-żwiro-waty od okruchów wietrzejącej skały, ale zawiera dużo części rozpuszczalnych. Podłoże bywa różne. Zazwyczaj jest to gips marglowaty zanieczyszczony w stopniu bardzo rozmaitym ⁴).

Rędzina gipsowa przedstawia się imponująco na wiosnę, bowiem wschody na tych glebach są bardzo ładne. Dopiero później zboże marnieje i to tern silniej, im więcej zbliża się pora dojrzewania, a w czasie żniw zbiera się prawie samą słomę. Zboże takie nie sypie i ma ziarno słabo wykształcone. Pochodzi to z braku składników pokarmowych, w które rędzina gipsowa jest bardzo uboga. W miejscach niższych gleba ta łatwo się zakwasza, zachodzą w niej procesy odtleniające, skutkiem czego siarczan wapnia przechodzi w siarczek wapnia, który w obecności kwasów próchnicowych wolnych wydziela trujący dla roślin siarkowodór.

Rędzina gipsowa tak zakwaszona, jest prawie zupełnie niezdatna do uprawy. Charakterystyczne są lejkowate zagłębienia na glebach tych spotykane. Są to zapadnięcia spowodowane wypłukaniem łatwiej rozpuszczalnych żył i gniazd gipsu. O ile taka pusta przestrzeń jest dostatecznie szeroka, luźne warstwy powierzchowne pozbawione oparcia zapadają się do wnętrza.

Będzina gipsoiva spotyka się dość często, nie zajmuje jednak bardzo dużych przestrzeni i dla rolnictwa krajowego wielkiego znaczenia niema, szczególniej jako gleba licha.

Dość próchniczna (gatunek próchnicy lichy) i względnie zasobna w azot zawiera bardzo małe ilości kwasu fosforowego i potasu. Tern się tłomaczy charakter rędziny gipsowej polegający na pięknych wschodach wiosennych i jesiennych i dawaniu plonu tylko w słomie a nie wykształcaniu ziarna. Jestto gleba typu piasczystego, przepuszczalna lecz mało przewiewna. Płonność jej jest skutkiem zbyt małej zawartości kwasu fosforowego oraz potasu, a także obecności siarczków, dzięki złym stosunkom wodnym i zachodzącym w niej procesom odtlenienia.

W zakończeniu tego przeglądu gleb siarczanowych podaję przykłady ich składu mechanicznego (ob. Tablicę XX na str. 179).

XI.

Gleby próchnicowe.

Trzeci wielki dział gleb Ziem Polskich stanowią gleby próchnicowe (ob. na str. 29).

Oczywiście i gleby uprzednio rozpatrzone zawierają próchnicę, nieraz nawet w ilości dość znacznej, nie ma ona jednak dla typów już opisanych tak wielkiego znaczenia, in-nemi słowy, nie stanowi dla nich cechy tak wybitnej, decydującej o ich wartości.

Nagromadzanie się w glebach próchnicy w ilości większej jest zawsze związane ze sposobami ich powstawania.

Pod tym względem wszystkie gleby próchnicowe można podzielić na dwie grupy: na grupę gleb stepowych, które swe powstanie zawdzięczają właściwościom klimatu stepowego, a więc on jest tym czynnikiem glebotwórczym przemożnym kształtującym glebę, i na grupę gleb bagiennych, powstających dzięki swemu niskiemu położeniu na poziomie wód gruntowych, gdzie glebę formuje ukształtowanie terenu, jako decydujące o sposobie krążenia wód gruntowych.

Gleby próchnicowe, inaczej mówiąc, czarnoziemy i czarne ziemie, nazwane tak dla swego ciemnego, często zupełnie czarnego zabarwienia, właściwie należą do wszystkich gleb opisanych uprzednio. Każda z nich w pewnych warun-

Gleba

Podglebie

Podłoże

Czarnoziemy i Ozeirrie zierqie.

(Profile).

•N« 1.

JÄ 3.

o/v

Czarnoziem wła-całkowity

s* | ściwy

ra.

tJT

Gleba * = X

Podglebie

Podłoże

wWv

IÄ

3UVS

1111111

1111111

111)11

Czarnoziem właściwy nalössowy

•*

:*

Czarnoziem właściwy nawapie-niowy

Czarnoziem właściwy napias-kowy

âN<->

JSkVL

Czarnoziem wła- ^ ściwy naglinowy 5^ przepuszczalny 5;

Czarnoziem właściwy naglinowy mocny

czarnoziemy niecałkowite płytkie

czarnoziemy suche

cz. mokry

form. lodowcowa lub lodowcowo-kredowa, l.-jurska i t. p.

iitęr

CT

jva 8.

J6 10.

ja u.

#■=* AT

3 3

31111 1 3 })-> 11111 0)111 )3 3 3) 11)01

CT

ZZZZZ

ZZZZZ

ZZZZ

zzzzz,

IZZZZ

ZZZZz

ZZZZZ

ZZZZ

CT

ZZZZZ

CT

d* li u I ii

X u -X

ll li * ii

ii    II    ii    ^    u    ¹¹    o    ^    ii    u    ¹¹    u    ^

I    (i    '    ii    li    ll¹¹    ii    ii

II    j;    li,,    II    I;    Il    I;    u    II    II    II    |||

^hN

Czarnoziem właściwy naiłowy

Czarnoziem zdegradowany

Czarnoziem bagienny czyli czarna ziemia

Cepuch lekki

Cepuch ciężki

Torf

cz. niecałkowity płytki

cz. mokry

cz ziemia całkowita głęboka

cz. ziemie niecałkowite płytkie nizko położone

form.

aluwialna

form. lodowcowa

mokre i b. mokre

Skrócenia i objaśnienia wyrazów: Czarnoziem względnie próchnica słodka — C; torf względnie próchnica kwaśna — T; próchnica słaba storfiała — CT; próchnica storfiała (pół na pół słodka i kwaśna) — CT; próchnica mocno storfiała—CT; löss—L; piasek—P; glina mocna nieprzepuszczalna—G; glina lekka przepuszczalna —Gp; wapień—W; ił—I; utwór piasczysto-gliniasty, przypominający składem mechanicznym bielicę, właściwy czarnym ziemiom bagiennym -y; mało—u.

Symbol oznacza profil gleby a mianowicie: gleba czarnoziem

właściwy, leży na podglebiu czarnoziemiu właściwym i na podłożu lös-sowem i t. p.

Profile przedstawione w liczbie 12 wyrażają schematycznie stosunek gleby do podglebia i do podłoża. W naturze grubość gleby i podglebia jest różna, wobec czego graficznie wszystkich możliwych przypadków wyrazić niepodobna. To też w profilach niniejszych miąższości dwumetrowej nadałem glebie grubość przeciętną najczęściej spotykaną, t. j. 20 centymetrów, a podłoże umieściłem na przeciętnej głębokości 1 metra. W naturze podłoże spotyka się na różnych głębokościach, od których zależy w znacznej mierze wartość gleby. Stosunku podanego na rysunku załączonym użyto jedynie z konieczności w celu uogólnienia profilu, jako schematu.

Profile «NsNs 1, 2, 3, 4 i 5 mają oddzielone linią łamaną glebę od podglebia a N°N° 1, 2, 4 i 5 i podglebia od podłoża. W profilach N°N° 6, 7, 8, 9, 10, 11 i 12 widzimy tylko linie proste oddzielające glebę od podglebia i to ostatnie od podłoża. Linia łamana oznacza, że przejście między warstwami poszczególnemi gleby odbywa się stopniowo i nie ma pomiędzy niemi ostrej granicy. Linia prosta oznacza ostrą granicę bez warstw przejściowych mieszanych. Gwiazdki oznaczają bądź czarnoziem (löss próchniczny) bądź wogóle próchnicę słodką. Kreska podwójna oznacza bądź torf, bądź wogóle próchnicę kwaśną storfiałą. Stosunek ilości gwiazdek i kresek podwójnych wyraża ilości zmieszanej próchnicy słodkiej i kwaśnej.

kach wilgotności może się przeobrazić w czarnoziem lub przynajmniej w czarną ziemię. Nie dadzą się one jednak podzielić ze względu na ich skład mechaniczny lub ich pochodzenie geologiczne. W danym przypadku gleby próchnicowe wyróżnia z pośród gleb innych wielka obfitość materyi organicznych t. zw. próchnicowych, krótko mówiąc próchnicy, która, będąc wogóle jedną z ważniejszych części składowych gleby, dla gleb tego typu ma specjalnie doniosłe znaczenie.

Otóż obecność próchnicy w ilościach znacznych, częstokroć bardzo wielkich, może bowiem dochodzić do 20%» jest dla czarnoziemów i czarnych ziem cechą najbardziej charakterystyczną. O odmianach i wartościach tych gleb decyduje rodzaj próchnicy (ob. Tablicę na str. 184). Próchnica czarnoziemów jest, jak się to zwykło mówić, słodka, próchnica czarnych ziem szczególniej niektórych ich odmian (cepu-chów) jest kwaśna. Nie należy jednak mniemać, aby te nazwy odpowiadały reakcyom chemicznym. Z punktu widzenia chemicznego zarówno czarnoziem, jak czarna ziemia mają zawsze próchnicę kwaśną, taka bowiem jest jej reakcya. Kwaśna reakcya chemiczna odróżnia czarnoziemy od gleb półpustynnych t z. „kasztanowych“ i „czekoladowych“ (jak je nazywają gleboznawcy rosyjscy), które mają reakcyę alkaliczną. W utartem znaczeniu rolniczem próchnica słodka, to znaczy — nie storfiała, próchnica kwaśna to próchnica, która uległa storłieniu w stopniu mniejszym lub większym.

Rzut oka na mapkę szkicową rozmieszczenia i zasiągów stepów w Europie (ob. rys. 19 na str. 87) poucza o nieistnieniu stepów w granicach Królestwa Polskiego, lecz jeno terenów przedstepowych w południowych jego częściach, stepy właściwe znajdują się dopiero na terytoryum Wołynia, Podola i Ukrainy. To też pas północny Ziem Polskich zawiera jedynie czarne ziemie, to samo da się powiedzieć i o pasie środkowym. W pasach tych spotykamy na przestrzeni większej czarne ziemie żmujdzkie i litewskie w dolinie Niemna i jego dopływów oraz czarne ziemie błońskie, sochaczewskie a w szczególności kujawskie w dolinie Wisły. Za to pas południowy dawnej rzeczypospolitej obfituje w czarnoziemy. Widzimy je w Proszowskiem, Sandomierskiem, Hrubieszow-skiem, Tomaszowskiem oraz na Wołyniu, Podolu galicyj-skiem i rosyjskiem i Ukrainie, gdzie występują na przestrzeniach dużych lub bardzo dużych, silnie przyczyniając się do ustalenia sławy urodzajności gleb miejscowych. Sława tych czarnoziemów, a szczególniej sąsiadujących z nimi czarnoziemów małoruskich, szeroko rozeszła się po świecie i wiedzą o nich u nas i zagranicą wszyscy ci nawet, którzy o istnieniu gleb innych nigdy nie słyszeli. Fakt ten wobec uprzedniej charakterystyki wszystkich gleb, których szczególną odmianą są zarówno czarnoziemy jak i czarne ziemie, pozwoli mi być treściwym. Zastrzedz się jeno muszę, że pod czarnoziemami właściwymi rozumiem jedynie lössy mocno próchnic z-ne, wszystkie gleby inne zaliczam do czarnych ziem. Gleboznawcy rosyjscy nazywają czarnoziemem każdą glebę mocno próchniczną zawdzięczającą swe powstanie klimatowi stepowemu. Mojem zdaniem, działanie klimatu jest tu bardziej ograniczone i pod jego wpływem może powstać czarnoziem jedynie z gleby lóssowej.

Wszystkie czarnoziemy właściwe typowe leżą w granicach terytoryów stepowych, rzadziej na terytoryach przedste-powych, gdzie wskutek zmiany klimatu powoli się „degradują“. Tern mianem zowią gleboznawcy rosyjscy zanikanie próchnicy w zmienionych warunkach klimatycznych, które obecnie są niestepowe. Wobec znacznych ilości nieperyo-dycznych opadów atmosferycznych, próchnica stepowa ginie, tam zaś, gdzie się ze względu na nadmiar wilgoci utrzymać może, przechodzi z próchnicy słodkiej w kwaśną typu bagiennego. W czarnoziemach Hrubieszowskich zdegradowanych ilość próchnicy nie przekracza 2%> a więc jak na czarnoziemy jest mała. Wiele gleb nie czarnoziemnych zawiera próchnicy o wiele więcej.

Czarnoziemy typowe leżą zawsze na lóssach i zawdzięczają swe powstanie własnościom klimatu stepowego, mówiąc ściśle, są wytworem peryodyczności opadów atmosferycznych. Zimy stepowe bywają zazwyczaj ostre i śnieżne. Na wiosnę wilgoć powstająca z topniejących śniegów nagromadza się w glebie (w lóssowej o wiele lepiej i łatwiej niż w innych) łącznie z wilgocią krótkich ale obfitych deszczów wiosennych, które decydują o urodzaju lub nieurodzaju. Przejście od zimna do ciepła jest nagłe, to też gleba zaledwie obeschnięta pokrywa się roślinnością nadzwyczaj bujną. Rozwijaniu się tej ostatniej sprzyja nader gorąca wiosna i lato wraz z dużymi zasobami wilgoci zawartej w glebie.

Jak wiadomo, lóssy chłoną wodę, jak gąbka, i jakkolwiek wysoce przepuszczalne, są one trudno przesiąkliwe, to też nie łatwo oddają swą wodę warstwom niżej leżącym, lecz raz nią napojone utrzymują wilgoć znakomicie. W miarę wysychania wody w warstwach wyższych, woda zmagazynowana w warstwach niższych podsiąka z głębi siatką rureczek włoskowatych (kapilarami) przestworków i znów może być pobierana przez rośliny, rozwijające się coraz bardziej a więc spotrzebowujące coraz większe ilości wody. Następuje okres suszy, zapasy wilgoci w glebie zawarte wyczerpują się coraz bardziej, gleba nie może dostarczyć roślinom dostatecznej ilości wody—bujna roślinność schnie i ginie. Schnie ale się nie rozkłada i nie butwieje, bo jest zbyt sucha. W ten sposób szczątki zeschłych roślin przechowują się przez jesień i zimę prawie bez zmiany, aż dopiero na wiosnę w cieple i wilgoci zaczyna się energiczne butwienie martwej szaty roślinnej z roku ubiegłego. Jednocześnie powstaje bujna roślinność nowa. W czasie krótkiego okresu wilgotnego próchnica całkowicie spalić się nie może i wobec tego przybywa jej z roku na rok, i nagromadza się ona w ilościach tern większych, im dłużej trwa ów proces jej nagromadzania się. Jestto próchnica bardzo wysokiego gatunku, powstaje bowiem w warunkach butwienia, a więc rozkładu tkanki roślinnej bylinowej w obecności dostatecznych ilości tlenu powietrza. Taka próchnica może być przysypana przez tworzący się w klimacie stepowym löss, który pod wpływem bujnej roślinności znów może się stać bardzo próchniczny. W sposób powyższy powstają warstwy lössu próchnicznego grubości niezmiernej, bo dochodzącej do kilkunastu łokci. Na terytoryum Ziem Polskich grubość warstwy czarnoziemnej waha się zazwyczaj od 40 cm. do 150 centymetrów a średnio wynosi 70 centymetrów. O ile proces podobny odbywa się na terenach leśno-stepowych lub, inaczej mówiąc, przedstepowych, to potem wraz ze zmianą klimatu może nastąpić proces od-wrotny: nie nagromadzania się próchnicy lecz jej zanikania. Aby to nastąpiło, wystarczy zmiana klimatu w tym sensie, że opady atmosferyczne z peryodycznych staną się nieperyo-dyczne. Wtedy czarnoziemy właściwe są przez rok okrągły wilgotne, nawet nie otrzymując większych absolutnie opadów atmosferycznych. Okres butwienia i rozkładu materyi organicznej przedłuża się znakomicie i często zanik przewyższa przyrost próchnicy, powstającej z resztek roślin uprawnych. Wtedy czarnoziemy tracą swą próchnicę „degradują się“. Zjawisko to widzimy wszędzie na terytoryum Królestwa Polskiego: w Proszowskiem, Sandomierskiem, Hrubieszowskiem i Tornaszowskiem, a w wielu miejscach i w Galicyi, na Wołyniu i na Podolu. Są to czarnoziemy zdegradowane przed-s tępo we. Zanik próchnicy może być tak wielki, że ilość jej w niektórych czarnoziemach zdegradowanych pochodzenia niewątpliwie stepowego zawiera jej zaledwie od 1,5% do 2,0$, a więc mniej niż średnie bielice w kulturze.

Zmienione warunki klimatyczne, nieperyodyczność opadów, łącznie z nizkiem położeniem nad lub na poziomie wód gruntowych, o ile działają jeszcze silniej, mogą znów stać się powodem nagromadzenia próchnicy, ale już innej, mniej lub więcej storfiałej. Powstaje ona zazwyczaj w kotlinach utworzonych przez zmycie i wypłukanie lóssów, przyczem bądź obnażają się utwory lodowcowe, na które osiada zmywany z miejsc wyższych czarnoziem, i wtedy powstaje czarnozie-mio-bielica, bądź kotlina powoli zapełnia się produktami wy-szlamowania czarnoziemu i innych utworów na występujących miejscach wyższych, dając w rezultacie typ bardziej do czarnoziemu zbliżony jednak od niego odmienny, bo nieczysty i warstwowany — bielico-czarnoziem.

Zarówno czarnoziemio-bielica jak i bielico-czarnoziem, ten ostatni w szczególności, są silnie rozpowszechnione, przynajmniej w granicach Królestwa Polskiego, gdzie ich rolni-cy-praktycy nie umieją odróżnić od czarnoziemów właściwych (ob. Tablicę XXI na str. 190).

Wartość gleb pomienionych jest bardzo różna. Czarnoziem

Tab. XXI.

Przykłady składu mechanicznego gleb próchnicowych.

Czarnoziem właściwy. Form. lodowcowa Bielico^czarnoziem. Form. lodowcowa

Podłoże

Podglebie

Gleba

aj

■s

J2

•a

eu

-s

ao

-g

eu

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

0,0, -

f 0,0

0,0

« Jślad

w »

0,0,

0,0

0,0

PBIS

o,oj

ślad

100,0

100,0

100,0 100,0

100,0,

100,0

O O O O cT cT cT

tfô

0,0

m o,oj

0,0

100,0 100,0 100,0

O O O O

o" o” o"

to

S S g g s g

CO CN —I

Kamienie Kamyki Żwir gruby

3 AVOJIJYV^ psàzQ

fśladj fślad J 9,3 5- 9,3

5,6

(N <» h

CM Tf 00

CM ^ H

r ślad fślad fślad sl 4,7 2- 4,O S- 4,0

< 1 mm . .

5,6

2,3

2,3

2,8:

-a oo .2 < ci

Ifl

s”

s‘o

"?0

5*0

to

-0,5

0,5 -0,25

0,25-0,1

ro-i

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

3AV0}(SEld

ps5z3

cs oo —i Ci od

(M M¹ h

lO_ 00 ci CO ^l³' r—* CO CS

io oo"

Ci CO < »—i iO Cl

rjT

cd co ci

—I CO CS

Tf    r-

cd cd' ci

r-H lO CS

D CO, CO

aT ri 10 co es

co co co

^ É 8

C0_ «0 CO co co co CO CS

co co cc_ co co co"

CO CS

(N O CD cd G ud co cs

- 0,1 —0,05

Miał piaskowy

— 0,05 - 0,01

Pył piaskowy

Pył piaskowy z gliną— <0,01

3AV0{Xd

ps5z3

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

II

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . 0,0⁰/o    . . 0,0°/o • • • 8,9%    • • 0,0%    . . 0,0% • •    12,2%

właściwy stepowy jest glebą wartości pierwszorzędnej i zawodzi rolnika jedynie w razie wielkich susz, które niestety, zdarzają się dość często na terenach zajętych przez czarnoziemy. Uprawa mechaniczna na ziemiach powyższych powinna dążyć ku najekonomiczniejszemu zużytkowaniu wody rozporządzanej i niedozwoleniu na jej zbyteczne parowanie. Skład mechaniczny takiego czarnoziemu niczem się nie różni od lóssu, bo właściwieglebata nie jest niczem innym jeno lössem próch-nicznym. Zarówno jak i w lóssie a nawet może w stopniu jeszcze większym w podłożu czarnoziemu tworzą się „lalki lössowe“ czyli konkrecye wapienne dochodzące do wielkości bardzo znacznych (np. pięści). Są one wydłużone i puste w środku, o ściankach bardzo grubych, a bardzo małej przestrzeni pustej. Gleba i podglebie zazwyczaj nie zawierają węglanu wapniowego, który znajduje się w obfitości w podłożu. Tylko w stepach bardzo suchych widzimy w podglebiu węglan wapnia, a czasem i ałuny podsiąkające wraz z wodą z warstw głębszych. Warstwa próchniczna leżąca na lóssie nie ma grubości jednostajnej nawet na przestrzeni stosunkowo nieznacznej kilkomorgowej. Linia stykania się warstwy próchnicznej z lössem bezpróchnicowym podłoża jest wyraźnie falista. To też nawet na terenie równym, na powierzchni warstwa próchniczna w jednych miejscach bywa dwa razy grubsza, aniżeli w innych obok leżących. Ponieważ różnice w poziomach naziomu na powierzchni gleby są o wiele mniejsze, tłomaczę sobie ten fakt zarównaniem przez wody opadowe terenu pierwotnie nieco falistego, ale bardzo drobno falistego charakterystycznego dla krajobrazu lóssowego. Właściwość pomieniona terenu utrudnia niemało na czarno-ziemach wybór miejsca na pole doświadczalne. Nie chodzi tu o skład mechaniczny gleby, który dla wszystkich czarnozie-mów jest zupełnie prawie identyczny, lecz o głębokości warstwy próchnicznej zmieniającej glebę, jako środowisko, a więc wpływającej na ich urodzajność. Zjawisko zmiennej grubości warstwy próchnicznej występuje powszechnie. Czarnoziemy obfitują w większe ilości składników pokarmowych aniżeli lössy, co jest w związku z ich występowaniem przeważnie w klimatach stepowych suchych.

Wartość rolnicza tych gleb zależy i od podłoża. Najlepsze gatunkowo są, oczywiście, czarnoziemy całkowite, głębokie. O ile czarnoziemy płytkie niecałkowite leżą na piasku (ob. N° 4 na str. 184) czarnoziem napiaskowy lub też na wapieniu (Ne 3) czarnoziem nawapieniowy to są one wadliwe, jako zbyt suche. Zupełnie dobre, nie gorsze od czarnoziemów głębokich zdają się być czarnoziemy nałossowe (J\ls 2) leżące na lössie lub nie gorsze od nich czarnoziemy nagłinoweprze-puszczałne (N° 5) spoczywające na glinie przepuszczalnej. Natomiast wadliwe, jeśli im za podłoże służy glina mocna nieprzepuszczalna (N» 6) czarnoziemy nagłinowe mocne, lub ił (Jsls 7) czarnoziemy naiłoiue. Wobec nieprzepuszczalności podłoża w pewnych porach roku są one zbyt mokre, w innych zbyt suche, szczególniej wobec niepodsiąkania wody z warstw iłowych. Löss nie jest w stanie odebrać wody iłowi. Zarówno wadliwy jest czarnoziem nałosssowy, który leży nizko nad poziomem lub na poziomie wód gruntowych lub sa-powaty na stokach wzgórz. Otrzymując zbyt wiele wody, która niema dokąd odpłynąć, taki czarnoziem nabiera charakteru gleby iłowatej, nieprzepuszczalnej i nieprzewiewnej. Próchnica w nim bądź „degraduje się“, bądź torfieje, przynajmniej częściowo. Tego rodzaju czarnoziemy mogą mieć nawet w glebie pewne drobne ilości węglanu wapniowego, podsiąkającego z wodą wybijającą się hydrostatycznie, mimo to jednak mają zawsze charakter gleb zimnych. O wiele gorsze od czarnoziemów i lossów średnio wilgotnych miewają w podłożu jak i biełico-czarnoziemy, konkrecye żelaziste najczęściej wielkości ziarnek pieprzu, do których i wyglądem zewnętrznym są zbliżone. Pomimo znacznych ilości węglanu wapniowego w podłożu, czarnoziemy właściwe na calem te-rytoryum Ziem Polskich, gdziekolwiek występują, są wdzięczne za wapnowanie.

Czarnoziemy zdegradowane (M 8) mają gorszą próchnicę od czarnoziemów stepowych właściwych, bo storfiałą i zawierają jej zazwyczaj o wiele mniej. Takie są czarnozie-my Proszowskie, Sandomierskie i Hrubieszowsko-Tomaszow-skie. Te ostatnie niewątpliwie stepowe, co do pochodzenia, o czem świadczą między innemi stare zasypane i zamulone przez wodę liczne chodniki chomików i susłów, dziś są dość mokre pomimo swej wielkiej przepuszczalności. Nic w tern dziwnego, wobec znacznej siły chłonnej tych gleb, tem-bardziej, że ta część Królestwa Polskiego otrzymuje jedne z największych opadów atmosferycznych.

Po za czarnoziema?ni właściwymi, typem jeszcze bardziej od czarnoziemów stepowych oddalonym są czarnoziemy bagienne, które właściwie należy nazywać czarnemi ziemiami dla odróżnienia ich od czarnoziemów właściwych, leżących na lössach. Gleba i podglebie tych ostatnich, a czasem i podłoże składa się z lóssu próchnicowego.

Czarne ziemie bagienne (ob. Ne 9 na str. 184 oraz tablicę XXII na str. 194), a więc gleby ciemne próchnicowe, które ogół rolniczy nazywa czarnoziemami z racyi ich ciemnego zabarwienia i znacznej ilości próchnicy, jak sama nazwa wskazuje, zawdzięczają swe pochodzenie zanikającym bagnom, będącym częściowo pozostałością po jeziorach, a więc są to utwory w znacznej części aluwialne W tern przekonaniu utwierdzają nas skorupki lub szczątki skorupek ślimaków w glebach tych spotykane. Bagna przeistaczają się w czarne ziemie wskutek obniżenia się poziomu wód oraz wycięcia i wytrzebienia lasów i puszcz na terytoryach przez nie zajętych i sąsiednich. Gleby omawiane leżą zazwyczaj w pobliżu wielkich rzek, głównie w granicach t. zw. bruzdy polskiej, w starej dolinie dawnej pra-Wisły. Są one pochodzenia bagiennego i nie mają nic wspólnego w sposobie swego powstawania z czarnoziemami właściwymi, które są utworem stepowym. Dla uniknięcia nieporozumień, jakie wyniknąćby mogły z nazywania gleb tak różnych wspólną nazwą czarno-ziem, nazywam je stale bądź czarnoziemami bagiennymi, bądź czarnemi ziemiami. Rozróżnienie to jest tern konieczniejsze, że gleby pomienione występują i na terytoryach za-

13

(ileby Ziem Polskich.

Tab. XXII

Przykłady składu mechanicznego gleb próchnicowych.

Czarna ziemia czyli Czarnoziem bagienny naiłowy form. lodowcowa.

Podłoże

0,01

Czarna ziemia czyli Czarnoziem bagienny napiaskowy form. lodowcowa.

Podglebie

Gleba

Podłoże

■5Ä:

X

II Podglebie

Gleba

(siad

0,0

• » i

100,ol v99,8| 100,0!i 100,oj 100,0

!    f-i    ,—i    co    oo    -ńp    o

!    o"    H    h    es    co    od

*““* o-

8‘S

100,0

pd ślad

śladi

0,2

O T3 en —

o“ 5 o" œ

eG

05

100,0

t-h io lo en < o"

—I CO 05

r—<    r—i    CO

O' r-T    r

00 ■'P O es' co od

8t

100,0

VÊ

100,0

Tp CS ’O *cP io © .2

'c/d QD

9^

100,0

0,0

ślad

ślad

PB]S

i O O. P-_ j -H. CS, ©^ i—i — *—i i oo co lo

CO CO

L_i‘£9_ _

| O 05 CO

~ 8 53

s‘e9

re

3,1

§ 27,3 J 27,5

12,7

U²* 6,

CO O '5f

** ś £2

0‘6S

Ol

— CN o af co lo'

173    17,5

29,4

9,8

29,1

9,7,

cq_ en oo co' od co es

rp oo o co co io

^ £ 2 : gf

co oo

Z Ż9

PTT

CO i“¹

H o CN

t"~ O

*-T o" co

f‘Sl

P- o r-T o co"

?si ^

Z 91

en rp^ lO co' ^p cs

00    00    05

lO co 'cp"

—1 TP CS

œ es oo_ co icf io T-l TP es

to (N 00 n id id ■—i rp es

Metoda Schönego wielkość ziarn (średnica) w mm

1    -0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 1000, 100,0 100.0

. 0,0% . . . 3,3% . . 21,7%

. 5,3 % •

CO CS T-H ,-t

r Kamienie Kamyki Żwir gruby

9AV0JIAV?

IDS&Z3

I'o-I

Żwir drobny

Piasek gruby

Piasek drobny

Miał piaskowy — 0,1 —0,05 — 0,05-0,01 - <0,01

Pył piaskowy Pył pias. z gliną

Ogółem .

gMO^SBld

IDSèZ^

3A\0{Xd

psàzs

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . 0,0% • • • 0,0%

jętych przez czarnoziemy właściwe, gdzie nie są przez rolników wcale lub niedostatecznie odróżniane od tych ostatnich ⁵).

Powstanie wielu z tych gleb nie przekracza czasów historycznych kraju naszego, wiele zaś do dziś dnia tworzy się w oczach naszych. Tak powstały i dziś jeszcze powstają czarne ziemie Kujawskie (lwia ich część leży w zaborze pruskim), które nie są niczem innem, jak starem dnem Gopła. Jezioro to za czasów historycznych zajmowało o wiele większą przestrzeń aniżeli obecnie. Czarnoziemów bagiennych przybywa coraz więcej wokoło jezior zanikających na całej przestrzeni tego pojezierza i na zanikających błotach bachor-skich. To samo da się powiedzieć o czarnych ziemiach Błońskich i Sochaczewskich, które w czasach historycznych były bagnami porośniętemi przeważnie olszyną (puszcza Kampinoska) i czarnych ziemiach litewskich: Marjampolskich, Kal-waryjskich, Władysławowskich, Wyłkowyskich, Poniewies-skich oraz tych skrawków czarnych ziem pojezierza mazurskiego i litewskiego, które powstają nad brzegami zanikających jezior.

Bardzo ciekawe jest to zanikanie i ogromnie charakte

ryzuje gleby pomienione.

Najbardziej pouczające jest zbadanie naKuj awach t. zw. „oka“. Jestto jezioro w stanie prawie zupełnego zaniku. Tylko w samym środku (zazwyczaj w punkcie najniższym) świeci mała przestrzeń przez wodę zajęta. Wokół porasta trzcina otoczona pasmem torfów, torfy okala łąka, która stopniowo przechodzi w czarne uprawne pole. (Ob rys. 43 na str. 196).

Z czasem takie „oko" zupełnie wysycha i staje się na całej przestrzeni polem ornem. Wtedy część najniższa środkowa ma charakter kwaśny torfiasty i niczem się nie różni od t. zw. w Błońskiem „cepuchu“ (ob. N9N2 10 i 11 na str. 184, oraz tablicę XXIII na str. 197), który nie jest niczem innem, wskazuje na to i jego analiza mechaniczna, jak niżej położonym czarnoziemem bagiennym błońskim, tylko z jeszcze bardziej storfiałą próchnicą.

Czarna ziemia i cepuch mogą mieć za podłoże i piasek (M 10) cepuch lekki i glinę (Ne 11) — cepuch ciężki i bielicę i ił, zazwyczaj jednak, szczególniej w miejscowościach płaskich nie pojezierskich, mają podłoże bardziej piasczyste, mocno obfitujące w konkrecye żelaziste t. z w. „orthsteiny“.

.i-i

r&mm

•-

ÿ|rj

i/j

LXiâ

r;'.

& mf stü:'szJsi'je:a

f | w

MU-SI II à i i u.

//

KM.

■’k

Rys. 43 „Oko“ czyli jezioro zanikające na Kujawach.

Gleba i podglebie są utworem, który przypomina składem mechanicznym bielicę. Nic w tern dziwnego, i on (ten utwór) bowiem powstał pod wpływem sortującej działalności wód tylko na mniejszą skalę i o wiele powolniej. Ma przeto ten sam skład mechaniczny co bielica, chemicznie jednak jest od niej o wiele bogatszy. Wody sortujące bielicę przepłukały ją i wyługowały z niej wszystkie rozpuszczalne składniki mineralne pożywne dla roślin, składniki te uniesione zostały do wielkich rzek, a stamtąd do morza i tylko częściowo osiadły

Tab. XXIII.

Przykłady składu mechanicznego gleb próchnicowych.

Cepuch naiłowy Form. lodowcowa.

Podłoże

0,0

0,0

Cepuch napiaskowy Form. lodowcowa.

Podglebie

Gleba

Podłoże

Podglebie

Gleba

Metoda Schönego średnica cząsteczek w mm

100,0

0,1

100,0

0,1

3 1,2ri ¹⁾²

1,3

»—< 1—^ ^ nT

CO LO

r—(    t''-.

100,0

1,3

»—<    r—.

cC CO LO

100,0

O O O O

cT cT o

o‘o

100,0

O O    05

O O O

T‘0

cT

CO —I O co o" O —T

oo

05

100,0

T3 ^ (N S

5 o“ o" »

pejs

CO CS '—'

Kamienie — Kamyki — Żwir gruby —

3AL0JJAV?

IDSèZQ

05

05

100,0

< 1 mm . .

JS cT oT

v ^C/3__

^ r-^    00n

CO 05

oo

Z‘S

100,0

*ô ■ co    ^ oo

« cT cs~ ~

CO 05

o'

7Ć

cs co Ö rf co"

_S‘SI

100,0

es ^ co cT zc' co

r-H CS

cf lo co

CS CO CS

S‘8I

100,0

co cd r-n n m"

05 CO «D 00 io" LO

s‘oz

100,0

lO O CO S CS CO

h-“ co" 00

oo io

LO

100,0

0,6

1,5

°0 •«

O    •—¹

0,8!

5,6fe

2,8,

oo co oo cT io~ es'

1    —0,5

0,5 -0,25 0,25-0,1

ro-i

Żwir drobny Piasek gruby Piasek drobny

aMO^SBid

psSzo

O 00. 00

s 3 s

Ol N N CS" ^ LO CS co CO

i N N oT io o"

—I    CS

oT io" io~

r—I    CS

Miał piaskowy — 0,1 —0,05

— 0,05 - 0,01

Pył piaskowy

Pył piaskowy z gliną— <0,01

3AL0{Âd

psàz3

100,0

Ogółem . .    100,0 100,0 100,0

Węglanu wapnia (CaC0₃—met. Scheiblera) . . 0,0°/o .    . ślad% • • • 5,10%    • • 0,0%    . .    2,6%. . .    18,5%

w t. z. madach nadrzecznych. W czarnych ziemiach bagiennych składniki te uległy wypłukaniu w bardzo małym tylko stopniu, osiadły bowiem wkotlinkach bezodpływowych—przeto są to gleby o wiele bogatsze chemicznie.

Czuje się w obowiązku położyć nacisk na rodzaj próchnicy każdej z gleb próchnicowych. Rolnicy praktycy zazwyczaj nie zwracają na to uwagi zupełnie, zbyt małą wagę przywiązuje do tej kwestyi Towarzystwo Kredytowe Ziemskie⁶), a nawet rolnicy teoretycy z szerszym poglądem teoretycznym.

Badając próchnicę gleb, musimy przyjść do wniosku, że wartości próchnic nie są sobie równe.

Próchnica gleb przepuszczalnych, znajdujących się w normalnych dobrych warunkach wilgotności i dostatecznie przewiewnych, jest słodka, to znaczy, zawiera związki próchnicowe pod postacią próchnianów (przeważnie wapnia), natomiast kwasów próchnicowych nie zawiera wcale.

Próchnica gleb nieprzepuszczalnych lub mających zbyt blizko powierzchni poziom wód gruntowych, więc zamakających, czy też podmokłych a tern samem niedostatecznie przewiewnych, jest kwaśna, czyli składa się przeważnie z kwasów próchnicowych, a w bardzo małym stopniu z próchnianów wapnia.

Gdy próchnica słodka sprzyja rozwojowi bujnej roślinności i nadaje glebie cechy nadzwyczaj pożądane, kwaśna szkodzi roślinom bezpośrednio i świadczy o istnieniu w glebie procesów odtleniających, zgubnych dla roślin, bo pozbawiających je tlenu potrzebnego dla ich oddychania. Odróżnić obie te próchnice bardzo łatwo. Barwa dobrej, słodkiej próchnicy jest zazwyczaj ciemno-szara, barwa próchnicy złej, kwaśnej czarna, czasem węglowo-czarna lub z odcieniem niebieskawym.

Przytem, jeżeli próchnica gleby jest kwaśna, to podglebie bywa często czarniejsze od gleby (wskutek mniejszego

dostępu powietrza więcej zwęglone i storfiałe); dalej gleba lub też gleba i podglebie nadzwyczaj ostro odcinają się od podglebia i podłoża, zawierającego nieraz „orthsteiny“ lub ziarna żelaziaka brunatnego. Próchnica słodka gleby jest ciemniejsza od próchnicy podglebia, w którem stopniowo ciemna barwa zanika od góry do dołu, aby zniknąć niepo-wrotnie w podłożu. Ścisłej linii oddzielającej glebę od podglebia i podglebie od podłoża, w glebie zawierającej próchnicę słodką, przeprowadzić nie można.

W Królestwie Polskiem ogólnie za najlepszą glebę na danem terytoryum uważa się glebę najczarniejszą. Często na Kujawach na czarnych ziemiach bagiennych kawałki pola czarne wadliwe zaliczane są do klasy pierwszej, natomiast kawałki pola ciemno-szare lub ciemno-popielate, nawiasem mówiąc doskonałe i bez zarzutu, do klasy drugiej. Jak dalece zakorzeniła się u nas wiara w wartość, że się tak wyrażę, „c żarn ości“ gleby, świadczy o tern wymownie opinia właścicieli, którzy, obwożąc po swych polach, mówią, wskazując na czarne role: „To są moje najlepsze (?!) pola, a te (szare lub czarno-popielate) najurodzajniejsze“. Ciekawym na czem opiera się wartość gleby, jeśli nie na jej urodzajności.

Z tego, co wyżej powiedziałem, wynika, że wartość opisanych gleb próchnicowych jest bardzo rozmaita i nie każdy czarnoziem bagienny respective czarna ziemia, jest wyborowa. Za taki uznać musimy czarnoziem stepowy, oraz czarnoziem na lössie, pochodzenia bagiennego, ten ostatni jednak z tern małem zastrzeżeniem, aby nie był zbytnio storfiały. Bajeczna przepuszczalność lóssu chroni czarnoziem tego rodzaju od storfienia, to teżtorfieje on jedynie wtedy, gdy zbyt płytko znajduje się w nim poziom wód gruntowych.

na

Czarne ziemie bagienne są o tyle dobre, o ile ich próchnica ma barwę szarą lub czarno-popielatą i są tern lepsze, im barwa ta jest jaśniejsza. Chemicznie ziemie te bez względu barwę są bardzo bogate. Nieraz spotykamy czarne ziemie bagienne, leżące tuż obok, nad brzegiem zanikającego jeziora naprzykład, w jednakowych warunkach wilgotności, a je

dnak różniące się barwą i urodzajnością. Część tych gleb ma próchnicę kwaśną (słabo kwaśną), część druga—prawie słodką. Dziwne to na pozór zjawisko łatwo się tłomaczy po zbadaniu ich podłoża. Gleba z próchnicą prawie słodką leży na płytko położonym bogatym marglu, który nie pozwala jej zakwasić się zbyt silnie; gleba z próchnicą kwaśną marglu w podłożu nie posiada. Margiel ten zazwyczaj leży gniazdami⁷). Miejsce znajdowania się tych gniazd wyróżnia się jaśniejszą barwą związków próchnicznych gleby. Jeśli jednak gleba jest zbyt mokra, to nawet bardzo bogaty i bardzo płytko leżący margiel storfieniu próchnicy zapobiedz nie może Czarne ziemie bagienne z prawie słodką próchnicą są glebami doskonałemi; o ile posiadają próchnicę kwaśną o wiele gorsze, czasem zupełnie liche, tern lichsze, im bardziej storfiała ich próchnica. Gleby ze storfiałą próchnicą są bujne, ale dają mało ziarna, źle przytem wykształconego. Taki jest cepuch. Leży on zazwyczaj w najniższych miejscach kotlin zajętych przez czarne ziemie. Kotliny te, najczęściej otoczone dokoła wydmami piasczystemi, są bardzo często dnami wyschłych jezior i bagien. Podłoże ich stanowi najczęściej piasek lub ił, a więc produkty szlamowania glin zwałowych, co było z góry do przewidzenia. Są one mokre niezależnie od przepuszczalności podłoża, zależnie jednak od przepuszczalności utworów wyżej od nich poziomowo położonych (tern mokrzejsze im te utwory są bardziej przepuszczalne). O ile podłożem jest ił t. j. równoziarnista siwa glina osadowa tłusta, a więc nieprzepuszczalna, to zawiera on na głębokości stosunkowo nieznacznej duże ilości węglanu wapniowego ⁸). Taka sama gli-

na obnażona w miejscu wyżej położonem, sucha i dobrze przewietrzona ma barwę czerwoną i węglanu wapniowego zawiera o wiele mniej.

Dzięki nieprzepuszczalnemu podłożu, czy niem będzie ił wspomniany, czy też woda gruntowa przepajająca piasek, wody, szybko przesiąkające przez piasek wydm piasczystych i spływające w kotliny, długo stagnują, tworząc pierwotnie małe bagniska, później gleby mokre i kwaśne, w miejscach wyższych czarne ziemie, w niższych cepuchy. Warstwa próch-niczna tych gleb odcina się wyraźną linią i grubość jej waha się od 40 do 50 centymetrów.

Czarne ziemie a w szczególności cepuchy zawierają spore ilości próchnicy, więcej aniżeli czarnoziemy właściwe zdegradowane, bo średnio około 4%. Oczywiście wartość tej próchnicy jest mniejsza. Czarne ziemie i cepuchy nie mogą się obyć bez drenowania lub obniżenia poziomu wód gruntowych, w celu należytego przewietrzenia tych gleb przez usunięcie stagnującej wody.

Pozwolę sobie zwrócić uwagę na zjawisko nienormalnego rozwoju korzeni roślin uprawnych, w miejscach niższych, zawsze zamokrych i, jako takich, wadliwych, występując w dołkach i zaklęśnięciach czarnych ziem, a więc na cepuchach Królestwa Polskiego. Ten nienormalny rozwój ilustruje załączouy rysunek (ob. rys. 44 na str. 202).

Buraki, rosnące na całem polu przez czarne ziemie za-jętem, mają korzenie pojedyncze, pionowe, normalne, natomiast te, które rosną na cepuchach, a więc w kotlinach i zagłębieniach, mają korzenie nienormalne, rozkrzewione i nie pionowe ⁹).

Nasienie buraków sianych tu i tam było jedno i to samo, to samo da się powiedzieć o uprawie, uszkodzeń mechanicznych w burakach anormalnych nie dało się zauważyć. Przytem ilość tych buraków nienormalnych jest zbyt wielka

normalne.

na danych kawałkach pola, aby je można było tłomaczyć uszkodzeniem mechanicznem. Z wyżej przytoczonych względów jestem skłonny zjawisko anormalnego krzewienia się korzeni buraków przypisać własnościom cepuchu, a więc odmianie typu gleby: czarna ziemia czyli czarnoziem bagienny, i spróbować objaśnić w sposób następujący.

. /i

r\

■t

Rys. 44. Korzenie buraków rosnących na cepuchach.

Wody, staczające się do kotliny przez gleby pomienione zajętej, stagnują i na wiosnę gleba długo nie obsycha. Nasienie buraka dostaje się do ziemi zbyt wilgotnej i po wykiełko-waniu korzeń przez czas dłuższy nie może przeniknąć wgłąb, wobec braku dostatecznej ilości tlenu. Wtedy korzeń krzewi się i pełznie równolegle do powierzchni na głębokości, do której dochodzi powietrze. Z czasem jednak, wobec silnego parowania w dnie ciepłe wiosny, gleba osusza się i przewietrza. Natenczas rozkrzewione korzenie zaczynają znów rosnąć prostopadle do powierzchni gleby. Na wielu korzeniach widać, że rosły one pierwotnie wbok i dopiero po pewnym czasie wdół zakręciły. Innemi słowy, krótko mówiąc, krzewienie się korzeni buraka skłonny byłbym uważać za zjawisko aerotropizmu, wywołane własnościami typu gleby: czarnoziem bagienny czyli czarna ziemia. Jestto tłomacze-nie jedyne, które wydaje mi się prawdopodobne. Bądź jak bądź, krzewienie się buraków bardzo często daje się zauważyć na glebach tego typu ¹⁰).

Pozostały jeszcze mursze i torfy (ob. Ne 12). Większych przestrzeni zajętych przez mursze właściwie niema prawie wcale na terytoryum dawnej rzeczypospolitej, jeśli mursz określać będziemy, jako glebę, złożoną głównie z cząstek organicznych ale dostatecznie suchą w chwili obecnej, aby mogła być wzięta pod uprawę. Małe kawałki murszów mamy jeno przy torfach, które same przez się glebami nie są, tylko można je sztucznie przez odpowiednie nawożenie ziemią lub piaskiem uczynić przydatnymi do pewnych kultur. Ponieważ nie jest to gleba naturalna tylko sztuczna, więc go w opisie niniejszym pomijam, tern bardziej, że, w stosunku do gleb, znam się na torfach niewiele. Czuję się jednak w obowiązku zwrócić uwagę rolników na występowanie naszych torfów krajowych. Zużytkowanie naszych torfowisk jest o wiele trudniejsze (w najlepszem jeszcze położeniu są pod tym względem torfy litewskie) aniżeli torfowisk północno-niemieckich, nie mówiąc już o Skandynawskich. Najwłaściwsze zużytkowanie torfu jest używanie go na opał dla potrzeb miejscowych (przewóz zwykłego torfu zwykle się nie opłaca), co wobec drożyzny drzewa i trudności, dla braku komunikacyi, dostawy węgla do niektórych miejscowości Ziem Polskich, ma w ekonomii kraju naszego poważne znaczenie. Torf dobry na opał jest zawsze zły do celów rolniczych, bo zawiera za mało cząstek mineralnych i naodwrót. Otóż eksploatacya torfu może iść tylko w jednym lub drugim kierunku.

Niestety, nie posiadamy torfowisk (chyba na Litwie), na wielkiej przestrzeni jednolitych, jak to widzimy np.wSzwe-cyi lub Holandyi. Badanie naszych torfowisk wykazuje, że co kilka metrów kwadratowych mamy torf innej wartości opałowej lub rolniczej. Wahania zanieczyszczeń w torfie zawartych na jednem i tern samem torfowisku są kolosalne, jeśli nie uniemożliwiające to w każdym razie mocno utrudniające ich racyonalne eksploatowanie i opłacalność. Ile to gorzelni nie przyniosło dochodu, bo torf pierwotnie doskonały na przestrzeni kilkudziesięciu metrów dalej okazał się do palenia niezdatny. Nasze torfowiska, czy mają być eksploatowane do celów technicznych, czy też meljorowane pod uprawę, powinny być badane bardzo sumiennie i drobiazgowo wobec swej wielkiej zmienności gatunkowej występującej nawet na terenach bardzo małych. Przy meljoracyi trzeba uważać, aby obniżając poziom wód, nie obniżyć go za wiele (ma tu znaczenie nawet kilka cali), wtedy bowiem możemy z kwaśnej łąki torfowej zrobić do niczego niezdatny nieużytek.

¹

Ob. Sławomir Miklaszewski: Bielico-rędzina lodowco-wo-jurska oraz otaczające ją bielice nadrzeczne pod Iłżą w gub. Radomskiej. Spraw. Tow. Nauk. Warsz. Rok 1—1908 zesz. 5, str. 170 i dalej.

²

Zajmuje zaledwie przestrzeń kilkomorgową w p. Janowskim. Pozatem nie występuje na terytoryum Ziem Polskich, choć wapień ten

³

Najwięcej rozpowszechnione w Zagłębiu Dąbrowskiem są one bardzo licho uprawiane. Ludność męska pracuje w fabrykach i kopalniach a ziemię uprawiają kobiety. Cierpi na tern staranność i dobroć uprawy, jak wszędzie tam, gdzie gleba nie jest żywicielką, lecz jej uprawa stanowi zajęcie dodatkowe. To też liche plony przypisać należy tylko w części małej wartości gleby, w części zaś—lichej uprawie.

⁴

Ob. Sławomir Miklaszewski: Rędzina gipsowa z pod Chmielnika w gub. Kieleckiej. Sprawozd. Tow. Nauk. Warsz. Rok I— 1908, zesz. 5, str. 176 i dalej.

⁵

Ob. Sławomir Miklaszews ki: Czarnoziemy Hrubieszow-sko-Tomaszowskie w okolicach Dołhobyczowa w gub. Lubelskiej. Spraw. Tow. Nauk. Warsz. Rok III—1910. zesz. 8.

⁶

Trzeba zaznaczyć, że w ostatnich czasach daje się zauważyć pod tym względem zwrot ku lepszemu. Rodzaj próchnicy zaczyna być uwzględniany przy taksowaniu gleb.

⁷

NB. Marglowanie lub wapnowanie tylko częściowo i na krótko zapobiega zakwaszaniu się gleby mokrej z powodu nizkiego położenia. Nie zastąpi ono drenowania i bez tego ostatniego najczęściej się nie opłaca.

⁸

) Węglan wapniowy znajduje się głównie pod postacią grudek wielkości łebka od szpilki do wielkości orzecha laskowego, przeciętna wielkość tych konkrecyi wapiennych nie przenosi wielkości ziarnek grochu.

⁹

Same buraki po za rozkrzewieniem się korzeni są zdrowe

¹⁰

Pozwolę sobie wyrazić przypuszczenie, że dla gleboznawstwa o wiele ważniejsze jest obserwowanie zmian, jakie zachodzą w sposobie rośnięcia roślin pod wpływem własności gleby pewnego typu, aniżeli badanie gatunków roślin na glebach tych rosnących. Taka szata roślinna może charakteryzować tylko gleby dzikie, zupełnie nieuprawne. Na glebach uprawnych, nieraz się o tern przekonałem, roślinność, jako bardzo plastyczna, nie charakteryzuje typu gleby lub, jeżeli wyrazimy się bardzo, bardzo ostrożnie, charakteryzuje go bardzo słabo, natomiast ta sama plastyczność, powodując zmianę rośliny pod wpływem gleby, wskazuje na właściwości tej ostatniej.

XII.

Uwagi i wnioski.

Przedewszystkiem w uwagach ogólnych muszę się wy-tłomaczyć, dlaczego mianowicie we wszystkich profilach gleb, w szkicu niniejszym podanych, oddzielałem gleby od podglebi i podglebia od podłóż jedynie (ob. profile) na wysokości schematycznej 20 centymetrów i 1 metra. Czyniłem to dlatego, że grubość gleby we wszystkich typach rolniczych jest najzupełniej różna i od typu gleby prawie niezależna. Normuje ją najbardziej stopień kultury a jeszcze bardziej głębokość uprawy danej gleby wynosząca na Ziemiach Polskich przeciętnie 20 centymetrów. Oczywiście, grubość gleby jest w glebach uprawnych cechą bardzo zmienną i od człowieka zależną. Uwydatnianie jej nie leżało w moich zamierzeniach, bowiem celem książki jest wyodrębnienie zasadniczych typów gleb na zasadzie cech niezmiennych od woli człowieka niezależnych, dla jasności więc wyłączam cechy zmienne, jako niecharakteryzujące podanych typów gleb. Natomiast, uwzględniam rodzaj przejścia od gleby do podglebia i od podglebia po podłoża, jako rzucający wiele światła na stosunki wodne panujące w glebie. Podłoże w glebach rozmaitych¹) znajduje się na różnych głębokościach, ale wahania są tak wielkie, przynajmniej w ty-

Pozwolę sobie na tem miejscu uczynić uwagę, której podkreślenie nigdy nie jest zamocne i nigdy dostateczne, wobec znanego i powszechnego przeceniania gleby, niedoceniania podglebia i nieuwzględniania podłoża:

pach niektórych, że wszystkich przypadków możliwych ująć w profile niepodobna. A szkoda, bo głębokość podłoża bardzo często decyduje o wartości gleby, jako warsztatu rolniczego.

Dla określenia typu gleby, podłoże jest zawsze niezbędne, podglebie bardzo często, a nawet prawie zawsze, gleba zaś prawie nigdy. Znam bardzo mało przypadków, gdzie bez gleby nie mógłbym typu gleby rozpoznać.

Niemniej przeto rolnicy praktycy, mając chęć zbadać swoją ziemię, najczęściej dają zazwyczaj tylko glebę, czasem glebę i podglebie²), podłoża zaś samoistnie nie przysyłają nigdy lecz jedynie na żądanie (za które się nieraz, gniewają³). Prawda, że w danym razie rolnikowi-prakty-kowi chodzi o wykazanie składników pokarmowych znajdujących się w ziemi, słusznie też kładzie on nacisk główny na ich zawartość w glebie, bo te są dla niego narazie najcenniejsze. Jednak, nie przysyłając podglebia i podłoża, pozbawia się, samochcąc, tych wskazówek i to najcenniejszych, które mógłby mu dać specyalista, już nie na zasadzie analizy lecz na podstawie stwierdzenia typu gleby. Bardzo często w tych razach byłaby zbyteczna analiza podglebia i podłoża. Kto wie nawet, czy, zależnie od pytania, na które rozbiór chemiczny ma dać odpowiedź, nie okazałaby się zbyteczną i analiza gleby, co dałoby możność uniknięcia kosztu i próżnej pracy.

W warunkach obecnych naszej znajomości gleb i metod chemicznych badania gleb (choćby zresztą najbardziej ścisłych i dokładnych), rolnik praktyk mało może wyciągnąć wniosków pożytecznych z rozbioru chemicznego.

Prawdę powiedziawszy, o ile niema odpowiedzi negatywnej co do znajdowania się pewnych składników pokarmowych (t. j. o ile badacz nie stwierdzi zupełnego prawie braku składnika, o który chodzi, i którego wobec tego trzeba glebie dodać), to wykrycie jakiegokolwiek związku w ilości zdawałoby się dostatecznej, nie jest miarodajne, czy gleba danego składnika nie potrzebuje (zależy to od postaci, w jakiej się on w glebie znajduje, czy jest uruchomiony i dostępny dla roślin, czy też nieuruchomiony) i czy go wobec tego można nie dodawać, aby cel zamierzony osiągnąć. W tym więc razie analiza chemiczna niema dla rolnika praktyka żadnej prawie wartości ⁴).

Nie jest to niedocenianie wartości analizy chemicznej gleby, chodzi jeno o wyznaczenie jej miejsca właściwego. Nie podlegajmy złudzeniom możności wyciągania z analizy chemicznej daleko idących wniosków praktycznych, w szczególności, jeśli chodzi o oznaczenie ilości stosowanych nawozów sztucznych i ich opłacalności, bo to wykazać mogą jedynie doświadczenia połowę przeprowadzone na dobrze wybranych pólkach leżących na typach gleb.

Wszystkie typy gleb, w książce niniejszej opisane, mają swoje cechy charakterystyczne, które pozwalają na ich odróżnienie i rozpoznanie ⁵). Reagują one nawet na mało różniące się warunki klimatyczne. Naprzykład, jedno z najważniejszych działań klimatu, jakiem jest stosunek wody parującej do opadowej z przewagą jednej lub drugiej, wywołuje w glebach o różnym składzie mechanicznym skutek zupełnie odmienny: na glebach drobnoziarnistych, przy przewadze parowania, wykwitają sole pokarmowe, wyniesione na powierzchnię przez wodę podsiąkającą, na grubych piaskach zjawisko to nie występuje. Jeśli przeważa woda opadowa, to gleby drobne utrzymują wodę, jak gąbka, niełatwo oddają ją warstwom niżej leżącym i, jeśli tracą wodę, to przez parowanie na ich powierzchni wody podsiąkającej. Gleby gruboziarniste tracą wodę pod postacią wody wolnej wskutek prawie natychmiastowego jej przesiąkania. Za to położenie gleby bardziej radykalnie wpływa na jej wilgotność. Gleby nizko położone są zawsze mokre niezależnie od składu mechanicznego (raczej mokrzejsze będą te, które są bardziej gruboziarniste i przepuszczalne); gleby położone wysoko są zawsze suche.

Urodzajność gleby nie zależy jedynie od jej typu. Wprawdzie gleby jednego typu są naogół urodzajniejsze od gleb drugiego typu i t. p., jednak w granicach jednego i tego samego typu możemy spotkać gleby o urodzajności rozmaitej.

Naturalna urodzajność gleby jestto wypadkowa: cech danemu typowi gleby właściwych, a także klimatu i położenia gleby. Nie zależy ona od absolutnej ilości składników pokarmowych lecz od ilości składników pokarmowych rozporządzalnych t. j. tych, które mogą być pobrane przez roślinę, co zależy nietyle od bogactwa chemicznego gleby, ile od jej przewiewności i sposobu krążenia w niej wody.

Dlatego też nie może być recept ogólnych na sposoby uprawy gleby oraz stosowania nawozów sztucznych, na podstawie wyników analizy chemicznej ⁶). Zabiegi te muszą być przystosowane do powyżej wspomnianych czynników razem wziętych.

Wtedy na wypadkową naturalnej urodzajności gleby działa i kultura, nadana jej przez meljoracye i uprawę, przy-czem częstokroć urodzajność zmienia się zasadniczo.

Aby zabiegi, przedsiębrane dla podniesienia urodzajności gleby i jej rentowności, były celowe i wydały pożądany skutek, należy przedewszystkiem dokładnie zdać sobie sprawę z cech glebie właściwych, a także z działania klimatu i zbadać położenie gleby oro-hydrograficzne. A osiągnąć ten cel można jedynie, jak najczęściej obserwując glebę w różnych porach roku, w rozmaitych fazach jej zamakania i wysychania i t. p. Takie obserwacye może i powinien prowadzić każdy rolnik praktyczny, ale prowadzić z myślą, to znaczy, za każdym razem starać się zdać sobie sprawę z tych procesów i zjawisk, które w glebie zachodzą. Powoli, zjawiska i procesy, narazie dla oka niedoświadczonego niedostrzegalne, poczną się stawać coraz jaśniejsze, coraz wyraźniej zarysowane, a co zatem idzie, coraz zrozumialsze. Tak rolnik skwapliwy obserwator, rychło nauczy się rozpoznawać potrzeby gleby, aby się ona mogła stać środowiskiem dobrem dla roślin, i wymogom tym zadość czynić. A zabieg przez niego użyty będzie zawsze najtańszy, bo stosowany nie napróżno, a tam tylko, gdzie jest on niezbędny, a więc w działaniu skuteczny i opłacalny, bo tylko zabiegi niezbędne są opłacalne.

Doświadczenia gleboznawcze wazonowe i połowę.

Dla uzupełnienia naszych dotychczasowych wiadomości i znajomości gleb typowych, prócz badań dotychczasowych, należałoby przeprowadzić cały szereg doświadczeń wazonowych i polowych z glebami typowemi i to przede-wszystkiem występującemi w postaci najczyściejszej.

Doświadczenia wazonowe polegałyby na wykazaniu idealnej, oderwanej od warunków normalnych, powiedzmy, najwyższej zdolności produkcyjnej, każdego typu gleby (w postaci jak najbardziej czystej) w odniesieniu do każdej poszczególnej rośliny, w kraju naszym plantowanej. Dałoby to możność skonstatowania, na jakich glebach, jaka pro-dukcya bardziej się opłaci, i jakie rośliny na jakich ziemiach uprawiać należy (na razie odmian roślin uwzględniać niema potrzeby), inaczej, porównać siły produkcyjne każdej gleby typowej. Wazony powinny mieć pełny profil (2 metry) gleby, ułożonej w sposób możliwie najbardziej naśladujący warunki naturalne.

Doświadczenia połowę, wykonane na tych poletkach, z których profile gleb były wzięte do wazonów, miałyby na celu oznaczenie wahań tej zdolności produkcyjnej, w zależności od wpływów naturalnych naprz. klimatycznych i innych, które przy kulturach wazonowych są z natury rzeczy wyłączone. W ten sposób doświadczenia wazonowe wykazałyby absolutną, bezwzględną zdolność produkcyjną badanych typów gleb; doświadczenia polne — zdolność względną w zależności od warunków naturalnych, wśród których gleba dana się znajduje. Zestawienie powyższych danych, dostarczyłoby wskazówek co do usunięcia niepożądanych wpływów miejscowych w granicach możliwości i byłyby to wskazówki melioracyjne.

Gleby trzebaby wybrać tak, aby kultura ich była równa, lub jeszcze lepiej, aby jej nie było wcale (gleby jałowe w postaci naturalnej).

Nawozów sztucznych stosować w tych doświadczeniach nie trzeba. Wpływ nawozów i kultury należy już ściśle do zadań doświadczeń produkcyi rolnej, podjętych przez stacye rolnicze. Zresztą te doświadczenia stacye rolnicze już prowadzą. Doświadczenia, o których potrzebie piszę, mają cel czysto gleboznawczy i, jako takie, przynajmniej z charakterem ściśle takim, jak go tu określam, prowadzone w kraju naszym, o ile mi wiadomo, nie były. Zresztą stacye i pola doświadczalne mogłyby je wykonać z łatwością tylko wtedy, gdyby leżały na typach rolniczych gleb⁷). W warunkach obecnych jestto możebne, ale w każdym razie utrudnione.

Doświadczenia te w swym wyniku końcowym siłą rzeczy muszą się stać podstawą racyonalnej taksacyi Towarzystwa Kred. Ziemskiego.

Mapa gleboznawcza a pólka doświadczalne. Wybór miejsca na stacye i pólka doświadczalne znajduje się w ścisłym związku z gleboznawstwem. Ono powinno miejsca ich zakładania wskazywać i granice stosowania przynajmniej pewnych doświadczeń polowych zakreślać.

Bo, jeśli celem doświadczeń polowych ma być między

innymi:

a)    Oznaczenie stopnia przydatności gleby pod uprawę tej lub innej rośliny dochodowej;

b)    Zbadanie i oznaczenie wydajności odmian roślin w naszych warunkach klimatycznych i gleboznawczych lub

c) Zbadanie działania rozmaitych nawozów sztucznych na plon różnych roślin (i ich odmiany), na różnych glebach typowych, to przedewszystkiem trzeba dokładnie oznaczyć typy gleb rolnicze i umieć je rozróżniać, znać ich rozmieszczenie geograficzne. Boć jak zadosyć uczynić celowi a), lub b), nie umiejąc rozróżnić typów gleby, kiedy na każdym typie każda roślina lub jej odmiana może inaczej rosnąć, czyli innemi słowy, każde doświadczenie z odmianami roślin nie uwzględniające typów gleb, jest chybione i błędne. Jak zadosyć uczynić punktowi c), kiedy nie umiemy odróżnić jednej gleby od drugiej, a więc umiejętnie zestawić danych doświadczalnych, co nie pozwala na wyprowadzenie racyonalnego wniosku.

Dotychczas, przy wyborze miejsc na pólka rolnicze i stacye doświadczalne mało się liczono z wymogami gleboznawstwa. Powstawały one najczęściej tam, gdzie kto kawałek ziemi na ten cel ofiarował: w pobliżu środków ko-munikacyi, albo też w środkowym punkcie majątków stowarzyszonych, ponoszących koszta utrzymania stacyi lub pola doświadczalnego. Na glebę mało zwracano uwagi. Dopiero kierownicy stacyi, starając się choć częściowo naprawić ten błąd, wybierali na pólka doświadczalne z zaofiarowanych pola możliwie równe i nie wykazujące różnic typowych. Stąd też gleba pólek doświadczalnych nie zawsze była i bywa typową dla danej okolicy, choć, trzeba to przyznać, leży (dzięki kierownikom), najczęściej w jednym typie gleboznawczym, nie zawsze jednak dla danej okolicy najbardziej charakterystycznym. Składało się na to prócz pomienionych czynników natury praktycznej, nieustalenie typów gleboznawczych i niedocenianie ich znaczenia, co zresztą jest błędem powszechnym i stacyi niemieckich, na których się po części stacye nasze wzorują.

Właściwie w warunkach idealnych, należałoby stworzyć tyle stacyi doświadczalnych, ile jest głównych typów rolniczych. Każda stacya powinnaby leżeć w miejscu dla danego typu gleby najcharakterystyczniejszem i w granicach jednego typu pracować. Ponieważ warunki atmosferyczne nie na całej przestrzeni występowania jednego typu gleby są jednakowe, i typy te posiadają odmiany, więc po tery-toryum przez typ zajętem należałoby rozrzucić pola doświadczalne w miejscach przez gleboznawstwo wskazanych i dane doświadczalne tych pólek pozostających pod kierunkiem stacyi z danemi poletek stacyi doświadczalnej zestawiać. Dane, dotyczące różnych typów gleb, nie byłyby porównywane w całości in extenso, lecz dopiero, jako wyniki końcowe wszystkich zestawionych doświadczeń, przeprowadzonych na każdym poszczególnym typie gleboznawczym. Tak uporządkowane dane, miałyby istotną i niezmierną wartość praktyczną. Dane doświadczalne stacyi, stosowano by w praktyce tylko na tych glebach, które leżą na tym samym typie gleboznawczym co stacya, co uchroniłoby od wielu kosztownych pomyłek.

Jeżeli dotychczas Stacye rolnicze doświadczalne, nie zupełnie odpowiadają w tym względzie ideałowi, to w zna.-cznej mierze (pomijam niezmiernie utrudnione warunki ich pracy i sposoby ich powstawania) zależy to od tego, że kierownicy stacyi doświadczalnych, pomimo swej woli i chęci nie mogli, a i teraz nawet nie zawsze mogą się liczyć z naturą gleby tak, jakby to należało i jakby tego pragnęli, bo gleby nasze są jeszcze zbyt mało zbadane i zbyt mało znamy nasz kraj pod względem gleboznawczym. Mam niepłonną nadzieję, że te nieumyślne uchybienia będą rychło naprawione, co niewątpliwie odbije się dodatnio na stanie naszego rolnictwa, bo znakomicie ułatwi stacyom doświadczalnym pracę i uporządkowanie jej wyników, oraz wyprowadzenie ogólnych wniosków praktycznych. Od czasu ukazania się wydania pierwszego (r. 1906), książki niniejszej stosunki poprawiły się znacznie. Zrozumienie pierwszorzędnego znaczenia znajomości gleb naszych i uwzględniania typów stale wzrasta. Zwiększa się coraz bardziej ilość pól doświadczalnych, leżących w miejscach wybranych przez pracownię gleboznawczą, która jednocześnie podjęła pracę zestawienia porównawczego wszystkich gleb pod pola doświadczalne zajętych.

Jak wyglądają oceny Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w świetle badań gleboznawczych o tern rozpisywać się nie będę, bo mi na to nie pozwalają szczupłe ramy szkicu niniejszego i dość luźny związek tych ocen z jego tematem. Muszę jednak skonstatować jeden błąd kardynalny i zasadniczy: nie uwzględniają one rolniczych typów gleby. Podział wszystkich gleb na klasy niezależnie od formacyi geologicznej, klimatu i t. p. danych, jest zbyt ryczałtowy i najzupełniej nieracyonalny ⁸), bo porównywa wielkości niewspółmierne.

Jak można, podzieliwszy na klasy, porównywać, no choćby rędzinę, z lössem lub gliną, i zaliczyć każdą z tych gleb, przypuśćmy, do klasy drugiej, kiedy każda z nich oddzielnie jest z punktu widzenia rolniczego glebą najzupeł

niej inną.

To tak zupełnie, jak gdybyśmy równali metr z funtem i kwartą lub, żeby się nie zagalopować w porównaniu, uważali dwa metry za równe dwu łokciom i dwu ar

szynom.

Każda z tych gleb może mieć swoją klasę pierwszą drugą i t. p., ale klasy te nie są jednowartościowe i dla każdej z nich miarą powinna być gleba jej podobna, a więc w takim razie dla odmian jednego typu za jednostkę pomiarową powinniśmy wziąć glebę, jaknajbardziej typową, lecz tego samego typu co one.

Odstępstwa od typu głównego, kultura gleby i t. p. czynniki wpływające na zmianę wartości gleby, muszą uzależniać przynależność danej gleby do tej lub innej klasy. W jednych typach odstępstwa od typu zasadniczego mogłyby wpływać na podwyższenie klasy, w innych, na jej obniżenie. Współczynnik zaś, przez którybyśmy te klasy mnożyli, dla oznaczenia wartości rolniczej gleby, musi się zmieniać wraz z typem gleby.

Naprzykład⁹) możnaby oznaczyć wartość włóki każdej gleby typowej (najczyściejszej i najtypowszej typu przedstawicielki), i dla liczenia punktów przyjąć dla każdej gleby typowej całych punktów 100. Wszelkie odstępstwa od typu byłyby wyrażane pewnemi liczbami dodawanemi, lub odejmowanemi od stu. Tak samo dodawalibyśmy lub odejmowali punkty wyrażające stan kultury, w jakiej się gleba znajduje, jej położenie geograficzne i topograficzne i t. p.

Liczba punktów oznaczonych w ten sposób, mnożona przez współczynnik, pochodzący od dzielenia zasadniczej ceny włóki gleby typowej przez 100, dałaby nam wartość rzeczywistą danej gleby.

Przechodząc do praktycznego obliczenia tego przykładu, wyobraźmy sobie, że zasadnicza cena włóki danego typu gleby w formie najczyściejszej, wynosi rubli 3000. Otóż współczynnik wyniesie (3000: 100) trzydzieści (30). Jeżeli wobec uchyleń od typu zasadniczego, obniżymy wartość gleby do punktów 90, ze względu na kulturę dodamy 10, a ze względu na położenie w blizkości miasta naprzykład 30 punktów, to otrzymamy w rezultacie punktów 130, które pomnożone przez współczynnik (30) dają sumę 3900 rubli za włókę, co w danym przypadku jest wartością realną włóki ziemi ocenianej. Rzecz oczywista, że tylko dokładne zbadanie typów gleb może wykazać, co mianowicie powinno wpływać na obniżenie punktów lub ich podwyższenie i w jakiej mierze.

Z błędów mniejszych przypomnę raz już zaznaczone przecenianie czarności gleby (świadczącej niby o ilości próchnicy), bez względu na jakość próchnicy w glebie zawartej, a więc i bez względu na jej wartość. Gleby o próchnicy stor-fiałej, a więc złej, zazwyczaj zaliczane bywają do klasy wyższej, aniżeli te same gleby z próchnicą popielato-szarą, dobrą, nie kwaśną ¹⁰). Zbyt wielka waga przywiązywana bywa do gleby, trochę za mała do podglebia, a stanowczo nazbyt mała do podłoża.

Nie zwraca się też uwagi na „zimny“ lub „ciepły“ ton gleby rzucający światło na stosunki wodne, w pierwszym przypadku niedogodne, w drugim dogodne dla rolnika.

Badania gleb na Ziemiach Polskich. Po scharakteryzowaniu głównych typów gleb Ziem Polskich wydaje mi się nietylko pożądane, lecz nawet konieczne podanie w kilku słowach charakteru badań gleboznawczych na ziemiach tych prowadzonych.

Jest to tern ważniejsze, że badania te nie są wszędzie jednakowe, czego przyczyną trzy zabory, a w każdym inne warunki kulturalne.

Najbardziej ujednostajniony bieg i metody badań spotykamy pod zaborem pruskim w W. ks. Poznańskiem. Jest to metoda polegająca na opracowywaniu bardzo dokładnej mapy (o skali 1:25,000) geologicznej warstw powierzchownych (do 2 metrów głębokości) z niezliczonemi wprost ilościami wierceń świdrowych, których profile wyobrażone są znakowo w dołączonych przy mapach opisach. Mapy te wykreślają na miejscu ¹¹) specyalnie zajmujący się tern geologowie, a jest ich sztab cały. Całą pracę wykonywa rząd swoim kosztem, powołuje do pomocy władze miejscowe (każdego powiatu, gminy, wsi nawet), które starają się o jej możliwe ułatwienie geologom. Ogólny ton badaniom nadaje pruski królewski krajowy Zakład geologiczny (Königlich Preussische Geologische Landesanstalt) w Berlinie tam też gromadzi zbierane przez geologów okazy.

Dla zoryentowania się w budowie geologicznej warstw głębszych, państwo wykonywa wiercenia głębsze po kilkaset i więcej metrów głębokie dla celów jedynie teoretycznych. Krótko mówiąc, mapy omawiane, kreślone przy współudziale tak potężnych środków, przez legion doskonale w swym fachu wyspecyalizowanych i wyszkolonych geologów przedstawiają się wzorowo, jako mapy geologiczne warstw powierzchownych skorupy ziemskiej.

Inaczej rzecz się ma, jeżeli je oceniać będziemy, jako mapy gleboznawcze. Z punktu widzenia czysto gleboznawczego mapy pruskie dla rolnictwa krajowego praktycznego nie mają w tej chwili znaczenia żadnego i wartości żadnej a przynajmniej bardzo niewielkie ¹²).

Wykonywane przez ludzi, którzy na rolnictwie nie tylko praktycznem, lecz nawet i teoretycznem zupełnie lub prawie zupełnie się nie znają ¹³), z natury rzeczy nie mogą uwzględniać potrzeb rolnictwa krajowego i potrzeb tych zaspokajać. Jedyną korzyścią praktyczną tych map jest wykazanie położenia gniazd żwirowych łub marglowych w glebie zawartych w warstwie od 0 centr. do 2 metrów głębokości.

Typów gleboznawczych mapki te nie podają. W tekście są wprawdzie pobieżne opisy rolnicze terenów zbadanych przez geologów wraz z analizami próbek przez nich pobranych, lecz opisy te robią rolnicy teoretycy na zasadzie materyału badań geologicznych bez badań osobistych, najczęściej przy biurku, a analizy wykonywa ktoś inny w pracowni, co jest nieracyonalne, bo do opisu same dane geologiczne nie wystarczą, a analizę powinien robić ten, kto brał próbkę, i to próbki wziętej świadomie, a więc nie przez geologa lecz gleboznawcę.

To też można postawić taki zarzut ogólny pomienio-nym mapkom pruskim w ogóle, a W. ks. Poznańskiego w szczególności, że są to doskonałe mapki geologiczne, lecz za mało gleboznawcze, jeżeli już je za gleboznawcze uznać mamy. Niemniej przeto dla gleboznawstwa wartość tych mapek jest nadzwyczaj wielka, jako materyału do nakreślenia mapy gleboznawczej, którą dałoby się nader łatwo wykonać, z bardzo małym nakładem pracy i kosztu, prowadząc badania gleboznawcze z taką mapką geologiczną w ręku. Jest to wspaniały materyał dla przyszłego badacza gleboznawcy, który, rozporządzając tak cennemi danemi, z łatwością i wielką dokładnością typy rolnicze wyodrębni oraz wykreśli ich granice. Gleboznawcy innych państw europejskich, którzy wzorowali się na szablonach pruskich, obecnie zarzucili opisany sposób badań i przeszli do badań i wyodrębnień typów gleb. Największe postępy pod tym względem zrobili Węgrzy, co

dało się zauważyć na II Zjeździe gleboznawców w Sztokholmie. Ciężka machina niemiecka, jako urzędnicza i państwowa, nieprędko zapewne wypracuje inny system badań, odmienny od stosowanego obecnie, chociaż kierujący temi pracami doskonale rozumieją tego potrzebę. Bądź jak bądź W. ks. Poznańskie nie rychło, mniemam, doczeka się dobrej mapy gleboznawczej.

Pozostająca pod zaborem austryackim Galicy a, prawidłowo i systematycznie gleb swoich nie bada. Robią to dorywczo stacye i instytucye rolnicze, których bezpośredniem i jedynem zadaniem nie jest badanie gleb i które nie mają możności badaniom tym poświęcić dużo czasu.

Warunki nakreślenia mapy gleboznawczej Galicyi są jednak wcale dobre (gorsze jednak niż w W. ks. Poznański em). Choć bowiem rząd na ten cel pieniędzy nie daje i sam sprawą tą się nie zajmuje, gleboznawca jednak miejscowy ma do rozporządzenia dobre mapy topograficzne sztabowe (skala 1:75000), a także za punkt wyjścia¹⁴) mogą mu służyć mapy geologiczne Galicy i, które wychodzą arkuszami w dużej skali. Akademia Umiejętności, o ile mi wiadomo, myśli o mapie gleboznawczej Galicyi w arkuszach (o skali 1:75000) dawno już rozpoczętej.

Jeden arkusz mapy gleboznawczej Galicyi wyszedł w roku 1908, w opracowaniu d-ra K- Miczyńskiego ¹⁵).

Niestety, brak środków stoi na przeszkodzie założeniu zakładów wspomnianych i systematycznemu podjęciu tej pracy. Prowadzą się tylko badania przygodne i przeważnie wzorowane na metodzie pruskiej a więc niepraktyczne.

Daje się silnie odczuwać brak specyalnego zakładu poświęconego badaniom gleb oraz'brak katedry gleboznawstwa na Studyum rolniczem Uniwersytetu Jagiellońskiego, która jedynie pozwoliłaby na wykształcenie całego szeregu pracowników, odpowiednio przygotowanych do badań gleb w Ga-licyi.

Najgorsze, z punktu widzenia teoretycznego, warunki nakreślenia mapy gleboznawczej, panują pod zaborem rosyjskim. Najdotkliwszym brakiem i najtrudniejszym do przezwyciężenia szkopułem jest brak dobrej mapy topograficznej o skali dostatecznej. Mapa sztabowa dostępna dla ogółu (1:126000) jest zbyt mało przejrzysta i, wyznajmy otwarcie, zbyt niedokładna, iżby się nią w celach gleboznawczych posługiwać było można. Map o skali większej, jako tajemnicy wojskowej*), nie udaje się dostać pomimo starań w Ministe-ryach Rolnictwa i Wojny oraz obietnic przez nie czynionych.

Nie małą też trudność przy badaniach stanowi brak dokładniejszych mapek geologicznych o skali większej, które-by mogły służyć za pierwszą podstawę oryentacyjną badań zadużą skalę w stosunku do tego, co wyraża. Zupełnie jasno i wyraźnie dałoby się to samo wyrazić w skali mniejszej, oczywiście, taniej.—Prócz pracy wyżej ^wymienionej wykonano w G a 1 i c y i jeszcze prace następujące: Jasiński Konstanty: Gleby północno-zachodniej części powiatu zło-czowskiego. Osobne odbicie z T. XXXII Spraw Kom. Fizyogr. w Krakowie, r. 1897; d-r Kazimierz Mi czy ńs ki. O pochodzeniu i składzie chemicznym gleby w dolinie Sądeckiej. Osobne odbicie z Tomu XIX, Spr. Kom. Fizyogr. Akad. Urn. w Krakowie, r. 1893, oraz Konrad Mościcki: Gleby okolic Miłkowa w pow. lubaczowskim (z mapą i tablicą) str. 48. Osobne odbicie z T. XLII, Spr. K. F. A. U. w Krakowie r. 1908 a także Sławomir Miklaszewski: Gleby w okolicach Bochnii i Wieliczki. Spraw. Tow. Nauk. Warsz. r. 1912.

*) Niemcy mają taką mapę Królestwa i o wiele dokładniejszą, ale też dać nie chcą.

gleboznawczych. To też na Ziemiach Polskich pod zaborem rosyjskim badania te prowadzone są dorywczo i niesystematycznie, prócz 10 gubernii Królestwa Polskiego.

Dopiero przy końcu r. 1901 zapoczątkowano w Królestwie Polskiem *) badania gleboznawcze systematyczne.

)■

Środki celowi temu służące były na razie bardzo słabe i ograniczone, rząd bowiem żadnego udziału w pracach tych nie brał, a instytucye rolnicze, które z byłą Sekcyą Rolną na czele badania te podjęły, rozporządzały zbyt małymi funduszami, aby pracę tę poprowadzić, jak należy. Dopiero przez parę lat ostatnich nieco większy udział Tow. Kred. Ziemskiego, instytucyi z natury rzeczy bezpośrednio z gleboznawstwem związanej, a później zasiłek państwowy umożliwiły planowe prowadzenie badań, utrzymywanych i ciągniętych dla braku środków z wielkim wysiłkiem, marnującym niepotrzebnie wiele sił i energii **). Znakomitem ułatwieniem pracy byłoby otrzymanie mapek sztabowych o skali większej z Ministeryum wojny, co, zdaje się, z czasem zrobić się powinno i w sferze niepodobieństw nie leży, na razie jednak niemożliwe, niezmiernie paraliżuje i utrudnia nakreślenie dokładnej mapy gleboznawczej, bo jak wykazało dziesięcioletnie doświadczenie, kwestya ta pomimo licznych prób w tym kierunku inaczej rozwiązać się nie da

*) Na parę miesięcy przed powstaniem (1 Stycznia r. 1902) spe-cyalnie celowi temu poświęconej Pracowni Gleboznawczej w Warszawie, której kierownikiem jest autor książki niniejszej od czasów jej organizowania aż do chwili obecnej. Przez pierwsze lata swego istnienia była ona przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, obecnie stanowi od lat kilku własność C. T. R. w Warszawie.

**) Gdyby powstała przy C. T. R. w Warszawie projektowana Centralna stacya rolnicza, to systematyczne, planowe, racyonalne badanie gleb i wykreślenie mapy gleboznawczej Królestwa w skali (1 : 200 000) uznanej za najpilniejszą w chwili obecnej przez uczestników międzynarodowych Zjazdów gleboznawczych byłoby zapewnione.

oraz

wne

CM

CM

) Próby fotograficznego powiększania map sztabowych (1:126000) zmniejszania i zestawiania pomiarowych (1 : 5 000), jako zbyt koszto-i kłopotliwe okazały się niepraktyczne i niewykonalne.

Mapa w skali 1 :200 000 (pruska) istnieje dla Królestwa Polskiego i łatwo ją kupić można (1 marka sekcya).

Badania nie są prowadzone na sposób pruski. Mają one na celu glebowznawstwo nie geologię, a więc uwzględniają potrzeby rolnictwa krajowego i poza nauką to głównie mają na celu.

To też pierwszem zadaniem pracowni gleboznawczej było i jest ustalanie i ustalenie typów rolniczych gleb krajowych, których zwięzły opis jest treścią dziełka niniejszego. Pierwszy okres oryentacyjny prac gleboznawczych ukończony. Typy gleboznawcze główne ustalone lub prawie ustalone (dział glin i piasków pozostawia jeszcze nieco do życzenia w porównaniu z typami innymi). Wchodzimy wśród niezmiernych trudności w okres drugi opracowywania szczegółów i dokładnego wyznaczania położenia geograficznego oraz tworzenia drobniejszego podziału typów gleb.

Mając w ręku mapy geologiczne warstw powierzchownych typu pruskiego, możnaby wykonać dokładną mapę gleboznawczą Królestwa (w skali 1:200 000) w ciągu lat kilku, oczywiście, oznaczając tylko główne typy gleb.

Tymczasem Pracownia Gleboznawcza jest w posiadaniu licznych materyałów, z których może już korzystać i Towarzystwo Kredytowe Ziemskie i rolnicze stacye i pola doświadczalne, a za ich pośrednictwem nawet i rolnik praktyk.

Nie przesądzając, jakimi torami podążą losy gleboznawstwa krajowego, jestem głęboko przekonany, że prędzej czy później wykonana zostanie i wydana mapa gleboznawcza Królestwa Polskiego w skali dużej (1:25 000), bo zrozumienie jej nieodzowności do prowadzenia doświadczeń polowycb i palącej potrzeby dla celów taksacyi i płodozmiennych narzuci się samo przez się rolnictwu praktycznemu i instytu-cyom z niem związanych.

Bądź jak bądź, pomimo wielu warunków niesprzyjających, badania gleboznawcze w Królestwie Polskiem są prowadzone o wiele racyonalniej aniżeli w W. ks. Poznań -skiem i w Galicyi a otrzymane wyniki są większe (i to nawet nie w stosunku do środków na nie zużytych) aniżeli w zaborach wspomnianych. Wpływa na to istnienie instytucyi miejscowej specyalnie badaniom gleb poświęconej, której brak tamtym dzielnico m.

Królestwo Polskie posiada w chwili obecnej zupełnie ustalone główne typy gleb (w stopniu nieosiągniętym dotychczas przez żaden kraj w Europie i poza Europą) oraz szkicową mapę gleboznawczą (w skali 1:1 500000) jedyną ¹⁶) w tak dużej skali całkowitą dla jednostki terytoryalnej większej.

Plan i kolejność prac gleboznawczych w Królestwie Polskiem. Każda praca większa, szerzej zakrojona i obliczona na cały szereg a właściwie na całe szeregi lat, musi mieć pewien plan. Należy go urzeczywistniać i wprowadzać wżycie w pewnej kolejności i w pewnym porządku z góry określonym, jeśli, rozporządzając małemi środkami, chcemy otrzymać wyniki szybkie i dodatnie. Praca chaotyczna i bez-planowa zawsze kosztuje wiele a niepewnie prowadzi do celu.

W zastosowaniu do gleboznawstwa należy przyjąć wytyczne następujące: l-o) przedewszystkiem trzeba się zająć tern, co w danej chwili jest w gleboznawstwie najważniejsze lub

z odpo-

najpilniejsze zarówno pod względem teoretycznym jak i praktycznym; 2) tern, co może i powinno stać się punktem wyjścia, bądź podstawą dla badań dalszych; 3) względnie tem, co może nie jest teraz pilniejsze lub ważniejsze od zagadnień innych, ale się da zrobić w chwili i warunkach obecnych, gdy inne zagadnienia, może nawet donioślejsze, są nie do rozwiązania.

Kierując się tedy zasadami powyższemi, nie możemy położyć głównego nacisku na badania fizyczne i chemiczne dotąd, póki nie ustalimy typów gleb, bo zjawiska fizyczne i chemiczne są porównywalne jedynie w granicach jednego i tego samego typu, o ile chodzi o wnioski praktyczne. Nie możemy wykreślić mapy gleboznawczej, nie znając i nie umiejąc wyodrębniać tych typów, których zasiągi chcemy na mapie oznaczyć. Niepodobna pokryć kraju całego siecią pól doświadczalnych leżących na typach gleb dotąd, zanim dla danego terytoryum nie naszkicujemy mapy gleboznawczej choćby pobieżnej.

Próżnobyśmy badali własności absorbcyjne, nie znając chemizmu typów gleb, a chemizm typów, nie znając stosunków wodnych i sposobu krążenia wody w glebie, składu mechanicznego, mineralogicznego, warunków klimatycznych i t. p.

Jednem słowem, pewne badania muszą zawsze poprzedzać inne i, jakkolwiekbyśmy planowali badania gleboznawcze, na jakimbądź terytoryum kuli ziemskiej, zawsze rzeczą najpierwszej wagi jest wyodrębnienie i ustalenie typów gleb i zoryentowanie się w ich rozmieszczeniu geograficznem i zasiągach. Potem dopiero można się na seryo zabrać do bliższego zbadania gleb.

Plan prowadzenia badań gleb w Królestwie Polskiem jest następujący:

1)    Wyodrębnienie i ustalenie typów gleb oraz ich ujęcie w pewną klasyfikacyę możliwie prostą (zrobione).

2)    Wykreślenie mapy gleboznawczej oryentacyjnej w skali małej (zrobione w skali 1:1 500 000).

3)    Sporządzenie atlasu gleboznawczego z profilami typów gleb (fotografia profilu każdego typu gleby, rysunek schematyczny i barwne odtworzenie profilu dwumetrowego) dla łatwiejszego ich rozpoznawania przez przyszłych bada-czów, a także przez rolnikówpraktyków. Stanowić on będzie dopełnienie do „Klucza do oznaczania typów gleby“ ¹⁷).

4)    Opracowanie i ujęcie cech morfologicznych typów gleb dla tern łatwiejszego ich rozróżniania.

5)    Badanie odmian typów gleb i tworzenie poddziałów.

6)    Wykreślenie mapy gleboznawczej w skali 1:200 000 (postanowione na międzynarodowych Zjazdach gleboznawczych dla wszystkich krajów).

7)    Doświadczenia połowę i wazonowe na typach gleb (prowadzone przez stacye i pola doświadczalne).

8)    Badanie sposobu krążenia wody w każdym typie gleby osobno i wypracowanie metod do tego celu służących, dla każdego typu innych.

9)    Badanie własności fizycznych każdego typu osobno i wypracowanie metod do tego celu służących dla każdego typu innych.

10)    Badanie chemizmu każdego typu gleby (jako środowiska) osobno i wypracowanie metod dla każdego typu innych.

11)    Badanie własności absorbcyjnych i bakteryologicz-nych każdego typu gleby osobno.

12)    Wypracowanie skali urodzajności dla każdego typu gleby innej, aby służyła za podstawę do celów taksacyjnych.

13)    Wykrycie związku między cechami morfologicznemi typów gleb a ich potrzebami nawozowemi.

14)    Wykreślenie mapy gleboznawczej w wielkiej skali

1 :25 000.

15) Badanie wpływu meljoracyi rolnych na zmiany w granicach typu gleby.

15

16) Monografie szczegółowe osobników gleboznawczych (typów gleb) w ujęciu ścisłem i wszechstronnem.

Oto są główne zagadnienia dotyczące gleby.

Wiele z badań przytoczonych należy prowadzić współcześnie, w razie jednak niemożności dokonania tego, trzeba brać pod uwagę przedewszystkiem wymienione wcześniej, bo od nich zależą następujące.

W chwili obecnej największe znaczenie dla Królestwa Polskiego mają punkty 3, 4, 5 i 6. Trzy pierwsze stanowią obecnie główny przedmiot badań podjętych przez Pracownię Gleboznawczą, czwartej nie mogę zacząć dla braku środków. Nie zapominam też i o innych punktach, o ile to jest możliwe. Mam już sporo danych dotyczących punktów 8, 11 i 13 oraz przygotowuję się w porozumieniu z kierownikami stacyj i pól doświadczalnych do punktu 7 (ob. odnośnik na str. 24).

Wnioski.

1)    Poznać gleby Ziem Polskich, to znaczy przedewszystkiem wyróżnić typy gleb, ustalić je i dokładnie zbadać.

2)    Typ gleby musi posiadać cechy stałe, niezmienne, wyróżniające go z pośród gleb innych.

3)    Cechy zmienne gleb, które mogą być zmienione lub usunięte siłami i środkami, jakimi rolnik rozporządza, nie dają prawa do wyodrębniania gleby, jako typu samoistnego.

4)    Każda klasyfikacya, mając na widoku potrzeby rolnictwa praktycznego, powinna przedewszystkiem uwzględniać stosunek wzajemny głównych składników gleby: krzemianów (piasku i gliny szczególnie koloidalnej), węglanu wapnia, próchnicy, powietrza i wody.

5)    Jednym z najważniejszych czynników morfologicznych klasyfikacyjnych, jest skład mechaniczny gleb.

6)    Własności fizyczne gleb, które na wartość gleby mają znaczenie prawie decydujące, zależą od składu mechanicz-

7) Własności chemiczne gleby są rezultatem działania klimatu i własności fizycznych gleby, inaczej mówiąc, zależą głównie od sposobu krążenia wody w glebie.

nego gleby, od niego też głównie zależą własności absorbcyj-ne gleby.

8)    Formacye geologiczne mają dla gleboznawstwa znaczenie bardzo podrzędne i na powstawanie nowych typów gleboznawczych, tylko o tyle, o ile z niemi są związane różnice petrograficzne i mineralogiczne.

9)    Skład mineralogiczny gleby ma duże znaczenie rozważany w związku ze składem mechanicznym i własnościami fizycznemi. Znaczenie jego jest natury czysto chemicznej lub fizyczno-chemicznej.

10)    Opady atmosferyczne mają wpływ na chemiczną wartość gleb.

11)    Należy dokładnie badać ilość opadów atmosferycznych na Ziemiach Polskich, ponieważ nie są one jednakowe na całem ich terytoryum.

12) Dokładną mapę opadów atmosferycznych dałoby się z łatwością wykreślić w czasie stosunkowo bardzo krótkim, gdyby każdy folwark posiadał swój pluwiometr (deszczo-mierz).

13) Niema gleb zbyt wilgotnych, są tylko gleby zbyt suche lub też gleby zbyt mało przewiewne.

14)    Poziom wód na Ziemiach Polskich¹⁸) stale się obniża, co wraz z punktem 13 trzeba brać pod uwagę przy meljo-racyach odwadniania gleb dla zwiększenia ich przewiewności. Wodę należy, o ile możności, nie odprowadzać, lecz równomiernie rozprowadzać po glebach suchych i mokrych.

15)    Zalesiajmy wydmy piasczyste póki się da, bo potem ze względów wyłuszczonych w punkcie 14 może się to już nie udać.

16)    Przy badaniu gleb wapiennych, należy zwracać uwagę nietylko na ilość węglanu wapnia w glebie zawartego, lecz i na drobność ziarn (kawałków), w jakich się ona znajduje, bo to tylko decyduje o ich wapienności.

17)    Należy rozróżniać jakość próchnicy w glebie za

wartej.

18) W każdej glebie najważniejsze jest podłoże, bo ono głównie daje pojęcie o typie gleby.

19)    Stacye i pola doświadczalne przy zestawianiu ma-teryału doświadczalnego powinny zwracać większą uwagę na typy gleb i na podłoże, czego wiele z nich dotąd nie czyni.

20)    Towarzystwo Kredytowe Ziemskie powinno przy taksacyach brać pod uwagę typy gleb krajowych i dążyć do oparcia tej taksacyi na znajomości tych typów.

21)    Badania gleboznawcze niemieckie zbyt mało uwzględniają typy gleb, to też pomimo swej wielkiej ścisłości, małe mają znaczenie dla rolnika praktyka.

22)    Badania gleboznawcze prowadzone w Królestwie Polskiem, więcej uwzględniają potrzeby rolnictwa praktycznego, aniżeli badania niemieckie.

23)    Dla dokładnej znajomości gleb typowych Ziem Polskich należy wykonywać odpowiednie doświadczenia wazonowe i połowę na glebach typowych.

24)    Badania gleboznawcze oryentacyjne zostały w Królestwie Polskiem ukończone i wynikiem ich jest książka niniejsza i szkicowa mapka gleboznawcza w skali 1:1 500000.

25)    Bakteryologia gleb Ziem Polskich musi się oprzeć na typach gleb i obecnie, ważna teoretycznie, niema żadnego znaczenia praktycznego.

26)    Aby badania gleboznawcze mogły prędzej przynosić bezpośredni pożytek każdemu rolnikowi praktykowi, należy prowadzić je intensywniej niż dotychczas.

27)    Wykreślenie dokładnej mapy gleboznawczej (w skali 1:200000) Królestwa Polskiego jest tylko kwestyą czasu, siła konieczności zmusi do jej wypracowania, powinniśmy jednak w poczuciu jej niezbędności dokładać usilnie starań, aby moment ten nastąpił jaknajrychlej. Wykreślanie mapy o skali 1 -.25000 jest jeszcze przedwczesne.

Na tern wyliczeniu wniosków głównych, jakie ze szkicu niniejszego wyprowadzić można, pozwolę sobie opis gleb Ziem Polskich zakończyć, w przeświadczeniu, że odrzucenie najrozmaitszych szczegółów i szczególików dodatnio wpłynęło na jasność i przejrzystość obrazu gleb na Ziemiach Polskich spotykanych.

Kończąc, zaznaczę swoje ubolewanie, że nie mogłem pracy mojej uczynić bardziej rzeczową i wyczerpującą, ale na to nie pozwolił mi ani obecny, choć już jednak dość wysoki, stan gleboznawstwa, ani poczęści ramy szkicowi niniejszemu zakreślone.

Dążeniem mojem było zrozumiałe, a więc jasne i możliwie proste ujęcie w całość tego, co się da ująć, z rezultatów moich badań przeszło dziesięcioletnich, nie moją rzeczą sądzić, o ile cel ten osiągnąłem.

Objaśnienia do Mapy Gleboznawczej Królestwa Polskiego.

Wypracowanie mapy gleboznawczej w skali tak wielkiej, aby służyć mogła bezpośrednio do celów rolniczych, a więc do układania pło-dozmianów, taksacyi, sprzedaży, melioracyi i t. p. wymaga wiele czasu, dużych środków, licznych pracowników i ściśle a rozumnie opracowanego planu jej wykreślania. Nie można przystąpić do jej wykonywania bez studyów przedwstępnych: zbadania typów gleb i przybliżonego zo-ryentowania się w ich geograficznem rozmieszczeniu, zasiągach oraz przestrzeni przez nie zajętych. Niepodobna celu tego osiągnąć bez uprzedniego wykreślenia mapki gleboznawczej w skali mniejszej. Nara-zie taka mapka nie może być ani zupełnie dokładna ani posiadać ścisłości pożądanej. Aby ścisłość dostateczną uzyskać, trzebaby ją sporządzić, zmniejszając fotograficznie dokładną mapę gleboznawczą o skali wielkiej. I tak jednak zbytnia drobność mapy małej nie dozwoliłaby na jej odpowiednie zużytkowanie do celów powyżej przytoczonych.

Załączona mapa gleboznawcza barwna, podaje w skali 1:1 500000 rozmieszczenie i zasiągi typów gleb Królestwa Polskiego. Mała skala, zarówno jak i niedostateczność danych, wskutek krótkości (lat dziesięć) prowadzenia badań gleb przez jednego człowieka, nie pozwalają na zupełnie ścisłe oznaczenie granic odmian poszczególnych typów gleb, to też barwy na mapie podane wyrażają jeno miejsce występowania pewnych grup typów gleboznawczych. Mamy tedy grupę piasków, glin, lossów, rędzin i t. p. Dla ułatwienia oryentacyi podałem i formacye geologiczne, wśród których dane typy występują. Dla rędzin formacya ma duże znaczenie, dla typów innych ułatwia odnalezienie miejsca ich występowania, wobec większego wśród ogółu spopularyzowania geologii aniżeli gleboznawstwa.

Rzut oka na mapę załączoną, poucza o wielkiej rozmaitości gleb Królestwa Polskiego szczególniej w częściach południowych, w granicach dwu gubernii, gdzie mamy wszystkie typy główne. Powyżej 51°30' szerokości północnej, panują wszechwładnie typy gleb, zawdzięczające swe pochodzenie jedynie prawie utworom lodowcowym i tu jednak rozmaitość odmian jest znaczna. Królestwo Polskie obfituje najbardziej w gleby o charakterze piasczystym, drugie miejsce zajmują bielice i gleby mające charakter bielicowaty (utworów gliniastych nie bielicujących się posiadamy stosunkowo niewiele), potem lóssy, gliny, rędziny kredowe, rędziny jurskie, gleby tryjasowe, trzeciorzędowe i dewońskie.

Najtrudniejszem zadaniem jest wykreślenie w małej skali terenów pstrych, gdzie cienka warstwa utworów lodowcowych leży na utworach starszych, które raz po raz wynurzają się na powierzchnię. Zależnie od grubości warstwy powierzchownej taki typ mieszany zbliża się bądź do jednego, bądź do drugiego typu, których jest mieszaniną. Na terenie, gdzie wahania te są częste na jedną stronę lub drugą, porobiłem paski z barw odnośnych, tam, gdzie charakter jednego typu przeważa, podałem jeno barwę typu przemożnego. Ztąd w wielu miejscach gubernii Lubelskiej musiałem nakreślić barwę zieloną (rędziny kredowe) jednolitą tam, gdzie, jak mi dobrze wiadomo, rędziny przykrywa w wielu miejscach cienka zresztą warstwa utworów lodowcowych, dla tego jedynie, że ogólny charakter gleb całej okolicy jest rędzinowaty. To samo da się powiedzieć o występujących w gubernii Piotrkowskiej rędzinach jur-skich, które, aczkolwiek przykryte cienkimi utworami lodowcowymi, mają cechy przemożne, właściwe rędzinom pomienionym, tak że one decydują o charakterze gleb mieszanych. Takie świadome uogólnienia w mapie o skali małej są konieczne, znakomicie bowiem ułatwiają zoryento-wanie się w sposobie i stosunku ilościowym występowania typów gleb, na terytoryum mapą objętem. Boć charakter gleb panujących ma dla nas znaczenie największe i jego głównie uchwycić należy. Co się tyczy gleb trzeciorzędowych (stosuje się to zresztą i do gleb innych, np. sy-lurskich i dewońskich), to barwa niebieska ciemna, nie oznacza wcale występowania tych gleb na całej przestrzeni przez nią zajętej, lecz jedynie wskazuje miejsce, gdzie te gleby być mogą, a więc, gdzie ich szukać należy. Występują one na małych przestrzeniach, są bardzo różnorodne i wielu z nich jeszcze zapewne nie znaleziono i nie wyodrębniono ¹⁹) Naprzykład iędzina ziarnista występuje jedynie w jednem miejscu (4 morgi) w Lubelskiem tam, gdzie, licząc od strony Wisły (od Zawichostu ku Lwowu), zaczyna się roztocze Tomaszowsko-Lwowskie. Miejsce jej występowania oznaczyłem na mapie krzyżem i półkolem. Zapewne studya bliższe wykażą więcej takich typów, o tak nikłem występowaniu.

Z mapy omawianej widać, jak pewne gleby (piaski i bielice) są rozrzucone po całem Królewstwie Polskiem — inne (lössy) zajmują jego krańce najbardziej południowe, jeszcze inne (gleby formacyi starszych) występują pasami w pewnych określonych miejscach zależnych od procesów górotwórczych. Uważne przejrzenie takiej mapy jest konieczne dla badacza początkującego, jako wskazówka, w których mniej więcej okolicach kraju, jakich gleb szukać należy, co może mu znakomicie ułatwić zapoznanie się z niemi w polu; dla planujących zbiorowe doświadczenia rolnicze dostarczy ona danych, co do konieczności uwzględnienia dla pewnych okolic pewnych typów gleb i rozmieszczenia na nich pól doświadczalnych a także co do gęstości pólek, w zależności od ilościowego występowania typów gleb; wreszcie rolnik praktyczny może skierować poszukiwania kupna majątku o typie gleby przezeń żądanym, w tę okolicę, gdzie dany typ występuje.

W zakończeniu pozwolę sobie jeszcze podkreślić niemożność wykreślenia, bez takiej mapki oryentacyjnej, dobrej, rozumnie planowanej mapy gleboznawczej w skali większej (1:200000) zgodnie z uchwałami dwu międzynarodowych Zjazdów gleboznawczych (1 w Budapeszcie na wiosnę r 1909, II w Sztokholmie w jesieni r. 1910²⁰), która skalę tę uznała w chwili obecnej za najbardziej pożądaną zarówno dla eelów praktycznych, jak i dla rozwoju gleboznawstwa, jako nauki.

BIBLIOTEKA GŁOWI

Do nabycia we wszystkie

L. inw.

I si

(Wyczerpane):

1. Sławomir Miklaszewski. „Gleby Ziem Polskich“, ze szczególnem uwzględnieniem Król. Polsk. Warszawa r. 1906, str. 128 -f- II. Skład główny w księgarni Gebethnera i Wolffa.

Cena kop. 60.

(Na wyczerpaniu): 2. tenże. „Mapa Gleboznawcza Królestwa Polskiego“ (barwna) wydana z zasiłkiem kasy im. dr. J. Mianowskiego, r. 1907. Skład gł. w księgarni Gebethnera i Wolffa.

3. tenże. „Gleba“ (Co każdy o glebie wiedzieó powinien?) Warszawa r. 1909. Wydawnictwo C. T. R. Skład główny w księgarni E. Wende

Cena rb. 1.

ss

Cena kop. 40.

i S-ka.

4.    tenże. „Jak badać gleby nasze w pjplu?“ Warszawa r. 1912, str. 64. Wydawnictwo „Biblioteki Rolniczej“. Skład główny w księgarni

Gebethnera i Wolffa.

Cena kop. 50.

5.    tenże. „Rzut oka na rozwój pojęć gleboznawczych“. Odbitka ze Sprawozd. Towarzystwa Nauk. Warszawskiego. Warszawa r. 1912, str. 19. Składy główne w księgarniach Gebethnera i Wolffa oraz E. Wende i Sp. Cena k. 20.

Cena rb 2.

6.    tenże. „Gleby Ziem Polskich“, ze szczególnem uwzględnieniem Król. Polsk, str. XVI-f-232 wraz, z „Mapą Gleboznawczą Król. Polskiego“ (barwną). Wydania drugie. Warszawa r. 1912. Skład główny w księgarni Gebethnera i Wolffa.

Książki niniejsze mogą służyć jako materyał do pogadanek o Glebie. Przezrocza (dyapozytywy) do latarni projekcyjnej z rysunków zamieszczonych w dziełach powyżej podanych są do nabycia • w pracowni przezroczy: „Światłocień“ przy ulicy Wspólnej Ne 79, m. 8 (Warszawa), lub w sklepie: „M. Ostaszewska“ przy ul. Aleja Jerozolimska Ne 29 (Warszawa).

DO NABYCIA WE WSZYSTKICH KSIĘGARNIACH:

Wydawnictwa „Biblioteczki Rolniczej"

Warszawa, Koszykowa 39.

ROK 1911.

1.    Antoni Sempołowski: „Co zasiać, co posadzić!“.....50

la. S. Moszezeński: „Wylęganie zbóż“

2.    W. Otfinowski: „Znaczenie uprawy buraków cukrowych“ . 50

3.    Br. Janowski: „Jak uprawiać łąki?“.....

4.    S. Wotowski: „Jak kupić konia?“......

5.    W. Karpiński: „Uprawa piasków“......

6.    L. Bobrzański : „Zwalczanie gruźlicy u bydła“ .

7.    S. Biedrzycki: „Nadzór nad młocką“.....

8.    K. Dulęba: „Warunki opłacaln. nawoź, sztuczn.“

9.    W. Zieliński: „Rola żyje!“.........

10.    T. Świszczowski : „Wady masła“.......

11.    Riimker: „Obornik i nawozy zielone“.....

12.    S. Biedrzycki: „Rolnik geometrą“......

ROK 1912.

13.    S. Miklaszewski: „Jak badać gleby nasze w polu?“ ... 60

14.    M. Karczewska: „Racjonalne żywienie drobiu“ . .

15.    W. Rościszewski : „Uprawa jęczmienia browarnego“ . .

16.    Z. Moczarski: „Zasady dziedziczności u roślin i zwierząt“ 60

kop.

50

50

50

50

50

50

50

. 50

50

50

70

gHH!

. 60

UWAGA. Sprowadzający wprost z Administr. „Biblioteczki Rolniczej“ (Warszawa, Koszykowa 39): przy 12 książkach dowolnie wybranych otrzymują 10# ustępstwa od ceny księgarskiej i nie ponoszą kosztów przesyłki i zaliczenia pocztowego, *

przy G książkach płacą cenę księgarską, nie

ponoszą

jednak kosztów przesyłki i zaliczenia pocztowego.

tA

jx

en

en

Piaski płytkie (i przypia-ski) na wapieniu kredowym,

Sables peu profonds sur calcaire,

formacya lodowcowa I kredowa.

diluvium et crétacé.

Löss płytki na wapieniu kredowym,

Limon peu profond sur calcaire,

wychodzącym co trochę na powierzchnię pod postacią rędziny czyli borowiny.

qui affleure parfois le niveau comme „rendzina” ou „borowina”.

aluwlum

alluvium

Żwiry, piaski, (namuty) mady, torfy, bagna. Graviers, sables, allv-vions, fourbes,

oÇC

marais.

TC

Si

/(

)\

zi

Czarnoziem bagienny mokry, cepuch.

Terre noire marécageuse, humide.

o9S

Inowrocła

•-;-\v'-,v.v.

r⁹

yn

O

N

xt>

/V*>\Vh

kjP

FT J

§7

r³^

2>

Mk ?-

' - s

SB

>*

r4

o'

'^^opło^n^iaf

TC

Jë

Bielica płytka na wapieniu kredowym,

„Bielitza” peu profonde sur calcaire,

13

Czarnoziem właściwy (zdegradowany) na lössie.

„Tschernoziotn” vrai (dégradé) sur limon.

rm

5§

sN

r* ‘

nv

_i jri'

$7) %

P!

*N x P %% Mf4

))

TORUŃ

\s>

formacya jurska.

jurassique.

Rędzina jurska i lateryto-wa. Gliny.

„Rendzina” jurassique, „Rendzina” lateritique. Argiles.

14

Czarne ziemie czyli czar-noziemy bagienne: Błońskie, Kujawskie,Litewskie, Sochaczewskie,Żmujdzkie i t. p.

Terres noires dites „tschemoziom’s marécageux: de Błonie, de Kujawy, de Lithuanie, de Samoghitie et. c.

formacya aluwlalno - lodowcowa bądź lodowcowa.

ailuvio-diluvium ou diluvium.

iiplpi!

37°

33°

(,

il

zyc

^ />°v

).•

> -,

c j>

®.

MX -’VA

VJ X- T--v

o .

oudn

>.

TO?

"\fc

c>

a>

"fip >

SéiW -f

g»

O"

N

ïr

CD

; \.Ÿ4i « c,|. ,r

^^f§Kpw/$!

Ü^p‘k

ï ' **

7- f E

c A>- S i\v Y 1b rJ> 77

s?/ 0!

PÎliOft

9. «>

v.

ctA

/I

7

LOCK

7,?

iÇg

l\

s-

7v

il Y

1912

VARSOVIE

s»-

Ni:

vJ

«f

A<

)'

ré

3*

7>‘

slSt

ooo

Skład główny w księgarni Gebethnera i Wolffa

w WARSZAWIE,

ul. Nowosienna Ns 9 i Krak.-Przedm. Ng 15.

WYDANIE DRUGIE.

Bielice i bielico - rędziny na wapieniu jurskim, co trochę wychodzącym na powierzchnię. „BieUtza’s” et „bielitzo-rendzina’s” sur calcaire jurassique, qui affleure parfois le ni „rendzina” ou comme roche nue.

form. lodowcowa i jurska.

diluvium et jurassique.

veau comme

15

Piaski (żwiry), Szczęt ki. Sables (Graviers), Sables riches en humus.

jf

MM

i

/V 5

s*

3 J&ié&'M-.

rS

formacya tryjasowa.

trias.

Piaski, gliny czerwonego piaskowca,iły ponsowe(?), Rędz. dolomitowe, (R. wapienia muszlowego?). Sables, argiles arenacées provenantes de la devom-position de grès bigarrés.

„ Rendzina’s”dolomitique ( R. de „moHschelkalk”?)

16

39°

N.

cP

O-

i.

4»

r:

X*

«I

Modlin

r(i

o'

'tVf.

?

JA

Cß

Q cf"⁵'

Sr

TU»;

<n

II

DE LA SOCIÉTÉ AGRICOLE CENTRALE DU ROYAUME DE POLOGNE

Directeur du Laboratoire Pedologique

SŁAWOMIR MIKLASZEWSKI

tracee par

du Royaume de Pologne

23

“0

m-

I“

CD

WARSZAWIE

r. 1912.

C. T. R.

Kierownika Pracowni Gleboznawczej

M W’ >

■ î-^s/àJ0r&

0 \

) öi

łj

OPRACOWANA I WYKREŚLONA NA PODSTAWIE BADAŃ WŁASNYCH

PRZEZ

SŁAWOMIRA MIKLASZEWSKIEGO

Królestwa Polskiego

MAPA GLEBOZNAWCZA

36°

37°

38°

Zj⁷>

7f?'¹

form. lodowcowa i tryjasowa.

diluvium et trias.

Piasek płytki r.a wynurzających się co chwila skałach tryjasowych. Sables peu profonds sur roches Massiques, qui affleurent parfois le niveau.

formacya lodowcowa.

diluvium.

Bielice oraz gliny czerwone piasczyste (jak w podłożu bielic pojezierskiej i podlaskiej).

„Bielitza’s” (pudsols vrais) et argiles rouges sablonneuses (comme sous-sols de ,,bielUza’s”.

'•

v!

geh

17

Löss (zółtoziem). Limon.

uOt

b*

P"

3/7

«g

3.

ov/S--

7-

n?

H*

c.

fü

IfÂr

fc

fi ⁰

05

»d;

o-

s

rL ..ZsJcJr^. .^J.

7^>

sW-

oi

39°

Q.

ier

KTcPVvo ) Vo O \ i

(/■

or-7

F³

g-,    /

in) cs

azin

Kra

Chode

U A (Sri

c>

ij

•J

}L

er

*u

lO¹

r\

Ur

iFil

I.

(VVs#,

-t

CÛ

Q°

e®-

-.ts

!rt

hicz

iN^N-T

c^Xj

sa

SrMFAiV

?7,

xS

ol C

:g:

ProstI

*8

Sb,

7D5

Wysztymec

mm

‘■•'ZiMl/'¹

Władysławów

mï

Jurborg

formacja węglowa.

carbonifćrien.

Gleb niema Sols n’existenl pas.

18

Gliny i iły. Szczerki mocne.

Argiles et glaises. Sables peu profonds sur argile forte.

ré é

ft

oSl

r~

olf

\ -<

Ckr . U; 3

yyy s

X' -1 F hi r I

X\i:v

SaSrJ

mm

Kl

ür'

mśml

,v

c_

SL

CO-

;.7f

çf—

ÆkbéiÀ f

if

4'

¥47777

aJS W 17

sw

er

Białystok

Ar

cs

mt

rCX'

r/

;r

3p

<•■• e

ÈÊ i£

STriZW

>\ VA; 3

'F:

Igf

(öi

w •^Trÿ'

form. dewońska.

dévonien.

Rędzina marmurowa i gleby kwarcytowe.

„ Rendzina” de marbre et sols de quartette.

19

form trzeciorzędowa.

tertiaire.

Rędzina gipsowa, R. ziarnista, gliny (i piasKi?).

„Rendzina’s” gypsmse, R. granuleuse, argiles (et sables ■)•

Eÿ!

I*

Zakł. Graf.

ja

form. sylurska. silurien.

Gleby (?) nieznane Sola (?) inconus.

20

form. kredowa.

crétacé.

Rędziny czyli Borowiny: czarne, białe i żółte (oraz przyrędzinki).

,,Rendzina’s” ou „Borowina’ s” noires, blanches et jaunes

10

B. Wierzbicki i S-ka w Warszawie.

Skala 1:1.500.000

-^ùW:o TV

5X

i-

Włodawa

CP-

O.

GRODNO

Dubienka

r.

il

il

s.

ls

H*

£?2

Niemei

*p*

AU8Jd

tei

k?*/

KOWNO

(fi

4-

4-

KRÓLESTWA POLSKIEGO.

ze szczególnem uwzględnieniem

en

N

„GLEBY ZIEM POLSKICH”

Tekst objaśniający znajduje się w książce tegoż autora

en

js.

*. .

i

U

/

*

$

O

(Z

*

CU

g

5

CD

oo

en

O)

o

o

O

o

o

j

&

0

■

■

\

<

!

\

/

-tat- :.-^ą. -'Xi|iil.ililLj^PWńiWg^pl«l!i^

/;

1

o_

v<§

\*

W

5:

C=>

ÙyiNVû?

n-r«

Dod.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

¹

Podawane przez autora stale na głębokości 1 metra.

²

Co prawda najczęściej tak pobrane, że stanowi ono mieszaninę podglebia i podłoża. Jak próbki gleb brać należy, obacz szczegółowy opis podany w książce Sławomira Miklaszewskiego: Jak badać gleby nasze w polu? Wydawnictwo „Bibljoteki Rolniczej“. Warszawa, 1912 na stronnicach 30 — 38 włącznie oraz rysunki 8, 9, 10 11 i 12.

³

Zaradzić temu możnaby jedynie, oznaczając cenę podwójną za wykonanie analizy w razie nieprzysłania podłoża.

Nieprzysylanie podłoża ma za przyczynę i lenistwo. Najczęściej bowiem rolnik, choć tyle się od analizy chemicznej spodziewa, bierze próbę dość niedbale, jakbądź. Coprawda, to i niejeden rolnik teoretyk niezbyt dokładnie zdaje sobie sprawę z pewnika, że rzeczą przy badaniach gleb najtrudniejszą jest wybór miejsca brania próbki i samo jej wzięcie. Analizę chemiczną gleby zrobi dobrze każdy pierwszy lepszy chemik, dobrą próbkę zdatną do analizy nie przypadkowo może wziąć tylko wytrawny specyalista. Podczas jej brania ma on masę wątpliwości, których nie odczuwa niespecyalista, biorąc z lekkiem sercem próbkę byle jak. Nie każdemu chce się kopać dół co najmniej półtorametrowy, czasem po to, aby się przekonać, że bierze próbkę w miejscu niewłaściwem.

⁴

Poprzestaję na tej wzmiance, odsyłając ciekawych po uzasadnienie twierdzeń wypowiedzianych do mego „Przyczynku do oceny analiz chemicznych gleby“ ogłoszonego w „C h e m i k u Polskim“ w r. 1905.

⁵

Próbę klucza do oznaczania typów gleb podałem w dziełku mojem: „Jak badać gleby nasze w polu“. Wydawnictwo „Bibljoteki Rolniczej“ r. 1912, N° 13, str. 44—64.

⁶

Jest to tylko jedna z wielu i to nie najbardziej niezawodnych wskazówek, czego i ile gleba potrzebuje. Przytem w jednej i tej samej glebie ilości składników pokarmowych zmieniają się zależnie od pory roku.

⁷

Ostatnimi czasy zwrócono uwagę na zakładanie pól doświadczalnych w miejscach występowania typów gleb tak, że za lat kilka, w szczególności, jeśli powstanie zamierzona Stacya Centralna, można będzie przystąpić do doświadczeń opisanych powyżej.

⁸

Oczywiście niezależnie od tego czy wypływa z winy Tow. Kr. Z., czy też jak w danym przypadku po za niedostateczną jeszcze znajomością gleb Królestwa Polskiego, z trudności i wielkich kosztów przeprowadzenia zmian w sposobie taksacyi, mającym tradycye wieloletnie.

⁹

Przykład ten podaję luźnie i jedynie dla jaśniejszego zilustrowania, jak pojmuję tę sprawę, nie uważając go ani za jedyne ani najracyonalniejsze lub najpraktyczniejsze w wykonaniu rozwiązanie kwe-styi. Nie chodzi zresztą o sposób używania jednostki miary, który musi być zawszejprzystosowany do warunków miejscowych, jeno o wybór miary współmiernej, co jest rzeczą niezbędną.

¹⁰

Ostatnimi czasy daje się zauważyć poprawa w tym kierunku.

¹¹

Na mapach topograficznych specyalnie dla nich sporządzonych lub przynajmniej zrewidowanych.

¹²

Sami niemcy zarówno rolnicy praktycy, jak i twórcy map, są o tern jaknajbardziej przekonani. Metody niemieckie potępiono jednogłośnie na I międzynarodowym Zjeździe gleboznawców w Budapeszcie, w r. 1909. Ob Spraw. Tow. Nauk. Warsz. Rok II —1909, zesz. 5 —str. 179 — 186. S ł a w o m i r M i k 1 a s z e w s k i.

¹³

Przynajmniej ci, z którymi się ja stykałem, wyraźnie się do tego przyznawali.

¹⁴

Co prawda ten punkt wyjścia jest bardzo słaby, mapy bowiem podają nie to, co jest ważne dla gleboznawcy, lecz to jedynie, co interesuje geologa, a więc głównie wiek skał. Przytem zbyt mało uwzględniają one formacye młodsze naprz. lodowcowe, pokrywające utwory starsze, zabardzo nieraz uwydatnione, kosztem warstw wyżej leżących

¹⁵

Ob. D-r Kazi mierz Miczyński. Gleby pogórza Oleszycko-Lubaczowskiego. Osobne odbicie z tomu XI Spraw. Kom. Fizyogr. Akad. Umiej, w Krakowie w r. 1908, wraz z mapą barwną w skali 1:75000. Opracowywanie tej mapy trwało bardzo długo. Do jej ostatecznego wykończenia i ja miałem rękę przyłożyć, (w r. 1901) lecz powołanie na kierownika powstającej pracowni gleboznawczej w Warszawie stanęło temu na przeszkodzie. Mapa ta wykonana z wielkim nakładem czasu, sił i środków, zasługuje na specyalne uwzględnienie, tembardziej, że jest ona pierwsza i jedyna w Galicyi. Nie można się jednak na niej wzorować. Ma ona

¹⁶

Dwutygodnik niemiecki: „Die Ernährung der Pflantze“ dodał, jako dodatek do JNà 23—Rocznika VII z r. 1911: „Bodenkarte des Königreichs Polen“ nach Sławomir Miklaszewski, gezeichnet im Techn. Büro des Kalisindikats G. m. b. Berlin, wiednim artykułem i następującym komentarzem: „Die Kartierung des Bodens gehört zu den noch ungelösten Fragen der Bodenwissenschaft. Wir werden wahrscheinlich noch längere Zeit warten müssen, bis wir in Besitz einer Bodenkarte jedes Landes gelangen. Bis jetzt existiert nur die Bodenkarte des Russischen Reiches (r. 1900) mit Ausnahme der asiatischen Besitztümer (obecnie i ta istnieje—Glinki) die einen sehr guten Ueberblick über die Hauptbodenarten des Europäischen Russland giebt. mannigfaltigen Böden des Königreichs Polen sind auf dieser karte sehr schematisch dargestellt, was schon aus dem Verhältnisse zu der Grösse der Karte und dem Umfange des Landes zu erwarten ist.—Einen unvergleichbar besseren Einblick in die Böden des Königreichs Polen gewärt uns die von Sławomir Miklaszewski nach eigenen Untersuchungen ausgearbeitete Bodenkarte. — Mit besonderer Genungtuung veröffenlichen wir jetzt eine vom Technischen Büro des Kalisyndikats mit besonderer Sorgfalt hergestellte übersichtlich nach leichtem, schwerem, mittlerem Boden unter Berücksichtigung besoderer Verhältnisse bearbeitete Bodenkarte, die nach dem bekannten, vorzüglichen Material von S. Miklaszewski — Warschau entworfen wurde“.

¹⁷

) Ob. Sławomir Miklaszewski: „Jak badać gleby nasze w polu?“ r. 1912. Wydawnictwo „Bibljoteki Rolniczej“.

Gleby Ziem Polskich.

¹⁸

Wbrew twierdzeniom p. Wacława Sikorskiego: „Czy kraj nasz wysycha?“

¹⁹

Nie mają one, coprawda, znaczenia dla rolnictwa praktycznego a jedynie

²⁰

W roku 1911 zaczęło wychodzić (w trzech językach: francuskim, angielskim i niemieckim) specyalne pismo gleboznawcze międzynarodowe: „Internationale Mitteilungen für Bodenkunde“, założone przez uczestników Zjazdów wspomnianych. Zamówiło ono u autora 500 egzemplarzy załączonej mapy gleboznawczej Król. Polskiego dla swoich prenumeratorów.

11-5492

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299118