■ V»

r~\

J5èC

i&ri:

'«

>'*

* ,-v.

■'

:w

”vw' ---------

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

100000297007

ł

*.

*

\

M

m

I

i

i

!

WYRÖB

NIEPALNYCH DACHÓW,

SS'

CT.5

CTZJ

s=o

ZE SŁOMIANYCH MAT

czyli kobierców.

Według sposobi /wanego na folwarku należąoym do szkoły realnej w Krasnoufimgku (gub. Permska).

(Podług broszury wydanej w języku ruskim).

WARSZAWA.

4.

W DRUKARNI MARYI ZIEMKIEWICZ przy ulicy Krakowskie-Przedmieście, Nr. 17.

1889.

^eUOTËjq^

{ KRAKÓW

twim

Äo3BOjeHO ĘeHaypon BapmaBa 14 ÂBrycxa 1889 r.

cienkiemi, niepalnemi, słomianemi matami. Pierwszy dach taki, zbudowany w 1883 roku, przez cztery lata nie wymagał żadnej naprawy i nigdzie nie przepuszcza! wody. Pod względem zaś nie-palności, rzecz ta została już powszechnie uznany i może się obejść bez nowych, potwierdzających tę prawdę dowodów, ponieważ wszędzie, w całem państwie, gdzie tylko odbywano próby z takiemi dachami, na wyścigi usiłowano je palić, lecz bez skutku.

Konieczność zastąpienia grubych wiązek słomy przez cienkie kobierce czyli maty i korzyści stąd wynikające widoczne są z tego, że najprzód, wiązki nie dają się dokładnie napoić gliną; jeśli zaś będą tylko zamaczane w glinie, wtedy spalą się z równąż łatwością jak i zwyczajna słoma, skoro tylko wskutek gorąca, powłoka gliny na nich wyschnie i osypie się, albo też spłukaną zostanie przez deszcze.

Powtóre, wiązki powleczone warstwą gliny tak są ciężkie, że pod niemi uginają się i łamią najgrubsze krokwie. Dźwigać zaś ich po wysuszeniu niepodobna, gdyż wtedy glina z nich się osypuje, a przy tern nie dają się szczelnie ułożyć na dachu. Po trzecie, wiązanie małych snopków powrósłami jest robotą żmudną i kosztowną. Po czwarte, przy użyciu snopków, chociażby cienkich i najsilniej związanych, na dach potrzeba ich tak wiele, że na to konieczną jest ogromna skrzynia, a ponieważ wyciąganie z niej namokłych snopów jest uciążliwa, przeto zwykle poprzestają na pro-stem zamoczeniu ich w rozrobionej glinie. Po piąte, dla rozłożenia na dachu snopków równo i ściśle, potrzeba umiejętności i wielkiej wprawy; gdzie zatem takie krycie dachów jest w użyciu, zaledwie znajdzie się w całej wsi paru ludzi, którzy umieją, dobrze wykonaó tę robotę, a inni kryją jak się zdarzy. Wszystkich tych niedogodności można uniknąć, używając do krycia dachów słomy utkanej w cienkie kobierce czyli maty, w sposób używany w Krasnoufimsku, a który polega na następujących prawidłach:

1. Kobierce są tkane na umyślnie do tego celu zbudowanych warsztatach, czyli krosnach, ze zwykłej żytniej słomy, którą poprzednio skrapia się wodą, aby się nie nastroszyła i gładziej się układała jako wątek. Maty tkać można z każdej słomy długiej, krótkiej, prostej i targanej, byle nie nadto zmierzwionej; używając słomy mało zmiętej, robota postępuje raźniej i dwa razy prędzej, co zatem jest korzystniejsze. Szerokość maty nie jest zależną od długości słomy, ponieważ krótka słoma układa się naprzemian kłoskaroi w obu kierunkach i tak ściśle się wiąże niciami osnowy, że z dobrze utkanej maty trudno ją wyskubać palcami. Najwłaściwsza szerokość mat do krycia dachów przy kryciu we dwie warstwy wynosi l’/₄ arszyna, a we trzy warstwy 1 arszyn 12 werszków; grubość maty wynosić może stale od ł/₂ do ³/t werszka. Długość maty zależy od długości nici użytych na osnowę; w ogóle należy się starać tkać kobierce jak najdłuższe, ponieważ wtedy robota postępuje bez przerwy i nie traci się czas na nowe snucie, długie zaś kobierce można krajać na kawałki dowolnej długości.

Dotychczas nie miano sposobności na folwarku krasnoufimskiej szkoły wypróbować mat tkanych z trzciny lub sitowia, ponieważ tych roślin w pobliżu nie ma. Tymczasem wielu gospodarzy zwraca się do zarządu szkoły z zapytaniem, jak zastąpić słomę sitowiem? Kwestya to bardzo ważna, a stąd zarząd folwarku poczytuje sobie za obowiązek udzielić na nią chociaż warunkową odpowiedź. Kobierzec utkany z sitowia, sposobem używanym w folwarku szkoły i nasycony gliną, będzie również niepalny jak i słomiany, to niepodlega żadnej wątpliwości; lecz chodzi o to, jaką pośtać przybierze taki kobierzec, gdy będzie przedepty-wany w glinie i gdy przytem pojedyncze źdźbła sitowia będą zgniecione i spłaszczone? Czy będzie on tak gęsty i nieprzepuszczający wody jak dobrze utkana słomiana mata i czy nie wypadnie kryć nim dachu, już nie w dwie lub trzy, ale w cztery lub w pięć warstw?

Dla właścicieli, posiadających u siebie przestrzenie zarosłe sitowiem, nie trudną będzie rzeczą wypróbować jak się tka taki kobierzec, choćby na długość paru sążni. Jeśli się z takiej próby okaże, że kobierzec z sitowia daje się tkać równo i gęsto i nie traci tej szczelności podczas nasycania go gliną i przedeptywania, wtedy można będzie dać mu pierwszeństwo przed słomianym, ponieważ robota przytem będzie jeszcze pośpieszniejsza niż ze słomy; a ponieważ kobierce z sitowia mogą być prawie we trójnasób szersze, zatem wydatki na krycie dachu, na nici, na łaty, które można dawać nie tak gęsto, na rozściełanie maty i t. d., znacznie się zmniejszą.

2. Na osnowę przy tkaniu mat bierze się mocny szpagat, używany do wiązania rybackich sieci, albo przędza konopna, blisko o połowę cieńsza od zwykłych sznurków służących do obwiązywania głów cukru i używana do kręcenia postronków i lejców. Dla oznaczenia wytrzymałości takiego szpagatu lub przędzy, trzeba wziąć jej kawałek na arszyn długości, do jednego końca uwiązać miseczkę od ważek, a trzymając drugi koniec w ręku, kłaść na miseczkę ciężarki; jeśli nitka wytrzyma ciężar 30 funtów, wtedy można ją uważać za dostatecznie mocną do tkania kobierców słomianych. Z 1 puda takiego szpagatu lub przędzy można wytknć od 400 do 520 arszynów kobierca. Samo przez się rozumie się, że im szpagat będzie cieńszy, tern z każdego puda więcej będzie kobierca i tkanina będzie gęstsza i że płacąc drożej za szpagat wryborowego gatunku, można otrzymać zysk na długości i jakości kobierca.

Pierwsze kobierce, użyte na folwarku krasno-ufimskim do pokrywania dachów', były tkane na osnowie z konopnej przędzy; w pierwszem zatem wydaniu niniejszej instrukcyi nie było mowy o żadnym innym materyale na osnowę. Tymczasem w zimie z r. 1887 na 88 wyrób kobierców słomianych przybrał znaczne rozmiary w więzieniu w Krasnoufirasku, a wuęźniowie umyślili zastąpić przędzę konopną tańszem od niej łykiem lipowem. Pierwsze okazy takich kobierców niczem się nie różniły od mat tkanych na konopnej osnowie i zarząd folwarku nie mógł odmówić swego uznania temu kierunkowi. Rzeczywiście, uczynić osnowę tańszą, zmniejszyć wydatki na szpagat, byłoby środkiem bardzo dzielnym do rozpowszechnienia dachów niepalnych, ponieważ dla włościan, u których i słoma, i glina, i ręce robocze są własne i nic nie kosztują, albo przynajmniej koszt ten nie idzie w rachunek, szpagat na osnowę stanowi jedyny pieniężny wydatek, nieraz dosyć uciążliwy w czasie, w którym braknie gotówki, a łyko w leśnych miejscowościach daje się otrzymać nierównie łatwiej. Stąd zarząd folwarku uważał to obniżenie kosztów za środek bardzo skuteczny dla rozpowszechnienia pomiędzy włościanami w wielu miejscowościach Cesarstwa krycia dachów słomianemi, niepalnemi kobiercami.

przyjść z po-

Temu wynalazkowi przyklasnęli i miejscowi robotnicy, zajmujący się wyrobem rogoży. Chcąc obniżyć koszta dachów z jednej, mocą domowemu przemysłowi, z drugiej strony, zarząd folwarku, w następnem, drugiem wydaniu swej instrukcyi, zamieścił wzmiankę o osnowie z łyka i, jak się potem okazało, popełnił wielki błąd, który dla samego zarządu był przyczyną znacznej pieniężnej straty, a może też przeszkodził upowszechnieniu się użycia mat do krycia dachów. Łyko do tego celu nadaje się wyśmienicie i jest bardzo mocne. Zanim je zaczął zalecać, zarząd folwarku kazał tak utkany rozwinięty kobierzec, na 25 arszynów długi, ciągnąć po ziemi, a pomimo to kobierzec nigdzie się nie przerwał. Zdawało się, że przy niskiej cenie łyka trudno o lepszą

osnowę, tymczasem w rzeczywistości okazało się, że osnowa z łyka wypadła dla zarządu drożej od konopnej, ponieważ rogoźnicy, przędący łyko, korzystają z jego własności pochłaniania wody, a dla zwiększenia wagi moczą je tak gorliwie, że dla zarządu, który kupował tę przędzę setkami pudów dla sprzedaży jej po cenie kosztu, z 60 kupionych pudów wilgotnej przędzy, pozostawało zaledwie 27 pudów suchej. Złe nie byłoby jeszcze tak wielkie i na przyszłość dałoby się temu zaradzić, lecz cała niedogodność głównie polega na tern, że niepodobna skłonić włościan do przędzenia łyka cienko i rówmo, nawet za dobrą zapłatą, ponieważ grubą przędzę uważają dla siebie za korzystniejszą i taką tylko wyrabiają na sprzedaż. Kobierzec tkany na osnowie z grubej przędzy nietylko jest droższy, lecz i gorszego gatunku, bo rzadszy, a więc przepuszcza wodę. Prócz tego, dalsze doświadczenia przekonały, że gruba przędza z łyka przy zamaczaniu kobierców w zarobionej glinie rozciąga się i nie zbiega się przy suszeniu, jak to się dzieje przy użyciu przędzy konopnej, a zatem nawet i gęsto utkany kobierzec na osnowie z grubej przędzy z łyka, traci swą gęstość przy zetknięciu z wilgocią. Tak więc do tkania kobierców można na osnowę zalecać jedynie przędzę konopną, łyko zaś tylko włościanom, którzy sami je przędą i dla własnej wygody nie będą się lenić prząść je cienko i równo, albo też na kobierce przeznaczone do obijania ścian pod tynk.

W więzieniu w Krasnoufimsku wyrabiane są oba rodzaje kobierców i przy jednakowej ich szerokości (na lj arszyna) sprzedawane: z osnowy z łyka po 2, a z osnową konopną po 3 ruble za 100 arszynów.

3. Warsztat do tkania kobierców ma tak prostą budowę, że może go zrobić każdy cieśla lub stolarz wiejski. Koszt jego, podług cen miejscowych w Krasnoufimsku, da się obliczyć na 8 rubli. Należy dodać, iż nie ma potrzeby, aby każdy z gospodarzy budował dla siebie własny warsztat. Na warsztacie dwóch robotników tka dziennie od 80 do 130 arszynów, zatem na warsztacie zbudowanym wspólnym kosztem, można przez zimę wy-tkać kobierce na potrzebę całej wsi. W więzieniu krasnoufimskiem więźnie pracują na trzech warsztatach i wyrabiają tygodniowo po 2000 arszynów i więcej, w miarę zapotrzebowania na targu i zamówień. Taki warsztat różni się od zwykłych krosien używanych do wyrobu domowych tkanin, tylko swemi rozmiarami oraz wałem (nawojem) do osnowy, a po części także urządzeniem berda i innych części. W ogóle urządzenie warsztatu do tkania słomianych kobierców, jak widać na rysunku Nr. 1, jest następujące: (*)

1V₂ do 2

Warsztat zbudowany jest z desek porzniętych na sztuki szerokie na 4, a grube na werszków. Ze względu na to, że jedne i też same krosna mogą służyć dla wielu gospodarzy, dla łatwiejszego ich przewożenia robią je rozbierane na części, które się potem składają i umocowują klinami.

(*) Rysunki mieszczą się na oddzielnej tablicy.

(przyp. Red.)

Długość krosien, licząc od walu (nawoju) o-snowy aż do wału odbiorczego, bywa rozmaita, od 3'/₂ do 6 arszynów. Im krosna są dłuższe, tem rzadziej wypadnie snuć na nowo osnowę, tem mniej zatem traci się czasu i tem szybciej postępuje robota. Oznaczając długość krosien, nie można jednak spuszczać z uwagi, że przędza przy długiej osnowie łatwiej się zrywa, niż przy krótkiej; goniąc zatem za pośpiechem w robocie i w tym celu dając nadmierną długość krosnom, nieodpowiednią mocy przędzy, można się narazić na konieczność związywania zerwanych nici i tym sposobem, zamiast pośpiechu, spowodować opóźnienie w robocie; przy krótszych zaś krosnach, nawet i słabsze nici mogą się przydać. Przy mocy przędzy, podług podanej wyżej próby, długość krosien wynosić może od 4 do 5 arszynów.

Szerokość krosien bywa też rozmaita. Można przyjąć za prawidło, aby szerokość krosien była przynajmniej o dwa werszki większą od szerokości wyrabianego w nich kobierca. Tak np. jeśli mamy wy tkać kobierce zwykłej szerokości, to jest na l¹/* arszyna, to krosna powinny być szerokie na 1 arszyn i 6 werszków. Jeśli kobierzec jest tkany do krycia dachu we trzy warstwy, co będzie niżej objaśnione, wtedy krosna robią się Szerokie na 1 arszyn 14 werszków, aby mieć kobierzec szeroki na l³/₄ arszyna. Dla tkania mat z sitowia, które mogą mieć szerokości dwa arszyny i więcej, krosna robią się odpowiednio szersze.

Krosna, jak widać z rysunku, składają się z czterech pionowych słupków A, B, C, D wysokich na 3l/i arszyny. Słupki te są, związane z so bą dwoma podłużnemi beleczkami (K, E) oraz dwiema parami poprzecznych (dolnych P, H i wierzchnich O, M) umocowanych klinami. Belecz-ki podłużne dają się o l‘/₂ arszyna dłuższe od samych krosien i jak widać na rysunku, końcami swemi wystają naprzód i służą do umieszczenia na nich motowidła z nawiniętą osnową. W tym celu na wysuniętych końcach beleczek wyrżnięte są zagłębienia, w których się mieści okrągła, drewniana oś motowidła.

W słupkach A i D, w wysokości l³/₄ arszynów od podłogi, wiercą się okrągłe otwory, w które wtykają się czopy wału a, służącego do rozdzielenia i umocowania osnowy. Wał ten jest przedstawiony oddzielnie na rysunku Nr. 2. W kierunku długości tego wału, na jednej linji prostej, wierci się półcalowym świdrem 5 albo więcej dziur, w równej jedna od drugiej odległości. Dziury te służą do przewleczenia tyluż par nici osnowy, liczba ich zatem zależy od ilości takich par, a ta znowu warunkuje się szerokością kobierca. Przy tkaniu kobierca na l¹/^ arszyna szerokości, wystarcza 5 par osnowy. Tyleż par, jak się zdaje, będzie dostateczne przy tkaniu szerokich kobierców z sitowia. Dla kobierców słomianych, szerokich na l³/₄ arszyna, ilość par osnowy zależeć będzie od długości słomy: dla długiej słomy dosyć będzie 6 par, dla krótkiej i zmiętej trzeba 7 par. Stosownie do tych wymagań, rozmieszczają się otwory na wale a, pamiętając, że skrajne pasy odległe są od brzegów na 2 werszki; pozostałe zatem otwory rozmieszczają

kach AC i B, na wysokości 1 arszyna 7 werszków, wyrobione są otwory, w których się mieszczą końce tego wału. Ponieważ słomiany kobierzec, w skutek swej grubości, nie daje się nawijać na wał jak zwykłe płótno, zatem wał len urządzony jest nieco inaczej niż w zwykłych krosnach. Wał ten przedstawiony jest oddzielnie na rysunku Nr. 3; ma on grubości około 3 werszków średnicy, a na końcach ma dwa czopy wkładane w otwory słupków B i C. Długość jego jest zależną od szerokości warsztatu. W długości wału, jak wskazuje rysunek, wyrobiona jest podłużna szpara, służąca do przesuwania wytkanego kobierca, szeroka na 1 werszek; długość tej szpary stosuje się do szerokości kobierca. Przy tkaniu kobierców z sitowia szerokość tej szpary jak się zdaje powinna być większą niż 1 werszek, ponieważ prawdopodobnie

na całej długości wału w równych od siebie odległościach, tak np. przy tkaniu kobierca szerokiego na l¹/* arszyna, odległość pojedynczych dziur wynosić będzie 4 werszki. Praktyka wykazała, że na wale dla osnowy, nad każdą ze wspomnianych dziur, służącycch do rozdziału par osnowy, dobrze jest zabić drewniane kołeczki, jak widać z rysunku Nr. 2. Kołeczki te służą do natężenia tych par nici, które z jakiej bądź przyczyny osłabiły się i wolno zwisają, przeszkadzając w robocie. Dawniej w tasim razie, bez tych kołeczków trzeba było naciągać całą osnowę, a teraz za ich pomocą można natężyć każdą nitkę z osobna, nie przerywając prawie roboty.    .

W celu mocniejszego osadzenia wał u,w słup

takie kobierce będą grubsze od słomiauych. W skutek takiego urządzenia wału odbiorczego, cały utkany kobierzec spoczywa na ziemi, a jeden obrót wału wystarcza do mocnego naciągnięcia kobierca i natężenia osnowy. W celu łatwiejszego obracania wałem, na jednym z jego końców znajduje się główka z dziurą przechodzą na wylot, w której mieści się drążek służący za rękojeść.

Dla zawieszenia ramek osnowy i berda na górnych poprzeczych beleczkach O i M (rys. Nr. 1) umocowane są podłużne górne beleczki (J i J) za pomocą wpuszczonych czopów, tak, aby jednocześnie te beleczki mocno wiązały górną część warsztatu i nie dawały jej się rozchodzić. Na tych beleczkach kładą się dwie poprzeczne beleczki: C, pod końce której wśrubowane są bloki służące do zawieszenia ram osnowy i T na której zawiesza się berdo. Z powodu ruchomości tych beleczek-ramki osnowy i berdo dają się przesuwać w tył i naprzód stosownie do wygody tkającego kobierce robotnika. Zaprowadzenie tych ruchomych bele-czek stanowi wielce praktyczne ulepszenie, które wyrobiło się przez doświadczenie, już po wyjściu z druku pierwszych wydań tej instrukcyi. Dzięki temu ulepszeniu, otwierający się za pośrednictwem ramek przestwór w Osnowie w całej swej szerokości posiada dostatecznie obszerne miejsce dla założenia słomianego wątka na całą długość warsztatu, przez co robota idzie pośpiesznie i łatwo, gdyż przy przesuwaniu ramek, nie ma potrzeby przerywać roboty dla nowego snucia. Długość tych beleczek (C i T) zależy od szerokości ramek i berda. Po-

14

nieważ rzemienie idące od kątów ramek przez bloki muszą mieć kierunek pionowy, zatem końce be-leczki C, w których te bloki są umocowane, powinny występować po za podłużne beleczki J i J; w tym celu, te ostatnie umocowują się na poprzecznych beleczkach (O i M) bliżej ku środkowi, w odległości 4 lub 5 werszków od słupków A, B, C, D.

Ramki osnowy zbudowane są z mocnego drzewa, związane po rogach kołkami. Wysokość ich w świetle wynosi l*/₄ arszyna, szerokość, zaś stosuje się do szerokości kobierca, przyczem każda ramka w świetle jest większą od kobierca o 3 wer-szki. Dla przeciągnięcia nici osnowy przez te ramki, napręża się w kierunku pionowym tyle skręconych drutów ile ma być snutych par osnowy to jest, jak już wyżej powiedziano, dla kobierców szerokich na l¹/* arszyna, pięć, a przy szerokości 1% arszyna, sześć albo siedem, stosownie do dziurek wału a. We środku każdego zwoju drutu pozostawia się pętelka czyli uszko przez które przewleka się nić osnowy. Uszko to robi się o-kręcając drut na zwykłym ołówku. Jeszcze lepiej dla przewleczenia nici, umocować na środku zwiniętego drutu, żelazne lub miedziane pierścienie, wybierając jak najgrubsze,' aby przędza się nie strzępiła. Ramek w każdym warsztacie znajduje się dwie (I i K rys. 1). Są one połączone z sobą zapomocą okrągłych rzemieni których końce najprzód uwiązują się w rogach jednej ramki, potem przekładają się przez bloki beleczki C, i umocowują się w rogach drugiej ramki, tak że obie ram-

Na wystawie rolniczej w Charkowie, odbytej w r, 1877, powszechną zwracał na siebie uwagę okaz dachu, opierającego się skutecznie działaniu najsilniejszego ognia, a wyrobionego z mat słomianych, w odpowiedni sposób przygotowanych. Zasługa udoskonalenia tego sposobu należy się realnej szkole w Kra8noufimsku, której Dyrekcya nie szczędziła starań, w celu poddania wszechstronnym próbom dachów w ten sposób budowanych.

Próby te przedsiębrane były w warunkach, jakie przy zwykłych, choćby najsilniejszych pożarach, nigdy się nie przytrafiają; mianowicie polewano dachy naftą i rozniecano na nich ogień, podtrzymując go przez dwie godziny; pomimo to, dach wyszedł cało z tej prawdziwie ogniowej próby. Podo bneż próby uroizmacone z umysłu jak naj-nieko rzystniejszemi warunkami, powtarzane były w Pskowie, Samarze, Niżnim-Nowgorodzie, Wło-dzimi erzu, Chersonie, Tulę i w wielu innych miej-cowofśeiach i wszędzie otrzymano rezultaty jak najlepsze ». Dyrekcya szkoły realnej w Krasnoufimsku, pragi iąc jak najszerzej rozpowszechnić dobrodziejstwo tego wynalazku, wobec którego bledną wszelkie i nne cuda dzisiejszej techniki, nie wyłączając i br< repetyerowej, ze względu na humanitarną i eko iomiczną ich doniosłość, umyśliła ogłosić dru-kiem instrukcyę do wyrobu kobierców czyli słomianych i pokrywania niemi dachów, w spc jasny i dla wszystkich przystępny i zrozumi Z naszej strony, sądzimy, iż całej wiejskiej luć ści naszego kraju oddamy prawdziwą przysh podając przekład tej broszury, dokonany z siód go jej wydania w r. 1888.

nai

Podczas mrozu w zimie, w słomie ciepł w lecie znowu, w czasie upału, utrzymuje się cl pod słomianą strzechą; słoma zatem nie przep cza ani zimna, ani ciepła, a glina znowu jest kim materyałem, który się ściska przy silnem grzaniu. Z połącze~:a obu tych własności w; da, że słoma posmarowana rozrobioną gliną, pali się. Im lepiej słoma napojona jest gliną,! z większą trudnością ulega działaniu ognia. słomę napoimy rozrobioną gliną, tak, aby Si zaprawa dostała do wnętrza każdego ździeb wtedy woda z deszczu i śniegu gliny nie wj cze, co zawsze następuje, gdy strzechę słoń: z zewnątrz tylko posmarujemy warstwą rozr< nej gliny. Jeślibyśmy zaś grubą warstwę s napoili taką zaprawą, wówczas pod jej cięż i gięłyby się i łamały najsilniejsze krokwie ił::

Te są główne zasady, podług których sU i. się zbudować niepalny dach z mat słomianycl

Z początku próbowano krycia dachów , kami słomy maczanemi w rozrobionej glinie; wielkie niedogodności tego sposobu skłonił} zaniechania go raz na zawsze, a natomiast d< stosowania innego, tańszego, pośpiesznego i łat dającego się wykonać sposobu pokrywafiwdacl

ki wiszą, na tych blokach jedna naprzeciw drugiej. Długość rzemienia powinna być taka, aby ramki ustawione równo jedna naprzeciwko drugiej, śród-kowemi swemi pętelkami znajdowały się naprzeciwko wału^Jl. Do dolnych rogów ramek przywiązują się sznury, jak to widać na rysunku Nr. 4 które łączą ramki z pedałami (Pi P) służącemi do ich podnoszenia i opuszczania naprzemian w ciągu roboty. Za pedały służą zwyczajne deszczki szerokie na 3 werszki, a długie na 2’/^ arszyna. Każdy pedał ma jeden koniec podniesiony do góry i przywiązany do ramki, a drugi spoczywa na ziemi. W czasie roboty oba pedały leżą obok siebie końoąmi na ziemi, od strony w której znajduje się robotnik przybijający wątek berdem. Naciskając nogą to jeden, to drugi pedał, robotnik podnosi i opuszcza ramki, co powoduje splatanie się osnowy wiążącej słomiany wątek.

Chociaż działanie berda w tym warsztacie jest takież same jak w każdych krosnach, jednak urządzenie jego różni się nieco od berda zwykłego tkackiego 'warsztatu. Berdo służące do wyrobu słomianych kobierców przedstawione jest na rysunku Nr. 5. Do zbudowania jego, biorą się dwie kwadratowe listwy (aciîfe) grube na 1 '/₂ werszka i w nich wyrabia się rowek dla zapuszczenia listewek, głęboki na % werszka, a szeroki na 1 lf2 werszka. Na końcach obu listw wyrabiają się na wylot otwory dla umocowania bocznych ścianek. Ścianki te oznaczone są na rysunku Nr. 5 literami a i b; zrobione są z deszczek długich na 1 arszyn 2 werszki, 1V₂ werszka szerokich i */₂ werszka grubych. Deszczki te są mocno związane z po-dłużnemi beleczkami. Listewki zaś mają po 12 werszków długości, a po */₂ werszka grubości; sze* rokość ich jest zależną od odległości od siebie każdej pary osnowy, pomiędzy któremi muszą się przesuwać podczas przybijania wątku; tak naprzy-kład, przy tkaniu kobierców szerokich na l¹/^ arszyna, kiedy pomiędzy parami osnowy znajduje się przedział na 4 werszki, wtedy szerokość listewek powinna wynosić także 4 werszki. Przy budowie berda należy pamiętać, że im ono jest cięższe, tern robota idzie łatwiej i tem gęstszy będzie kobierzec. Berdo zawiesza się na rzemieniach, jak już wyżej powiedziano, na ruchomej beleczce krosien (T). w takiej wysokości aby jego środek znajdował się naprzeciwko wału a.

na

Ponieważ snuć osnowę na słomiany kobierzec którego wytkać można 80 do 130 arszynów dziennie i trudno i żmudnie, zatem osnową zamawia się gotowa w warsztatach powroźniczych stosownie do rodzaju kobierca, na 5, 6, lub 7 par nici, nawinięta na motowidło wyobrażone na rys. Nr. 1 pod literą Z. Takie motowidło składa się z dwóch drewnianych krzyży związanych z kawałków drzewa długich 10 do 12 werszków i nasadzonych na końce wału na który nici motają się po 10, 12 lub 14, albo też parami. W tym ostatnim razie bardzo jest dobrze wywiercić w motowidle dziurki w które zatykają się kołki dzielące motki pażdej pary od sąsiednich.

Podając ten szczegółowy opis warsztatu i wszystkich składowych jego części, zarząd folwarku kaasnoufimskiej szkoły ma nadzieję że wyrób takich warsztatów mniej będzie napotykać trudno-ności niż dawniej, na podstawie krótkich wskazu-wek zamieszczonych przy pierwszych wydaniach, licząc też na to, że ogólne pojęcie o budowie zwykłego warstatu tkackiego bardzo jest rozpowszechnione. W razie zaś, gdyby komu było trudno zbudować taki warsztat u siebie jedynie podług wskazówek w powyższym opisie zawartych, to zarząd folwarku może przez pocztę przesłać model warsztatu w ‘/₈ naturalnej wielkości; cena takiego modelu, wraz z opakowaniem i przesyłką wynosi 5 rubli.

u wa-

war-

w roz-

Mając gotowy już warsztat, można przystąpić do rozpoczęcia roboty. W tym celu biorą się końce nitek z motowidła i parami przewlekają się przez odpowiednie dziurki w wale a, potem nitki z każdej pary przewlekają się oddzielnie przez uszka ramek, tak że gdy jedna nić przewleczona je9t przez uszko jednej ramki, to druga tejże pary przewleka się przez uszko drugiej ramki. Następnie końce wszystkich par nici łączą się z sobą, przewlekają się przez berdo i umocowują się łu odbiorczego. Robotnicy stają z boków sztatu; jeden ponosi i spuszcza nogami pedały i przybija wątek berdem, a drugi nakłada wartą osnowę pęczki słomy. Od szybkości tego nakładania zależy postęp roboty, zatem trzeba tu postawić zręcznego i rozgarniętego robotnika. Dla przyśpieszenia roboty, dobrze mieć jeszcze trzeciego robotnika podręcznego, chłopca lub dziewczynę, do przynoszenia i równania słomy. Doświadczenie

przekonało, że pomoc takiego podręcznego robotnika przyspiesza robotę o 20 do 30 arszynów dziennie. Jeden z robotników ujmuje po garści słomy w każdą rękę, składa je razem i nie równając ich wcale, wsadza rękę w rozwartość osnowy i podaje pęczek drugiemu, który go wyciąga ile potrzeba, stosownie do szerokości kobierca i niezwłocznie zamyka skrzyżowaną osnowę przez naciśnięcie pedału, a potem przybija berdem. Z początku brzegi kobierca są nierówne, ale potem o-brzynają się równo sierpem tak, aby kobierzec mógł się przesunąć przez szczelinę wału odbiorczego O. Przy założeniu każdego nowego pęczka ramka się opuszcza i następuje mocne przybicie berdem, dla nadania kobiercowi potrzebnej ścisłości, aby nie przepuszczał wody, gdy będzie użyty do pokrycia dachu.

Przy tkaniu słomianych kobierców do krycia dachów we trzy warstwy, to jest szerokich, robotnik składa trzy pęczki słomy, z których dwa wysuwa nieco na końce, a trzeci, nieco cieńszy, kładzie we środek; w dalszym ciągu postępuje tak, jak w pierwszym razie, to jest podaje koniec pęczka przez rozwartość osnowy drugiemu robotnikowi, który go wyciąga w miarę szerokości osnowy, starając się wypuścić końce w przybliżeniu na trzy werszki poza pierwszą parę, aby potem, przy równaniu brzegów, oderznąć około werszka.

Niektórzy gospodarze zawiadomili zarząd folwarku, że wymyślili w warsztacie taki przyrząd, zapomocą którego może tkać kobierzec jeden robotnik, zamiast dwóch; po bliższem jednak zbada-

6. Dając swym dachom nazwę niepalnych, zarząd folwarku szkoły realnej w Krasnoufimsku przewidywał, że dachy te poddawane będą wszechstronnym próbom, co się też w rzeczywistości sprawdziło. Wiedział przytem bardzo dobrze, że masy narodu czują nieprzezwyciężony wstręt do wszelkiej nowości, a zatem przy próbach dachów dołożą wszelkich usiłowań, aby one mogły być zniszczone przez ogień. W takich warunkach, zarząd folwarku musiał przedstawić takie tylko dachy, które zdolne były oprzeć się wszelkim usiłowaniom zniszczenia ich przez ogień. Wiedział też również dobrze, że takie dachy budzić będą podziw u ludu, lecz niechby tylko w jednem miejscu, w skutek łego wykonania roboty, dach taki podczas próby gorzał, wtedy byłoby już po wszystkiem, ponieważ o złem słychać daleko, a o dobrem i w pobliżu cicho. Obecnie, dzięki Bogu, obawa ta mi-

niu tego przyrządu okazało się, że nie przynosi on pożytku, ponieważ dwóch robotników może wytknć dziennie 100 arszynów, zatem na jednego wypada po 50 arszynów. Tkający zaś pojedynczo, nie wyrobi więcej nad 30 arszynów dziennie. Z tego powodu, nie zamieszczamy tutaj opisu tego przyrządu, tern bardziej, że czyni on warsztat więcej złożonym i trudniejszym w użyciu.

Gotowe słomiane kobierce używają się, jak będzie opisane niżej, na krycie dachów, na obijanie ścian, na wykładanie powały zamiast desek i na budowę brandmurów pomiędzy budynkami, dla osłonienia ich wrazie wybuchnięcia w blisko-ści pożaru.

nęła; ani na jednej próbie dachy nie zasłużyły na wyrok nieprzychylny. Wszędzie wytrzymały one próbę ognia i wody, i sława ich rozeszła się daleko. Wydając zatem tę nową instrukcyę, możemy zalecić dwa rodzaje dachów; jeden z nich, całkiem niepalny, właściwy dla przemysłowych zakładów, w których znajdują się ogniska, jako też na składy nafty, a drugi nie zapalny, to jest nie dający się objąć płomieniem od bliskiego pożaru, gdy wiatr miota na dach gorejące głównie i płonącą słomę, jeżeli tylko nie będziemy lać na dach, jak podczas prób, nafty. Taki dach jest jeszcze tańszy od poprzedniego i wybornie się nadaje do krycia chałup włościańskich, zwykłych domów i wszelkich w ogóle budynków gospodarskich.

7. Dla otrzymania zupełnie niepalnego dachu, należy jak można najdokładniej nasycić słomiane kobierce gliną. Do tego używa się g]iny jak można najtłustszej, to jest zawierającej jak najmniej piasku. Gatunek gliny najłatwiej próbuje się zębami: im mniej glina trzeszczy w zębach, tern mniej zawiera w sobie piasku. Do moczenia słomianych kobierców, glinę taką rozrabiają wodą do gęstości śmietany, w zwykłej jamie kwadratowej, wykopanej w ziemi. W braku tłustej gliny, można użyć i piaszczystej, lecz w takim razie należy postąpić następującym sposobem: trzeba wykopać jamę głęboką na 2 do 3V₂ arszyna, rozrobić w niej glinę na rzadką papkę i zostawić w spokoju, a gdy piasek na dno osiądzie, wówczas wyczerpać rozrobioną glinę z wierzchu i użyć jej do namoczenia kobierców. Ostrożność taka potrzebna jest dla tego, że gruby piasek zatyka otwory w źdźbłach słomy i niedozwala glinie przeniknąć uawskroś kobierca.

Do namoczenia kobierców kopie się długa jama, głęboka na 1 do l'/₂ arszyna, szerokości takiej, aby kobierzec słomiany mógł się w niej wygodnie pomieścić, nie opierając się brzegami o ściany jamy, od których brzegi jego powinny się znajdować w pewnej odległości. Długość jamy może być rozmaita, od 5 do 10 arszynów, tem dłuższa, im więcej potrzebujemy kobierców. Należy pamiętać, że im jama jest płytszą i dłuższą, t⁵m łatwiej z niej wyciągnąć kobierzec.

Samo namoczanie odbywa się następującym sposobem: na dno jamy nalewa się glina rozrobiona do gęstości śmietany na wysokość 2 werszków i wkłada się pierwsza warstwa rozwiniętego słomianego kobierca; na tę warstwę nalewa się znowu rozrobiona glina i udeptuje się starannie, przestę-pując z nogi na nogę. Podczas deptania, będzie na zewnątrz wychodziło powietrze, z początku w postaci dużych pęcherzyków, potem zaś, w miarę wyciskania powietrza ze słomy, pęcherzyki coraz będą mniejsze, nakoniec wydzielanie się ich całkiem ustanie, co będzie oznaką, że przedeptywanie osiągnęło swój skutek, to jest że cała zawartość powietrza ze ździebeł słomy została wydaloną, a na jego miejsce przeniknęła słomę zaroba gliniana. Na pierwszą warstwę kobierca kładą drugą, a jeśli kobierzec jest dłuższy od jamy, wtedy koniec jego zagina się w przeciwną stronę i rozścieła się w tym nowym kierunku. Na tę nową w^arstwę znowu się nalewa rozrobioną glinę, w takiej ilości, aby przy deptaniu kobierzec był w niej zanurzony i znowu, tymże sposobem, wyciskają powietrze. Ścieląc tak coraz nowe warstwy słomianych kobierców, zalewając je rozrobioną gliną i udeptując je dla wypędzenia z nich powietrza, postępuje się tak, dopóki cała jama nie zostanie wypełnioną. Dla zapobieżenia wypływaniu kobierców na wierzch, obciążają je kamieniami i pozostawiają w zarobię glinianej na całą noc, albo nawet na całą dobę. Dłużej nad 24 godzin słomianych kobierców w zarobię glimianej trzymać nie należy, gdyż przez to słoma może się zepsuć i przepuszczać potem wilgoć.

Całą robotę należy wykonać podług wyżej podanego przepisu, trzymając się go jak najdokładniej, gdyż na tem polega cała tajemnica wyrobu niepalnych dachów; stąd każdy, pragnący posiadać dach bezpieczny od ognia, powinien ściśle się trzymać powyższego przepisu.

8. Ponieważ w gospodarstwach włościańskich najstosowniejszą do budowania porą jest wiosna, zaraz po ukończeniu jarych zasiewów, a mogą być w tym czasie chłody, podczas których niebardzo przyjemnie deptać przez dzień cały bosemi nogami rzadką i zimną mięszaninę gliny z wodą, a butów szkoda; mając przytem na względzie, że przy uznanych już zaletach dachów ze słomianych kobierców, mogą się przytrafić w znacznej ilości zapotrzebowania tego materyału i do budowli miejskich, przeto zarząd folwarku krasnoufimskiej szkoły doradza u-życie bardzo prostego przyrządu do nasycania gliną słomianych kobierców. Przyrząd ten obmyślany

został przez pewnego agenta Towarzystwa ubezpieczeń, który w ciągu jednego lata postawił 40 słomianych dachów. Przyrząd składa się ze skrzyni, związanej z desek. Szerokość jej odpowiada szerokości kobierców; długość wynosi 3, a głębokość do 1 arszyna. W skrzyni tej, jak wskazuje rysunek Nr. 6, mieszczą się dwa żłobkowane walce, o 4-ro werszkowej średnicy. Osie obu tych wałów przechodzą przez ściany skrzyni, otwory dla czopów wierzchniego walca dają się podłużne, aby wał mógł się z łatwością podnosić i zniżać, w miarę grubości nałożonych kobierców. Dla tegoż celu, aby wierzchni walec silniej naciskał dolny, i lepiej wyciskał powietrze ze ździebeł słomy w kobiercach przesuwających się między walcami, na końcach osi wierzchniego walca zawieszają się ciężary (gwichty) pudowe. Na jednym z końców górnego wału nasadza się kwadratowa główka, mieszcząca rękojeść, czyli korbę do obracania wału. Do skrzyni nalewa się rozrobiona glina gęstości śmietany, do takiej głębokości, aby wierzchni walec był w niej prawie zanurzony, a następnie, przesunąwszy koniec kobierca pomiędzy oba walce, wprawia się je w ruch obrotowy zapomocą korby. Tym sposobem kobierzec przesuwający się w rozrobionej glinie, pod silnym naciskiem wierzchniego wału, wypuszcza z siebie powietrze i wciąga rozrobioną glinę, w której pozostaje zanurzony, dopóki nie wyjdzie na zewnątrz na drugim końcu skrzyni. Przyrząd taki jest prosty i tani, a jednak przekonało doświadczenie, że dosyć jest przesunąć kobierzec między walcami, tam i na powrót djya razy,

aby go nasycić gliną jak należy i otrzymać niepalny kobierzec jak najłatwiejszym sposobem. Przyrząd taki wprawdzie zawsze coś kosztuje, lecz można go, podobnie jak krosna do tkania kobierców, sprawić wspólnym kosztem kilku gospodarzy.

9.    Kobierce, przed ich wymoczeniem, krają się na kawałki, długości 3, 4 do 5 arszynów. Dawniej, na folwarku kryto dachy całkowitemi kobiercami, a teraz, przy wszechstronnem zbadaniu całej tej sprawy, przekonauo się, że niewielkie kawałki wybornie trzymają się na glinie, tak że po prostu stykają z sobą, układając „do czoła“ bez żadnego spojenia, pilnując tylko, aby linie, na których jedne kawałki z sąsiedniemi się stykają, nie przypadały jedna na przeciwko drugiej. Przy krajaniu kobierców, przecina się szpagat osnowy, wyrzuca się parę pęczków słomy, dla zwolnienia końców szpagatu, które się zawiązują pa supełki.

10.    Kobierce nasycone gliną, w mokrym stanie bardzo są ciężkie, zatem przy użyciu należy je wysuszyć, a dopiero wtedy używać do krycia dachu, co także, między innemi, stanowi bardzo ważną ich zaletę. Do wysuszenia, kobierce rozścielają się ^ia słońcu i od czasu do czasu przewracają się, aby słońce z obu stron na nie działało. Chcąc przyspieszyć suszenie, budują się koziołki, na których rozwieszają się kobierce, tak aby wiatr z obu stron je obejmował. Kierunek koziołkom w takiem razie najlepiej nadawać od północy ku południowi, tak aby słońce oświecało kobierce zrana i po południu. Wydobywając kobierce z jamy, trzeba uważać aby ich nie ciągano po ziemi,

ale zwinąwszy w wałek, przetaczano z miejsca na miejsce, gdyż w przeciwnym razie, w mokrych kobiercach bardzo się rozciąga osnowa, zwiększając ory pomiędzy pęczkami słomianego wątka, r z dobrego gęstego kobierca może się zro-rzadki.

.. Dla ocalenia wiosek i miasteczek naszych ;arów, mogą służyć i niekoniecznie takie 3 niepalne dachy, jakie otrzymujemy z kobierców utkanych i wymoczonych w glinie podług powyżej podanego sposobu. Jeśli budujemy dach nie dla publicznego popisu, w wyjątkowo i z umysłu utrudnionych warunkach próby, jeśli możemy przypuścić, iż dach nasz może uledz zgorzeniu w razie, jeśli dom pod nim zostanie objęty płomieniem, w takim razie dostatecznem będzie, gdy się dach nie zapali od pożaru sąsiedniego domu i tym sposobem przyczyni się do przerwania ognia obracającego w perzynę całe wsie i miasteczka. Dla osiągnięcia tego celu, można używać do krycia dachów» słomianych kobierców niewymaczanych w glinie, lecz tylko dobrze wysmarowanych gliną i jakoby sklejonych z sobą za pomocą zaroby glinianej już na samym dachu. Taki dach wypada taniej, a robota jest łatwiejsza i pośpieszniejsza. Suche kobierce nieprzejęte gliną tak są lekkie, że je można poda wać na dach widłami i łatwiej z niemi dać sobie radę na dachu, a przytem unika się żmudnej roboty namaczania i przedeptywania, od której włościanie stronią. Jednem słowem, taki rodzaj dachów, chociaż nie może się nazwać zupełnie niepalnym, to zawsze jest trudno zapalnym i dobrze chroni od pożaru. Na folwarku szkoły jeszcze w 1883 roku pobudowano stajnię pokrytą w połowie kobiercami wymaczanemi w glinie, a w drugiej połowie suchend. Zrobiono to jedynie z powodu braku wody, ponieważ stajnie wypadło budować w miejscu zupełnie bezwodnem a wodę trzeba było wozić z odległości 4-ch wiorst. W roku 1887 pokryto suchend, to jest niewymaczanemi w glinie kobiercami suszarnię do zboża. Dach ten zadowol-nił w zupełności wymagania, tak pod względem taniości i pośpiechu w robocie, jak również nie-przepuszczania wody, pomimo długotrwałych jesiennych deszczów.

Sposób krycia dachów, zarówno zamaczanemi jak i suchend kobiercami jest jeden i tenże sam; ztąd wszystko, co się powie o jednym, stosuje się i do drugiego.

12.    Im bardziej spadzisty jest dach, tem mniej zatrzymuje się na nim woda, tem właściwszym dla niego będzie cement jak najtańszy, najprostszego składu. Przeciwnie, im dach jest więcej płaski, tem staranniej należy go wygładzić i pociągnąć lępszym cementem. Dach ze słomianych kobierców można robić i zupełnie płaski, lecz w takim razie trzeba fcdać na nim powłokę z prawdziwego hydraulicznego cementu, zupełnie nieprze-puszczającą wody. W budowlach gospodarskich najwłaściwszą będzie pochyłość daćhu wtedy, gdy długość krokwi równa jest % szerokości budynku; np. jeśli szerokość wynosi 12 arszynów, to długość krokwi będzie 8 arszynów.

13.    Dachy ze słomianych kobierców nie są

ciężkie, na łaty zatem można brać zwyczajne żerdzie używane do grodzenia płotów. Przy łaceniu należy ściśle przestrzegać, aby łaty kładzione były w odlełgości ]f₂ arszyna (8 werszków) jedna od drugiej, i to nie w świetle, ale licząc od środka jednej do środka drugiej. Takie dokładne kładze-nie łat chroni robotników od omyłek, a każde, choćby najmniejsze zboczenie od tego prawidła, może pociągnąć za sobą wadliwe uwarstwowanie kobierców i spowodować zaciekanie dachu. Wo-góle, doświadczenie przekonało, że przy gęstszem lub rzadszem kładzeniu łat, przybijanych od oka, nie na ścisłą miarę, niepodobna mieć dachu prawidłowo pokrytego we dwie warstwy, ale zawsze będą pasy pokryte w jedną warstwę, na których dach będzie zaciekać. Tego prawidła trzeba się trzymać w każdym razie, czy będziemy kryć we dwie, czy we trzy warstwy. Wielu z gospodarzy zwracało się do zarządu folwarku z zapytaniem, co mają robić w tym wypadku, gdy mają żerdzie nie proste, ale krzywe i sękate. Należy wyznać, iż zarząd nie przewidział tej okoliczności i był w kłopocie z daniem zadawaluiającej odpowiedzi, lecz obecnie, dzięki obszernej korespondencyi, trudność ta została rozwiązaną, gdyż, jak uprzejmie donosi obywatel gubernji Symbirskiej, p. Jurasów, przy podziękowaniu za podany sposób wyrabiania kobierców, przy kryciu niemi kładł łaty w odległości 1 arszyna jedna od drugiej, a puste miejsca pomiędzy niemi wyplatał chrustem i tym sposobem otrzymał równą płaszczyznę, na której kobierce wybornie się rozścielały*

14. Starając się uczynić niepalne dachy o ile możności taniemi, zarząd folwarku doradzał przy-tem krycie we dwie warstwy, tak, jak pokrył u siebie dwie budowle. Lecz w r. 1887 wypadło postawić i pokryć osiem nowych budynków sposobem entrepryzy; wtedy się przekonano, że kryć w dwie warstwy można tylko własnemi rękami, albo pod powłoką z prawdziwego hydraulicznego cementu, który sam przez się nie przepuszcza wody. Lecz gdy mamy do czynienia z najemnym robotnikiem, lub z umówionym przedsiębiorcą robót, wtedy niepodobna zaufać dokładności ich roboty, a nade-wszystko trudno ją sprawdzić; dla tego zarząd, chąc uniknąć wszelkich możliwych błędów, jął się krycia nie we dwie, lecz we trzy warstwy i taki też sposób dzisiaj powszechnie zaleca. W tym bowiem razie, wszelkie możliwe niedokładności roboty zostaną wyrównane i mniej wpływają na brak nieprzepuszczalności dachu; gdyż każde opuszczone miejsce będzie pokryte nie jedną, lecz dwoma stwami. Dla pokrycia zwiększonych w tym razie wydatków, zarząd doradza tkać kobierce, jak wyżej już powiedziano, szerokie nie na l¹/*, lecz na l³/₄ arszyna. Zresztą cała robota będzie taka sama, a cały wydatek ograniczy się do nieco większej ilości szpagatu na osnowę, co nie ma żadnego znaczenia wobec mocy i trwałości dachu, który w takim razie będzie nieco grubszy; ale dając trzy warstwy grubo posmarowane gliną we środku, moż-używać kobierców niewymaczanych w glinie niepalność ich będzie zupełniejsza, niż dachów dwuwarstwowych, jeżeli na nie użyjemy również niewymaczanych kobierców.

War

na

15.    Rozścielanie kobierców słomianych na łatach rozpoczyna się od dołu i za każdym nowym rzędem posuwa się w j*órę o całą, szerokość pomiędzy łatami, to jest o pół arszyna. Tym spo sobem rzędów potrzeba tyle, ile jest łat na jednej połaci dachu; przy takiem rozścielaniu kobierce układają się w tak zwaną karpią łuskę, to jest że każdy wierzchni rzęd, w miarę szerokości, pokrywa dolny w połowie, albo w dwóch trzecich częściach. W pierwszym razie mamy dach dwu, a w drugim trzywarstwowy,

16.    Po rozesłaniu każdego rzędu, kobierce na powierzchni smarują się gliną, tak grubo, aby w warstwie gliny zanurzał się palec. Glina do tego użyta może być piasczysta; nawet lepiej, gdy zawiera dużo piasku. Co zaś do gęstości gliny używanej do smarowania rzędów, to im ona będzie gęstszą, tern lepiej. Najwłaściwszym stopniem gęstości będzie taki, gdy glina wyrzucona na dach nie będzie po nim spływać, lecz da się rozsma-rowywaó.

z tak

Jeśli kobierce są utkane rzadko, z powodu zbyt grubej osnowy, lub kupione od takich, którzy dążą jedynie do wyrobienia jak największej ich ilości dziennie, nie troszcząc się o gęstość tkania, to w takim rązie brak ten można wynagrodzić, używając do smarowania gliny zmieszanej z sieczką ze słomy, jak się to robi przy stawianiu murów zwanej „pacy“. Taka domieszka słomy do gliny zawsze jest użyteczna, lecz przy rzadko u-tkanych kobiercach jest niezbędna, ilość zaś do-

BO

mięszanej słomy powinna być tem większą, im kobierce rzadziej są utkane.

Glina leżąca pomiędzy kobiercami skleja je tak mocno, że przy kryciu niemi dachu gwoździe potrzebne są tylko do umocowania pierwszego, najniższego rzędu, a wszelkie dalsze trzymają się same, tylko zapomocą gliny. Dla lepszego ich przystawania, przyklepują się łopatą; stąd trzeba pilnować, aby każdy robotnik na dachu miał przy sobie łopatę.

Glina zawarta między dwoma rzędami kobierców nie może być spłukaną przez wodę; ponieważ źdźbła słomy leżą na dachu w kierunku spadku wody, zatem ona spływa swobodnie po wierzchu, niedotykając osłonionej kobiercami warstwy gliny. To też sprawia, że niepalność dachów ze słomianych kobierców nie ulega zmianie przez cały czas trwania takich dachów.

17. Rzeczą jest widoczną, że przy opisanym sposobie rozściełania kobierców, rzędy ich, układając się w karpią łuskę, jak to wskazuje rysunek Nr. 7, wzajemnie się pokrywają, w miarę szerokości kobierca, dwiema lub trzema warstwami, z wyjątkiem pierwszego (najniższego) rzędu, którego połowa lub trzecia część stanowić będzie jedną tylko warstwę. Dla uniknienia tego, po położeniu pierwszego rzędu, smaruje się takowy gliną i niezwłocznie pokrywa się nowym rzędem, co stanowić będzie dwie warstwy, potem kładą się nowe rzędy, coraz dalej w górę, posuwając się każdym rzędem o całą odległość łat, to jest o pół arszyna. Pierwszy ten rzęd przybija się do łaty gwoździami, uważając, aby dolna krawędź jego, stanowiąca okap, była zupełnie równa i nie wystawała więcej jak na 1 lub 1V₂ werszka. Większego okapu dawać nienależy, gdyż brzeg kobierca może się własnym ciężarem zagiąć na dół i dach zeszpecić. Ponie-waż gwoździ potrzeba tylko do przybicia pierwszego rzędu, to ich nie ma co szczędzić i można je wbijać co 4 werszki odległości. Gwoździe do tego celu służące mają szerokie główki, długie na werszka, to jest o połowę mniejsze od gwoździ używanych do pobijania dachów deskami. W braku gwoździ, można je zastąpić szpagatem, którym obie warstwy pierwszego rzędu przyszywają się do łaty. Nieumocowany dobrze pierwszy rzęd, w następstwie, po nałożeniu dalszych rzędów, zsuwa się z łaty i szpeci dach, wisząc nierównemi zębami.

18.    Rzędy kobierca ścielą się, dopóki się nie zejdą u szczytu dachu, tak, ażeby skrawek kobierca leżący na jednej połaci dachu, oparł się o ta-kiż skrawek na drugiej połaci. Jeśliby przytem pozostał przestwór choćby na palec szerokości, to lepiej nie żałować materyału i nasłać jeszcze jeden rzęd, a potem dopiero dać kalonkę. Dla zrobienia kalonki, dawniej na folwarku zszywano parę kobierców i nakładano je na wierzch, na-kształt siodła, lecz obecnie, zamiast pary kobierców, bierze się tylko jeden i to mokry, który się po środku załamuje pod ostrym kątem i tak się nasadza, poczem się przeszywa szpagatem. Taki grzbiet dachu jest daleko równiejszy, niż utworzone przez dwa zszyte z sobą kobierce.

19.    Rysunek Nr. 8 przedstawia dach ze spadkiem na cztery strony; z rysunku tego widać w jaki sposób należy kryć na rogach. Dla otrzymania dachu niezaciekającego na rogach, kobierce przykrawają, się na krokwiach lub zaginają się i smarują gliną. W obu razach koniecznie potrzeba pokryć rogi oddzielnemi kobiercami, przy czem postępowanie może być dwojakie: 1) jeżeli na dachu daje się powłoka z dobrego cementu, to na rogach nakładają się kawałki kobierca rozciętego w podłuż na dwie części; 2) jeśli się nie używa cementu, albo tenże jest w złym gatunku, wtedy przecięte krawędzie na rogach kryją się w łuskę, kawałkami kobierca, zaczynając od dołu, tak, aby każdy nowy rzęd pokrywał część dolnego.

20. Jedną z najtruniejszych robót przy kryciu dachu stanowi dźwiganie na dach kobierców .............. »«**>

a zwłaszcza rozrobionej gliny. Jest to robota bardzo żmudna i znacznie zwiększa koszt dachu, konieczna zatem zachodzi potrzeba ułatwienia jej.

Wielu gospodarzy zawiadamia, iż nie korzystali z rad zarządu i podawali wszelkie materyały na dach rękami, nieupatrując w tern trudności; lecz to było wielkim błędem z ich strony, ponieważ przyrząd doradzany przez zarząd nic nie kosztuje, a jednak znakomicie ułatwia i przyśpiesza robotę. Przypuszczając, iż to zaniedbanie pochodziło stąd, że opisanie tego przyrządu było dla nich niezupełnie zrozumiałe, teraz podaje się rysunek Nr. 11, objaśniający: jaką wygodę stanowi żóraw przy podnoszeniu na dach kobierców i naczyń z rozrobioną gliną. Urządzenie takiego żó-rawia bardzo jest proste: pod jedną z belek śród-

kowych krokwi zasuwa się gruba żerdź, tak, aby jej koniec sterczał na zewnętrz; do tej żerdzi mocnym powrozem uwiązuje się druga żerdź, albo krokiew, tak, aby mogła się obracać na obie strony i podawać zawieszone na niej kawałki kobierców i naczynia z gliną na całą długość dachu. Zatknięta pod łatę żerdź zawadza nieco przy kładzeniu pierwszego rzędu kobierca, którym wypadnie objąć tę część żedzi z góry, lecz doświadczenie przekonało, że tworząca się tym sposobem fałda z kobierca nad żerdzią, potem z łatwością się wygładza rękami, po poprzedniem namoczeniu jej gli' ną. Po pokryciu jednej połaci dachu, żerdź się wyciąga i przestawia wraz z żórawiem na drugą Stronę budynku. Taki bardzo prosty przyrząd znakomicie ułatwia robotę, a żóraw, uwiązany na powrozie, daleko łatwiej się obraca, niż na kole lub innej jakiej stałej podstawie. Wątpliwości nie u-lega, że każdy z gospodarzy nie zaniedba korzystać z tego ułatwienia i przekona się, że za jego pomocą robota idzie bez porównania prędzej a zatem i taniej.

21. Po rozesłaniu ostatniego rzędu kobierca na knlonee, dach można uważać za skończony; lecz w takiej postaci, deszcze będą go zamaczać, a w sku-* tek tego trwałość jego nie będzie większą, niż zwykłego słomianego dachu. Dachy ze słomianych kobierców mają powierzchnię gładką i twardą, przeto łatwo przyjmują powłokę nieprzepuszczającą wody, po której powstała z deszczu lub ze śniegu woda spływa po wierzchu, nieprzenikając nawet do warstw zewnętrznych słomy. Tym sposobem

trwałość podobnych dachów może być znacznie zwiększoną.

Gdybyśmy taki dach pokryli równą, cienką warstwą prawdziwego hydraulicznego cementu, po-ruię8zanego z piaskiem (w przybliżeniu 1 część cementu na 2 do 3 części piasku), jako powłoką zupełnie nieprzepuszozającą wody, to tak ochronione dachy trwać mogą tak długo, jak żelazne, jeśli nie dłużej. Pod taką powłokę nie ma potrzeby kryć we trzy warstwy, lecz zupełnie będą dostatecznemi dwie warstwy dobrze wymoczonych w glinie i wysuszonych a zatem cienkich i twardych kobierców słomianych. Dach taki można pomalować na każdy kolor według upodobania; może on być płaski i być użyty na budowle nawet po miastach. W zewnętrznym wyglądzie swoim dachy takie tern się tylko będą różniły od żelaznych, że nie widać na nich spojeń, pod względem zaś zalet, dachy ze słomianych kobierców pod powłoką z hydraulicznego cementu, wypadną znacznie taniej i będą zupełnie niepalne.

Ponieważ na kupno hydraulicznego cementu nie każdy może mieć pieniądze, zatem na pokrycie zwykłych gospodarskich budowli, z wysokiemi, spa-dzistemi dachami, można użyć kobierców powlekanych tańszym materyałem, mianowicie cementem robionym na miejscu, a składającym się z 8 części (na miarę) Suchego niegaszonego wapna, 6 takichże części piasku i 3 części gliny. Mięszanina ta zarabia się wodą do gęstości śmietany i rozprowadza się po dachu równo i gładko, jak tynk na murze. Trzeba uważać, aby powierzchnia była wszędzie równa i gładka, zatem używać do tego takiej że łopatki z rączką, jak przy tynkowaniu. Taki cement z początku jest słaby i może nawet przepuszczać wodę, lecz z biegiem czasu coraz więcej twardnieje i staje się nieprzenikliwym. W miarę wysychania, zwłaszcza przy palących promieniach słońca, powłoka cementowa pęka i tworzy szczeliny, lecz tego nie należy się obawiać; trzeba tylko rysy i szczeliny zasmaro.wać rzadkim cementem, zapomocą penzla mularskiego, osadzonego na długim kiju. Dla lepszej spójności powłoki i wytrzymałości jej na wilgoć, należy zaraz przy nakładaniu świeżego cementu, posypać przesianą, grubą mąką ceglaną, albo ostrym piaskiem, i wciskać ją w miękką jeszcze powierzchnię, rękami albo łopatką, tak, aby ziarnka cegły lub piasku zagłębiały się w cemencie i nie występowały na wierzch.

Gdzie smoła jest tanią, można na powłokę użyć nierozpuszczalnego mydła snaûhmego. Do tego celu bierze się 4 części (na miarę) mleka wapiennego, czyli wapna rozwiedzionego wodą do gęstości mleka, wlewa się do kotła, dodaje się 1 część smoły i gotuje; gorącym tym płynem polewa się dach wysmarowany mięszaniną gliny z piaskiem. Taką powłokę dano na dachu stajni w Krasnoufimsku.

Jeśli nie można dostać wapna dla zarobienia powyższej zaprawy, wtedy można ją do pewnego stopnia zastąpić mięszaniną śjaifiżfigo bydlęcego pomiotu i miału torfowego. Taka mięszaniną po wyschnięciu nie łatwo rozmaka w wodzie. W szkole realnej w I£rasnoufirasku z takiej mięszaniny wyrabiają. doniczki do kwiatów. Takie doniczki, pomimo częstego polewania zasadzonych w nich roślin, nie rozmakają, wcale i przez cały rok wyśmienicie służą, taka zatem mięszanina może z korzyścią być użytą do powlekania dachów; chociaż po u-pływie pewnego czasu, woda spłucze taką powłokę, to mięszanina ta jest tak tania, że powłokę taką na dachach można odnawiać choćby co rok.

Wielu z gospodarzy zgłaszało się do zarządu folwarku z zapytaniem, czy można tynkować dachy alabastrem, który u nich znajduje się w wielkiej obfitości. Z tego powodu zarządzono próbę; jeden dach pokryty powłoką z alabastru (bardzo taniego w tej miejscowości, gdyż 1 pud palonego kosztuje 8 kopiejek) przy wykonaniu roboty przez uczniów o-kazał się zupełnie niezdatnym, drugi zaś otynkowany przez majstra dobrze rzecz znającego, odpowiedział wszelkim wymaganiom; dach ten został pomalowany na zielono olejną farbą i zdaje się, że będzie stał długo.

22. Na wystawie w Ekaterynburgu, w Ufie i w wielu innych miejscowościach, budując dachy, w celu wypróbowania ich niepalności, obijano też wiązania ścian w słupy takiemiż słomianemi kobiercami. Tym sposobem powstała budka ze słomianych kobierców, którą obłożono słomą, drzewem i zapalono. W czasie gorzenia takiego stosu, do budki objętej płomieniami wohodzili ludzie i przekonywali się, że słomiane kobierce nietylko się nie palą, lecz i nie rozgrzewają się. We wsi Tejkowie, w Szujskim powiecie Włodzimierskiej gubernji, sposobem próby rozłożono pod dachem

zrobionym z niepalnych słomianych kobierców wielki ogień, który utrzymywano przez półtorej godziny. Pomimo wysokiej temperatury, dach nie-tylko się nie spalił, ale zewnętrzna jego powierzchnia wcale się nie nagrzała. W spisanym z tego powodu w dniu 14 czerwca 1887 roku protokóle, ogłoszonym w dzienniku Ziemstwa Włodzimierskiej gubernji, powiedziano: „dla tern dokładniejszej próby, na dach wysłano człowieka, któremu kazano zdjąć obuwie; ten swobodnie chodził po dachu i siedział na nim wtenczas, gdy pod dachem gorzał najsilniejszy ogień.“ Podobne próby odbywano w różnych innych miejscowościach i wszędzie się przekonano, że słomiane kobierce, nasycone gliną, nietylko się nie palą, lecz i nie przepuszczają ciepła; a ponieważ każdy zły przewodnik ciepła chroni od chłodu, przeto domy mieszkalne i budynki dla inwentarza, zbudowane wet ze złego materyału, a stąd zimne, po obiciu ścian słomianemi kobiercami, stają się nietylko niepalnemi, ale i ciepłem i.

na-

Przy obijaniu drewnianych ścian kobiercami,

u mili*"** tu in'll iiMiUbJEt,    «•‘«I»»    r- .

osno-

należy je wprzód wyrównać, wysmarować gliną wszystkie szpary, a potem na świeżą i lepką jeszcze glinę nakładać kobierce, pilnując, aby dobrze przylegały do gliny. Kobierce rozścielają się,f jak widać na rysunku N. 8, wzdłuż ścian, zaczynając od dołu, tak, aby każdy wyższy rząd stykał się krawędzią z dolnym. Każdy rząd przybija się do ściany gwoździami, zakładanemi pod szpagat wy. Po wyschnięciu takiego obicia, tynkuje się je alabastrem, który wybornie trzyma się na kobier-

each, albo smaruje mieszaniną, gliny z piaskiem i pomiotem bydlęcym, a potem pobiela wapnem. Takie obicie dano na jednym domu w folwarku, ku wielkiemu zadowoleniu zarządu, ponieważ dom ten, przedtem zimny, po obiciu stał się bardzo ciepłym.

Ściany obijaó można tylko wymaczanemi i potem wysuszonemi, to jest cienkiemi i twardemi kobiercami; niewymaczane nie nadają się do tego użytku, ponieważ są zbyt miękie i wiotkie.

Szerokość kobierców, służących do obijania

ścian, nie powinna przenosić 1 */₄ arszyna. Pod względem zaś jakości kobierców, to jeet gęstości tkania, można używać i mniej ściśle utkanych, ponieważ wszelkie szpary będą zalepione tynkiem, a na pionowych ścianach zaciekania obawiać się nie potrzeba.

mury ścian, chociaż się nie palą,

Wiadomo każdemu, że nieraz pożar wybucha i w murowanych budynkach; palą się krokwie i łaty pod żelaznym, rozpalonym od zewnątrz dachem, lecz nie paliłyby się pod dachem pokrytym słomianemi kobiercami, jako nieprzepuszczającemi gorąca; palą się belki, sufity, podłogi, futryny drzwi i okien, to jednak tak się rozgrzewają, że często pękają i do dalszego użytku służyć już nie mogą; w takich razach wypadnie albo na nowo je przestawiać, albo ściągać żelaznemi ankrami. Chociaż w folwarku nie czyniono bezpośrednich doświadczeń z budynkami murowanemi, jednak zarząd poozy-tuje się w prawie stanowczo twierdzić, że gdyby mury w budynkach były z obu stron obite sło-

mianemi kobiercami pod tynk, wtedy żaden, choćby najgwałtowniejszy pożar nie mógłby im zaszkodzić, ponieważ pod ochroną, kobierców, nieprze-puszczających gorąca, pozostałyby chłodnemi, co zostało stwierdzonem licznemi doświadczeniami. Niezależnie od tej zalety, alabaster tak mocno chwyta się słomianych kobierców, że daleko korzystniej obijać niemi mury i drewniane ściany pod tynk, zamiast wojłoku. Szkoda, że nie można użyć do tego celu kobierców na podsufitkę, ponieważ gwoździe nie wytrzymałyby ich ciężaru po otynkowaniu; gdyby to było możebnem, w takim razie podczas pożaru w murowanym domu paliłyby się tylko podłogi i futryny drzwi i okien.

23. Jeszcze w r. 1881 folwark szkoły w Kra-snoufimsku, budując pierwszą chałupę z ubijanej gliny, urządził powałę z żerdzi, przeplecioną sło-mianemi powrósłami i otynkowaną ze spodu; stanowiło to bardzo dobrą i trwałą powałę, trzymającą się dotychczas bez żadnych poprawek. Wszakże okręcanie powrósłami nieruchomo wprawionych żerdzi było bardzo żmudne, a stąd w rezultacie kosztowniejsze nawet od powały z desek, i dlatego zarząd folwarku zaniechał tego sposobu. W roku zaś 1887-ym spróbowano powałę z żerdzi pokryć z wierzchu niepalnemi słomianemi kobiercami we dwie warstwy, tak, jak się kryją dachy, a dla większej trwałości nałożono trzecią warstwę „do czoła.“ Każda warstwa była smarowana gliną i tym sposobem utworzyła się tania i bardzo trwała powała, bez użycia ani jednej deski i ani jednego gwoździa. Wprawdzie, patrząc z dołu, wszystkiô żerdzie są widoczne, ponieważ nie można ich zakrywać zbyt grubą warstwą tynku, lecz mając na względzie, że włościanie, zwłaszcza w miejscowościach bezleśnych, radzi będą uniknąć wydatków na drzewo i gwoździe, zarząd folwarku usilnie zaleca takie powały w chałupach, nie mówiąc już o suszarniach do lnu i zboża, w których niepalność powały stanowi rzecz niesłychanie ważną. Uwarstwowanie kobierców na powale wskazane jest na rysunku N. 10. Tutaj kobierce mają wyraźnie wystające kąty, gdyż inaczej uwarstwowanie ich nie byłoby dość wyraźne; lecz w rzeczywistości, kobierce wyginają się nieco w przestworach między żerdziami, a spłaszczają się na ich krawędziach, tak, że powała od spodu przedstawia się daleko gładszą niż na rysunku.

na

24. Rząd, w dbałości swojej o zmniejszenie pożarów, wydal prawo określające odległość budynków gospodarskich pomiędzy sobą. Ziemstwa wydają setki tysięcy rubli na wyrobienie planów przebudowywania całych wsi i wskazanie włościanom przepisanych prawem odległości pomiędzy budynkami; tak np. samo tylko ziemstwo Perm-skiej gubernji wydaje rocznie przeszło 20000 rubli wynagrodzenie i koszta podróży geometrów; tymczasem włościanie przemyśliwają nad tern, jakby się najciaśniej zabudować. Przepisane prawem odstępy między budynkami są dla nich niemożliwe, choćby już z tego powodu, że się boją, aby ich w zimie śniegi nié zasypały. W leśnych i mających śnieżne zimy miejscowościach, każdy włościanin Btara się chałupę i wszystkie budynki gospo-

(larskie pomieścić pod jednym dachem, nie wierzy zaś w skuteczność odstępów, ponieważ niejednokrotnie sam bywał świadkiem, jak nieraz szeroka nawet rzeka nie była dostateczną, zapory dla pożaru, który się przerzucał na brzeg przeciwny; wygodnie zaś mu w domu mieć wszystko pod ręką, nie zaś, trzymając się przepisanych odstępów, za każdą rzeczą biegać to o sześć, to o cztery sążnie. Również Senat Rządzący na skargi włościan odpowiedział, że siedziba włościańska stanowi dziedziczną, nie ulegającą odjęciu własność każdego posiadacza, a więc usunąć go z niej, dla przeprowadzenia wyrażonych podług brzmienia litery prawa odstępów między budynkami, nikt nie może. Przypuścimy wszakże, iż ziemstwa znajdą drogę wyjścia i doprowadzą właścicieli siedzib do polubownej zamiany gruntów podług wyrobionego planu; lecz ileż czasu na to potrzeba, aby układ taki mógł być wykonanym? Tymczasem zdarzać się będą pożary, obracające w perzynę całe wsie do szczętu; wtedy tylko chyba nastąpi możność odbudowania wsi podług planu. W rzeczywistości zaś dzieje się zupełnie inaczej. Wioski się palą do szczętu, a z niemi razem wszystkie miernicze znaki, kołki i słupki. Do postawienia ich na nowo podług planu potrzeba czasu, a dla pogorzelców konieczność odbudowania się jest nagląca; stają zatem chałupy znowu na teraże samem miejscu, znowu żadnych odstępów niema, znowu palą się wioski, a usiłowania ziemstw i dziesiątki tysięcy rubli wrydawane na uplanowanie nowego rozmieszczenia budowli idą na marne. Tymczasem, w sa-

memże prawie jest zamieszczony dodatek, że wolno jest budować nawet mieszkalne domy obok siebie, jeśli one są przegrodzone t. zw. brandmurem, to jest ścianą niepalną, wyprowadzoną po nad dach domu. Dotychczas za takie ściany uważane były mury z cegieł, niedostępne dla włościan; obecnie zaś, wskutek powszechnie uznanej i wszechstronnie wypróbowanej niepalności słomiano-glinianych kobierców, wyrabianych podług sposobu używanego w folwarku realnej szkoły w Krasnoufimsku, brand-mury stają się dla włościan rzeczą najłatwiejszą do uskutecznienia i każdy z nich prędzej się zgodzi oddzielić takim brandmurem chałupę swoją od sąsiedniej, niż przesiedlać się ze swojej siedziby do innej, tembardziej, że odrazu pojmie, iż taki brandmur skuteczniej chroni jego chałupę od pożaru sąsiedniego domu, niż nawet sześciosążniowy odstęp.

Ponieważ nie prędko jeszcze w całem państwie powstaną budowle z dachami krytemi i ścianami obijanerni niepalnemi słomianemi kobiercami, zatem, w celu umniejszenia ziemstwom wydatków, oraz prędszego i pewniejszego zabezpieczenia wiosek od pożarów, zarząd folwarku realnej szkoły w Krasnoufimsku zwraca się do ziemstw, z prośbą * o doradzanie włościanom przegradzania chałup brandmurami z niepalnych słomianych kobierców, urządzonemi w następujący sposób:

W odległości 5 do 6 arszynów jeden od drugiego, zakopują się w ziemię drewniane słupy takiej wysokości, jaka jest potrzebna dla ściany ochronnej czyli brandmuru. W razie potrzeby, mo-

żna tym słupom dać podpory. Przestrzeń między słupami obija się żerdziami od dołu aż do góry, tuk jak wskazuje rysunek N. 9, to jest, umocowawszy pierwszy żerdź na wysokości 4 werszków od ziemi, w takiejże odległości przybija się druga; następnie odległość ta daje się w takiej kolei, że gdy np. wierzchnia żerdź jest przybita w odległości pół arszyna od dolnej, to następna przybija się w odległości ¹/i arszyna czyli 4 werszków; tak np. trzecia żerdź przybija się na ‘/₂ arszyna nad drugą, czwarta zaś na t/i arszyna nad trzecią, piąta znowu na ‘/₂ arszyna nad czwartą, szósta na */₄ arszyna nad piątą i t. d. Odległości te mierzą się podobnie jak przy kryciu dachówT, nie w świetle, lecz od środka jednej, do środka następnej żerdzi, o ile można jak najdokładniej.

Obijanie słomianemi kobiercami brandmurów odbywa się tak samo jak i ścian, to jest zaczynając od dołu i stykając krawędzie kobierców „do czoła.“ Lecz nie można poprzestać na jednej tylko warstwie, ale każdą stronę brandmuru trzeba obić kobiercami we dwie warstwy, smarując wewnętrzne ich powierzchnie gliną. Aby zaś linja zetknięcia się brzegów każdej warstwy nie przypadała jedna naprzeciw drugiej, przy początku roboty bierze się kobierzec przekrojony w podłuż na połowę, jak widać z rysunku N. 9. Dlatego też dolne żerdzie przybijają się o 4 werszki od ziemi. Dając zaś drugą warstwę, od spodu przypadnie całkowity kobierzec; tym sposobem spojenia nie przypadną naprzeciwko siebie, ale wre środku kobierca każdej warstwy. Nad brandmurem daje się rodzaj daszku

z takichże kobierców, z małym okapem dla ochrony od deszczu. Ścieląc drugą warstwę, należy pilną zwracać uwagę, aby cała jej powierzchnia ściśle przylegała do posmarowanej lepką gliną pierwszej warstwy i niejako z nią się skleiła. Każdy rząd kobierców przybija się do żerdzi gwoździami w jednej linji, pod wierzchnią parą nitek osnowy. Przy dokładnie utkanych kobiercach, szerokich na l¹/4 arszyna i również dokładnem rozmieszczeniu żerdzi podług niniejszego opisu, przybijanie kobierców do żerdzi nie przedstawia żadnych trudności. Tak zbudowane brandmury tynkują się alabastrem, lub inną jaką z wyżej podanych mieszanin i pobielają się wapnem. Takie brandmury, zwłaszcza tynkowane alabastrem, mogą służyć bardzo długo. Ponieważ budowanie takich brandmurów, bez porównania jest łatwiejsze, niż krycie nanowo dachów, można mieć nadzieję, iż wskazana ich użyteczność trafi do przekonania włościan i zachęci ich do ochraniania tym sposobem budynków swoich od pożarów, przy pewnej, ze strony ziemstw,

pomocy.

25. Wielu z gospodarzy zwracało się do zarządu folwarku z zapytaniem, czy nie robiono prób z budową niepalnych ścian ziemnych, lub z ubijanej gliny, jakie otrzymano rezultaty i jak wznosić takie budowle? W folwarku realnej szkoły w Kra-enoufimsku, taka niepalna gliniana budowla postawioną została jeszcze w pierwszym roku założenia folwarku, mianowicie w 1881 roku. W budynku tym pierwiastkowo mieścili się robotnicy, następnie zaś, gdy zaszła potrzeba założenia warsztatu do wyrobu narzędzi rolniczych, budynek ten został na ten cel obrócony. Mieści się w nim machina parowa, wprawiająca w ruch rozmaite przyrządy mechaniczne, i pomimo wstrząśnień w warsztacie, w którym mieściła się kuźnia o dwóch ogniskach i mechaniczne przyrządy, gliniany budynek stoi cały do obecnej chwili. Zbudowany on jest zjge-gieł, zrobionych z mieszaniny gliny ze słomą, dłu" gich na 10, szerokich na 5, a grubych na 4 wer-szki. Cegły kształtują się w zwykłych formach, mających powyższe wymiary, to jest w skrzynkach bez dna, ustawionych wprost na ziemi, podczas pięknej pogody na otwartem powietrzu, nawet bez szopy. W celu przygotowania materyału, kopie się okrągłą jamę, około 1 arszyna głębokości i 2 sa-żenie średnicy, pozostawiając w środku jamy okrągły pagórek, mający l‘/₂ arszyna średnicy, na którym staje poganiacz koni lub wołów użytych do mieszania gliny, do której stopniowo dokłada się sieczki ze słomy, służącej za spoidło masy do wyrobu cegieł. Ta robota, jak widać z opisu, jest bardzo prosta. Cała trudność polega na utrafieniu stogjunku między ilością słomy i gliny, który w przybliżeniu można oznaczyć na objętość ł/3 słomy i % dobrej, niepiasczystęj gliny. Gęstość tej masy powinna być taka, aby cegły nie więzły w formach, ani też rozpływały się po wyjęciu, co się zaraz poznaje po próbie formowania pierwszych cegieł. Słowem, o ile jest trudno dać na papierze dokładne objaśnienia pod względem gęstości masy, o tyle stopień tej gęstości łatwo daje się oznaczyć na oko przez samych robotników. Należy tylko

tym ostatnim* przy najmie za opłaty od sztuki lub od setki, postawić warunek, że takie tylko cegły będą policzone do opłaty, które po wyschnięciu zachowają, swój kształt i nie będą się płaszczyły, ponieważ robotnicy skłonni są do używania zbyt rzadkiej masy, gdyż taka łatwiej daje się wymieszać w jamach i lepiej się formuje, lecz takie cegły po wyschnięciu płaszczą się i tracą prawidłowe swe kształty. Wyrobione cegły, stosownie do stanu pogody i szybkości wysychania, na drugi lub na trzeci dzień trzeba ustawić na kant, przez co schnięcie bardzo się przyśpiesza. Gdy już zu pełnie wyschną, co się poznaje po przełamaniu niektórych i zbadaniu suchości ich wnętrza, cegły układają się w stosy w l'/₂ lub w 2 cegły, postępując zupełnie tak samo, jak ze zwykłem i, wypa-lancmi cegłami. Przy murowaniu używa się do ich spajania tejże samej mieszaniny gliny ze słomą, tylko znacznie rzadszej. Murowanie dużego formatu cegłą idzie bardzo szybko, nienależy przeto zbytecznie spieszyć z robotą, ale dać wprzód cegłom dobrze wysęfrnać w przewiewnych stosach. Jest to tern ważniejsze, że podnoszenie dużych, jeszcze wilgotnych cegieł jest trudniejsze, suche zaś, a przez to lżejsze, dozwalają prowadzić robotę łatwiej, prędzej, a zatem i taniej. W domu, wybudowanym w ten sposób na folwarku szkoły w 1881 roku przed zimą, w październiku zamieszkał jeden robotnik z rodziną, mający pięcioro małych dzieci, z których w ciągu zimy żadne nie zachorowało. Gdy mury w ciągu roku wyschną i osadzą się, bardzo jest dobrze obić je słomianemi kobiercami, przybijając je gęsto drewniauemi kołkami, w kierunku ukośnym z góry na dół, a potem otynkować zwykłym sposobem. Taki budynek wygląda bardzo porządnie, a węgły jego nie zaokrąglają się z czasem wskutek wietrzenia, jak to zwykle bywa z ziemnemi ścianami.

26. Chociaż wyżej opisany sposób wyrabiania cegieł z mieszaniny gliny ze słomą jest bardzo prosty i tani, jednak mieszanie gęstej masy, chociażby nogami zwierząt, stanowi robotę ciężką i nieprzyjemną, a formowanie samych cegieł wymaga dodatkowego nakładu pracy i pieniędzy. Stąd zarząd folwarku, przystępując w roku 1881 do wzniesienia pierwszej swej budowy z mieszaniny gliny ze słomą (pacy), starał się uniknąć formowania cegieł i postanowił budować ziemne ściany. Po nałożeniu jednak pierwszej warstwy pacy okazało się, iż masa ta nałożona bezpośrednio na fundament w grubej warstwie wysychała tak powoli, że ulegała zgnieceniu pod ciężarem drugiej warstwy, chociaż nakładanej dopiero w tydzień po ułożeniu pierwszej. Tłómacząc sobie ten ujemny rezultat nieodpowiedniemi klimatycznemi warunkami Permskiej gubernji, zarząd odstąpił od dalszego budowania tym sposobem i jął się murowania cegłą surówką, wyrabianą z gliny ze słomą, jak było opisane wyżej, przez co otrzymał jeszcze w ciągu tegoż lata, bardzo trwałe mury. Dopiero po upływie siedmiu lat od czasu wzniesienia pierwszej budowli tego rodzaju, otrzymawszy od właściciela ziemskiego z powiatu Riażskiego w Riazań-skiej gubernji W. M. Jakimowa szczegółowy opis używanego tam nowego sposobu budowania z pewnego rodzaju pacy, zwanej tam „lituszkami“, zarząd spostrzegł, że był w błędzie, chcąc za mate-ryał do budowy używać masy słomiana-glinianej, gdy właściwie na północy, w wilgotnym klimacie i przy krótkotrwałem lecie, należało użyć masy gliniano-słomianej, czyli słomy jedynie spajanej głi-jną_, nie zaś przeważnie gliny wiązanej słomą. Zamieszczając tu szczegółowy opis podany przez p. Jakimowa, w celu rozpowszechnienia tego sposobu, zarząd folwarku dodaje, iż p. J. powiada, że taki rodzaj pacy wszedł w użycie w Riazańskiej gu-bernji dopiero przed trzema laty, a już teraz budowle podobne rosną tam, jak grzyby po deszczu. Rozpowszechnianie się ich postępuje tak szybko, że włościanie rozbierają stare swoje drewniane chałupy i sprzedają drzewo jako materyał opałowy, a na ich miejsce budują nowe z pacy („Iituszek“). Bezpośredni wpływ tego ujawnił się przez obniżenie cen na budulec i opał.

Załączając opis takiego sposobu budowania podług p. Jakimowa, zwracamy uwagę gospodarzy na tę okoliczność, że wyprowadzenie ścian z mocno utłoczonej słomy, sklejonej niejako gliną, nie wymaga wyschnięcia każdej warstwy przed nałożeniem drugiej, oraz że w Riażskim powiecie takie budowle stawiane bywają bardzo trafnie na fundamencie z piątku, do czego kopią rowy w twardym gruncie i zasypują je piaskiem. Otoczony ze wszystkich stron twardym gruntem, sypki i sprężysty piasek mniej się osadza, niż lichy fundament z kamienia, murowany po wiejsku, na glinie.

Sposób budowania wskazany jest na rysunku N. 12. Potrzebny do tego przyrząd składa się z dwóch ram z desek. Pierwsza większa rama oznaczona na rysunku literami A, B, X, D, (u włościan zwykle kwadratowa), ma długości każdego boku po 8 do 9 arszynów. Druga mniejsza, oznaczona literami a, q, b, r, ma takie rozmiary, że gdy będzie umieszczoną, w pierwszej, to odstęp między ściankami jednej i drugiej wyniesie żądaną grubość muru, to jeât 1 arszyn. Deski każdej ramy mają na końcach dziury e, przez które przewlekają się sznury wiążące ramę. Aby ramy zawsze znajdowały się wjednakowem położeniu jedna względem drugiej, dane są rozpory H z wycięciami na grubość desek wynoszącą zwykle 1 werszek. Ramy ustawiają się wprost na ziemi, to jest na fundamencie, na którym ma być wzniesiona budowa, a przedział pomiędzy niemi wypełnia się, jak tylko można najszczelniej, słomą. Słomę ustawia się pionowo, w kierunku wysokości budynku, małemi garściami, gdyż tym sposobem gliniana zaprawa przenika ją równiej i jednostajniej. Skoro cały przedział między ramami zostanie napełniony słomą, wtedy lewa się rozrobiona glina z piaskiem, dopóki rzadka ta ciecz nie dosięgnie brzegów ram, a potem mocno udeptuje nogami. Woda ścieka na dół, w przedziale zaś między deskami pozostaje ściśle utło-czona warstwa słomy przesiąknięta gliną. Ukończywszy tym sposobem pierwszą warstwę do koła budynku, obie ramy podnoszą się do góry i taż sama czynność ustawiania słomy, zalewania gliną i udeptywania, znowu się powtarza, dopóki mury

na-

nie dojdą, do żądanej wysokości. Całą robotę można prowadzić bez przerwy. Aby ramy podniesione nad wyprowadzoną w górę ścianę nie zsuwały się po niej na dół, w dolnych brzegach desek znajdują się dziury, w które zakładają się drążki K, które przechodząc przez obie ramy, leżą na ścianie budynku i utrzymują ramy na żądanej wysokości; po ukończeniu warstwy, drążki te się pozostałe po nich otwrory ściągają się

wyjmują,

same w świeżym jeszcze murze. Na drzwi i okna pozostawiają się otwory, w które są wstawione zawczasu odpowiednie ramy P, niedozwalające zalania ich gliną; podobneż ramki dają się i dla małych okienek, oraz w miejscach, na których mają być kładzione belki. Przy ostatecznem wykończeniu muru, otwory na drzwi i okna rozszerzają i wy

gładzają toporem.

ściany zacierają się piaskiem

Po ukończeniu roboty, mury mają wygląd nastroszony od sterczącej z nich słomy. Równa się je, oskrobując ostrą żelazną łopatą, przez co ucinają się końce słomy, z gliną: do tej mieszaniny dobrze jest dodać bydlęcego pomiotu.

Za fundament służy, jak już wyżej powiedziano, rzeczny piasek sypany do wykopanych rowów. Niekiedy też, w Riażskim powieciedają i fundamenty z kamienia. Jeśli budynek tak jest długi, że jedna deska na ramę nie wystarcza, wtedy łączą się w linję dwie, trzy lub więcej desek, podobnie jak w formach na węgły, sznurami przewleczonemi przez dziury e. Podług zapewnienia p. Jakimowa, robota postępuje niesłychanie szybko.

⁶J

tr,

Do tego opisu należy dodać, że podobne mury są również niepalne, a pod względem taniości, wyrównywają wyżej opisanym brandmurom zrobionym ze słomianych kobierców. Każdy gospodarz łatwo się domyśli, że wysokie ściany pojedynczo stojącej budowli potrzebują z obu stron podpór. Najlepszą podporą w takim razie będą skarpy z takiegoż samego materyału, a dla nadania im potrzebnego związku ze ścianą, należy je układać jednocześnie. Ilość skarp i ich rozmiary zależeć będą od wysokości brandmurów; przy zwykłej wysokości 9 arszynów, dostatecznej dla ochrony zwykłych gospodarskich budowli, wypadnie dać po jednej skarpie co dwa sażenie z każdej strony, odstęp zaś ich u dołu od pionowej ściany może wynosić 1 — V/₂ arszyna; wyżej zaś łączą się ze — ścianą.

Dla ochrony takich brandmurów od deszczu, można dać nad niemi daszek z kobierca słomianego. (*)

na

(*) Sprostowanie. W tekście niniejszej broszury wkradły się następujące pomyłki: na stronie 12-ej w wierszu 15, zamiast ,,wału“ powinno być ,,wału odbiorczego”; w następnym zaś wierszu, zamiast litery A, powinno byó C; stronicy 15-ej w wierszu 5-ym zamiast litery A powinno byó a; nakoniec na tejże stronicy w wierszu 8-ym od dołu, zamiast liter (a i b) powinno być (c i d).

^puoîèq*

{ KRAKÓW

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁOWNA

■‘Ą ' i

1.....30245

Kdn., Czapskich 4 — 678. 1. XII. 52. 10.000

4-

/

;

ii

SK

Kf

2Q

-T

y.

• Tl

%an

ii

MV

ii

nr

fj*r

::

■Ü:

iii

%7

I» IB \

Al

if

TÉ8SS ÆÊÊQM

mMäek

P:

Y/s

UW

MÜS, ,■ tfUWHf

Räte

7

TiftÊ

::§ iiizii

-a

P3

Tj

JV?iO.

T~T

TT

Tl

«TJ,

ITC

Z'-

gm '

JV^ 6.

Tâ

»1

...

NyÀv

lal

_____

fee

JV° 12.

Łm

éf

If

["•!

/;l

x°a

TL

Tïïl

ja.

.. ■- o

PI,

É B!

¹ ■' Ini

M bl!

aShritUkullA

i\\

MU

/j

o£

K/

PpZ

iPWfLI

riffm

Tf

i!

144

^n:

JV? 4.

P,

hr

ś//""

JV?5.

Œfi

1-SS3

iirT

T*

Lr*

iH

gl

s-hj

-g— m

185

4 liii

>£=

4óag

Ce

Tiü

-1.

Jf

Pi'

pvy

i\i

fcl

|»P

imam

t-jj:

ijj

:Ä»

li

"i

h [i ; ; f g t \IhH1 ^*0

Hi

iii t -

K /I

/y/f'

\ 'NJ

JV> 7.

WÎ

e«/

SÇ3#

'V

«W*»«’*' H

V *'»

xr

i/«:

:    %\ A--i

1>: -

TT-T

sil

/;

T~

CT ’-

MU

;T

Nft..

Pj

*4r

ÄP

22

'• '////S_ A

- • ræsA

JV? 8.

*Hlj

ii

■H

■i

tf

/■

■ ,-r

TT

:T

-N

^llMl

li

ti

- -vP~m .'■ ~ h-tw-àW.' ••--i-—A---'*    r V

■PSw! • s

- . * .:?••.....

sÆtr

‘“rcTrr -    •

jsssas

wt;

x\

mm

'■'I$&:?■> r/^^yzivëmm-s: :m -

Î lirx

jP

\Wv

Wß

•-

l)

n M ■:■■.■ ■ - '.\\\\\ :n> vs ",v- - v

i--: Ift.....Z.MI Pa

Tj

mm

— i':

pę§

W %(\ fe : ■«ii ■

i'

-m

( . :f

. :i /m -

■,V

:r-

........IZL.

ft ■ .. Al—-V

•y

'Â

Tt- 1

r/n r

V,

:t ~rz:

nrin;

Silili

i^iia

ii! t

i!

I-

■'

ii

TT

TT

li:

^Lr ! —

-rrr-— /

ir W⁷" GłówczewsJdegD vr Warszawa .

«►

<

\

?

i

M

■ a

Jk ■

1

*

'X

'■

iUv

»f

*—

f

Wym

i*-

o ł

--g^.........— -

i—w.

i

>-•• -

f

-

ŁS*J

U

1

I..*.

^<N

' ■'!

i™

; ~ "

--------=--

!

\

i

■

t

■

■

*

\

X

=

i

\

«W..J

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

i

I

i

00

tc

i;

k-

PK    • 100000 eg*.

✓

I

l

«

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297007