li

'i

■Hf

Bal

i=lfiK

----

wBmm

wzs*.

B*

■ •••.•■ ;• :

fcv..->^ w4 jffl*» wffaagjg g?>3^ar ataflKMB

Hwsa

W(y////,

WmwÊ3S&

WMwÈÊÊk

SbI

•>: .

SÉ«FilsP®i Är

V.V.»V.-.

&Hj

;

I" i :| : :i

W///Æ/Æwfim^\

vmS,

i||«!

ËÉœ

rV>

ai

^ifc

iwSwmw/A WMmm

y VI

WÊÊÊÊÊtwÊk

W,

•v^rirvÄV»

■'yTSi&£X^

-•//

wm

ifei

«ss

iïlwiwiwrtï

1 KRZYSZTOF THEMES!.

fl

I#

:ś

Krawiec

Sf

jWIEDEŃ

&)•

■*

•>

■»

li

m

&/

X. G-raben 2©, TraAtr^erłiof

w Bazarze.

Mi

Pierwszorzędna firma wiedeńska !

Hautes-Nouveautés w jedwabiach i materyach wełnianych.

Wilhelm Jungmann & Neffe

c. k. austr. i k.włoski    dostawca nadworny

Wien, Stadt, Albrfcchtplatz Ir. 3. '*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej f-

nr

■ł

ikjim

lfea&

ftnlgin Jiut Ul urii ii it i u mm i ii i: 11111 imiiiim m i im ii u ;-iu mu i ut 111111111 ï i r m : o u 11......i,

Najwytworniejszy Magazyn ij gotowych sukni dla męzczyzn i

ri ;

chłopców.

Wielki wybór materyj dla zamówień podług miary.

Wykonanie w przeciągu 12 godzin.

Stałe ceny.

Słsłeid. 2s:o3aa.is3?-jxi3r

■1'. '

i.

JME. «C •!. jMSstndLI

WIEDEŃ, L, Stefansplatz

Dom Thoneta (Thonethaus).

^^Jj^'l'o.-ii!.-ni:i H1¹ u mi u 1111 II I imiu 111 mmiii i um il n I II II II UI III 111 Ul i' i'i;i:»iiiiiiiii:iiiiiiiiiuiiuiiiii'ii'i;ii'!ii'UMm^i^^^liimili!ÿ MgjUK

Fabryka haftów, małeryj kościelnych

Oli    'i    M

Paramentów kościelnych

| imm & mim

dostawców Jego Eminencyi księcia Prymasa Wegier.

1

J. "Y*

ill

WI E N,

-a» I., Stefansplatz 5. *e-

iimiHiiiliniiiimuimUHilMinmimiininiimiltiiiiiiiiiiiimiiHii.iiHHijmiii|iiiiiiiimiiiiiii.i

J; S

u imiiiiiniiTjwnljHWhpwtismri

Polecenia godna jest księgarnia następców Oskara Franka pp. FBIEDLAENBEBA & BA3IBEBGEBA, L, Kärntnerring 2 zaopatrzona w dzieło polskie i rossyjskie.

flltlHIllIłlllBlllllllllilllllllilllllllllllllllllltMNIllIflllilli

Pierwszy i Największy Skład

Prawdziwych Prancuzkich i Angielskich Perfum i artykułów toaletowych.

Ceny stałe a najniższe, zamówienia załatwiam za zaliczeniem g§ pocztowem. Korespondencja w języku polskim, niemieckim lub francuz kim. -Woda Kolońska wyrabiana Ą przez Zeno a Co w Londynie, po złr. 1, 2, 4.

Parfumerie Zeno lîTx- ’V slxxü O-r a-loexi -w ‘^T^ied.n.i'vi.

Filia: Mariahilferstrasse 75.

liiNHftilipiiÉppiiMPiiiiwiwiliiiii™

Prawflzlwe w\Mm ircelieniB

B.

także imitacye. Olbrzymi wybór i najtaniej u

M. Brauna, Wiedeń (od r. 1870),

L, Bognergasse obok Grabenu.

®0000000<$00000400000000000400000404040*ft

Ogniotrwałe żelazne

[TRESOR

f—I/ KASETY

Przy«rul30Wailia^/^,

/ Najtaniej

/ 'u S. Bergera

Wiedeń,

Bräunerstrasse 10.

jakoteż

używane i nowe * ogniotrwałe .

WIEDEŃ I JEGO OKOLICE.

P

A

4 [

WIEDEŃ I JEGO OKOLICE

oraz

podróż Dunajem z Passau przez Linz, Wiedeń do Budapesztu

treściwy przegląd

ZNACZNIEJSZICH MIEJSC KĄPIELOWYCH.

Napisał

O. SMÓLSKI.

Przewodnik ilustrowany

z rycinami i najnowszym planem W^édnia.

Wydawca: P. STEINEB.

(Nowe wydanie poprawne.)

CENA:

W oprawie z planem Wiednia 1 złr. w. a. = 1 rubl. = 2 marek.

WIEDEŃ 1890.

Nakładem wydawcy. — Tłoczył Hugo Hoffmann, Wieden, VIL, Breitegasse 2.

JHN'

, *i

A/

■■

'/

4f

'■

v»

*. •

,«*•

*

* **

60

CO

«CD

Znaczny ruch polskiej podróżującej publiczności, koncentrujący się przeważnie w Austryi, względnie w Wiedniu, był najgłówniejszym powodem do napisania dziełka niniejszego, zwłaszcza, że wielka część naszych podróżujących rodaków albo wcale nie zna języka niemieckiego, lub też włada nim niedostatecznie i tym sposobem przy równoczesnej nieznajomości stosunków bywa często na rozmaite trudności i przeszkody narażoną. Autor powyżej wymieniony, mieszkając od lat kilkunastu stale w Wiedniu i znając jak najdokładniej stosunki miejscowe, pragnie, żeby z tej jego znajomości i nabytych doświadczeń skorzystał ogół polski. Przy układzie książki nie trzymaliśmy się utartego szablonu podręczników podróżnych, co, zdaje nam się, nie powinuoby takowej wyjść na niekorzyść. Podróżujący znajdzie w niej mimo to wszelkie potrzebne wskazówki i objaśnienia. Nasza część informacyjna nie zawiera jednak; rozwlekłych opisów, które zwykle, zamiast pouczyć, tylko nudzą czytelnika. Staraliśmy się w miarę sił wyczerpnąć przedmiot w ściśle zwięzłem przedstawieniu. Obawiamy się atoli, że może chęć nie stanie w zupełności za uczynek.

Zewnętrzna strona naszej książki okazuje, że wydawnictwo nie szczędziło kosztów, ażeby takowej nadać przyzwoity wygląd, mogący ją postawić w równym rzędzie z podobnymi wydawnictwami w innych językach. Zwracamy w szczególności uwagę na rjciny „typów wiedeńskich“ w rozdziale „Zycie wiedeńskie“, pomiędzy którymi znajdują się niektóre pochodzące z ręki sławnego rysownika wiedeńskiego Schliessmannła, reszta zaś jest reprodukcją zdjęć fotograficznych wiedeńskiego fotografa Otona Schmidta, za jego specyalnem pozwoleniem.

Autor.

Wiedeń.

Ogólne my agi. Pomiędzy wielkiemi stolicami europ ej skiemi zajmuje Wiedeń z pewnością niopoślednie miejsce. Piękność wspaniałej Ringstrasse i architektoniczne bogactwo nowszych gmachów publicznych i prywatnych kontrastujące z starożytnym wyglądem niektórych kościołów, dawniejszych budynków monumentalnych, domów, ulic a nawet pewnych części miasta środkowego, nadają stolicy państwa austriackiego charakterystyczne znamię i rozmaitość, jakiej może gdziendziej pszyszłoby szukać napróżno. Szczególny jednak urok Wiednia polega na jego prześlicznem otoczeniu krajabrazowem, czego, śmiało rzec można, żadne większe miasto europejskie, leżące na płaszczyźnie, nieposiada. U podnóża Alp rozściela się Wiedeń „nad pięknym, modrym Dunajem“, który wijąc się wspaniale, nibyto szeroka śrebrzysta wstęga u stóp zielonych, na wierzchołkach zaś zbielonych śniegiem gór — odgranicza strefę krajów alpejskich od równiny, rozścielającej się na lewym brzegu Dunaju w nieskończoność kobiercem łąk kwiecistych i pól falujących zbożem. Piękność miasta i przyrody czyni pobyt we Wiedniu przyjemnym i miłym, do czego też przyczynia się nie mało uprzejme i wesołe usposobienie Wiedeńczyków.

Kawiarnie wiedeńskie stanowią osobliwość, jakiej bezwarunkowa żadne inne miasto w świecie nie posiada. Napoje są w większych lokalach dobre, usługa bardzo uważająca. Wiedeń posiada bowiem kilka kawiarń, które wydają rocznie za samą prenumeratę czasopism po sześć, a nawet i więcej tysięcy guldenów. W wielu kawiarniach znajdują się pisma polskie.

Kuchnia wiedeńska jest zdrowa i w regule smaczna. Każdy hotel ma restauracyę. Kuchnie hotelowe góruję nad innemi. Przyznać jednak trzeba, że dawniej posiadał Wiedeń lepszą i o wiele tańszą kuchnię.

Bardzo wzięte są piwiarnie, odwiedzane szczególnie wieczorami. Bozmaite gatunki piwa można w niah dostać: wićdeńskie,

czeskie, bawarskie i salcburskie. Pogorszenie się piwa schwechac-kiego otworzyło konknrencyi zamiejscowej drogę do Wiednia. Najulubieńszym napojem jest piwo pilzneńskie („Pulsu) i bawarskie.

W restauracych, piwiarniach i kawiarniach istnieje zwyczaj przy płaceniu dawać na piwo garsonowi, co zowie się „trinkgeldy“ (od 2—10 kr.).

Specyalnością wiedeńską są także fiakry, eleganckie karety z dzielnymi rumakami, które zwykle w najprędszym kłusem przebiegają ulice miasta. Właściwością Wiednia można nazwać także — wczesne udawanie się na spoczynek, z czego wynika, że ulice tylko podczas dnia są ożywione, zaś po godzinie 10 wieczorem prawie zupełnie puste. Nocnego życia tak dobrze, jak nie ma w . Wiedniu. Pod tym względem stanowi tylko karnawał wyjątek. Zycie na przedmieściach jest tańsze, a może nawet i ruchliwsze.

Zresztą odsyłamy łaskawego czytelnika do informacyjnej części książki, gdzie w alfabetycznym porządku ułożone znajdzie wszystkie główniejsze praktyczne wskazówki i objaśnienia.

Położenie, Wiedeń, w obrębie dawniejszych rogatek, stolica i rezydencya Austryi, leży pod 40° 12‘ północnej szerokości i 16° 28’ zachodniej długości z Gr. i tworzy punkt ogniskowy, w którym cztery orograficznie różne dzielnice: kraje alpejskie, czesko-mo-rawskie góry i terasy, Karpaty i płaszczyzna wyższego Dunaju stykają się razem ze sobą. W wielkiej, szerokiej dolinie Dunaju rozprzestrzenia się miasto z swojemi przedmieściami, od brzegów niemal rzeki aż pod same stoki gór i pagórków „ Wienerwaldw> stanowiącego rodzaj przedniej straży niebotycznych Alp. Wieniec gór, zielonych lasów i mnóstwo winnych ogrodów otacza w półkolu miasto aż pod sam Dunaj, nad którego brzegi z jednej strony spada stromo w toń fal błękitnych góra Leopolda, stojąca jak siostrzyca obok Łysej Góry ('Kahlenberg); z drugiej zaś wznoszą się góry: Laaey-berg i Wienerberg. Tym sposobem ma Wiedeń bardzo korzystne pod względem fizycznym położenie, obfitując w piękności przyrody w najbliższem swem otoczeniu. Najwyższy punkt miasta przy rogatce Westbahnlinie wynosi 205 m. nad powierzchnią morza, podczas kiedy środkowe miasto (plac św. Stefana) wznosi się nad tą powierzchnią tylko 166 m.

Klimat Wiednia z powodu blizkości Alp jest bardzo niestały. Zmiany powietrza są częste. Średnia temperatura wynosi 10° C. Powietrze jest więcej suche, niż wilgotne. Wiatry, często bardzo silne, należą, tak samo jak kurz, do specyalnych właściwości tego miasta, przez co pobyt dla cierpiącich na płuca łączy ze sobą niekiedy niebezpieczeństwa.

Podział miasta. Miasto Wiedeń, dzieli się właściwie na dziesięć dzielnic (Bezirke): I. Środkowe miasto, II. Leopoldstadt, III. Landstrasse, IY. Wieden, Y. Margarethen, YI. Mariahilf, YII. Neubau, YIII. Josefstadt.,

IX. Alsergrund i X, Favoriten. Dzielnice te tworzą gminę wiedeńską i leżą z wyjątkiem X. dzielnicy w obrębie downejszych rogatek (innerhalb der Linien), który to obręb oddzielonym był od dalszych przedmieść wokoło wałem i rowem podmurowanym (Linienwall) na 4 m. wysokości i 13 kilom, długości, jako też 17 rogatkami. Obecnie zniesiono wał graniczny i tym sposobem przyłączono do wiaściwego Wiednia wszystkie dalsze przedmieścia. Dzielnice poszczególne posiadają poniekąd swoje odrębne znamiona charakterystyczne pod względem wyglądu i ludności. W środkowem mieście skupia się arystokracya rodowa i pieniężna, urzędy, większe zakłady handlowe i ruch obcych; Leopoldstadt jest siedzibą przeważnie handlu, dlatego także puktem ogniskowym izraelickiej ludności; Landstrasse, Wieden i Josefstadt zamieszkałe są przeważnie przez urzędników, studentów i osoby żyjące z renty, podczas kiedy Margarethen, Mariahilf, Neubau i Favoriten mieszczą w sobie najwięcej zakładów fabrycznych i warsztatów rękodzielniczych, zaś na Alsergrund znajdują się instytućye medyko-ehirurgiczne z wszystkiem, co do tego należy. W bezpośredniej styczności z miastem, pozostają teraz dalsze przedmieścia (Vororte) dworzące, każde dla siebie, odrębną gminę. „ Vororte“ zamieszkuje biedniejsza ludność robotnicza. Okalają one Wiedeń ze wszystkich stron. Na północy leży: Floridsdorf i Jedlersee; ku wschodowi: Simmering; w kierunku północno-zachodnim: Gaudenzdorf, Ober-Meidling, Unter-Meidling, Sechshaus, Fünf haus, Rudolfsheim, Hietzing, Penzing, Lainz, Speising i Breitensee; ku zachodowi: Neu-Jjerchenfeld, Ottakring, Hernals, Hornbach; w kierunku połnocno-zachodnim:    Währing, Ober-Döbling, Unter-Döbling, Weinhaus,

Gersthof, Fötzlelnsdorf, Heiligenstadt, Nussdorf, Ober-Sievering, Unter-Sievering, Grinzing. Nad nowo uregulowanym Dunajem zaś buduje się „ Donaustadt“. Obręb gmin}’ wiedeńskiej i „ Vor ortów“ zajmuje razem 14967 hektarów, z których przypada na właściwy Wiedeń 5557, zaś na Vororte 9410, z ludnością liczącą razem okóło *580.000 mieszkańców.

Ludność Wiednia w obrębie rogatek wynosi wedle obliczenia w połowie r. 1886 w przybliżeniu 820.000 głów. Przyrost ludności wynosił w latach 1880—1890 rocznie 107%. Vororte (pomiędzy temi Hernals z 65.000, Währing z 51.000, Ottakring z 43.000, Fünfhaus z 42.000 ludn. — urzędowo zwane „wsiami“), liczą razem około 580.000 głów. W Vorortach wynosi przyrost ludności rocznie 4*75 %. Wiedeńczyków jest w stolicy austryackiej nie więcej jak 25 °/₀, która to liczba w Vorortach redukuje się do połowy. W niektórych bowiem dalszych przedmieściach za rogatkami przeważa ludność czeska nad niemiecką, co mając na uwadże i opierając się na innych pewniejszich jeszcze danych, można siniało przypuszczać, że Słowianie stanowią w Wiedniu z Voror-tami co najmniej 28 % ogólnej ludności. Na przedmieściu Favoriten

xl

fï

'-Vï

te

r-'v

rç •

..

^fc:1

s «ri

*1

SÄ*

mm

Iff

«1

III

ISIS

?!

!f

!m|gp

iÂ#

iis

■ÿ

OGÓLNY WIDOK WIEDNIA.

11

V.‘

. J§J

«®

WÊwà%'‘

p|M

. ■■

f* J

BS

INKjug

rj

.. ;

■■

t'S

Loi

il

11»

g®8 |

ïiU.

(X. dzielnica) mają Czesi narodową szkołę normalną, którą zbudowało i wyposażyło wiedeńskie czeskie stowarzyszenie szkolne „KomensJcy“ z własnych funduszów przy pomocy praskiej „Matice skolské ustredni“. Czechów samych jest we Wiedniu prawie tyle, jak prawdziwych Wiedeńczyków, co z pewnością stanowi charakterystyczne znamię stolicy austryackiej. Znaczny zastęp tworzą We Wiedniu poddani węgierscy. W liczbie ich przeważają także Słowianie: Słowacy, Kroaci i Serbowie. Z innych narodowości jest stosunkowo najwięcej Włochów.

Szkoły stoją we Wiedniu na wysokim stopniu rozwoju i doskonałości. Wyższych zakładów naukowych jest 5, mianowicie:: wszechnica (326 profesorów i docentów i 5721 słuchaczy,, pomiędzy temi na: wydziale medyko-chirurgicznym 1455, jury-dycznym 1269, filozoficznym 766 i teologicznym 231), politechnika (95 sił nauczycielskich i 978 słuchaczów), wyższa szkoła rolnictwa i leśnictwa (42 nauczycieli, 340 słuchaczów), akademia sztuk pięknych (25 nauczycieli i 313 uczniów) i wyższa szkoła handlowa (35 naucz. 782 uczinów). Szkół średnich posiada Wiedeń 20: gimnazyów 13 (nauczycieli 232, uczniów 3792), szkół realnych 14 (nauczycieli 253, uczniów 3084), realnych gimnazyów 2 (nauczycieli 61, uczniów 922); seminaryów nauczycielskich 6 i 146 szkól normalnych pięcio- i ośmioklasowych z 3068 nauczyc. i nauczycielkami i z 76844 uczniami obojga płci. Roczne utrzymanie szkół normalnych kosztuje 2611 mil. złr. Prócz: powyższych zakładów naukowych i szkół wielkie mają znaczenie, szczególnie dla przemysłu i rękodzielnictwa szkoły specyalne-przemysłowe i zawodowe, pomiędzy któremi pierwsze zajmuje-miejsce szkoła dla arty st}r czn ego przemysłu (Kunstindustrie) „Austryackiego Museum“, z osobnemi kursami dla architektury, malarstwa, rzeźbiarstwa, cyzelerstwa, snycerstwa, keramicznej dekoracyi i rysunków. Następnie państwowa szkoła przemysłowa z kursami dla budownictwa, budowy machin ślusarstwa budowlanego, stolarstwa budowlanego, cieślarstwa i kamieniarstwa, z specyalnemi kursami dla palaczy, nadzorców maszyn i kierowników lokomotyw. Przygotowawczych kursów przemysłowych jest 33 z 121 nauczycielami i 13761 uczniami, a rękodzielniczych szkół dla chłopców termina- . torskich i czeladników 9 z 94 nauczycielami i 3159 uczniami, zaś rękodzielniczych szkół zawodowych 15, jako to: dla tkackiego przemysłu, dla zegarmistrzów, tokarzów, drukarzów, złotników i rytowników, szkoła zawodowych rysunków dla bla-charzów, stolarzów; szkoła zawodowa dla murarzów i kamienia-rzów, specyalny kurs dla stolarzów robiących meble i budowlanych, szkoła farbiarska, zawodowa szkoła korporacyi fryzyerów, takaż szkoła golarzy, szkoła zawodowych rysunków dla powrożników i kołodziejów i szkoła rysunków i modelowania dla budowniczych.

Swoją drogą posiadają Vororte podobne szkoły, których jest 17. Dodajmy do tego 57 prywatnych szkół dla robót kobiecych, prywatne szkoły specyalne, szkoły handlowe, prywatne i publiczne instytuty wychowawcze: szkoły wojskowe, których razem jest liczny następ, a będziemy mieli pobieżne wyobrażenie o tern, jak olbrzymi aparat jest w ruchu dla podnoszenia oświaty, przemysłu, handlu i rękodzielnictwa w Wiedniu.

Historya. Dziejopisarze niemieccy dają Wiedniowi keltycki początek przed dwoma tysiącami lat, na co jednak żadnych dowodów przytoczyć nie umieją. Keltycyzm ten atoli stanowi głównie tylko maskę podsuniętą z ich strony, dla zakrycia słowiańskiego pochodzenia stolicy państwa austryackiego, które to pochodzenie ujawnia się lapidarnie, pomimo wszelkich stronniczych retuszów historycznych, w samej nazwie miasta. Kiedy bowiem Kzymianie wl. wieku wznieśli nad brzegami Dunaju, w tern samem miejscu, gdzie obecnie leży Wiedeń, castellum dla zabezpieczenia swego panowania od północy przeciw napadom „barbarzyńców“, dali mu nazwę Vindobona, co widocznie wskazuje na Wendów-Słowian, których osady podówczas rozciągały się od Adryatyku i Alp noryjskich daleko po za Dunaj, jak to dowodzi Szafa.rzyk i inni ■dziejopisarze. Ze cała Dolna Austrya i część Górnej należały do osad słowiańskich, temu nie zaprzeczają nawet i niektórzy niemieccy historycy mając na uwadze słowiańskie brzmienia najstarszych nazw miejscowości w tych krajach, zupełnie słowiańskie, które przechowały się, częściowo skażone, aż do czasów obecnych. Później zamieniono nazwę kastelu z Vindobona na Vindomina. Trzynasty a potem dziesiąty legion rzymski miały w tern castrum stativum swoje leże. Tu zmarł r. 180 cesarz rzymski Marek Aureljusz. Z końcem trzeciego wieku podniesiono osadę do rzędu miast municypalnych. Vindobona kwitnie później jako siedziba rzymskiej cywilnej i wojskowej władzy, aż do napadu Hunów pod Atylą w piątym wieku, którzy ją niszczą do szczętu. Odtąd niema o niej już żadnej wzmianki w historyi aż do czasu, kiedy Karol W. •łamie potęgę Awarów i w r. 791 organizuje kraj między górami Wiener Wald a rzeką Enns jako wschodnią marchię graniczną (Ostmarch, z czego pochodzi Oesterreich, Austrya). Kraj ten przechodzi jako lennictwo na pewną rodzinę hrabiów frankońskich. Kiedy w r. 955 pobito Madjar ów koło Augsburga, zaczyna Wiedeń znowu grać role jako warowna miejscowość. Jednak dopiero w pierwszej połowie dwunastego wieku znajdują się w dokumentach wzmianki o Wiedniu jako o civitas. Ważną chwilą dla Wiednia było oddanie panowania nad marchią wschodnią przez cesarza Fryderyka I. domowi Babenberg’ow, z których margrabia Leopold zwany „Świętym“ staje się odnowicielem Wiednia. Syn jego Henryk II. zwany „Jasomirgott“, już jako książę Austryi przenosi z Łysych Gór rezydencją swą do Wiednia, budując sobie zamek na placu am Hof. Kładzie on także kamień węgielny pod kościół św. Stefana i rozszerza obwód miasta. Leopold VII. z tego domu buduje nowy zamek na tern samem miejscu, gdzie obecnie stoi zamek cesarski i przyczynia się także bardzo wiele do podniesienia i rozwoju miasta. Po wymarciu dynastyi Babenbergów dążyło stronnictwo papiezkie do rozdzielenia marchii wschodniej i styryjskiej (Styryi), zespolonych razem, pomiędzy Węgiy i Czechy,, co pobudziło zatrwożonych mieszczan do udania się z proźbą o obronę co cesarza, który jednak nie okazywał chęci takowej zadość uczynić. Wątpliwe zachowanie się cesarza spowodowało ich potem do przyłączenia się do stronnictwa tej szlachty austryackiej,. która dążyła do oddania dzierżaw Babenbergów pod panowanie-księcia Przemyśla Otokara, syna króla czeskiego Wacława, co też i nastąpiło istotnie. Kadośnie witany przez stany, duchowieństwo i mieszczan, odbył książę Otokar dnia 9. grudnia 1251 wjazd swój do stolicy austryackiej. Wiedeń oswoił się prędko z; nowym władcą, który popierał zarówno interesy duchowieństwa,, jako też szlachty i mieszczan, nienaruszając w niczem istniejących praw i wspierając nadto hojnemi darowiznami uboższą ludność. Zarazem były dążności jego skierowane ku podniesieniu i rozszerzeniu miasta, co też świetnie uskutecznił. Nadto wzmocnił on znacznie przez wzniesienie nowych murów warownych stan obronny miasta, i stawiał szpitale i domy przytułków dla ubogich. Dlatego z. zapałem bronili mieszczanie wiedeńscy miasta przez kilka miesięcy przeciw królowi węgierskiemu Beli I, popierali mężnie Otokara, który od r. 1254 nosił już koronę królewską, przeciw Węgrom w bitwie pod Kressenbrunn, jakoteż w wojnach z lat 1271 i 1273. Przemyśl Otokar, twórca potężnego państwa, od gór karkonoskich, sięgającego aż do morza adryatyckiego, podniósł Wiedeń do nigdy niebywałej świetności i znaczenia, ułatwiając tem mimowiednie* dzieło swemu największemu wrogowi Rudolfowi z Habsburg, który powołany na tron cesarski pobił go i zniczczył w bitwie pod Weissenbach, gdzie też król czeski stracił i życie. Rudolf zagarnął dawne kraje Babenbergów: Austryę, Styryę i Krainę dla swego» domu. Mieszczanie wiedeńscy i szlachta austryacka nie bez oporu przeszli pod panowanie Habsburgów mając w żałobnej pamięci dobrego i potężnego króla. Odtąd stał się Wiedeń siedzibą dynastyi habsburskiej i stolicą państwa, ciągle się powiększajęcego ï wzrastającego w siły, do czego głównie przyczynił się cesarz Maksymilian I. podejmując świetnie we Wiedniu króla węgierskiego Władysława Jagielończ}rka, jego syna Ludwika, króla; czeskiego i Zygmunta I., króla polskiego i podwójne doprowadzając do skutku małżeństwo: swej wnuczki z Ludwikiem, i znowu córki Władysława z swoim wnukiem (1515). Małżeństwa te przyniosły później domowi Habsburgów Czechy,.

Morawę i Węgry. Z powodu takiego zwortu rzeczy powstała przypowieść:

Bella gerant alii, tu felix Austria nube Nam quae Mars aliis, dat tihi régna Venus.

Po śmierci cesarza Maksymiliana I. wzrosło niezadowolenie we Wiedniu, tak dalece, iż przyszło do powstania i wypędzenia, panującego. Habsburgowie zdobyli jednak miasto i uśmierzyli rokosz. Burmistrz ówczesny Marcin Siebenbürger i wielu innych, którzy wybitny brali udział w powstaniu, nałożyli głowami. W r. 1529 po wzięciu Belgradu i po bitwie pod Mohaczem, stanęli Turcy pod dowództwem sułtana Solimana poraź pierwszy pod murami Wiednia oblegając miasto od 21 września do 15 października. Obrońcą Wiednia był wówczas habria Niklas Salm, któremu udało się pobić Turków i zniewolić ich do zaniechania oblężenia. Potem następują dla Wiednia ciężkie czasy jezuickich wpływów na tok spraw⁷ państwowych, szczególnie zaś na wychowanie publiczne. Z tern zaczęły się równocześnie ścieśniania dawniejszych swobód i praw obywatelskich i ucisk zarobkujących. Tylko jako rezydencya cesarska stał Wiedeń pod Ferdynandem I. i Maksymialanem II na wyżynie świetności. Dwór rozwijał przepych wytworny. Urządzano wspaniałe turnieje i uroczystości. Zamek cesarski doznał znacznego powiększenia przez dobudowania. Jeszcze świetniejszem było życie dworskie pod cesarzem Leopoldem I. który z zazdrością spoglądał na blask otaczający dwór francuski, usiłując mu pod tym względem dorównać. Wkrótce jednak nadciągnęły czarne a groźne chmury nad świetność cesarskiego dwom i nad przemożny wpływ Jezuitów dzierżących, ku największemu niezadowoleniu ludności, prawie całą władzę państwową w swem ręku. Wielki wezyr Kara Mustafa nadciągnął bowiem na czele 200.000 Turków pod Wiedeń zagrażając zupełnem zniszczeniem nie tylko krajom państwa Habsburgów, lecz całemu chrześciaństwu. Zbawcą w tej okropnej potrzebie był król Jan Sobieski z swojem rycerstwem, dając odsiecz Wiedniowi na duiu 12 września 1683. Niemieccy dziejopisarze starają się ująć zasługę królowi Janowi III, co posuwają tak daleko, iż fałszują po prostu fakty historyczne twierdząc nawet, że naczelne dowództwo miał nie król Jan III., lecz książę lotaryński Karol. Fałsz ten został przez polskich historyków dostatecznie zbity. Jeżeli jednak sprawę tę podnosimy na tern miejscu, czynimy to jedynie dlatego, ażeby skonstatować, że śp. cesarzewicz austryäcki Rudolf w dziele swem obecnie wyeho-dzącem: „Monarchia austro-węgierska av słowie i obrazie“ (TDie öster?’eichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bildu) wyraźnie powiada na str. 26, że „naczelne dowództwo nad całą armiją odsieczową miał król Jan Sobieski“. O doniosłości zwycięstwa

powiada cesarzewicz dalej: „Niezmiernemi (unermesslich) były polityczne następstwa tego zwycieztwa. Ośmieleni świetnem tem powodzeniem prowadzili dalej książę Karol Lotaryński a po nim książę Eugeniusz Sabaudzki zwyciężką wojnę preciw Turkom.... Austrya i Niemcy oswobodzone zostały trwale od niebezpieczeństwa tureckiego a Wiedeń uwolnionym od trudnego posłannictwa, służenia chrześciaństwu za przedmurze“. To uwolnienie stanowi też głównie węgielny kamień dzisiejszej świetności i olbrzymiego rozwoju. Od tego bowiem czasu zaczął dopiero Wiedeń kwitnąć. Mary a Teresa i syn jej Józef II. dużo czynili dla podniesienia stolicy, która zawdzięcza im wielką część swych monumentalnych gmachów zdobiących miasto. Wpływ duchowieństwa ciężył ołowiem na ludności aż do czasów cesarza Józefa II, który go nareszcie ukrócił znosząc wiele klasztorów nie tylko we Wiedniu, lecz w całem państwie i obracając fundusze tychże przeważnie na cele humanitarne. Z jego wstąpieniem na tron zaczął w ogóle wiać inny duch z góry, duch liberalny, topiący jak tchnienie wiosennego ciepła lody dotychczasowego systemu rządowego i panujących stosunków. Ani słowa, że cesarz ten, jako człowiek wielce humanitarny, podnoszący oświatę ogólną a nadto odznaczający się wyższym poziomem myśli, zajmuje zaszczytne stanowisko na kartach dziejów austryackich. Z drugiej jednak strony nacechowane są rządy jego, obok wielkiej tolerancyi religijnej, nietolerancyą narodową. Szczególnie wobec austryackich narodów słowiańskich okazywał on się systematycznym germanizatorem a ta jego dążność przeszła w spuściźnie jako trądycya na stronnictwo niemieckichcentralistów, wysuwających naprzód i teraz jeszcze „ideę józefińską.“ Okres czasu aż do r. 1815 wypełniają wojny z Francyą. W r. 1805 kapitulował Wiedeń przed Napoleonem I. po raz pierwszy, w czerty lat później zaś po raz wtóry. Francuzi opuszczając po drugim wiedeńskim pokoju (1809) stolicę Austryi zabrali y ze sobą dużo dzieł sztuki i zburzyli część wałów obronnych. Wprawdzie naprawiono mury, ale od tego czasu, przestał Wiedeń być fortecą. Po kongresie wiedeńskim zaczął się podnosić dobrobyt i liczba ludności. W r. 1800 wynosiła liczba ludności 200.000, w r. 1846 zaś więcej jak dwa razy tyle. Pamiętnym na zawsze pozostanie w Wiedniu r. 1848, pełen zaburzeń i rozruchów które w części ks. Windischgraetz, w części przywołany na pomoc ban kroacki Jelaczic w jesieni tegoż roku stłumili. Nie długo potem zrezygnował Ferdynand „dobrotliwy“ na korzyść Franciszka Józefa I, obecnie panującego cesarza, któremu Wiedeń swój wygląd obecny głównie ma do zawdzięczenia. Pod jego bowiem rządami zburzono wały i bastyjony, oddzielające w około środkowe miasto od przedmieść, a na ich miejscu zbudowano wspaniałą Ringstrasse, z wszystkiemi jej monumentalnemi gmachami. Budowa JRingstrasse rozpoczęła się w r. 1863.

Parlament czyli Rada Państwa składa sie z dwóch izb, mianowicie: izby panów i izby poselskiej. Członkowie pierwszej (liczba ich nie jest stale oznaczoną, obecnie jest ich 230) są wyłącznie mianowani przez cesarza, względnie przez rząd dzielą się na cztery kategorye: członków domu cesarskiego, dziedzicznych, dożywotnich i mianowanych na podstawie wysokiego dostojeństwa kościelnego. Polskich członków izby panów jest dwudziestu. Sala posiedzeń znajduje się w gmachu parlamentu (I. Franzensring). Izba posłów złożona jest z 353 wybieralnych członków. Wybory są ważne na lat sześć i przedsiębiorą się w czterech kuryach: w większej posiadłości, okręgach miejskich, izbach handlowo-przemysłowych i w okręgach gmin wiejskich. Cenzus wyborczy ustanowionym jest wedle płaconych podatków. Większa posiadłość ma stosunkowo najwięcej, gminy zaś wiejskie i niektóre miasta, pomiędzy temi Wiedeń, najmniej przedstawicieli parlamentarnych w stosunku do liczby wyborców. Większa posiadłość, miasta i izbyhandlowo-przemysłowe wybierają bezpośrednio, zaś gminy wiejskie pośrednio, przez prawyborców ( Wahl-männer). Uprawnionym jest do wyboru każdy obywatel pełnoletni, który płaci najmniej 5 złr. rocznego podatku. Wszyscy inni nie maja prawa głosowania. Wedle krajów rozdziela się liczba posłów jak następuje: Czechy (5,529.122 mieszkańców) 92; Bukowina (570.295 mieszk.) 9 ; Dalmacya (471.645 miezsk.) 9 ; Dolna Austrya (2,298.995 mieszk.)38; Galicya (5,926.172 mieszk.) 63; Górna Austrya (754.521 mieszk.) 17 ; Gorycya (209.538 mieszk.) 3; Istrya (285.810 mieszk.) 4; Kraina (479.978 mieszk.) 9; Karyntya (345.056 mieszk.) 9; Morawia (2,138.341 mieszk.) 36; Salzburg (162.041 mieszk.) 5; Styrya (1,204.051 mieszk.) 23; Szlązk (563.355 mieszk.) 10; Tryest (141.709 mieszk.) 4; Tyrol (797.524 mieszk.) 18; Vorarlberg (107.649 mieezk.) 3; Z porównania liczby ludności poszczególnych krajów wynika, àe Galicya należy do krajów posiadających najmniejszą liczbę posłów w stosunku do ludności; niemieckie kraje jak Salzburg, Vorarlberg i t. d. mają stosunkowo trzy razy więcej posłów. Wedle stronnictw dzieli się izba posłów na 9 klubów parlamentarnych, mianowicie : połączona niemiecka lewica, niemiecko-narodoicy związek, narodowo-niemieccy antisemici, klub liberalnego środka, klub środka (niemieccy klerykaliści) klub prawego środka (rozmaite narodowości), Trento (Włosi z południowego Tyrolu), klub czeski (liczy 57 członków), koło polskie (licz}' 56 członków), klub młodoczeski (liczy 9 członków) klub rusiński (liczy 3 członków). Klub niemiecko-austryacki liczący 85 członków, należy do opozycyi. Prócz powyższych 9 zorganizowanych klubów istnieją jeszcze frackye drobniejsze, jako to: grupa demokratów pod przewodnictwem dr. Kronawettera ; reszta posłów nie należy do żadnego stronnictwa i tworzy zastęp tak zwanych „ dzikichw lub zasiada na ławie ministrów, z których 4 posiada mandaty poselskie.,,

Przemysł, rękodzieła i handel. Jeżeli sie mówi o przemyśle wiedeńskim, trzeba koniecznie mieć na uwadze całą okolice Wiednia, ponieważ większa część fabryk „wiedeńskich'⁴ leży w kilkumilowem, a często i większem jeszcze oddaleniu od miasta, podczas kiedy kierownictwo, zarząd interesu i apretura ostateczna wyrobów, w Wiedniu mają swoją siedzibę. Anormalny ten stosunek tłumaczy się jedynie względami oszczędności, ponieważ na wsi i czynsz i robota są tańsze. Produkcja en masse w wielkich zakładach fabrycznych prowadzona z nakładem wielkiego kapitału oddziałała bardzo niekorzystnie na tak zwany „mały przemysł“ czyli rękodzielnictwo, które dawniej bez konkurencyi fabrycznej znajdowało się w Wiedniu na najwyższym szczeblu rozkwitu. Eózwój przemysłu fabrycznego przygniatał czym raz więcej rękodzieła, co przed kilkoma laty wywołało w Wiedniu silną agitację ze strony drobniejszegomieszczaństwa przeciw wyzyskowi wielkiego kapitału, która to agitacya skłoniła rząd i parlament do reform na polu ustawodawstwa przemyłowego, ścieśniających wolność zarobkowania przez wskrzeszenie dawniejszych cechów rzemieślniczych i zaprowadzenie tak zwanego „wykazu uzdolnienia“. Wątpliwe te środki ,,ochrony pracy“ majstrów w niczem właściwie nie dotknęły konkurencyi fabrycznej a miały chyba ten skutek, że reakcję ekonomiczną podniesiono w Austryi do zasady kierującej w sprawach handlowo-politycznych państwa. Z ścieśnieniem bowiem wolności zarobkowania przyszły także wygórowane <?ła ochronne, co razem zaciężyło ołowiem na masach pracującego ludu. Drobny przemysł zaś tylko w części skierował swoją czynność na właściwa drogę zwracając sie do wyrobu artykułów zbytkowycli i na pole przemysłu artystycznego, gdzie fabryczna koncurencya mało tylko oddziaływa. Tym sposobem wydoskonaliły się i uszlachetniły wyroby przemysłu wiedeńskiego torując sobie równocześnie drogę do zbytu wywozowego. Pod tym wzlę-dem przypada największa zasługa działalności ,,austryackiego muzeum dla sztuki i przemysłu“, która wykształciła całą młodszą generacye uzdolnionych i zręcznych pracowników. Nie mało też przyczyniły się do podniesienia przemysłu i rękodzielnictwa specjalne szkoły zawodowo-przemysłowe i pisma fachowe, umiejętnie redagowane, których (prawie każda gałeż ma swój organ osobny) wychodzi znaczna liczba we Wiedniu. Z poszczególnych gałęzi przemysłu celuje Wiedeń i okolica mianowicie w następujących: w fabrykacji maszyn odznaczającej się w ostatnich latach wielkim postępem, przez co też przywóz odnośnych wyrobów z zagranicy znacznego doznał ograniczenia; w wyrobie najwyborniejszych chirurgicznych, jako też matematycznych, fizjkalnych i optycznych instrumentów; instrumentów muzycznych; kas ogniotrwałych z wywozem do wszystkich części świata; w wyrobach z bronzu (260 zakładów), złota, srebra i klejnotów (610 pracowni zatrudniających 2500 robotników); w piwo warstwie (olbrzymie browary : w Schwechat, St. Marx, Hiitteldorf i Liesing), chociaż w ostatnich latach piwa czeskie, a w części i bawarskie wielką czynią piwu wiedeńskiemu konkurencyę nie tylko co do wywozu, lecz nawet i w samym Wiedniu, gdzie wielką znajdują konsumcyę; w wyrobach materyj do obicia; w fabiykacyi kwiatów sztucznych; sukni mezkich, wywożonych w wielkiej ilości na wschód, szczególnie zaś w wyrobach skórzannych wszelkiego rodzaju, które nie mają sobie równych gdziekolwiek indziej. Pod względem handlu zajmuje Wiedeń, w części już dla swego korzystnego położenia naci Dunajem i w ognisku sieci dróg żelaznych, nie tylko pierwsze w państwie austryackiem stanowisko, lecz jest w ogóle jednem z ważniejszych empor y ów handlowych na kontynencie. Wszystkie drogi żelazne, które z północnej Szwajcaryi, z Paryża, Londynu i od Renu prowadzą do Morza Czarnego, muszą dotykać doliny Dunaju przez Wiedeń. Z północnych Niemiec, z okolic Wezery i Łaby, idą także wszystkie szlaki przez Czechy na Wiedeń. W linii Odry i Morawy (March) skupiają sie wszzstkie drogi z północy Europy: główne połączenie Petersburga z Włochami idzie prosto przez Wiedeń, gdzie krzyżują się także linije Paryż, Londyn i Konstantynopol. Na tern położeniu, jeżeli już pominiemy inne warunki, polega handlowo-polityczne znaczenie stolicy austryackiej. Od czasu dualistycznego przekształcenia monarchii Habsburgów zyskał Budapeszt pod względem handlowym dużo kosztem Wiednia, zwłaszcza, że Wiedeń nie umie wyzyskać należycie swego położenia nad Dunajem pomimo wydania wńelu a wielu milionów na jego regulacyę. Najgłówniejszemi przedmiotami handlu wiedeńskiego są: zboże i mąka (zbyt węgierskich produktów i ruch transito rossyjskiego zboża przez Wiedeń do południowych Niemiec, Szwaj— caryi i Francyi), wino, nasiona, bydło, drzewo, węgle kamienne, wyroby żelazne i w ogóle kruszcowe, nafta, chemikalie i farby, cukier, smalec, spirytus, wełna, skóry, wyroby tkane, bielizna, suknie, obuwie, rękawiczki, wyroby tokarskie, guziki z perłowej macicy, wyroby galanteryjne z skóry, porcelana i szkła.

Prasa. We Wiedniu wychodzi nie mniej jak 631 pism czasowych, pomiędzy temi 16 codziennych, 175 fachowych, 57 literackich, beletrystycznych i humorystycznych. Rozwój prasy wiedeńskiej datuje się od r. 1848. Wielkie dzienniki polityczne, jak: Neue Freie Presse, Neues Wiener Tagblatt, Wiener Tagblatt, Fremdenblatt, Presse i Illustr. Wiener Extra-Blatt stoją na wysokim stopniu doskonałości, zarówno pod względem redakcyjnym, jakoteż administracyjnym i technicznym. Aparat redakcyjny jest bardzo skomplikowany. Personel stale zaangażowanych redaktorów i współpracowników przechodzi u niektórych dzienników liczbę 30, prócz tego cały legjon ,,ekster-nistów“ miejscowych i [zamiejscowych korespondentów czynnym

jest dla wiedeńskiej prasy codziennej. Każdy ważniejszy dział dziennika ma osobnego redaktora, który znowu posiada swoich współpracowików. W wielkich dziennikach jest naczelny redaktor kierownikiem artykułów wstępnych mających swoich specyalnych pisarzy, którzy nad to nic innego nie piszą. Sprawy zagraniczne, mała kronika, rozprawy sądowe, sprawy gminne, część ekonomiczna, teatr literatura i sztuki piękne, feljeton, każdy z tych działów ma swego osobnego redaktora, anadto są fachowi krytycy literaccy, dramatyczni, muzyki i malarstwa, jako też zawodowo-naukowi redaktorowie dla poszczególnych działów i gałęzi umiejętności, które raz w tygodniu stanowią stałą i osobną rubrykę w dzienniku. Z szczególną starannością uprawianą jest niwa feljetonu. W większych dziennikach biorą w niej udział najznakomitsi pisarze. Już to w ogóle dziennikarstwo wiedeńskie absorbuje prawie wszystkie lepsze siły literackie, co ma w następstwie ten skutek, że dziedzina książkowej produkcyi literackiej nie wykazuje dużo rzeczy posiadających trwałą i większą wartość. W feljetonie uprawianym jest także i romans. Pod tym względem prócz tłumaczeń lepszych romansów francuz-kich przynoszą wiedeńskie dzienniki same mierne, często bardzo słabe rzeczy. Miejscowe romansępisarstwo, aczkolwiek posiada licznych przedstawicieli, stoi na nader niskim i nieudolnym poziomie. W ogóle posiada Wiedeń wielu nadzwyczaj cennych pisarzy zów zawodowo-naukowych, rekrutujących się przeważnie z-profesorów wszechnicy, ludzi szczycących się sławą europejską. Bardzo zdolnie, zręcznie i ruchliwie prowadzonym jest w dziennikach wie-deńskiech dział sprawozdawczy. O wiedeńskim reporterze można powiedzieć, że słyszy i widzi jak trawa rośnie. Wszystko podchwytuje on w lot, rozwałkowuje długo i szeroko, upiększa, dodaje nie tylko soli atyckiej, ale i dosyć pieprzu, apretuje senzacyjnie i puszcza wytwór swego nadmiernego poczucia obowiązku z szybkością telegraficzną w łamy dziennika, zalewając nim przy ważniejszych zdarzeniach całe kolumny. Morderstwa, katastrofy i inne głośniejsze wypadki stanowią żniwo dla miejscowej reportoryi, która najdrobniejszy szczegół traktuje tak wyczerpająco, jak gdyby od tego zależało zbawienie ludzkości. Non plus ultra pod względem reporteryi przedstawiają lokalne dzienniki, jak „ Tagblatty“ i „ExtrablattNa uwagę szczególną zasługuje także cześć ekonomiczna większych dzienników obfitująca w zajmujące i z wielką znajomością rzeczy pisane artykuły i „notatki”. Niestety są dzienniki wiedeńskie w większej części własnością albo banków albo też spółek akcyjnych, zaczem służą one przeważnie interesom wielkiego kapitału. Równie też daje się czuć korupcya w stosunku do instytutów pieniężnych, towarzystw koleji żelaznych, asekuracyjnych i innych. Część ekonomiczna stanowi w każdym wiedeńskim dzienniku źródło znacznego dochodu. Przy ogromnych ciężarach podatkowych, jakiemi w Austryi jest prasa obarczoną, nie mógłby

istnieć żaden z Aviekszych dziennikóAY, nawet przy¹ znacznej liczbie przedpłacicieli, bez nadzwyczajnych dochodów. Ażeby dać wyobrażenie, jak wielkim jest podatek nałożony na prasę, wystarczy przytoczyć, że prócz kaucyi, podatku zarobkoAvego i dochodowego, opłaca dziennik mający n. p. 50.000 abonentów nie mniej jak 8.000 złr. tygodniowo tytułem stempla dziennikarskiego. Nadto bardzo wielkie są Avydatki redakcyjne. „A⁷. F. Presse“ ma rocznych wydatkóAY około miliona guldenów. Mniejsze dzienniki, jak „Deutsche Zeitung“, s potrzeb o AAUiją dziennie 1000 złr. Forsą wiedeńskich dzienników są ich ,,prywatne“ lub „specyalne“ doniesienia w dziale telegramów, kroniki miejscowej, spraw wewnętrznych i zagranicznych, dziale ekonomicznym, a nawet av rubrykach: ..z izby sądoA\rej“ i „teatr, literatura i sztuka“. Na te doniesienia składają się najrozmaitsi korespondenci miejscowi. i zamiejscowi, „specyalni“ i „nadzwyczajni“; „najlepsze źródła“, „osoby wysoko postaAvione“, „strony najlepiej poinformowane“ i przeszło tuzin litografowanych korespondencyj, wychodzących codziennie „jako rękopis“ wyłącznie tylko dla dziennikóAY. Istnieje litografowana korespondencja dla: „Avypadkôw policyjnych“, „spraw dworskich“, „parlamentarnych“, „osobistych“, „gminnych“, „bankowych“, dla „ruchu realności“ i. t. d Wiadomości polityczne i niepolityczne, spłvAvają ze Avszeeh stron do łam dziennika, jak potoki i rzeczułki do koryta Aviekszej rzeki. Tylko przy takiej specyalności i wielostronności źródeł zewnętrznych i sił redakcyjnych mogą Avieksze dzienniki wiedeńskie zawierać tyle obfitości i wszechstronności materyału. TygodnioAve pisma, z wyjątkiem fachowych i kilku innych, przedstawiają w ogóle Avielka moralną i duchoAva niepoczesność. Odstręczająca i nader AYstrętna korupcya zagnieździła się ay Aviekszej części tygodnikÔAV i dAVutygodnikôw, szczególnie „ekonomicznych, finansowych i asekuracyjnych“. Prócz kilku pism humorystycznych, jak „Kikeriki“, „Figaro“, „Floh“, „Neue iUustrirte Zeitung“ i „Hans Jörgei von Gumpoldskirchen“ żadne z pism tygodniowych nie jest Ave Wiedniu poczytnem. Naj-AYiększą liczbę nakładu ma „Tagblatt“ (47.000). potem „Extrablatt“ (36.000), i „N. F. Presse“ (28.000); Avszystkie inne pisma codzienne, mają od 2.000—8000 czytelników Między aatydawcami Aviedeńskich dziennikóAY zajmuje wybitne miejsce, jako-publicysta p.Maurycy Szeps, kierujący redaktor „TagblaWu“ urodzony ay Galicy i i dobrze językiem polskim Avła dający.

Teatry. Pierwrsze miejsce zajmują pomiędzy Aviedefiskiemi teatrami obydwa teatry dAYorskie : Hu.fburgtheater i Hofoper. Pierwszy posiada klasyczny repertoar i uprawia niwę lepszej fran-cuzkiej i niemieckiej komedyi salonowej i dramatu społecznego. Posiada liczny i doborowy personel artystyczny, złożony ay Avie-kszości SAvej z sił pierAvszorzednych i celuje przedewszystkiem znakomitem ensemble. Teatr ten posiada wielkie tradycye arty-

styczne. Od dawna nosi on nazwę „pierwszej sceny niemieckiej“. Nowy gmach teatru dworskiego znajduje sie przy Franzemring naprzeciwko nowego ratusza. Zbudowanym jest wedle planów architektów: Sempęra i Hasenauera w stylu renesansowym. Urządzenie wewnętrzne teatru jest wytwornem w najpełniejszem słowa znaczeniu. Schody znajdujące sie w skrzydłach budynku po obydwóch stronach zdobne są w przepyszne freski Godnem widczenia jest foger na pierwszem piętrze. Artyzm i bogactwo ornamentalne współzawodniczą tu ze sobą Nowy teatr dworski i parlament są niezawodnie największą ozdobą Wiednia.

Opery dworskiej dyrektorem jest obecnie Jahn, kapelmistrzem orkiestry Hans Richter. Opery i balety wystawiane bywają z wielką zewętrzną okazałością dekorae.yj i kostiumów Dochody nie pokrywają wydatków; niedobór dopłaca kasa cesarska

rafiiTl

•i

KSSI

u:.

ii

OPERA NADWORNA.

Szczególnie wyborną jest orkiestra opery złożona z samych artystów. Prócz szeregu znamienitych śpiewaków i śpiewaczek do partyj solowych posiada wiedeńska opera nadzwyczaj dobry chór. Gmach opery leży przy Opernving. Zbudowany jest w stylu wczesnego renesansu francuzkiego wedle planów van der NiiWa i Siccardsburg’a, po ich śmierci przez, architektów StorękU Guggitz (1861—1869). Sala mieści w sobie 3000 osób. Gmach jest wewnątrz bardzo bagato i- gustownie dekorowany z portretami medaljowemi, biustami, figurami i fręscami Schwind’a. Ostatnie mieszczą się . w otwartej loggia od głównego frontu. Plafon sali i kurtynę zdobią malowidła Palika i Laułbergera. Z „burgiem“ współzawodniczy poniekąd nowo zbudowany teatr „Deutsches Volkstheater“ przy Bellariastrasse. Na zewnątrz nie wygląda on okazale, wewnątrz zaś jest pięknie i bardzo praktycznie urządzonym. Re-pertoar urozmaicony, dużo nowości. Ceny nizkie. Przedmiejskie teatry : Carltheater przy II. Praterstr. i Theater an der Wien przy VI. Magdalenenstr. kultywują przeważnie operetki, mniej zaś ludowe krotochwile zwane „posseu i dramaty ludowe, które dawniej panowały na przedmiejskich scenach wiedeńskich, a obecnie tylko w Josefstädter Theater przy Josefstädter Hauptstr., w teatrze ludowym w Rudolfsheim a w lecie w Fürst,-Theater w Praterze mają swoje schroniska. Posse stanowi specyalność wiedeńska, która z czasem przeszła na sceny innych miast niemieckich. Wiedeń posiada cały szereg pisarzy ,.possyw, pomiędzy temi był najpłodniejszym O. F. Berg, który nie mniej jak 160 takich sztuk ludowych napisał, mających w swoim czasie wielkie powodzenie. Głównym przedstawicielem dramatu ludowego, posiadającego nierównie większą artystyczną wartość, był Anzengruber. Teatry przedmiejskie mają kilku dobrych komików. Wiedeń nie posiada obecnie wiecej teatrów, jak powyżej przytoczone. Dawniej istniały prócz tych: Stadt-Theater, Komische Oper, Strampfer Theater, Grey- Theater, z których dwa pierwsze uległy pożarowi (komische Oper 1880, Stadttheater 1884), zaś dwa ostatnie z powodu złych interesów zamknąć musiały swe podwoje. Publiczność wiedeńska stosunkowo mało bardzo uczęszcza na przedstawienia teatralne, dlatego przedsiębiorstwa sceniczne mają do walczenia często z trudnościami. Powodem tego oziębienia dla sztuki dramatycznej są w części wygórowane ceny biletów, w części zaś konkurencya Volkssänger ów, wędrujących z jednej sali restauracyjnej do drugiej i znajdujących zawsze bardzo chętnych i licznych słuchaczów. Repertuar „ Volkssänger ów“ składa się z „kupletów“ humorystycznych barwy miejscowej, z piosenek, często bardzo „pikant“, śpiewanych z odpowiednią gestykulacyą przez nadobne ,frajlajny“; z komicznych monologów i fars jodnoakto-wych. Towarzystw volkssängerowskich, zowiących się także „Singspielhalle“ jest dużo. Do najlepszych należą: Seidl i Wiesberg, Guschelbauer i Louise Montag, die lustige Mirzl, Krischke i Meyer, Kriebaum, Nowak i inni. Kto chce poznać dokładnie genre wiedeńskiego ludu („weaner schanu — „weaner hamuru'), ten powinien zwiedzić przedstawienia „Singsptelhalle“, gdzie przy piwie i jedzeniu bawią się przewybornie Wiedeńczycy z rodzinami swemi, klaszcząc w dłonie i śmiejąc się do rozpuku; gdzie jest największa „hecau (d’höchste Hetz und G’stanz) i gdzie też dramatyczna muza ludowa w osłonie mgły kłębiącego się dymu z cygar wdzięczy i mizdrzy się zalotnie do pod- i rozochoconej publiki. „ Singspielhalle“ są wiedeńskiemi teatrami ludowemi, które posiadają swoich własnych pisarzy i własną też literaturę. Niektóre kuplety

są nadzwyczaj dowcipnie, zabawnie, gładko i dobrze pisane. W rodzaju tym celują jako pisarze: Wiesberg, Schmitter, Lorenz i inni. Wiesberg należy do rzędu łubianych wideńskich pisarzy ludowych. Jest on wspłópracownikiem Extrablatt’u i „Kikeriki¹¹.

' Nadto posiada Wiedeń jeszcze Etablissement JRonarcher i Orpheum, rodzaj café chantant, zamknięte często w lecie.

Muzyka. Sława Wiednia jako miasta muzykalnego jest od dawna ustaloną. Wystarczy wymienić nazwiska: Gluck, Haydn, Mozart, Beethoven i Schubert, ażeby zaznaczyć stanowisko, jakie stolica austryacka zajmuje pod względem klasycznej muzyki. Wiedeńskie konserwatoryum muzyczne jest natchnione duchem tej klasycznej muzyki, owiane nimbusem wielkich trądycyj. Dyrektorem konserwatoryum jest Helmesberger. Sezon koncertowy w zimie bywa corocznie znakomitym. Prócz solistów zdobyły sobie także zasłużony rozgłos koncerty orkiestralne, jako to: orkiesty dworskiej opery, towarzystwa przyjaciół muzyki (filharmoniczne;, kwartetu Helmesbergera i „florentyńskiego.⁴⁴ Kościelna muzyka stoi równie na wysokim szczeblu doskonałości. Śpiewane i grane mszy odbywają się w niedziele w dworskiej kaplicy i kościołach: minorytów, augusty nów, św. Piotra i innych. Orkiestry wojskowe koncertują codziennie w kilku mijejscach. Prócz klasycznej i poważnej muzyki może Wiedeń poszczycić się i lekszym rodzajem, pełnym niezrównanego powabu. Walec wiedeński posiada już dawno sławę europejską. Lanner i Strauss ojciec nie pozostali bez następstwa. Trzech braci Strauss’ów (synów) : Jan, Józef i Edward, Fahrbach syn i ojciec, Ziehrer i inni, wylali z swych skrzypek całą powódź czarujących, melodyjnych a uroczych tonów walcowych i półkowych (Weaner Tanz), wedle których biją raźno i rytmicznie serca ludu wiedeńskiego. Z popularnych melodyj „tańców wiedeńsich⁴⁴ powitała przed laty kilkunastu wiedeńska opereta, mająca obecnie swych głównych przedstawicieli w Janie Strauss, Suppé’m i Millöcker’ze.

Malarstwo i rzeźbiarstwo. Malarstwo wiedeńskie odświeżyło się i odżyło w r. 1848, co jest zasługą działalności malarzów BahVa i Führich’a. Dwie te osobistości nie byłyby jednak zdołały rozwinąć malarstwa do tego stopnia, na jakim ono dziś stoi, gdyby zewnętrzne, sprzyjające okoliczności i warunki nie b}Tły im przyszły w pomoc, których źródła szukać należy głównie w ruchu artystycznym, jaki z powodu rozszerzenia miasta przez zburzenie wałów i okopów warownych powstał. Pomiędzy malarzami nowszych czasów najznakomitszymi są koloryści: Makart, (zmarły przed kilku laty Griepenkerl, Eisenmenger i Gaul, trzej ostatni uczniowie Rahla. Prócz tych słyną jeszcze: Angeli (portrecista), Canon (również zmarły nie zbyt dawno nazywający się istotnie Straszyrybka, pochodzenia polskiego, urodzony na Szlązku), Pettenhofen, Alt, Hofmann, i inni. Rzeźbiarstwo zaczęło się

-.......—

24

rozwijać i wydoskonalać również przy zwiększającym |się ruchu budowlanym we Wiedniu. Do najznakomitszych rzeźbiarzy zaliczają się we Wiedniu: Ganser, Fernkorn, Pite, Knndtmann i Zamhnsch.

Architektura i gmachy monumentalne. Jeszcze jwięcej, jak malarstwo i rzeźbiarstwo, rozwinęła się sztuka architektoniczna w Wiedniupo zniesieniu okalających miasto murowi okopów obronnych, wraz z bastyonami i bramami, kiedy na tej wielkiej powierzchni zaczęto budować nowy Wiedeń z wspaniałą Ringstrasse i mnóstwem monumentalnych gmachów. Jednakowoż prócz nowożytnego rozwoju architektury posiada stolica państwa austriackiego także swoją świetną przeszłość architektoniczną, która sięga w odległe czasy średniowieczne. Z rzymskiej Vindobony nie pozostały żadne szczątki budowlane na powierzchni ziemi. Z wykopalisk tylko starych rzymskich zabytków można w ogólnym zarysie przedstawić sobie obraz pierwotnie istniejącej tu osady rzymskiej. Z powodu kilkakrotnego zniczczenia^ przez pożary i oblężenia zachowały sie z średnych wieków, w całości lub w części niektóre tylko budowy kościelne, co jednakże wystarcza do ocenienia rozkwitu sztuki, szczególnie od czasu, kiedy cesarze niemieccy z domu Habsburg tu mieli swoją siedzibę. Najstarsze zabytki średniowiecznej architektury sięgają w Wiedniu pierwszej połowy XF.L wieku. Znajdujemy, takowe w szczególności w kościołach Stefana, Ruprechta, Piotra, Michała, w kościele „unserer Frań am .Gerade“, w klasztorze szkockich benedyktynów i w zamku cesarskim, Większa część tych zabytków przypada na czas, kiedy styRromnński p rzek witał i zaczął, już ulegać nowo występującemu stylowi gotyckiemu. Znamiona tego przechodowego stylu przedstawiają wybitnie poszczególne partye w środkowym trakcie fasady kościoła Stefana i Michała. Liczne fundacye religijne XIV. wieku i rozwój niektórych klasztorów wprowadziły przy nowych budowach styl gotycki jaki.spotykamy w tylnej części kościoła Stefana i w założeniu bocznych wież ; przy kościele „Mnrla S'degeriklrvhé**, kaplicy Salvatora, kościołach zakonu niemieckiego i Johann iłów i w kościołach karmelitów, minorytów. Wiek XV. przyniósł mało budowli. Późniejsza go tyka nie występuje w żninom większem * dziele samoistnie.

Kościół Michała powstał w r. 12IR. Przedstawia on najstarszą . budowę w poważnych formach stylu romańskiego.' Tylko później przebudowami wieża jest w stylu gotyckim.

Najznakomitszą kościelną budową Wiednia jest katedra św. Stefana' {Bom tai Si Stefan). Początki jej sięgają r. 1187. Pierwotna budowa była w stylu romańskim wzniesioną. Pierwsze. i bardzo ważne -zmiany w budowie przedsięwzięto w r.' 12ô8 po pożarze, : co; zarazem dało powód do rozszerzenia i powiększenia kościoła. Właściwą odbudowę dokonano dopiero w r. 127ó. Trwała

!;

'üîii

Ifl

PI

ii

iii

fs®

mą

■®ISss8mjm

f:W

v:!

i#

ii

Wk-

("i

[iw

im

ŁĆ$£m‘ ■ ‘ ¹

•*' ‘'"I'-,

^KATEDRA ŚW. STEFANA.

ona z przerwami aż do r. 1562. Olbrzymią wieże zbudował czeski architekt Jan z Prachatie (1433). Odr. 1839 rozpoczęto naprawę kościoła z zewnątrz. Obecnie kieruje reperacją architekt Schmidt. Epoka renesansu słabe pozostawiła na tym kościele ślady. W wiekach XVII. i XVIII. przekształcono tylko wewnątrz średniowieczne urządzenie i zastąpiono je ołtarzami, które są dotychczas, jako też usunięto malowidła na szkle, które zdobiły wszystkie okna. Z dawnych czasów pochodzi fasada kościoła z obydwoma wieżami pogańskiemi, budowa krakowskiego architekty Wolcnera, prześliczna kazalnica i małe organy. Długość kościoła wynosi 108 m., szerokość środka 10*6 m., boków 8*8 m., wysokość kościoła 27-2 m., zaś wieży 137*8 m. Na szczyt wieży prowadzi 533 schodów kamiennych, zkąd przedstawia sie zachwycający przegląd całego miasta i okolicy w okręgu kilkunastomilowym. Pod kościołem znajdują sie wielkie katakomby.

Kościół „Maria Stiegenkirche“ z jest rzędu drugą najpiękniejszą, dobrze utrzymaną gotycką budową Wiednia.

Przy kościele minorytów, również stylu gotyckiego, stanowi portal zresztą wcale nieozdobionej fasady dzieło sztuki znamienitej wartości.

W kościele augustynów zasługuje na szczególną uwagę grobowiec arcysieżnej Maryi Krystyny, żony księcia Albrechta saskiego, w formie płaskiej piramidy z białego marmuru dłuta Canory. Jest to skończone dzieło sztuki rzeźbiarskiej. Przedstawia grupę alegorycznych postaci pogrążonych w żałobie. Naprzód wchodzi w bramę grobowca cnota w towaszystwie dwóch dziewic r za nią postępuje dobroczynność, przedstawiona w dwóch figurach: w kobiecie prowadzącej ślepego mężczyznę. Po prawej opiera sie o kwa anioł, obok którego leży tarcza księcia saskiego.

Do rzędu zabytków dawniejszej gotyki kościelnej należy także kościół I. fam Hof), zbudowany na początku wieku XV.

'Kilka zabytków średniowiecznych zawiera w sobie zamek cesarski {Hofburg) od początku XIII. wieku siedziba panujących w Austryi. Jest to ogromny kompleks gmachów, przybu-dowywanych w rozmaitych wiekach a nietworzących harmonijnej całości. Prowe skrzydło zamku ku kościołowi Michała tworzy tak zwany „Schweizerhofnajstarsza część jego, gdzie się znajduje skarbiec, prywatna biblioteka cesarza i kabinet starożytności i numizmatów, w podwórzu zaś piękna gotycka kaplica z r. 1449. Inne części zamku noszą nazwy: traktu leopoldyńskiego, ,,Amalien-hof‘ i „Reichskanzlei“.

Z wiekiem XVI. przybył do Wiednia z sąsiednich Włoch styl renesansowy. Prawdziwie włoskim jest najstarszy w Wiedniu utrzymany pomnik tego okresu, trwającego prawie lat dwieście,

« ■sis II

O 5    « S

-ifiC

*

ILs2U

cg

îiifll - rftu

■+"’ o 1—1

“Ło ś u N

n Cfq-v. ^ E2

I-¹«

L«

OtE

mmmmm

KOŚCIÓŁ ŚW. KAROLA.

arcliitektę Ottazio Burnacini, jako też pałace książąt: Lobkowicza, i Stahremberga. W XVII. wieku, po stłumieniu ruchu reformatorskiego, budowano we Wiedniu także dużo kościołów i klasztorów w stylu barok, pomiędzy któremi najwybitniejszym zabytkiem jest k o ś c i ó ł j e z u i c k i i u n i w er s y t e c ki. imponujący wielkością i cennością użytego materyału. Na początku XVIII. zaczyna, przeważać* budowa kopułowa, jak to widać na kościołach: Piotra, (1702), Karola 1715) i kościele i klasztorze Salezyanów.

Kościół Karola, zbudowany przez cesarza Karola VI, jest swojemi rozmiarami, rozdziałem światła i kosztownością materyałn wewnątrz, jakoteż wielce udatnem ugrupowaniem skrzydeł i przybudowali, świątynią w pełnern słowa znaczeniu wspaniałą. Wielkie wrażenie sprawiają dwa słupy tryumfalne stojące przy fasadzie. Kościół ten budował Fischer v. Erlach, który wraz z swoim rywalem Hildebrandt’em główną odgrywa role w ówczesnej historyi budownictwa wiedeńskiego. Pod wpływem tych dwóch architektów powstała owa wielka liczba pałaców, wil i kamienic, która miastu do czasów obecnych nadaje pewne charakterystyczne znamię. Najgłówniejszcmi dziełami pierwszego, z którym przy wielu budowach współpracował syn jego Józef Emanuel Fischer v. Erlach, są prócz kościołów Karola i Piotra, plany dla odbudowy Burg’u i cesarskiego pałacu letni ego/w Schönbrunn pod Wiedniem, gdzie w latach 1805 i. 1809 Napóleon I miał swoją główną kwaterę. Wspaniały i nadzwyczaj rozległy ogród w rodzaju francuzkim XVIII. wieku otacza pałac. 'Na wzgórzu 237 m. w głębi stoi .glorietta z krytą kolumnadą i terasą na wierzchu, zkąd piękny przedstawia się widok na- Wiedeń.

Do znaczniejszych dzieł Fischera zalicza się jeszcze pałac ks. Schwarzenberg a przy Schwarzenbergplatz z prześlicznym, •'cienistym ogrodem; pałac ks, Eugieninsza Sabaudzkiego przy I.Higimelpfortgasse i p a ł a c k s i e c i a T r a u t s o n. Znakomitem dziełem wspomnianego architekty HildebrandPa jest mianowicie pałac Belvedere przy III. Bennweg, gdzie się w wyższym p ałacu obecnie mieści g al e r y a obrazów, zaś w niższym zbiór y ambrazyj skie (Ambraser-Sammlung), i pałac ksiçcia Kinsky-•ego przy I. Freiung. Z szerdgu znakomitszych budowli pałacowych stylu barokowego należy jescze wymienić p a łac ks.Liechtenstein’a przy IX. Liechtensteinstrasse, z pięknym ogrodem i galeryą obrazów zawierającą w 19 pokojach i salach 1400 malowideł, pomiędzy terni znaczące dzieła Rubens’a i Van Dgck’a, i dom ordynacki tejże rodziny. Pierwsza połowa XIX. wieku, epoka „skrzepłej biurokracyi“ w Austryi, mało ma do wykazania pod względem architektonicznym. Br am a z amkowa (1822) od strony Ringstrasse z kolumnadą doryjską i napisem u góry: „Justitia regnorum fundamentum“ i miniaturowa świątynia Tezeusza w Volksgarten z wielką grupą marmurową Canorg przedstawiająca zwycięztwo Tezeusza nad Centaurem, obydwie zbudowane przez .architektę Piotra Nobile, oto wszystko, co ten jałowy okres w zaktesie szlachetniejszego budownictwa przyniósł. Wprawdzie przypada na te czasy budowa Franzensburg’u w parku laksen-burskim koło Wiednia, którego jednakże gotyka przechodzi w dziedzinę romatyzmu a jako taka pod względem szuki większej wartości niema.

Budynki jak: namiestnictwo dolno-austryackie, ginach krajowy (Landhaus), politechnika, główny urząd celny i inne pochodzące z tych czasów mają wprawdzie okazałą zewnętrzność, lecz

żadnego śladu w nich artystycznej indywidualności lub miejscowej charakterystyki. Dopiero rok 1848 oddał nap o wrót architekturę w ręce artystów budząc w twórczych duchach nowego czasu poczucie ludowości, której ona służyć, której istotę i właściwości ona uzmysławiać powinna. Rozstrzygającym było tu głównie olbrzymie rozszerzenie miasta po żnesieniu fortyfikacyjPierwszymi sym-

*. ''A

11

<*

i»

ït UiH

i«iï

SS

mm tW\

jj

II

»s sas

lisü

■■

iygkjl

üi!

'i

«JL,

Hwi"

■■

fr

fÆ‘" *c®ss

il-

r^afclC:

•.n»

„V 0 T I Y K 1 R c H E*

ptomami budzących się sił architektonicznych były budowy : kościoła na Lerchenfeld (VIL dz.), kościoła św. Jana przy II. Pr ater sti •asse i k o ś c i o ł a ewangelickiego w Gumpendorf przez architektów: L. Forster⁹a i Hansen’a. Późniejsze budo wy kościelne Schmidt’a noszą na sobie znamiona pięknej gotyki zastosowanej do czasu i miejscowości. Pierwszą większą, czysto kamienną budowę w stylu gotyckim wykonał H, Ferstel przy] Votiv-

Widok „KINGSTBASSE“ z obydwoma muzeami uadwornemi, gmachem parlamentu i częścią „VOLKSGARTENU,“

il

ÜBS

mm

Rl

•1

~«V ’ '

il

Bf

EPS*«

11

ns

Tfl

SB£-;

:.=j ;

L<t

■■

tf

si

;ï

*71p

kfe

mm

if«»

i

4j

I

kirche, istnem cacku ozdobnem swojego rodzaju, wzniesionej na pamiątkę uratowania cesarza Franciszka Józefa I. po atentacie w r. 1858. Budowa trwała od r. 1857—1879. Kościół przedstawia rozkwit średniowiecznej sztuki z przejrzystym lasem słupów, z śmiało w górę strzelającymi łukami i sklepieniami i fasadą z portalami — przyobleczonej w odmłodzone szaty. Front świątyni zdobią dwie smukłe, piękne wieże, mające 44 m. wysokości, z bogatą ornementyką figuralną. Wnętrze zdobne jest obficie i ze smakiem w złocenia i żywe barwy. Okna (78) zawierają wytworne malowidła na szkle.

Olbrzymim i pięknym gmachem jest c. k. arsenał przy rogatce belwederskiej (X. dziel.), którego budową kierowali architekci Van der Nuli, Sicardsburg, Rosner, Forster i Hansen. Jest to osobliwość swojego rodzaju, w której się mieści muzeum zbroji, posiadające wiele bardzo drogocennych rzeczy. Gmach ma 690 ni. długości i 480 m. szerokości.

Bozwkit nowszej architektury wiedeńskiej, objawiający się z początku sporadycznie, rozlał sie z czasem szerokim strumieniem na całe miasto przez budowę Ringstrasse, przedstawiającej w swej całości wspaniałą mozajkę rozmaitych stylów, z których każdy ma swego osobnego, przedstawiciéla w szeregu współczesnych architektów wiedeńskich. Hansen przedstawia greczyznę. Schmid jest zapalonym zwolennikiem średnich wieków, van der Null, Ferstel, Hasenauer i Semper są mistrzami renesansu, raz z więcej francuzkiem, to znowu z wybitneij rzymskiem lub ogólnie włoskiem charakterystycznem znamieniem. Opera nadworna (p. rycinę) rozpoczęła szereg budowy nowożytnych gmachów monumentalnych. Następują budowy: Kursalonu w Stadtpark, Künstler Haustu, akademii handlowej i gmachu towarzystwa muzycznego (Musikverein). Ostatni i pałac arcyksięcia Wilhelma budował Hansen, którego jednak najznakomitszem dziełem jest gmach parlamentu (1888), niemający może pod względem klasycznej czystości i skończonej piękności greckiego stylu sobie równego w całej Europie. Na froncie wznoszącym się na znacznem podwyższeniu, stoi portyk opierający się na słupach, z którym łączy się atrium. Wspaniały nad wszelki wyraz jest pergstyl trzymany przez 24 słupów monolitowych. Izba posłów i izba panów tworzą dwa. na zewnątrz samoistne, bronzowemi grupami na wierzchu i płaskorzeźbami ozdobione budynki, które są ze sobą połączone nizkiemi skrzydłami. Sale posiedzeń wyłożone są marmurami i silnie złocone. Parlament jest bezsprzecznie najpiękniejszym gmachem Wiednia.

W pobliżu znajduje się pałac sprawiedliwości, w stylu niemieckiego renesansu zbudowany wedle planów Wülemann’a. Potężną grupą budjmków jest nowa wszechnica w stylu wczesnego renesansu toskańskiego, wzniesiona wedle planów FersteVa.

Pomiędzy 'parlamentem a wszechnicą strzela w niebo wysoką swoją wieżą nowy ratusz, wspaniały gmach w stylu włoski<5 budowy pałaców z XIII i XIY wieku, zbudowany przez architekte Schmidt’a, w ogromnym czworoboku obejmującym 7 podwórców" (wielkie podwórze środkowe z arkadami).

Przed ratuszem znajduje się piękny ogród (Rathhauspark), naprzeciw zaś stoi nowo zbudowany teatr dworski (Burgtheater), wedle planów Semper’a i Hasenauer’a w stylu pięknego renesansu. Wedle planów tych architektów zbudowane są także obydwa dwT orskie muzea. Nowrego zamku cesarskiego olbrzymie mury

h;.

ULi’ LUJ •§

Tl

fisi

ÛMlÂfté

IB

1«

ni

NOWY RATUSZ przy FRANZENSRING.

j-

doprowadzone są dopiero do pierwszego piętra. BudoAva trwać będzie jeszcze lat pięć. W pięknym gotyckim stylu AA^znosi się na tein samem miejscu, gdzie pożar w r. 1880 zniszczył „komiczną operęk‘ a w niej kilka set osób, „dom śluboA\rania“ (Sühnhaus) \yystawiony kosztem cesarza przez architekte Schmidt’a. Prócz tych publicznych gmachów posiada Ringstrasse mnóstwo wspaniałych ,,pałaców czynszowych“, pomiędzy któremi „Phillipx hof“ obecnie własność margrabiego Pallamcini, obok opery i pałacu arcyksięcia Albrechta, pienv-sze zajmuje miejsce p. rycinę).

Wierzch narożnej fasady zwróconej ku operze zdobi grupa Heliosa modelowana przez Friedl’a a odlana w artystycznej lejami p. Hernika (Polaka) Wspaniałym gmachem jest także

00

Ors

fi

Irnff

• : ■;

fWâ

ïM

«S

1®

je» *

STUDNIA areyksiçcia. ALBKECHTA i „PHILIPPHOF“.

1sSs*â

CO

„Heinrichshof“, „Hotel Imperial⁴‘pałac arcyksięcia Wiktora Ludwika, dworzec koleji północnej i „Cen trał-Bad“ przy Weihburggasse.

Zbiory i osobliwości. Zamek cesarski (Hofburg) mieści w sobie: 1.) nadworną b ibliotekę posiadającą 400.000 tomów i 20.000 rękopisów, pomiędzy temi bardzo ważne dla starszej literatury niemieckiej i znakomity zbiór wschodnich rękopisów, następnie archiwum muzyczne w 12.000 tomach. Między 6500 inkunabułami największą ma wartość psałterz z r. 1457 i najstarsze wydanie dzieła „Biblia pauperum“ z r. 1457. 2.) kabinet przyrodniczy i mineralogiczny; 3.) skarbiec (yrSchweizerhof) zawierający ogromne kosztowności i wiele najosobliwszych przedmiotów historycznych, pomiędzy temi: austryackie insygnia tronowe i koronacyjne, znamienity „florentyński“ dyament 133V3 karatów ważący (ongi był on własnością Karola Śmiałego z Burgundu), talizman Wallenstein’a, tabakierkę Kaunic’a, szablę Harun-al-Raszid’a, sławne solniczkę roboty Benvenuty Cellini, insygnia Napoleona I. jako króla włoskiego, i śrebrnę, wyzłacanę kołyskę króla Rzymu ważącą 5 centnarów i wiele innych drogocennych i rzadkich rzeczy; 4.) kabinet starożytności i numizmatów, zbiory menet i medalów, pomiędzy temi dużo polskich (p. rodział II. „Pamiątki polskie we Wiedniu“), starożytne i tegoczesne bronzy, gemmy (camey i intaglie), kosztowności i t. p. W zamku Belvedere (górnym) pomieszczoną jest cesarska galery a obrazów, uporządkowana wedle szkół: na prawo włoskie, na lewo niderlandzkie szkoły z niektóremi francuzkiemi i hiszpańskiemi obrazami. Na drugiem piętrze znajdują się w czterech pokojach na prawio staro-niemieckie i staro-nider-landzkie szkoły, zaś¹ w pokojach na lewo nowsze obrazy. Z włoskich mistrzów zastąpieni są: Perugino, Fra Bartolemoo, Andrea del Barto, Bafael, Correggio, Parmeggianino, Tycyan, Palma vecchio, Paweł Veronese, Lotto, Moretto i inni. Przedstawicieli szkół niderlandzkich spotykamy następujących: Jan’a von Eyck, Haar-lem’a, Roger’a, van der Weyden, Dürer'a, młodszego Holbein’a, Rubens’a, Van Dick’a i Rembrandt’a. W sali I. drugiego ąnętra na prawo znajduje się Matejki obraz historyczny : „Rejtan“. Dolny pałac belwederski zawiera zbiory antyków, egipskich starożytności i zbiory ambrazyj skie (p. rozd. II „Pamiątki * polskie we Wiedniu“) zawierające najsławniejsze stare zbroje i rzadkości. Z innych galeryj obrazów zasługują na uwagę: gal ery a obrazów akademii sztuk pięknych, posiadająca szczególnie znakomite okazy niderlandzkiej szkoły z XVII wieku i galerya obrazów hr. Harrach’a, w której prócz włoskich i niderlandzkich mistrzów znajdują się także płótna hiszpańskich malarzy, mianowicie: Murilla, Velasquez’a, Juan’a, Carenno i Spagnioletta; galerya obrazów ks. Liechtenstein^ (znakomite malowidła szkół niderlandzkich); hr. Schönborn’a (J. Brueghel, Van der

Neer, Cranach, Holbein, Rembrandt, Guido, Reni, Teniers, Rubens) i hr. Czernina z 800 obrazami. Albertina (zbiory arcyksięcia Alb recht’a) przedstawiają wielkie bogactwo rysunków ręcznych (24.000 kartek, pomiędzy temi 150 Rafael’a, i60 Dürer’a i 150 Rubens’a), rysunków piórem i miedziorytów przeszło 200.000 sztuk (p. rozdz. II Pamiątki polskie we Wiedniu.) Obok znajduje zię biblioteka składająca się się z 40.000 tomów. Większą jeszcze jak biblioteka cesarska jest książnica wszechnicka, bo posiadająca około 500.000 tomów. Wiele barzdo ciekawych archeolo-

Wi

'Æ

!É»U

Gdzie niegdzie odezwie się wrzaskliwy płacz dzieck

OKOLICE WIEDNIA.

A. KOHLER & C°

WIEDNIU

!É»U

g;

Ciii.

fii

PS

|Sg3

DWORZEC KOLEJI PÓŁNOCNEJ.

giczno-historycznych rzeczy mieści w sobie zbrojownia miejska i muzeum broni w arsenale. Osobliwością swojego ro-zaju są zbiory austryackiego muzeum dla sztuki i przemyłu, założonego w r. 1868 na wzór South Kensington Museum dla popierania działalności na polu artystycznego przemysłu. Jako jeden z środków nauki służą zbiory muzealne, przedstawiające stopniowy rozwój techniki i stylu. Zbiory obejmują jedenaście sal, mianowicie okazy: złotnictwa, wyrobów zduńskich i szklannych, mebli, małej plastyki, tkactwa, wyrobów z nieszlachetnych kruszczów nowożytnych robót, wyrobów introli-

gatorskich, malarstwa ściennego, gipsowych odlewów architektonicznych szczegółów, dzieł ornamentalnych, naczyń, dzieł sztuki rysowniczej i reprodukcyjnej (odtwarzającej) i t. p. W połączeniu z zbiorami jest także biblioteka zawodowa licząca 16.000 tomów. Muzeum oryentalne posiadybogatąkolekcyą wschodnio-azyatyckich produktów. Geologiczny zakład państwowy pomieszcza znowu znaczne zbiory geologiczne, mineralogiczne i paleontologiczne.

Do osobliwości wiedeńskich trzeba w końcu zaliczyć jeszcze groby cesarskiej dynastyi w katakombach kościoła kapucynów I. Heuer Markt, jakoteż „Stock im Eisen“ (drzewo w żelazie) przy placu tej samej nazwy pomiędzy Graben, Kämtnerstrasse i Stefansplatz. Jest to trzon drzewa obity całkowicie gwoździami. Miej-sowa legenda przywiązuje dużo bajecznych podań do tego zabytku starożytnego, który ma pochodzić jeszcze z pogańskich czasów.¹)

II.

PAMIĄTKI POLSKIE I POLACY W WIEDNIU.

Najgłówniejszą i największąj pamiątką polską we Wiedniu, którą zapisano trwale na kartach dziejów świata, jest niezawodnie odsiecz dana Wiedniowi przez króla Jana Sobieskiego i rycerstwo polskie podczas oblężenia tureckiego w r. 1683. Wielki ten fakt dziejowy nadto jest znanym powszechnie, ażebyśmy mieli przytaczać szczegóły jego na tern miejscu.

Polskie wojska walczące na prawem skrzydle armiji sprzymierzonej zajmy wały, po zejściu z gór wyższych od strony góry Leopolda, lasy i wąwozy pomiędzy wioskami Dornbach i P'ôtz-leinsdorf\ dziś ulubione miejsce willegiatary i wycieczek, zkąd posuwając się ku wiosce Weinhaus, należącej obecnie do rzędu dalszych przedmieść wiedeńskich, wyparły Turków po gorącej, kil-kogodzinnej walce z głównej ich pozycyi przy Weinbaus, tworzącej w formie szańca, działami i licznem wojskiem obsadzonego i wysokim okopem obwarowanego, nieprzepartą przeszkodę do dalszego pochodu. Na tern miejscu widać dziś jeszcze bardzo wyraźnie ogromny, trawą porośnięty wał, noszący nazwę Türkenschanze.

Pomnika w Wiedniu nie doczekał się jeszcze dotychczas Jan Sobieski, natomiast liczne przechowały się pamiątki jego wielkiego czynu w rozmaitych zbiorach, archiwach i bibliotekach miejscowych, o czem poniżej szczegołowszą czynimy wzmiankę. Pamiątkę odsieczy Wiednia obchodzili obywatele wiedeńscy każdego roku dnia 14 (?) września. W procesyi, idącej z kościoła augustynów do kościoła Stefana, niesiono chorągwie miejskie, przy których bito się w latach 1529 i 1683. Cesarz Józef II. zniósł ten zwyczaj w sam dzień stóletniego obchodu.

Jeden z współczesnych niemieckich poetów L. J. T. Elfrick („Fünf Sonette über die Wienerische Yictorie 1694“) tak sławTi króla polskiego:

„ Unsterblich grosser Held, dem Glück und Uebemvinden Stets auff dem Fusse, was hast Du gethan?

Die ganze Christenheit sieht Deine Thaten an,

Und kann sich nicht genug an diese Wunder finden,

Fahr fort, des grimmen Feindes starken Arm zu binden, Schwing, grosser König schwing getrost, die Siegesfahn’: Gott macht Dir über Wall und Schanzen selbst die Bahn, Wenn alle Teufel gleich in vollen Waffen ständen,

Die Hunde kennen Dich, o Stern der Helden, schon,

Du hast zum erstenmal bei Chozim sie geschlagen,

Jetzt auff das neue gedämpft und wirst zu ihrem Hohn Sie dann aus Stambol selbst durch Deine Waffen jagen, Sie schreien jetzo schon, indem sie flüchtig gehn,

Gott und dem König kann niemand wiederstehn!

(Nieśmiertelnie wielki bohaterze, któremu zawsze towarzyszy szczęście i zwycieztwo, czegożeś ty nie zdziałał? Całe chrześciaństwo patrzy na twe czyny i nie umie się dość oswoić z temi cudami; prowadź dzieło dalej, ubezwJadniaj ramie srogiego wroga, powiewaj, wielki królu, powiewaj z otuchą twoją chorągwią zwyciężką, Bóg sam toruje ci drogę przez wały i okopy, a gdyby nawet stanęli wszyscy djabli w pełnej zbroji, psy te znają cię już, o gwiazdo bohaterów: tyś pobił ich pierwszy raz pod Cho-cimem, obecnie ponownie poraził, a wypędzisz ich nawet, na pośmiewisko świata, twą bronią z Stambułu; oni dziś już krzyczą uciekając: Bogu i krolówi nikt się oprzeć nie może!)

Pamiątki po Janie Sobieskim znajdują się we wszystkich bibliotekach publicznych, w zbiorach ambrazyj skich (AmbrasserSammlung), w zbrojowni miejski ej (wielka chorągiew Mahometa i zbroje Jana III.,) w zbrojowni cesarskiej (zbroje Jana III: przyłbica kończastai pancerz żelazny z miernem wyzłacftniem.) Wiadomo z listów Sobieskiego do żony pisanych, że po odsieczy Widnia zostały rzeczy królewskie u wiedeńskich jezuitów, od których zapewme dostały się do wspomnianego zbioru; w cesarskim gabinecie starożytności i numizmatów (21 medali złotych i śrebrnych), wklasztornem zabudowaniu na górze Leopolda (obrazy przedstawiające odsiecz) i w zamku laxenburskim (obrazy).

Pamiątka odsieczy Wiednia święconą była także biciem różnych medali, na których, prawie wszystkich, zaszczytne znajduje się wspomnienie o królu polskim i jego wojsku. Feigius przytacza

pggg]

im

t:1

mm

i5TTîS3£

.WĘ

:m

mmk

w.

ss’ggsite

1RS

iÂKÜ

^ï-

^<à

OBELISK wystawiony w Sehwechacie pod Wiedniem na pamiątkę spotkania się króla Sobieskiego z cesarzem Leopoldem I.

w swem dziele napisy z niektórych tych medali. W österr. Archiv z r. 1831 znajdują się również opisy dwóch takich medali. Pierwszy z nich przedstawia widok miasta Wiednia nad Dunajem z obozem i okopem nieprzyjacielskim, napis wielkiemi głoskami: „ Wien Gott bewacht. Der Türken macht liegt nun veracht.u W dwunasto wierszowem polu stoi: „Diese Münze zeiget die A° 1683. 1⁴/₄ Jul.

Mahumed IV. belagerte Stadt Wien, welche aber

von

durch Gott und der kegs. poln. und Reichsvölker Tapferkeit den 12j.L Sept, wieder davon befreget worden“; waży 12 dukatów w złocie, a 2 łuty w srebrze; drugi wyobraża Turka skrobiącego się w ogoloną głowę, któremu orzeł zdarł buńczuk godności we-zyrskiej i w górę z nim ulatuje, ,u nóg Turka leżą rozrzucone strzały, łuk, miecz i chorągiew z napisem arabskim: „Leillahe Ula Allah“.)

Na pamiątkę spotkania się cesarza Leopolda I. z królem Janem III. w obozie za Schwechat pod Wiedniem dnia 15. września 1683, wystawiono obelisk tamże (p. rycinę), pojedynczy i z prostego kamienia, wynoszący się na wzgórzu przy drodze zaraz za wymienioną miejscowością. W owalu na obelisku jest następujący napis :

ANNO

GLor Josi Impevii

Leo Po LDI. XXVI.

DIE XV SEPTEMBRIS.

I)vo Longo maximi Evropae Monarchae. Idem Leopoldus Caesar Augustus et Joannes 3US Poloniae Rex Liberate Prospéré obsidioni Y(i)enna Acto in fugam ingenti Barbarorum Exercitu occupatis Eorundem AEneis Tormentis Commeatvque Reportatis Praeterea optimis Spoliis Hoc loco inter suorum victri-cia Anna invicem Gratulabundi convenere

Magna utrimque Electoris Ducum Principum ae Magnatuni comitiva.

O czynach walecznych ks. Jerzego Lubomirskiego, Mory jcak wiadomo brał udział na czele osobnego oddziału Polaków w ówczesnych walkach z Turkami pozostając pod naczelnem dowództwem księcia lotaryńskiego, znajdują sie tylko rozmaite wzmianki w kronikach i książkach. Książe Lubomirski przy wje-ździe do Wiednia dnia 13 września 1683 odbierał przy boku króla dzięki od oswobodzonych mieszkańców Wiednia.

Znaną powszechnie i bardzo popularną w Wiedniu postacią legendową jest do dziś dnia Jerzy Franciszek Kulczy cki, któremu Wiedeń dużo ma do zawdzięczenia z powodu usług, jakie oddał podczas oblężenia niosąc z miasta przez obóz turecki listy od hr. Stahremberg’a do księcia lotaryńskiego i odwrotnie. W wyprawach tych był mu pomocnym sługa jego Grzegorz Michałowicz. Po oswobodzeniu Wiednia przywołał pewnego dnia hr. Stahremberg Kulczyckiego do siebie, jak czytamy w jednem z dzieł starych, opisujączych czyny i zdarzenia ostatniego, i taką miał z nim prowadzić rozmowę:

,,Spełniliście“ — zagadnął komendant Wiednia Kulczykiego — „■wasze poselstwo nad wszelki wyraz chwalebnie, dzielny człowieku; cały Wiedeń winien wam wdzięczność. Powiedzcież mi teraz, co mam uczynić dla was, ażeby wam odpłacić przynajmniej część długu za waszą ofiarność i odwagę“.

,,Jaśnie wielmożny i miłościwy pan“ — odparł Kulczycki — ,.uprzedza okoliczność, iż rzeczywiście chciałem uprosić łaskę, która całemu krajowi austryackiemu przynieść może korzyść. Miłościwy i jaśnie wielmożny pan wie bez wątpienia, że w tureckim obozie znaleziono pomiędzy liczną a cenną zdobyczą pewną liczbę worów napełnion}rch sino — zielonemi ziarnami“.

,,Słyszałem coś o tern, ale nie wiem, do jakiego one służą

uż}'tku.“

,,Ja znam te ziarna. Z nich sporządza się napitek, który krew mile wzburza a przy tern zmysłów nie mąci. Dajcie mi, miłościwy panie, te wory z ziarnami a ja zrobię z nich wyborny napitek, zwany kawą, który stanie się tak samo ulubionym u Wiedeńczyków, jak nim jest już od setek lat u Turków“. Starhemberg z uśmiechem na ustach uczynił zadość proźbie i tern położjł kamień węgielny pod kawiarnię wiedeńską, która nie tylko jak najściślej zżyła się z życiem wiedeńskiem, lecz nawet jako „spe-cyalność wiedeńska“ przeszła i do innych stolic europejskich. Przyjemności więc kawiarniane, jakich Wiedeńczycy używają, mają pomysłowości Polaka do zawdzięczenia, za co mu też i życzliwą zachowują pamięć, czego cowodem nazwanie ulicy jego imieniem Kolschitzkygasse w IV dzielnicy i wystawienie pomnika na domu narożnym prz}' Kolschitzkygasse i Favoritenstvasse nad kawiarnią p. Zwiriny, który pomnik Kulczyckiemu, wykonany przez rzeźbiarza p. Pen dl a, odlany z kruszcu w artystycznej lejami Polaka p. Hernika, —własnym, dość znacznym kosztem wystawił, za co mu też publiczne należy wyrazić uznanie i podziękowanie.

Kawiarnia p. Zwiriny, Wiedeńczyka, nosi teraz godło „zum Kol-schitzky“. Zauważyć trzeba, że mylna zupełnie pisownia nazwiska Kulczyckiego nie jest bynajmniej winą p. Zwiriny, lecz wiedeńskiej rady gminnej, która pomimo reklamacyj ze strony polskiej, trwa uporczywie przy błędnej pisowni tego imienia i nie chce zmienić przy nazwie ulicy „Kolschitzky“ na Kulczycki, a do nazwy ulicy musiał się zastosować p. Zwirina. Tak samo wr IX dzielnicy mylnie napisaną jest nazwa ulicy Sobieskiego „Sobieskygasse Ignorancya idzie pod tym względem nawet tak daleko, że prawie wszyscy pisarze wiedeńscy, kiedy wspominają o Kulczcykim — tak samo i prasa miejscowa — robią go Serbem (Baize), prawdopodobnie dlatego, że nosił strój wschodni. Feigius przedstawia Kulczyckiego w kołpaku, w górze okrągławym ; w kurtce, spodniach szerokich i krótkich; za pasem nóż, pistolet i inne tureckie znamiona. Tenże Feigius wspomina także o pewnym Twanie, któiy w czasie oblężenia Wiednia, zaszczytnie się miał odznaczyć, nie podaje jednak żadnych bliższych szczegółów, ani też jego nazwiska.

Kulczycki sprzedawał przez dwa lata kawę po ulicach nosząc na tacy imbryk i filiżanki a dopiero w r. 1685 w Leopoldstadt urządził pierwszą kawiarnio, zkąd ją następnie przeniósł do środkowego miasta „pod niebieską flaszkę“. Wiedeńczycy zrazu krzywili się pijąc kawę, ale z czasem przyzwyczaili się do „cierpko-gorzkiego“ napoju, zwłaszcza, że w kawiarni krzątała się piękna gosposia, żona Kulczyckiego, a gospodarz był także nadzwyczaj uprzejmy i przyjacielski zowiąc każdego „Bruderhei'z“. Tłumaczył \ w ten sposób z polskiego „serdeńko“, używane dotychczas na Rusi galicyjskiej, zkąd on pochodził.

Z tych samych czasów jest w kościele Franciszkanów przy I. Weihburggasse jeszcze jedna pamiątka polska, mianowicie: nagrobek Stanisława Potockiego, starosty halickiego, który jako pułkownik brał udział w wyprawie wiedeńskiej pod Sobieskim i zaraz przy pierwszych utarczkach z Turkami w odsiedczy poległ mężnie na pobojowisku podmurami Wiednia. Nagrobek ten znajduje się po lewej stronie wielkiego ołtarza, wyżej nieco nad stopniami. Wyobraża tablicę czworoboczną, która jest z kruszcu i pozłacaną. Wielkość jej wynosi mniej więcej jedną stopę szerokości, a półtory długości pionowej. Nad tablicą jest herb Potockich „Pilawa“ w gałązkach wawrzynowych, tworzących wieniec, w górze spięty koroną. Po obydwóch stronach wieńca znajdują się trupie głowy. Napis na nagrobku, względnie tablicy opiewa jak następuje:

Vienna

Salve et Yale

Haec tibi

Illustrissimus et Magnificus Stanislaus a Potok In Stanisławów Potocki Haliciensis Colomyzensis Capitane:

Colonellus Reginae Majestatis Polonae Praestitit.

Dom

Sub avgustissimis Serenissimi invictissimi Joannis III Regis Poloniarom Auspiciis Castra Ottomanna Aggredieńdo Sangvine suo Marte et Morte in Obsidione Tibi vilain paravit etc*

Obiit XII. Septemb: Anno MDCLXXXIII.

Nagrobek ten wystawili poległemu towarzysze broni: Jan Poni-kiewski i Stanisław Poradowski.

W archiwach budowniczych wiedeńskich prowadzonych juz od r. 713 (?) znajdujemy nazwiska budowniczych pochodzących z Polski. Archiwa te składają się z drewnianych czarnych tablic w kształcie szafek z drzwiczkami do zamykania, na których białą farbą olejną wrpisani są wszyscy wiedeńscy architekci od najdawniejszych czasów. Każdy z nich ma swoją osobną kartkę, na której znajduje się jego imię lub nazwisko, znak, rok wstąpienia w majsterstwo i czasem szczególne zatrudnienie. Innych bliższych szczegółów niema. Przytaczamy imiona i nazwiska budowniczych i architektów pochodzących z Polski wedle chronologicznego porządku, jak one zapisane są na wspomnianych kartkach: Hans v. Dantzig, Niclas v. Kraekhau obydwa między r. 798—821 (?), Octavian Falkner v. Krakau (1150), Thobias v. Krakau (1190—• 1202), Jacob v. Däntzig (1202—1252), Carl v. Danzig (1340— 1345), Josef v. Däntzig (1345—1359), Nicolaus v, Krakhau (1524—1543), Paul Khlöbl v. Krackhau (1525). Z powyżej przytoczonych osobistości najznakomitszym był „Falkner“, którego nazwisko właściwe było Wolcner. Pisano je mylnie „Falkner“, Walckhner, „ Wolkner“ i prawidłowo Wolcner. Margrabia austry-acki Henryk (Jasomirgott) powołał Oktawiana Wolcnera przed r. 1144, jak piszą historycy, z Krakows do wybudowania kościoła „wszystkich świętych“, stojącego na tern samem miejscu, gdzie obecnie wznosi się wspaniała katedra św. Stefana. Codex Austr, Suppl. B. Leipzig 1748 wspomina o tern słowami: „Anno 1150“ ist die Kirche Allerheiligen von Heinrich I., Herzog in Oesteixeich, erbaut worden und ist darüber Bau- und Werkmeister gewesen Octavianus Wolckner von Krakau aus Polen und hat das ganze Werk aus Stein hauen und Mauern gefiihrtu. (W roku 1150 zbudował książę Henryk I. kościół wszystkich świętych, którego budowniczym i wykonawcą był Octavianus Wolckner z Krakowa w Polsce a który całe dzieło wzniósł z ciosanego kamienia i murów“). Budowę kościoła skończono w. r. 1168. W latach 1258 i 1276 został kościół ten znacznie uszkodzonym przez pożary. Do pogorzałych jego szczątków przebudowywano pomału coraz więcej, myśląc o wniesieniu wielkiej świątyni. Tym sposobem spustoszała Wolcnera budowa stała się węgielnym kamieniem teraźniejszego kościoła św. Stefana, przy budowie którego marmury zdobiące wielki ołtarz sprowadzono z Polski. Szczątki dzieła Wolcnera znujdują się na głównym froncie kościoła: dwie małe wieże i to wszystko, co jest między niemi zewnątrz. Łatwo poznać można różnicę od późniejszych przybudowań po obydwóch stronach. Część ta kościoła, z kwadratowego wzniesiona kamienia, nacechowaną jest znamionami starożytności i stylem ówczesnym bizantyńskim. Z tego powodu zowią się obydwie wymienione wieże ,yHeidenthürme(C (wieże pogańskie). Wysokość ich wynosi przeszło 33 sążni, są one kształtu ośmiokątnego; w górze mają ganki kamienne, które pierwotnie były drewniane. Dziełem Wolcnera jest także wielka brama od głównego frontu, nazwana olbrzymią („ßiesenthor“), głęboko w murze wykuta. Na przodzie posiada kraty żelazne, które dawniej były drewniane; w głębi otworu znajdują się drzwi prowadzące do świątyni. Kabłąkowato ścieśniający się otwór tej bramy zbiega się na górze w kąt po wierzchu muru; wewnątrz zaś ściany jej tworzą ścieśniająca się także w kabłąk ku półkuli, którą przecina pionowo równoległych siedm słupów. Słupy powiązane w górze [łukami. Miedzy słupami ciągnie się horyzontalnie listwa, z różnemi dziwacznemi figurami; nad listwą zaś pomiędzy łukami jest szesnaście z kamienia wyciosanych figur przedstawiających apostołów i świętych. Nad samemi drzwiami znajduje się płaskorzeźba, wyobrażająca wizerunek Jezusa, kształtu okrągławego. trzymana przez dwóch klęczących aniołów. Fronton kościoła odznacza się właściwością grup i figur poumieszczanych w otworach muru. Są to po części dziwolągi wyobraźni, jako to: skrzydlate żmije, smoki, walczące lwy i t. p., niekształtnie i nieregularnie ustawione. Znaczenia ich nie podobna odgadnąć. Po bokach „bramy olbrzymiej“, wznoszą się ładne kamienne okna zwane „różannemi“ (Rosenfensteru). Z roboty Wolcnera wewnątrz kościoła mało co pozostało. Zachowały się bowiem tylko szczątki wielkiego chóru kamiennego z ozdobami śtarożytnemi. Długość pierwotnie przez Wolcnera zbudowanego kościoła wszystkich świętych szła do miejsca, gdzie obecnie jest kazalnica. Prócz Wolcnera brał także udział w późniejszej budowie kościoła Stefana inny budowniczy z Krakowa, mianowicie Kelhl (Klwlbl), który zbudował też ganek kryty prowadzący z. zaniku cesarskiego do kościoła Augustynów.

Kiedy mówimy już o dawnych budowniczych i architektach z Polski przebywających swojego czasu w Wiedniu, nie należy zapomnieć o obecnych polskich architektach pracujących z od-szczególnieniem przy budowie nowoczesnych gmachów monumentalnych w stolicy austryjackiej. Są niemi głównie pp. Niedzielski i Kowacz. Pierwszy pracował pod kierownictwem sławnegć architekty Förstel’a przy budowie nowej wszechnicy wiedeńskiej, drugi zajęty jest w pracowni architekty Hasenauer’a budującego nowy dworski teatr i dworskie muzea.

W r. 1515 był Wiedeń widownią ^świetnego przyjęcia Zygmunta I., króla Polski, brata jego Władysława, króla węgier-' skiego i Ludwika, króla czeskiego przez cesarza Maksymiliana I. Zjazd ten, który z pobudek politycznych nastąpił i zakończył sie zaślubinami wnuczki cesarza Maryi z Ludwikiem czeskim a córki Władysława węgierskiego Anny z wnukiem cesarza — zaczął sie już dnia 23. marca w Preszburgu, gdzie najpierw zjechali się obydwaj bräcia, królowie Zygmunt i Władysław z dziećmi, a skończył się dopiero dnia 6. sierpnia w Wiedniu. Wjazd Zygmunta I. do Preszburga trwał godzin pięć; orszak królewski składał się z więcej jak półtora tysięcy koni i powozów, z znacznej liczby szlachty, kilku biskupów i mnóstwa wojskowych, służby i pachołków, ówcześni pisarze obszernie ten zjazd opisują, na który Hiszpania, Anglia i papież przysłali swoich pełnomocników. Maksymilian I. przeznaczył na przyjęcie trzech królów i ich świty 32 tysięcy złotych niemieckich, kwotę na owe czasy bardzo znaczną. Dnia 15. lipca udał się cesarz do zamku Traut-mannsdorf, o czerty mile od Wiednia odległego, wyjeżdżając naprzeciw swych gości. W tym dniu król Władysław w Bruch nad Litawą, zaś Zygmunt I. w Hamburgu nocowałi. Nazajutrz zjechali sie monarchowie na łące przy lesie zwanym An der* Hart. Orszaki monarchów z gwardyą obywatelską, mnóstwem księży i ludu wynosiły razem około 10.000 ludzi. Ludwik, król czeski siedział na koniu w suty rząd przystrójonjnn. Za nim siostra jego Anna jechała w pozłacanym i malowanym rydwanie. Król polski przybył konno. Miał na sobie płaszcz szkarłatny i jedwabny kapelusz. Władysława dla podeszłego wieku niesiono w lektyce. Po ceremonialnem powitaniu i rozmowie udano się na, łowy. Władysław nocował w Trautmannsdorf\ Zygmunt w Enzers-dorf nad rzeką Fischą, cesarz zaś podąż}d do Laxenburga. Na pamiątkę zjazdu posadzono na miejscu, gdzie się monarchowie spotkali ze sobą, trzy dęby, które dotychczas istnieją obok drogi wiodącej do Bruch. Dnia 17 lipca zjechali się monarchowie wedle umowy do Schwechat koło Wiednia, dokąd przybyło jeszcze 150Ö

najbogatszych obywateli i kilku urzędników z pocztem 600 giermków, dla powitania i z podarunkami, Ztąd nastąpił wspólny wyjazd do Wiednia przy towarzyszeniu 200 trębaczy, których odgłos przeraźliwy i głuszmy, jak pisze współczesny Cuspinianus, powiernik cesarza, wielkie sprawiał na Niemcach wrażenie. Zygmunt i Ludwik jechali konno, w lektykach niesiono cesarza i Władysława, wszyscy otoczeni dygnitarzami swoich krajów. Ostatnia jechała powozem królewna Anna z fraucymerem. Oddziały jazdy poprzedzały i zamykały kondukt monarszy. Władysław z dziećmi i świtą stanął w zamku cesarskim, Zygmunt zaś zamieszkał' w pałacu Huniady’ego przy Kärntnerstrasse, zwanym także Hasen-haus. Na dworze cesarskimi nastąpiło zapoznanie się wnuków cesarskich z dziećmi Władysława, gdzie wygłaszano różne mowy, na które ze strony polskiej odpowiadał najczęściej kanclerz koronny Piotr Tomicki. Z znakomitszych Polaków znajdywali się jeszcze przy królu: Łukasz Gurka, kasztelan sandomirski, Jan Lubraniec, biskup poznański i Krzystof Szydłowiecki, kanclerz Vielki koronny. Kilka dni upłynęło na oględzinach miasta i zwiedzaniu okolicy. Podczas tego czasu toczyli dygnitarze monarchów rokowania w sprawach państwowych. Zaślubiny odbyły się dopiero 22 lipca w kościele Stefana z rozwinięciem największego przepychu i okazałości. W prezbiteryum po prawej siedział cesarz na tronie, a obok niego królowie z gołymi pałaszami; po lewej duchowieństwo wyższe; w środku stały przy stolikach księżniczki!: Marya, wnuczka cesarza i Anna, córka Władysława. Maryą zaślubiono Ludwikowi, którego cesarz ogłosił następca i namiestnikiem swoim. W niebytności zaś wnuków cesarskich poślubił sam cesarz Annę dla jednego z nich, Karola lub Ferdynanda odzywając się do niej wedle bezimiennego autora dzieła: „Zamenkumung und Versammlung der namhaftiyen Jcays. Maj. und dreyer Kunigen zu Hungern, Bekam uud Poln,u w te słowa: „Chociaż moja kochana dałaś mnie teraz słowo, że będziesz naszą małżonką, to przecież rzecz takowa stała się w imieniu naszych obydwóch nieobecnych wnuków, w myśli zaślubienia waszmości jednemu z nich, któremu przeto niniejszem waszmość w małżeństwo przyrzekamy. Ponieważ mój wnuk Karol ma odziedziczyć królestwa Kastylii i Ara-gonii, zaś mój wnuk Ferdynand koronę Neapolu, czego też oczekuję, przeto ogłaszamy i mianujemy waszmość królową i jakoteż chcemy waszmość jako taką mieć ukoronowaną“. Poczem Maksymilian I. włożył jej złotą koronę na głowę. Po ceremoniale zaślubienia odbywały sie na dworze cesarskim uczty, turnieje, gonitwy i inne zabawy. Dnia 29 lipca odjechali monarchowie z swojemi dziećmi orszakami do Wiener-Neustadt, zkąd po kilkodniowym pobycie i końcowych naradach politycznych rozjechali się do domów. Król Zygmunt wrócił do Wiednia chcąc się ztąd udać przez ‘Morawę i Szlązk do Krakowa, co z powodu uszko-

RH

dzenia mostu na Dunaju mógł'3przedsięwziąść dopiero 6 sierpnia. Układy ówczesne, mianowicie zaś spowinowacenie się z królem Władysławem i Ludwikiem, przyniosły domowi cesarskiemu prawa do Węgier i    yy kościele Ste-

Czech, które to    fana znajduje

królewstwa po    się jeszcze

,*n_    j jedna pamiątka

■Si polska, mianowicie nagrobek kardynała księcia Alexandra Mazo wie ckie-ÇEBjj] go z roku 1444 ||lf (w zasłoniętej S5*Ba’- od chóru tak

wczesnej i nieszczęśliwej i śmierci bezdzie-

i;

UAßfl

Ms-

r-ą

tnego Ludwika w bagnach Mo- ffiÈàv haczu wcielone y*'~*    ___

zostały wraz z Morawą i Szląz-Mein podczas panowania Fer-

dynanda I. do ;SSgzwanego niewie-krajów domu , ^W^mÊÊSÊÊ^Sz\ ściego kapli-austryackiego. ÄMÄi czce po lewei W tym czasie    stronie kościoła

miał polski szła-    i ołtarza św.

cheic Skrzetuski    Antoniego) z

iS?Tą    ™z:%.

Wiedniu, cho- \^HrHnnlftnfffciCTÆitl nowo stojący ciąż z drugiej    przy murze a

strony twierdzą,    wyobrażający w

że już przedtem,    ;    płaskorzeźbie

bo w r. 1493    »«■«■»■■» wizerunek wy-

istniała we ïj    mienionego

Wiedniu dru-    księcia-kardy-

karnia zapro-    !£'    nała wielkości

“tsar    MÊmmmâ    rs&lâæ

Winterburg’a.    kardynała leży

Nie mogliśmy    na wezgłowiu,

TSwf mmmmmm

wersyj jest pra-    pomnik księcia    Aleksandra    bardzo młodo,

wdziwą, dlatego    mazowieckie gę    Ubrany jest w

zapisujemy    w kościele św. Stefana.    ornat kardy-

obydwie.    nalski. Lewą

rękę ma opuszczoną na dół, prawą zaś podniesioną do błogosławieństwa. Niżej rąk i kolan są cztery herby, orły jednogłowe Ziemowita, ojca jego, który nosił tytuł: Dux Masoviae, Cuja-viensls, Plonensis, ac dominus haeresque Viznensis, jak o tern pisze

Naruszewicz. Kraje płyty marmurowej, zapisane są w około głoskami gockiemi, które bardzo trudno można odczytać. Napis brzmi : „Anno $ni MCCCXLIIII. scda. plen|t8 ßmü P. HeuercnMss. in xto. Pr. etc. JMmus priitrepa ac Pnus ^llfjraniier Pd gratin à. 11 <E. Carötnaltß, pntriardja Aqutl. Aöniiniltrator €ccle. Źribent. Puj: |tla|o-uiae. Cujus oja niuat $eo.“

Książe Aleksander Mazowiecki był wujem cesarza Fryderyka III., zrodzonego z jego siostry ,,pięknej Zimburki“.. żony arcy-księcia austryackiego Erensta. Miał być proboszczem kościoła św. Szczepana.

W tyle kościoła pojezuickiego teraz zwanego „Am Hofu przy I. Kurrentgasse, w pomieszkaniu księży tegoż kościoła znajduje się na pierwszem piętrze kapliczka świętego Stanisława Kostki, urządzona w tym samym pokoju, wr którym tenże, będąc w konwikcie Jezuitów, zamieszkiwał.

W grobach cesarskich w podziemiu kościoła kapucynów spoczywają zwłoki królowej polskiej Maryi Eleonory, małżonki króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego a córki Ferdynanda III., zamężnej po raz wtóry z księciem lotaryńskim Karolem.

Zbiory wiedeńskie przechowują także dużo pamiątek polskich. W skarbcu cesarskim (Schatzkammer) znajduje się szachownica z drzewa, bardzo misternie i pięknie zrobiona, której wierzch nakrywki zdobią rżnięte również z drzewra popiersia królów: Władysława węgierskiego i czeskiego i syna jego Ludwika, Jagie-lończyków, z napisami:

„ Vladislaus Casimiri Poloniae Reg. Filius Hungariae et Bo-hemiae Rex 1517 i Ludovicus Vladislai Filius Hungariae et Bo-hemiae Rex 1525F

W cesarskiej głównej zbrojowni przechowuje sie zbroja wymienionego króla Ludwika II.: hełm i pancerz z gołębnikiem, ta sama, w której zginął w bagnach Mohaczu uciekając przed Turkami; siedm proporców polskich, jak się zdaje z czasów Fryde-rika Augusta: trzy z atłasu czerwonego, trzy z niebieskiego a jeden z białego; wszystkie bogato śrebrem wyszywane, reko-jejście drewniane, grube, z żelaznemi prętami, na wderzchu mosiądzem obite, z grotem tępym, jakby uciętym, przez co różnią

się znacznie od wszystkich innych; trzy chorągwie, zbroja króla Jana III. i dwa działa z napisem:

„Legion 3ci pod komendą gen. Dąbrowskiego zdobył tę armatę na Prusach pod Tczewem dnia 23 lutego 1807 rolcuu.

Najwięcej polskich pamiątek jest w Ambrasersammlung (niższy Belvedere) i w cesarskim kabinecie starożytności i numizmatów („Münz- und Antiken- Cabinet¹). W Ambrasersammlung znajdujemy naprawo w I. izbie zhroji (Rüstkammer): a) naple-cznik zhroji Jabłońskiego (może Jabłonowskiego). 0 tej zbroji i jej właścicielu pisze Priinisser w swem dziele: „Die kaiserlich-königl. Ambrasersammlungu w przypiskach pod liczbą LXXXIIjak następuje: ,,Ponieważ ówczesny inwentarz niepodaje imienia, jest prawdopodobieństwo, że właściciel tej zbroji będzie tym samym, który w r. 1587 ze stronnictwem Zborowskich obwołał arcyksiecia Maksymiliana, mistrza zakonu niemieckiego, królem polskim wtedy, kiedy stronnictwo Zamoyskiego wysadziło na tron Zygmunta królewicza szwedzkiego, ponieważ od tego czasu wielu Polaków, którzy wyszli z swego kraju, znajdowało się na dworze Ferdynanda w Insbruku (zkąd zbiory Ambras’a pochodzą). Jednak wypada tu wspomnieć, że wprzód jeszcze, gdy arcyksiaże Ferdynand w Pradze przemieszkiwał, dwóch szlachciców polskich — Jan i Jerzy Jabłońscy — przy jego dworze bawiło, ponieważ ci wT wszystkich turniejach, które tam w r. 1547 i następnych latach odpraAviono, a których pamiątki zbiór Ambrasa dotąd przechowuje, jako zapaśnicy w szranki wstępowali“. Czy daty pisarza niemieckiego są prawdziwe i czy on pisze nazwisko polskie, powyżej wymienione, prawidłowo, o tém trudno stanowczo wyrokować; b) naramiennik króla Ludwika II; c) zbroja króla Stefana Batorego; przyłbica i pancerz z dolnem okryciem nóg: na czar-nem dnie pięknie wyzłacane pasy i różne wykręty czynią zbroję ozdobna W II izbie zbroji: a) czarna zbroja i rękawice Mikołaja II Radziwiłła; b) czarna zbroja i przyłbica bez rarnienników i go-lenników księcia Mikołaja III. Radziwiłła, zwanego czarnym i c) bardzo ładna zbroja wyzłacana i czerwono pomalowana ks. Radziwiłła nazywanego sierotką. W III izbie zbroji : sztuciec przepysznej roboty z herbem polsko-szwedzkim pochodzący prawdopodobnie od Zygmunta III. W IV izbie: popiersie króla węgierskiego i czeskiego Ludwika II. rznięte z drzewa, pół naturalnej wielkości. Na lewo w X izbie: portrety Zimburki, córki Ziemowita, księcia mazowieckiego a żony arcyksiecia Ernesta: Elżbiety Austryaczki, żony króla polskiego Kazimierza IY ; Anny, żony cesarza Ferdynanda a córki Władysława Jagielończyka; wegiersko-czeskiego króla Ludwika II. i jego żony Anny, wnuczki cesarza Maksymiliana; Elżbiety, Austryaczki a żony króla polskiego Zygmunta Augusta; króla Stefana Batorego i w końcu jakiś wizerunek nieznajomego, noszący nazwę: „Der grosse Polaku. W kabinecie starożytności i numizmatów znajduje się dużo złotych i srebrnych medali i monet z wizerunkami królów polskich i tak: z wizerunkiem Zygmunta I. trzy, żony jego królowej Bonjr jeden, Zygmunta Augusta sześć, pomiędzy temi jeden medal bardzo rzadki z wizerunkiem króla, na odwrotnej zaś stronie jego żony; Stefana Batorego sześć, Zygmunta III dwadzieścia siedm, jeden talar z czasów bezkrólewia w r 1632; następnie z czasów Władysława IV. szesnaście numizmatów, Jana Kazimierza trzynacie. Michała Korybuta ośm, z wizerunkiem jego żony Eleonory Maryi trzy; Jana III dwadzieścia jeden, jak wspomnieliśmy już powyżej, z wizerunkiem Maryi Kazimiery jeden, Augusta III dziesięć i Stanisława Augusta szesnaście.

W bibliotekach wiedeńskich, szczególnie w księgozbiorze cesarskim (HoßibliotheJc.) w Hofburgu (Josefsplatz) i w bibliotece wszechnickiej (Universität#-Bibliothek) (I. Franzensring) znajduje się dużo rzadkich i cennych książek odnoszących się do rzeczy polskich. Dział .,Polonica“ w jednej i drugiej znakomicie zastąpiony, zawiera bardzo obfity materyał dla badacza dziejów ojczystych. Zwłaszcza stare druki polskie, kroniki, herbarze, biblije, zielniki — pochodzące po największej części z zniesionych przez Józefa II klasztorów galicyjskich w znacznej znajdują się tu liczbie. Nie brak także pierwszych rzadkich wydań Bielskiego, De-ciusa, Kromera, Miechowity, Niesieckiego, Okólskiego, Starowol-skiego, Wujka, Załuskiego i t. p. — ai ciekawych dzieł obcych, zwłaszcza niemieckich, traktujących o naszej przeszłości jest niemało. Z nowszych druków polskich są prawie wszystkie, które zostały wydane w Austryi od r. 1772. W zbiorze rycin i sztychów cesarskiej biblioteki znajdują się miedzioryty robione przez artystów polskich. Bównież zbiory arcyksięcia Albrechta zwane „Albertinum“ posiadają prace rytownicze Polaków, jako to: Lisie-wskiego, Morana, Blechowskiego, Lublina i Czechowicza.

W belwederskiej galeryi obrazów znajduje sie, jak wiadomo wielki obraz Jana Matejki „Rejtan“, w zamku zaś cesarskim Artura Grottgera cykl rysunków „Wojna“, prywatna własność cesarza.

Poświęciwszy uwagę zabytkom przeszłości, zwróćmy się teraz do działalności Polaków mieszkających wr Wiedniu. Liczbę ich oznaczyć dokładnie nie jest rzeczą tak łatwą wobec zawiłości i bałamuctwa metody liczenia ludności w' Austryi. Dlatego też różni różnie podają liczebną siłę wiedeńskiej kolonii polskiej. Jedni liczą zaledwo kilka tysięcy (3000—5000) Polaków w Wiedniu,| podczas kiedy inni stopniują te liczbę aż do 50.000. Konskrypcya nie daje pod tym względem żadnych pewnych wskazówek, lecz owszem gmatwa rzecz tylko i ostatecznie fałszuje w krzyczący sposób faktyczną liczbę ludności wredle jej pochodzenia narodowego, z dwóch przyczyn: raz dlatego, że przy listach kon-

skrypcyjnych niema rubryki „narodowość“, lecz natomiast znaduje się „Umgangssprache“ (jeżyk używany w obcowaniu, rzecz bardzo względna, niejasna i elastyczna;) potwóre zaś dlatego, że przy prądzie szowinistyczno - niemieckim, jaki podczas ostatniego ogólnego liczenia ludności istniał w Wiedniu, urzędnicy wiedeńskiego magistratu, którzy przeprowadzali konskrypcye, porwani fanatycznie tym prądem, najbrutalniej sza wywierali presye na wiedeńskich Słowian, a więc i Polaków, ażeby w rubryce „Umgangssprache“ zapisywali „deutsch“ (niemiecki), co im się też tern łatwiej udało, ponieważ wielu, czy to Polaków lub Czechów, którzy będąc albo żonatymi z Niemkami lub też bezżennymi a więc w domu, w interesie lub towarzystwie istotnie używając języka niemieckiego w codziennej styczności z Niemcami, chcieli uczynić zgodne z prawdą zeznanie, a znajdując się wnieświado-mościnie przywiązując do tego większego znaczenia, — z własnej woli garnęli się pod znamię „deutsch“. Tym sposobem stopniała fikcyjnie słowiańska ludność Wiednia i „ Vorortôw“ licząca przeszło 300.000 głów, do mininalnej cyfry 46.000, pomiędzy temi zaś „Umgangssprache: „polnisch“ zapisało tylko 2886 (!!) osób. Jeżelibyśmy tę liczbę chcieli wziąść jako podstawę do obliczenia polskiej ludności we Wiedniu, przyszlibyśmy do najfałszywszego rezultatu, co widocznie czynią ci, którzy ludność tę podają tylko na kilka tysięcy. Chcąc przyjść do prawdziwej liczby należy oprzeć się na innych danych. Listy konskrypcyjne z r. 1880 wykazują pomiędzy mieszkańcami Wiednia bez „ Vorortow“ 15.148 osób pochodzących z Galicyi („heimatberechtigt“). Jeżeli pomiędzy ludnością „Vorortoic“ wynoszącą mniej więcej 500.000 głów przyjmiemy ten sam stosunek osób pochodzących z Galicyi do ogólnej ludności, otrzymamy w przybliżeniu liczbę 10.700, co razem czyni 25.848 głów Do tego należy atoli dodać jeszcze przyrost ludności polskiej od r. 1880. Jeśli przyrost ten przyjmiemy wedle normy ogólnego przyrostu ludności w Wiedniu 1*5otrzymamy zatem rocznie 387, zaś przez dziesięć lat 3870 czyli razem 29.332 głów. Wprawdzie są pomiędz}" „Galicyanami“ izraelici poczuwający się do niemieckiej narodowości i kilkaset Rusinów a może i trochę Niemców, jednak ubytek ten w powyższej liczbie dopełniają zamieszkali w Wiedniu Polacy z Królestwa polskiego i Rossyi, z Poznańskiego, Prus, Szlązka, Bukowiny i Polacy przynależni do gminy wiedeńskiej, którzy powyższą liczbą nie są objęci a razem stanowią dość znaczny zastęp, przewyższający może nawet wspomniany ubytek.

Ludność polską w. Wiedniu trzeba dzielić na dwie główne kategorye, mianowicie: na stale osiadłą i czasowo przebywającą. Do pierwszej kategoryi należą: właściciele domów i realności, fabrykanci, kupcy, pensyonowani urzędnicy i wojskowi, urzędnicy magistratu, koleji żelaznych, banków, towarzystw ubezpieczeń, centralnych władz rządowych i w ogóle wszystkich instytucyj specyficznie wiedeńskich, jako też prywatne osoby różnego stanu w Wiedniu trwale zamieszkałe; do drugiej zaś kategoryi zaliczają sie: akademicka i w ogóle kształcąca się młodzież, wojskowi, robotnicy i wszyscy zarobkujący, którzy zajęci są w zakładach przemysłowych, przy handlu lub też oddają sie jakiemu innemu zawodowi bez stale usystemizowanej posady lub którzy nieposia-dają stałego interesu, jako też i niższi urzędnicy rządowi, przenoszeni często do kraju lub gdzieindziej. Łączność pomiędzy Polakami zamieszkałemi we Wiedniu utrzymują głównie prywatne towarzystwa i kółka, jako też polskie stowarzyszenia, których jest obecnie pięć, mianowicie: „Ognisko“, „Zgoda“, „Przytulisko“ i „Biblioteka Polska“, piąte zaś „Merkur“ jest wyłącznie stowarzyszeniem losowo-pieniężnem.

„Ognisko“ (YL, Rahlgasse 6) jest stowarzyszeniem akademików polskich. Założone zostało w r. 1864, istnieje przeto już lat 25. Założycielami jego byli polscy studenci z Szlązka austryackiego. Stowarzyszenie utrzymuje czytelnię czasopism (187 rozmaitej treści, przeważnie polskich) i bibliotekę mającą 2000 tomów. W stowarzyszeniu istnieją trzy w wewnętrznej swej działalności prawie samoistne kluby: techniczny, przyrodniczy i szermierski. Członków zwyczajnych posiada stowarzyszenie 90 (ogólna liczba polskich akademików we Wiedniu wynosi przeszło 500), wspierających 51, honorowych 14, razem 155. Ogólna liczba członków była w r. 1881 najwyższa, wjmosiła bowiem 299. Stowarzyszenie udziela członkom znajdującym się w potrzebie pożyczki zwrotne.

„Zgoda“ (Y, Wienstrasse 47) istnieje od r. 1878. Założycielem jej głównym był śp. Tomasz Musiał. Stowarzyszenie posiada czytelnią czasopism (37 polskich i 2 rusińskie) i bibliotekę złożoną z przeszło tysiąca tomów. Celem stowarzyszenia jest: pielęgnowanie języka polskiego, zabawa towarzyska, nauka przez u-ządzanie odczytów i w}rkładów, jako też udzielanie zapomóg nie-rzwrotnych członkom potrzebującym. Członkowie stowarzyszenia składają się z ludzi rozmaitych zawodów. Klasa pracująca przeważa jednak pomiędzy nimi. Ogólna liczba członków wynosiła w r. z. 110. Protektorem stowarzyszenia jest dr. Franciszek Smolka, prezydent izdy posłów (parlamentu).

„Przytulisko“ (I, Elisabethstrasse 3) stowarzyszenie dobroczynne, udzielające biednym Polakom wsparcia w pieniądzach a wracającym do kraju zniżone bilety jazdy na koleje żelazne, wolne obiady i noclegi; powstało z końcem r. 1879. Inicyatorem założenia stowarzyszenia był dr. Paweł Duniecki zaś jego założycielami: dr. Ludwik Wolski, dr. P. Duniecki, W. Gołemberski, G. Smólski, ks. Czerwieński, J. Dobrowolski, T. Musiał, St, Gawlikowski i E. Górski. Członków posiada stowarzyszenie 120. Protektorem jego jest księże Konstantyn Czartoryski, wiceprezydent izby panów. Fundusz stowarzyszenia wynosi 4000 złr. Prócz datków członków, nadzwyczajnych dochodów pobiera stowarzyszenie roczny zasiłek z fundacyi pułkownika Zahorskiego w kwocie 300 złr.

„Biblioteka Polska“ (I. Dorotheergasse 5) stowarzyszenie założone przed dwoma laty. Posiada kilka sekcyj. Księgozbiór liczy około 2000 tomów. Członków ma stowarzyszenie 89. Prezesem jest poseł ks. Jerzy Czartoryski.

Założone przed dwoma laty stowarzyszenie „Praca" połączyło się w roku bieżącym z ,,Zgodą“. „Zgoda“ i „Biblioteka Polska“ utrzymują wspólnie w lol^alu „Zgody“ prywatną szkółkę polską, do której uczęszcza przeszło 50 dzieci.

W ostatnich dwudziestu latach istniały w Wiedniu jeszcze następujące polskie stowarzyszenia: „Siła“, ■stowarzyszenie polskich robotników. „Towarzystwo polskich techników“, „Lechia“, rodzaj polskiego „bur szen szaftu^ i kasa zaliczkowa polsko-słowiańska „Wzajemność“. Wszystkie te cztery stowarzyszenia upadły.

Poselskie koło polskie utrzymuje własny lokal klubowy dla schadzek prywatnych w Hotel „Erzherzog Carl“, Kärnthnerstras se, zaś posiedzenia odbywa w gmachu parlamentu w sali VI.

Powszechnie daje się w Wiedniu czuć brak polskiej księgarni Prócz polskich wydawnictw Brockhausa z Lipska trudno dostać innych polskich książek. W kilku drukarniach wiedeńskich znajdują się polskie czcionki. Najobfitszą w takowe jest drukarnia Hugona Hoffmanna (VII. Breiteg. 2). Dawniej już posiadały polskie czcionki drukarnie: wdowy Strauss i Pichlera. W ostatniej drukowały się r. 1820 komedye J. A. Fredry. U Straussowej wyszła w r. 1815. „Zofiówka“ Trembeckiego i w r. 1833 psałterz Borkowskiego, jako też inne. Wspomnieliśmy wyżej, że jednym z pierwszych wiedeńskich drukarzy — jeżeli nie pierwszy — był Skrzetuski; prócz niego mieli we Wiedniu drukarnie Polacy: Kaliwoda i Cosmerovius w r. 1641.

Czasopism polskich wychodziło w Wiedniu dwa: „Postępu (1859    1866) i „Meteor“ (2879—1880), pierwszy literacki, drugi

humorystyczny, obydwa illustrowane i wydawane przez p. J. Osieckiego. W „Postępie“ znajdują się rysunki A. Grottgera. Obecnie wydaje Bondy „Bibliotekę rodzinną.“ (zbiór powieści) i wychodzą nakładem warszawskiej firmy J. Oławski dwa razy miesięcznie w zeszyłach „Nowe Mody“, jakoteż nakładem firmy Pereles wizerunki królów polskich rysunku Jana Matejki.

Drukarnia nakładowa „Fromme“ wydaje miniaturowy polski „kalendarzyk-motylek“.

Osobnej parafii polskiej, tak jak jest włoska, francuzka. węgierska, czeska, ^recko-katolicka, niema w Wiedniu. Tylko w' niedziele i święta odbywają się kazania polskie i msza z śpię-

«O

rr:

ûim

/H

ftl

.^4

nm

V) J

jn. '•

'&r

■if

J¹'

> Ä-

Vj

• «5,

J\

rnf

\\'

■■

■r

V\

-1

i. •

i,

-yf

IV

r,

*-i    .    *

.JÄ«-

BI

J-

* -=rz

JK

Ki

=*?

KOŚCIÓŁ POLSKI ŚW. RUPRECHTA w Wiedniu.

wami polskiemi w kościółku św. Rupreehta przy Rupr echtstiege (p. rycinę), zwanym „polskim“. Kaznodzieją jest* ks. Krechowie cki. Kazania polskie w Wiedniu zaprowadził w r. 1829 kanonik wiedeńskiej kapituły hrabia Coudenhove z własnej inicy-

s. % g ^ g/« SL S- s-1 g §    n-^ g-1 ^

§*» §-£4 “ ^|f= «.jfgss-i    g-? 4

ïfÎII-IÎ.Ifl-Eiilîil ii

=11-îîllllfl^ÿ |;ł!f

•sfŚ-aSrSS-SitlSjŁ »llfl

°s|îj|!«||âl#| If IR

i’r-*st'.siiiss: R li;

ii-l^

Æ- S- “•<§ J| ü ej-fe & §• § J11 g I

_og- 3. Ł« ê'-e g “ g^g^L

11lislt|lp||| lilii

3 1 ^.«âï    M

l's-îï-n ïP-!l!iK fat

&- ® ^ s- r4 S ? r.« ? s* i 7 ^ T s g

)—<

isi-

LU

tn

tarzy znawcy stolicy austryackiej, o której prawowierny Wiedeńczyk Bäuerle śpiewał: „’s gibt nur a Kaiserstadt, ’s gibt nur a Wien!“ (Jest tylko jedno miasto cesarskie, jeden Wiedeń!) nty-

_1 skują ciągle i rozwodzą żale, że dzisiejszy Wiedeń

niepodobnym jest do Wiednia dawniejszego, że życie wiedeńskie, ongi pełne dobrodusznej jowialności (Gemiithlichkeit), płynące wesoło i bez troski korytem uciesznego sybarytyzmu, ustawicznej „hecy“ a nacechowane specyficznie miejscową oryginalnością, dziś wyrodziło się i zmieniło do niepoznania. Ani słowa, że twierdzenia te są zupełnie uzasadnione, ponieważ w tym samym stosunku, jak z zwaleniem warownych murów i wybudowaniem imponującej Bingstrasse przeobrażała się zewnętrzna fizyonomija miasta, ulegało także i życie wiedeńskie zmianie, Na to wszystko złożyło się dużo czynników. Najprzód z rozszerzeniem miasta rozszerzyły się w pewnych kierunkach i pojęcia o zadaniu życia. Równocześnie rozkwit ekonomiczny ściągnął i osiedlił w Wiedniu znaczną ilość obcej ludności, która nie dała się dobrze ująć w ramy staro-wiedeńskiej „gemiithlichkeit“ przynosząc ze sobą swoje właściwości i zwyczeje, a nadto przy odmiennych warunkach wynikających z miejscowego przekształcenia, przy wielkim wzroście ludności i wytwornej, olśniewającej świetności nowopowstałych gmachów, przy spotęgowanym ruchu w każdym kierunku, wyrodziła się w szczególności dążność do zrobienia z Wiednia — „ Weidstadt“, co doszło było przy wystawie światowej w r. 1873 do punktu kulminacyjnego, odkąd też głównie datują się wszelkie zmiany. „Krach“ i niepowodzenie wystawy przyniosły Wiedeńczykom wielkie rozczarowanie. Od tej

Oj

chwili zaczęły „czasy“ stawać się czym raz „gorszemi“ a w miarę tego Wiedeń pod względem ruchu i życia upadać. Dodać należy, że i zmiana stusunków politycznych nie pozostała hez wpływu. Przy dawnym systemie centralizacyi był Wiedeń ekonomicznym pasosożytem całego państwa. Przemysł i rękodzieła kwitły, mieszczanie wiedeńscy żyli w zamożnym dostatku. Ciekawie opisuje ks. Lubomirski w dziele swem o Wiedniu, wydanem w r. 1821 życie Wiedeńczyków. Autor wprowadza nas na hal do sali „Agtollo“, istniejącej swojego czasu na przedmieściu Neubau. Przy tej sposobności takie czynie uwagi : „Niemasz dla Wiedeńczyków ro-skoszy hez strawy dla żołądka, tak dalece, że wszystkie stoły są

zajęte.....W sali Apolina każdy przekona się o bagactwie

obywateli i powszechnym dostatku u nich panującym. W niektórych porach bowiem natłok jest tak wielkim, że po kilka godzin trzeba czekać nim wysiąść i równie długo, nim odjechać można. Dla odległości, każdemu prawie pojazd niodbicie jest potrzebny. Piachując najęcie fiakra, pół dukata za wchód i to, co poświęca się żołądkowi, każdy wyda co najmniej dwa dukaty. Kiedy za 8000 wybranych biletów wpłynęło 4000 dukatów, a 6000 przyniosły jedzenia i napoje, gdzież drugie jest miasto w Europie, w którem by 8000 ludzi niższego : stanu tyle wydać mogło pieniędzy na rozrywkę, kilku godzin? Jeszcze więcej dodamy, w dni świąteczne kto tylko się czuje zdrownym, koniecznie musi iść na zabawę . .. Nie tylko reduty i Apollina sala otwarte są dla chcących cześć oddawać Bachusowi. W każdym cyrkule, w kilku mieyscach brzmi wesoła muzyka. Gdzie tylko obrócimy się, wszędzie tańcza, czyto w Mehlgrube, czyli też Mondschein, albo w „ Römische Kaiser. “

Przedmieście fabryczne, gdzie stała sala „Apollo“ zwano Brillantengrund dla bogactwa jego mieszkańców, które dziś tylko istnieje w pieśni. Nowi nastali ludzie, nowe przyszły czasy. Już nie bogactwa ale niezbędną egzystencyę trzeba było zdobywać z trudem, a nieraz w pocie czoła, cóż więc dziwnego, że dobroduszna wesołość i jowialność Feaków ustąpiły mniejsca poważniejszemu nastrojowi.

Wszystko to jednak dotyczy głównie środkowego miasta i w ogóle tych jego części, które zamieszkane są przez zamożniejszą ludność i inteligencyę. Tu duch i prąd czasu zrównał wrszelkie charakterystyczne wypukłości specyficznie wiedeńskiej marki i zrównał teren z ogólnym poziomem szablonu innych miast większych, Oryginalność wiedeńska uciekła z city na przedmieścia i jeszcze dalej, „za rogatki“, do Vor ortów, gdzie kiełkuje pomiędzy ludem, tym największym konserwatorem dawnych zwyczajów i obyczajów. Dlatego, jeżeli będzimy mówili o życiu wie-deńskiem, będziemy się zajmywali głównie ludem wiedeńskim, w szerszeni jednak tego słowa znaczeniu.

'58

Allerweil fidel, wann auch d’Welt in Scherben geht“ (Zawsze wesoło, chociażby świat miał się rozbić w kawałki), oto główna zasada prawowiernego Wiedeńczyka szukającego z upragnieniem rozrywki i zabawy w wesołem towarzystwie, z naiwnością dziecka bawiącego się lada czem i przy każdej sposobności i dowcipkującego nawet w przykrych chwilach. Rozumi się samo przez się, że przy takiem usposobieniu cierpi dużo życie familijne. Zony z dziećmi rzadko w tygodniu widzą mężów, którzy, podczas dnia zajęci, wieczory zwykle przepędzają w publicznych lokalach, pomiędzy któremi „Stammkneipe“ (gospoda, gdzie się regularnie uczęszcza) najgłówniejszą odgrywa rolę. W tych „knajpach“ półcie-mnych, ciasnych i pełnych dymu przesiaduje nie jeden prawdziwy Wiedeńczyk większą część swego żywota.

Tu można go też najczęściej i najpewniej spotkać, tu ciągnie go coś, przy każdej sposobności, z istotnie magiczną siłą. Już rano zaczynają się odwiedziny „knajpy“, gdzie pije się wredle przyzwyczajenia „F?iihpfiff“ wina lub „Stehseitel“ piwa przy źródle t. j. w szynku w obliczu „szpunta“ i „pipy“. Ranna wizyta nie trwa długo, zaledwo kilka minut, ale za to powtarza się w ciągu dnia kilka razy. Dopiero wieczorem napłnia się stale u Extra-“ i „Gastzimmer“ i rozpoczynają się wśród śmiechu i hałasu żarty i dowcipkowania, anegdoty i dwuznaczniki. które składają się na codzienną „Mordhetze“ i „Remasuri“ (krotochwlle) przeplatane od czasu do czasu jakąś żywszą dysputą, najczęściej o bardzo drobnostkowe rzeczy, grą w karty („schnapsen“) lub dla odmiany tu i owdzie małą sprzeczką a nawet i poczubieniem się, które to „nieporozumienia“ toną często jako efemerydy na dnie dwulitrowego kufla piwa. Wieczorne odwiedzania knajp mają jeszcze poniekąd i pewne społeczne znaczenie, gdyż tu nawiązują się przyjaźnie, ,,braterstwa“ i nieprzyjaźnie, które, jeśli nie dadzą nurka w piwo, wiodą do izby sądowej, a co zarówno zdarza się podsadkowatym honoracyorom w „Extrazimmerjako też i ,,małym ludziom“ w „Schwemme“, spożywającym w nizkich czapkach na głowach, przy fartuchach i z zakasanemi rękawami koszuli, wieczerzę. Najwiekszemi zawadyakami i hałaburdnikami („Drahrer“ i „Raffer“) są wiedeńscy fiakry i rzeźnicy, których to ostatnich typową postać przedstawia nasza rycina

Knajpa jest dla tych ludzi jedynem schroniskiem przed mo-notonnościa życia, gdzie też folgują sercu, ciśniętemu zgryzotą lub poruszanemu radością, w gronie szczerych współbiesiadników a często i przyjaciół— więcej „domem“, aniżeli wynajęte mieszkanie. Powodów przeróżnych dla odwiedzania publicznego lokalu nigdy nie braknie. Repertoar na cały tydzień a priori ułożony. W poniedziałek dzień wpłaty w towarzystwie losowem lub posiedzenie jakiego stowarzyszenia dobroczynnego; we wtorek jubileusz albo zaślubin, albo rozpoczęcia interesu lub teź czegokolwiek podobnego; w środę zaręczyny lub wesele, które także najmilej obchodzą gię w knajpie; w czwartek żałobny obchód pamięci „drogiego przyjaciela“ ; w piątek obowiązkowe, „specyalne“ jedzenie kiszek; w sobotę wieczór popisowy towarzystwa śpiewackiego „brüllaria“; no, a w niedzielę „volkssängevy“, przy których jest „a Hetz und kost\ net viel“ (zabawa i dużo nie kosztuje) i można uśmiać się serdecznie (derlachen nach Herzenslust)!

W karnawale potęguje się znacznie ruch w wszystkich publicznych lokalach. Brudne podłogi najmniejszych knajp lśnią al giorno od woskowania. Wszędzie rozlegają się ochocze tony muzyki, przy których oddźwięku podryguje posuwiście cały Wiedeń walca na sześć pas. Kto żyw tańczy: dzieci i rodzice, wnuki i dziadkowie, niemowiąc już o doj-v rzalszej młodzieży obojga płci, która czasami zatańcza się Sr nawet aż do — suchot. Któż

Ml

'"Ol

v    jest w stanie wyliczyć wszyst-

V    kie nazwy balów, zabaw i

Typy wiedeńskie : RZEŻNIK.

wieczorków z tańcami w Wiedniu? Każdy stan, każdy zawód ma swój bal. Śmietanka towarzystwa bawi się albo po domach lub też na tak zwanych „balach elitowych“ (Elite-Bälle), gdzie rozwija się wielki przepych toalet damskich. Jeszcze większa jest ilość balów maskowych, na których każdy porusza się wolno. Wolność masek panuje najzupełniejsza a kostiumów pstrokacizna przedstawia mozajkę Piękne Wiedeńki w krótkich najczęściej spódniczkach, latają jak motyle. Jeżeli zaś „intrygują“, to chyba pałacem wejrzeniem lub znamienitym tańcem. Bzadko bowiem miasta, gdzieby ogólnie tak dobrze tańczono, jak w Wiedniu. W Colosseum Schwender’a bywa na balach maskowych po 10.000 osób. Sal do tańca jest tam kilka. Prócz tego rozmaite inne produkcye przyczyniają się do zabawy: teatr, żywe obrazy, koleje podziemne, produkcya kapeli damskiej, kwartety wiedeńskie i kawiarnie tureckie, gdzie odaliski z Lerchenfeld lub Młodego

Bolesławia (Jung-Bnnzlau) podają mokkę i nargilê a na żądanie ubierają także gościa w fez turecki i chłodzą go pawim wachlarzem.

Większe stowarzyszenia mają swoje „narrenabende“ lub bale kostiumowe z charakterystycznemi dekoracyami sal i rozmaitêmi grupami osób, przedstawiającemi w swojem ensemble pod względem kolorystycznym i rozmaitości, bardzo ciekawy obraz. Specyalnością wiedeńską jest tak zwany „lumpenball“, cieszący się od lat wielu

Kzezimieszki,

ogromną wziętością. Każdy gość musi przybyć w kostiumie — łachma-nowym.

rodzaju.

pijacy nałogowi, kanalarze, łobuzy i obdartusy wszelakiego

ii

Hi

•À

fi

RlfSiÉ

' \ H

¹ ; i. "    :

Typy wiedeńskie : PRACZKA.

zmieszani z podobną żeńską publicznością, przepełniają salę. Tylko w kostiumie podobnie „ ch arakt ery sty c zny m “ dozwolony jest przystęp. Komitet balu rozdaje premije w pieniądzach „najoryginalniejszym łobuzom“ i „ulicznikom“. Przyznać trzeba, że niema w tem smaku najmniejszego. Obdarte, czasem aż do nieprzy-zwoitości, postacie, szczególnie kobiety, działają w wysokim stopniu odstręczające. Na bal zajeżdżają poszczególne towarzystwa i grupy wielkiemi wozami, któremi zwyczajnie wozi się piwo lub wozami używanemi do drzewożenia mebli. Cel dobroczynny, na jaki odbywają się te bale, ma tłumaczyć ich wyuzdanie. Fiakry mają swoje „fiakerballe“, pełne domorosłej oryginalności. Tańce przeplatane są produkcyami , Jodler ów“ „naturalnych śpiewaków“ ('„Natur sän g er“), „artystycznych gwizdaczy“ („Kunstpfeifer“), i śpiewkami „der harben Godetu“ i „reschen Go-scherln“., W „artystycznych“ tych produkcyach, które zwyczajnie odbywają się przy „gawlirtisch“, stole zajętym przez uczestniczących w balu członków najwyższej ' arystokracyi, biorą udział sami fiakrzy, pomiędzy którymi znajdują się zawołani wykonawcy tego rodzaju kunsztu. Pendant tych balów są „icäschermädchenbülle“ — (rycina nasza przedstawia typ wiedeńskiej praczki, „ Wäscher-

mädl“) — pełne ruchu, oryginalnych postaci i szalonej zabawy. Panny występują w zwyczajnych swych strojach — praczek, nacechowanych barwną właściwością a zbliżonych do strojów narodowych. Kto wie czy to nie są też szczątki tychże. Ponętnie wygląda nie jedna adeptka balii i pralnika.

Czerwona, jedwabna chusteczka, fantastycznie uwiązana na głowie, dodaje żywości filuternej twarzyczce; pełny gors więzi ciasny, aksamitem pokiyty stanik czyniąc talię szczupła i kształtną.

aasiÄitii

liiliilSi

Ht®!!!

- • iis

pi!

stogt

gg§|p

gggggg?

mm

§üi

iis

Typy wiedeńskie: „DEK HÖCHSTE SCHANI“.

Wzrost smukły i drobna nóżka dodaje uroku tej prawdziwej córze ludu wiedeńskiego z dalszych przedmieść. A jak tańczy każda z nich! Formalnie oblatuje salę na sześć pas zwieszając się z całem oddaniem na ramieniu swego tancerza „Schani“ (Jaśka) z pra-widłowemi „sechser’-ami“ (włosy na skroni naprzód i gładko przyczesane) i z słomką od cygara „Virginia“ za uchem. „Schani“ (p^ rycinę obok) rznie „schieherisch“ naprzód a nogi tancerki odbijają się w takt od podłogi do góry, jak drążki przy uderzeniu skóry na bębnie. Potem idzie tak samo na-zad wzdłuż sali. Ona teraz prowadzi jego. Scha7ii usiłuje z gracyą być posłusznym na każde skinienie, chociażto der höchste weaner bitz (najzawołańszy łobuz wiedeński) umiejący z każdym podjąć (aufdrah’n). Tancerka wywiera na niego widocznie jakąś magiczną siłę uroku, skoro stał się tak wiotkim, jak powój przylgnąwszy potulnie do smukłej jej postaci. Może w tej chwili pasuje siena rycerza — puntofla....

Zawsze dużo „hecy“ jest na tak zwanych „bauernballe“, gdzie panienki przystrojone są jak dziewuchy wiejskie a panowie chodzą z dumą w strojach chłopskich. Sa to kostiumy przeważnie

styryjskie. Dziewuchy czerstwe i pulchne, parobczaki jurne i zuchowate. Zaczyna się „landleru styryjski. Ohok swej córki, nadobnej Mizzi, pląsa w pocie czoła otyła pani piekarzowa Pumpernikel zwieszając sie całym swym ciężarem na ramie wątłego parabczaka, który się widocznie pod nim ugina. Korpus wydatny pani pieka-rzowej wiruje z impetem po sali obalając tu i owdzie przy karambolu

.4

m

i®

K

m

Sili

:

ÎV

iS

>.st

ę-*;

m

X\>

ES

ki

ffcj

■a

r.

mmgm

ffaÜÉ

iii

m

t

w

i

m

o

#ll

H

V* -

......

i¹ v p

I

„BAL CHŁOPSKI“ (Bauernball).

tanecznym słabiej trzymającą się na nogach parę na ziemięć. Tańcujący młodzieniaszek musi wedle przykazania balowego mówić pani Pumpernikel „ty“, która mogłaby swoją drogą być jego babunią. Inaczej zrobionoby z nim w „burg amas ter amt“ sąd doraźny i powędrowałby bez pardonu do „gmoankotter“ (więzienia gminnego). Pani piekarzowa tańczy i tańczy bez przestanku: ona widocznie już zadaniu podołać nie może. „ Ty“ brzmi jej miłe w uszach i wywołuje piękne wspomnienia dalekiej przesżłości. Zato on robi najniepocieszniejszą minę. Przemyśliwa nad tern, jakby się wyzwolić objęć olbrzyma? Nagle strzela mu zbawienna myśl do głowy: zamiast „ty“. mówi jej „pani“ — marsz więc do g’moankotter, gdzie, chociaż „pod kluczem“, wolniej oddychać zaczyna. Obok urzędu wójtowskiego funkcyonuje także ksiądż proboszcz („Pfarramt“), u którego się odbywają dorywcze zaślubiny {„kapViren“). W „gemiithlichen“ płynie znowu piwo strugami i chłopska muzyka raźnie od ucha rozmaite „tanz“ z akompaniamentem ,,naturalnych śpiewaków“.

Są jeszcze bale: „•nocnych czepeczków („Schlaßiauben“), „negliżowe“, „wróble“ („Spatzen“), rekruckie“, sąsiedzkie“ („Nachbarn“) „zawadyackie“ („Drahrer“) i t p., na których kwitnie tak zwany „polstertanz“ (taniec poduszkowy) z klękaniem kawalera przed panną i gorącym potem pocałunkiem obópólnym; hale, na których w regule bawią się do rana a czasem i do południa dnia następnego.

Wiedeńczycy nie tylko w karnawale, lecz przez rok cały tańczą z równym zapałem. Wieczory tańcowe (Kränzchen) nigdy nie doznają przerwy. Prócz tego rzadko kiedy odbędzie się jaka „uroczystość“ bez tańca. W lecie tańczą na wycieczkach czasem pomimo 40 stopni Celzyusza. U nauczycieli tańców odbywają się równie „ćwiczenia“, które także nie są czeminnem, jak zabawami tańcoweini. Każdy ma na nie przystęp wolny za opłatą, a najmniej widać tam uczniów. Dlatego nie można odmówić słuszności jednemu z wiedeńskich feljetonistów, który stolicę Austryi nazwał aima mater — tańcu.

Z namiętnością taneczną idą w parze u wiedeńczyków, niektóre inne osobliwe amatorstwa a właściwiej manije („fexereien“), z których wspinanie się po górach należy do najogólniejszych. Inni chodzą całemi dniami po cmentarzach i wypisują sobie, po raz setny, napisy na nagrobkach, które już znają na pamięć. Nad brzegami Dunaju dużo snuje się melancholijnie wyglądających osobników z ogromnemi wędkami. Zawsze widać tam te same twarze. Godzinami siedzą w największym skwarze słonecznym. Inni poświęcają całe swe życie zbieraniu najrozmaitszych fajek lub cygarniczek, a są i tacy, którzy zbieranie guzików lub pudułek od zapałek poczytują za swe najgłówniejsze zadanie. Prócz tych i tym podobnych manij kwitną także różne sporty we Wiedniu, które obok osób biorących w nich bezpośredni udział mają zawsze liczny zastęp tylko gapiących się lubownikń\y. Ta ostatnia species ludzi, szeroko rozgałęziona, wytwarza powszechną chorobę. Któż nie zna w Wiedniu licznego zastępu tak zwanych „kibUzów“, którzy całe popołudnie i wieczory przesiadują po kawiarniach przypatrując się z największem zajęciem grającym w karty, bilard lub szachy. Z gier karciannych najhadziej upowszechnionym jest tarok zwany pieszczotliwie „tapper“. Bez niego dużo ludzi żyćby nie mogło. Dla zapobieżenia gadatliwości i mieszaniu się do gry ze strony „kibiców⁴⁴, są w niektórych kawiarniach zawieszone w ramach i za

szkłem „reguły dla kibiców“, zawierające kilkanaście paragrafów. Tak samo mają pogrzeby, wesela, korsa w Praterze, swoich „kibiców“, którym sprawia to największą przyjemność, jeśli mogą się docisnąć i podziwiać powozy i toalety — innych. Na podwórzu zamku cesarskiego produknje się codziennie w południe przy zmianie straży muzyka wojskowa („Burgmusik“), zkąd potem

¹    liii

1

i '^4 Vi li®

KI

ciągnie grając przez miasto ku koszarom. Muzyka ta ma swoją stałą i bardzo liczną publiczność, złożoną z obojga płci, cała kolekcya typów ulicznych, zapełniająca najprzód plac zamkowy a potem w szeregu długim po obydwóch stronach muzyki z nią aż do koszar maszerująca.

Na ulicach Wiednia można tu i o w-

dzie spotykać typowe, oryginalne postacie, jako to: kataryn-karzy, psów,

Ili

GRUPA TYPÓW LUDOWYCH.

handlarzy straganiarki zwane „furyami z „naschmarkt“, gdzie pod dużemi, białemi parasolami sprzedają owoce i jarzny: dalej chłopćów piekarskich czyściutko w bieli ubranych,uwijających się po domach z pieczywem w porze podwieczorkowej; obmywaczy powozów („wasserer“) fiakerskich i samych fiakrów, prototypy najprawdziwszych Wiedeńczyków, pełnych dowcipu, czasem bardzo cierpkiego, i zarazem pozornej uprzejmości dla każdego porządniej ubranego przechodnia, którego, kłaniając się pytają, stereotypowo: „Fahryn m’r, Euer Gnaden?“ (Czy pojedziemy Wielmożny Panie?). Do typów wiedeńskich należą także Słowacy, sprzedający źabawki dla dzieci po ulicach, chłopcy szewskie i hanaczki w bufiastych, bardzo malowniczych strojach narodowych pełniące przeważnie funkcye mamek, podczas kiedy służące, pokojówki i kucharki są

przeważnie w całym Wiedniu Czeszki. Osobny rodzaj typowy tworzą rozlepiacze afiszów po ulicach. (P. rycinę.)

Gdy mowa o afiszach zaznaczyć trzeba, że ich kolorystyczna pstrokacizna druku i ilustracyj przyczynia się poniekąd do dekoracyi ulic, tak samo jak malowane olejną farbą anonsy na domach, widniejące z daleka. Anonsy, afisze i plakaty grają we Wiedniu, jak w każdem większem mieście niepośledną role z tą

cr‘ Hiiji

îr::rW' £

ICj

•LÎI

WÈMË

PI

TABLICA PLAKATOWA.

niewykluczone, jeżeli się okaże zgodność usposobień. Listy do ekspe-dycyi pod: „szacunek najwyższy dla siwych włosów Nr. 8129“ Albo : Włada icdowa prosi o pożyczkę dwadziestu guldenów. Starsi panowie mają pierwszeństwo“. Cóż zwyklejszego nad anonsy małżeńskie („Heiratsantrag“) w dziennikach wiedeńskich? Codziennie można ich znaieść tuzinami. Tu bogaty kupiec szuk-ubogiej, lecz ładnej dziewczyny; tam majętna, lecz już starsza dama „reflektuje na męzczyznę w sile wieku“ ; lub hrabia niezamożny „ożeniłby się“ z panną „od 5000—10.000 złr., uwzględniając głównie dobre serce, mniej powierzchowność i wiek“ albo

jednak różnicą, że tu obejmują one wszystko. Ażeby się w tym kierunku poinformować wystarczy przeczytać ogłoszenia w który pi bądź z bardziej rozpowzech-niyiych dzienników lokalnych. Czego tu niema? Oto: „rece“ — obydwie naraz — „i serce“ ofiaruje piękny, 22-lelni student tej zamożnej damie, chociażby i starszej, która mu zechce być pomocną do skończenia studyów. A-dresować do ekspe-dycyi dziennioa pod: „Deska zbawienia“. Albo: „Sierota, ładna, młoda, dobrze zbudowana, życzy sobie prowadzić wspólne gospodarstwo z starym panem. Małżeństwo

wreszcie kucharka z książką kasy oszczędności gotowa jest oddać rękę — wraz z secrem i z książką kasy oszczędności, „temu wysłużonemu kanonierowi, któryby chciał z nią rozpocząć interes*⁴. Często dosiadają reklamujący się pegaza i rzną wiązaną mową. Pewien mydlarz dla zachwalenia swego wyrobu uciekł się aż do Szekspira i palnął na plakacie rysunek przedstawiający Romea i Julję, pod którymi znajdował się tekst następujący:

Julia.

O mój najdroższy jakąż niebiańską Poję się dzisiaj wonią powietrza?

Romeo.

O Julietto ma uwielbiona,

O pani serca! to nie woń róży,

Ani fijołków, ani jaśminów,

Ale woń mydła, którem się myje.

Julia.

A gdzie to cenne kupujesz mydło?

Korne o.

Kochanko droga, rozanielona!

Twoje skinienie jest mi rozkazem —

Niechaj wie każdy, w głos to obwieszczę,

Że jedne tylko źrodło jest takie ....

Następuje nazwisko i bliższy adres, oryginalna nazwa mydła i cena, wszystko — także wierszem białym.

Dawniej nie znał wiedeńczyk tęgo rodzaju „przemysłu“, gdyż poczucie godności wzbraniało mu reklamowego krzykactwa. Pracował on rzetelnie i kazał sobie tylko dobrze płacić. Wabika zresztą żadnego nie potrzebował, ponieważ każdy towar miał zbyt należyty. Pomimo wszelkiej „polityki interesu“ jest wiedeńczyk z natury otwarty, szczery i przyjacielski. Do słabości jego należy ustawiczne gonienie za rozrywkami i zabawą, co ma w następstwie ten skutek, iż zwyczajnie wydaje więcej pieniędzy, jakby należało, że ten i ów zaniedbuje swój interes i że wreszcie wyro-dziła się skłonność do lżejszej pracy, czem się dzieje, że prawdziwi wiedeńczycy poświęcają sie w ogóle tylko pewnym zawodom i rzemiosłom, mianowicie takim, przy których nie potrzeba zbyt ciężko pracować. Przeciętny Wiedeńczyk jest przeto kupcem, iijakrem, kawiarzem, restauratarem i gospodarzem knajpy, zecerem,

urzędnikiem, wyjątkowo zaś tylko poświęca się cięższemu rzemiosłu, jak ślusarstwo, stolarstwo lab szewstwo. Wszystkie gmachy nowe Wiednia zbudowali robotnicy z Czech, Morawii i Słowacy!. Dla uzupełnienia charakterystyki Wiedeńczyków przytoczymy kilka głosów dawniejszych o nich. Już Eneasz Sylvins w r. 1450 mówi o Wiedeńczykach, że „wielką mają do napoju i jadła ochotę, co osobliwie jest szkoldliwem dla studentów, którzy tym sposobem tracą chęć do nauki, do czego przyczynia się jeszcze Wolne życie kobiet. Liczba nierządnic jest wielka a obywatele przejedzą i przepiją w święto, co zarobili w całym tygodniu.“ 'Szekspir w sztuce „Measure for Measure“ podnosi również zepsucie obyczajów w Wiedniu, które „wre i kipi, aż kociół przelewa.“ Listy lady Montagne świadczą, że w początku XVIII wieku nie ze wszyst-kiem było tu lepiej. W 21 liście pisze ona o wielkiem zalotni-ctwie tutejszych kobiet, Ks Lubomirski (1821) wspomina także nieco z przekąsem o „łakomstwie“ Wiedeńczyków. Mówi on miedzy innemi: „Na spacerach jedzą, na ulicach jedzą... Kupcy urządzają w sklepach łudzącym sposobem wystawy towarów, nie brakuje im zdatności do zdzierania, osobliwie cudzoziemców “ Na innem miejscu powiada ten sam autor: „W Wiedniu epikurej-skie wiodą życie, lubią raczey wczasy i zabawy hałaśne, niż spokojne rozrywki nauk... Niewymagamy, ażeby cała stoika z samych mędrców była złożona. Najprzód klassę pożyteczną robotników i frymarczących, wszędzie wyłączyć należy, a klasa magnatów podobno jeszcze nigdy w żadnym kraju nie była ogniskiem mądrości i oświecenia. Ale średni stan, to jest klasa mieszczańska, zawsze będąc jedyną matką uprawy umysłowej i cywillizacyi w każdym narodzie, w tym mieście jest jedną z całych Niemiec naymniej znaczącą.“ O ludzie wiedeńskim wyraża się nasz autor daleko korzystniej pisząc: „Lud jest gościnny, dobrze myślący, poczciwy, spokojny i bardzo kochający się w dostatku i okazałości a w związkach przyjaźni jest stałym i szczerym*“ Kluczycki zowie Wiedeńczyków także goniącymi za rozrywkami. Mówi on: „Ale i lud wyrobny nie zapomina o sobie; kto widział Wurstelprater, był na Lerchenfeld, przypatrywał się na kiermaszu w Brigittenau, zajrzał kiedy do winnych piwnic i t. p. nabędzie wyobrażenia, jak się lud bawi... W powszechnem życiu i śród zatrudnień jest Wiedeńczyk każdego koloru przyjaźny, pracowity, mierny, wesoły i w pewnym stopniu dowcipny, wierny i przywiązany panu,.. Młodzież, zatopiona w rozkoszach wieku swego, rzadszej nie wdeeha atmosfery; wady cudzoziemców nie czynią osobistego uprzedzenia; nie wstrzymana rezmaitość ludzi przesuwających się chyżo po przed sąd Wiedeńczyka, cz}rnią go ostrożnym i łagodnym, mniej bystrym znawcą ludzi, chyba, że na powierzchownóść uważa. Interesowność idzie za sposobem życia i zutrudnienia.“

J. F.

Na pochwałę wiedeńczyków pisze ks.Lubomirski dalej: „Meto-dyczność niemiecka wśród naywiększych zabaw nie odstępuje ich. W pewną godzinę zwyczaiem przepisaną, albo na przechadzkę, albo na taniec póydą i do pewnej chwilli nic ich nie przymusi do przedłużenia swoich rozrywek. Powszechny u nich dostatek serca ich nie psuie, umieią udzielić ubóstwu swego maiątku, umieią litować się nad nieszczęśliwym i cierpiącym, a zatym umieią na dobre tego maiątku użyć i godni są naywiększe posiadać bogactwa ... Dobroć powszechna tworzy naymocnieysze ogniwo w związkach serca ich, grzeczność jest bez przesady i chęć usłużenia bez interesu nagrody lub nadziei wzajemności, co sprawia, że długi czas będąc między niemi, rozłączywszy się, bez nich nam jest tęskno.“

O wiedenkach w}fraża się ten sam autor jak następuję: „Rzadko potrzebują one pożyczonego powabu, i mało jest miast, gdzie by tak wiele było ponętnych kobiet “ Mówiąc o reducie pisze dalej: „Największa ich część na reducie znaydującycli sie, jest z liczby tych, co zwykłe wszystkie dary i własności przyrodzenia na widok wystawiać, których jedyna cnota jest piękność, jedyne przymioty, kszałtna i smagła kibić i twarz urodziwa . . . Prawda że w postawie ich nie widzimy tej wstydliwości, która jest w kobiecie pierwszym netem, co jednak od niebezpieczeństwa jest ochroną, ponieważ gdyby tyle powabnych kobiet jeszcze było godnemi szacunku, wzrokiem by nas wprawiały w napięte sidła... wiedenki łączą w sobie podobieństwa twarzy włoskich, greckich i słowiańskich, a w charakterze ich tę samą znajdujemy żywość południową, czułość Angielek i romantyczność Niemek urodzonych na północy. Najwięcej jednak na nich uważać można czoła wysokie i szerokie, lica pełne i nie bardzo zapłonione kolory, nos prosty grecki, szyja długa, wąskie i gęste brwi, oczy wielkie, weyrzenie miłe, bardziey czułe niż żywe. Możnaby daleko łatwiey poznać wiedenkę z postawy, która im jest właściwą. Maią swóy chód im tylko zwyczajny, dlatego im tylko wdzięku dodający.“

Do powyższej charakterystki mało co dodać mamy z naszej strony.. Wiedenki jak były dawniej, tak i pozostały nadobnemi i miłemi Są one ochocze do tańca, do romansowości, ale też i umieją kochać wiernie i z poświęceniem. Miłość jednak w ogóle nie trwa u nich długo. Obydwie strony prędko się pocieszają. Charakterystyczną pod tym względem jest piosnka ludowo-miej-scowa, rodzaj recepty na utrapienie miłośne, zaczynająca się słowy :

„So geh’n m’r halt olle zwa auseinanda g’schwind,

A andere Muatta hot a a liab’s Kind!“

(Więc rozejdźmy się prędko, inna matka ma także miłe dziecko!). „Tu niemasz Wertherów, odprawiony kochanek“—powiada jeden z miejscowych pisarzy — „udaje się z zalotami do innej Char-

lotty“. My dodamy, że i Louizy, tak jak nam je przedstawia Schiller w swej „Intrydze i miłościrzadko spotkać można w Wiedniu, gdzie prawie niesłychać o nieszczęśliwym kochanku, rzucającym się z rozpaczy w Dunaj luh o kochance zamykającej się w klasztorze z żalu i tęsknoty po stracie miłego. Nadobna wiedenka uważa miłość za rozrywkę, zabawę, przyjemność, za coś niezbędnego do życia. Pije słodycz z czary miłośnej, ale przy tern bawi się i tańczy do upadłego Wszelka melancholia erotyczna obcą jest jej sercu Kochanek czy narzeczony jest jej nieodstępnym towarzyszem na wszystkich wycieczkach rozrywkowych. Panny poruszają się w ogóle bardzo wolno i bawią się, ile tylko mają ku temi chęci. Na ich pochwałę atoli przytoczyć trzeba, że mimo to w regule są dobremi żonami i matkami. Wyszedłszy bowiem raz za mąż żyją przeważnie tjdko dla domu i rodziny, zapominając zupełnie o wszystkiem innem. Pracy cięższej i żmudniejszej także nie lubią, szczególnie mają wstręt do służby. Pomiędzy legionem służących w Wiedniu białemi krukami są wiedenki.

Dajmy teraz głos specyaliście w znawstwie życia wiedeńskiego, wiedeńczykowi F. Schlögl, usłyszawszy powyżej głosy obcych spostrzegaczy. Schlögl jako „swój“ wydaje sąd o swoich. Pisze on w jednym ze swoich niezrównanych szkiców o życiu wiedeńskiem: „Przedewszystkiem muzyka i taniec! Wiedeńezyk lubi muzykę, wiedenka tańczy chętnie.... Co się tyczy tańca, wiadomą jest rzeczą, że wiedenka posiada sławę — jeśli się „dobrze udała“ — iż jest nie tylko najwierniejsza małżonką i najszlachetniejszą matką, lecz także i najlepszą tancerką . . . . Zarzucano wiedeńczykom, że są z urodzenia rezonującemi krytykami; otóż oni zastanawiają się tylko nad tern i nad owem, i pochopni są do żartów i figlarstwa, jednak przyzwyczajają się prędko i naginają do konieczności, nadawszy wprzódy swej „negacji“ wyrazu przez ostre bonmot, kaustyczną anegdotę, poczem robią zwykle „dobrą minę do złej gry“. Najgroźniejsi wydrwi-wacze placu wiedeńskiego, tak zwane „karle Geister“ są zarazem najjowialniejszymi, najspokojniejszymi ludźmi, którzy nie znają złego zamiaru, podstępu lub dzikiej nienawiści“.

W powyższych słowach znajduje się nader trafna charakterystyka. Jednakowoż każda reguła ma swoje wyjątki, tak też obok gołębiego usposobienia wiedeńskich dowcipnisiów, jest osobne species burzliwych charakterów, które często wiele hałusują i posiadają pewną skłonność do wywoływania zajść skandalicznjrch. Jest to gorszy rodzaj wiedeńskich „bitzów“ i „drahrerów“, którzy co wieczora obozują u „heurig er'a“.

Co to jest „heuriger?“

Specyalność wiedeńska pełna najoryginalniejszego kolorytu Z małych początków, bo z improwizowanych szynków winnych.

rodzaju kantyn ubranych w zieloną choinę, gdzie chłopi okoliczni szynko wali wina młode — tegoroczne — heurige — z własnych winnic, powstały dzisiejsze „heurygery“, okazałe winiarnie mieszczące się w salach i ogrodach obejmujących tu i owdzie po kilka tysięcy ludzi, chociaż większość tych zakładów znajduje się av małych i starych domkach z prymitywnymi ogrodami, rozrzuconych po najdalszych przedmieściach i wsiach okolicznych. Nawet w salach z galeryami i złoceniami niema czystości, ani

<?■

i'

. r >:r ;

>■#m

Typy wiedeńskie: dziecie wiedeńskie z pułka „HOCH- und DEUTSCHMEISTER¹⁴.

porządku. Stoły drewniane bez żadnego nakrycia, pełne szklannic wina; pod stołami chaotyczna mieszanina łupin z jaj, orzechów, kasztanów, kawałków kiełbas, pestek z śliwek, okrawek sera, zatłu-szczonych papierów a nawet poogryzanych kości z szynek; salę napełnia duszna, dymna i nieznośnie gorąca atmosfera — wszystkie miejsca zajęte: klaskanie w dłonie („haschen“), gwar, krzyk, rwetes, dzwonienie szklankami, śmiechy, pisk, śpiewy, „juchhecery“, gwizdanie i tony muzyki mieszają się i zlewają w przeraźliwą kakofonię. Temperatura i zgiełk rośnie. Wiedenki „Edelknab“ z pułku „Hoch- und Deutschmeister“ (p. rycinę), jowjalny F er dl (Ferdynand) siedzi z rozpromienioną twarzą i klaszcze w dłonie, waląc niemi z całej siły w takt pieśni rozlegającej się od sąsiedniego stołu, gdzie zasiadło kilku mecenasów „naturalneyo śpiewu z jodlerem“ i zawołani śpiewacy haker Bratfisch i Kiesel Marie rzucając z nie-.małem wytężeniem najwyższemi njodlerami“, jak piłką. Teraz właśnie rozpoczęli znaną i łubianą pieśń:

„So lang der ölte Steffel am Stefansplatz no steht,

So lang die blaue Donau durch d’ Weanerstadt no geht,

So lang an fesch’n Walzer no geig’n thuat der Strauss,

So lang stirbt d’ alte G’müthlichkeit bei uns in Wean net aus!“

Ferdl klaszcze i klaszcze w dłonie i popija wino, bo „re-masuriu staje się czym raz zabawniejszem, a „gaudew jest „d* höchstew. Nareszcie robi się nieco ciszej w sali. Zawołany grajek Schrammel z swoim kwartetem rznie od ucha „iceaner tanzu. Z kwartetu trafiają wprost do uszczęśliwionych serc szczególnie skłodkie tony klarynetu (picksüsses höhl) i wprowadzają niektórych do tego stopnia zachwytu, które wiedeńczyk zwykł określać słowami „verkauft’s mein G’wand, i fahr’ in Himmel!u (,,Sprzedajcie mą odzież, jadę do nieba!“)

Stare kobiety, także typowe postacie, uwijają się wśród pstrokatego tłumu z kurami żywemi, olbrzymiemi rogalami, wiankami fig, co wszystko „puszczają na loteryę“. Każdego częstują losami i każdego zapewniają że to już ostatni los. Smagławy Włoch z olbrzymią torbą z rogoży przez plecy zachwala swoje: kaso, eselento kaso! albo „Salami, salamini duri/“ Jnne kobiety roznoszą gotowane jaja, pierniki, kartofle, ciastka i t. p. a „Bród-Schaniu, czerstwy chłopak z koszem olbrzymim napełnionym kawałkami chleba, krzyczy z całej siły: „Bród g\fallig!u

¹

W IV. rozdz. „In forma cye i adresy“ znajdzie czytelnik dokładnie ©znaczony czas, kiedy można poszczególne osobliwości i rzeczy godne widzenia oglądać, jakoteż wszystkie dotyczące adresy.

Gdzie niegdzie odezwie się wrzaskliwy płacz dziecka, które się nagle przebudziło; tam znowu wczyna się głośna kłótnia a czasem i bójka. Dziecko przegłusza płaczem kłótnie drahrerów; czcigodna rodzina: ojciec, matka i pięcioro dziatek z skalą lat od 3—17, chcąc nie chcąc muszą iść do domu. Głowa rodziny, dobrze podochocona chwyta kapelusz swej połowicy i wsadza go na swą łysą głowę, co pobudza całe sesiedztwo do nowego śmiechu z tej „maszkieradiu. Wreszcie papa, mama i dzieci wychodzą, a że to rodzina patrycyuszów „ Vorortuu, więc muzyka akompaniuje ją meloclyą pieśni: „I bin der alte Wiener Bitz!<( aż do samych drzwi, co zowie się „anstrudelnu.

Na ulicy robi im się lżej nieco. Nie słychać tu wprawdzie okrzyków: „evoe!u ani „eleleu!(<, jak one były ongi w zwyczaju przy pochodach Dyonizyusza, jednakowoż tłum ciągnących od „heuriger’a(C podobnym jest nieco do satyrów, silen i menad, przynajmniej o tyle, że bachanalie „vo?,ortówu są poniekąd równie pstro-wyuzdane, jak te, które wyprawiano w bajecznych czasach pod kierunkiem potomka Semeli, z tą atoli różnicą, że nikogo tu nie rodzierają prócz chyba własnych gardeł.

W ludowem życiu Wiednia niepoślednią gra rolę stary Prater, w którego cieniu mile się spoczywa i chłodzi, kiedy słońce zaczyna słać ziemi gorętsze promienie. Wiedeńczycy zowią go „wiedeńskim cudem świata“ i są nań dumni. Nie można im brać tego za złe, gdyż istotnie mało jest na świecie tak ładnych i rozległych parków, jak Prater wiedeński, łączący w sobie pię-ności przyrody z pstrokacizną oiyginalnego arrangement i ruchu. Malowniczo rozrzucone gaje z polanami, wonne kobierce łak, szemrzące strumyki, zieleniejące pagórki przedstawiają dla każdego wiele uroku. Tu Grillparzer pisał swoje „Des Meeres und der Liebe Wellen", Lenau nucił najtkliwsze pieśni, niezliczone pary miłośne przysięgały sobie miłość dozgonną, — a o kilkanaście kroków dalej rozbrzmiewa powietrze hałaśliwem echem gwaru bawiącego się ludu. Kiedy bowiem chłodzący cień wieczoru osłoni wierzchołki drzew z rozłożystemi konarami, lśnią z ciemnego zarośla tysiące a tysiące światełek, olbrzymi park ożywia i rozlega się dźwiękiem uroczym muzyki i śpiewu; przy niezliczonych stołach biesiadują weseli goście, śmieją sie i rozmawiają głośno, jak to już jest w zwyczaju u wiedeńczyków. W „nobelalleeu, gdzie „haute volée“ i wszystko, co się do niej gwałtem zaliczać usiłuje, nad wieczorem przechadza się, kłusuje konno i jeździ powozem, i gdzie, mówiąc w nawiasie, niema, jak w „bois de Boulagne“, opartych o drzewo, rozmarzonych feljetonistów — prędko się wszystko ucisza, a z ciemni konarów drzew alejowych zalatuje tylko szczebiot ptasząt mieszający się harmonijnie z dźwiękiem muzyki i odzywającego z pobliża hałasu ludu pracującego, który tu wyległ na godzinkę, ażeby spocząć i zapomnieć na chwilę o troskach życia, ażeby swobodnie odetchnąć czystem powietrzem wśród zieleni. W „nobelprater“ dogorywa życie a tylko tu i owdzie jeszcze przy którym z elegantszych lokalów zwanych „kawiarniami“ przegrywa muzyka wojskowa lub z okien Sacher’a restauracyi na Konstantinhiigel bije promień światła, gdzie „śmietanka“ strzela w zaciszu szampanami. Za to pełnem tętnem płynie życie ludowe w „Wurstelprater“ graniczącym o miedzę z „nobelpraterem“. Tu nikt wśród pstrokatej ciżby, istnej mozajki najróżnorodniejszych i najoryginalniejszych postaci, które w szalonej zabawie, mówiąc słowami poety, ,.ledwo karczmy niero-zwalą“, wśród gwaru, hałasu, tłoku i zgiełku — nie usłyszy z pewnością szczebiotu ptasząt. Natomiast wabią „ausrufery“, podczas kiedy jedna muzyka przygłusza drugą, a piwo płynie strugami, przy każdej z niezliczonych bud ochrypłym głosem przechodniów, ażeby oglądali dziwa i ,,istne cuda świata“.

....,,Panowie i panie, proszę wejść, tylko dziesięć krajcarów! Wszak to nie wiele! zobaczycie fenomem nad fenomeny', dziewicę morską, meluzynę, o której pisał już rzymski poeta Ovide żyjący 2000 lat przed urodzeniem Chrystusa. Dziewica jest cudownej urody, chociaż ciało jej przyobleczone, jak ryby, w łuski. Tylko dziesięć centów! Proszę wnijść panowie i panie!“

A tam znowu: ,,Łaskawi i najłaskawsi ! nasz zakład dumnym jest ze swroich wynalazków na polu naukowym. Proszę tylko bliżej ! Każdy człowdek wykształcony znajdzie u nas prawdziwą biesiadę umysłową. Czyście państwo słyszeli już kiedy o łóżku, które samo budzi o naznaczonej godzinie? Panienka, może się położyć bez żenady, rozbierać się nie potrzeba... cud świata! najłaskawsi, łóżko elektrrryczne . . . hereinspaziem-rt! . . .“ Czego tu niema? Panoramy, menażerye, produkcye ,,ludowych śpiewaków“, różne „cudy świata“, popisy gymnastyków i akrobatów, „bolcowe“ strzelnice, co krok muzyka, jedna przezgłuszająca drugą: popularne karuzele, obwożące za kilka groszy „na okolusieńko świata“; kabinety anatomiczne; huśtawki, gdzie jest „mord-spektakel“ i „etablissements“ do próbowania siły, gdzie się „wska-zywacza siły“ wali młotem lub wypchaną małpę, tę samą funkcyę sprawującą, częstuje krzewkim policzkiem ; cyrk pcheł, czarodzieje, wróżki, prorocy; okręty pływające po — lądzie i teatry maryonetek („wursztlów“), które tej części Prateru nadały nazwę. Tu ciele z czterma głowami; tam „chińczyk“ po-łykujący palącą się smołę, ostry pałasz i w dodatku żywego węża; tam znowu „dziewica, cudownej piękności, waży cztery i pół metrycznych cetnarów“ a „oryginalny Bułgar“ imponuje wTzrostem półosma stopy. Wszystko to nie może iść w zawody z „gymnastycznym słowikiem Kanady signora Clementma Patti“, która „balansując na trapezie śpiewa największe arye z oper w znany sposóbpodczas kiedy „signor Bombasto Campinelli mar-quese del Campo popisuje się w wyższej sztuce — brzuchomo-wstwa. Naprzeciw gra „kapela damska“. Dwanaście dziewic w bieli z szerokiemi niebieskiemi szarfami przez plecy. Ciągle podskakując à la Eduard Strauss dyryguje niemi demoiselle Krt bijąc co chwila takt smyczkiem na odwrotnej stronie przewróconych skrzypiec i tupiąc od czasu do czasu gniewnie nogą w podłogę przy odpowiednem wykrzywianiu niezadowolenia twarzy., Powodem tego jest, że hoża panienka operująca na olbrzymim bębnie „wypada ciągle z taktu“. Panienka ma specyalny powód do tego, bo oto na przeciw niej, oko w oko, siedzi przy stole zawiodły i zasuszony jak struna, Hem• von Fips (wiedeńczycy każdemu dodają z grzeczności szlachecki przydomek von) z świecącą się łysiną i krzywym nosem popijając z butelki wino „Ofner wie Bordeaux“. Okulary zsunęły mu się do połowy nosa, wstydliwie na koniuszku zarumienionego. Strzela ciągle po wierzchu okularów oczyma w stronę wielkiego bębna, uśmiechając się figlarnie. Oczy migają mu dziwnym blaskiem zachwytu a powieki łopocą ciągle jak skrzydła motyle. Znana to osobistość u Prohaski i wszędzie tam gdzie się produkują „damskie kapele.“ Z zawodu radzca magistratualny na pensyi jest od lat wielu „specyalnym“ miłośnikiem i znawcą, mecenasem wielce cenionym, „damskich kapeli“, który nie mało przyczynił się do podniesienia sławy tej łubowej „wirtuozki.“ Jeżeli czasem która z panienek „wypada z taktu“ za jego przyczyną, należy mu to przebaczyć. Tylko właśnie kapelmistrzyni Krt nie może znieść osobiście pana Fips za to, że on to głównie protegował swojego czasu najniebezpieczniejszą jej rywalkę pannę Wlk.

Obok jest „grand production“ dresowanych psów z „wielce zajmującym kwartetem szczekania,“ przy którego skomleniu w sąsiedniej knajpie strasznie wytrykotowane a straszniej jeszesze podstarzałe baleryny, „gwiazdy kontynentu“ podrygują „pas de princes“ i „la chuchotte,“ przy których zamiast kastanietów używają zwyczajnych dzwonków. Wśród największej werwy tańców zjawia się na brudnem podium deus ex machina w postaci clovna z zupełnie zakredowaną twarzą i ogromnym czubem białych włosów, wysoko w szpic zczesanych, który plackiem pada na deski pomiędzy baletnicy wydając wrzaskliwy okrzyk: „si cosi et voila“ — a te znowu padną na niego. Tableau z bengalskiem oświetlenieniem, i kłębem kurzu wzbijającym się z brudnych desek do góry, przy czem bardzo plastycznie okazuje się okropna nieczystość kostiumów wychułdych sylfid. Tymczasem publika śmieje się do rozpuku z tej ucieszności, że aż ją słychać do „wielkiego ludożercy, świeżo z północnych Niemiec przybyłego.“ Dzieci mają swoją pociechę w karuzelach, w teatrach maryonetek, na okrętach, gdzie za kilka krajcarów jadą aż do Australji. Gdzie spojrzeć, ucieszne i ucieszone twarze, wzrok promienieje zadowoleniem i radością, pochodzącemi głównie z zabawy i obficie płynącego piwa; głośne rozmowy, klaskania w dłonie, nowoływania ochrypłe na widowiska lub też okrzyki trwogi huśtającvch sie dziewic. A nadtem wszystkiem kłębi się czasem kurz nieprzejrzysty, który jednak w niczem nie przeszkadza ogólnej ochocie.

Podobnie jak „tout Parus“ wyraja się „ganz Wien“ w czasie letnich upałów na wieś, w góry lub do lqpiel. Dzieje się to jednak w większej części tylko w bujnej wyobraźni feljetonistów, przedstawiajączyc-h rzecz tak, jak gdyby podczas letnego skwaru Wiedeń był zamknięty a klucze od bram miasta spoczywały w ręku jakiego starego „hausmeistra“ (stróża domu), który zaprzysiągł miasta rodzinnego nigdy nie opuszczać. Milion kilkakroć stotysięcy ludzi nie da się bowiem tak łytwo spakować do kufra podróżnego. „Ganz Wien“ przeto oznacza tylko tę małą cześć ludności, która ma pełne kieszenie i nie jest przykutą zajęciem, walką o byt do miejsca. Masy ludu, zajęte pracą jak skrzętne pszczółki, pozostają, chociaż Celzyusz wskazuje czterdzieści kilka stopni nad zero, w ulu-mateczniku „rozpalonego morza kamiennego“. Za to wycieczki w urocze okolice Wiednia są stale przez całe lato na porządku dzienn}rm, przybierając w niedziele i święta olbrzymie rozmiary, gdyż w nich bierze udział istotnie „ganz Wien“ w ludowem tego wyrazu znaczeniu. Co chwila odchodzące pociągi lokalne rcestbahn'u biorą przy sprzyjającej pogodzie literalnie pół miasta w swe potężne barki i składają je cało w HiitteJdorf, Weidlingau lub w Pressbaum przed nieprzejrzaną liczbą pieniących sie kufli piwa. Lub też olbrzym — parowóz dąży ociężale ku południowi, grożąc zaśnięciem po drodze. Wreszcie krzyczą mu ludziska w ucho: „Liesing!“ albo Brunn!“ (stacye siidbahn’u). Monstrum wstrząsa się i wyrzuca swego wnętrza kilka tysięcy ludzi pomiędzy całą kupę beczek. Ale nie tylko kolejami żelaznemi, lecz także okrętem, omnibusami tramwayem i piechotą odbywają wiedeńczycy z żonami i dziećmi rojne pielgrzymki w najrozmaitsze strony, opakowani koszykami torebkami z wiktuałami i innemi przyborami wycieczkowemi. Mniejsze dzieci niosą się na rękach, a często kończą karawanę rodzinne drepczące pieski lub nawet koty, ciągnięte zwyczajnie na sznurku przez którego z dzieciaków. Karawana ciągnie rączo przez góry i lasy, a pomimo wielkiego znużenia i kurzu, jaki ją pokrywa, nie widać ani na jednej twarzy zgryżliwości lub zasępionego czoła. Owszem dobry humor objawia sie niedwuznacznie w śmiechu, śpiewach i produkcyach muzykalnych, wykonywanych zwykle przez straż przednią na harmonijce lub gitarze, bez której na wycieczce rodzina prawdziwie wiedeńska obejść się nie może. W gąszczy lasu robią się stacye spoczynku i posiłku a czasem niebraknie i drzemki. Powrót do domu bywa dobrodziejstwem po „strapacach“ wycieczkowych, ale to wszystko nie żenuje prawdziwego wiedeńczyka, u niego „land-jpartie“ jest nadewszystko.

Staraliśmy się przedstawić właściwości życia wiedeńskiego w pobieżnym zarysie nie mając bynajmniej pretensyi wyczer-pniecia przedmiotu. Właściwości te są tak wielostronne i objawiają się charakterystycznie w tylu rozmaitych kierunkach, że na ich opisane potrzebaby, jak mówią, wołowej skóry.

Oryginalnym wielce jest także dgalekt wiedeński posiadający kilka odcieni. Ma on swoje odrębne wyrazy, których nie zna słownik języka niemieckiego. Brzmienie dyalektu jest piękne i miłe dla ucha. Berlińczyk z trudnością tylko może zrozumieć Wiedeńczyka.

Życie wiedeńskie posiada także swoją kulturną historyę i jest specjalnością kilku miejscowych pisarzy, którzy z werwą i humorem wydobywają z głębin ludowości kawał po kawale tej oryginalnej domorosłej odrębności na widok dzienny. W rzędzie tych pisarzy należy pierwsze miejsce Fryderykowi Schlögl za nim idą Chiavacci, Pötzl, Wimmer, Julius L'ôwy, Wiesberg i inni. Znawcami życia wiedeńskiego są także tak zwani ,,lokalni pisarze“ w szczególności zaś autorowie „posaktórych tło stanowi zwykle miasto „Feaków“ nad Dunajem, jak sami wiedeńczycy zowią swój „Wearnu rodzinny.

Ml

C. k. wyłącEiiie uprzywilejowana fabryka ‘

WIEDEŃ, I./ Bräunerstrasse 6 dostarcza uznane jako n aj lep s z e

Bonera.)

Maszyny do prania

(Patent StrakoScha i

Piece Meidlingera

w pojedynczym, ele-ganckiem wykonaniu

Piece pełne do re- 0^11 “ gulowania, kdlory-fery, centralne "Ęfljf opalania JŁjSL

Wykręcacze,

Magle do bielizny Ma szyny do prasowania

i t. p.

Sprzedać pod gwarancyą. — Ilustrowane cenniki gratis i franko.

Wyszczególniony na wielu wystawach.

Założony w r. 1799.

C. k. nadworny skład zabawek fî

* Franciszek Kietaibl |

Pod Chińczykiem

WIEDEŃ, I. Habsburgergasse 10,

Obfity skład krajowych i zagranicznych zabawek, kaset grających, wózków dziecięcych, bicyklów tricylclów, ori-stonow i Phönix (katarynek).

prawdziwe, jakoteż najrozmajtsze i najmodniejsze wyroby w klejnotach

poleca (wdowy)

handel korali i naturaliów

WIEN, I. Kärntnerstrasse Nr. 22.

|    ęyLajłeysziy i «ajłańs&Aj    naj/peumiej^&iy i najołato&iy '

'i

środek Üp nawozowy ;

r; dla buraków cukrowych, chmielu, wina, ziemaków, lnu, kul- '

\ tury jarzyn, jako tei w ogóle dla wszystkich ziemiopłodów. *

^ Działający trwale na każdy rozdząj pola, co może być udowodnionem licznemi * poświadczeniami wypróbowanych. rolniczych powag¹ jest    '

koncentrowany gnój wołowy :

(Swyzaió. Sc

ł. ozonu,

* \ Pierwsza | bryku

\ który posiada przy ścisłej gwarancyi zawartość organicznego kwasu fosforyczego i kali przy mniej więcej 6O⁰/o organicznych substancyj a którego może prędko w dowolnem quantum * dostarczyć,    £

c. k. przy w. i patent austro-węgiersku fa- ' koncentrowanego nawozu wołowego -w * Temeszwarze

(Bracia Saxl.)

Centralne Eimc :

\ Wieden, III., Bez., lłennweg Nr. 20, (Jaquingasse 1).

/    Wzory i broszury darmo 1 franco.

*■■*■_■*■■'*■*    * * * * æ * s *'■*.,*■ r.' Æ//jr.z* ■.    /•/»/../ /    *//*//*. 0

' Najprzyjemniejsze zimowe i letnie trzewiki

dla wrażliwych i zdrowych nóg

12 razy premiowane, najprzedniejszy gatunek i w najlepszej formie dla panów, pań i dzieci w

Składzie obuwia Sehreiber’a.

Cenniki gratis.

gJk -«WIEN *-

I., Tuchlauben Nr. 5 w podwórzu.

IV.

INFORMACIE I ADRESY.

Akademia umiejętności I. Fniversitätsplatz 2.

—    sztuk pięknych I. Schillerplatz 3.

—    handlowa (p. specyalne szkoły.)

—    oryentalna (p. specyalne szkoły.)

Archiwum miejskie (w nowym ratuszu) I. Franzensring.

—    centralne map w ministerstwie skarbu.

—    dworu i państwa w Hofburg.

—    państwowe Hofburg.

—    przywilejów I. Dominikanerbastei 9.

— szlacheckie min. spraw. wew. I. Judenplatz 5. Arcybiskupia recydencya I. Rothenthurmstrasse 2.

Arsenal (p. osobliwości).

Asekuracje p. Towarzystwa ubezpieczeń.

Bankowe i kredytowe instytuty: Anglo-Oesterreicliische Bank Strauchgasse 1. Godz. kasowe 9—3A/₂, k. k. priv. allg. österr. Boden-Creditanstalt I. Herrengasse 8. Godz. kas. 9—dl/₂. Central-Boden-Credit-Bank I. Hohenstaufengasse 12. Godz. kas. 9—3. K. k. priv. öst. Credit-Anstalt für Handel und Gewerbe I. am Hof. Godz. kas. 9—2¹/->- Allgemeine Depositenbank I. Graben 29. Godz. kas. 9—4. Nied-österr. Escompte-Gesell-schaft I. Freiung 8. Godz. kas. 9—12 i 2—4 z kantorem wymiany I. Kärntnerstrasse 7. K. k. priv. österr. Länderbank, własny pałac I. Hohenstaufengasse 3. Godz. kas. 9—3l/₂. Gubernatorem banku jest hr. Ludwik Wodzicki. Oesterr.-un-garische Bank I. Herrengasse 17, Landhausgasse 2. Bankgasse 3. Erste österr. Sparcasse I. Graben 21, Petersplatz 10, Tuchlauben 4. Qodz. kas. 8—2. Neue Wiener Sparcasse I. Herrengasse 8. Godz. kas. 8—2. K. k. priv. allg. Verkehrs-Bank własny gmach I. Wipplingerstrasse 28, Kenngasse 18,

Godz. kas. 9—1, 8—5. Filie zastawnicze (lombardowe): I. Renngasse 18, VIL Kaiserstrasse 44—46, IV. Margarethen-strasse 25. Wiener Bank-Verein I. Herrengasse 10. Godz. kas. 9—B¹/^. Wiener Giro- und Cassen-Verein w własnym gmachu I. Rockhgasse 4. Godz. kas. 9—1 i 3—5.

Biblioteki: nadworna (Hofbibliothek) Hofburg, Josefsplatz, otwarta codziennie od godz. 9—4, książki zaś czytającym bywają wydawane do godz. 2. Po przeniesieniu zbiorów zoologicznych do nowych muzeów szczupła dotychczas czytelnia znacznie zostanie rozszerzoną. Biblioteka ta założoną za Maxymiliana I. należy dziś do największych w Europie. Liczy bowiem przeszło 500000 t., 10000 inkunabułów (pierwszych druków), 20000 rękopisów a nadto bogaty zbiór sztychów (przeszło 300000 sztuk) ; centralnej komisyi dla badania i zachowywania sztuki i pomników Ins tor. ; arcyksiecia Albrechta (p. Albertina); geograficznego towarzystwa I. Universitätsplatz 2; rady państwa (gmach parlamentu); wolne biblioteki dla ludu z graty-sowem wypożyczaniem książek: IV. Heumiihlgasse 8, UL Sechskrügelgasse 5, IX. Nussdorferstrasse 3, Fünfhaus, Kranzgasse 18; k. s. Liechtensteina IX. Liechtensteinstrasse 46); uniwersytecka (Universitäts-Bibliothek) w nowym gmachu uniwersyteckim przy Franzens-Ringotwarta codziennie od godz. 9—1 i 5—8 (w lecie 9—4). Założona w. r. 1423. Liczy obecnie do 300000 t. i znaczny zbiór rękopisów. Czytelnia urządzona według wszelkich wymagań nowoczesnych — może wygodnie pomieścić do 350 osób i godną jest widzenia. Z innych bibliotek godne widzenia są: biblioteka prywatna cesarska (I. Hofburg) z 100000 t. i bogatym z biorem kart geograficznych i biblioteka Akademii i sztuk pięknych I. Schillerplatz 3; biblioteka technologiczna. IV. Technikerstrasse 13.

Belvedere (p. osobliwości).

Centralna kasa państwowa dla Przedlitawii I. Singerstrasse 17.

— zakład dla metereologii i magnetyzmu ziemnego Heiligenstadt, Hohe Warte 38.

Chemiczne laboratoryum wied. wszechnicy IX. Währinger-

strasse 10.

Chemiczno- metalurgyczne laboratoryum III. Rasumoffsky-

gasse 25.

Chemiczno-patologicznc laboratoryum w głównym szpitalu IX. Alserstrasse 4.

Dorożkarskie taksy. ’ Ceny jazdy dla dwukonnych (rfiakevu) i jednokonnych powozów („comfortableu) są wewnątrz każdego powozu przybite (w formie bloka). Taksa dla rfiakvau : za pierwszą pół godzinę 1 złr., za każdą dalszą pół godzinę 50 kr.; na dworzec kolejowy lub z dworcy 1 złr. 50 kr.; za większy pakunek 40 kr. Taksa dla „confortabla“ za pierwszą pół godzinę 60 kr., za każdy dalszy kwadrans 20 kr.; na dworzec lub z dworca 1 złr., za większy pakunek 30 kr. Powyższe taksy z wyjątkiem dworców kolejowych obowiązują w obręcie rogatek. Do każdej zaś jazdy za obrębem rogatek dolicza się jeszcze połowa taksy powyższej, tak samo w nocy (w obrębie rogatek) od 11 godz. wieczorem do 7 godz. rano Do Prateru płaci się do pierwszego rondeau, „fiakrowi“ kon-fortablowi“ 1 złr. 60 kr., do „lusthaus“ „fiakrowi“ 3 złr. „kontortablowi“ 2 złr. 20 kr.

Dyrekcye koleji żelaznych: c. k. państowych dworzec Westbahn; galicysklej Karola Ludwikar I. Kärntnerring 7; Nord-bahnuru na dworcu, róg. II. Tabor- i Nordwestbahnstrasse; Südbahn’u (południowej) X dworzec.

Pyrekcya policyi I. Schottenring 11, komisariaty na wszystkich dzielnicbch i Vor ortach.

Dzienniki. Redakcye: Neue Freie Fresse I. Fichtegasse 11; Presse IX. Berggasse 31; Fremden-Blatt I. Wollzeile 17; Neues Wiener Tagblatt I. Steyrerhof 3; Wiener Allgemeine Zeitung I. Schottenring 14; Volks-Zeitung IX. Uniyersitäts-strasse 6; Extrablatt IX. Berggasse 31; Deutsches Volksblatt III. Linke Bahngasse.

Fiakry (p. Dorożkarskie taksy).

Firmy polecenia godne (p. ogoszenia): Sklepy korzenne (śniadania); F. Tommasoni, I. Wollzeile 12 Filia: I. Peters-platz 11, Jan Jonke, I. Schottenring 6; P. Wittine i Fojtak dawniej M. Springer II. Praterstrasse.

Fotograficzne zakłady: Atelier Adele, I. Graben 19.

Kasy ogniotrwałe: S. Berger, I. Bräunerstrasse 10.

Parfumerye: Zeno, I. Graben 7, YI. Mariahilferstrasse.

Konfekcye damskie: E. Taubenrauch, I. Spiegelgasse 2 ; W. Jungmann & Neffe, I. Albreehtsplatz 3; L. Zwieback & Bruder Mariahilferstrasse 57 i 90; L. Schaffer, I. Kohlmarkt 6.

Żałobne rzeczy: A. Toldt & Sohn, I. Tuchlauben 15.

Skłudy obuwia: J. A. Low, I Kärntnerstrasse 3; Schreiber I. Tuchlauben 5 w podwórzu

Apteki: homeopatyczna opteka „znm rothen Krebsen'¹, S. Mittel-bacha, I. Hoher Markt 8 (Palais Sina).

Zegarmistrze : M. Herz & Sohn, I. Stefansplatz 6, (Zwettlhof.)

Krawcy: P. Jungbauer, I. Stock im Eisenplatz 2, Hotel Royal), K. Themesl, I. Graben 29, (Trattnerhof) ; H. Grünbaum, I. Graben; E. Pollak, I. Teinfaltstrasse 7.

Składy bielizny: Berecz et Löbl, I. Babenbergerstrasse 1, Filia I. Schottengasse 6.

Składy bielizny normalnej prof. dr. Jaegera: J. Kessler, I. Stefansplatz, Stock im Eisenplatz 7; Filia: I, róg Goldschmiedgasse; C. Pollaclc & C. G-ageuv, I. Brandstätte 5

Magazyny sukni : M. & J. Mandl, I. Stefansplatz, Dom Thoneta (Thonethaus), M. N. Neumann, YI. Mariahilferstrasse 35.

Kantor wymiany pieniędzy: Unionbanku, I. Graben 13.

Biura dla podróży: Schenker & Co., I. Schottenring 3, T. Cook & Son, I. Stefansplatz 2, 1 piętro.

Tutki cygaretowe: W. Czerwiński, IY. Kettenbrückengasse 8, Filia: I. Liliengasse 1, F. Stefanowski, I. Singerstrasse 5.

Tricot-Tailles: Eliza Blum, I. Tuchlauben 7.

Zakład dentystyczny: I. Wollzeile 37, (Dominikanergebäude (A. Bstrzanowski).

Fabryki harmonij : F. Kotykiewicz, Y. Margarethen stras se 63, wejście Straussengasse 18.

Interes spedycyjny: Caro & Jellinek, I. Rudolfsplatz 5.

Skład pościeli: J. Pauli & Sohn. I. Spiegelgasse 12.

Fabryka czcionek drzewianych: S. M. Błedkowski, Y. Grüngasse 12.

Skład zabawek: F Kietaibl, I. Habsburgergasse 10.

Skład pieców kaflowych: L. & C. Hardtmuth, I. Franzensring 20.

Skład korali: Murait, I. Kärntnerstrasse 22.

Wyrób}⁷ skórzanne: M. Wurzel & Söhne, I. Spiegelgasse 3 i I. Kärntnerstrasse 38, A. Krassl, I. Rothenthurmstrasse 10 i I. Schulerstrasse 7.

Skład uniformów i broni: Stanisław Striberny, I. Graben 16.

Giełdy: pieniężna (Wiener Börse) I. Schottenring 16; zbożowa i mączna II. Taborstrasse.

Gymnazyj posiada Wiedeń 14.

Generalna inspekcya c. k. koleji anstryackich w ministeryum handlu.

— komenda I. Universitätsstrasse 7.

Geograficzne towarzystwo I. Universitätsplatz 2.

Geograficzny wojskowy zakład YIII. Landesgerichtsstrasse 7.

Geologiczny zakład państwowy III. Razumoffskygasse 23 i 25.

Gremium kupieckie kancelarya I. Krugerstrasse 3.

Hotele i domy zajezdne (p. ogłoszenia). Pierwszorzędne domy: Hotel Continental, Hotel „ Erzherzog Carl“, Hotel Schadn, Hotel Wandl, Hotel „Kaiserin Elisabeth“, Hotel „Ungarische Krone“, Hotel „Stadt London“, Hotel „Goldenes Kreuz“.

Jockey-Club austryacki I. Augustinerstrasse.

Jzbahandlowo-przemysłowa Dolnej Àustryi I. Wipplingerstrasse 34.

Kancelarya kabinetowa cesarza (Hofburg, Schweizerhof).

Kawiarnie: „Café de VEuroyeu, I. Stefansplatz S; t „Café Pucheru, I. Kohlmarkt 10, „Café Hönisch, („zur Universität), I. Franzensring 18.

Kasacyjny trybunał cp. Scrd najwyższy.

Kasyno: szlacheckie I. Kolowratring 5; wojskowe I. Strauchgasse 4.

Kąpiele: „Central-BadI. Weihburggasse.

Kliniki (p, Szpital główny).

Konserwatorium muzyczne i dramatyczne I. Lothringerstrasse 11.

Konsulaty. Ameryka północne (Stany Zjednoczone), IX. Wasa-gasse 2; Argentyna I. Schottenring 10; Belgia 1Y. Hauptstrasse 41; Niemcy I. Wipplingerstrasse 4; Grecya I. Park-ring 1: Anglia I. Schwarzenbergerstrasse 8; Włochy I. Josefs-platz 6 ; Holandya I. Petersplatz 7; Persya III. Rennweg 50; Portugalia I. Bartensteingasse 8; Pumania I. Lothringerstrasse ; Bossy a I. Canowagasse 5; Serbia I. Operngasse 8; Hiszpania I. Bräunerstrasse, Tutcya IY. Schwindgasse 10.

Lekarze. Profesorowie: dr. Bamberger (wewnętrzne słabości) I. Lichtenfelsgasse 1 (ord. 10—11 godz.), dr. Braun Gustaw słabości położnicze i kobiece) I. Seilerstätte 1 (ord. 3—4), dr. Späth (słab. położnicze i kobiece) IX. Maximilianplatz 10 (ord. 3—4),. dr. Billroth (operator) IX., Alserstrasse 20 (ord. 3—4), dr. Nothnagel (słab. wewnętrzne) I. Rathhaus-strasse 13 (ord. 3—4). dr. Stellwag (okulista) I. Helferstorfer-strasse 4 (ord. 2—3), dr. Albert (operator) IX. Maximilianplatz 7 (ord. 3—4). Lekarze: dr. E. Brykowicz, Margarethen, Bacherplatz 14 (ord. od 2—4 godz po południu), dr. Winnicki Y. Hundsthurmerstrasse 2.

3Iinisterstwa wspólno-państwowe (austro-węgierskie): c. k. mini-steryum domu cesarskiego i spraw zagranicznych I,. Ballhausplatz 2; c. k. państwowe ministerym wojny L, Am Hof 17 (Sekcya marynarki I. Doblhoffgässe 7); c. k. państwowe ministseryum skarbu I., Johannesgasse 5 — Himmelpfort-gasse 8; — austryackie (przedlitawskie): rada ministrów (pręży dyum) I. Herrengasse 7, ministeryum spraw wewnętrznych I. Wipplingerstrasse 11 i Judenplatz 11, ministeryum oświaty i wyznań I. Minoritenplatz 7., ministeryum sprawiedliwości L. Schillerplatz 4, ministeryum skarbu I., Johannesgasse 5 i Himmelpfortgasse 8, ministeryum handlu I. Postgasse 8, ministeryum rolnictwa I., Liebiggasse 5, ministeryum obrony krajowej I. Herrengasse 7, król. weg ministeryum dworu I. Bankgasse 6.

Muzea: anatomiczne uniwersyteckie, IX. Währingerstr. 11, ana-tomicznopatologizzne głównego szpitalu IX. Alserst. 4, ana-tomiczno-patalogiczne szkoły wetyrynaryi III. Linke Bahn-gasse 7, geograficzne przy iniejskiem gynmazyum YI. Maria-hilferstrasse 73, geologiczne (p. Geologiczny zakład), dworskie zbroji (p. Rzeczy widzenia godne) : mineralogiczne uniwersyteckie 1. Grillparzerstr. 2, przyrodnicze uniwersyteckie (tamże); dla sztuki i przemysłu I. Stubenring 5 oftalmologiczne głównego szpitala IX. Alserstr. 4, oryentalne Schottenring gmach giełdy; przemysłowe I. Eschenbachgasse 11.

Nowe muzea dworskie I. Burgring.

Namiestnictwo dolno-austryackie I. Herrengasse 11.

Ogrody widzenia godne. Stadtpark (ogród miejski) z Kursalem. Park Schönbrunn przy letnim zamku cesarskim. Olbrzymia przestrzeń. Strzyżone, szerokie aleje, wielkie płacy z basenami i wodotryskami, mnóstwo figur rozrzuconych wszędzie Ogród w stylu parku wersalskiego. Menażeria, ogromne oran-żerye. Otwarty zawsze dla publiczności. Ogród brzy burgu (Hofgarten) i cieplarnie za kartą wstępu wydaną przez Oberst-hofmeisteramt. Prater z korsem powozowym. Volksgarten (ogród ludowy) przy zamku cesarskim. Ogród belwederski III. Renn weg 6. Ogród botaniczny III. Rennweg 14. Ogród flory austryackiej III. Heugasse 8. Augarten, duży i bardzo cienisty II.Augartenstrasse. Ogródks.Schwarzenberg (Schwarzenberg (Schwarzenbergpark) przy pałacu ks. Schwarzenberga (bardzo piękny). Ogródks. Lichtensteina przy pałacu IX. Lichten-steinstrasse. Schönbornpark VIII. Florianigasse. Eszterhazypark VI. Mariahilferstrasse. Rathhauspark przed ratuszem. Votivpark przed votivkirche. Quai-Park nad kanałem dunajskim wzdłuż Franz Jotfefs-Quai.

Omnibusy. Prócz tramwayów kursują jeszcze omnibusy wr najrozmaitszych kierunkach, w obrębie i za obrębem rogatek, a nawet w lecie na dalsze przestrzenie, do okolicznych wsi na odległość do 2 mil. Jazda omnibusami nie jest w Wiedniu tak rozwiniętą i regulowaną, jak w niektórych innych stolicach europejskich. Wozy są często bardzo niepoczesne. Opłata za jazdę na bliższe przestrzenie wynosi 6—10 kr. Największa cyrkulacya omnibusów odbywa się, szczególnie podczas lata, w kierunku Dornbach-Neuwaldegg i Hietzing.

Osobliwości p. Rzeczy godne widzenia.

Paszportu nie potrzeba właściwie w Austro-Węgrzech, jednakowoż lepiej jest zaopatrzyć ‘się w takowy lub wziąść ze sobą jaką inną legityinacyę.

Parlament (p. f. Wiedeń) Franzensring.

Pieniądze. Austryacki gulden (złoty reński — złr.) ma 100 kraj-carówczyli centów Zdawkowa drobna moneta: miedziana: ¹ > kr. 1 kr. i 4 kr.; śrebrna: 10 kr., 20 kr. i 25 kr.

Poczta główna I. Postgasse 10, urząd nadawczyI. Fleischmarkt 19, •filie pocztowe w 1 dzielilicy: Habsburgergasse 9, Seilerstätte 22, Landskrongasse 1, Esslinggasse (Franz Josefs-Quai) 4, Maximilianstrasse 4, Minoritenplatz 9, Börsenplatz 1, Schillerplatz 4, Nibelungengasse 6, Schottenring 16 (giełda), gmach parlamentu, Lichtenfelsgasse 2, (nowy ratusz), w innych dzielnicach: II. Praterstr, 54, II. Taborstr. 27, II. Brigittenau, Rafaelgasse 2, III. Landstrasse. Hauptstrasse 65, III. Marokkaner-gasse 17, IV., Neumanngasse 8, V. Hundsthurmerstrasse 26, VI. Gumpendorferstr. 63B, VI. Mittelgasse 2, VIII. Zieglergasse 8, VII. Siebensterngasse 21, Vil. Bemardgasse 12, VIII. Maria-Treugasse 4, IX. Porzellangasse 13 i Turng. 19 i 21, X. Laxenburgerstr. 46 i na wszystkich dworcach koleji żelaznych, jakoteż i we wszyskich vorortach.

Poselstwa: Ameryka Północn a (Stany zjednoczone IV.Schwind-gasse4, Argentyna IV. Schwindgasse 5, B aw ary a I. Schwarzenbergplatz 2, Belgia I. Himmelpfortgasse 13, Dania I. Reichsrathsstrasse 13, Niemcy III. Metternichgasse 3, Fra-cya, I. Lobkowitzplatz 2, Grecya IV. Karlsgasse 20, Anglia lii. Metternichgasse 6, Włochy I. Josefsplatz 6. Japan 1. Fichtengasse 2, Holandya IV. Schwindgasse 7, Nuncyusz papiezki I. Am Hof 4, Per sya I. Maximilianstrasse 4, Portu galia I., Kärntnerstrasse 31, Rumunia III. Richardgasse 5, Ros sya I., Wollzeile 36, Szwecya i Norwegca III. Renn-weg 9, Szwaj car y a IV. Alleegasse 21, Serbia IV. Heu-gasse 10, Hiszpania I. Annagasse 20, Turcya IV. Schwind-gasse 10.

Poczta pneumatyczna: Stacye: centralne stacya telegr. I. Börseplatz 1, I., Fleischmarkt 19, Lichtenfelsg. 2 (ratusz), gmach parlamentu, I. Kärtnerring 3, I. Schottenring 16 (giełda), I. Schottenring 19. II. Taborstrasse 27, III., Hauptstrasse 95, IV. Neumanngasse 3, VI. Magdalenęnstr. 67. VII. Siebensterngasse 13, VII. Zieglergasse 8, VIII. Maria Treugasse 4, Fünfhaus, Schönbrunnerstrasse 42.

Poczta pneumatyczna nie idzie do vorortôw z wyjątkiem Fünfhaus.

Pocztowa kasa oszczędności I. Postgasse 9.

Poliklinika (bezpłatna ordynacya) IX. Schwarzspanierstrasse 13.

Politechnika IV. Technikerstrasse 13.

Pomniki statuy: Arcyksięcia Karola i księcia Eugenjusza Sabaudzkiego, obydwa roboty Fernkorn’a, na pałacu przed burgiem od Ringstrasse: nagrobek arc}rks. Krystyny. Canovy, w kościele Augustynów; Grupa Tezeusza Canovy w Volksgarten (p. pwż.) Fryderyka Schiller’a I. Schillerplatz przy Ringstrasse Schilling’a roboty. Ressella przez Fernkorna w Resselpark przy% poli-technicy; cesarza Franciszka I i Józefa II. pierwszy roboty Marchesiego, drugi Zauner’a — Hofburg. Franzens- i Josefsplatz (podwórze w zamku cesarskim); ks. Karola Schwarzenberg Hahnel’a na Schwarzenbergplatz: Beethoven’a przez Zumbusch’a i Schubert’a przez Kundtmann’a obydwp w Stadt-park’u Grillparzern w Volksgarten i cesarzowej Maryi Teresy przy Burgring.

Posłngacze i posłańcy publiczni. W obrębie gminy wiedeńskiej istnieją cztery zakłady posługaczów i posłańców publicznych (Dienstmänner), mianowicie, „Express“ (przedsiębiorca Falk), I. Hohenstaufengasse 17; „Commissionär“, (przeds. dr. Folkmann) I. Wallnerstrasse 6, instytut „ Wiener Stadtträgerw, I. Ballgasse 6, i „Wiener Stadt-Courier“ (przeds. J. Fronz), I. Fleischmarkt 6, Każdy „dienstmann“ ma na czapce wypisaną nazwę instytucyi i numer. Od r. 1875 posiadają wszystkie cztery instytucye jedną taryfę, której ważniejsze postanowienia brzmią jak następuje: za posyłki z ustnem zleniem, listem lub pakietem do 11 kilogr. ciężkości płaci się w obrębie tej samej dzielnicy bezpośrednio przy ty kującej 20 kr., do każdej innej dzielnicy w obrębie rogatek 30 kr. Za odpowiedz należy zapłacić jeszcze raz tyle, jak rówież za pakiety cięższe jak 11 k. a majace do 28 kilogr, wagi. Posyłki na dworce kolejowe z zleceniem ustnem, listem lub pakietem do 11 kilogr. (przy-czem ustanawia się, jakoby dworzec siidbahnu i staatsbahnu leżał w IY i X dz., dworze westlalinu w YI i YII dz.), jeżeli dworzec leży w tej samej dzielnicy 15 kr., w bezpro-średnio przytykającej 30 kr. zaś w każdej innej 40 kr. Za odpowiedź taka sama zapłata przy pakietach do 28 kilo podwójnie. Za czyności i usługę wedle czasu: za godzinę 50 kr. Za roboty z wózkiem, taczką, lub noszenie przedmiotów do 168 kilogr. ciężkości w tej samej dzielnicy 60 kr. w bezpośrednio graniczajej 1 złr. 10 kr., w każdej innej dzielnicy 1 złr. 60 kr. Za każde 50 kilogr. więcej dopłaca się 20 kr. Za każdy kwadrans godziny czekania na odpowiedź należy się 10 kr. W noc}r, mianowiccC: wiecie przed 7 godz. z rana i po 9 godz. wieczorem w zimie przed 8 godz. z rana i po 8 gódz. wieczorem płaci się podwójnie. Posyłki do dalszych przedmieść (Vororte) za obrębem rogatek, wystaranie się letów do teatru lub na jakie inne^widowisko podlegają dobrowolnemu układowi. Każdy posługacz publiczny jest obowiązany udzielającemu zlecinie wręczyć markę gwarancyjną, zaopatrzona w numer i opiewającą na kwotę otrz}rmanej zapłaty. Tylko na podstawie takiej marki można w odnośnych, powyżej podanych biurach wnosić zażalenie, lub też żądać odszkodowania, co należy jednakże uczynić po daniu zlecenia najdłużej w przeciągu 8 godzin, gdyż później instytucya nie jest obowiązaną do żadnego odszkodowania.

bi-

Kada państwa (p. Parlament).

Restauracje. We wszystkich hotelach (p. ogłoszenia). Prócz tego: Restaurant Wieninger I. Naglergasse z rogu Grabenu; restaurant „zum grünen Ankerw I. Grünangergasse 10; wielka restauracya Högelshergera 1. Schottengasse 4; restauracya J. Tôkés „zur neue    przy rogatce hernalskiej; restauracya

„zum Riedhof“ J. Benedicter’a VIII. Wickenburgasse 15: „zur

gold. Birneu VII. Mariahilferstasse; „zum gold. Engelu w Hietzing i inne.

Rewizya rzeczy odbywa się na każdej stacyi pogranicznej. Zabroniony jest przewóz przez granicę, nawet za opłatą cła: kart do gry, kalendarzy. Za większe ilości płaci się: od cy-garów za kilogram 63V₂ kr., od tytoniu 28 kr. Prócz tego płaci sie licencya osobno: od cygarów za kilogram 11 złr. od tytoniu 8.40 kr.

Rzeczy godne widzenia:

(Codziennie do zwiedzania).

(Zawracamy uwagę podróżujących rodaków, mniej znających język niemiecki, którzy chcą poznać i zwiedzić wszystkie osobliwości wiedeńskie, mianowicie w muzeach i galeryach, jako tei wybitniejsze pamiątki historyczne po za obrębem miasta, na p. Feliksa Koniecko, mieszkającego i od lat kilkunastu będącego Cyceronem w hotelu Wandl przy Petei-splatz, który oprócz Wiednia i Austryi, zna także Włochy, Francyę, Anglię i Niemcy, jakoteż i jeżyk, a więc mogącego udzielić wszelkich potrzebnych infor-macyj.)

weg 6.

Ambraser Sammlung (muzealne zbiory starożytności) III. Renn-

Biblioteka nadworna I. Josefsplatz, (w „burguu) z wyjątkiem niedzieli codziennie od 9—5 godz. Wstęp 30 kr.

Galerya obrazów (wyższy Belweder) codziennie z wyjątkiem poniedziałków od 10—4 godz.; w niedzielę i święta od 10—1 godz.

Gmach towarszystwa artystów (Künstlerhaus) I. Lothringerstrasse 9, codziennie od 6—5 godz. Wstęp 30 kr.

Groby cesarskie (kościoł kapucynów) I. Neuer Markt 2, codziennie od 9—12 i od 2—4 godz. Żgłaszaś się trzeba do gwardy-ana lub skarbnika.

Hofburg, zamek cesarski I. Franzensplatz. Pokoje do zwiedzania w niebecności cesarskiego dworu od 3—6 godz. Zgłaszać się należy do burgrabiego (Burghauptmann) Amalienhof 10—12 godz.

Kościoły : Augustynów, grecko-unicki (rusiński) (I. Postgasse). Kapucynów, Karola, Minorytów z obrazem mozajkowym „Wieczerza św.w Leonarda da Vinci, metropolitalny Stefana, Buprechta, Votivkirche i inne.

Kunstverein 1. Tuchlauben 8, codz. od 9—5 godz. Wstęp

50 kr.

Liechtensteina galerya obrazów. IX. Fürstengasse 1 codzien. od 9—6 godz. w niedziele i święta zamknięta.

Musikverein (gmach tow. muzycznego), codzien. od 9—5 godz. Museum austryackie I. Stubenring Zbudowane przez architekta Ferstera. Nieustająca wystawa wyrobów przemysłu artystycznego

z wyjątkiem peniedziałków co'dz. od 9--4 godz., w niedzielę lub święto^ od 9—1 godz. Wstęp w wtorki i środy 30 kr., w inne dnie bezpłatnie.

Muzeum gipsowych odlewów akademii sztuk pięknych zbudowane przez Hansena I. Schillerplatz, z wyjątkiem niedziel i świąt codz. od 10—1 godz.

Muzea nadworne (k. k. Hofmuseen) I. Burgring codziennie.

Muzeum oryentalne I. Schottenring 16. (gmach giełdy pieniężnej z wyjątkiem poniedziałków godz. 1—4 godz., w niedziele i święta 9—Î godz. Wstęp 30 kr.

Muzeum patologiczne (Josefs-Akademie) IX. Währingerstrasse 15, codz. od 11 — 1 godz.

Muzeum przemysłowo-technologiczne I. Eschenbachgasse 11, z W}Tjątkiem soboty codz. od 3—7 "*odz. popołud., w niedziele i święta od 9 rano de 7 godz. wieczorem. Wstęp 10 kr.

Muzeum oflalmalogiczne w szpitalu głównym, IX Spitalgasse 2; Zgłaszać się należy do zastępcy dyrektora.

Obserwatoryum astronomiczne (Sternwarte) z olbrzymim teleskopem ważącym 700 centnarów, w Währing koło Wiednia, Türkenschanze.

Opera nadworna I. Opernring, podczas feryj w sierpniu od 2—4. Trzeba się postarać o kartę wstępu w dyrekcyi.

Pałae sprawiedliwości (Justizpalaisj I. Burgring.

Ratusz I. Franzensring, Zgłaszać się należy w dyrekcyi nadzoru (Bauinspection), tamże, I schody, półpiętro.

Rotunda w Praterze, wyciąg do wielkiej latarni w dni powszednie od 2—5 godz. popołud., w niedziele i święta od 8—5 godz. Stajnie cesarskie. Od 1—3 godz. Karty wstępu można dostać w Oberstallmeisteramt (Hofburg; Amalienhof od 10—12 goaz.

Świątynia Tezeusza w Volksgarten z przepyszną rzeźbą Canovy.

Ujedzalnia c. k. przy Josefsplatz (Hofburg) codz. 9— 1 godz.

Wieża św. Stefana przy kościele tejże nazwy z wyjątkiem niedziel i świąt codz. od 8 rano do 5 po połudn. Trzeba nabyć u kościelnego karty wstępu po 40 kr.

Zbiory egypskie (dolny Belvedere) III. Bennweg 6. z wyjątk. poniedziałków od 10-4, w niedziele i święta od 10—1 godz.

Zbiory politechniki IV. Technikerstrasse.

Zootomiczny gabinet wszechnicy IX. Währingerstrasse; codzien. od 10—1 godz.

Central-Bad I. Weihburggasse.

{W pewne dnie do zwiedzania).

Albertina zbiór miedziorytów i szkiców, oraz biblioteka arcy-księcia Albrechta w jego pałacu przy Augustiner-Bastei. W poniedziałek i czwartek, z wyątkiem świąt, o 9—2 godz.

Arsenał c. k. (Zbiory broni, freski i pracownie) przed rogatką belwederską. Wstęp dozwolony za kartą udzieloną przez dyrecyę arsenału od 1 maja do końca października każdego wtorku, czwartku i soboty od 9—8 godz., w zimie tylko w czwartki od 12—2 godz.

Drukarnia cesarska I. Singerstrasse W wtorki i piątki od 10—12 godz.

Galery a obrazów akademii sztuk pięknych. I. Schillerplatz. W soboty, niedziele i święta od 10—1 godz. W inne dni tylko za pozwoleniem kustosza.

Galerya obrazów hr. Czernina VIII. Landesgerichtsstrasse 9. W poniedziałki i czwartki od 10—2 godz.

Galerya obrazów hr. Harracha I. Freiung 8. co . wtorku, czwartku i soboty.

Geologiczny Instytut III. Basumoffskygasse 83. W wtorki, czwartki i soboty od 9«—11 godz.

Gmach parlamentu. Można zwiedzać w poniedziałki, środy i piątki od 11—6 godz., w niedziele od 9—1 godz. w czasie, kiedy niema posiedzeń. Na posiedzenia obydwóch izb wydaje osobne karty na galerye do sali obrad kancelarya izbowa,

Museum plastyczne akademii sztuk pięknych I. Schillerplatz. Od poniedziałku do piątuk od 10—1 godz.

Politechnika YJ. Technikerstrasse 26, w niedziele od 10—1 godz.

Skarbiec c. k. (Hoflmrg, Schiceizerhof) od 1 maja do końca października każdego wtorku, czwartku i piątku od 10—1 godz. po póprzedniem zgłoszeniu się w urzędzie skarbcowym (Schatzmeisteramt) od 10—1 godz. Trzeba podać liczbę i nazwiska zwiedzających.

Wszechnica I. Franzensring. Zwiedzanie całego gmachu we-wnętrz i biblioteki dozwolone w niedziele i święta zu kartą wydaną przez inspekeye gmachu. Biblioteka otwarta dla czytających codziennie przed i po południu.

Wystawa nieustająca środków do nauki (Lehrmittel-Ausstellung) VII. Westbahnstrasse 25. W zimie w czwartki od 9—12 godz.. w lecie w czwartki od 3—6 godz.

Zakład dla ciemnych VIII. Josefstädterstrasse 62. W czwartki od 9—5 godz.

Zbiory minerałów c. k. i Zbiory przyrodnicze zamknięte z powodu przesiedlenia do nowych muzeów nadwornych.

Zbiory starożytności i numizmatyczne (Hoflmrg, Augustinergang). W poniedzałek i czwartek od 10— 2 godz.

Zbrojownia miasta Wiednia I. am Hof 9, każdego czwartku i niedzieli od 9—2 godz.

Sąd najwyższy i trybunał kassaeyjny (oberster Gerichts- und Cassationshof).

— Pałac sprawiedliwości I. Keichsrathsplatz.

Sąd państwowy (Reichsgericht) I. Schillerplatz 4.

Sejm krajowy i wydział dolno austryacki I. Herrengasse 13.

Skatingrink III. Vordere Zollamtsstrasse 7.

Specyalny instytuty naukowe i specyalne szkoły: Akademia orientalna IV. Favoritenstrasse 15. Zakład naukowy dla jeżyków wschodnich I. Akademiestrasse 12. Theresianum IV. Favoritenstrasse 15.

Szkoła wojskowa VI. Breihufeisengasse Szkoła handlowa I. Akademiestrasse 12. Szkoła dla sztuki i przemysłu (Kunstg ewerbeschule des öst. Museums für Kunst und Industrie) I. Stubenring 3. Państwowa szkoła przemysłu I. Schellinggasse 13 i IV. Gusshausstrasse 7. Wyzsza szkoła dla sztucznych haftów I. Seilerstätte 19. Zakład naukowy dla przemysłu tkackiego VI. Marchettigasse 3. Nisszych szkół przemysłowych, rzemieślniczych jest we Wiedniu i „Vorortach“ około 80. Szkoła weteiynaryi IH. Linke Bahngasse 7. Zakładów naukowych dla dziewcząt jest 17, domów dla sierót 19, instytutów dla ślepych 4, szkół ludowych 377, pomiędzy temi szkoła czeska X. Quellengasse 72 z ogródkiem Fröblowskim urządzona z prywatnych środków wied. czeskiego stow „Komensky“.

Statystyczna centralna komisya I. Schwarzenbergstrasse 5.

Stowarzyszenia polskie: „Ogniskou VI. Rahlgasse 6, „Zgoda“ V. Wienstrasse 47, „Przytuliskow I. Elisabethstrasse 3, Biblioteka Polskaw I. Dorotheergasse 5.

Studnie monumentalne. Na Hoher Markt Brunnentempel (zaślubiny Maryi Conradin’a). Przy pałacu arcyks. . Albrechta (Operngasse) grupa .marmurowa rzek austryackich Meixnera. Na Freiung alegorya Dunaju, Wisły, Łaby Schwanthalera. Na Franziskanerplatz statua Mojżesza, Wodotrysk na Schwarzenbergplatz. Donauweibchen (rusałka dunajska) w Stadtpark Hanns’a Gasser. Donaunixe w gmachu banku (Herrengasse) i statua sw. Jei'zego w pałacu ks. Montenuovo, obydwie Fernkorn’a.

Szkoły (p. specyalne szkoły i zakładi naukowe).

Szkoła c. k. naprawy obrazów w Belwederze.

—    realne. Jest ich w Wiedniu 14

Szpital „braci miłosiernych“ (232 łóżek) II. Taborstrasse 16.

—    główny (2000 łóżek) (Allg. Krankenhaus) z klinikami: okulistyczną (prof. Stellwag) chirurgiczną (prof. Billroth i prof. Albert), dla chorób kobiecych (prof. Karol Braun), położniczą i gynekologiczną (prof. K. Braun i prof. Späth), dla chorób skórnych (prof. Kaposi), dla chorób dziecięoych (prof. Wieder-hofer), dla laryngoskopii (prof. Schrötter), medyczną (prof. Bamberger i prof. Nothnagel), dla chorób usznych (prof. Politzer), psychiatryczną (prof. Meynert) i syfilityczną (prof. Neumann).

Teatry: nowy Hofburgtheater przy Franzensring. Opera cesarsku I. Opernring 2. Carltheater II. Praterstrasse 31. Theater an der Wien YI. Magdalenenstrasse 8. Theater in der Josefstadt VIII. Josefstädterstrasse 26A. Fürst-Theater (przedstawienia tylko w lecie) w Praterze. Teatr ks. Sułkowskiego Y. Matzleins dorfer-strasse 49 (przedstawienia elewów szkoły dramatycznej). Volkstheater w Rudolfsheim, Schönbrunnerstrasse, Etablissement Schwender. Deutsches Volkstheater VII. Burggasse.

Szpital na przedmieściu Wiedeń (700 łóżek) IV. Favoritenstrasse 30 i 82.

Telegraficzny główny urząd I. Börseplatz.

wyrazu.

Telefony, główny urzęd telegraficzny.

Towarzystwo rolnicze I. Herrengasse 13.

Tłumacze sądowi: dr. Paweł Duniecki języka polskiego, dr. Krzyżanowski polskiego, rossyjskiego, i rusińskiego.

Towarzystwo ogrodnicze (Gartenbau-Gesellschaft) I. Parkring.

Tragarze na dworcach kolejowych. Za każdą sztukę patunku płaci się 10 kr., za większą 20 kr.

Tramway (p. kolej konna).

Trybunał najwyższy administracyjny (Yerwaltungs-Gerichtshof) I. Herrengasse 23.

Trybunał stanu (Staatsgerichtshof) I. Schillerplatz 4.

Trybunał kasacyjny p Sąd najwyższy.

Uniyersytet p. Wszechnica.

Urząd menniczy główny III. Heumarkt 1.

Urząd najwyższego marszałka dworu (Oberstmarschallamt) Hofburg, Keitschulgasse 2.

Urząd c. k. najwyższego ochmistrza dworu (Obersthofmeisteramt) Hofburg.

Telegraficzna należytość. Należytość (taksa) wynosi w obrębię monarchii austro-iceg. : 24 kr. (Grundtaxe) i po 2 kr. od wyrazu. W obrębie Wiednia i okolicy 12 kr. (Grundtaxe) i po 1 kr. od wyrazu (telegramy składające sie z 10 wyrazów 20 kr.); do Rossyi (z Wiedniu) 30 kr. (Grundtaxe), 14 kr. od wyrazu; do Niemiec: 24 kr. (Grundtaxe), 4 kr. od wyrazu; do Włoch: 24 kr. (Grundtaxe), 6 kr. od wyrazu; do Francyi: 60 kr. (Grundtaxe), 10 kr. od wyrazu: do Szwąjcajyi 24 (Grundtaxe), 6 kr. od wyrazu, do Serbii: 24 kr. (Grundtaxe), 6 kr., od wyrazu; do Rumunii: 24 kr.( Grundtaxe), 7 kr. od wyrazu; do Belgii 55 kr. (Grundtaxe), 11 kr. od wyrazu; do Anglii 85 kr. (Grundtaxe), 17 kr. od wyrazu; do Czarnogórza: 30 kr. (Grundtaxe), 6 kr. od wyrazu; do Turcyi: 70 kr. (Grundtaxe), 14 kr; od wyrazu; do Szwecyi: 80 kr. (Grundtaxe), 16 kr. od wyrazu; do Hiszpanii: 1 złr. (Grundtaxe), 20 kr. od wyrazu; do Bułgar yi: 45 kr. względnie 55 kr. (Grundtaxe), 9 kr., względnie 11 kr. od

Wszechnica z wydziałami: teologicznym, medycznym i filozoficznym I. Franzensring.

Wyścigowe tory: H. Freudenau (w Praterze) i II. Prater koło rotundy.

Wyzsza szkoła rolnictwa (Hochschule für Bodencultur) VHL Laudongasse 17, Skodagasse 17.

5,Wiener Tramway⁴⁴ kursuje przeważnie w ohrębie rogatek miasta. Cepa jazdy w obrębie rogatek wynosi 8 kr., dla dzieci od 2—10 lat 6 kr. Prócz tego odbywa tenże tramwaj jazdę w pięciu kierunkach po za rogatki, jako to: Do Währing, do Penzing, (Hietzing, Schönbrunn przez Fünfhaus, Sechshaus, Rudolfsheim. Cena: z któregokolwiek punktu miasta w obrębie rogatek 15 kr., dzieci 10 kr.; do Schönbrunn przez Marga-. rethen, Hundsthurm, Gaudenzdorf i Meidling 10 kr., dzieci 6 kr. ; do Dornhach przez Hernals, Ottakring z któregokolwiek punktu miasta w obrębie rogatek 15 kr., dzieci 10 kr.; z Schottenring 12 kr., dzieci 6 kr.; do cmentarza centralnego (Centralfriedhof) przez Simmering 20 kr., dzieci 10 kr.; do Prateru (w pobliże „rotundy“) : z Penzing lub Dornhach 18 kr.; dzieci 10 kr.; z któregokolwiek punktu w obrębie rogatek 12 kr., dzieci 6 kr. ; z Praterstern 6 kr. Do dalszych przedmieść (Vororte): Hernals, Ottakring, Währing. Fünfhaus, Sechshaus, Rudolfsheim, Gaudenzdorf, Meidling i Simmering wynosi cena jazdy: z któregokolwiek punktu w obrębie rogatek 10 kr, w abonamencie 9 kr., dzieci 9 kr. Dzieci do 2 lat wolno są zupełnie. Przesiadać się wolno tylko na miejscach krzyżowania się wozów, mianowicie: Praterstere IL, Aspernbrücke II., Stubenring L, Schwarzenbergplatz I., Kärntnerstrasse I., Baben-bergerstrassse I.. Bellariastrasse I., Schottenring I., Wipplinger-strasseL, Augartenbrücke, Ferdinandsbrücke, Taborstrasse IL, Nordwestbahn IL, Franz Josefs-Bahn IX., Nussdorferstrasse IX., Währingerstrasse IX., Stiftgasse VII.. Südbahnviaduct X., St. Marxerlinie III. Na planie Wiednia dołączonym do książki niniejszej uwidocznione są miejsca do przesiadania dużemi czarnemi kropkami. Wozy tramwaju kursują w następujących kierunkach: Z Dornhach przez Hernals, Ottakring, Alsers-trasse IX., Ringstrasse L, Landstrasse Hauptstrasse III. do St. Marx i na powrót; z Dornhach przez Hernals, Ottakring, Schottenring I., Franz Josefs-Quai I., Aspernbrücke L, Praterstrasse IL, do Praterstern II. i napowrót; z Penzing przez Rudolfsheim, Fünfhaus, Mariahilferstrasse VI., Bellariastrasse

I., Ringstrasse I., Aspernbrücke do Praterstern IL, na powrót przez Babenbergerstrasse I. na Mariahilferstrasse i dalej ; z Penzing jak powyżej do Bellariastrasse L, potem na lewo ringiem I., przez Schottenring I., Franz Josefs-Quai L, Ferdinandsbrücke, Taborstrasse IL do Nordwestbahnhof II.; z Döb-

ling przez Nussdorferstrasse IX. i Währingerstrasse IX., Ringstrasse L, Elisabethbrücke, Margarethenstrasse Y., do Hundsthurm Y. i napo wrót z Döbling jak powyżej do Schottenring L, potem przez Augartenbrücke, Augarten stras se IL, Tabor-strasse II. do Praterstern H. i napowrót; od Matzleinsdorfer Linie (rogatki) przez Matzleinsdorferstrasse IV., Wiedener Hauptstrasse IV., Ringstrasse I. do Schwarzenbergplatz L i napowrót; z Himbergerstrasse X. przez Favoritenstrasse IV., Wiedener Hauptstrasse IV., Ringstrasse L. Schottenring I., Wipplingerstrasse L, Porzellangasse IX., do dworca Franz Josefs-Bahn IX. i napowrót; z Währing przez Währingerstrasse IX., Schottenring I., I. Quai na Praterstern; z Währing przez Währingerstrasse IX., Ringstrasse L. Löwengasse III. do Sofienbrücke i na powrót, z centralnego cmentarza (Centralfriedhof) przez Simmering, Rennweg III., Ring I. i Bellaria-strasse I. na Lerchenfelderstrasse VIII. ; z Praterstern do rotundy i kąpieli miejskich ( Commun alb äder).

Vene Wiener Tramway. Parowa tramway (Dampftramway) od Westbahnlinie do Baumgarten (koło Hütteldorf), od Nuss-dorfer-Linie (rogatki) do Nussdorfer i od Stefaniebrücke do Gross-Enzersdorf. Prócz tego konna kolej na przestrzeniach: z Schottenring przez Liechtensteinstrasse (do Nussdorf) : od Nuss-dorferlinie przez Liechtensteinstrasse (do Nussdorf); od Nussdorferlinie przez Gürtelstrasse (dotyka „Vororty“ : Döbling, Währing, Hernals, Fünfhaus, Sechshaus, Gaudenzdorf, Meidling,) na dworzce Südbahn w Meidling (pierwsza stacya za Wiedniem) od Lerchenfelderlinie do końca Ottakringer Hauptstrasse.

Zakład dla obłąkanych IX. Lazarethgasse 14.

Żegluga parowa (p. rodź. VI.)

v.

OKOLICE WIEDNIA.

1

Powiedzieliśmy już na innem miejscu, że Wiedeń posiada w najbliższem swem otoczeniu bardzo ładne okolice, pełne malowniczej sceneryi. Nie tylko bowiem leży on nad potężną i wspaniałą rzeką, która mu dużo dodaje uroku, lecz dotyka także bezpośrednio gór, bogato uposażonych wT piękności przyrody a spływających w pasmo Alp, których wrłaściwie są przednią straża, nad Dunaj wysuniętą. Zbliżając sie ku Wiedniowi koleją połnocn0 widzi się z prawej strony w wielkiem oddaleniu Kahlenberg i Leopoldsberg, należące do pasma gór łysych, zwanych przez Rzymian „cetyjskiemi“, a ciągnących się 90 kilom, długości. Północno-zachodnią część tych gór, która od miejscowości St. Corona aż do Dunaju zowie siś Wiener Wald, a u której podnóża leży Wicdeń, znamionują łagodnie zaokrąglone, długo ciągnące sie pagórki, pokryte wszędzie pięknemi lasami i porozdzielane od siebie szerokiemi dolinami z bujną roślinnością. Od miejscowości Kalksburg, 11 kilom, odległej od Wiednia, wychodzi pasmo gór wapiennych sięgające aż do Ternitz. Potem przychodzą Alpy zaczynające się juz w Dolnej Austryi. Wszystkie bliższe i dalsze okolice Wiednia są kolejami żelaznemi, tramwayem, omnibusami a nawet piechotą bardzo łatwo dostępne. Przez wszystkie góry i lasy prowadzą wygodne drożyny i ścieżki a drzewa poznaczone są wszędzie dla łatwego oryentowania się sztrychami rozmaito-bar-wnemi, których wytłumaczenie uwidocznione jest dokładnie na tak zwanych „tablicach, oi-yentacyjnych“, jako też na kartach wydanych przez „klub wiedeńskich turystów.“

Schönbrunu, Hietzing, Penzing, St. Veit.

Do Schönbrunnu jedzie się najwygodniej tramwayem (18 kr.) Tu znajduje się letni pałac cesarski, zbudowany przez Maryę Terezę w. r. 1775. W tym samym pokoju, gdzie mieszkał Napoleon I., mając w latach 1805 i 1809 tu swoje główną kwaterę.

co

CO

ffÎT

:.ril

ï% ‘

'fW'l

L-> P ■ ;i ;

^Wil

* Vf

K

i-

«fl

Pp«?

*&<

«a

Ip

SX.

'f-, 'r CWJ

,1%.' ■//.

SCHÖNBRUNN.

>k[

ï:*:

t?\:

:l

S*'

•!

il S

■v

st\

zmarł w r. 1832 syn jego książę Reichstadzki. Bardzo rozległy park, w stylu francuzkim z XVIII wieku, jest zawsze otwarty. Posiada on dużo pięknych klombów z kwiatami; szerokie, strzyżone aleje, 82 statuet marmurowych; dalej wielki basen z dwoma wodotryskami; na lewo od głównej aleji znajduje sie rzymska ruina, obelisk i piękna studnia („schöne Brunnen“), która dała nazwę pałacowi; na prawo menażerya, obok zaś botaniczny ogród.

W bezpośrednim związku z Schönnbrunem w kierunku zachodnim leży Hietzing z mnóstwem pięknych wil i ogrodów, w niedziele bardzo tłumnie zwiedzany przez wiedeńską publiczność. (Dobra restauracya „zum Engel“, z pięknym ogrodem). Most łańcuchowy łączy Hietzing z Penzingem, stacyą Westbahnu i końcową stacyę tramway’u. Ztąd idzie parowy tramway przez willegiatury Lainz, Speising, Mauer, Bodaun do Perchtoldsdorf, stacyi siidbahnu na przestrzeni Wiedeń-Baden. W pobliżu Hie-tzing’u znajduje się urocza miejscowości. Veit (dolny i górny) z bardzo ładnym hotelem „Einsiedelei“, położonym w łasku na górze, zkąd prześliczny przedstawia się widok na całą okolicę. Naprzeciw przez rzekę Wienfluss leży Baumgarten z pięknym rparkiem zamkowym“ („Schlosspark“), gdzie się odbywają koncerty i zabawy. Z Baum garten graniczy Hütteldorf, gdzie przekracza się na linię koleji zachodniej (Westbahn).

Hütteldo7'f, Weidlingau, Purkersdorf, Pressbaum, Bekawinkel

W bez-

Jednym z nąjulubieńszych przez Wiedeńczyków miejscem wycieczek i willegiatary jest Hütteldorf z olbrzymim ogrodem restauracyjnym przy browarze. W pobliżu piękna wioska Hadersdorf, z parkiem i pałacem hr. Laudon. W parku znajduje się grób marszałka Laudon (f 1790). Zaraz za parkiem rozpoczyna się dolina Mauerbach z uroczemi wioskami Hainbach, Steinbach i miasteczkiem Mauerbach, zkąd prowadzi droga i ścieżki leśne w piękne okolice przy drodze tulneńskiej (Tullnerstrasse). pośredniej styczności z Hadersdorf em leży Weidlingau, które wraz z Purkersdorf zalicza się do najpiękniejszych willegiatur w najbliższej okolicy Wiednia. Obydwie miejcowości, położone przy koleji żelaznej „westbahn“, przepełnione są pięknemi wiłami, 'domami i ogrodami, a nadto posiadają dużo ładnych spacerów w lasach. Pressbaum (20 kilom, odległe od Wiednia) i Bekawinkel (25 kilom.), obydwie miejscowści stacye Westbahnu leżą jeszcze w romantyczniejszej okolicy. Z St. Pölten (61 kilom, od Wiednia) dalszej stacyi tej samej koleji żelaznej można przedsiębrać bardzo piękne wycieczki, także koleją, do Lilienfeld, Hainfeld, w dolinę Triesting i do Gutenstein.

Prawie równolegle z koleją westbahn (ruta do Linzu i Salzburga) idzie południowa droga żelazną (südbahn).

Z Wiednia przez Liesing, Mödling, Brühl, Baden, Vöslau, Wiener-Neustadt, Semmering, Mürzzuschlag, Kapfenberg, Bruclc an der Mur do Gracu.

Z Liesing (10 kilom, odległości od Wiedniu), miejscowości fabrycznej, prowadzi boczna kolej do Kaltenleutgeben przez piękną wieś JRodaun. Mödling (15 kilom.), stare miasto z 8000 mieszkańcami. Ztąd elektryczna kolej do Brühl, romantycznego wąwozu

I?

•V

Sc!

RW

L?j

FpS

yg

£‘

iSB

« •!

LAXENBURG.

wśród skał wrapiennych, porosłych igliowemi lasami, Jedna z najpiękniejszych wycieczek. Z Hinterbrühl nader miła droga (2*5 godz. do Heiligènkreuz, gdzie się znajduje stare opactwo cysterców). Z ostatniej miejscowości można przez doliny Sattelbach i Helenenthal zajść (2*5 godz.) do Baden. Z Mödling poboczna kolej żelazna do Laxenburg a w 7 mm, gdzie się znajduje drugi letni pałac cesarski z prześlicznym i bardzo dużym parkiem. Pałac letni nie imponuje w^cale swoją zewnetrznością. Starsza część jego pochodzi z r. 1377, nowrsza z r. 1600. W parku, otoczony jeziorem, stoi rycerski zamek średniowieczny małych rozmiarów zwany Franzens-

o:

CD

Widok SEMMEKINGU : „Kalte Kinne“.

SS

mm

ppm

Wś

ma

«ta

E??

bürg pełen dawnych zabytków i urządzeń. W jednej z sal znajduje sie obraz przedstawiający spotkanie się króla Jana Sobie-■ skiego z cesarzem Leopoldem I.

Po stacyach Guntramsdorf Gumpoldskirchen następuje w oddaleniu 26 kilom.

Baden (hotele: Löwe, Hotel Zeidler, hotel garni przy Jo-hannesbad i inne), miasto z sławnemi jeszcze z rzymskich czasów źródłami siarczannemi (thermae pannonicae), liczy około 20000 mieszkańców. W lecie przebywa tu więcej jak 10000 gości kąpielowych a nadto dużo osób na mieszkaniu letnim. Główne źródło Römerquelle wypływa u podnóża góry Kalwaryi z dolomitowego wapna alpejskiego. Godnym uwagi jest ładny park dla gości kąpielowych z wspaniałym kursalem, nowo wybudowanym i letnim teatrem. Przy Bergstrasse znajduje sio pływalnia. Prześliczna droga, wśród najpiękniejszych wil prowadzi do doliny Helenenthal. Po lewej stronie letni pałac arcyksięcia Albrechta Weiihurg, obok wiła arcyksięcia Wilhelma, nad któremi wznosi się malowniczo stroma góra z ruiną zamku Rauheneck. Środkiem doliny płynie rzeczka. Na prawo druga góra z ruiną zamku Rauhenstein, u której podnóża zajduje się bardzo pięknie położony zakład wodoleczniczy Sacher a z eleganckim hotelem obok. Na stoku szeroko spadającej, lasami sosnowemi porosłej góry leży romantycznie piękne.

Vöslau (hotele: Hallmeyer, Schweizerhof, Back) wilegiatura arystokracyi rodowej i pieniężnej, z wybornemi zimnemi kąpielami. W jesieni przybywa tu dużo gości na winnogronowej kuracyi. Z Vöslau graniczy piękna wioska Gainfarn, gdzie się znajduje, zakład wodoleczniczy dr. Friedmanna.

Z Leobersdorf (35 kilnm), miejscowości fabrycznej, zkąd odgałęzia się kolej żelazna do St. Pölten, widać łysą górę Schneeberg.

Wiener Neustadt (50 kilom.), miasto bardzo przemysłowe, liczy 25000 mieszkańców. Ma ładne okolice. Tu ścięto w 1671 kroackich magnatów Piotra Zrynyj i Franciszka Frangopana, o czem daje świadectwo wmurowapa w wieżę kościelną tablica nagrobkowa.

Od stacyi Gloggnitz zaczyna się d,roga zelazna Semmering, pierwsza pomiędzy wielkiemi górskiemi kolejami żelaznemi kontynentu, odznaczająca się śmiałością swego założenia i wspaniałą pięknością widoków krajobrazowych. Zbudowaną została w latach 1848—1853. Rycina nasza przedstawia jedną z najpiękniejszych partyj przestrzeni kolejowej, mianowicie wiadukt pomiędzy stacyami Breitenstein a Semmering przed tunelami Weberkogl (406 m.) i Wolfsberg (441 m.) zwany „Kalte RuineLi.

Zaraz przy wjeździe z stacyi Rayerbach (88 kilom.) przekracza kolej na wspaniałym wiadukcie (280 m. długości, 29 m.

wysokości) dolinę Reichenau, zkąd po przebyciu trzech tunelów przyjeżdża do Stacyi Klamm (687 m.) z ruiną romantyczną zamku ks. Liechtensteina, ongi uważanego za „klucz Styryi“, na bardzo stromej skale. W głębokiej spadzistości wije się droga, przy której stoją rozrzucone domki i kilka fabryk, dalej leży w dolinie wieś Schottwien. Przez wiadukty nad wertepami, tunele przyjeżdża się do stacyi Breitenstein, następnie do Semmering (896 m ) gdzie jest granica między Austryą a Styryą. Punktaem końcowym wycieczek przedsiębranych z Wiednia na Semmering jest piękne górskie miasteczko styryjsjkie Mürzzuschlag. Następują stacye: Langenzwang, Krieglach, Mitterdorf, Wartberg, Kindberg, Kapfenberg i Bruck a. d Mur, starożytne miasto, zkąd idzie kolej żelazna przez Leoben, gdzie przy akademii górniczej istnieje stowarzyszenie polskich górników do St. Michel i Villach. Droga żelazna wiedzie ztąd wazką doliną, rzeki Mur, którą dopiero przy stacyi Peggau przekracza i prawym brzegiem idzie aż do Gracu,

Klosterneuburg, Kahlenberg, Leopoldsbdrg i okolice opisujemy w następnym rozdziale, dokąd też łaskawego czytelnika odsyłamy.

Dornbach, Neuwaldegg, Sievring, Grinzing.

Kto nie chce więcej wydać pieniędzy na wycieczkę dalszą siada do tramwayu lub omnibusa i jedzie do Dörnbach graniczącego z Neuwaldegg, wioską cudownej piękności z prześlicznemu domami i ogrodami, okoloną nadto wieńcem gór i lasów i posiadającą, wspaniały i ogromny park ks. Schwarzenberga. Z Neuwaldegg można robić najpiękniejsze wycieczki w najbliższą, okolicę do: Rohrerhütte, Holländerdörfel (Hameau), Salmannsdorf Pötzleins-dorfi na Sofien- i Schafbergalpe. Za Unter-Döbling, leży wieś Sievring a dalej ku Kahlenbergowi Grinzing. Pięknemi miejscami w pobliżu są: Krapfenwaldl i Am Himmel.

<!

NA DUNAJU.

(Z Passau przez Linz, Wiedeń do Budapestu.)

Dunaj, obok Wołgi najdłuższa i największa rzeka w Europie, jest zarazem jedynym pomiędzy głównemi rzekami tej części świata, którego bieg odbywa się w kierunku z zachodu ku wschodowi, przez co szczególnie dla Niemiec tworzy naturalną drogę do orientu. Wypływa w Schwarzwald 750 m. nad powierzchią morza; długość jego wynosi około 2840 kilom. Jest w ogóle bardzo rybnym, szezególnie zaś w Węgrzech; woda jego jest prawie zawsze mętna i zamulona. Spławność Dunaju dla żeglugi statkowej zaczyna się od Ulm w Bawaryi. Zaprowadzenie żeglugi parowej na Dunaju jest wyłączną zasługą „c. k. uprzyw- towarzystwa żeglugi parowej na Dunaju^. Pierwszy statek parowy towarzystwa przedsięwziął pierwszą jazdę. 4 września 1830 z Ebersdorf (koło Wiednia) do Pesztu.

Statek parowy odchodzi codziennie. Na statku jedzenie dobre. Table d’hote po 1 zlr. 60 kr.

'¹) Passau (hotele: „ Wilder Mann“, „Bairischer Hof“, i „Mohr“) leży przy wpływie rzek: Inn i Ilz do Dunaju. Jest jednym z najpiękniej położonych miast Niemiec. Widzenia godnem jest Veste Ohevhaus (15 minut pod górą), zkąd z bastionu „Katz“ prześliczny widok. Zaraz za Passau jest brzeg prawy już austry-ackim, lewy zaś pozostaje bawarskim do Engelhatrszell. Brzegi ścieśniają się, okolica nieco górzysta i mocno leśna. Na pr. zamek Krempolstein, w rzece po 1. Jochenstein, stara granica pomiędzy Austryą a Bawaryą.

(1 godz.) ²) Stacya Engelhardtszell. Ztąd obydwa brzegi są już austryackie. Kraina bardziej jeszcze górzysta, rzeka wije

........——————

tT

się przez wiele wielkich skrętów. Po 1. Bannariedl ; potem na 1. Marsbach z starym zamkiem, po pr. naprzeciw miasteczko Wesen-uv fahr a później malownicza ruina Hayenbach. Skaliste brzegi dosięgają tu wysokości 830 m. Skały naprzód wystające zmuszają rzekę szukać wyjścia w tak przeciwnych kierunkach, że trzeba ciągle trzymać kompas w ręku, ażeby co kilka minut wiedzieć, w jakim jedzie się kierunku. Okolica ta należy pod wyglę-dem krajobrazu do najpiękniejszych. Na 1. Obermühl z ruiną Partenstein. Znowu wielkie skaliste narożuiki. Później otwiera się na krótki czas piękny widok na alpy solnogrodzkie (salcburskie.) Statek wjgeżdza z ważkiego défilé przy.

(2y₂ godz.) stacyi Aschach, miasteczku z ruinami zamków Stauf i Schaumburg. Góry oddalają się czym raz więcej od brzegów, Dunaj płynie szeroką doliną. Napotyka się dużo małych wysep. Z dala widać po 1. Posttingsberg koło Lincu, jako też i alpy styryjskie i solnogrodzkie. Na pr. wieża starego miasteczka Ejferding, wpomnianego w pieśni Nibelungów, gdzie Chriemhilda spoczywała ciągnąc przeciw Hunom. Po 1. Ottensheim, po pr. opactwo cysterców Wilhering i zamek Buchenau.

(3y₂ godz ) Stacya Linc gdzie statek na noc zawija do portu i zkąd dopiero nazajatrz rano (patrz poniżej zamieszczony rozkład jazdy) odjeżdża do Wiednia. Dworzec kolejowy oddalony o 7₂ godziny od placu lądowania.

Hotele: „Erzherzog Carl“ ; tańszy: „Goldene Kanone“. Dorożki: z dworca do miasta 60 kr., dwukonny powóz 1 zlr. ; dorożka jednokonna na godzinę 80 kr., dwukonna 1.20 złr.

Linc (rzymska kolonia Leniła, stolica Górnej Austryi z z 42.680 mieszkańcami) leży malowniczo na prawym brzegu Dunaju, przez który wiedzie wspaniały, 250 m. długi most do miejscowości Urfahr położonej naprzeciw tuż na lewym brzegu. Główny plac miasta (Hauptplatz) znajduje się w bezpośredniej blizkości od Dunaju. Zdobi go marmurowy pomnik (Erefaltigkeits-s'aide). Ztąd prowadzi na pr. Klostergasse na promenade, wprost zaś Schmiedtthorgasse na Landstrasse, główną ulicę, do dworca koleji żelaznej (z „hauptplatz“ idżie tramway na dworzec.)

h) Z Lincu do Wiednia.

Niżej Lincu staje się prawy brzeg Dunaju płaskim. Statek przepływa koło wielkiej wyspy Strass a następnie po pod most siatkowy drogi żelaznej Linc-Praga. Na jednej z licznych pomniejszych wysp wznosi się ruina Spielberg.

(1 godz.) Po 1. stacya Mauthhausen, miasteczko słynne z kopalni granitu i zamek Pragstein wystający w rzekę. Zaraz poniżej most koleji St. Valentin- Budziejowice.

(172 godz.) Po pr. stacya Wollsee z pięknym zamkiem księcia Coburg-Gotha Dalej na wzgórzu, nieco w oddaleniu, zamek Clam. Przy miejscowości Ardagger po pr. zwraca się Dunaj nagle w północnym kierunku. Koryto rzeki zwęża się, po obydwóch stronach wysokie, lasami pokryte góry.

(2 godz.) Po 1. stacia Grein, piękne miasteczko z okazałym zamkiem Greinbnrg; poniżej wystaje dużo ostrych skał w rzekę, która staje się z tego powodu zwężoną. Skały te tworzą tak zwany Greiner Schwall (wir, topiel), miejsce dawniej dla statków bardzo niebezpieczne. Topiel jest około 300 metrów długa. Jazda trwa minutę. Statek płynie tuż obok skalistej ściany wyspy Wörth. Obeenie przez rozsadzenie skalistego pokładu usunięto wszelkie niebezpieczeństwo. Po 1. Sł. Nicola, Sarbling stein, po pr. ruina Freienstein, po 1. zamek Persenbeug, malowniczy i bardzo okazały.

l2³/₄ godz.) Po pr. stacya Ybbs, niegdyś kastel rzymski „ad pontem Isidis“, miasteczko posiadające niektóre znamiona starożytności.

(3 godz.) Stacya Marbach

(377 godz-) Po pr. stacya Pöchlarn, ongi port dunajski Ezymian „Arelapeu. Pieśń Nibelungów wspomina również o tej miejscowości jako o siedzibie margrabiego Riidigéra von Beche-laren, gdzie Chriemhild w swej wyprawie przeciw Hunom świetnego doznała przyjęcia ze strony króla huńskiego Etzela. Rzeka rozszerza się.

- (3 Vo godz.) Po 1. stacya Weiteneck, z malowniczą ruiną zamku zbudowanego wedle podania przez wyżej wspomnianego bohatera pieśni Nibelungów.

(8³ ₄ godz.) Po pr. stacya Molk (hotel »Zum rothen Ochsen“) miasteczko u podnóża skały wzoszącej się 57 m. nad powierzchnią rzeki, dawniej przez pewien przeciąg czasu rezydencya książąt Babenberg, panujących w Austryi Na skale wznosi się słynne opactwo benedyktynów, założone w r. 1089. Gmach ma więcej wygląd pałacu, aniżeli zamku. Opactwo Molk było kilkakrotnie oblęganem. Jeszcze teraz znajdują się przy jednej z bram dwa silne bastyony z koszami, które Napoleon I. po bitwie pod Aspern kązał uzbroić Obok gmachu klasztornego stoi wspaniały kościół, zdobny marmurami i złotem, z sławnemi organami. Jest tu także wielka biblioteka (30 000 tomów, pomiędzy temi cenne inkunabuły i rękopisy) i galerya obrazów. Pieśń Nibelungów wspomina i o Molk („Medeliche“,) jako też i o pobliskiem Mautorn („Mut aren“).

Niżej Molk płynie Dunaj przez wazką, samotną dolinę, obfitującą w piekne podania, znana z dawna, bo jeszcze z czasów Karola W. k

(4¹ y godz.) Po 1. stacya Spitz, miasteczko z ruiną zamczyska, zbudowane na około góry winnej.

(4¹ 4 godz.) Po 1. stacya Dürrenstein, malowniczo położone miasteczko z zamkiem ks. Starhemberga. Nad miastem wznosi sie wysoka skała z ruiną zamku, który do XII. stólecia posiadał własną dynastye. W zaniku tym więził, wedle podania, księże Leopold VI. wroga swego Ryszarda Löwenherz (1194—1193) pó powrocie jego z wschodu. W pobliżu Dürenstein pobili 11 list. 1805 połączeni Rossyanie z Austryakami pod dowództwem Ko-tuzowa i Schmidta Franzuzów pod generałem Mortier.

Po pr. Mautem, ryzmskie Mutiniim (p. powyż.) Po pr. w głębi na górce stoi gmach słynnego opactwa Göttweih, posiadającego wielką bibliotekę z inkunabułami i rękopisami, (bardzo ciekawe zbiory).

(5 godz.) Po 1. stacya Stein, (Hotel: „Elefant“) dobrze zbudowane miasto, z pięknemi kościołami i wielkiem domem karnym. Nie daleko mosta ruiny zamku zburzonego (1486) przez króla Marcina Korwina. Między Stein a miastem Krems znajduje się osada Und, co znaczy po niemiecku i. dlatego dowcipkuje miejscowy lud; „Krems und Stein sind drei Orte“ (Krems, i Stein są trzy miejscowości). Stein i Krems są przeto ze sobą w związku.

(6godz.) Po pr. Tulln (hotele: „Hirsch“, „Löwe“), starodawna osada rzymska Comayena, miejsce przystanku dla trzech flot, które z Carnuntum do Lerch krzyżowały po Dunaju dla trzymania straży. Na wielkiej równinie pod Tulnem, na tak zwanem „ Tullner Feld“ nastąpiło 5 września 1683 połączenie odsiecznej polskiej armii z posiłkami niemieckiemi pod wodza króla Jana Sobieskiego.

Z pod gór tarnowskich wyruszyły wojska polskie 22 sierpnia tegoż roku. Król z przednią strażą stanął 25 sierpnia w Ołomuńcu; Stanisław ks. Jabłonowski, hetman w. koronny i wojewoda ruski, prowadził główną armiję, a Mikołaj Sieniawski hetman polny, wojewoda wołyński, straż tylną. Goniec za gońcem przybywał do króla od księcia lotaryńskiego błagając o pośpiech. Dlatego wojsko polskie szło prawie bez odpoczynku mając nadto do walczenia z brakiem żywności i furażu. Dnia 31. sierpnia stanął król w Hollabrunn, o trzy mile od Tullnu, gdzie sie całe wojsko ściągnęło i dwa dni spoczywało. Gdy się o tern dowiedziano w obozie austryackim, zaraz ks. lotaryński. elektor saski i inni znaczniejsi wodzowie armii niemieckiej przybyli tamże dla powitania króla. Po wypoczynku w Hollabrun wyruszyło wojsko polskie dalej i stanęło 3 września w Stadeldorf niedaleko Tullnu. Król mieszkał w pałacu hr. Hardegg. W tern miejscu ściągały się wojska sprzymierzone, ponieważ pod Tullnem miano się przeprawić przez Dunaj dążąc pod Wiedeń. Zajęto się zaraz stawianiem mostu, opierającego się na dwóch wyspach rzeki, które obecnie wcale już nie istnieją. Dnia 6 września ukończono budowę mostu i bez zwłoki, chociaż przeszłej nocy deszcz padał,

zaczęła się przeprawa. Król obiadował na jednej z wspomnianych wysp. Po przejściu wojska przez Dunaj odprawił w parafialnym kościele tulneńskim delegat papiezki Marco d’Aviano nabożeństwo dziękczynne. Dopiero 9 września ruszono z pod Tullnu; wtedy i wojska bawarskie, ciągnące z pod Kromierzyża, złączyły się z * główną armiją. Polacy i Bawarzy z działami swojemi szli przez miejscowości: Königstetten, St Andrä, Ęagenthal i Kierling, a cesarscy, Sasi i inni trzymali się więcej brzegu Dunaju. Dzień później nastąpiło połączenie w mieście Klosterneuburg i tego sa-i mego dnia jeszcze udali sie: król Jan, książę lotaryński i inni wodzowie przez lasy i góry na Kahlenberg pod Wiedniem, ażeby obejrzeć położenie miejsca i nieprzyjaciela, następnie posunięto się aż na górę św. Leopolda (Leopoldsberg) obok Kahlenbergu, nad sam Dunaj wysuniętej, zkąd dnia 11 września z brzaskiem świtu dziennego wyruszyły wojska sprzymierzone pod naczelnem dowództwem króla polskiego na odsiecz Wiedniowi.

Za Tullnem staje się okolica ładniejszą w miarę zbliżania się ku Wiedniowi. Liczne wyspy. Na pr St. Andrei- Wördern, leżące u podnóża pasma gór „ Wienerwald“. Pod stromą górą wije się droga do Klosterneuburgu. Na tej drodze znajduje sie pomnikowy kamień z napisem, że tędy ciągnęły wojska sprzymierzone na odsiecz Wiedniowi.

(6³ ₄ godz.) Na pr. Greifenstein z malowniczą ruiną zamkową na stromej i wysokiej górze. Jest to bardzo ulubione przez Wiedeńczyków miejsce wycieczek.

(7 gozd.) Po 1. stacja Korneuburg. W pewnern oddaleniu piętrzy się Bisamberg okryty winnicami.

Po pr. leży miasto Klosterneuburg, (Hotel „Schiff“), zbudowane na górze, z wspaniałym i ogromnym gmachem opackim i kościołem (Augustiner-Chorherrenstift) najstarszym i najbogatszym w Austryi, godnym widzenia, gdzie znajduje się bogaty skarbiec. W kaplicy Leopolda stoi sławny ołtarz z Verdun, ułożony z 51 płyt metalowych, na których wyżłobione są rozmaite sceny biblijne, (tak zwana robota nietto); z r. 1081, prawdopodobnie pierwsze próby sztuki miedziorytniczej, kilka set lat przed Maso » Finiguerra (1450), który zwyczajnie uchodzi za wynalazcę tej sztuki. W klasztornem zabudowaniu znajdują się sławne piwnice winne, tak zwane „stiftskeller“ z piekną^fterasą przystępną dla publiczności. Można tu dostać wybornpm gatunków wina, co i sprawia, że wiedeńczycy urządzają 'szczególnie w niedziele* tłumne wycieczki do tej miejssowości. Dzień 15 listopada (Leopolditag) święci opactwo odpustem, na który tysiące a tysiące przybywa publiczności. Po południu zapełnia się „stiftskeller“ na górze i na dole ciżbą ludzi i tu odbywa się wedle dawno uświęconego , zwyczaju tak zwane ,fasseirutschen“. W suterenowej piwnicy opactwa znajduje się olbrzymia beczka kilka metrów wysokości.

na którą z przeciwnej strony wychodzi się po schodach. Pod-ochoceni Wiedeńczycy (kobiety i panny także) rozpoczynają teraz zslizgiwanie z góry beczki na dół i tak idzie przez kilka godzin originalna zabawa („mordhetz“) wśród żartów i śmiechu.

Podczas oblężenia Wiednia w r. 1683 napadali Turcy kilkakrotnie na Klosterneuburg, którego opanowanie było by sprawiło ogromne trudności wojskom odsieczowym, tamtędy ku Wiedniowi zdążającym. Dnia 23 sierpnia stało pod Klosterneuburgem trzynaście tysięcy Turków. Na pomoc miastu posłał książę lotaryński

mu

3sL,. .

i £jj»|!§fcg

gŚfl

GÓRA LEOPOLDA z widokiem na Dunaj.

dwieście Polaków z oddziału ks. Hieronima Lubomirskiego pod dowództwem jenerała Yeccio, czem zasileni oblężeni odbili przy szczególnej waleczności hufca polskiego nazajutrz nawałę turecką.

W bibliotece klasztornej (40000 tomów) znajdują się dzieła odnoszące się do liistoryi polskiej

Poniżej Klosterneuburga występuje Kahlenberg i Leopoldsberg po nad sam Dunaj, tak, że zaledwo pozostaje miejsce na drogę i tor koleji żelaznej. Na górę tę prowadzi z Nussdorf\ który jest łatwo dostępnym koleją Franz Josefsbahn, parowym tramwayem, omnibusem lub lokalnym parostatkiem w mniej więcej 20—30 minutach — droga żelazna (5*2 kim. długości, zbudowana wedle systemu koleji Rigi, tak zwana „Zahnradbahn“ z stacjami Grinzing (piękna i miła wioska z wiłami i winnicami) i Krapfenwaldl w 32 min. Z Kahlenbergu śliczny widok na Wiedeń i porzecze Dunaju. Jest tu także wielki hotel z terasą. Dzierżawcą hotelu jest Prusak.

Obok Kahlenbergu w pewnem oddaleniu wnosi się malowniczy Leopoldsberg stromo spadający skalistemi ściany ku Du-najowi. Z Kahlenberg prowadzi wygodna ścieżka przez las hukowy na Leopoldsberg w l/₂ godz., który na 426 m. wysokości nad powierzchnią morza a 263 m. wys. nad powierzchnią Dunaju i jest ostatnią górą z pasma „łysych gór“ Na wierzchołku jego wznosi się kośeioł otoczony rodzajem bastyonówr, u podnóża zaś rozściela się piękna wioska „Kahlenbergerdörfl“, jak to na rycinie naszej, zdjętej z natury, jest uwidocznionem.

Kościół, zkąd przedstawia się wspaniały nad wszelki wyraz widok sięgający przez Dunaj, porzecze Morawy, „Marchfeld“, ku Karpatom, wznosi się na tern samem miejscu, gdzie stało dawniej zamczysko i rezydencja margrabiów austryackich. Zamek wzniósł margrabia Leopold zwany „świętym“ w. r. 1108. Z góry Leopolda wydał dnia 12 września r. 1683 król Jan Sobieski rozkaz zgromadzonym tu i wr pobliżu wojskom sprzymierzonym do wiekopomnego pochoduk u Wiedniowi. Poprzód odprawił Marco d’Aviani nabożeństwo w kościółku. Król Jan służył osobiście do mszy. W zabudowaniu kościelnem znajduje się mały zbiór obrazów, pomiędzy któremijest kilka przedstawiających odsiecz Wiednia pod przewodem króla polskiego. Polskich wojowników poznać można łatwo z ubiorów wTśrod zgraji i pstrokacizny bisurmańskiej. Wiedeńskie polskie stowarzyszenia urządzają corocznie na dniu 12 września pamiątkową wycieczką na górę Leopolda.

(7 x/₂ godz.) Po pr. Nussdo?f, gdzie się przesiada z wielkiego parostatku na mały i wjeżdża w kanał Dunaju, tu się rozpoczynający. Widzenia godnym jest tak zwany „sperrschiff“ ustawiony na początku kanału, który ma za zadanie zamj-kać kanał podczas, przepływu kry, czem Wiedeń ochrania się od powodzi, przedtem dość często się powtarzających. Statek ląduje 8 godz. przy Stefaniebrücke (dawniej Karlskettensteg) na Franz-Josefs- Quai.

b) Z Wiedniu do Jßudapesztu.

Parostatek idzie z Wiednia do Budapesztu w 12—13 godzinach (p. pnż. rozkład jazdy). Z Budapesztu do Wiednia trwa podróż (przeciw wodzie) 21—23 godz. Wsiada się przy gmachu żeglugi parowaj na Dunaju (Kampfschifffahrts- Gebäude) z razu na mały statek, z którego przesiada się następnie na duży przy „Frater eck“.

Po 1. Lobau, największa z wysep porosłych lasami 1¹/₂ godz. długa, 1 godz. szeroka). Po tej samej stronie wTsie : Aspern, Ess-ling i Wagram (znane z walk Napoleona I. przeciw wojskom austryackim.) Okolica mało przedstawia interesu aż do miasteczka Hainburg, gdzie się znajduje ogromna fabryka wyrobów tytoniowych.

(3 godz.) Po 1. stacya Preszburg, po węgiersku Pozsong (hotele; „Grüner Baum“, „Goldener Ochs“) z 50000 mieszkańcami dawniej siedziba sejmu węgierskiego, główne i koronacyjne miasto królów węgierskich, jedno z najpiękniejszych miast Węgier. Uwagi godnym jest kościół katedralny, budowa gotycka wzniesiona w r. 1090 przez św. Władysława. Przed kościośem słynna grupa z ołowiu roboty Marcina Dónner.

Za Preszburgiem płynie Dunaj szeroko, lecz miałko. Brzegi nizkie, jednostajne.

(6 godz.) Po pr. stacya Góngó.

(7 godz.) Po 1. stacya Komorn, stare miasto, jedna z najsilniejszych twierdz w Europie, grająca nieraz role niepowszednią w historyi.

(9 gozd.) Po pr. stacya Gran, miasto z 17.000 mieszkańcami rezydeneya węgierskiego prymasa. Widzenia godna jest katedra, przypominającą swą wytworną okazałości?* rzymski kościoł św. Piotra.

Pierwsze c. k. uprz. towarzystwo żeglugi parowej na Dunaju.

Wyciąg z porządku jazdy statków pasażerskich

podczas sezonu letniego 1889.

Z L i n c u do Wiednia od 1. maja codziennie o 8. godz. rano.

Z Wiednia do Preszburga codz. o 5. godz. popołudniu.

Z W i e d n i a do Budapesztu codz. o 7. godz. rano.

Z Budapesztu do Mohacza codz. o 12. godz. w południe a prócz tego codziennie o 11 godz. wieczorem.

ZBudapesztu do Semlinu Belgradu codziennie o 11. godz. wieczorem.

Z Budapesztu do Orsowy i do stacyj dolnego Dunaja w wtorek, czwartek, sobotę, o 11. godzinie wieczorem.

Przybycie do O r s o w y w czwartek, sobotę, i poniedziałek w połud.

Przybycie do ßuszczuku G i-urge w a w piątek, niedzielę, w- 1 torek, wieczorem.

Przybycie doGałacuw sobotę, 1 poniedaiałek, i środę popołudniu. !

Przybycie do Odessy w środę 1 i sobotę.

Z Wiednia do Lincu (od. 1. maja codz 6V₂ godz. rano.)

Z Preszburga do Wiednia codziennie o 6. godz. rano.

Z Budapesztu do Wiednia codziennie o 6. godz. w wieczorem.

Z Mohaczu do Bu da pesztu codziennie o 12. godz. w południe a prócz tego codziennie o 2. godzinie

> rano.

c /Belgradu (Semlinu) do B u-

o 5⁵ 4

da pesztu codziennie godz. rano.

Z Orsowy do Budapesztu w środę, piątek, niedzielę przedpołudniem.

Z Giurgewa (R usze żuku) do Budapesztu w poniedziałek, środę, piątek, w południe.

Z Gałacu do Budapesztuw niedzielę, wtorek, czwartek o 9. godz. przedpołudniem.

Z Odessy do Budapesztu w piątek, i wtorek popołudniu.

Wydawanie biletów jazdy i przyjmowanie pakunków dzieje się w gmachu towarzystwa żeglugi „unter den Weissgärbernu i także w biurze „Allg. Oesterr. Transport- Gesellschaft“ I. Bez., Krugerstrasse, i w biurze p. Schroekla.

NB. Połączenie z Konstantynopolem dzieje się via Ruszczuk-Warna, mianowicie z Ruszszuku do Warny koleją, ztamtąd zaś stałkiem Lloyd’a, połączenie zaś z Odessą via G a ł a c.

*) Kupony znajdujące się w kiążeczce dla jazdy kolejowej tak zwanej „R u n d r e i s eu na przestrzeń Passau—LinzWiedeń uprawniają również do używania statków na tejże przestrzeni.

Ceny jazdy statkami parowemi na Dunaju.

Z prądem (Na dół)

ii I, Klasa

11. Klasa

Pomost j Kajuta

Z Passau do Linen „Lincu. do Wiednia .    .

„ Wiednia doPreszburga „ W i e d n i a do 15 u d a p e s z t u „ W i e d n i a do B r a i ł y-G a 1 a c u u n „Odessy „ Budapesztu do Belgiadu „ Budapesztu do Orsowy

1    złr.

2    „

1 *

6 „

•24 „

gg§IIsss

— złr. 60 kr. — złr. 40 kr. 1 „ SO „    1 „ 20 „

„ -80 „

1 „25 „

³ „ - „

13 „ 80 „

17 „ 10 „ 11

2 „ - „ 9 „ 30 „

„ so „

2    „    40    „

3    „ 40 „

3 złr.

22

28 l

¹¹ » i

16 „ I

Przeciw prądowi (do góry) są ceny niższe a w porównaniu z cenami kolej o we mi o wiecej aniżeli połowę tańsze.

VII.

Przegląd miejsc kąpielowych.

Zdrojowiska lecznicze przedstawiają 8 głównych typów, a mianowicie: 1) wody alkaliczne, 2) glaubersko-solne, 3) gorzkie, 4) słone, 5) ziemne, 6) żelaziste, 7) siarkowe, 8) cieplice obojętne.

I. WODY ALKALICZNE (szczawy).

Odznaczają się znaczną ilością kw. węglanego i węglanów alkalicznych. Rozróżniamy ciepłe i zimne szczawy alkaliczne. Oprócz dwuwęglanu sodowego, w niektórych, i sól kuchenna należy do głównych ich składników. Działanie wód alkaliczn^h jako wysycających kwasy .i pobudzających chłonienie szczególniej tłuszczu, przedstawia obszerny zakres, poczynając od zwykłych zboczeń w trawieniu (nieżyt żołądka, owrzodzenie żołądka, nieżyt jelit), aż do zboczeń organicznych już daleko posuniętych, kamienie żółciowe, stłuszczenie wątroby, kamienie moczowe, podagra; zawierające sól kuchenną, pomyślnie działają w nieżytach dróg oddechowych.

A. Proste szczaAvy alkaliczne,

Bilin. Miasto, st. dr. żel. av Czechach, 12 kilom, od Teplitz. źródła Józefa i Karoliny oprócz sody zawierają sól glauberską Aveglan potażowy.

B. SzczaAvy alkaliczne sól kuchenną zawierające.

Gleichenberg. Od st. dr. żel. Feldbach U kilometruAV Styryi. 5 zdrojów, z których dAva najAvażniejsze: Konstantego

i Emmy zawierają: 2¹/₂°/n0 natr. bicarb. 2°/₀₀ natr. muriat. 1 ¹/₂⁰/ôo magnes, bicarb. i Cale. bicarb. Nadto 1 zdrój żelazisty, Klausenquelle. Wskaż.: nieżyt gardzieli, krtani, oskrzeli i empbysema pulm. Lekarze: BULIKOWSKI i in.

Szczawnica. Wieś w Galicyi, hll₂ od st. dr. żel. Stary Sącz, 16 mil od Krakowa. Posiada 6 zdrojów, z których Józefiny i Szczepana jako szczawy sodowosolne w niczem nie ustępują gleichenbergskim ; zdroje Magdaleny i Wandy dostarczają takiej że szczawy jod i brom zawierającej; zdrój Waleryi posiada słabszą szczawę sodowo-solną i wreszcie zdrój Szymona, takąż szczawę sodowo-żelazistą. Nadfo żętyca, kumys, kąpiele i wziewania. Wskazania: wszelkie nieżyty dróg oddechowych, żołądka, jelit i pęcherza moczowego, zapalenia płuc przewdekłe. Lekarze: DOBKOWSKI, DWORSKI, GUMOWSKI, KOŁACZKOWSKI, NIESZKOWSKI, ŚCIBOROWSKI, i ZARĘBA.

2. WODY GLAUBERSKO-SOLNE.

Zawierają najwięcej siarkanu sodowego, a obok tego dwuwęglan sodowy i sól kuchenną, nadto często i żelazo w niewielkiej ilości. Rozróżniamy zdroje ciepłe i zimne, z których pierwsze odznaczają się wysoką ciepłotą, ostatnie zaś obfitością wolnego kw. węglanego. Działaja one zwykle wyraźnie rozwalniająco i powiększają chłonienie o wiele silniej i prędzej niż szczawy alkaliczne. Ztąd też głównie wskazanem jest ich użycie w chorobach polegających na opieszałej przeróbce materyi, a w szczególności na upośledzeniu czynności przewodu jelitowego i gruczołowych narządów brzusznych.

a) ciepłe.

Karlsbad. Miasto, st. dr. żel. w Czechach. Posiada 12 zdrojów, zawierających prawie jednakowy ilość soli glauberskiej (2*8), dwuwęglanu sodow. (2) i soli kuchen. (1°/₀₀), głównie wyróżniających się swoja ciepłotą 80°—70° C., Schlossbr. 50°, Mühlbr. 52°, Sprudel 73₀. Kąpiele,z kw. wołanego, parowe i borowinowe. Wskaż, nieżyt i wrżod żołądka, hemoroid}", choroby wątroby w szczegółności kamienie żółciowe, pedogra, diabetes. Lekarze: HASSEWICZ, HORDYŃSKI, JAWORSKI, KRETO-WICZ, ŻELAZOWSKI i in.

b) zimn.

Marienbad. Miasteczko w Czechach, st. dr. żel. obficie zalesionemi wzgórzami otoczone, posiada dużo soli glauber. (natr. sulf. 5. natr. bicarb, 1,7 i 1,1. natr. chlorat 1,7—2°/₀₀), zawierające zdroje: Kreuz- i Ferdinandsbrunn; słabszy od Kreuz brunnjest zdrój Aleksandra Nadto jeden zdrój szczawy sodowej Waldquelle i 8 żalaziste: Ambrosius-, Carolinen- i Rudolfsbrunn; kąpiele borowinowe, a głównie kąpiele z Marienquelle, prostej szczawy. Wskaż, główne: Plethora abdomotyłość, haemorrhosi i ich następstwa. Lekarze: DOBIESZEWSKI, KOPERNICKI. KŁODZIAŃOWSKI, PRAGER i in.

Morszyn. Wieś w Galiciy pod Stryjem, st. dr. żel swemi zdrojami glaubersko-solnemi zupełnie podobna do “Marienbadu; posiada nadto zdroje solanki żelazisto-bromowćj i żełaziste, zbliżone do Francensbadzkich. Kąpiele solankowe, borowinowe i że-lazistc, Żętyca, Wskaż.: takie same jak dla Marienbadu, i dla kąpieli solankowych i żelazistych. Lekarz, TARNAWSKI.

Francensbad St. dr. żel. blizko Eger, posiada 9 zdrojów sól glauberśką i kuchenną zawierających, z których 8 )Wiesenq. Kalter Sprudel, Franzensq. etc.) mają tak znaczną ilość żelaza, że często bywają zaliczane do wód żelazistych, gdy zaś Salzquelle należy do wód glaubersko-solnych Działanie bardzo łagodne skutkiem różnej ilości kwasu węglanego w rozmaitych zdrojach: jest to zatem Karlsbad dla chorych osłabionych i niedokrwystych. Doskonale urządzone kąpiele z wody obfitującej w kw. węglany i z borowiny żelazistej. Lek.: DEMBICKI i in.

8. WODY GORZKIE.

Zawierają oprócz siarkami magneziowego. głównie natr. sulfur. i niekiedy sól kuchenną; posiadają bardzo mało wolnego kw węglanego i po większej części są tylko rozsyłane. Działanie główne: szybkie opróżnienie przewodu jelitowego, obniżenie przeróbki materyi, dalej odciąganie, mianowicie przy przekrwieniu mózgu i płuc.

4. WODY SŁONE.

Zawierają jako główną część składową sól kuchenna w ilości 2 do 800 na 1000. Zdroje zawierające więcej niż 207^ soli kuchennej zow iąsię solankami. Ważne nadaje znaczenie tym zdrojom ich obfitość kw. węglanego, ich ciepłota i zawartósć jodu i bromu. Działanie przy wewnętrznern użyciu: w małych ilościach podniecają apetyt, pobudzają trawienie, powiększają czynność bł. śluzowych, a głównia wymianę materyi. Powiększenie wydalin następuje łagodniej, aniżeli przy użyciu wód glaubersko-solnych. Działanie lecznicze jest zblżonem do tych ostatnich, lecz nie jest tak wydatnem, ani też nie dotyczy spraw chorobo wy cli w wątrobie zachodzących. Przeciwskazania: Daleko posunięte zboczenia organiczne, w szczególności scirrhus ventriculi. Kąpiele solankowe średniej mocy winny przeciętnie zawierać 20—30°/o0 soli kuchennej. Działanie kąpieli jest istotnie wspieranem przez kw. węglany i polega na drażnieniu skóry, wzmożeniu obwodowego obiegu krwi i ułatwieniu czynności układu nerwów obwodowych ; dlatego też użycie ich jest wskazanem przeciwko nadmiernej wrażliwości skóry (osłabienie skórne), wysiękom (skrofulicznym, reumatycznymi t. p.) i nerwobólom. Przeciw wskazania: świeże wysypki skórne.

A. Mocne zdroje słone (kąpielowe), solanki.

Ischl. St. dr. żel., ziemno-solankowe kąpiele z 250⁰/oo NyCl i wszelkiego rodzaju inne kąpiele. Lekarze: KOTTOWICZ, i in.

Tu należą: Aussee, urocza górska okolica, niedaleko od Ischlu, Hall w Tyrolu austr. i inne.

Druskieniki. Miasteczko w gub. Grodzieńskiej, md Po-rzecza st. dr. żel. Warszaw.-Petersburg. 17 wiorst, ma 8 zdrojów 3,6—5, 5°/₀₀ NaCl i CaCl 1,0—2.1. Kumys. Lekarze: BUJAKOWSKI, GREGORY, MARKIEWICZ, SZEPIETOWSKI i in.

Birsztany. Miasteczko w gub. Wileńskiej, powiat Trocki, blizko Kowna, posiada dwa zdroje ą Stary, głównie siark. potaż. (l,6°/no) i chlorek wapnia (3.5°/on) i Wiktoria 3,7°/₀₀ NaCl zawierające. Lekarz, PRZYBYLSKI.

B. Zdroje słone, jod i brom zawierające.

Ciechocinek. W Król. Boiskiem, st. dr. żel., posiada 3 główne zdroje, z których „słaby“ używany do picia zawiera NaCl 16,5° ₀₀, magn. jod. 0,001, magn. brom. 0,01; kąpiele błotne, borowinowe i kefir. Lekarze: IGNATOWSKI, LUBOWSKI, LEWENSTAM, MIECZKOWSKI, MISIEWICZ, STOCKMANN i in.

Iwonicz. W Galicyi, w Sanokiem, wieś, st. dr. żel. transwersalnej; 4 zdroje, z których dwa główne Karola i Amelii (NaCl 7—8°/o₀, natr. jod. 0,013—0,024, natr. brom. 0,017—0,036°/oo) i zaliczają się do szczaw słonych jodowo-bromowych. Kąpiele borowinowe, zimne, igliwiowe i żętyca. Lekarze: DĘBICKI KLEMENS.

Tu należą: Goczałkowicze, na górnym Szłązku; Hall, w Górnej Austryi; Rabka, w Galicyi, 8 mil od Krakowa i in.

Główne wskazania: skrofuły, stare wysięki zapalne, guzy i. t. p.

5. WODY ŻELAZISTE.

Proste wody żelaziste zawierają nadto w różnych kombina-cyach dwuwęglan sodowy (alkal. żelaziste), natr. sulf. (solno-żelaziste), sól kuchenną (słono-żelaziste), węglany i siarkany ziem alkalicznych. W niektórych przeważa siarkan żelazawy. Użycie wewnętrzne wskazanem jest w chlorosis, anaemia, 7ieurosis i ogólnem osłabieniu. Częste przeciwwskazanie stanowią zaburzenia w strawieniu. Podniecające działanie kąpieli z wód żelazi-stych polega na ilości zawartego w nich kw. węglanego. Wchłanianie żelaza przez skórę nie jest jeszcze dowiedzionem.

Krynica. Wieś w Larpatach galicyjskich, godz. drogi od st. dr. żel. Muszyna. Zdrojów posiada 18, z których najważniejszy: zdrój główny dostarczający wody do picia i do kąpieli, zawiera tak znaczną ilość węglanu wapniowego (l,889°/₀₀) jak żadna woda ziemna; stosunkowo jednak dosyć znaczna ilość węgl. żelazawego (0,028) i sodowego (0,195), a przedewszystkiem wielka obfitość kw. węglanego wolnego (2450 ctm. kub.) czynią, że zdrój krynicki został zaliczony do szczaw wapienno-żelazistych. Drugi zdrój, Słotwińskim zwany, zawiera mniej węgl. żelaz. (0,OI7°/₀₀) mniej kw. węgl. wolnego (1957 ctm. kub ) i znacznie mniej węgl. wapń. (0,584), za to więcej węgl sodowego (zdr. główny 0,195, Słotwin. 0,571); używa się wyłącznie do picia. Doskonale urządzony zakład dla kąpieli ze zdroju głównego i oddzielny zakład kąpieli borowinowych oraz zakład leczenia zimna woda rzeczna, Serwatka, żętyca, kumys. Lekarze: BLATTEIS," DOBROWOLSKI, MARS. MURDZIENSKI, SKORCZOWSKI, ZDUN, ZIELENIEWSKI i in.

Żegiestów. W Galicyi, st. dr. żel.; szczawa żelazista, ką-piele borowinowe i zimne rzeczne w Popradzie. Lekarz, DA-NIELSKI.

6. WODY SIARKOWE.

Siarka znajduje się w zdrojach leczniczych: 1) w postaci gazu a mianowicie zwykle jako siarkowodór (HS) jako też jako siarek tlenku węgla (COC) i 2) w związku z alkaliami i ziemiami alkal. Jako t. z wątroba siarkowa. Z tych związków często przy zetknięciu się z powietrzem wywiązuje się HS. Zdrój zawierający 0,00I°/p₀ siarki już zalicza się do wód siarkowych. Oprócz tych znajdują się w wodach siarkowych: azot, kwas węglany, sol kiu chenna, węglan i siarek wapnia. Odróżniają ciepłe i zimne zdroje S. Działanie: przy wewnętrznem ich użyciu zdaje się polega na przyspieszonem rozpadzie ciałek krwi, zwłaszcza w układzie żyły wrotnej dla tego też przy dłuższem ich użyciu występuje zmniejszenie wątroby i następstwa niedokrwistości. Wziewanic suchego gazu lub rozpylonej wody siarkowej może mieć głównie wpływ na gardziel i krtań. Kąpiel z wody siarkowej, ze szlamu albo błota siarkowego, obok termicznego wpływu, zdają się jeszcze sposobem niewyjaśnionym działać na czynności skoty i powiększać wsiąkanie, Wskaż.: plethora abdom., nieżyty zwłaszcza polega-

lid

jące na przekrwieniu krtani, reumatyzm, przewlekłe wysyki skórne, zastarzałe owrzodzenia, cierpienia gruczołów i kości, przymiot zastarzały, przewlekłe zatrucie metaliczne, bezwłady.

Baden pod Wiedniem. 13 zdrojów siarkowych; ziemno-słonych (HS 2,6; ciepł. 23—36u C.). Wskaż.: skrofuły, rhachitis, reumatyzm. Lekarze: Dr. CZUBERKA, prymarynsz. Mówi po polsku. Ord. 1—3 godz. Teresiengasse 8., Dr. HEINZ, ord 1—3 godz. Mölkerhof., Dr. KOPRIVA, ord 3—4 godz, Hauptplatz 3, Dr. SCHLEIFFER, ord. 2-4 godz. Alleegasse Nr. 5. Dr. Józef SCHWARZ, ord. 2—3 godz. Wassergasse 1, Dr. S. TAUB, lekarz zdrojowy i kierownik zakładu hydropatycznego w badeńskim parku. Renngasse 13. W Badeniu znajdują sie także dwa zakłady hydro-patyczne, mianowicie jeden w Helenenthal pod kierownictwem Dr. Podzahradskyego, drugi w parku N. 7 pod kierownictwem Dr. Ta uh* Urządzenie kąpieli basenowe.

a) ciepłe.

Trenczyn-Cieplice. W. Słowacyi węgierskiej od st. dr. żel. Trenczyn 10 kilometr., 8 zdrojów siarkowo-wapiennych (cie-pśota 35—40°), z których 7 używa sie do kąpieli basenowych. Lekarze: FILIPKIEWICZ i inni.

Do tych należą: Pistyan w Słowacyi węgierskiej.

b) zimne.

Busko. Miasteczko w Król. Polsk. w gub. Kieleckiej, dr. żel. do Kielc. Dwa główne zdroje: „Rotunda“, i „Parasol“ zawierają sól kuchenną (10,146—10,058°/no) jodek magnesu lub sodu (0,018—0,000), bromek mag. 10b sodu (0,004,—0,002), sół glan-berską (1,338,—1,204) sól gorzką (0,3999,—0,505), siarczan wapna (1,292,-1,09) i wolny HS (0,030,-0,028); należą zatem do sło-no-wapienno-siarkowych (sól glauberską, sól gorzką, jod i brom zawierających). Wskazania główne jak dla wszystkich wód siarkowych w ogołności. Lekarze: DYMNICKI, MAJKOWSKI i inni.

Tu należą: Solec w Król. Pols, w gub. Kieleckiej ; Swoszowice */₄ mili od Krakowa i inne.

7. CIEPLICE OBOJĘTNE.

Woda ich ma przeciętnie ciepł. 25—50° C. jest miękką, często jakby mydlaną, zwykle bardzo przeżrocżystą i zawiera zaledwie ślady gazów i stałych części składowych. Po największej części cieplice znajdują się w pięknych miejscowościach górskich z klimatem orzeźwiającym i powietrzem w ozon obiitującem. We-

wętrznie uważywane przyspieszają wydzielinę nerek i skóry; w kąpielach 42—35° C. wywołują, przyjemne pobudzenie układu nerwowego. Wskazania zdroje letnie jako środek orzeźwiający w re-konwalescencyi, w przedwczesnej niemocy i w rozlicznych nerwobólach, — właściwie zaś cieplice są wskane w reumatyzmie, pe-dogorze i w bezwładach.

Cieplice (Teplitz). Miasto w Czechach z 14.000 ludności i st. dr. żel., do niego należy wieś Schönau 12 zdrojów 28—48° C. Lekarze: Wł. KRAJEWSKI.

B. ZAKŁADY WODOLECZNICZE.

Tegoczesne zakłady wodolecznicze obok użycia wody chłodnej w najrozmaitszej 'postaci (kąpiele całego ciała, pólkąpiele, k. nasiadowe, natryski, wycierania i zawijania w koce), stosują rozliczne inne kąpiele jako to: łaźnie parowe, rzymskie, kąpiele igliwiowe, słodowe, garbnikowe, piaskowe, niekiedy także leczenie elektrycznością, zapomocy mięsicnia (massage) i ścieśnionego powietrza. Tylu sposobem zakres ich działania znacznie się rozszerzył. Główny kontyngens chorych dostarczają im następujące choroby: przewlekłe cierpienia nerwone (hypochondria, hysteria.-osłabienie czynnościowe ustroju), przewlekłe zboczenia w trawieniu (nieżyt żołądka i jelit, osłabienie czynnościowe skóry, reumatismns ehren, i niektóre dyskazye (syphilis) i t. p. Z powodu wielkiej ważności dyetekyi umysłowej i cielesnej w tego rodzaju chorobach w szczególności zaś w postaciach przejściowych od nerwic do zboczeń umysłowych, osobiste zalety lekarza zakładowego decydują o wartości tego lub owego zakładu. Niektóre z nich zalecają się głównie klimatem, inne i w porze zimowej są czynne i wtedy najkorzystniejszem staje się pobyt dlâ chorych z powodu mniejszej ich liczby i możności ściślejszego i spostrzegania.

1. Zakłady wodolecznicze polskie.

Nowe-Miasto nad Pilicą w gub. Piotrkowskiej, 8 — 10 godz. drogi poczty z Warszawy przez Grójec lub ze Skierniewic przez Kawę. Zakład cały rok otwarty, gimnastyka, wszelkie wody lecznicze na miejscu. Właściciel zakładu dr. J. BIBLINSKI, lekarz zakład. EZECZNIOWSKI.

Nałęczów, w gub. Lubelskiej, pół godz. od st. Nałęczów dr. żel. Nadwiślańskiej. Zakład otwarty cały rok, jest własnością towarzystwa akcyjnego. Dyrektor zakładu dr. FABLAN z Warszawy.

Zakopane. W Galicyi w Tatrach. Podróż z Krakowa koleją do Chabówki, ztamtad kołami 8 godzin. Zakład wodoleczniczy letni d-ra PIASECKIEGO.

J!'

Henryk G-rünbamm

ÜIUIIH

Juror wystawy jubileuszowej w Wiedniu 1888.

WIEDEŃ,

I., Graben 26 róg Jungferngasse.

krawiec natfWq

r»y.

KARLSBAD:

..H

Alte Wiese Steinernes Haus.

-S

ôtaiz cenxÿ.

! Il '    .....

O'

F. GÀUGUSGH

:©.

:q

o:

:o

o:

Wiedeń, I., Bauernmarkt 5

poleca swój najlepiej zaopatrzony skład gotowych

ßobes, Negligees, Matinées

Confectione8

Paletots, Rondes, Futra, Płaszcze od prochu i deszczu, Płaszcze do przechadzek i t. p. i t. p.

Obstalunki wykonują się nąjtaniej prędko i naj-* lepiej

o:

:©

:©:

:©,

On parle français. English spoken.    Q

-+m

~*$ê

M*-

&*-

-m

':k

-m

-m

Ten nowy, elegancki i wedle nowożytnego systemu urządzony zakład kąpielowy,obejmuje następujące oddziały:

Z. Oddział

kąpiel parowa dla panów. Specyalność: sala wanien, każdy p. t. gość otrzymuje umyślnie i osobno dla siebie, napełniony basen. Kąpiele salonowe dla panów i pań. S*.    Dla pań i panów

Salonowe kąpiele łazienkowe,

Podczas sezonu letniego

-S* Tuszowe kąpiele. £g-

&-

&*-

m-

i§

£*-

§£*-

X />•>

I:

æ*-

i§*-

-m

nrn

-m

. -m

-m

II. Oddział.    ^

Zimna wodolecznia dla panów jiod kierownictwem Dr. Henryka Hertzka.

III. Oddział.

Medyczne kąpiele pod kierownictwem dr. Wilhelma SPERBER kąpiele w francensbadzkiej borowinie, franeens-badsjkie kąpiele w ekstrakcie borowinowym, Darkau-wskie jodowo-bromowo-solne kąpiele w exstrakcie szpilkowym, inhalacyakwasorodui inne kuracyajne inhalacye,-kąpiele smolne, elektryczne i t. p. Czas kąpieli od6 godz. rano 6 godz. wieczorem» Dyrekcya Wiedeńskiej Kąpieli Centralnej właściciele: Honus & Lang, Wiedeń. Dyrektor dr. Wilhelm Sperber z Dorkau na ces. aust. Szlązka Kąpiele ciepłe łazienkowe. *

m-

m*-

&*-

rm

“ńft f fi f ff f wf f'tffff 'ff    !ffffffffjÇ

Do zakładów wodoleczniczych polskich, z powodu że właścicielem lub lekarzem zakładowym jest Polak, zaliczamy:

Fürstenhof w Styryi, kolo Kapfenberg. Zakład zamknięty chorzy są pensyonarzami. Środkami leczniczemi jest tu wyłącznie woda i dyeta. — a poczęści i rygor w jakim właściciel zakładu dr. J. CZERWIŃSKI swoich pensyonarzów utrzymujo.

Jaworze (Ernsdorf). W Szląsku austryjackim blizko st. dr. żel. Bielsko. Dyrektor zakładu dr. Stan. SMOLEŃSKI.

8. STACYE KLIMATYCZNE

Głównym ich celem jest zapewnienie chorym dłuższego pobytu w możliwie czystem powietrzu; — nadto możność używania ruchu na wolnem powietrzu. Inne właściwości meteorologiczne (ciepło, wiatry, ciśnienie powietrzne wilgotność meteorologiczna i t. p.) w pojedynczych przypadkach mają także niemało znaczenia. Z pomiędzy wzkazań oczywiście pierwsze miejsce zajmują cierpienia przewlekłe dróg oddechowych.

Gries. W Tyrolu austr., 20 minut od st. dr. żel. Bozen (od Monachium 10 godz.), 270 metr. nad p. morza. Przeciętna ciepł. zimowa 2,0° C. Wskaż: jak dla Meranu. Lek.: MARCHESANI.

Meran. Tamże miasteczko z 3800 ludności, st. dr. żel. Bozen-Meran, 324 metr. nad p. m.. przecięt. ciepł. zim. 1,8° C., klimat suchy, doskonale zabezpieczony od wiatrów, wiele dni pogodnych bezwietrznych. Mleko, serwatka, kumys, winogrona Wskaż: upośledzone odżywianie w wieku młodzieńczym (rhackitis-serophulośis, chlorosisj przewlekłe zapalenie płuc i opłucny, nie, żyt oskrzeli z obfitą plwocina, śluzotok pęcherza moczowego, białkomocz, zimnica, nerwice bez wydatnych objawów podrażnienia. Przeciwwskaz: nieżyt krtani ostry, uporczywa i wysoka goryczka, powtarzające sie krwioplucie, daleko posunięty upadek sił. Lekarze: JAROSZYŃSKI i inni.

Aroo. Miasteczko z 2000 ludności 2¹/.> godz. od st. dr. żel Mori. Przeć, ciepł. zimowa 3,7° C., cieplejsze, więcej wietrzno i wilgotniejsze od Meranu. Lekarze: CARMELICCI i inni.

TREŚĆ.

Strona

Słowo wstępne...................

I.    Wiedeai....................

Ogólne uwagi..................

Położenie...................

Klimat....................

Podział miasta.................

Ludność Wiednia................

Szkoły....................

Historya ...................

Parlament...................

Przemysł, rękodzieła i liandel............

Prasa ....................

Teatry....................

Muzyka....................

Malarstwo i rzeźbiarstwo .    .    . •..........

Architektura i gmachy monumentalne .........

Zbiory i osobliwości...............

II.    Pamiątki polskie i Polacy w Wiedniu.........

III.    Życie wiedeńskie................

IV.    Informacye i adresy...............

Y. Okolice Wiednia................

VI.    Na Dunaju (z Passau przez Linz, Wiedeń do Budapesztu) .    .

VII.    Przegląd miejsc kąpielowych............

Ogłoszenia.

.7

10

11

12

16

17

18

20

23

23

24

34

37

56

77

92

99

108

Niektóre skrócenia.

= milion lub miliony = gulden waluty austryackiej » kraj car

= waluta austryacka ¹⁼³ meter gilom. = kilometer 3= rok

godz. = godzina, godziny

mil.

złr.

mn.

str.

kr.

g-

w. a.

m.

r.

P-

st.

pr.

1.

d.

: - minuta = strasse = gasse = patrz = strona

= prawo lub prawej -= lewo lub lewej = dzielnica

¹

Przed stacyami podane godziny oznaczają najkrótszy czas trwania jazdy. Przy nizkim stanie wody opóźnia sie statek do Linzu o 1 godz., do Wiednia o 3—4 godz.

²

Zanim się wsiądzie na statek podlegają rzeczy rewizyi.

A. KOHLER & C°

WIEDEŃ

Fabryka pozłacanych i posrebrzanych wyrobów metalowych

Skład deląjlowy

X., <3-xa/toexi 1-4, Grabenhof

Skład detajlowy:

VI, Mariahilferstr. 71a

(róg Bräunerstrasse).

(Hotel Kummera.)

Wielki wybór

naczyniach domowych i zby-tkowych.

Silnie pośi:eb- yg rżane przybory 4 dla hotelów

o

Najtańsze ceny. ¹

Noże, widelce, \ łyżki i

^    \| serwisy stołowe

gjŁ J Artykuły dla po-darunków odpo-8j|F $    więdnę

'ĘW dla wszelkiej okazyi

^Wykonanie pełne <

MÊ.    ⁰

jßr*    gustu.

e*a

0^0

».

lub-

Anton J. Czerny, Wiedeń !.. Wallfischgasse 5

Działa zadziwiająco

CZERNY’ego oryentalne mleko rózanne

ponieważ użycza tak zadziwiająco delikatną biała

Æ młodocianno świeżą cerę

jak przez żaden inny środek nie może być osiągnięty ; wyborne przeciwko plamom wątrobowym, piegom, pryszczom, wymoczkom, nieładnej czerwoności twarzy, opaleniu i wszelkim nieczystościom skóry; usuwa każdą żółtawą, brunatną i cerę i nadaje się ,równie dobrze dla wszystkich części ciała à 1 zlr.

Balsaminowe mydło do tego 3o et.

^ CZERNY’ego Tanningene

jest najlepszym, wolnym od ołowiu, gwarantowanym, natychmiast działającym

środkiem do farbowania włosów

na głowie i brodzie, jako też brzwi, przez włosy w sposób najbardziej pojedynczy przy jednorazowem użyciu odzyskują z wszelka pewnością lśniąco-jasnobrunatną lui» czarną naturalną, jaką pized posiwieniem posiadały a który an przez mycie mydłem ani też w łaźni nie można odfarbować po 2 złr. 60 etne

Fabryka i skład wszelkich parfumeryj, mydeł, pudrów, eremów, różów, glicerynowych preparatów, pomad, sprytu koniferowego, wód do ust, proszków do zębów, szczęteczek do zębów, goldblond wasser, środków do włosów, kadziłka, parfumy do chustki od nosa, eau de Cologne i t. p. i t. p.

Prawnie chronionej sumiennie badane i piawdziwe dostać można u oboc c. k. opery, w .domu rossyjskiej kaplicy.

Wszystki natychmiastowe za pobraniem pocztowem. Obstalunki zacząwszy od 5 złr. bez porta i kosztów. Prospekty moich wszystkich speeyalności na żądanie gratis i fran‘ o.

Skład w wielu aptekach, parfumeryach siadach fryzjerskich Proszę żądać wyraźnie wyroby Czerny’ego inne odsyłać Proszę spamiętać nazwisko i adres.

SS

î-,

Drogi żelazne.

•II

\<t

■fi.

!'

# Miejsca do przesiadania na.

Ob\

Plan Wiednia z przedmieściami

dalszemi („Vororte“) i najbliższej okolicy.

i/rwmwmfu.

\v

II

Bobik

JÉS@’

do dnu □□ en i¹ ■/

k4B}{

Su

Lii

«0È

}fj.n !

mii

rmno

J.LU—A

iiu nr?

SSJt! +4;

&£/+*

b(?:

-V

-■wPSÄsS ’

2?/

f*vh

'.Fr:

•a ■

V5

fl-

*£<?

b's ' '0'p#3 '"*7U

/\

o,

JU

^BlObÓjOSm B I niiinnn——

Mn nm,-—

vdüeü^sS Jsss^Pe^ Æi

W^RBoâMmÊ^ -&é

J",77/ /N y ï®Hi

lÆd&Vm

-flDi

K7

~i

-j

xhmelz

rj?\

^ lÈSËh

mm***

M\

ga,

r-

¹1r=ps

.Ægao^j

S

LP^W—; r—ć

SX ''

^5'

LjtXj

)T

PodziaT na dzielnice .

L dzielnica: Środkowe miasto.

ff

Leopoldstadt.

II.

Laudstrassa

Ff

Wieden.

ff

Margarethen.

i mi I

OT

■P

s

cara-i s

Stl

S?Sp. g

ijata

Mil

z=z\

Ultinsdfrfcr' . JL Cnit

51 lC

ai ;

S\E

mm

\V

o*

/ m

»Usés

mmm

Ki?

P»

PP

tj^s>

3s

Hyll

fô

..plODDDQ

a»

<?%

l.r

V«

l\

»s^A>A

At W

mj

I»Â

§»

(»

V,

r-

*4’

<p

x:

r^rwu^

PæS. /7%

?<x>

■V

o.

<i.

/>>

«t

^3«

5#7è

#> 1

s®

leW

tPA

■ 3»

5fe

9k

9&

«U

<<*

VI. Mariahilf.

VII. Neubau.

VIII. Josefstadt.

IX. Alsergrund.

X. Favoriten.

□□□□□□

DDu □ □DpSsUńOC]□&?==;

□ □ □ □ □    Dgfîp Dq

D □ □ □ □ ü D dH 1—Jjt_lOT&ijśp^BL W=~

a □□ooo/jqü [=4o*atr5^tTcP D □ Ö OUODCJ J«r^^n^£?^Qfcîh~i I

PlatK

osąyg

as

->

Llih. u.Druck v. W. Hendl, Wien/,ÆZiechten/Steinstro.sse JVf 5.

.di ;

■ ■ *.•

ç- . :

■ . îfc;

ut

-

*

c'

c »

L

y

' ^;V-/

/<r'

;

M

^#;³

0i

fm '

U

*****

* *

iS „.«•rtio

l ®tv

•*ko^

/-

*

V

C'

j

:r '

•i-;

tk0Ę&

ï

f\l ."

- -.1

' >■■

K'

-'V

■

_________JÜ

ÜMM««

'

#

r ■*    , • *-> Hkc

__ ¹ 'TjV T*\: *^Jp

■ -

KMeKg

- .

‘

-

mmËÊÈ

MMMMMM

*

K

iß'

J";

SPECYALNOŚCl

w prawdziwych krajowych i zagranicznych

materyach

t|p

\\

^ Wiedeń,

I., Teinfaltstrasse 7

koi o nowego

W«**

c. k. teatru dworkiego.

l^f    Specialne fabryki    jg£

~*§

Pomp Mf

wszelkiego* rodzaju

ag

dla ka-

-*łi

-m

-+&

żdego celu nie oksydowane pompy są od rdzy ochronione.

Towarzystwo komandytowe

dla fabrykacyi pomp 1 machin

*•>

m**

-m

W. CrSÄ-Ä-vemL»,

Wiedeń, I., Wallfischgasse 14.

Kury wszelkiej wielkości.

Katalogi’ gratis i franco.

»

♦

■ '

i

• :■ #

i

»

*

i

-,

■ ♦

) V

i

*

i

-

V

*

<r

$

; "

•«®«®©&«®©oo®<2x>«®©oo®©oo®©$o®©$o®®o«®©oc Specyalności dla najelegantszej męzkiej bielizny,krawatowi angielskich modnych § przedmiotów dla panów

BERECZ & 1ÛBL !

Filia: L, Schottengasse 6.

jMI WIEDEŃ, I., Babenbergerstrasse I

q Skład tyrolskich „loden“ na ubiory miśliwskie, jakoteż surduty ~

$ z „loden“, „haveloks“, płaszcze („kaisermäntel“) i płaszcze nieprzemakalne.

• 0® ©0    0® <20    0S>    00X20 0®®0 00><20 0® W 0®#

HOTEL UNGARISCHE KRONE (pod „koroną węgierska⁴⁴)

w Wiedniu, I. Himmelpfortgasse 14, Seilerstätte 20.

Uczęszczany przez wysoką polską szlachtę i lepsze stany.

Podczas sezonu zimowego pokoje miesięczne wedle umowy

Z przynależnym szacunkiem

Franciszek Richer, hotelista.

•0»«0»«0n 04łOłłOMOnO4»OMO(

Jan Petermann q Skład wszelkich gatunków broni, municyi i przy- ♦ borów myśliwskich

q WIEN, I., Jungferngasse 2

koło Graben i Petersplatz.

•0««OMOł*OMOf*OMO»«OMOMO*

->• Wiedeń, k~

HOTEL WANDL

L, Petersplatz 12.

CENTBTJl^i: MIASTA.

Hotel pierwszorzędny, elegancko renowowane i umeblowane salony i pokoje, wyciąg osób (lift) na wszystkie piętra, kąpiele, telefon, wielka sala jadalna, polska kuchnia, cicerone polak

Koniecko.

*&C2>ł-

2)fa tocsin pfnai^a po 'Gaica.o tanich

nie pi*ij ciużs&ym poGnjcie.

Mniejsze pokoje po f. 1.— dziennie

łącznie z serwisem.

Hôtel Kaiserin Elisabeth

•W IELE 1T, Weihbit rsTganae ÎÎ

Przez nowodobudowany wspaniały gmach Kämt ner strasse Nr 9 znacznie powiększony.

Hôtel pierwszorzędny w centrum środkowego miasta, av bezpośredniej blizkośc^ Graben*u, Stefansplatz, wielkiej opery, c. k. teatru nadwornego etc., poleca elegancko umeblowane apartamenty, jakoteź pojedyncze pokoje zacząwszy od 1 złr, — Czytelnia.. — Telefon. Kąpiele. — (Pensya). Wyborna restauracya po bardzo miernych cenach, kuwert od 1 złr. 50 kr.

FERD. HEGER, właściciel, tl

Hotel I_i030.d-03o.

WIEDEŃ, I., Eleisclnnarkt 22 vis-à-vis c. k. głównej poczty i c. k. minister urn handlu. Telefon Nr. 1754.

Przednia restauracya, kawiarnia, bilard i czytelnia.

Oena, policji afiszowana.

Tanie pokoje miesięczne i apartamenty przez zimą. Pensy a.

ZILLINGER & ŁANZ.

Vienne

Hotel Gontioental

Praterstrasse.

K tablic sein ent de premier ordre \ Zakład pierwrzoszedny. nowo ume-ineublé à neuf. — 800 chambres < blowany. — 800 pokoji z frontem donnant sur la rue depuis 2 francs. • na ulice zacząwszy od 2 franków. L’hôtel possède un magnifique    Hotel posiada wspaniały

Jardin-Restaurant    Ogród restauracyjny

^ avec jets d’eau. On y trouve la meil- \ z wodotryskami. Najlepsza kuchnia A leure cuisine française et viennoise. <    francuzka i wiedeńska.

90

IO

IOI

IOI

IOI

IOI

IO!

09

HOTEL SCHADN

O0

MC* Na żądanie wjśmienita kuchnia polska.

JAN SC H ADN właściciel hotelu.

IOI

IOI

IOI

IOI

IOI

IOI

IOI

IOI

09

Hotel Erzherzog Karl

(pod„ARCYKSIĘCIEM KAĘOLEM“)

I., Kärntnerstrasse 31.

Hotel pierwszorzednj. Odwiedzanj szczególnie przez wysoką polską szlachtę i w ogóle lepszą publiczność.

0^ Na żądanie wyśmienita kuchnia polska.

WŁAŚCICIEL B. SCHMID.

b*

Założona w r. 1845

Ci

Fabryka sukni dla panów i chłopców

IŒ. Neumann’*

Ci

Ci

Ci

Ci

Ci

"N^ied-efi, “VI., IsÆa,ria,!h.ilferstr. 35

poleca swoje trwałe, dobrze wypracowane wyroby po cenach uwidocznionych na każdej sztuce.

na jesień i zimę

Ubiory dla panów ...    od    złr.    12.— zacząwsy od zh\ 16 — zacząwszy

Pantalony dla panów .

na wiosnę i lato

4.50

10.-

5.50

li

nr 4.—    „    „

Wszystko czysta wełna.

Posyła za pobraniem. — W razie niekonweniencyi mienia sie bez przeszkody albo tez odbiera na powrót.

Dla obstalunków podług miary wielki skład sukien i materyj najprzedniejszych francuzkich i angielskich nowości.

ii5HSel5E5ESH5HS25E5ESH5dSHE5E5ESHS 2SESdSE5db2S

Hotel „Goldenes Kreuz“

Wiedeń, Wieden, Hauptstrasse 20.

W centrum polskiej kolonii.

Jan Hiedl, hotelista.

Od dawna renomovany i w wszelki możliwy komfort zaopatrzony. W największej blizkości miasta i dworców kolejowych. Pokoje od 80 kr. zacząwszy łącznie z serwisem. Bezpośrednia ko-munikacya tramwaju i omnibusów do wszystkich dworców i w rozmanitych kierunkach miasta.

Restaurant Jozef G. Wieninger

WIEDEŃ, I., Naglergasse 1 koło Grabenu

Przednie wino Gumpoldskirchen własnej kultury z posiadłości „Johannesstein“. Najlepsze piwa. Bardzo dobra kuchnia wiedeńska.

Kuwerty od złr. U50 zacząwszy.

Café de l’Europe,

Wiedeń, L, Stefansplatz 8.

Elektrycznie oświetlona.

Telefon Nr. 1036.

Ta kawiarnia wykwintna, w centrum miasta położona wyszczególnia sie nie tylko elegancyą, lecz także osobnymi pokojami do gry, jako też niedoścignioną przepyszną salą bilardową. Bilardy wedle najnowszej konstmkcyi czynią ją dla wszystkich przyjaciół gry bilardowej jako najprzyjemniejsze miejsce pobytu.

W mojej kawiarni znajdują sio bezne polityczne, techniczne, belitrestyczne, i ilustrowane czasopisma krajowe i zagraniczne w niemieckim, czeskim, polskim, węgierskim, francuzkim. angielskim, włoskim, hiszpańskim rossyjskim i ormiańskim jeżyku. Są także dzienniki z Ameryki.

Z poważaniem

Ludwik Riedel,

kawiarz.

Zażalenia procze komunikować mnie bezpośrednio.

Sklep Korzenny,

skład bakalii i delicatesów₉ winiarnia i piwiarnia

*•>-

»-

Pawła Wittine & Fojtak

dawniej M. Springer.

-m

Sniadania. Ostrygi, majonezy i t. p.

Główny skład dla Austryi i Węgier Radkersburskiego „HIGEA SPRUDEL“.

Posyłka w skrzyniach po 6, 12 i 24 flaszek.

Pierwsza i najstarsza

1 homeopatyczna apteka „Zum rothen Krebsen“ 0

S. Mittelbacha

| I, Hoher Markt S, we Wiedniu (Palais Sina.)

£ Homeopatycze apteki domowe, podróżne i kieszonkowe 0 A wszelkiej wielkości. Homeopatyczne apteki dla zwierząt, apteki i specyalne dln koni, dla owiec, bydła i drobi.ii. Skład wszelkich ? f krajowych i zagranicznych środków specyalnych i specyalności p homeopatyi

'W

mis*

£^fbćbćb£bfbćbi bćbć    i    b:Tb£bćbf bśbfbf bóbfbcfbśbf bć^p

li

?î

a

Schaumann & Comp.

Wiedeń, IT., Praterstrasse 57.

:>*

Stacya tramwaju: Praterstern. — Założony 1828.

S>    cP

<g Angielskie deki końskie, maski i t. p. tożsamo dywany po- Sb wozowe, deki na kozły, pledy, koce, deki flanelowe na łóżka c? >3 czapraki, gurty, bandaże dla koni — własnego wyrobu.

Monogramy, korony, godła wykonują się w suknie, jakoteż haftem w jedwebiu śrebrze i złocie.

ocxxxxxxxxxxxxxxx

xxa

v    ___JE Cw €m JE MS.    Q

^ Mechaniczny warsztat i zakład budowy Q telegrafów    ^

jakoteż instalacyje elektrycznego oświetlenia

WIEDEŃ,

V., Kleine Neugasse 23, Budapeszt, huszâr-utcza 7

wyrabia wszystkie aparaty i matęryał dla telegrafów, przyjmuje wykonanie » « nowych linij telegraficznych, jakoteż urządzanie zupełne telefonów, dalej N# instalacyje e 1 e k tr y c z n e g o o ś w i e 11 e ni a wedle najnowszych i najlepszych systemów.

■OCXXXXXXXXXXXXXX500C'

C©-£é P-aclier

Wiedeń, I., Kohlmarkt 10.

Jeden z największych i najpiękniejszych zakładów. Znany powszechnie jako punkt zborny najdystyngowańszego towarzystwa. Posiada prawie wszystkie krajowe i zagraniczne dzienniki, pomiędzy temi wszystkie polskie dzienniki. Wyborne napoje, zimny bufet, wyśmienita usługa.

Z szacunkiem

Telefon Nr. 1344.

S. Kammergruber,

kawiarz.

WIEDEŃ L, Schotten! in g Er. 6 poleca swój obficie zaopatrzony skład wszelkiego gatunku delikatesów, południowych owoców, krajowych i zagranicznych win likierów żywieckich i Potockiego.

Rendez-vous przed i po „burgteatrze* w winiarni i pokoju śniadań.

f*s C. Pollict k G. fiaonr

-m

W : mA

-m

Profesora Jaegera towarzystwo Pierwszy i najstarszy

O-eneialny skład

wszy stkich

Oryginalnych Normalnych Aitykulów osobista gwarancya protesora medy-Cyny dr. G. Jaegera w Stuttgardzie.

KMWg.

i--.- -iweL

m-

WmÊÈm

Łmmwm

-m

WIEDEŃ.

Tylko I., Brandstätte Nr. 5.

m-

Cenniki i katalogi gratis i franco.

ystawa rolnicza

leśnicza

iedeń

od 14. maja do 15. paź- sztuki i (lziernika

od 10 rano do 10 wieczór.

Iluminowane wodotryski

park i rotunda

przemysłu

ifiłF' Wstęp 40 ct. — W niedzielę i święta

wieczorem elektrycznie oświetlone.

Rotunda

30 ct. - Bilety dla dzieci 20 ct.

IsZ stiere-

Od 21. do 23. czerwca: . . Wystawa koni zbytkowych i użytkowych bez różnicy płci i pochodzenia.

— 28. czerwca do 2. lipca: Wystawa bydła rogowego.

„ 9.    „    1. grupa z Dolnej Austryi.

II grupa z Czech, Morawii, Szlązka.

III. „ z Galicyi.

Wystawa owoców.

-12. „ „ 16. „

-    15.

—    19.

„18. „

„23.    „ Wystawa mlecznego bydła wszystkich krajów

Austro-Wegier i wszelkiego wieku.

„ 25.    „ Dojenie o nagrodę krów mlecznych wszel

kiego rodzaju.

„ 30.    „ Wystawa bydła jucznego i opasowego wszy

stkich ras, wszystkich krajów Austro-Wegier i wszelkiego wieku.

—    28. lipca do 1. sierpnia: Badanie juczności wołow pociągowych co

do posłuszeństwa, prędkości i siły.

—    9. sierp. „ 13.    „ Wystawa koni z zbiorników i stadnin rządu

austro-węgierskiego.

Wystawa karafiołów.

Wystawa owoców.

Wielka wystawa koni zbytkowych jako też użytkowych bez różnicy pochodzenia. Wystawa melonów.

— 21.

— 26.

-10. „    „15.    „

-15.    „    „18.    „

-16. „ „20. „

-20. „    „25.    „

—    2. do 7. września: . . Międzynarodowy kongres rolniczy.

-    3 „    9.

. . Wystawa bydła IV. i Y. grupy z krajów korony węgierskiej.

rolniczo-leśniczej wystawy :

Od 5. do 18. września:......Wystawa owoców.

— 13. „ 15.

— 18. „ 22.

—    20. „ 25.

—    23. „ 29.

.....Wystawa    bydła VI. grupy z krajów

alpejskich: Górnej Austryi, Salc-burga, Styryi, Karyntyi, Tyrolu i A orarlbergu i Wybrzeżu.

.....Wystawa    produktów mlecznych.

.....Wystawa    jarzyn.

......Wystawa kultury roślin; ciepler-

nianych, dekoracyjnych roślin, zestawień kwiatów, plany ogrodów, cieplarnie i t. p.

27. września do 2. października : Wystawa młodego drobiu.

— l.paździer. „ 10.

1.

5.

Ot Ot

— 10.

„15.

„15.

„ 15.

„15.

„15.

Wystawa targowych i warzywnych ziemiaków.

Wystawa chmielu.

Wystawa rolniczych ziemiopło-dech żniwa r. 1890.

Wystawa jęczmienia.

Wystawa owoców jesiennych, świeżych owoców wszelkiego gatunku, produktów owocowych, kultury szkółek drzew, przybory do spieniężania owoców.

Wystawa karafiołów.

lë&sr*

<*)

Jedyny pierwszy

Specyalny Zakład

dla

\v

Ubiory dla chłopców i suknie dla dzieci

ELIZY BLÏÏM,

Wiedeń, L, Tuchlanben Ir. 7.

Stałe, najtańsze ceny.

Międzynarodowe Biuro Podróży.

f SGHENKEEA & O⁰ ;

Schottenring 3 WIEDEŃ, Schottenring 3

^    Cw Hôtel de France).

j Biiety okrętowe do wszystkich portów świata. |

I eB-ifcł-u. -ftofeiou’e we ws&usthicf\ kietun fiadu \

k    J

‘•XNNiX-v'VxN^.NV^.-v'VW'VW^.W'VW'N X -T.WV .x^N\^\\^\\'V\\'V\''V\\^.\\^\\'» WV\mV\\\\V ' .V' CV ' .V

Patentowane wozy meblowe

dla kolejowych i okrętowych przewozów bez opakowania

SEs

Wvfcv«)

S¹?

I caï°

>N\e

\o

&o\*ss

Zbiorowe ładunki dla wszystkich linij kolejowych.

Wysyłka bagaży podróżnej do wszystkich krajów.

Pierwsza wiedeńska

Fabryka czcionek drzewianyoh

Wieden, V» Grüngasse 12.

S. M. BŁĘDOWSKIEGO

Zamówienia na wszelkiego rodzaju pisma drzewianne, obwódki, agrafÿ płyty rytownicze i t. p. wykonują się pod gwarancyą przy największej akura-ności i użyciu najlepszego materyału, w jak najkrótszym czasie Prócz niemieckiego i francuzkiego wykonują się także prawidłowo wszystkie, inne pisma, akcenty i znaki, jakoto : polskie, czeskie, węgierskie, rumuńskie, tureckie. hebrajskie, greckie, i rossyjskie, tak iż takowe pod względem ścisłości i trwałości i równe są pismu metalowemu.

Książka wzorów i cennik na żądanie stoją do usług.

*

* l'&CvÆ!\'(a

*i

Er

71

****************************

*1

Etablissement

dla konfekcyi & modelów

J|k

»*

5S*

K&

<ćt

WIEDEŃ,

lii

n!

Mariahilferstrasse 57 und 90.

Największy skład gotowych sukien damskich.

fi

Ï

Iw

***********

ii

*    *    *    *    *******    ****** gl

aa

1^1

«I

» ™wwwv-*^i

S»5

Staro renomowana firma.

Dla wysokiej szlachty' polskiej

-n* P. JUNGBAUER i - ł

(Tailor).

Zakład znajduje sie

Stock im Eisenplatz 2 (Hotel Eoyal) Wejście Singerstrasse 1.

ëtesf-

o

Skład wyrobów gumowych

z fabryk

f-

mm': *Z

:.5    :;ł|

JÉiie

mmM)

JOZEFA REITHOFFEEA

Synów

Krehan & Wydra 1., Herre n g a s s e Nr. 4 VI., Marialiilferstrasse 33

polecają swój obficie zaopatrzony skład

kauczukowych i guttapercho-wyoh wyrobów

wszelkiego rodzaju, dla pielęgnowania chorych i chirurgicznych i hygienicznych celów.

m

y^ iiimi

Il 11 ! 1111111 11 ! I II IIU1111111' 1111H11:1 ! 11111 i ! m 1111M ! 11 ! ! I il 1111 ! ! 11 Ul m IN ! 11111111

Zakład dentystyczny

w środku miasta

jiiMiiimiuniiiiimiiimimiiummiiriiiiłiiimwł

i, Wollzeile 3/ ( Dominikanereebäude)

Operacje uskutecznia się bez bólu zapoinocą gazu rozweselającego (Lustgas) lub kokainą. Plomby złote, śrebrne i email-cementowe. Zęby sztuczne na kauczuku i złocie.

■ł$| Dla polskiej klienteli )§£■

ceny umiarkowane.

W Zakładzie można się porozumiewać w językach:

polskim, francuskim, rossyjskini i niemieckim.

5*9-*'

d. r e s :

WIEN, L, Wollzeile 37.

(Dominikanerbastei).

l.inuniHi ui miiiniiiuinu imimi 111 mnn

üänt

Tstnieie ori r. 1854.

Dla jeżdżących powozem, konno i podróżujących

\j)

Vj

,SS

Hermana Waitzner’a

w Wiedniu, tylko I., Adlergasse.Nr. 14.

Szory popiersne zapare kompl. 32—100 złr. £ Siodła z rzemieniami, gurtą, wędzidłem,

Chcnaty za par,; komplet . 60-200 ,    >

1 para szorów roboczych kom- ^    c Wędzidło, stanga i trendzlę 6‘50    *

........ 50 „    ₍ Kufry dla wzorów, do podróży, torby

14-35 „    (    w każdej wielkości.

Wszystkie wymienione i inne do tego zawodu należące artykuły po najtańszych cenach fabrycznych za gotowk albo za pobraniem pocztowem.

Siodła

Największy Bazar w Wiedniu

„KÄRNTNERHOF“

—I., Kärntnerstrasse 38 •*

Wszelkie nowości w galanteryjnych wyrobach, domowych i kuchennych rekwizytach.

NO WOŚĆ:

99

Jedyny mechaniczny przyrząd muzyczny z mnóstwem całych kawałków (gających).

Wiener Tatersal

Podpisany poleca się do zakupiła i sprzedaży koni wszelkiego rodzaju. Zlecenia wykonują się najlepiej.

IOHQEIST1EI

⁷    WIEN,

II., Praterstrasse 54.

\

.r

34-

-44

fe

3*ś—

%

31

Ces, król. Fabryka Harmonij,

Teofil Kotybiewicz

Çc

34—

34r

Kr

34-

Kr

Kr

H-

34—

34-

g

I

c. k. dostawca nadworny

34—

34-

34-

-H

•w T^7" I E 3D 2ST I TJ

K~

>)

34-

3*-

-44

45

$ V. Margarethenstrasse 63, wejście Straussengasse 18.

34-

34-

45

.....*

g

E:

3 34-

«*r

^>i 3*^-

c?

5Î

34-

g

£

-*2>

44iif

-44

-4*

H*!f

-H

-4

tr'

45Ê

M

-M

“H V.

-4Î ?

-Hec

-H

-*H

-*lK

-~H

g

4511

H<iK

Skład harmonij wszelkich wielkości

$

t

i

-;J,

-y.

7T

o

o'

5'

©:

co

\ ■ / ’:

fl

R-

i|34—

34-

«lit

dl?¹

234-

34—

»!

S-

I

34-

.34—

l

(J>

»

O

3

O-

£

g“

3

o

CD

3-

O’

34—

34-

É£

134-

%

34—

34—

-34

S£

Sg:

ii

-H

Ilustrowane książki i cenniki na żądanie franko.

34-

34-

¥r-

l“

KANTOR WYMIANY

4 UKION-BANKU |

Ji

WIEDNIU

X. Bez itk, <3- raben ŁTr. 13.

Sprzedaż i zakupno

wszelkiego rodzaju

< efektów loteryjnych, losów państwowych, akcyj i obligacyj pryo7'ytetowych, waluty i. t, p. Promesy na wszystkie ciągnienia.

Medal z wystawy jubileuszowej w Wiedniu 1888. — Medal srebrny z wystawy w Lincu 1889.

Specj alna fabryka tutek cygaretowycli i cygarniczek

Władysława Czerwińskiego,

WIEDEŃ, IV., Kettenbriickengasse 8.

Filia: L, Liliengasse 1.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Handel Nasion i Roślin

H. Weyringer’s Nachfolger

Wiedeń, I., Rothenthurmstrasse 39.

Nasiona kwiatów i jarzyn własnej kultury. Wszelkie nasiona rolnicze i pastewne, róże etc. etc.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

C. k. nadworne atelier „Adele“

WIEDEŃ,

=!

I., Graben 19 (Hotel Müller)

Wyciąg osobowy do atelier. —- Nowość: Platynotypia.

Franciszek Tommasoni c. k. nadworny- dostawca.

Największy handel delikatesów i win w Wiedniu

X. ^Vollzeile 1S. Filia: X. Fetersplatz 11. Specialność: południowo-tyrolskie i dalmatyńskie wina. Pokój do śniadań: I. Wollzeile 12 i Petersplatz 11

i na peronie odjazdowym Westbahnu.

Towary żałobne.

Alex. Toldt & Sohn (Syn)

Wiedeń, I., Tuclilauben Nr. 15 „Zur lris-Blumew.

Największy skład rzeczy żałobnych dla dam,jakoto: kostiumów, mantyl, paltotów, kapeluszy, jakoteż wszelkiego rodzaju materyj żałobnych i poł-żałobnych od najbardziej pojedynczych aż do najwykwintniejszych gatunków.

GSffi

Forstinger & Gottlieb

c. k. dostawcy nadworni,

L'

X„ Gra-Toeaa. XTr. 22, ■w "Wiedniu.

^ Etablissement dla urządzenia kuchen i dla komfortu uu uwc^u. jgj gj Zupełne urządzenia kuchenne od 25 złr. do 500 złr. wyżej. gj|

Cenniki gratis i franko.

niUDnliril

Wiedeń

X. Härntnerstrasse 3.

m

■i

?iï-

Pierwszy, u aj wiek s zy

skład wszelkiego obuwia.

Własne wyroby formy bardzo eleganckiej i zalecające sie wielką trwałością dla panów* (lam i dzieci* do codziennego użytku, jako też do salonu na przechadzko, polowanie i podroż.

lizetelna usługa. Ceny stałe.

B Patentawane normalne rajtuzy, najlepszą originalną }3

ßj    1    r

É ! Normalną Bieliznę prof. Dr. O. Jaeger’a 1 S

dla panów, dam i dzieci

PU

g z renomowanej fabrykij. Hampf&Söhne wSchonÜnde g

dostać można w głównym składzie

k IGNACEGO KESSLERA ä

Wies»

B Główny skład: I.* Stefansplatz, Stock im Eisenplatz 7* 13 Filia : I.* róg Goldschmiedgasse.

ßj Zamówienia z prowincyi uskuteczniają sie prędko nj za poborem pocztowym.

^£asasasasasasa5HSHsasas2sasE5asdsasasHsasasasasa^

Konfekcya Damska

FRANCISZEK TAUBENRAUCH

„Pod Polką“.

WIEDEŃ

Miasto, Weihburggasee Nr. 6.

Założony w r. 1848.

Założony w r. 1848.

Skład pieców kaflowych

Xi. & C. HARDTMUTH

g*«-

WIEDEŃ, Eranzensring 20.

dworny

C. k. na-

<§>

dostawca pościeli.

&. SOHN

i. PWJÜL

J

WYROBY: Łóżka dziecinne, kołyski, wielkie łóżka.

<Ę>

*rf-~

(5

WIEDEŃ, I., Spiegelgasse 12.

^e5HSHSHSHSHSHS?SESB5t!5HSBSHSHffSSH5H5H5t!SH5HSBSBS^j.

(fl Juror wystawy przemysłowej 1880. Medal zasługi 187»3. m

g Fabryka rekwizytów do podróży ®

ru    i wyrobów skórzannych    Ljj

gl. WÜEZL & SYIOWIEäj

K I., Spiegelgasse 3 I I., Kärntnerstrasse 38 J3

ß{ (Hotel Matschakerhof).    (Kärntnerhof).

Montowania i naprawy uskuteczniają sie szybko.    }£}

N>^5E5SSaSESHSE5HSE5a5HL5ESE5ESESH5ESE5HSS5HSH5ESH152>/

Fabryka wyrobów lnianych i adamaszkowych

Frydryka Kornblüh, |

Freudenthal (Szlązk, austriacki).

------------ ^

Skład: Wiedeń, I. dzielnica, Bauernmarkt Nr. 11.    3^*-

—^4 Korzystne źródło dla zakupna wypraw weselnych i potrzeb gospodarstwa &-—14    domowego.    &r~

KALODOST

SARG’A naj nowszo ameryk. mydło glycerynowe do zębów w tubach, aprobowane przez władze sanitarne.

Wiedeń, I., Neuer Markt 2

jakoteż we wszystkich aptekach i parfumeryach

----------* 1 sztuka 35 kr. *——

DECKERT & HOMOŁKR

-M

Zakład dla elektrotechniki

MM

■WI EDEK

*r-

Ml!:-,.. _ I i .i.

sf-

.    I., Kärntnerstrasse 46.

*

Dosztarczamy dla domów, hotelów

i t. p. telegrafy, telefony, mikrofony, konduktory, elektró-tcrapiczne aparaty, aparaty dla oświetlenia elektrycznego i t. p. po

najtańszej cenie i pod gwarancyą najrzetelniejszej usługi. Ilustrowane katalogi z cenami na żądanie w języku niemieckim lub francuzkim.

¥r-

ür

Hr-

¥r

*r-

-*

*r~

H*

c, k.

uprzyw

*r-

3*r-

*?-

ig ZAKŁAD LITOGR., DRUKARNIA I PAPIERNIA *_

-4€

3*r~

H*

l%~

-*e

c. k. dosta -w c sl na d *w orny

Hü

m Wiedeń g»

*-

>r-

H»

kantbr i skład:

3*-

H*

3*r-

*r-

I., Domgasse, Domherrenhof 2.

*fr-

*r-

n

Kf

nm

C. k. uprzyw.

Patentowane opaski rupturowe

bez sprężyn przy ciele z peletonowemi piórami do kręcenia.

Ta najnoicsza konstrukcja zapewnia najlepszy skutek także przy najcięższych i najstarszych rupturach

0. NEUPERTA Następca

fabryka bandażów,

Wiedeń, I., Graben 29

(wewnątrz Trattnerhof).

Przesyłka prędka i dyskretna. Za pobraniem pocztowem.

Potrzobne podanie miary.:

1. Objętość około bioder w centymetrach.

. 2. Tani gdzie jest ruptura. z lewej, prawej strony

3. Wielkość ruptury w przybliżeniu n. p. wieUosci jaja kurzegoc i gęsiego.

Na jedne stronę od sztuki zł. 5.50 Na obydwie strony za sztukę złr. 10.

albo z obudwu stron.

Przybory do kąpieli, umywalni i urządzenia klosetów

dla szpitalów, instytutów i prywatnych, przybory dla hydroterapii, w*anny pół -kąpielowe, stałe i przenośne kąpiele parowe, wanny do kąpieli i stołki kąpielowe z wy-bornera patentowanem opalaniem do regulowania. urządzenia kąpielowe z zimnym i ciepłym tuszem, dającym się dokładnie regulować na każdy stopień, bidety, iry-galory, jako też wszystkie dla zdrowotności potrzebne przedmioty najtaniej u

'M

M. STEINERA

Fabrykanta c. k. wyłącznie uprzyw. przyborów kąpielowych WIEDEŃ,

II., dzielnica, Taborstr. tylko Nr. 29

obok c. k. poczty. Ilustrowane cenniki franco.

SKŁAD

^ sztucznych haftów i tkanin Karola Giani.

« Fellinger & Hassinger g

W J ]?9[ t^A/v—*

(L, Seilergasse IO Göttweiherhof)

polecają chorągwie kościelne, paramenty, baldacliiny,

** metalowe narzędzia kościelne i t. p. trwale i ściśle wedle przepisów kościelnych robione.

-<t& Ilustrowana oennlkl gratU i franco.

::

Be* konkurenoiji !

Własna specyalna fabryka tutek cygaretowych

Feliksa Stefanowskiego

v WIKDN1U.

Skład: I., Singerstrasse 5.

—ni

fC

CK

g

fc

Sprzedaż cząstkowa i hurtowna

Prawdziwe

bibułki

francuskie

IN

Interes spedycyjny Wiedeń, I., Schotte nring 26.

\ Ładowania, przewozy wszelkich posyłek w wszystkich kierunkach koleją i okresem. Najtańsze ceny.

Przeprowadzania ko- N

<£

leje i okrątem w wszystkich kierunkach za pomocą umyślnie skonstruowanych, tapicerowanych wozów, bez

opakowania pod gwarancyi.    ^

Patentowane wozy Tausky & Co.

Stara c. k. Apteka Połowa

^*1., Stefansplatz Nr. 8's

WIEDEN.

Główny skład wszystkich krajowych i zagranicznych specyalności.

-cJ

Homeopatyczna i aleopatyozna apteka.

Preserwatywy, wody mineralne, perfumy, przy-I    hory do bandażowania etc. etc.

Confection Robes et Nouveautés dla dam

dwik üchdrrei*

I, Kohhnarkt 6, róg Wallnerstrasso

najtańsze ceny

WIEDEŃ.

JtEXJXiVXCOXiOR.

Kaseta malarska z wszystkiemi przyrządami i opisem do łatwego sporządzenia dla każdego staroniemieckich okien oprawnych w ołów 8 złr. Zbiory minerałów 72 sztuk w 1 kasecie po 6., 8., 10. złr.

C. k. nadworny skład papieru i przyborów do pisania i rysowania.

-uni

Łil!

KUTSCHEąA’s Nachfolger E. Lerch

Wien, Graben BO.

meamą

Stanisław Striberny

Fabrykant broni,

c. k. dostawca broni dla armiji i wszelkiego rodzaju uniformów

WIEDEŃ, I., Graben 16.

Interes założony w r. 1849.

• Obficie ilustrowane canniki gratis i franco.

*ssy\/

ZEśZonfelśzc^a, üancislsa-

pod

„Stadt Frankfurta

V.

«■

miasto, Spiegelgasse Nr. 2

WIEDEŃ

s Nowości w wszelkim rodzaju kostiumów, szlafroków, płasz-L czów od deszcza i do podróży, płaszczyki do teatru, żakiety, Li)    manteaux.

-n

Masy do zapuszczania podłóg z oszczędnością.

WL

■w

Cf

■m

Tylko prawdziwe, jeśli paczka za-Iopatrzoną jest vv powyższą marke, ochronną dla parketów, podłóg z miękkiego drzewa i lakierowanych; najtańszy, najprostszy środek do zapuszczania samemu, wysecha prędko i daje bez szczotkowania lśniący jak zwierciadło połysk.

W zapasie w bezbarwnym (dla parketów), jasno-źółtym, żółtym,ciemnożółtym, czerwono-brunatnym i orzecbowobrunatnym kolorze (dla parketów i posadzek z miękkiego drzewa). Zapuszczoną posadzkę można wilgotnie wytrzeć.

Bursztynowy lak w trzech odcieniach (jasno-żółty, żółty i ciemnożółty) wysecha w 4—5 godzin, daje trwały pokost, którego wodą zmyć nie można.

2 flaszki à 1 złr. 20 kr. wystarcza na obszerny pokój.

Wszystkie gatunki laków do skór i obuwia,przedni towar.

Środki do czyszczenia f kamienie do czyszczenia

ostatnie nadają się szczególnie do czyszczenia łyżek, nożów,widelców, natzedzi stalowych i metalowych.Cegiełka 15 ct. Opisy i sposoby używania rozsełają się darmo.

SCHUTZ-

MARKE»

a®»

SB

SCHNEIDER & CO.

■W iGÔLeaî,

• .m

Główny interes :

V., Franzensg. 18.

Skład w mieście:

I., Herrengasse 10

Depot

u Józefa Yoigt i Co. „pod czarnym psem“

X,, Hołieimarkt 1, u Alojzego Hiibnera we Lwowie, Schmiedta i Fontina

i-

ik

w Czerniowcach.

\£

S-96

•rç ff4

*    |    | J    j J--    1    ^ t | j ^

•^éàiiiàiiâiààièééâââéé

,Yû —

*■

*-<•-

*'■-

*•-

&¹-

-¹ ś§

-¹8

-«8

-m

Ten nowy, elegancki i wedle nowożytnego systemu urządzony zakład kąpielowy^obejmuje następujące oddziały:

I. Oddział

kąpiel parowa dla panów. Specyalność: sala wanien, każdy p. t. gość otrzymuje umyślnie i osobno dla siebie napełniony basen. Kąpiele salonowe dla panów i pań. ^    Dla pań i panów

Salonowe kąpiele łazienkowe,

Podczas sezonu letniego

■¹ Tuszowe kąpiele, gg-

W, c

V.,,-

m-

*/

-<ł»

-«§§

e,hbui^fi)n

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Wk

L. w.

41162

Kdn. Zam. 480/55 20.000

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297046

¹

I. Oddział.

Zimna wodolecznia dla panów pod kierownictwem Dr. Henryka Hertzka.

III. Oddział.

Medyczne kąpiele pod kierowniłtwem dr. Wilhelma. SPERBER kąpiele w trancensbadzkiej borowinie, francens-badzkie kąpiele w ekstrakcie borowinowym, Darkau-wskie jodowo-bromowo-solne kąpiele w exstrakcie szpilkowym, inhalacyakwasorodui inne kuracyajne inhalacye, kąpiele smolne, elektryczne i t. p. Czas kąpieli od 6 godz. rano 6 godz. wieczorem. Dyrekcya Wiedeńskiej Kąpieli Centralnej właściciele: Honus & Lang, Wiedeń. Dyrektor dr. Wilhelm Sperber z Dorkau na oes. aust. Szlązka Kąpiele ciepłe łazienkowe.