R.

—^-VA^SOVIA

I    mim.xxxü<₄ ♦

M

Lfcar ~

7/

s$u

Uh ‘

t.

't7

16

I;

li

19

WINCENTY TROJANOWSKI

ZABYTKI

ARTYSTYCZNE

WARSZAWY

POLSKIE TOW. KRAJOZNAWCZE.

WYCIĄG Z REGULAMINU

Sekcyi Miłośników Warszawy.

§ 2.

Sekcya ma na celu: a) gromadzenie i opracowywanie materyałów do dziejów Warszawy, b) podejmowanie wydawnictw z tego zakresu, c) przygotowywanie przewodników po Warszawie (z urządzaniem wykładów na miejscu) i organizowanie wycieczek instrukcyjnych, d) urządzanie odczytów, pogadanek i pokazów dla członków Sekcyi i osób wprowadzonych.

§ 7-

Sekcya rozporządza następującymi środkami: a) sumą przeznaczoną corocznie przez Zebranie Ogólne T-wa Krajoznawczego na prace z działalnością Sekcyi związane, b) wpływami nadzwyczajnymi, staraniem własnem Sekcyi pozyskanymi, c) wszelkiemi ofiarami i subsydyami specyalnie na rzecz Sekcyi przelanemi, d) wpływami za wydawnictwa Sekcyi, e) wpływami ze składek członków Sekcyi oznaczonych na i rb. rocznie.

§ 9-

Posiedzenia Sekcyi bywają miesięczne i roczne... zebrania miesięczne poświęcone bywają odczytom, pokazom, sprawozdaniom z działalności Zarządu Sekcyi...

Członkowie wydawnictwa Sekcyi otrzymują

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299289

Z AB YTKJ ARTYST YCZNE WARSZA W >.

SEKCYA MIŁOŚNIKÓW WARSZAWY

POLSKIEGO TOW. KRAJOZNAWCZEGO

S e r y a I.

History a Warszawy.

I.

ALEKSANDER JANOWSKI. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE WARSZAWY.

II.

ROMAN JAKIMOWICZ. WARSZAWA I JEJ OKOLICE W CZASACH PRZEDHISTORYCZNYCH.

III.

MAKSYMILIAN BARUCH.

WARSZAWA ZA KSIĄŻĄT MAZOWIECKICH I JAGIELLONÓW.

IV.

WINCENTY TROJANOWSKI.

ZABYTKI ARTYSTYCZNE WARSZAWY.

I. Epoka gotycka i renesansowa. II. Barok w Warszawie. III. Epoka rokoko i pseudo-klasyczna.

WINCENTY TROJANOWSKI.

ZABYTKI ARTYSTYCZNE

WA R S Z AW Y

I. EPOKA GOTYCKA I RENESANSOWA.

II. BAROK W WARSZAWIE.

III. EPOKA ROKOKO I PSEUDO-KLASYCZNA.

z ii rycinami.

ÜÜ

A j£30.

WARSZAWA 1916

NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. KRAJOZNAWCZEGO.

Geprüft und freigegeben durch die Kais. Deutsche Presseabtçifting Warschau, den 6|XII 1916. T. Ns 3728, Dr. AmM\vV '

/#

VA

|r= I

•y

Wfo

TŁOCZNIA WŁ. ŁAZARSKIEGO, MARSZAŁKOWSKA 114.

iC4

r -    ——

I. Epoka gotycka i renesansowa.

'

I

Jeżeli uczynimy porównanie pomiędzy pamiątkami przeszłości artystycznej Warszawy a wielu innych miast naszych, w szczególności Krakowa, łatwo zauważymy, że Warszawa przedstawia się ubogo tak pod względem ilości tych pamiątek, jak i pod względem ich wartości artystycznej. Zarazem nie należą one do bardzo dalekiej przeszłości. Tłomaczy się to tern, że gdy wiele innych miast naszych, a głównie Kraków, posiadało znaczenie bardzo poważne w kraju, Warszawa była mieściną małą, ubogą, która dopiero w końcu wieku XIV stała się stolicą Księstwa Mazowieckiego.

Jednak już wówczas mogła Warszawa posiadać ciekawe dzieła sztuki, zarówno cenne pod względem artystycznym jak i stylowym, gdyż kilka pozostałych okazów z epoki gotyckiej dobrze o tern świadczy, lecz, niestety, częste pożary jakim miasto ulegało i zawieruchy wojenne, a następnie niedba-łość nasza i brak zrozumienia wartości dawnych zabytków, zniszczyły prawie wszystko, co wytworzyli i nagromadzili przodkowie nasi w tej oddalonej epoce.

Co do przeszłości artystycznej Warszawy, to odpowiednio do epok stylowych, można w niej odróżnić kilka okresów:

Pierwszy, najdawniejszy, Warszawy książęcej, kończy się z początkiem wieku XVI, to okres jeszcze średniowieczny, a co do stylu gotycki.

Okres drugi,—czasy Zygmunta Augusta, Bony, Anny Jagiellonki,—to wiek XVI, to renesans.

Okres trzeci, to okres dynastji Wazów: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza, oraz dwóch Piastów: Michała Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego—to wiek XVII, to okres barokowy.

Okres czwarty, przypada na czasy obu Sasów: Augusta II i Augusta III (krótkie panowanie Stanisława Leszczyńskiego wielkiego tutaj znaczenia nie posiada), — to wiek XVIII, to jeszcze w części barok, ale przechodzący w rokoko i rokoko samo.

Ostatni z tych okresów, piąty, odpowiadający czasom Augusta Poniatowskiego i następnym, to okres pseudo-klasyczny, który trwał aż po rok 1830, do rewolucji, do upadku Królestwa Kongresowego.

Gdyby z czasów książęcych, a więc z okresu gotyckiego, pozostały w Warszawie wszystkie wówczas wystawione kościoły, mielibyśmy ich siedm: św. Jana, obecnie archi-katedralny, kościół św. Jerzego, mały kościółek św. Ducha przy Bramie Nowomiej-skiej, kościół N. Marji Panny na Nowem Mieście, mały kościółek na Solcu, kościół św. Marcina przy ulicy Piwnej i ś-tej Anny przy Krakowskiem-Przedmie-ściu, ten ostatni poza murami właściwego miasta.

Trzy z tych kościołów już nie istnieją zupeł-

nie: kościół św. Jerzego, św. Ducha i kościół na Solcu; lecz niestety, i pozostałe cztery kościoły nie doszły do czasów naszych w swej pierwotnej formie, gdyż wszystko w nich zostało gruntownie zmienione, przeinaczone, przekształcone,—tak, że z pierwotnych form gotyckich niczego w nich się nie przechowało.

Najdawniejszy z obecnie istniejących kościołów w Warszawie, św. Jana, mógł być w wieku XIII małą, drewnianą kaplicą przy Zamku; zaś na początku XIV wieku stanął na jej miejscu również mały, bo wielkości dzisiejszego presbyterjum, kościółek murowany, który został powiększony do rozmiarów obecnych dopiero w końcu wieku XIV, w roku 1398, przez Janusza I seniora, księcia Warszawskiego i pana całego Mazowsza. W r. 1406 przeniesiono do kościoła św. Jana kolegjatę z Czerska, i jako kolegjacki, kościół przetrwał aż do końca wieku XVIII, gdyż dopiero w r. 1799 stał się katedralnym, a w r. 1818 archi-katedralnym i metropolitarnym.

Nieszczęście chciało, że w końcu XVI stulecia kościół św. Jana został dotknięty wewnątrz wielkim pożarem, zaś w r. 1602 straszliwa burza zwaliła jego wieżę, ta spadając zniszczyła dach, skruszyła sklepienia i filary, nawet zapadła się posadzka i stanęły otworem piwnice grobowe.

Kościół okazał się tak okropnie zrujnowany, że potrzeba było go z gruntu odrestaurować, a że to był wówczas okres poczynającego się baroka, więc kościół przedtem gotycki, przy zachowaniu konstrukcyjnej osnowy tego stylu otrzymał w czasie przebudowy wszystkie szczegóły w formach stylu innego—barokowego. Gdy zaś w r. 1836 znów mu groziła ruina, został również odrestaurowany z gruntu przez budowmiczego Idźkowskiego, który przywrócił mu co prawda jego gotyckie formy, ale nie nasze polskie, jakie on pierwotnie posiadał, tylko nadał mu formy wprawdzie przepiękne, lecz francusko-angielskie. Idźkowski kierując się smakiem czasu (a wówczas modnym był gotyk angielski), uważał, iż kościół nasz nie przedstawiał pierwotnie w całem pięknie gotyku właściwego, oraz, że katedra stolicy powinna posiadać formy bogate, więc nadał zarówno jej wnętrzu jak i fasadzie rysy wytworne, lekkie, ozdobne, ale nie posiadające polskiego charakteru.

Konstrukcja kościoła wskazuje, że wnętrze jego jest utworzone z dwu szeregów wysokich filarów, które go dzielą na trzy nawy; na tych filarach smukłych wspierają się sklepienia, we wszystkich trzech nawach jednako wysoko zawieszone: czyli, że kościół należy do typu t. zw. halowego albo wiałowego, u nas dosyć powszechnego. Otóż pierwotne wnętrze zamiast filarów bogato rozczłonkowanych, które obecnie widzimy, posiadało filary wznoszące się na podstawach dość masywnych, ośmiościenne, bardzo proste, zbudowane z cegły i zgruba tylko otynkowane. Na nich wznosiły się sklepienia gotyckie również skromniejsze aniżeli te, które obecnie są zawieszone. Całość wnętrza była uboższa, posiadała jednak charakter wybitnie swoisty, jaki przechowany został w wielu świątyniach gotyckich naszego kraju.

Idźkowski, gdy projektował wygląd fasady katedry, obmyślił jej całość włączając i stojącą obok wieżę, która posiada charakter nietyle dzwonnicy ile forteczny, obronny (gdyż wszystkie wieże kościołów warszawskich z owej epoki były wzniesione jako obronne). Otóż wielka stała się szkoda że wieża owa nie otrzymała ozdób i form, jakie otrzymała fasada, albowiem tak przeprowadzona całość zewnętrzna byłaby nader wspaniałą i jednolitą.

Prostolinijność ścian fasady, wyprowadzenie po nich laskowań, pnących się pionowo z linji poziomo zakreślonych i wszystkich linji zakończenie poziome, stanowi cechę gotyku angielskiego. Zwężeń, jakie są charakterystyczne dla form gotyku francuskiego lub innego, tutaj niema; zakończenie wieżyczek fasady w kształcie blanków fortecznych należy ściśle do architektury angielskiej. Całość gmachu tak pomyślana przedstawia się nadzwyczaj pięknie we wszystkich szczegółach, wywołując wrażenie bardzo podniosłe i estetyczne.

Lecz przed niespełna dwudziestu laty do form tych angielskich delikatnych, lekkich, dobudowano, a raczej przebudowano pierwotną przez Idźkow-skiego pomyślaną kruchtę, przez co ciężkiemi, będą-cemi w niezgodzie z całością fasady formami zeszpecono to, co było dobre, co było doskonałe. Odebrano przytem fasadzie jej monumentalność i gotycki charakter przez oblicowanie białą cegłą!

Jak mogła wyglądać fasada pierwotna naszego

kościoła?

Opierając się na sztychu, wyobrażającym fasadę kościoła św. Jana po jej przebudowie w wieku XVII za Władysława IV, ukazującym na niej różne pozostałości gotyckie, sądzić możemy, że charakterem swym fasada tego kościoła zbliżała się do wielu takich, które należą do tak zwanego wiślano-baltyckiego gotyku, który rozwinął się u nas bardzo oryginalnie w wieku XV. Podział szczytu fasady widoczny na owym sztychu, ukazuje szereg pilastrów i wnęk, mających szczegóły stylowe klasyczne, lecz które pierwotnie były przeprowadzone w formach gotyckich.

Co się tyczy kościoła św. Marcina przy ulicy Piwnej, wystawionego w XIV stuleciu przez księcia Ziemowita IV i jego małżonkę Eufemję księżniczkę śląską, to on w końcu wieku XV zgorzał doszczętnie, a w połowie wieku XVIII, za Augusta III został tak gruntownie przekształcony, że najzupełniej należy do epoki saskiej i do stylu rokoko.

Trzeci z istniejących: kościół gotycki Panny Maryi na Nowem Mieście był zbudowany w roku 1411 przez księżnę Annę Mazowiecką ku upamiętnieniu zwycięstwa pod Grunwaldem. Jego nawa środkowa albo główna, jako wyższa od naw bocznych, wskazuje na system konstrukcyjny zbliżony do typu bazylik, a zatem zupełnie inny aniżeli system kościoła św. Jana. Niestety i kościół Panny Maryi uległ także wielkiemu zniszczeniu i gruntownemu przebudowaniu z racji wojen szwedzkich

■Æ&À

feîsa»

■■mm«—

••

fc.

Płyta grobowca z wyobrażeniem obu ostatnich książąt Mazowieckich: Stanisława f iS2ą, Janusza f 1526.

Ś-(y Iwon, rzeźba Wita Stwosza. Koniec wieku XV. Kościół św. Marcina przy ulicy Piwnej.

•'■ - 'MilSäSv l?f§§i    II PG

;.-'.r:^nf.i.r.- ”'5fîfcï#/Â%; : UKr

■

> V '-**

'yjfR* -1    '

■

E

Śft' ‘

W

«*3

&

W'

&

N'

Odrzwia gotyckie w sieni domu zwanego „Kamienicą Książęcą¹¹, początek wieku XVI. Rynek Starego' Miasta JV° 3//48.

w XVII stuleciu, ku wielkiej szkodzie dla sztuki naszej rodzimej.

Gdy przed dwudziestu kilku laty nastąpiła gruntowna tego kościoła restauracja, architekt, prowadzący odbudowę, popełnił dwa ogromne błędy: pierwszy, że nadał wnętrzu kościoła te formy, jakie Idźkowski przeprowadził w naszej katedrze, a drugi, że dobudowanej kruchcie nadał formy romańskie, jakich nigdy ani ten, ani żaden inny kościół warszawski posiadać nie mógł! Rzecz szczególna, że tuż obok kościoła wznosi się wspaniała wieża-dzwonnica, która zachowała bardzo dobrze swoje pierwotne formy gotyckie i dosyć było wzorować się na nich, ażeby odtworzyć rzeczywisty zewnętrzny i wewnętrzny wygląd a więc i charakter pierwotny kościoła. Ostatnia, przeprowadzona w roku 1914—16 bardziej racjonalnie, restauracja wykazała, że okna (gotyckie) były w ścianach tego kościoła w innych umieszczone miejscach, aniżeli te, pochodzące z wieku XVII. A opierając się na różnych pozostałych szczegółach gotyckich kościoła, postarano się przy owej restauracji przywrócić mu, o ile to było możliwe, wygląd zewnętrzny bliski temu, jaki posiadał w wieku XV. Dobrze również, że usunięto różne dobudówki osłaniające spód wieży, że usunięto tynk, dawniej ją pokrywający, przez co wieżyca ta wygląda obecnie tak, jak wczasie swego wzniesienia, to jest w całem swem pięknie. Otóż ta wieża przysadzista, obarczona przyporami, ciężka lecz potężna, jest obronną, a zarazem pięknym okazem naszej architektury gotyckiej, polskiej.

Tego rodzaju typ wieży nie jest unikatem u nas, albowiem posiadamy i w Łomży podobną, nawet bogatszą, a która mogła być wzorem dla naszej warszawskiej.

Zaznaczę tutaj, że szczyt wieży kościoła Panny Marji posiada piękne formy wiślano-baltyckiego gotyku ale zrenesansowane, co każe mniemać, iż wieża została ukończoną na początku w. XVI.

Kościoły warszawskie, wzniesione w okresie książęcym, gotyckim, a więc św. Jana, Panny Marji, św. Marcina i św. Anny, posiadają wieże-dzwon-nice wystawione z tej strony kościoła, która była bardziej ku murom obronnym miejskim zbliżona, a to dlatego, by wieże służyć mogły i ku obronie ¹).

Czwartym z gotyckich warszawskich jest kościół św. Anny przy Krakowskiem-Przedmieściu położony. W roku 1434 przez księżnę Annę wzniesiony, uległ przy końcu tego samego stulecia zniszczeniu przez pożar, a zaledwie odbudowany, gdy w kilka lat drugi pożar go nawiedził; następnie w XVII stuleciu w czasie wojen szwedzkich został doszczętnie po raz trzeci zniszczony i spalon}^. Obecnie jego formy stylowe należą do okresu barokowego i pochodzą z drugiej połowy w. XVII. Jednak niewielka część form ostrołukowych przy

il

tym kościele się przechowała: mianowicie zakry-stja a głównie część krużganka, posiadającego sklepienia djamentowe, często w kościołach gotyckich naszych napotykane. Składają się one z drobnych płaszczyzn o różnych formach gieometrycznych, tworzących interesującą całość. Szczególniej godne uwagi, gdyż bardzo urozmaicone, są sklepienia w przylegającem do krużganku mieszkania zarządzającego kościołem księdza.

Kościół św. Marcina przy ulicy Piwnej, jakkolwiek utracił formy ostrołukowe przechował we wnętrzu swem kilka wspaniałych dzieł sztuki, należących do okresu gotyckiego. W ołtarzu głównym tego kościoła możemy widzieć obraz Matki Boskiej Bolesnej, o którym podanie głosi, że pochodzi z XIV stulecia, jako dar księcia Ziemowita i jego małżonki. Lepszem jednak świadectwem dla dzieł sztuki aniżeli wszelkie podania, są ich formy i cechy stylowe; a te ukazują, że ów obraz jest malowidłem, pochodzącem z końca wieku XV a może nawet i z najpierwszych lat wieku XVI. Jest to jednak najstarszy, jaki posiada Warszawa w murach kościelnych obraz, a jakkolwiek nie wykazuje on wielkiej wartości artystycznej, gd}^ż jest okazem malarstwa cechowego, posiada jednak wybitny charakter stylowy swej epoki. Madonna ruchem całej postaci wyraża dobrze boleść znękanego serca, jest przy-tem pełna powagi i majestatu. U jej stóp widzi-

Oprócz tego poważnego wiekiem malowidła, kościół św. Marcina posiada cztery wspaniałe rzeźby, o wybitnym charakterze dzieł z końca wieku XV, a będące częścią jakiegoś bardzo bogatego ołtarza, prawdopodobnie głównego, który w tym ale wówczas jeszcze gotyckim kościele się znajdował. Rzeźby te noszą na sobie tak wybitne cechy artystyczne dzieł Wita Stwosza, iż żadnej nie może ulegać wątpliwości, że pochodzą z pracowni tego znakomitego mistrza.

my szereg figur rozmiarami niewielkich, z jednej strony mężczyźni, z drugiej kobiety. Kogo one przedstawiają—niewiadomo; w każdym razie żadną z książęcych rodzin naszych, gdyż żadna tylu naraz członków nie liczyła. Madonna, otaczający ją aniołowie, kostjumy i tło złocone obrazu wskazują na koniec wieku XV, te zaś drobne postacie (najprawdopodobniej domalowane później) posiadają niektóre cechy początku wieku XVI, przeto całość obrazu nosi charakter dwóch epok, które się nań złożyły.

W pośrodku ołtarza kaplicy bocznej, w której obecnie rzeźby te się znajdują, stoi, oparta o księżyc, Matka Boska, trzymając na wyciągniętych przed się rękach małego Jezusa (to dzieciątko jest dorobione później, na miejsce pierwotnego zaginionego, i żadnej wartości artystycznej nie posiada). Madonna przedstawia typ mieszczki zdrowej rasy, typ kobiety, jaki w pracach Stwosza, które on w końcu wieku XV w Krakowie wykonał, widzimy. Tę Madonnę stroją bogate szaty o głębokich, łama-

nych, charakterystycznych Stwoszowskich fałdach i wgłębieniach.

Z obu stron Madonny są ustawione dwie postacie biskupów: ś-go Erazma, trzymającego narzędzie swej męki: kratę żelazną z okręconemi na niej jelitami, i ś-go Iwona, trzymającego model kościoła. Piękne, pełne charakteru głowy, oraz bogate szaty a w nich załamania fałd i ornamentacja świadczą, że postacie te były, jeżeli nie równocześnie, to w kilka lat później wykonane po słynnym ołtarzu marjackim, arcydziele Stwosza. Twarze obu tych świętych mężów są tak wspaniale wyczute, tak doskonale ze szlachetnym naturalizmem wymodelowane, że musiały wyjść z ręki samego mistrza.

Trzecia męska postać, ś-ty Krzysztof niosący na swych ramionach małego Jezusa, umieszczony obecnie w głębi z ciemnej strony ołtarza, zwraca również uwagę charakterystyką głowy i malowni-czem traktowaniem fałd swej sukni. Postać tego świętego spotyka się bardzo często na malowidłach lub rzeźbach średniowiecznych ze względu na znaczenie symboliczne: Krzysztof (Chrystoforus) — niosący Chrystusa.

Otóż wszystkie cechy artystyczne i stylowe tych czterech postaci świadczą, że one wyszły z pracowni Wita Stwosza, zarazem są najdoskonal-szemi rzeźbami religijnemi, jakie w kościołach Warszawy widzieć możemy, a któremi słusznie miasto nasze szczycić się powinno.

Do rzędu podobnie świetnych dzieł sztuki

tego książęcego okresu należy Chrystus na krzyżu, zawieszony w specjalnej kaplicy w katedrze świętego Jana, sprowadzony około roku 1520-go z Norymbergii przez Wojciecha Baryczkę, patry-cjusza warszawskiego. Wit Stwosz posiadał pracownię nietylko w Krakowie ale drugą w Norymberdze, a z nich wyszedł duży szereg wspaniałych dzieł rzeźbiarskich, będących ozdobą wielu kościołów naszych i w Niemczech. Takiem właśnie wspaniałem dziełem Stwoszowskiem jest i ów Chrystus, w postaci którego wielki artysta subtelnie wyczuł i odtworzył formy ludzkie nietylko pod względem anatomicznym ale i duchowym. Piękną szczególnie jest głowa Chrystusa gdyż odznacza się powagą i spokojem człowieka dopiero co zmarłego.

Chrystus ten co do doskonałości form może być porównany z podobnym, znajdującym się w kościele Panny Marji w Krakowie. Pomiędzy obu temi dziełami może zachodzić kilka lat różnicy, lecz oba pochodzą z początku wieku XVI, o czem świadczy wyraźny wpływ renesansu.

Był to dziwny człowiek i dziwny mistrz ten Stwosz. W pełni sił męskich tworzył jako artysta średniowieczny gotycki, a w okresie starczym radykalnie przekształcił się i zmienił charakter swych prac. Ze średniowiecznego w końcu wieku XV, stał się w XVI artystą zupełnie renesansowym!

Do dzieł wczesnego renesansu, ale z silnym jeszcze oddźwiękiem gotyku, należy przechowywany w Magistracie warszawskim obraz portretowy

ostatnich dwóch książąt mazowieckich: Stanisława i Janusza i ich siostry Anny. Obecnie obraz ten jest umieszczony w Muzeum miejskiem Warszawy. Obraz jest artystycznie słaby, figury na nim są w ruchu sztywne, ich twarze posiadają jakieś ledwie dostrzegalne podobieństwo rodzinne, ale mimo, że w głowach tych niema nic indywidualnego i że podobieństwo jest względne, malowidło to, w którem postacie męskie są lepsze od postaci kobiecej, interesuje o tyle, iż odtwarza wiernie kostjumy ówczesne książęce, i posiada wartość historyczną, gdyż wyobraża ostatnich potomków tego wspaniałego rodu książęcego, który przez kilka wieków dzierżył Mazowsze.

Charakter portretowy tych dwu ostatnich książąt mazowieckich jest zaznaczony doskonalej na figurach ich grobowca, umieszczonego w ścianie presbyterjum katedry. Na płycie z czerwonego marmuru spoczywają w pełnym uzbrojeniu rycerskim obaj młodzi książęta—bracia. Ich twarze ukazują nam typy czysto mazowieckie, napotykane jeszcze i teraz u ludu w okolicach Warszawy. Rzeźbiarz, który te głowy modelował i wykuł, jakkolwiek nie był wielkim artystą, odtworzył doskonale typ rasy słowiańsko-mazowieckiej, a zapewne i podobieństwo portretowe. Grobowiec ten, jakkolwiek wykonany w zakresie poczynającego się renesansu, jednak jest pomyślany jeszcze po średniowiecznemu, albowiem obie postacie zmarłych leżą wyciągnięte prosto, jak zwykle, gdy człowiek spoczywa snem wiecznym. Łączy ich jednak uścisk wspólny, a oczy mają otwarte. Obaj bracia są w zbroi each, pomiędzy nimi leży włócznia, u nóg hełmy rycerskie.

Do końca okresu książęcego, a więc do epoki przejściowej z gotyku do renesansu, należy także grobowiec kanonika Strelicy, który jest wyobrażony w interesującym stroju scholastyka, noszonym na początku wieku XVI. Ciekawy ten pomnik pochodzi z r. 1530, składa się z figury odlanej z bron-zu a przymocowanej do płyty kamiennej. Jest to jedyny w tym rodzaju grobowiec w Warszawie, przeto należy do najciekawszych w katedrze. Nawet pod względem artystycznym przedstawia dużą wartość, głowa bowiem, a nawet cała figura, posiadają dużo zalet chociażby tylko technicznych.

Co się tyczy zabytków architektury cywilnej należących do okresu gotyckiego, posiadamy prawdopodobnie w rynku Starego Miasta kilka domów, pochodzących jeszcze z owej epoki, ale one zostały tak przekształcone doszczętnie, iż nic z gotyku nie zachowały.

W roku 1431 po wielkim pożarze, który nawiedził Warszawę, zostało wydane rozporządzenie książęce, ażeby na przyszłość w rynku Starego Miasta nie wznosić domów drewnianych, lecz tylko murowane. Można przeto wnosić, że niektóre z domów jeszcze istniejących mogą sięgać owego rozporządzenia, czyli pochodzić z wieku XV; lecz gdy w roku 1498 i w roku 1515, straszne pożary na

aÆ,-

'.........:

ÜLi

Wèêêê

*****

Ściana szczytowa fasady czyli „attykadomu w Rynku Starego Miasta Ai 28/56.

ii'-';

rr

ISk,

'ÂH

+a\

, --f

■i

‘i

" ■ v4RS*'~- •

Groboiviec Łukasza Nagórskiego f iyji i jego synka. Renesans, w. XVI.

nowo niszczą Warszawę, mogły przeto nowo wznoszone domy już posiąść formy renesansowe.

Dzięki temu, że jeden z domów, znajdujący się przy zbiegu ulicy Dunaj i Starego Miasta, został zakupiony dla Towarzystwa Miłośników Historyi, można było przeprowadzić gruntowną jego restaurację, przyczem okazało się, że w domu tym przechowały się szczątki form pierwotnych gotyckich. Oto w ścianie od strony ulicy Dunaj Wąski widzieć można obecnie szereg wąskich arkad gotyckich, które, jak się zdaje, okien nie posiadały wcale; dlaczego ta ściana była tak skonstruowana trudno jest wiedzieć, ale nawet i na froncie, od strony rynku, ślady podobnych arkad są widoczne. Ten dom nosi nazwę „Zameczka“, albo „domu książęcego“, jakoby posiadali go książęta mazowieccy; zdaje się jednak prawdopodobniejszem, że to było wójtow-stwo, na co być może wskazuje znajdująca się na tyłach tego domu baszta z lochem głębokim, pochodząca z XIV stulecia, jak świadczy układ jej murów oraz specjalny fason i wielkość użytej cegły.

Gotyckie pochodzenie tego domu potwierdzają jego piwnice ze sklepieniami o pięknej formie ostrołukowej.

Owa „kamienica książęca“ posiada kilka interesujących architektonicznych szczegółów, należących do różnych okresów stylowych: gdy przez duży i piękny portal z początku XVII stulecia wejdziemy do sieni o sklepieniach krzyżowych, to ujrzymy parę kamiennych oddrzwi, bardzo interesujących ze względu na bogate obrobienie laseczko-waniami gotyckimi, przyczem jedno z nich posiada klucz albo zwornik z wyrzeźbioną głową ludzką. Wszystkie szczegóły tych pięknych oddrzwi określają czas wykonania ich—na początek wieku XVI.

Na zewnątrz domu, na wysokości pierwszego piętra, jest osadzona w narożniku grupa wykuta z kamienia, składająca się z trzech figur, wyobrażająca postać św. Anny, jej córkę Marję i małego Jezusa, czyli tak zwaną świętą Annę samo-trzecią ²). Artysta - kamieniarz, nie umiał sobie poradzić z dobrem rozmieszczeniem tych trzech postaci, z ich charakterystyką a nawet z ich proporcjami, a w kompozycji trzymał się zwykłego clla tego tematu szablonu. Traktując osobę świętej Anny, jako kobietę dojrzałą, nawet starą, nadał jej córce, Marji, kształty i proporcje malutkiej młodej dzieweczki, i co dziwniejsza, nie umiał zaznaczyć jej drobnych form ciała, które jak gdyby zostały stopione w postaci jej matki. Lepszą jest figurka małego Jezusa jako dziecka.

W grupie tej najbardziej interesującą, bo rzeczywiście dobrą, jest twarz staruszki Anny, ukazując typ jakiejś mieszczki warszawskiej o dość cieką wem obliczu. Charakterystyczny strój głowy i cały kostjum wskazują, że rzeźba ta pochodzi z pierwszych dziesiątków lat wieku XVI.

Oryginalność składowych części tej kamienicy, pochodzącej z końca wieku XIV, podkreśla wykusz albo loża, czyli kryty ganek, dobudowany w końcu XVI albo na początku XVII stulecia. Te zlepki architektoniczne z różnych epok nadają całości tego domu wygląd oryginalnie malowniczy.

Co się tyczy domów innych, jakie posiadamy w rynku Starego Miasta, to do liczby najdawniejszych, lecz już z XVI wieku, należy położony przy rogu ulicy Celnej, dom zwany „klasztorkiem“, który kupił Skarga, ażeby umieścić w nim kolegjum jezuickie.

ry

W tym domu zasługuje na uwagę małe renesansowe podwóreczko z podcieniem z jednego boku swego i wykusz okratowany od ulicy Celnej, któ-nosi charakter wieku XVI.

Wykusze albo ganki zamknięte lub loże były często używane w architekturze gotyckiej świeckiej. Ich pochodzenie jest wschodnie. Zauważone w czasie pochodów krzyżowych na domach Arabów, zostały wprowadzone do architektury europejskiej średniowiecznej. Stosowane jako zamknięte w epoce gotyckiej i renesansowej, przetworzyły się w wieku XVII w zwykłe ganki otwarte, a otoczone poręczą żelazną.

Jak mogły wyglądać domy warszawskie w epoce późnego renesansu świadczy kilka kamienic w rynku Starego Miasta, jakkolwiek pochodzących z wieku XVII, mających jednak charakter właściwy domów z epoki Odrodzenia. Charakterystyczną cechą tych domów są ich ałłyki. Attyka, jest to mur szczytowy domu, mający służyć do osłonięcia dachu, a będący ukoronowaniem budynku. Attyki, jakie na kilku domach warszawskich się przechowały, są dość urozmaicone choć skromne. Zdobią je kule, wazony, obeliski, nawet figury świętych. Wszystkie one pochodzą z wieku XVII. Piękną attykę posiada była kamienica Baryczków, obecnie dom (dobrze odrestaurowany wewnątrz) Towarzystwa Opieki nad Zabytkami; attykę ozdobioną figurami świętych ma dom przy rogu Rynku i Krzywego Koła, najciekawszą jednak posiada dom położony przy ulicy Dunaj Wazki pod Ns 8, na wprost ul. Piwnej, albowiem attyka jego jest ozdobioną obeliskami, wazonami, delfinami, a co ważniejsza, wznosi się na niej figura Chrystusa zmartwychwstałego, pod którym jest widoczny szkielet ludzki i postać niewieścia (św. Weronika?) z chustą, na której jest umieszczone duże wyobrażenie twarzy Chrystusa.

Attyka jako część architektury naszej jest pochodzenia polskiego; poczęto ją używać jeszcze w epoce gotyckiej; dlatego, ażeby murem oddzielać domy jedne od drugich i tern chronić od przenoszenia się pożaru z jednej strony ulicy na przeciw leżącą. Attyki wykształcone u nas w epoce renesansowej otrzymały nieraz arcypiękne i bogate formy, jak to widzieć można w wielu miejscowościach kraju, a szczególnie na kilku kamienicach w Kazimierzu nad Wisłą, lecz podobnie wspaniałych okazów Warszawa nie posiada.

Niektóre domy warszawskie zamiast mieć szczyty swych dachów osłonięte attykami, mają je ozdobione linjami esowato - wolutowemi, jakie się zachowały na grupie pięciu domów położonych prz}r małym placyku, poza katedrą, przy ulicy Dzie-kaniej. Tak ozdobiona forma szczytów dachowych ściśle polską nie jest; ona wytworzyła się w Ho-landji i w Niemczech północnych i przez Gdańsk przeszła Wisłą aż poza Warszawę. Widzimy ją i na słynnych śpichrzach Kazimierzowskich.

W domach warszawskich starych sień wąska zazwyczaj, długa, ciemna, często załamująca się, łącząca wejście od ulicy z małym podwórzem, jest zawsze sklepiona krzyżowo, czyli, że posiada charakter jeszcze gotycki. Sienie są głębokie i długie dlatego, że domy z braku miejsca w mieście obwiedzonym murami, nie mogły się rozwijać wszerz, lecz tylko w głąb i na wysokość; stąd domy są kilkupiętrowe, lecz o dwu lub trzech oknach na szerokość. Podwórka również z tego powodu są wąskie i małe, jednak w nich to, co stanowi charakter renesansu, niektóre domy warszawskie zachowały, mianowicie podcienia. Charakterystyczną cechą dziedzińców z epoki Zygmuntów czyli z epoki renesansu są krużganki, które najpierwsze zostały zbudowane na wzór włoski w dziedzińcu zamku wawelskiego i posłużyły jako typ dla dziedzińców w zamkach magnackich i w domach mieszczańskich; tylko, gdy w pierwszych są one rozwinięte jako wspaniałe krużganki kilkupiętrowe, to w domach mieszczan spotykają się jako podcienia na dole. Niewielkie takie dość piękne podcienia posiada podwórze w domu Fukiera, i już wzmiankowane w domu przy rogu ul. Celnej, zwanym „klasztorkiem".

Więcej charakterystycznie i doskonalej zaznaczyła się epoka renesansowa w Warszawie w wielu pięknych nagrobkach, umieszczonych w katedrze i w kościele św. Jacka przy ulicy Freta. Otóż jak dla dziedzińców domów w wieku XVI posłużył za wzór dziedziniec Wawelu, tak samo dla pomników z tego okresu za wzór posłużyły grobowce naszych Jagiellonów: Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta. Obaj monarchowie spoczywają na sarkofagach, lecz nie w bezruchu ludzi zmarłych, gdyż ich postacie wspierają się na rękach i nogi mają skrzyżowane, a ruch ten, nie posiadający prawdy i prostoty, stał się jednak typowy dla wszystkich figur umieszczonych na grobowcach naszych w wieku XVI-ym.

Ten ruch tak szczególnie dziwny (albowiem to nie jest ruch człowieka zmarłego, ani śpiącego, ani to nie jest ruch człowieka czuwającego) powstał przypadkowo: Andrea Sansovino, rzeźbiarz włoski, miał wykonać grobowiec w kościele S. M. del Popolo w Rzymie, lecz przestrzeń, w której umieścił niszę, mającą zawierać sarkofag z postacią zmarłego, okazała się zawą-ską, aby można było w całości wyciągnąć postać nieboszczyka, przeto rzeźbiarz skurczył figurę, ukła-

dając ją tak z rozmysłem, a ruch ten tak się ogólnie podobał (był rzeczywiście oryginalny chociaż ani logiczny, ani piękny), że artyści włoscy sprowadzeni do Polski, powtarzając go, uwiecznili na pomnikach stawianych w tym okresie w naszych kościołach.

Takim jest w katedrze naszej grobowiec Bartłomieja Zaliwskiego, kasztelana warszawskiego, wykonany z czerwonego marmuru, gdyż ukazuje postać zmarłego w tym ruchu tak charakterystycznym. Jest to ciekawe dzieło nie tyle pod względem artystycznym, ile że w tej postaci wyrażona została męska, potężna, rzeczywiście rycerska moc, ale fizyczna, mało uduchowiona, gdy w podobnym nagrobku Łukasza Nagórskiego, marszałka dworu Anny Jagiellonki, infantki polskiej, zwraca uwagę piękno form i piękno linji, nadające całej postaci wielką wytworność. Szkoda, że głowa jest wykonana słabo. Otóż na tym nagrobku wyobrażenie ruchu leżącej postaci jest zupełnie naturalne. Owe oparcie na ręku i lekkie złożenie nóg jest nietylko eleganckie ale pełne prawdy. Co więcej, nagrobek ten posiada oprócz tych zalet wielką wartość treści wewnętrznej, przedstawia bowiem ojca, który ręką swą dotyka nóżki małego, zmarłego swego synka. Wyrażona w ten sposób miłość ojcowska nadaje ogromną wartość temu dziełu, gdyż wzrusza nietylko pięknem form ale i treścią. Nagrobki na ogół są wszelkich uczuć i sentymentów pozbawione, ten więc, jako je posiadający, należy do bardzo rzadkich.

Bogatym jest grobowiec braci Wolskich: Mikołaja, biskupa kujawskiego i Stanisława, kasztelana sandomierskiego, umieszczonych razem w głębokiej, dużej niszy. Pod względem artystycznym jednak wszystkie szczegóły zdobnicze tego grobowca (głównie figurki boczne) mimo jego przepychu są mało wartościowe, ciężkie i niezgrabne.

Ornamentacja,tych kilku warszawskich grobowców renesansowych, składająca się z ciężkich zwojów roślinnych, jest na tyle interesująca, że jej motywy widzimy powtórzone i na portalach kilku domów na Starem Mieście położonych. Ornamentacja ta świadczy o pewnych miejscowych cechach, a zarazem, że portale te mogły być wzniesione już w końcu wieku XVI, może przez tych samych kamień iarzy-dekoratorów, którzy pracowali przy grobowcu Nagórskiego i braci Wolskich.

Do XVI stulecia należy także skromny ale dość ciekawy nagrobek w katedrze, umieszczony wewnątrz małej kruchty przy wyjściu na ul. Dziekanią.

Treść kompozjrcji jego stanowi scena zmar-twychwstwania Chrystusa; pod nią na specjalnej tablicy jest umieszczony szereg klęczących małych figur męskich i kobiecych, zapewne członków jednej rodziny. Do samego końca XVI wieku należy pomnik Mikołaja Filomeda, burmistrza Starej Warszawy, ukazujący w pół figury, opartego na ręku starego mężczyznę³).

Niesłychanie biedną jest Warszawa w ołtarze z epoki renesansowej, gdyż posiada tylko jeden z wieku XVI, znajdujący się w kościele Panny Marji, w bocznej, prawej (od wejścia) nawie. Ołtarz ten składa się z dwóch kolumn dość bogato roślinną ornamentacją ozdobionych i dźwigających belkowanie, a tworzących obramienie dla sceny Ukrzyżowania Chrystusa, dramatycznie pojętej ale dość nieudolnie wykonanej. Nieodznaczający się wartością artystyczną, ołtarz ów posiada jednak ten szlachetny charakter, jaki jest właściwy wszystkim dziełom sztuki, wykonanym w pięknej epoce renesansowej.

Słowo jeszcze o paru zabytkach wartości arty styczno-arch eologicznej.

W skarbcu katedry znajduje się wielka i ciężka monstrancja gotycka, której wszystkie szczegóły określają czas wykonania — koniec wieku XV*). Nałożone na jej podstawie tarcze z herbami pochodzą z wieku XVI. Z monstrancją tą wiążą zu-

Ossolińskiej (zm. w r. 1607), umieszczony w bocznej nawie kościoła ś-go Jacka przy ulicy Freta. Charakterem form swych i szczegółów zbliża się on do pomnika braci Wolskich. W tym kościele ś-go Jacka, w ciemnej kaplicy, jest umieszczony również pomnik renesansowy Annjr Tarnowskiej. Rzecz charakterystyczna, że na obu tych, tak późnych co do czasu wykonania, pomnikach figury zmarłych kobiet są zupełnie po średniowiecznemu pojęte, bo w ruchu sztywne.

*) Jest to piękne i bogate dzieło kwiecistego, płomienistego gotyku.

pełnie niesłusznie imię Zygmunta III, który rzekomo miał być jej twórcą.

Do epoki przejściowej gotycko-renesansowej należy duży procesjonalny krzyż srebrny, a do czysto renesansowej bogata, złota, ozdobiona przezroczystą, zieloną emalją, puszka w formie wielkiego jaja, służąca do przechowywania Hostji.

Tak oto przedstawiają się zabytki artystyczne Warszawy z okresu gotyckiego, czyli książęcego i z okresu renesansu, czyli królewskiego Zygmuntów.

II. Barok.

Rok 1596 stał się epokowym w dziejach Warszawy, albowiem król Zygmunt III Waza z rodziną i dworem opuścił zniszczony pożarem prastary gród wawelski i zjechał na stały pobyt do młodej stolicy Mazowsza, uczyniwszy z niej rezydencję królewską, a zarazem stolicę polityczną całej Polski. Kraków został jednak stolicą symboliczną, bowiem w jego murach, uświęconych wielowiekową tradycją, monarchowie nasi odbywać musieli uroczysty akt koronacji, a zarazem ich zwłoki składane były w kryptach katedry wawelskiej na wieczny spoczynek.

Dzięki Zygmuntowi III i jego następcom Warszawa nader szybko poczęła się rozwijać, rozszerzać, wychodzić poza mury ciasno otaczające miasto i zapełniać nowo stawianymi domami, licznymi pałacami i kościołami.

Ten rozwój miasta, przypadający na wiek XVII, sprawił, że Warszawa nabrała cech ściśle nowoczesnych, które zatarły w niej wszelkie ślady dawnego średniowiecza. Jest to więc miasto zupełnie nowe, odległych tradycji nieposiadające.

Dwór królewski Wazów był liczny i wspaniały, posiadał jednak wybitnie charakter cudzoziemski. Król sam nie czuł się Polakiem, gdyż w duszy pozostał Szwedem na zawsze i lubił otaczać się dworakami obcego pochodzenia, a w ich liczbie znajdowali się i artyści plastycy, pewien czas w służbie królewskiej pozostający.

Otóż dla pomieszczenia licznego dworu i roztoczenia odpowiedniego do majestatu królewskiego blasku, potrzeba było pomyśleć o jak najrychlej-szem wzniesieniu siedziby, któraby wymaganiom wszystkim godnie odpowiadać mogła, czyli pomyśleć o wybudowaniu Zamku w Warszawie.

Zapewne dużo wcześniej przed rozpoczętą przez Zygmunta III budową, bo już w wieku XIII istniał w Warszawie zamek książęcy, lecz drewniany i mógł się wznosić w stronie bliskiej dzisiejszej katedry, która wówczas była małą zamkową kaplicą. Lecz w końcu wieku XIV, za czasów Janusza I, księcia Mazowieckiego, owa część zamku była zapewne murowaną, albowiem Janusz prowadził dwór wielki, nawet gościł u siebie króla Władysława Jagiełłę i Witolda, wielkiego księcia litewskiego, przeto dla gości tak znacznych musiało być na zamku bezwarunkowo pomieszczenie godne ich dostojnych osób. Lecz jakim mógł być ów w gotyckich formach wzniesiony zamek i czy za następców Janusza był rozszerzony, o tern nie wiemy najzupełniej. Lecz gdy Mazowsze zostało do Korony przjdączone i gdy król Zygmunt I zjechał do Warszawy dla odebrania należnego hołdu, mógł czaso-wo w owem zapewne dość szczupłera zamczysku przebywać, za to Zygmunt August, który kilkakrotnie zjeżdżał do Warszawy i dłużej w niej przebywał, uważał za potrzebne zamek Janusza I rozszerzyć czy przebudować, w formach odpowiednio do swego czasu renesansowych. Anna Jagiellonka, mimo że spędziła wiele lat w Warszawie, przebywała mniej na zamku, a więcej w ulubionym Ujazdowie Gazdowie), zaś dla Zygmuuta III, skromny i ciasny, jakim był wówczas zamek warszawski, nie wystarczał, przeto król ten postanowił zbudować rezydencję, odpowiadającą powadze królewskiej, wielkości i świetności dworu i znaczeniu nowej stolicy potężnego państwa.

Zamek warszawski zbudowany prawie w całości za Zygmunta III, przedstawia się w planie jako gmach rozwinięty na okół pięciu boków wielkiego dziedzińca (większego aniżeli dziedziniec zamku wawelskiego); co do form architektonicznych swoich jest on bardzo skromny, gdyż mało urozmaicony w płaszczyznach, posiada przeto wygląd dość ciężki, koszarowy. Gdyby zamek ten, (którego ozdobą jedyną są dwie wieże, posiadające pięknie profilowane hełmy) znajdował się na wzniesieniu po-dobnem jak zamek wawelski, te jego proste, lecz potężne ściany mogłyby całością swą wywrzeć korzystne i silne wrażenie. Jednakże taki, jakim go widzimy tylko od strony Wisły, przedstawia się urozmaicenie i malowniczo, dzięki późniejszym, bo wzniesionym w wieku XVIII, częściom swoim.

Formy dzisiejsze zewnętrzne zamku są w szczegółach inne, aniżeli te, jakie im na początku wieku XVII (w r. 1609) nadał architekt, Andrzej Heg-ner Abrachamowicz, kiedy stawiał jego budowę. Mimo ciężkiej formy, zamek warszawski jest wspaniałą rezydencją. Przechodził on różne koleje i jeszcze w XVII stuleciu, za czasów najścia Szwedów był obrabowany i zrujnowany; palił się też wielokrotnie; ucierpiał jednak najwięcej za Augusta II Sasa, gdyż Niemiec ten obdarł i opustoszył wnętrze zamku, obdarowując wszystkiem co b}do ruchome swego przyjaciela, cara Piotra I; przeto wiele z ówczesnych pamiątek szukać należałoby teraz w Kremlu moskiewskim, w różnych pałacach carskich i w muzeach petersburskich lub moskiewskich.

Za czasów Augusta III, gdy wielki pożar zniszczył dużą część zamku, okazała się potrzeba przebudowania jego, cała też część, jaką widzieć możemy od strony Wisły, pochodzi z tej właśnie epoki. Że zaś to była epoka tak zwana „rokokowa“, więc linja fasady tej strony i jej płaszczyzny przedstawiają się odpowiednio do form tego stylu urozmaicenie i pięknie.

Ostatni duży pożar za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego zniszczył całe wnętrze zamku i wówczas król był zmuszony wszystkie apartamenty przyozdobić na nowo. Przeto to wszystko, co jeszcze w zamku pozostało po ostatniem, w r. 1915 obrabowaniu, pochodzi z czasów tego króla. Mimo, że zamek jest obecnie doszczętnie opustoszony, wywołuje jednak wrażenie silne; wyczuwa się, że to

hj.Trr.—*

sa

il

■Ä

, .j

fa

i*T£f

;É

KS I i

Fasada kościoła Jezuitów, następnie Pijarów przy ul. św. Jana.

'i

10 m

.4'    :

m-

WKÊKÊÊ

C,

«M

. ij.

r-m

b*»~ł

fcîétr—śs

id

1! *

Wnętrze kościoła św. Jacka Odrowąża, początek wieku XVII.

jest wspaniała i pełna smaku rezydencja królewska. A przechodziła ona już za czasów rosyjskich smutne koleje. Oto np. długi, wyciągnięty ku Wiśle, budynek, mający w miejscu dachu piękną tara-sę, służącą kiedyś do urządzania zabaw na wolnym powietrzu, a wewnątrz mieszczący olbrzymią i piękną salę biblioteczną, moskale zamienili na stajnię kozacką! Fakt wielce charakterystyczny: tam, gdzie światły przedstawiciel cywilizacji zachodniej poumieszczał na ścianach wizerunki wielkich myślicieli wszechczasów, a w szafach dzieła ich myśli nieśmiertelnej, tam horda wschodnia pławiła się w końskim nawozie.

Dość licznie na zamku warszawskim umieszczone orły (na wieżach jako chorągiewki, nad portalami i w salach), przedstawiają odpowiednio do epok różne formy. Na wieżycy (od placu Zamkowego), którą zbudował Zygmunt III, orzeł wykuty w żelazie, posiada w sylwecie formę piękną, gdyż nosi jeszcze charakter wspaniałych orłów Zygmun-towskich z doby renesansu. Lecz za Sasów, w okresie baroka, formy te przekształciły się niekorzystnie, gdyż stały się ciężkie, masywne, a rzecz szczególna, że te, które zostały wykonane za Stanisława Augusta, w okresie nowego odrodzenia sztuki i wytwornego smaku, są niezgrabne, mało estetyczne i bez odpowiedniego charakteru.

Na zamku warszawskim odbywały się nieraz doniosłe dla nas zdarzenia: tutaj, za czasów Zygmunta III, hetman Żółkiewski stawił przed majestatem króla polskiego, senatu i zgromadzonych posłów, wziętych do niewoli carów Szujskich, a zdarzenie to zostało upamiętnione przez malowidło Tomasza Dolabelli, wenecjanina, i zdobiło ścianę jednej z sal zamkowych.

W zamku również składali hołdy lenne monarchom naszym margrabiowie brandenburscy i książęta Kurlandji.

Jeszcze przed rozpoczęciem budowy zamku musiał Zygmunt III myśleć o gruntownej restauracji ówczesnej kolegiaty św. Jana, albowiem w roku 1602 straszliwa burza zwaliła wieżę i dach, zniszczywszy kościół doszczętnie. Zapadły się sklepienia a nawet i posadzka, aż do piwnic grobowych, potrzaskały filary, potrzeba więc bjdo pewne części kościoła wzmacniać, inne wznosić na nowo. Zostawiwszy ogólną konstrukcję gotycką, nadano jednak odbudowanej całości charakter renesansowo-barokowy, odpowiadający epoce, w której restauracja kościoła została wykonana. Ostateczne wykończenie wnętrza tego kościoła i wzniesienie jego fasady dokonane zostało za Władysława IV. Z epoki owej odbudowy widzieć możemy wewnątrz kościoła wiele szczegółów różnych i kilka tarcz herbowych ze „Snopem“ domu Wazów, umieszczonych w portalach. Głownem jednak i wspaniałem dziełem z czasów tej odbudowy jest wielki ołtarz w głębi presbyterjum się wznoszący, fundacji Zygmunta III. Ołtarz ten kolumnami na piętra podzielony, posiadający arcybogatą dekorację plastyczną, jest utrzymany w szlachetnych formach renesansowych, chociaż traktowanie ornamentacji zdradza, że mamy przed sobą dzieło z epoki wczesnego baroku. Główną ozdobą artystyczną tego bogatego ołtarza jest obraz wielkiej wartości, wykonany przez Palmę Młodszego, bardzo uzdolnionego malarza weneckiego. Wyobraża on św. Jana i św. Stanisława, mającego u swych nóg wstającego z grobu Piotrowina, a w górnej części unoszącą się w obłokach Madonnę, otoczoną szeregiem małych puttów-aniołków. Mimo wad rysunkowych i widocznej maniery w traktowaniu form i ruchów figur, obraz ten posiada wielkie zalet}?’ kolorystyczne, wspólne wszystkim artystom szkoły malarskiej weneckiej, w niszy ołtarza, jest widoczna grupa plastyczna, wyobrażająca Chrzest Chrystusa, a ponad nią, w zagłębieniu, dostrzedz można postać kobiecą, trzymającą na swem łonie kilkoro dzieci. Jest to pojęcie plastyczne miłości chrześcijańskiej albo Caritas. Zakończa część górną ołtarza wznoszący się archanioł.

Ponad obrazem

I na tym ołtarzu, pod grupą Caritas, widnieje na tarczy orzeł, mający na swej piersi „Snopek“, herb Zygmunta III.

Jako szczegół charakterystyczny dla epoki, w której ołtarz ten został wzniesiony, świadczący o kierunku mody i upodobania, jest to, że wszystkie figury, znajdujące się w ołtarzu, (a nawet i wszystkie inne umieszczone w presbyterjum), mają głowy, ręce i stopy, to jest wszystkie widoczne części ciała czarne, szaty zaś złocone. A to dlatego, że w drugiej połowie wieku XVI, zjawił się w Europie ma-terjał nowy zdobniczy: drzewo hebanowe czarne,

rzadkie i niesłychanie kosztowne, z którego poczęto wyrabiać różne dzieła sztuki, a głównie meble rzeźbione. Widocznie Zygmunt III chciał, aby figury w ołtarzu, fundowanym przez niego, były wykonane z hebanu, lecz nie mogąc sprowadzić drzewa tego w tak znacznej ilości, a może i dla zbyt jego wielkiej ceny, postanowiono naśladować to drzewo, malując na kolor czarny części cielesne figur, a. resztę wyzłocono. Trzeba przyznać, że ta koloracja czarna i złocenia nadają presbyterjum katedry naszej urok oryginalny i wielce estetyczny.

Zwyczajem ówczesnym dworu polskiego Wazów, w czasie większych uroczystości kościelnych, w presbyterjum, grała kapela włoska i śpiewali włoscy śpiewacy. Dla umieszczenia kapeli i chóru śpiewaków zbudowano dwa ganki kosztem Władysława IV. Ozdobą obu ganków są dwie wielkie, bogate tarcze herbowe: jedna z herbami Polski i Litwy, oraz Szwecji i domu Wazów, a na drugiej są umieszczone zjednoczone herby domów królewskich Francji i Austrji, jako herby rodzinne Ce-cylji Renaty, arcyksiężniczki rakuskiej a żony Władysława IV.

Pod chórami bogate stalle, ozdobione figurami świętych i mnóstwem drobnych płaskorzeźb, są ufundowane przez Jana III Sobieskiego, jak to zaznaczają malowane herby tego króla (tarcza—„Janina“) i jego żony, Marji Kazimiery (trzy kozy).

Przeto ołtarz, ganki i stalle, należą do XVII stulecia, do okresu zwanego barokiem. Do tegoż okresu należy wielką ilość tablic nagrobkowych

umieszczonych w Katedrze, świadczących liczbą swą a nawet i pewnem bogactwem form i materja-łów, iż to był okres najbardziej świetny w dziejach miasta naszego. Tablice te zgrupowane głównie w części kościoła przy wejściu, są poświęcone pamięci dworzan królewskich i kilku rodzin należących do patrycjatu warszawskiego. Co do form swoich przedstawiają dwa główne typy: z kolumienkami po bokach i belkowaniem posiadają charakter wybitnie architektoniczny, gdy inne, ukształtowane w formie ram, mają ozdoby roślinne stylizowane, wstęgi lub draperje, a więc ornamentację dość pospolitą dla stylu barokowego. Co jednak czyni te tablice cennemi, to umieszczone w nich podobizny malowane lub plastyczne tych, których pamięci tablice te były poświęcone. Poważne twarze ludzi XVII wieku spoglądają z wysoka na dzisiejszy szary i prostaczy tłum, który w uroczyste dni i święta wypełnia świątynię, ożywioną dawniej przepychem dworu królewskiego.

Pomiędzy nagrobkami tego okresu najbardziej bogaty i najwięcej artystyczny z nich jest poświęcony pamięci Zygmunta Kazanowskiego, podkomorzego koronnego. Faworyt Władysława IV, człowiek pochodzący z rodziny szlacheckiej skromnej, ale łaską królewicza, a następnie króla, wyniesiony do wysokich dostojeństw, Kazanowski zebrał olbrzymi majątek, wybudował w Warszawie jeden z największych, najwspanialszych pałaców w miejscu, gdzie obecnie stoi gmach Resursy Obywatelskiej i domy Towarzystwa Dobroczynności. Grobowiec Kazanowskiego mieści jego postać klęcząca., gdy się modli do zjawiającej się na obłoku Matki Boskiej, jest wykonany z kilku gatunków bardzo cennych marmurów i alabastrów. Wyczuwa się w nim chęć wykazania bogactwa, jest jednak utrzymany w formach architektonicznych szlachetnych, przeto całość jego wywołuje wrażenie estet3mzne w stopniu dość wysokim.

Artystycznie wartość większą przedstawia nieduża tablica bronzowa wyzłocona z portretem w profilu Andrzeja Boboli (f 1616 r.) umieszczona w bocznej ścianie w kaplicy literackiej. Jest to rzeczywiście bardzo dobre dzieło sztuki jakiegoś artysty cudzoziemskiego.

Z okresu przebudowy katedry za Zygmunta III i Władysława IV wejścia do znajdujących się kaplic otrzymały wielkie, wspaniałe oddrzwia kamienne czarne; że zaś dwie kaplice w czasie ostatniej gruntownej przebudowy między r. 1836—40 dokonanej zostały rozebrane, a jednak oddrzwia kamienne po nich pozostały, służą one przeto teraz za obramowanie umieszczonych w nich ołtarzom. Co do ołtarzów, to nowe, pomyślane w gotyckich formach przez Idźkowskiego, są bardzo mało wartościowe, lecz kilka z XVII-go w. pochodzących, odznaczają się bogactwem materja-łów, z których są zbudowane a nawet i pięknością form stylowych. Takim jest ołtarz w kaplicy N. Sakramentu, chociaż płaskorzeźba wyobrażająca Chrystusa przy słupie jest bardzo miernego wykonania. Architektonicznie pięknie rozwi-niçty i z bardzo rzadkich i bogatych złożony marmurów jest ołtarz Wniebowstąpienia Pańskiego. Ale co do obrazów, to ani parę dawniejszych, ani nowsze, wartością artystyczną nie odznaczają się wcale. Jedynie obraz św. Stanisława Kostki, z XVIII stulecia pochodzący, wyróżnia się z pośród innych delikatnością wykonania i kolorystycznemi zaletami.

Za czasów Zygmunta III w Warszawie osiedli Jezuici ze Skargą na czele. Trzeba było dla nich pomyśleć o świątyni. Zygmunt III zakupił dla celu tego plac tuż obok kolegjaty a dzisiejszej katedry,— i tam wzniesiono w r. 1620 kościół, który ze względu na szczupłość miejsca otrzymał tylko dwie nawy; a że i na rozwinięcie presbyterjum miejsca nie było dużo, więc wznoszącej się tam kopule nadano rzadko używaną formę mocno ścieśnionej elipsy. Fasada, w górnej części mając szczyt rozwinięty w formach renesansu polskiego, jest piękna, szlachetna, godna uwagi. Prześliczną jest także wysoka, strzelista wieża tego kościoła, tworząca z wieżycowywi szczytami fasady katedry malowniczą i urozmaiconą sylwetę.

Kościół ten przechodził różne koleje. Był świetny i bogaty za czasów jezuitów; w nim, Władysław IV założył bractwo Niepokalanego Poczęcia, które pod pozorem religijnym miało cele polityczne na względzie. Ale gd}r w r. 1773 nastąpiła kasata jezuitów, kościół przez czas jakiś zaniedbany został następnie oddany bractwu niemieckiemu św. Benona, które znajdowało się w nim do roku 1815; później opuszczony stał się składem rupieci kościelnych, a nawet przez czas jakiś zamieniony został na skład wełny Banku Polskiego. Gdy w r. 1834 pijarów usunięto z klasztoru i kościoła przy ulicy Długiej i rogu Miodowej, by ich kościół zamienić na sobór prawosławny, oddano im spustoszały kościół po-jezuicki, który trzeba było przywrócić do zupełnego porządku. Od tej pory przylgnęła do tego kościoła nazwa pijarów, a że do jezuitów należał, zapomniano.

Obecnie, mimo że jest skromny, kościół pijarów wywołuje wrażenie dodatnie; jakiś arystokratyczny spokój w nim dominuje, wywołany szlachetnością linii jego ścian i ołtarza, w którym obraz ukrzyżowanego Chrystusa podniośle się zaznacza. Obraz ten jest dziełem Czechowicza, jednem z najlepszych jakie ten malarz wykonał, doskonalszem od innych, jakie jego pędzla w kościele tym się znajdują.

Z racji tego kościoła należy się słów kilka poświęcić ołtarzowi wielkiemu, fundowanemu przez jezuitów, jaki w nim się znajdował, a który po roku 1818 został przeniesiony do katedry i umieszczony w niej, pierwszy na prawo od wejścia. Jest to ołtarz wysoki, kilkopiętrowy, marmurowy, lecz mający ciężko rozwinięte formy architektoniczne pretensjonalny więcej, aniżeli artystyczny. Otóż o tym ołtarzu napisano sporo zupełnie błędnych informacji. Pierwszy Czajewicz w swej monografji naszej katedry, a za nim i inni twierdzą, że ołtarz ten pochodzi z kościoła Bazyljanów, i że umieszczone

w górnej jego części wyobrażenie Trójcy Świętej jest w charakterze bizantyjskim, co ma znaczyć prawosławnym, oraz, że obraz w nim znajdujący się wyobraża „Niepokalane Poczęcie“ Murilla. Otóż to jest najzupełniej fantazyjne i we wszystkiem błędne. Żadnego podobnego ołtarza kościół Bazylja-nów z racji liturgicznej nieposiadał nigdy. A dość jest zwrócić uwagę na znajdujące się w tym ołtarzu cztery figury świętych, aby w nich chociażby z racji charakterystycznych kostjumów dojrzeć jezuitów. A co się tyczy Trójcy Świętej, tak wyobrażonej, jak ją na ołtarzu tym widzimy, kościół wschodni bizantyjski, czy prawosławny, nie zna wcale, albowiem takie wyobrażenie Trójcy Świętej jest wykwitem myśli czysto katolickiej średniowiecznej.

Bóg Ojciec w koronie cesarskiej lub tiarze papieskiej na głowie, mający po nad sobą lub na swej piersi gołębicę, symbol Ducha Świętego, trzymający ukrzyżowanego Chrystusa, spotyka się na tysiącznych obrazach lub rzeźbach w kościołach katolickich całej Europy Zachodniej, a bardzo często i w naszych Polskich. Tak wyobrażoną Trójcę Świętą widzimy na jednym z ołtarzów z wieku XV w katedrze wawelskiej; taka znajduje się w kościele Cystersów w Sulejowie i nie rzadko spotyka się u nas na dziełach sztuki jeszcze w XVII stuleciu, czego właśnie dowodem jest ten ołtarz. A również i co do owego „Niepokalanego Poczęcia“ Murilla, to obraz ów jest częściową kopją Madonny Sykstyń-skiej Rafaela, obrazu nabytego za pieniądze polskie

przez Augusta III, który go umieścił nie w Warszawie, ale w swoim ukochanym Dreźnie.

Do tegoż okresu barokowego, do czasów Zygmunta III i Władysława IV, należy kościół św. Antoniego przy ulicy Senatorskiej. Umieszczony w głębi cmentarzyka posiada skromną, prawie ubogą fasadę, gdyż bez owej malowniczości i siły, jakie są właściwe barokowi. Dwie kryte galerje okalają cmentarzyk i prowadzą do wnętrza kościoła, które jest piękne, utrzymane w charakterze stylu zwanego „jezuickim“, co znaczy, że składa się z szerokiej i wysokiej nawy głównej, mającej po obu stronach zamiast naw bocznych — kaplice. W kościele tym w pięknych co do formy i wykonania ołtarzach dębowych, pochodzących z czasów Augusta III, a więc należa^ch do okresu rokoko, znajdują się bardzo dobre obrazy, pomiędzy którymi Zachwycenie św. Franciszka, a głównie Zdjęcie z krzyża, dzieło szkoły bolońskiej, posiadają dużą artystyczną wartość.

Takiej jednak wartości artystycznej nie posiada dzieło Smuglewicza, obraz wyobrażający scenę nadania przywilejów Reformatom przez Zygmunta III i jego małżonkę, królowę Konstancję. Zarówno pod względem portretowym jak i charakterystyki osób i kostjumów, obraz ten, jak wszystkie tak zwane „historyczne“ obrazy Smuglewicza, grzeszy dowolnością i wiełkiemi wadami technicznemu

Zygmunt III lubił Reformatów i opiekował się nimi; podarował im puszkę do Hostji, srebrną, złoconą, własnej roboty, a która zarówno pomysłem formy jak i wykonaniem świadczy, iż jest pracą amatorską, posiadającą obecnie wartość jedynie historyczną.

Ze zdobień stylowych zwracają uwagę piękne ornamenty pokrywające sklepienie nawy poprzecznej. Gdyby ta bogata, piękna i lekka ornamentacja przeprowadzoną była w całym kościele, to świątynia ta należałaby do najbardziej ozdobionych w Warszawie.

Z liczby wystawionych w XVII stuleciu w Warszawie kościołów, poświęcony św. Jackowi Odrowążowi (przy ulicy Freta) należy do najbardziej interesujących, dzięki formom architektonicznym jego wnętrza, bogactwu nagromadzonych ołtarzy i cech charakterystycznych, jakie posiadają. O kościele tym można powiedzieć, że gdy dzisiejsza katedra nasza a ówczesna kolegjata była kościołem dworskim z polotem arystokratycznym, to kościół św. Jacka posiadł wybitnie mieszczański charakter, polegający na umiłowaniu wielkiego przepychu w zbytkownych ołtarzach, aż kapiących od złoceń, lub połyskujących od sztucznych, niebieskich i zielonych, jaskrawych metali.

Dzięki doskonale wyzyskanemu terenowi, położonemu dużo niżej od poziomu ulicy, zstępuje się do wnętrza kościoła po dwóch kondygnacjach schodów. To wyższe położenie kruchty i części pod chórem organowym sprawia, że wnętrze kościoła roztacza się w całym blasku i wspaniałym efekcie perspektywicznym. Szczególnie przepiękny jest widok podczas wielkich nabożeństw, gdy procesja z feretronami, chorągwiami i setkami jarzących świec przechodzi przez nawy, gdy tłum zwija się i rozwija, a po przez wzniesiony pył i dym kadzideł i świec, połyskują złocone ołtarze i lśnią dziwnych kolorów metale.

Co się tyczy owych metali kolorowych, to one z powodu swej jaskrawości mają w sobie coś barbarzyńsko pięknego, coś co jest tak wielce charakterystyczne dla owych minionych czasów! Gdyż jeżeli wyobrazimy sobie przodków naszych ówczesnych w barwnych kostjumach, to przy tym złocie i jaskrawych metalach tworzyli oni świetną, malowniczą harmonję, niezrównanie piękniejszą od naszego tłumu w szarych, jakgdyby w brudnych ubraniach.

Bardzo interesującem ze względu na szczególne architektoniczne formy jest wnętrze tego kościoła. Na jego całość składają się potężne filary, wysoko lukami połączone, nad którymi rozpiera się sklepienie barokowe, a w głębi presbyterjum niższe od nawy ukazuje swoje gotyckie formy. Zdaje się przeto, jak gdybjr to była świątynia pochodząca z dwóch epok. Tak jednak nie jest, gdyż Dominikanie chcąc zbudować kościół kosztami jak-najmniejszymi, zamiast sobie wybrać architekta, znaleźli jakiegoś majstra murarskiego, Włocha, imieniem „Jan“ i jemu poruczyli budowę. Otóż ten „Jan“, okazał się bardzo zdolnym a przedewszyst-kiem bardzo mądrym murarzem. Nie silił się wcale, ażeby stworzyć coś nowego, czemu możeby nie podołał, ale poprostu wziął sobie za wzór ówczesną kolegjatę i powtórzył ją w ogólnych zarysach, tak, jak wyglądała ona za czasów, gdy ją Zygmunt III-ci odrestaurował. Więc dlatego w kościele św. Jacka filary zdają się być z gotycka wysokie lecz zbarokowane, dlatego presbyterjum wydaje się jakoby zachowało pierwotne formy gotyckie, dlatego sklepienia we wszystkich trzech nawach są zawieszone prawie na jednakowej wysokości, a tymczasem jest to całość pochodząca we wszystkich sw3^ch częściach i szczegółach z początków XVII stulecia, która dzięki odtworzeniu różnych form dawniejszych może każdego nieświadomego rzeczy wprowadzić w błąd, gdy idzie o określenie form architektonicznych, względnie co do czasu wzniesienia tego kościoła.

W ołtarzach swych bogatych, ozdobionych karjatydarni, kolumnami i ornamentacją, zawiera kościół św. Jacka dużą liczbę dobrych obrazów, a jeden z nich, wyobrażający Marję Magdalenę, jest albo oryginalnym dziełem Guido Reniego, powtó-rzonem przez mistrza, albo też doskonałą kopją z jego obrazu, znajdującego się w galerji na Kapitolu w Rzymie.

Co do nagrobków, to po katedrze kościół św. Jacka posiada ich najwięcej, a między nimi są należące jeszcze do epoki późno renesansowej. Takim jest w kaplicy ciemnej nagrobek Anny Tarnowskiej, oraz wielki i bogaty, lecz artystycznej wartości nieposiadający grobowiec Katarzyny Ossolińskiej. Zaś do bardzo charakterystycznych przez swą bogatą, liściastą, ostrą, powikłaną ornamentację, jak gdyby gotj^cko-barokową, należy arcypysz-ny grobowiec, jaki biskup Dąbski swemu młodemu, ukochanemu służącemu, Skorobohatemu, wystawił, opatrzywsz3r tablicę wyliczeniem omal że nie setki przeróżnych cnót i doskonałości, jakiemi ten młodzieniec w liberji, był za życia obdarzony.

Bardziej ze względu na osobę zasługuje na uwagę skromny nagrobek Aleksandra Polanow-skiego, ogłoszonego przez szlachtę na elekcji po Janie Kazimierzu królem, lecz magnaci z Sobieskim na czele uprosili tego jednodniowego króla, że korony nie przyjął; to też Sobieski następnie otaczał Polanowskiego swoją przyjaźnią i sam jako król, mianował go chorążym wielkim koronnym.

Idąc nawą boczną lewą (od wejścia) ujrzymy zapuszczone w posadzkę kościoła dwie płyty mosiężne, opatrzone napisem składającym się z oryginalnie ornamentacyjnych liter wschodnich. Są to epitafje w języku ormiańskim, poświęcone dwom braciom Meniaminom, którzy w Warszawie zmarli, jakoby pielgrzymując z ziemi świętej.

Przy t}^m interesującym ze wszystkich względów kościele jest zbudowana podwójna kaplica grobowa małżonków Kotowskich, jedyna w Warszawie z tego okresu, piękna, bogata, ozdobiona stiukami i kolorowymi marmurami, zawierająca w górnej części tablice pomnikowe Kotowskich, opatrzone ich portretami. W dolnej stały ich marmurowe trumny-sarkofagi.

Szczególnie dziwną fasadę kościół ten posiada. Zaznaczam jednak, że to jest produkt wieku XIX. Jest to przybudówka opatrzona pseudo-gotyckimi laskowaniami i sterczynami, a wniej na piętrze znajduje się szereg pomieszczeń mieszkalnych, a na dole sklepów targowych. Dominikanie chcieli wyzyskać znajdujący się przed kościołem mały placyk, wynajmowany przez nich na budy kramarskie, więc w roku 1823 wznieśli ową dochodową kamienicę, (smutny pomysł budowniczego Szpilowskiego), w której małe, niczem nie zaznaczone wejście prowadzi do kruchty kościoła. Znajdująca się z boku tej fasady dzwonnica w formie wieży obronnej pochodzi z XVII w. Jej ozdobę stanowi krzyż żelazny, piękny okaz doskonałego ślusarstwa warszawskiego z XVIII wieku.

Władysław IV upamiętnił epokę swego panowania i uczcił czyn}’’ ojca swego, króla Zygmunta III, przez wystawienie wspaniałej kolumny. Ów najpierwszy a więc najdawniejszy pomnik w Warszawie jest bardzo cenny jako dobre dzieło sztuki, a zarazem interesujący, że taką a nie inną posiada formę.

Gdy sobie wyobrazimy, że plac Zamkowy wyglądał w r. 1643, to jest wówczas kiedy pomnik ten wzniesiono, inaczej aniżeli obecnie, gdyż był mały, ciasny i nieregularny, a na placu takim, by odpowiedni efekt osiągnąć tylko coś bardzo wysokiego wystawić można, przeto pomnik rnajestatycz-

Zwrócę uwagę, że w czasach starożytnych, w Rzymie, wzniesiono dwie kolumny dwom cezarom: Trajanowi i Markowi Aureljuszowi (stojące jeszcze i dzisiaj) a wystawiono im pomniki w tej formie dlatego, że kolumna posiadała głębokie znaczenie symboliczne, mianowicie była jednem z najpierwotniejszych wyobrażeń bóstwa w ogóle, a nawet w tern znaczeniu była czczoną w wielu świątyniach greckich i rzymskich. Tak więc przez nadanie pomnikowi formy kolumny chciano zaznaczyć boskość cezarów i uczcić ich boski majestat.

ny tam wzniesiony mógł otrzymać jedynie formę kolumny.

Otóż w czasach nowoczesnych pierwsza wystawiona jako pomnik kolumna, jest ta stojąca w Warszawie, poświęcona naszemu Zygmuntowi, jako monument godny królewskiego majestatu.

Dopiero w XIX stuleciu w wielu innych miastach Europy zaczęto stawiać kolumny ku uczczeniu pewnych osobistości: jak np. Napoleonowi 1 w Paryżu, Aleksandrowi I w Petersburgu, Nelsonowi w Londynie...

Władysław IV powierzył wykonanie pomnika Klemensowi Molli, rzeźbiarzowi bolońskiemu, zaznaczywszy, aby postać Zygmunta III opatrzona została emblematami symbolizującymi panowanie tego króla, a więc krzyżem i mieczem. Figura króla ze względu na jej umieszczenie na znacznej wysokości jest pojęta dekoracyjnie, modelowana szeroko, śmiało, o zarysach ostrych, przeto odpowiada wymaganiom stawianym dla takiego dzieła

■V

wr

k

vaaras

wm

- - "

:

Km

■ ■**-,*

£ JL J5_ *

m

i

JLrLzL

mm

km

Fasada pałacu Krasińskich od strony ogrodu.

m

r-

:

>%

■ :"*ÿm

Kfc-

w.

i¹

HP!

(1-;

BlHi

'4*

fW

• ; w<

HHRHI

Podwórze z podcieniami i gankami w domu Fukiera. Rynek Starego Miasta JV? 21I46.

sztuki. Figurę, oraz wszystkie na pomniku bronzy: tablice, tarcze herbowe, orły, głowicę kolumny, piedestał, odlał w Warszawie ludwisarz królewski Daniel Thiem. Trytony umieszczone u podstawy pomnika, odlane z ołowiu, są dodatkiem wieku XIX, gdyż wykonane zostały w r. 1855 przez rzeźbiarza berlińskiego Kissa.

Czasy Jana Kazimierza, smutne i nieszczęsne dla kraju, były takiemi i dla stolicy. Warszawa ulegała wielokrotnym oblężeniom i zniszczeniu przez wojska Szwedów, Wołochów i Brandeburczyków. Obrabowaniu i zrujnowaniu uległ wówczas niejeden klasztor i kościół, które następnie potrzeba było z gruntu odrestaurować lub odbudować.

Z tego smutnego okresu pochodzi obecny kościół św. Anny, pobernardyński, mimo że należy do najdawniejszych w Warszawie. Wystawiony w r. 1454 przez Annę, księżnę mazowiecką, zgorzał parokrotnie w krótkich odstępach czasu, a w XVI stuleciu odbudowany istniał aż do nieszczęśliwych wojen szwedzkich, aż do najścia Rakoczego do r. 1657. Wówczas niewiadomo dlaczego, z jakiej przyczyny i z czyjego rozporządzenia, gdy miasto już się poddało i warunki pokoju były ułożone, naraz zjawili się pachołcy miejscy i podłożyli pod kościół ogień, podsycając go łama^rmi ołtarzami, ławkami, konfesjonałami, obrazami... Kościół został doszczętnie spalony ze wszystkimi skarbami, a było ich nie mało według opisu Jarzemskiego, posiadających znaczną artystyczną i historyczną wartość. Obecny kościół wzniesiony po tej katastrofie w drugiej połowie wieku XVII, w r. 1663, posiada jedną imponującą rozmiarami nawę, nad którą rozpościera się śmiało zawieszone sklepienie, ozdobione bardzo dekoracyjnemi malowidłami, pochodzą-cemi z wieku XVIII, z epoki rokoko. Twórcą tych malowideł był zakonnik miejscowy Teofil Zebrowski. Zakon bernardynów w Warszawie posiadał zdolnych w artyzmie braci klasztornych, gdyż oprócz Żebrowskiego odznaczył się wielkim talentem i umiejętnością fachową braciszek Szolc, który w czasie od r. 1737 do 1746 wykonał wszystkie meble zdobiące zakrystję, wyłożone przepiękną intarsją, a komplet ten jest tak wspaniały i artystycznie bardzo wartościowy, że podobnego nietylko w Warszawie ale i w całym kraju nie ma drugiego.

Piękne i w swoim rodzaju jedyne ozdoby posiada i główny ołtarz, rokokowy, gdyż cokoły jego kolumn są wypełnione wspaniałymi, wielkiej wartości lakami chińskimi, wyobrażającymi fantastyczne widoki, zwierzęta, ptaki i kwiaty.

W kościele, przy wejściu do zakrystji, zwraca uwagę niewielka, z czarnego marmuru wykuta kropielnica, ozdobiona koroną królewską, herbem Wazów „Snopek“, obwiedzionym łańcuchem Złotego Runa. Jest to zabytek z czasów Zygmunta III, ocalały z wielkiej katastrofy pożarnej.

Kościół Bernardynów zaznaczył się w historyi Warszawy jeszcze i tern, że na placyku przednim będącym, zwanym Przedmieście Bernardyńskie a na-

stępnie Krakowskie, składali królom polskim (do czasów Jana Kazimierza) hołd lenn\r książęta pruscy i kurlandzcy. Następnie, aż do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, akt ten odbywał się na zamku, w sali tronowej.

Czasy Sobieskiego, wiekopomne chwałą odsieczy Wiednia, pozostawiły w Warszawie dwa kościoły o różnej koncepcji architektonicznej. Kościół panien Sakramentek na Nowem Mieście, mający stać się mauzoleum dla rodziny Sobieskich, otrzymał w planie formę równoramiennego czyli greckiego krzyża, mając na przecięciu obu naw ośmioboczną kopułę, której piękna sylweta tworzy efektowną plamę na tle jasnym nieba.

Fasada skromna lecz szlachetna jest ozdobiona cyframi i herbami Sobieskiego i jego żony Marji Kazimiery. Wewnątrz główną ozdobą tego niedużego kościoła są proporcje jego poszczególnych części, oraz malowidła na kopule i na ścianach, zastępujące sobą wystawy ołtarzowe. Do zdobień zaliczyć należy dwa marmurowe nagrobki, poświęcone pamięci księżnej de Bouilloun, córki królewicza Ja-kóba, i hrabianki Wessel, żony królewicza Konstantego, które spędziły ostatnie lata swego życia w klasztorze przy tym kościele się znajdującym.

W kościele, ponad drzwiami prowadzącymi do zakrystji, jest zawieszony dość duży obraz szkoły francuskiej, wyobrażający zbieranie manny na puszczy, a odznaczający się wielką wartością artystyczną, elegancją i smakiem, właściwymi dziełom artystów francuskich,

Drugi, przez Jana III wzniesiony w Warszawie ku upamiętnieniu odsieczy Wiedeńskiej, a Kapucynom powierzony, odznacza się szlachetną prostotą, jakiej ten surowy zakon wymagał, wywołuje mimo to wrażenie podniosłe. W jego skromnych, dębowych ołtarzach, a także i na ścianach, znajdują się wartościowe obrazy, w charakterze dzieł Ri-beiry i Van Dyck’a, a w jednym z ołtarzów (na lewo od ołtarza głównego) wykonanym mozajkowo z różnokolorowej słomy, umieszczona Madonna (Sas-soferrata?) zachwyca arystokratycznym wdziękiem swej pięknej twarzy.

W kaplicy zwanej królewską, przy jednej z jej ścian, stoi sarkofag marmurowy opatrzony insygniami dostojeństwa i władzy monarszej, a w nim złożono serce bohatera z pod Wiednia. Po nad sarkofagiem umieszczono biust marmurowy Sobieskiego (słaba praca rzeźbiarza Kaufmana) z orłem polskim na podstawie. Po drugiej stronie tej kaplicy stoi urna [również marmurowa, mieszcząca serce Augusta II Sasa, złożone tam przez jego syna Augusta III. Oba te serca są jedynemi resztkami cie-lesnemi, jakie| Warszawa po królach naszych posiada.

Naśladując^ swego monarchę, minister Brühl, złożył w sąsiedniej kaplicy, również w urnie marmurowej, serce swej zmarłej żony.

Z pamiątek po Janie Sobieskim, w kaplicy Matki Boskiej nieustającej pomocy, jest zawieszony dość słaby portret tego króla, zdaje się, że współczesny, a na składzie leżą resztki paradnego katafalku, na którym ciało jego spoczywało po śmierci przez czas długi (bo przez całe panowanie Augusta II) zanim zostało przewiezione do krypt wawelskich.

Co się tyczy architektury cywilnej, to Warszawa w XVII i w XVIII stuleciu słynęła w całej Europie, jako miasto pełne pałaców niesłychanie bogatych, a pod względem artystycznym pięknych. Niestety, obecnie nieda się tego o Warszawie powiedzieć, gdyż nietylko nie wznosi się pałaców nowych, lecz większość dawniej wystawionych znikła z jej powierzchni, a na ich miejscu rozpościerają się brzydkie lecz duże kamienice dochodowe. Należy jednak tutaj zaznaczyć, że gdy w Europie epoka rycerska feudalna już minęła, to u nas jeszcze w XVII stuleciu, arystokracja, owi królewięta, dochodząc do szczytu swej potęgi, wznosili zamczyska potężne kolosalnych rozmiarów, których ruiny dziś jeszcze podziw wzbudzają. Te zamki były tak wielkie i rozległe, że żadna magnacka rodzina utrzymać ich w stanie dobrym nie była w możności, i albo zamki popadały w ruinę, albo też stały się przyczyną ruiny wielu naszych magnackich rodzin. To samo tyczy się i pałaców warszawskich. Nietylko dorobkiewicz Kazanowski wystawił sobie wspaniałą rezydencję i inni tak samo chcieli pokazać, że ich stać na to.

O rozległości i wspaniałości dawnej pałaców warszawskich dać może pojęcie pałac Krasińskich*, jakkolwiek wielki ten gmach jest tylko środkową, częścią pomyślanej olbrzymiej ale niedoprowadzo-nej do końca całości. Po bokach tego środkowego gmachu miały się ciągnąć dwa odpowiednio wielkie skrzydła, a olbrzymi plac miał być głównym dziedzińcem, tym, jak francuzi nazywają cour d’honneur. Z tyłu pałacu wielki, stylowo urządzony ogród dopełniał całości, tej magnackiej rezydencji.

Pałac Krasińskich przechodził różne koleje. Zbudowany w r. 1692 według planów Belottiego-przez Dobrogosta Krasińskiego wojewodę płockiego, już w 1765 r. przeszedł na własność Rzeczypospolitej i służył na pomieszczenie Komisji Skarbu i innych zarządów publicznych. Dotknięty pożarem w 1782 r. został kilkakrotnie przebudowany z zachowaniem pierwotnego charakteru, jednak różne jego szczegóły są obecnie już inne aniżeli były początkowo. W wieku XIX mieścił się w nim Senat Rządzący, a ostatnio Izba Sądowa.

Obie jego fasady: od strony placu jak i od strony ogrodu, przedstawiają się pięknie, poważniey bogato, na wzór podobnych pałaców w Rzymie. Oba jego fronty składają się z trzech głównych, występujących części albo ryzalitów. Występy boczne i część środkowa pałacu nadają płaszczyznom fasady linję ożywioną i urozmaiconą. Ożywienie to zaznacza się silniej na fasadzie znajdującej się od strony ogrodu, jako niemającej być związaną z bocz-nemi skrzydłami, a ogród będąc skomponowany specjalnie w zależności do form całego budynku,.

posiadał aleje przeprowadzone w różnych kierunkach, ale jednak takich, by z każdego miejsca można było widzieć pałac w całości lub przynajmniej jaką jego część, jak również ażeby z pałacu można było widzieć rozkład całego ogrodu. Szkoda, że ten ogród uległ przekształceniu i nie tak dawno przeinaczony został na jakiś dziwny park, przez co została zatraconą ta jednolitość artystyczna, na jaką się składał pałac z ogrodem. Przeinaczenie ogrodu żadnej korzyści nie przyniosło, zniszczyło jednak całość dzieła, posiadającego wartość artystyczną i historyczną zarazem.

Ozdobą wielką i charakterystyczną pałacu Krasińskich są jego rzeźby, umieszczone w trójkątnych tympanonach ryzalitów środkowych na obu fasadach. Od strony placu jest wyobrażona walka trybuna Marka Aureljusza z gaiłem olbrzymiego wzrostu, na którego głowie siadł kruk i dziobiąc go unicestwił walkę i obronę. Zwycięzca, Marek Aureljusz przezwany został „Corvus“, a od niego jakoby ród Krasińskich miał się wywodzić, gdyż zwyczajem wielu rodzin i Krasińskim niewystarczało, że pochodzili ze szlachty polskiej, więc wynaleźli protoplastę wśród rzymian starożytnych.

Płaskorzeźba druga, umieszczona od strony ogrodu, przedstawia również epizod klasyczny, mianowicie ukazuje wjazd tryumfalny Juljusza Cezara do Rzymu. Obie płaskorzeźby mają być dziełem Antoniego Branchi, są pod wzglęgem dekoracyjnym bardzo interesujące, zarazem ukazują do jakich efektów przesadnych barok dochodził, skoro niektóre części figur wychodzą z ogólnego tła i są zawieszone w powietrzu. Jest to najzupełniej nielogiczne, ale tutaj chodziło o efekt, o malowniczość, bez względu na przesadę. Taką bowiem była ówczesna epoka we wszystkiem i to musimy uznać bezwarunkowo.

Prócz tego pałacu niema w Warszawie drugiego, któryby tę epokę bogatą wieku XVII dokładnie scharakteryzował. Pałac „Kazimierzowski“ zbudowany przez Władysława IV uległ doszczętnym i wielokrotnym przebudowaniom i przeróbkom; obrócony za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego na koszary dla kadetów, mieści obecnie w swych murach uniwersytet. Pałac zwany namiestnikowskim, jak również ujazdowski, są przeróbkami zupełnie przekształcone; jedynie pałac w Wilanowie, rezydencja letnia Sobieskiego, przeróbkami nie przekształcony, bogactwem i malo-wniczością swych ogólnych mas i szczegółów, pięknie świadczy o Wysokiem poczuciu estetycz-nem ludzi z epoki baroka. Lecz pomyślany jako parterowy, umieszczony na wielkiej nizinie, mając przed sobą olbrzymi dziedziniec, pałac ten wywołuje wrażenie jakoby zapadał się w ziemię. Gdyby był piętrowy, to jego całość zyskałaby na efekcie, lub powinienby być wzniesiony na wysokim cokole, któryby podniósł ściany do wysokości bardziej odpowiedniej do jego obszer-ności.

Jednak pałac wilanowski, nie był przez Sobieskiego w całości zbudowany, Jan III wzniósł tylko środkowy, główny korpus, wraz z pięknemi po bokach wieżami, zaś oba skrzydła dobudował August II, który był dzierżawcą dożywotnim zarówno Wilanowa jak i Czerniakowa.

Pałac wilanowski, przy którym pracowało kilku architektów, jest dziełem Belottiego, bardzo uzdolnionego i wielce dla Warszawy zasłużonego budowniczego. Jest to gmach pięknie pojęty i artystycznie przeprowadzony, posiada wspaniałe szczegóły. Głównie portale bocznych skrzydeł zwracają na się uwagę, gdyż są pomyślane na wzór arki tryumfalnej rzymskiej i łączą elementy klasyczne z ma-lowniczością baroku (świetne karjatydy po bokach wejścia), przyczem kontrasty tych form różnych są znakomicie sharmonizowane. Owe pełne życia i napiętego ruchu karjatydy, owe linje łamane bel-kowań i spokojne klasyczne płaszczyzny, tworzą dekoracyjną, pełną wdzięku całość.

Niemożna jednak tego powiedzieć o bardzo licznych rzeźbach zdobiących płaszczyzny ścian pałacu, gdyż są one bardzo kiepskie, chociaż nie pozbawione dekoracyjności. Znajdują się między niemi niektóre lepsze, ale zupełnie doskonałych właściwie niema. A jednak przy dekoracjach pałacu miał pracować Andrzej Schlüter, wielki rzeźbiarz, znakomity twórca „umierających wojaków“ w arsenale berlińskim.

Zwyczajem epoki, rzeźby na pałacu wilanowskim tworzą mieszaninę przeróżnych scen jakoby klasycznych greckich i rzymskich, oraz odtwarzają różne epizody z życia Jana III.

Z obu fasad pałacu, ta od strony ogrodu jest bardzo ożywiona, gdyż różne jej części tworzą silne występy i załamania, rozwijając się urozmaicenie.

Dla Warszawy epoka baroku przedstawia się może najciekawiej pod wzlędem domów mieszczańskich. Rynek Starego Miasta, wiele ulic pobocznych, wiele kamienic przy Krakowskiem-Przedmieściu, noszą jeszcze charakter wieku XVII. Jeżeli nie wo-góle, to w różnych szczegółach, są dosyć malownicze owe domy naszych patrycjuszów, domów tych portale, attyki, sienie i izby sklepione, klatki schodowe, kraty i różne okucia żelazne, niektóre podwórka z podcieniami, jak w domu Fukiera albo tak zwanym „klasztorku" Skargi (róg Rynku i ulicy Celnej), to są rzeczy, z których wyczuwa się pewne upodobanie piękna, pewien zmysł estetyczny, pewien arystokratyzm ducha.

Domy mieszczańskie posiadały dużo różnych znaków czyli godeł i herbów osobistych albo gmer-ków o przeróżnych figurach. Gmerki były zwykle osobiste, jednak czasami przechodząc z ojca na synów stały się rodzinnymi. Widzimy je jeszcze w dużej ilości wmurowane w ściany domów lub wykute w zwornikach portalów. Co do godeł plastycznych takich jak pelikan, łabędź, lew, murzyn, albo okręt, to tego rodzaju znaki służyły na to, ażeby dany dom lub jakiś sklep handlowy, można było łatwo odróżnić od innych. Mawiano wówczas: oto dom, sklep czy_ winiarnia „pod okrętem“, „lwem“ czy „murzynem“, dodając często i nazwę koloru na jaki takie godło było pomalowane, przez co łatwo można było zapamiętać miejsce i ulicę przy której stał dom lub znajdował się sklepik.

Do przedmiotów stanowiących część domów, a świadczących o uzdolnieniu i artystycznem wyrobieniu się rzemieślników warszawskich, należą liczne kraty żelazne poumieszczane w portalach po nad wejściem, przeróżne okucia bram, drzwi i okiennic sklepów, kołatki utwierdzone w bramach, zastępujące dzisiejsze dzwonki, wszystko przepiękne okazy już z końca wieku XVI, XVII i XVIII, wyroby ślusarskie artystyczne tak mało znane, a które po oczyszczeniu z warstw grubo nałożonej na nich farby powinny być odfotografowane i wydane jako zbiór nader cenny, zarówno dla artystów zdobni-ków, jak i dla rzemieślników i dla światłych amatorów.

Spacer uważny po rynku Starego Miasta i ulicach doń przyległych może dać każdemu chwile wielkiego zadowolenia, gdyż da możność spostrzeżenia i ocenienia wielu szczegółów architektonicznie ciekawych, i wszelkich innych, przyczem pozwoli, na widok małych sklepików, sieni ciemnych a głębokich, wielkich klatek schodowych, ciasnych podwórzy, odtworzyć minione życie naszych przodków w czasach już ubiegłych. Doskonałe odrestaurowanie domu Baryczków i kamienicy książęcej, dozwala poznać wnętrza domów patrycjuszów, wnętrza, które świadczą o dużej wygodzie mieszkalnej i o znacznem poczuciu estetycznem, wypływającem z dobrobytu i z potrzeby otaczania się pięknem, które pozwala zapominać o szarzyznie życia pełnego trosk codziennych.

Jeszcze słów kilka o rynku Starego Miasta.

Plac ten, jak każdy rynek miejski, był zawsze przeznaczony na to, ażeby na nim mogły się odbywać targowiska stałe lub w pewnych okresach. Dla tego też znajdowały się na nim kramy różne; albo też stawiano na rynkach znaczniejszych miast specjalne budynki na składy towarów i na handel nimi przeznaczone, jak np. Sukiennice na Rynku Krakowskim. Zaś na warszawskim rynku Starego Miasta wznosił się ratusz, mieszczący wiele sklepów, a który dotrwał do XIX stulecia, poczem został rozebrany. Następnie rynek był zajęty pod różne stragany i kramy. Było to strasznie brudne, niechlujne, nieestetyczne, ale to było coś, bo to było życie. Obecnie zaś, po oczyszczeniu z kramów, rynek zamarł i stał się pustkowiem niczem niewypełnio-nem. Pozbawiony właściwego mu charakteru, rynek, takim jakim jest obecnie pozostać nadal nie może. On musi być wypełniony, musi ożywić się. W tym celu należy zaprowadzić na nim skromną roślinność, a w pośrodku placu wznieść jakiś wielki rozmiarami pomnik, któryby odtworzył historję miasta, albo, co byłoby racjonalniejsze i odpowiedniejsze, należy w pośrodku rynku wznieść gmach o formach stylowych sharmonizowanych z otaczającjuni domami, i umieścić w nim Muzeum miejskie, w któremby znalazło pomieszczenie wszystko, co tylko z przeszłością miasta ma jakikolwiek związek.

III. Epoka rokoko i pseudo-klasyczna.

Czasy saskie, czasy Augusta II i Augusta III, włączj^wszy w nie krótkie panowanie Stanisława Leszczyńskiego, były dla kraju i dla Warszawy nieszczęśliwe. Warszawa była jednak stolica, wielkiego państwa, rozwijać się mimo wszystko musiała. I w czasach saskich przybyło kilka budowli wspaniałych, kilka pięknych, najpiękniejszych nawet kościołów i pałaców.

Katedra, za czasów poprzednich ukończona i wypełniona pomnikami, otrzymała za czasów saskich urza.dzenie wewnętrzne kaplicy Pana Jezusa Ukrzyżowanego i ołtarz w kaplicy arcybractwa literackiego. Oba ołtarze odznaczają, się nietylko bogactwem użytych na nie materjałów, ale i bardzo pięknemi formami, pojętemi odpowiednio do stylu rokoko z wytworną elegancją i właściwą temu stylowi wykwintna, dekoracyjnością. Głównie część górna ołtarza Pana Jezusa oraz umieszczone w ołtarzu kaplicy literackiej rzeźby (figury świętych i Ukoronowanie N. M. Panny) zwracają uwagę zaletami wykonania i charakterystycznymi lekkimi, prawie, że unoszącymi się ruchami, wzorowanymi na menuecie lub gawocie i dworskiej układności czasów ówczesnych.

Do epoki rokoko należy również bardzo ciekawy zegar w katedrze, umieszczony w presbyte-rjum ponad wejściem do zakrystji. Właściwe otoczenie zegara wymodelowane ze stiuku, jest dziełem sztuki dekoracyjnej wysokiej wartości, interesujące nietylko układem poszczególnych części i wytworzonej stąd, bardzo ożywionej, właściwej rokoko linji, lecz i tematem swej kompozycji.

Oto ponad falami wód, z których wyłania się jakiś potwór (chaos), unosi się postać Jechowy, stworzyciela świata, mającego u stóp swych rozpostartą wstęgę zodjaku oraz wyobrażenie słońca i księżyca. Stwórca wyprowadza z chaosu światy widzialne na stropie niebios. Temu przypatruje się postać męska, starca trzymającego w jednej ręce klepsydrę (zegar klasyczny z piaskiem), a w drugiej kosę. To czas, to Saturn, pogański, klasyczny stwórca wszechrzeczy. Umieszczenie tych dwóch postaci twórczych w jednej kompozycji świadczy o rozpoczynającym się w połowie wieku XVIII nowego „Odrodzenia“, albo o pseudo-klasycyzmie, wprowadzającym na nowo mitolog] ę pogańską. Umieszczony w tej kompozycji zegar właściwy, wskazujący i wydzwaniający godziny, posiada piękną, elegancką oprawę bronzową złoconą, o linjach ożywionych, krętych, składających się na całość niesymetryczną, właściwą temu stylowi.

Do okresu tego należy także grobowiec braci Bielińskich, skromny ale wytworny, na nim

muSt

V¹'

Jsfclf ’‘MT1

mÆéL

■\\ ■ te.⁴

Zegar opatrzony kompozycją „wyprowadzenia światów z Chaosu“ w. XVIII, styl „rokoko“ presbyter jam kościoła św. Jana.

F (Ti

-

«

fcnr

,

*

:

Î

1

*» 'ii

f

.»J

. ^

Dom w stylu „Cesarstwa¹', ul. Elektoralna M 25.

jest umieszczony biust Franciszka Bielińskiego, marszałka nadwornego koronnego, który wielkie zasługi położył w sprawie uporządkowania Warszawy.

Ze świątyń wzniesionych w epoce saskiej, kościół św. Krzyża jest gmachem najważniejszym i wspaniałym. Zaczęty za czasów Sobieskiego, gdyż pod budowę jego królewicz Jakób położył kamień węgielny jeszcze przed wyprawą wiedeńską, kościół ten był budowany długo, albowiem wykończony został dopiero w r. 1756, i z tego powodu otrzymał różne drobne dekoracje zarówno wewnątrz jak i umieszczone na zewnątrz, a noszące cechy stylu rokoko. Fasada tego kościoła ze względu na jej przestronne rozwinięcie jest mało w płaszczyznach urozmaicona, przedstawia się bardzo skromnie; jej ozdobą są wysokie wieże, zakończenia których odznaczają się ożywioną w linjach sylwetą i świadczą, że na ogół przy kościołach naszych wieże są zwykle piękne.

Kościół ten należy do największych w Warszawie. Jego wnętrze jest bardzo poważne, posiada szeroką nawę główną, po bokach której mieszczą się trzy kaplice; na przecięciu nawy głównej z poprzeczną jest zawieszone sklepienie o formie z lekka kopułowatej, wzniesione zamiast kopuły, dla której mające ją dźwigać filary okazały się niedostatecznie silne. Projektowana polichromia wnętrza również do skutku nie doszła, przeto jego duże płaszczyzny ścienne przedstawiają się zbyt surowo, pusto, czemu w części starano się zaradzić przez obwieszenie murów gobelinami, jak o tern świadczą liczne haki, widoczne w ścianach presbyterjum i nawy poprzecznej.

Nie można powiedzieć aby ołtarze, jakie kościół św. Krzyża posiada, były piękne, szczególniej te z nich, które mają pewne części złocone, a inne posrebrzane. Dwa te metale zastosowane w znaczeniu dekoracyjnem nieznoszą się razem, a ich zastosowanie w ołtarzach tego kościoła świadczy o matem wju'obieniu poczucia estetycznego. Jednak gdybyśmy je chcieli zmienić teraz na całe złocone, spowodowałoby to zmianę charakteru kościoła.

Obrazy w ołtarzach są wszystkie dobre, szczególnie interesujący jest obraz z zawieszonym na krzyżu Chtystusem i mdlejącymi niewiastami, gdyż to jest dzieło Jerzego Semigonowskiego (Eleutera), malarza nadwornego króla Jana III, i należy do prac doskonalszych tego artysty. Jakkolwiek kompozycja obrazu nie odznacza się oryginalnością (artysta w swoich pracach oryginalnym nie był wcale) gdyż przypomina wiele podobnych dzieł artystów włoskich, posiada jednak duże zalety malarskie; szkoda tylko, że przez wielokrotne, a nieumiejętne odnawianie obraz nabrał czerwono-brunatnego tonu, którego nieposiadał pierwotnie.

Z dzieł innego rodzaju znajdujących się w kościele św. Krzyża zwraca uwagę kazalnica, piękny i bogaty twór sztuki ślusarskiej, pomysłu i wykonania braciszka zakonnego, imieniem Tretera, pomyślana ściśle architektonicznie, odznacza się delikatnością wykonania wszystkich szczegółów, zastosowanych doskonale do formy ogólnej, a traktowanych tak, jak tego wymaga materjał taki, jakim jest żelazo. Pod umiejętnem uderzeniem młotka, zarówno dość szerokie zwoje liści, jak i drobne gałązki i różne zestawki, złożyły się na całość wysoce technicznie doskonałą i estetyczną. Wspaniałą jest również pokrywa na chrzcielnicy, wykonana z bron-zu złoconego i utrzymana w pięknych formach stylu Ludwika XIV. Jej delikatne arabeski świadczą o pochodzeniu wytwornem, francuskiem.

Filary i ściany kościoła św. Krzyża są prawie całe pokryte tablicami grobowemi wystawionemi w wieku XIX, lecz z dawniejszych grobowców zwraca na się uwagę wspaniały marmurowy, z kolumnami, w stylu rokoko, pomnik kardynała Radziejowskiego, na którym ten dostojnik kościelny jest wyobrażony klęczący, w postaci wielkości naturalnej, jako figura odlana z bronzu i cała wyzłocona.

Z powodu znacznych rozmiarów i położenia swego wśród rozwijającego się miasta w tej stronie, kościół św. Krzyża nabrał dużego znaczenia, a nawet za Stanisława Augusta stał się dworskim. W jego wnętrzu przeważnie odbywać się poczęły wielkie, uroczyste nabożeństwa, a i teraz wszelkie obchody narodowe tam mają miejsce.

Kościół był stawiany według planów Józefa Belotti’ego, architekta wiocha, wielce uzdolnionego, który zasłużył się Warszawie przez wybudowanie różnych wspaniałych gmachów, a głównie, że to on był twórcą kościoła pp. Wizytek przy Kra-kowskiem-Przedmieściu, jednego z najpiękniejszych i najbardziej artystycznych nietylko międz}^ warszawskimi i polskimi, ale nawet i europejskimi kościołami.

Kościół i klasztor panien Wizytek z Francji sprowadzonych, fundowany przez królowę Marję Ludwikę, żonę Jana Kazimierza, początkowo wystawiony z drzewa, dopiero w połowie wieku XVIII został wzniesiony murowany i otrzymał wytworne formy w stylu Ludwika XV albo rokoko. Fasada jego należy do najpiękniejszych i najbardziej malowniczych wśród kościołów warszawskich. Odpowiednio do pojęć stylu, w którym jest wzniesiona, nieposiada płaszczyzn ściennych prostych lecz faliste, gdyż składa się z powierzchni zaokrąglonych wystających i zagłębionych.

Belotti tworząc tę fasadę unikał linji i płaszczyzn prostych, albowiem tego wymagało pojęcie ówczesne piękna, czem nadał całemu frontowi kościoła wyraz życia i ruchu, na jaki tylko zdobyć się może dzieło architektoniczne. Szereg kolumn zgrupowanych po bokach fasady i w jej części środkowej, nadaje jej przestrzeniom ściennym ma-lowniczości, barwności i pozwala na kontrasty rozkładającego się po powierzchniach światła i cieni. Dekoracyjność podnoszą wazony wieńczące szczytowe części fasady, mając formę serc płomienistych, łubianych w takich kształtach w wieku XVIII, w sylwecie których linja figlarna, kręta, sprężysta, wzorowana na konchach muszlowych, zaznacza charakter, wdzięk i lekkość stylu rokoko.

Zalety tej pięknej fasady byłyby jeszcze doskonalsze, gdyby poszczególne jej części, kolumny głównie, były bardziej lekkie, albowiem, mimo rzeczywistego piękna i dekoracyjności, całość jej jest trochę masywna. Za to wnętrze kościoła pod względem piękna, a stąd i wysokiej wartości artystycznej jest najzupełniej wolne od wszelkich zarzutów — gdyż w niem wszystko jest doskonałe, harmonijne i arcypiękne.

Architektura duchem swym jest wielce pokrewna z muzyką. Poszczególne części w architekturze posiadają znaczenie tonów. W muzyce z połączenia tonów tworzą się akordy, które gdy są harmonijne wywołują wrażenie przyjemne, lub gdy zestawienie tonów jest nie odpowiednie akord razi dysharmonją. Również i w architekturze poszczególne części muszą być tak dobrane, ażeby się złożyły w harmonijny akord, a z takich akordów harmonijnych składa się wnętrze kościoła panien Wizytek. Każdy bowiem szczegół: podsłupia, kolumny, ich podstawy i głowice, grubość i wysokość trzonów tych kolumn w stosunku do filarów, linja rozpięcia łuków łączących filary, stosunek mas pełnych do otworów międzyfilarowych i okiennych, oraz wszystko inne, jest wyczute subtelnie przez wielkiego artystę - twórcę, że na cokolwiek spojrzymy, doznajemy wysokiego i głębokiego wrażenia estetycznego. Jak z poszczególnych i złożonych tonów i akordów składa się całość dzieła muzycznego i zależnie od talentu twórcy całość taka różną posiada wartość, tak i poszczególne części architektoniczne wnętrza kościoła panien Wizytek tak są umiejętnie zestawione, że całość z nich utworzona

Nawa główna dzięki kolumnom przytwierdzonym do filarów otrzymała nadzwyczajnie ożywioną i lekką linję w rozwoju swego belkowania, które obiegając całe wnętrze zakończa się w silnie efektownej i dekoracyjnej części głównego ołtarza. W nawach bocznych części ich, urozmaicone przez zgrupowanie drobniejszych rozmiarami kolumn i zawieszone owalnej formy kopułki tworzą wraz z dekoracją okien i ołtarzy arc}⁷delikatna, wju'afinowana a jednak szlachetną całość, jakgdyby klejnot z drogocennego wykonany kruszcu. Filary nawy głównej z ich lukami i kolumnami tworzą jakgdyby ramę plastyczną dła znajdujących się w głębi naw bocznych ołtarzy, zaznaczając układ kompozycyjny wszystkich tych części tak piękny i wytworny, że podobnego w żadnym innym kościele warszawskim niespotykamy. Dzięki tak pomyślanym wszystkim częściom i ich szczegółom tworzą się nieporównanej piękności efekty perspektywiczne, zarówno gdy z nawy głównej spoglądamy w boczne, lub gdy z któregokolwiek miejsca naw bocznych zwracamy się ku nawie głównej.

ukazuje dzieło sięgające najwyższych szczytów artyzmu.

Wytworność wnętrza kościoła tego podnosi jego jasna (lecz nie biała) tonacja i utrzymane w tym kolorze i tonie ołtarze, złocenia których są rozłożone skromnie i jakgdyby wiekową patyną stłumione. Ton ów łagodnie jasny, połączony z lek-kiem złoceniem niektórych części ołtarzów, nadaje kościołowi znamię szlachetnego arystokratyzmu,,

który jest zawsze cechą wielkiego dzieła sztuki, gdyż podnosi jego wartość i znaczenie.

Ołtarze, z których główny jest wspaniale i> bardzo dekoracyjnie rozwinięty, umieszczone w nawach bocznych, są skromniejsze lecz wytworne, są wszystkie tak pomyślane, iż stanowią nierozerwalną całość ze wszystkiemi formami architektonicz-nemi wnętrza tego kościoła, są więc częścią nieodzowną całej kompozycji, a nie zlepkiem lub przyrostem czasów i form różnych. Więc i pod tym wTzględem wnętrze kościoła wizytkowskiego jest szczęśliwą u nas rzadkością.

Unikatem też ze względu na oryginalność pomysłu formy, jej znaczenia symbolicznego i dekoracyjnego efektu jest ambona, która jako tłódź pruje fale wodne. Prowadzi ją w przestworza malowniczo rozpięty żagiel i na jej przodzie umieszczony orzeł. Dlaczego taką formę nadał jej twórca-artysta?

Kapłan, gdy się znajduje na tej|| ambonie i głosi słowo boże upodabnia się wówczas do Chrystusa, który siedząc w łodzi przemawiał do swych uczniów lub rzesz zebranych na brzegu jeziora; upodabnia się do apostoła Piotra, który jako rybak łowi ryby — dusze wiernych, w części upodabnia się do Jana ewangielisty, albowiem orzeł jest symbolem tego apostoła; lecz orzeł jest także symbolem kraju naszego!

Wartość artystyczną znaczną posiadają trzy cyborja z drzewa hebanowego, srebrnemi płaskorzeźbami ozdobione, pochodzące z darów królowej Marji-Ludwiki. Cyborjum, które jest w wiel-

kim ołtarzu, rozmiarami od obu innych dużo większe, posiada w szeregu srebrnych płaskorzeźb sceny z życia i mąk Chrystusa, oba zaś mniejsze, umieszczone w bocznych ołtarzach są ozdobione wyobrażeniami bóstw mitologicznych greckich, czem zdają się świadczyć, iż pierwotnie mogły to być sprzęty dla użytku osobistego królowej. Zdaje się, że to były jej biórka.

Z obrazów, a one są wszystkie w tym kościele dobre, szczególnie wartościowy jest w ołtarzu głównym, wyobrażający Nawiedzenie N. M. Panny przez św. Elżbietę. Obraz ten jest pracą polaka — Tadeusza Konicza albo Kuntzego, który młodym chłopcem będąc sprawował służbę w kuchni biskupa Załuskiego i przez ofiarność tegoż został wykształcony w Rzymie na malarza. Otóż obraz ten jest jedną z najlepszych prac tego artysty, i rzeczywiście bardzo wartościową, mimo, iż w pomyśle oryginalną nie jest, gdyż się w niej wyczuwa wiele wpływów szkoły włoskiej. Miły, harmonijny koloryt i jasna tonacja obrazu dostraja się świetnie do całości ołtarza i kościoła, świadczy zarazem, że Konicz wyczuwał znakomicie jak dzieło malarskie powinno być traktowane odpowiednio do przeznaczenia i otoczenia. Dzięki też temu zespołowi nic w tym kościele nie razi (prócz obu wielkich drewnianych świeczników z XIX w. ustawionych w presbyte-rjum); wszystko jest w nim harmonijne a zarazem arcypiękne i arcydelikatne. Jest to klejnot architektoniczny wysokiej wartości, posiadaniem którego Warszawa ma prawo się szczycić.

Kościół panien Wizytek posiada dużo pamią-tek po

¹

Wieża kościoła Panny Marji służyła nietylko ku obronie, lecz była użyta przez Szwedów ku napaści na miasto, wciągnęli oni bowiem na nią armaty i z nich bombardowali Warszawę.

²

Lud warszawski staromiejski widzi w tej grupie legendową matkę z dwojgiem dzieci: War i Sawą, od których jakoby nazwa Warszawy pochodzi.

³

Renesansowym, bogatym lecz ciężkim w formach i niedbale wykonanym jest wielki grobowiec Katarzyny

Kościół panien Wizytek posiada dużo pamią-tek po swej opiekunce królewskiej, jej serce w srebrnej umieszczone puszce, portrety, a z nich zawieszone w kościele, w końcu nawy bocznej lewej (od strony wielkiego ołtarza), królowej i Jana Kazimierza, malowane przez artystę szkoły holenderskiej, posiadają wysoką wartość artystyczną.

Do epoki saskiej należą również kościoły: po-franciszkański, oraz N. M. Panny na Lesznie, a kościoły św. Ducha, św. Antoniego i św. Marcina otrzymały urządzenia wewnętrzne w stylu form ówczesnych. Wewnątrz tego ostatniego kościoła na filarach nawy głównej wydobyto przed paru laty, w czasie ostatniej gruntownej restauracji, z pod tynku orły polskie i rakuskie (czarne, dwugłowe) z tarczami na piersiach, mieszczącemi herby domu saskiego. Orły te pochodzą z czasów Augusta III i jego małżonki królowej Marji Józefy. Z owych czasów również pochodzi dość malownicza fasada tego kościoła.

W Warszawie mało posiadamy dzieł sztuki wyjątkowej wartości należących do rzeźb, a pochodzących z epoki saskiej. Jednak w małym, ubogim, skromnym kościółku po-trynitarskim na Solcu, znajduje się statua Chrystusa przedziwnie piękna, owiana legiendą tajemniczego pochodzenia. Legienda powiada: statua ta przypłynęła Wisłą i przed kościołem została wyłowiona, a następnie umieszczona w ołtarzu. Zdaje się jednak, że ona była ozdobą jednej ze stacji kalwaryjskich, które poczynały się na dzisiejszym placu Trzech Krzyży, a z nich pozostały jeszcze na placu tym dwa krzyże na granitowych kolumnach. Stacje szły po przez al. Ujazdowskie i ul. Górną ku Wiśle, i były oddane pod opiekę oo. Trynitarzy, którzy, gdy rozebrano owe kaplice, mogli figurę Chrystusa przewieść do swego kościoła. Chrystus jest wyobrażony jako „Ecce Homo“. Jego piękna twarz posiada dużo wyrazu wewnętrznej powagi, siły i spokoju, ręce zaś i stopy, suche, nerwowe, świadczą, iż dzieło to wykonał artysta dużego talentu. Szkoda tylko, że zwyczajem u nas rozpowszechnionym (być może pod wpływem Wschodu) szaty tej figury otrzymały powłokę metalową, co utrudnia wydanie sądu o całości tego interesującego dzieła.

Przodkowie nasi nie stawiali na ulicach lub placach miast naszych innych pomników prócz różnym świętym patronom, stąd posiadamy w Warszawie trzy takie figury: Matki Boskiej przy Krak.-Przedmieściu, którą ku upamiętnieniu zwycięstwa pod Wiedniem wzniósł wyżej wspomniany architekt Belotti, oraz dwie figury św. Jana Nepomucena, znajdujące się: jedna przy ulicy Senatorskiej, druga na placu Trzech Krzyży. Te trzy rzeźby posiadają dużo cech stylowych swej epoki ale bez wybitniejszej wartości artystycznej.

Co się tyczy architektury świeckiej, to August II zamiast podtrzymać i odrestaurować zamek królewski, obrabował go i co można było wywieść to wywiózł, a więcej jeszcze podarował swemu przyjacielowi carowi Piotrowi I. Nie znajdując w zniszczonym zamku wygodnego pomieszczenia August II wzniósł na prędce pałac dla siebie, którego nazwę dziedziniec (obecnie plac) i ogród przechowały. Pałac był okazały, dostatecznie wielki, lecz zbudowany licho, już w końcu wieku XVIII był mocno zrujnowany, a na początku XIX został przebudowany przez Idźkowskiego, który zniósł część główną, środkową gmachu, a otrzymaną stąd przestrzeń wypełnił kolumnadą z widokiem na ogród i wodotrysk.

Szkoda, że Ogród Saski również uległ przekształceniu i już form pierwotnych, francuskich stylowych jest pozbawiony, dobrze jednak, że figury, które go zdobią, (pochodzą z czasów Augusta III) nie zostały usunięte. Figury te, dzieła rzeźbiarza Deubla, posiadają duże zalety dekoracyjne, to właśnie, co od takich do specjalnego przeznaczenia dzieł się wymaga. Ruch ich pełen życia i werwy, jakkolwiek przesadny, teatralny, ma w sobie dużo menuetowego wdzięku, a malowniczość w traktowaniu draperji i miękość i okrągłość form ciała, ich wartość podnoszą. Świadczą one dobrze o wy-tworności epoki, z której pochodzą.

Z budynków prywatnych, pałac ministra Briihla należy do świetniejszych, lecz i on uległ również przekształceniu, zarówno nazewnątrz jak i wewnątrz. Szkoda pięknych sal pokrytych efektownemi, deko-racyjnemi malowidłami, przerobionych na różne ubikacje urzędnicze rosyjskie. O wspaniałości dawnej pałacu tego świadczy brama rozwinięta monumentalnie, posiadająca ożywioną linję falistą płaszczyzn, jak zwykle w stylu rokoko. Piękny zachował się w niej naczółek z kutego żelaza, lecz ozdobę główną stanowią figury (przez Deubla wykonane) opatrzone różnymi atrybutami i emblematami alegorycznymi, oraz wielkie tarcze herbowe.

Mimo czasów dla kraju i Warszawy smutnych, jednak w epoce saskiej możniejsze rody u dworu przebywające musiały posiadać odpowiednie domy, lub jak z włoska nazywamy, pałace. Znikły one jednak prawie wszystkie, ustępując miejsca wielkim lecz brzydkim kamienicom dochodowym.—Do tych, które choć w części przetrwały, należy pałac Krasińskich przy Krak. Przedmieściu, ciekawe pawilony i skrzydła boczne pałacu Potockich (wprost kościoła Karmelitów), i mały pałac Blanka, (obok ratusza) posiadający już niektóre ozdoby wykonane w stylu klasycznym.

Co się tyczy zwykłych kamienic z epoki tej pochodzących, to z nich dość liczne zachowały jeszcze na ścianach charakterystyczne ozdoby rokokowe. Piękną fasadę, ożywioną pilastrami i wytwornymi balustradami balkonów, zachowała od strony dziedzińca była kamienica Róslerów (róg Nowo-Miodowej i Senatorskiej); lecz wprost wspaniałą jest była kamienica Prażmowskich (Krak.-Przedmieście 87), zbudowana w XVII stuleciu, lecz zewnętrzną, rokokową opatrzona, po gruntownej przebudowie w r. 1757, szatą. Zdaje się, że wówczas została również powiększona przez przybudowanie sąsiedniego domu, przez co fasada nie jest ściśle symetrycznie rozwinięta, ale malownicza.

Częścią główną fasady tej kamienicy jest występ z dwu falisto wyprowadzonych ścian złożony i przez całą wysokość domu zaznaczony, dzięki czemu powierzchnia całości została ożywioną, a zarazem to, co w niej jest dominujące portal i ganki na piętrach, zostały zaakcentowane. Otóż ganki te tworzą ze ścianami domu połączenie znakomite, stanowią z jego powierzchnią jednolitą całość. Żaden inny dom w Warszawie nie posiada tak doskonale, logicznie i pięknie połączonych ze ścianą ganków.

Dom ten posiada przytem arcybogate i prześliczne balustrady, kraty i okucia; są to arcydzieła ślusarskiej roboty, a piękność ich jest tak wielka, że one w każdem europejskiem muzeum byłyby na naj-pierwszem miejscu wystawione. Szczególnie wspaniałą jest krata w naczółku bramy po nad wejściem wprawiona, mająca w splotach gałęzi i liści umieszczoną datę restauracji domu, rok 1757. Krata ta, jak zresztą i wiele innych podobnych w domach Warszawy Stare] znajdujących się, świadczy o wysokim rozwoju w owej epoce ślusarstwa miejscowego.

O wiele silniej pod względem artystycznym i estetycznym zaznaczyła się w Warszawie epoka Stanisławowska, świetna ale i tragiczna zarazem. Na tronie zasiadł człowiek słabej woli i małej ambicji, ale piękno kochający i pragnący otaczać się niem, lubujący się w dziełach sztuki, znający się na niej, zdolny ją odczuwać, opiekujący się artystami, których na królewski swój dwór sprowadzał. Stanisław August był prawdziwym miłośnikiem i znawcą sztuki, a gdyby był panował w czasach innych, w epoce spokojnej, zasłużyłby na miano wielkiego króla, wielkiego mecenasa, wielkiego krzewiciela piękna i wiedzy.

Mimo tragizmu wypadków dziejowych Warszawa dużo w swym rozwoju zawdzięcza Stanisławowi Augustowi. To był monarcha, który ją kochał i pragnął uczynić z niej stolicę pierwszorzędną, mogącą rywalizować z innemi europejskiemi.

Matejko w znanym szkicu scharakteryzował gienialnie tę piękną i straszliwą zarazem epokę, wyobraziwszy Stanisława Augusta otoczonego wspa-niafym dworem, zajętego oglądaniem dzieł sztuki, prowadzącego dysputy o różnych szczegółach malarstwa, rzeźby i architektury. Król w jedwabnym szlafroku leży na otomanie; obok stoją biskupi, panowie, damy w pięknych strojach, uczeni, poeci i artyści, wszyscy dyskusją nad pięknem w sztuce zajęci... Ten dwór jest taki błyszczący, jak może żaden inny. Ale mimo tę wytworność i piękno, nadeszła godzina tragiczna!... My potępiamy Stanisława Augusta zupełnie słusznie. Na jego miejscu, na tronie polskim wówczas zasiadać powinien człowiek o charakterze stalowym Batorego!

Jednak mimo wszelkie błędy, wady, winy, Stanisław August uczynił dużo nietyłko dla Warszawy, ale i dla całego kraju! Zakładał fabryki, szkoły, szerzył oświatę i przemysł, czem przyczynił się do odrodzenia duchowego naszego. Sądzę, gdy przyjdzie chwila oczekiwana przez wszystkich, gdy kraj nasz odzyska wolność i na wszystkich polach się rozwinie, gdy dawne bóle zostaną złagodzone a złość z serc ustąpi, Warszawa wzniesie pomnik temu królowi!...

Zamek za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego stał się bogatą, artystycznie i świetnie urządzoną rezydencją. Król miał wielu artystów na swoim dworze, pragnął, ażeby siedziba jego wyglądała wspaniale, wykwintnie i bogato, aby nosiła na sobie wysokie znamię królewskości. Miał zamiar zamek w znacznej mierze przerobić, przekształcić i wraz z planem i przylegającemi ulicami stworzyć wspaniałą, artystycznie dekoracyjną całość. Wypadki nie pozwoliły na przeprowadzenie tych zamiarów. A nawet, co Stanisław August nagromadził, zostało zrabowane, przeto dzieł sztuki, które zdobiły komnaty zamkowe, szukać trzeba na obczyźnie!

Za czasów tego króla dwa kościoły w Warszawie otrzymały ostateczne wykończenie przez wzniesienie bogatych, w stylu klasycznym, frontów. Kościół św. Józefa Oblubieńca przy Krak.-Przed-mieściu, obsługiwany przez oo. Karmelitów bosych, założony jeszcze w 1642 r., długie czasy czekał na wybudowanie fasady, co dokonał w 1742 r. książę Radziwiłł „panie kochanku“, wyznaczywszy odpowiednią sumę. Fasada, dzieło Schrögena, oblicowana z kamienia, posiada płaszczyzny swych ścian oznaczone pilastrami utrzymanymi na piętrze dolnem w dorycko-toskańskim, a na górnem w korynckim porządku. Jej część środkową ożywiają cztery kolumny na dolnem i cztery na górnem piętrze, ukształtowane w odpowiednim do pilastrów stylu. Kolumny, odstając silnie od ścian i będąc po dwie zgrupowane, nadają fasadzie urozmaicenia, ale zarazem i powagi klasycznej. Na ich górnem belkowaniu są ustawione grupy figuralne, wyobrażające miłość chrześcijańską i nadzieję. Na szczytowej attyce unosi się olbrzymi glob, dźwigający kielich z hostją, pod którym wije się wąż, symbol grzechu pierworodnego. Na uwagę zasługują, ze względu na szczególną formę, dwie dzwonnice, podobne bardziej do kadzielnic albo wazonów, ze żłobkowanej kolumny ukształtowanych. Jest to forma nadawana w tym okresie stylowym dość często, wszelkiego rodzaju postumentom. Na froncie tej malowniczo-pięknej fasady, po nad wejściem, jest umieszczona tarcza mitrą książęcą przykryta, mająca na sobie orła Radziwiłłów.

Kościół ten posiada kilka wspaniałych obrazów, pomiędzy którymi Chrystus przy kolumnie jest świetnem dziełem sztuki, jak również doskonałym jest obraz Zwiastowania, noszący cechy prac malarza Luca Giordano przezwanego Fa Presto. Przed tym obrazem modlił się Jan III, gdy szedł na wyprawę wiedeńską. Na uwagę zasługują również obrazy Czechowicza, dość dobrze kolorystycznie wyczute. Lecz dziełem bardziej wartościowem jest duży obraz Matki Boskiej Szkaplerznej, piękna praca Rafała Hadziewicza, najdoskonalsze dzieło malarskie religijne, jakie sztuka polska wieku XIX wydała. Obraz ten, pomimo silnych wpływów włoskich, odznacza się dobrą kompozycją, doskonałym rysunkiem i szlachetnością kolorytu, w ciepłych tonach utrzymanego.

Z innych jeszcze dzieł polskich w tym kościele odznacza się klasycznym spokojem piękna figura Chrystusa zmarłego, wykuta z marmuru przez Oskara Sosnowskiego.

Fasada kościoła ś-tej Anny przy Krak.-Przed-mieściu, oo. bernardynów, przepiękne dzieło Piotra Aignera, wzniesiona kosztem króla Stanisława Augusta i Józefa Kwiecińskiego, mieszczanina (pia-skarza), jest wzorowana na arce tryumfalnej rzymskiej i dziełach Palladia, odznacza się klasycznością form, których wszystkie poszczególne części tworzą szlachetną całość. W jej niszach stojące figury ewangielistów są pracami rzeźbiarza Monaldiego, posiadają bardziej dekoracyjną aniżeli wysoką artystyczną wartość. Doskonalszemi są umieszczone wyżej płaskorzeźby. Szczyt tej fasady zdobił początkowo wielki w rzymskich, klasycznych formach orzeł, umieszczony w wieńcu z lauru. W r. 1866 nakazano ten symbol państwa polskiego usunąć, a otrzymaną pustkę wypełniono obrazem ś-tej Anny.

Powązki, zwyczajna podwarszawska wioska, kaprysem księcia Czartoryskiego, jenerała ziem podolskich, zamieniona została na park wspaniały, sztuczn3^mi stawami ożywiony, po nad którymi stały chaty, na zewnątrz wiejskie, a wewnątrz z przepychem książęcym urządzone. Tutaj dawał słynne bale (orgje) Adam ks. Poniński...

A tuż w bliskości założono pierwszy zamiejski cmentarz dla Warszawy, poświęcenie którego dokonanem zostało 4 listopada 1790 r. Król Stani-

Za panowania Stanisława Augusta zwołany sejm ekstraordynaryjny uchwalił w r. 1768 wolność sprawowania wszystkich wyznań, przeto mieszczanie warszawscy ewangielicko-augsburskiego wyznania postanowili wybudować sobie wspaniałą świątynię. Kościół pod wezwaniem Sw. Trójcy wzniesiony według planów budowniczego dworu Elektora Saskiego, Szymona Gottliba Zuga, wzorowany na Panteonie rzymskim, jest okrągły, dźwiga na sobie potężną kopułę i ma front złożony z czterech kolumn stylu doryckiego. Wewnątrz, w ołtarzu, mieścił się obraz Chrystusa modlącego się na górze Oliwnej; dobre dzieło sztuki malarza Gottliba Schiff-nera z Saksonji.

sław August postanowił na cześć św. Karola Boro-meusza wznieść kościół, a książe-prymas, brat królewski podarował obraz z wyobrażeniem tego świętego. Obraz ten zasługuje na uwagę, że w dolnej jego części jest namalowana scena, gdy przed Stanisławem Augustem (porwanym przez konfederatów) klęczy i błaga o przebaczenie Kuźma, oraz widać wchodzących konfederatów. Obraz jest pracą Jakóba Wahla, ucznia Bacciarellego. Twarz ś-go Karola jest portretem St. Augusta.

Skromny ten kościółek został doszczętnie przekształcony, a raczej ustąpił miejsca obecnie stojącemu, który jest dziełem budowniczego Dziekoń-skiego.

W zakrystji znajduje się kilka portretów starszych Zboru: Teppera, Lindego, Malcza i innych, oraz własnoręczny, po niemiecku napisany, list Ko-

ściuszki, ciekawie oświetlający szlachetny charakter wodza polskiego*).

Stanisław August Poniatowski wyprowadzony na tron królewski, pragnął otoczyć się blaskiem promiennej przeszłości, udekorował przeto sale zamkowe obrazami, przedstawiającymi ważniejsze momenty dziejowe nasze, ale użyty do tego celu artysta, Bacciarelli, włoch rodem, wykwintny malarz epoki rokoko, nie był w stanie zrozumieć i wyczuć, ani naszych typów, ani epoki, którą miał odtwarzać, ani nawet kostjumów. Król, światły i pod tym względem człowiek, pomagał artyście,

*) Kościuszko, z obozu swego pod Mokotowem, we Wrześniu 1794 r. pisze do pastora Schmidta w wyrazach nader pochlebnych i uprzejmych podziękowanie za starania tego pastora wobec jego współwiernych. „Nie bez wzruszenia, Czcigodny Mężu, dowiedziałem się, ile dokładasz starań, aby powierzony Twej pieczy Zbór zarówno własnym przykładem jak i czerpanemi z najczystszej moralności napomnieniami, do gorącego miłowania ojczyzny zagrzewać.

„Ponieważ szerzenie podobnych zasad najlepsze tylko skutki za sobą pociągać może, wydałem przeto rozkaz, aby jeńcom wojennym pruskim każdego czasu w nabożeństwach Zboru Pańskiego uczestniczyć dozwolono, w przekonaniu, że nie zechcesz im odmówić ojcowskiej Swej nauki.

„Przyjmij zarazem odemnie Czcigodny Mężu, załączoną tu tabakierkę, nie jako nagrodę, bo tą tylko własne serce dać Ci zdoła, lecz jako dowód mego szacunku, z którym zostaję

Jego powolnym sługą

T. Kościuszko.

dając mu rady i wskazówki, gdyż na rysunkach Bacciarellego, których mnóstwo przechowuje biblioteka Akad. Szt. pięknych w Petersburgu, Stanisław August własnoręcznie robił najzupełniej właściwe notatki i poprawki. ¹)

Obrazy „historyczne“ Bacciarellego (zdobiły salę rycerską w Zamku, a obecnie znajdują się w pałacu carskim w Kremlu moskiewskim) posiadają charakter swego czasu, gdyż są najzupełniej rokokowe, mdłe, bez siły i wyrazu, ale interesujące kolorystycznie i dekoracyjnie dobre. O wiele doskonalsze od owych historycznych są malowane przez Bacciarellego plafony, rzeczywiście dobre dzieła sztuki malarskiej dekoracyjnej, będące ozdobą dwóch sal w Zamku; plafon, pokrywający sufit wielkiej sali balowej, wyobraża Olimp, a jakkolwiek wyczuty i odtworzony nie po grecku, jest dziełem wspania-łem. Drugi, w sali rycerskiej, rodzaj apoteozy Stanisława Augusta, posiada nadzwyczajne efekty kolorystyczne. Piękny plafon znajduje się także w ratuszu, (pochodzi z pałacu prymasowskiego); lekki układ figur doskonale zastosowany do celu dekoracyjnego, wykwintność ruchów i wielkie zalety kolorystyczne stanowią jego wartość.

Najbardziej do ozdoby Warszawy przyczynił się Stanisław August przez wystawienie pałacu letniego w Łazienkach. Jest to prawdziwy klejnot architektoniczny, to też on świadczy o wytwornym smaku króla, który wraz z architektami: Merlinim, Fontanną i Kamsetzerem obmyślał wszystkie szczegóły tego przepięknego budynku. Dwie jego fasady (od strony terasy i od strony kanału) nie są rozwinięte jednolicie; każda z nich jest dla siebie samej pięknością skończoną, każda w lekkich, klasycznych formach jest utrzymana. Piękno i dekoracyjność pałacu zyskuje przez otaczający go park, stawy i kanały, w zwierciadle których jasne jego formy się odbijają, a o fantazji dziwnej trochę, lecz artystycznej świadczy teatr położony na wyspie, mający ramę dekoracyjną z ruin ułożoną i amfiteatralnie, klasycznie rozwinięte siedzenia dla widzów.

W tym pałacu Bacciarelli święci tryumfy swego talentu. Salon główny, ozdobiony scenami za-czerpniętemi jakoby z życia króla Salomona (właściwie jest to Stanisław August w otoczeniu swych kobiet), zapewnia artyście sławę niepożytą, gdyż umiał w tych malowidłach zakląć czar owej przepięknej i wielce wytwornej epoki.

O doskonaleni odczuwaniu piękna dekoracyjnego świadczy ustawiony na moście, zamykającym kanał na wprost pałacu, pomnik Jana III Sobieskiego, jako zwycięzcy z pod Wiednia. Jako dzieło sztuki w ścisłym znaczeniu tego słowa jest to rzecz słaba; zarówno figura jeźdźca jak i koń pozostawiają dużo do życzenia. Ale jako grupa z figurami leżących pod koniem turków odznacza się piękną linją kompozycji, śmiałością ruchów i dekora-

cyjnością. Na dzieło to jedynie jako na bryłę dekoracyjną patrzeć należy i pamiętać, że bądź co bądź pomnik ten uwiecznia jeden z bohatersko wielkich czynów rycerstwa polskiego; niestety, jeden z tych czynów, które prócz sławy realnego niczego nam nie przyniosły. Rzeźbiarz, który tę grupę wykończył (podobno pomnik ten był już z gruba wykonany za czasów Jana III), nazywał się Pinck i należał do artystów zatrudnianych przez Stanisława Augusta.

W pałacu łazienkowskim dużo się znajdowało obrazów wielkiej wartości artystycznej, dzieła mistrzów cudzoziemskich oraz bogata kolekcja portretów pięknych kobiet, które na dworze króla kawalera rozpościerały czar powabu niewieściego i elegancji. Pomiędzy tymi portretami zwracał uwagę malowany przez Bacciarellego, wyobrażający w profilu dość interesującą, choć niezbyt już młodą głowę pani Thomatis, której mąż, kamerdyner królewski, otrzymał tytuł barona i został dyrektorem teatru nadwornego. Ow „baron“ wybudował sobie według planów architekta Merliniego pałacyk w charakterze klasycznym w miejscowości przezwanej Królikarnią; pałac ten, jak wszystkie budynki owej epoki, odznacza się elegancją i delikatnością form architektonicznych.

O wiele skromniejszy pałacyk, przezwany następnie Bagatelą, wystawił sobie malarz Bacciarelli. Warszawa posiada jeszcze w okolicach swoich parę pięknych pałaców z tej epoki, jak Natolin, przez Czartoryskich zaczęty a przez Potockich powiększony, w pięknym parku którego stoi świątynia grecka, w najdokładniejszych formach klasycznych wzniesiona, zapewne w celu urządzania w niej zabaw i gier towarzyskich.

Epokę Stanisławowską prowadził dalej książę Józef Poniatowski. Ten ulubieniec narodu zamieszkiwał pałac „pod Blachą“ przy zamku położony, a w Łazienkach mały pałacyk Myślewicki. Po stryju, prymasie Michale Poniatowskim, oddziedziczył pałac w Jabłonnie, który nietylko na zewnątrz ale i wewnątrz przechował dużo cech swej epoki. W parku tego pałacu została wzniesiona na cześć księcia Józefa brama tryumfalna, jedyna, jaką posiadamy. Jej skromne formy są wzorowane na klasyczno rzymskich.

Spora liczba pałaców i domów wzniesionych w epoce Stanisławowskiej znajduje się jeszcze w Warszawie. Pałace odznaczają się rozwinięciem frontu i użyciem kolumn na piętrze; domy ozdobami lek-kiemi lecz pełnemi smaku. Epoka ta wraz z epoką „Cesarstwa" (Empire) i królestwa kongresowego nadała Warszawie charakter monumentalny, klasycznie chłodny ale arystokratyczny. Nawet takiego rodzaju budynki jak wszystkie domy rogatkowe, jak domy u wylotów dawnego drewnianego mostu (w Warszawie i na Pradze) i wiele innych, dzięki formom stylowo czystym, są pięknymi okazami architektury. W klasycznym stylu wzniesiony jest także gmach Teatru Wielkiego, gmach Banku Polskiego, Izby Skarbowej, gmach Towarzystwa Naukowego, wzniesiony przez Staszyca (haniebnie przekształcony przez nałożenie nań form mongolsko-moskiewskich), gmachy pochodza.ce z czasów królestwa kongresowego, a których twórca, był włoch Corazzi. Klasycyzm zaznaczył się interesująco nawet w studniach żelaznych, ustawionych na Placu Krasińskich, a wykonanych według rysunków Aignera.

Ostatnim w mieście naszem okazem klasycyzmu jest budynek, którego formy sięgają aż Rzymu starożytnego, albowiem pierwowzorem jego jest świątynia Vesty w Tiwoli. Ta pięknie odtworzona rzymska świątynia służy u nas do celu praktycznego: jest zbiornikiem wody w Ogrodzie Saskim, a wybudowaną została przez budowniczego Marconiego w roku 1854.

Co się tyczy rzeźb pomnikowych o charakterze pseudo-klasycznym Warszawa posiada pomnik Kopernika, dzieło Thorwaldsena, lecz w pomyśle nie oryginalne, albowiem wykonane według rysunku Idźkowskiego, (miała posiadać pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, ale ten jeszcze nieustawiony, podarowany został przez Mikołaja I Paskiewiczowi), oraz pomnik na cześć Małachowskiego, marszałka sejmu czteroletniego, ustawiony w katedrze. Pomnik ten, dzieło Labourer’a, ucznia Thorwaldsena, ukazuje nam Małachowskiego w todze senatora rzymskiego, siedzącego wysoko, a niżej postać zasmuconej Warszawy, trzymającej tarczę z herbem Korony i Litwy, i postać legionisty rzymskiego, trzymającego drzewce sztandaru wojsk polskich.

To wszystko jest klasyczne, to znaczy nie zgodne z prawdą i teatralnie efektowne, a jednak w danym wypadku pomyślane i wykonane doskonale. Postać Małachowskiego tak pojęta przedstawia się majestatycznie, a toga rzymskiego senatora modeluje się z punktu widzenia rzeźbiarskiego lepiej aniżeli sztywny frak francuski, w jakim chodził Małachowski. Również obie dodatkowe postacie tworzą z figurą główną, piękną i harmonijną całość.

Skromniejszy ale dość efektowny w tym stylu jest pomnik biskupa Woronicza, ozdobiony dwiema figurami alegorycznemi: religją i poezją, umieszczony w katedrze w kaplicy literackiej, dzieło Olesz-czyńskiego. Zimny i sztywny w ruchu jest Czacki, wykuty w marmurze przez Sosnowskiego i dużo lepszy, bo pełen uczucia, w „romantycznym" charakterze utrzymany, Brodziński, — praca Oleszczyń-skiego. Te dwie figury są umieszczone w kościele pp. Wizytek.

ADMINISTRACYA WYDAWNICTW

Polskiego Tow. Krajoznawczego

AL. JEROZOLIMSKA Xs 29 poleca następujące wydawnictwa własne:

Grzegorzewski St. Przewodnik po Druskienikach i okolicy,

z 30 rys. mapą i planem..............—.50

Hoffman K. Krzemieniec. Tam gdzie się urodził J. Słowacki —.20

Janowski Al. X wycieczek po kraju..........—.10

—    Pierwiastek narodowy w nauczaniu geografii —.10

Pogadanki Krajoznawcze. Podręcznik do początkowej nauki krajoznawstwa, z 20 rys. 1.

Katalog Wypożyczalni Przezroczy Polskiego Tow. Krajo-

w opr

1.50

znawczego.................. . —.50

Ks. Kruszyński. Przewodnik po Gdańsku i okolicy .    .    . —.30

Kulwieć K. Osobliwości przyrody..........—.10

Majkowski Al. dr. Zdroje Raduni. Przewodnik po Szwaj-

caryi Kaszubskiej, z mapą i 22 ilustr.........

Maliszewski Edward.

1.—

Polacy i polskość na Litwie i Rusi

Wyd. 2-gie, przejrzane i uzupełnione........

Metodyka wycieczek krajoznawczych. Wydawnictwo

zbiorowe...................

Olszewicz Boi. Jan Długosz, ojciec krajoznawstwa polskiego —.25 Odczyty krajoznawcze. III. Janowski Al. Podole .    . . —.05

— IV. Malinowski Maks. Przemysł ludowy w Królestwie ..................

— V. Janowski Al. Gopło..........

— VI. Łapczyński Kaz. Z pow. Trockiego do Szczawnicy .    '..............

Pleszczyński Ks. A. Opis historyczno statystyczny parafii

Międzyrzeckiej.....

Przewodnik po Częstochowie

nem miasta i mapą okolicy 75 k., w ozd. opr......

Rocznik Pol. Tow. Kraj. II. 1908; III. 1909; IV. 1910; V. 1911;

VI. 1912; VII. 1913 po...............

Thugut St. Polska i polacy. Ilość i rozsiedlenie ludności polskiej. Wyd. 2-gie, uzupełnione, z mapą statystyczną ................

—    Przewodnik po Królestwie Polskiem. Cz. I.

Kieleckie i Radomskie. Z 9 mapami. Wydane z funduszu Andrzeja Rotwanda. W oprawie płóciennej ..... ..........

—    Krótki przewodnik po Warszawie i okolicach,

z 13 ilustr. i planem miasta ........

Wisznicki M. Fotografia i rysunek na wycieczkach. . . .

—.40

—.60

—.05 —.05

—.05

i okolicy z 40 ilustr., pla-

1.20

1.—

—.20

—.50

1.—

—.40

—.25

MAPY:

Puszczy Białowieskiej...............

,, Kampinoskiej...............

Powiatu Nowogrodzkiego.............

Romer E. prof. Ziemie dawnej Polski Mapa fizyczna, pię-ciobarwna...................

—.05

—.03

—.03

/

POI

Bll

1-301593

i.. in w. %J

Kdn. 524. 13. IX. 54

^ -

MÊMÊœ

m

MÎT*

ÙI

,v

sä

l

fOfc

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299289

¹

Biblioteka osobista oraz bogate zbiory sztychów i rysunków, jakie posiadał St. August, są złożone w Cesarskiej Akad. Szt. pięknych w Petersburgu.