f '■

<■ \

..... ^

Ç-

f -

■ j /' r**- ' 'v:

V Stagjg.

—4/    '    ""

4>

t.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297002

m-4h.

*4

4-

.4 «

I»

•    -,x »

vi * ,    • t

' ■ * '    ••' * V

-t '    • ■ * •

<*w

■ k.

.V *

ф

<* .

£«• •*

«►

ГЧ

» ; *.

■ ,

• • *

Ь% r « ■> «/    '

’.b, .A •'    '

-V ■*&

•;• ;*

*• •

' i< '■■'■* ■

ii* щ ■

it

r*.-/

•/ •* ‘

.TO-

* t ■ vr

A«-

, ,ç.,.

”. ■ /

*    ,*    '• "4

" ¹ >• • À

• ■*»

' .V⁴ 4

•V

* V*

НРЯН1

■ * *

; *

*• •

•* *. ^    -".V -

■ '

** ^ ■

s. .    . „ *«- '

■V. b .

* ’.

> -"t '

'y

**

Ч*

JT..- '

* \

*«    . i .

V. «

i *•

• * *

f ’    *

»■ ■>

*уч

I.

» ф.

■ (t . '

K'

ЩЩ. F

‘ *v>

iv.'

"ë

, ’ 4ï.

' >v

•V.

.V ■■ ■ ,* t

¹    y

■J»

“i

■ -

•»■'. ' 'л ..

Ч- V

h

'J

; •<<

-■

S.’

'■

+- '

■ ; '

A'-, «., i' - ; - S    ■-    •

■ Й*'|Г •

■' *    ■■    .    *

J 0

»?

»K

‘**x

V-

■

* h.

• .« ł

»• / V

- *

i ^

. fe,ït

• V -

л®

r'ifi

ZADRZEWIENIE

ULIC MIEJSKICH.

NAPISAŁ

STANISŁAW RUTKOWSKI.

Z rysunkami.

Odbitka z Przeglądu Technicznego, r. 1918.

WARSZAWA.

Skład Główny w Księgarni Ludowej J. Sikorskiej, Warszawa, Warecka 14

1918.

-

TifiWT

Drukowano za pozwoleniem cenzury niemieckiej.

Druk Rubieszewskiego i Wrotnowskiego w Warszawie.

r.... brzydota nieunikniona miast może być osłabiona dwojakim elementem: przyrodą i tworami ludzkiego artyzmu, służącego celom idealnym“ ..

relatywną piękność miast zyskuje się zdobyciem w możliwie obfitym stopniu przyrody i jej organicznego życia dla ozdoby i urozmaicenia miasta“.

Leon Piniński „Piękno miast“.

Zadrzewienie nlic miejskich jest zadaniem bardzo trud-nem, niewdzięcznem, a jednak pociągającem, bo wszędzie i zawsze mile jest widziana zieleń roślinna. Nieraz drzewa uliczne są jedynymi wysłannikami przyrody, przypominającymi nam wśród zajęć codziennych pola, łąki i zarośla, roztaczające się poza murami miejskimi. To też nawet do drzew wątłych, niedość zdobnych, przywiązujemy się, cenimy je i pragniemy posiadać ich jak najwięcej.

Drzewa w miastach, a szczególnie w dzielnicach zwarto zabudowanych, nie mogą rozwijać się pomyślnie; przeciwności spotykają mnóstwo, a do spełnienia mają kilka zadań bardzo cenionych: powstrzymują rozprzestrzenianie się kurzu, przyczyniają się do utrzymania wilgoci w powietrzu, dostarczają cienia, osłabiają promieniowanie murów rozżarzonych, łagodzą jaskrawość ścian, znaków i okien wystawowych, tłumią dla słuchu zgiełk uliczny, wreszcie, co najważniejsze, ozdabiają niepospolicie miasto. Drzewa, dobrze rozmieszczone, są ozdobą niezastąpioną; są uzupełnieniem malowniczem efektów architektonicznych, jak powiada Piniński. Dzięki nim ulice i place nabierają uroku wyjątkowego, dzięki nim powstają w miastach przepiękne dzielnice i zakątki. Nieraz wystarcza jedno drzewo lub kępa kilku do wytworzenia zakątka, przykuwającego uwagę przechodniów i wyodrębniającego daną dzielnicę od innych.

Dość powszechnie jest jeszcze przypisywana drzewom zasługa wyposażania powietrza w tlen, skutkiem rozkładu dwutlenku węgla. Otóż najczęściej zasługa ta jest przeceniana. Na wzbogacenie w tlen powietrza miejskiego mogą mieć tylko wpływ olbrzymie zadrzewienia, prócz tego do przetwarzania dwutlenku węgla potrzebne jest współdziałanie liści z obfitością światła, a wszakże drzewa miejskie korzystają zazwyczaj z bardzo skąpego oświetlenia.

W zadrzewieniu miast można wyodrębnić dwa główne typy: zadrzewienie ulic zwykłych z jezdnią po środku i chodnikami po obu stronach i zadrzewienie szerokich ulic przechadzkowych z rozmaitemi liniami komunikacyjnemu

Zadrzewienie zwykłych ulic nie jest zadaniem latwem. W najlepszym razie daje się osiągnąć powodzenie mierne nawet wówczas, gdy skupimy w tej pracy doświadczenie z najdalej posuniętą sumiennością i pieczołowitością. Na ulicach, zabudowanych po obu stronach, z chodnikami, pokrytymi materyałem nieprzenikliwym dla wody i powietrza, los drzew będzie gorszy od losu ptaków, zamkniętych w klatkach. W tych warunkach nigdy drzewa nie są dorodne, ani zupełnie zdrowe. Bujność i pełnia ich życia jest stłumiona, a ciągle wisi nad niemi niebezpieczeństwo, sprowadzające na nie szpetność, cherlactwo, lub nawet śmierć.

Niedostatek światła i słońca, kurz, dym, wyziewy, promieniowanie murów, stawianie rusztowań, ruch kołowy i pieszy, przewodniki napowietrzne—oto są główne warunki zewnętrzne, niepomyślnie lub zgubnie odbijające się na życiu drzew.

Poza tern wiele bardzo szkodliwych urządzeń kryje się w ziemi pod powierzchnią chodników i jezdni, a przede-wszystkiem chodników. Na nich zazwyczaj sadzimy drzewa, tymczasem pod chodnikami właśnie technika współczesna umieszcza kanały, rury wodociągowe, rury gazowe, liczne kable, pocztę pneumatyczną. Wszystkie te urządzenia nadziemne i podziemne pośrednio lub bezpośrednio ujemnie wpływają na drzewa lub wręcz je gubią. Pośrednio —gdy wymagają rozkopywania chodników, czemu prawie zawsze towarzyszy uszkadzanie drzew. Bezpośrednio—gdy naprzykład trzeba zniekształcać piękne korony drzew, aby przewody telegraficzne, telefoniczne lub tramwajowe nie krzyżowały się z gałęziami. Największą bezpośrednią krzywdę wyrządza gaz, gdy poczyna się wydzielać z rur uszkodzonych, lub tracących swą szczelność.

Słowem, żywot drzew wielkomiejskich jest bardzo

ciężki.

XI

3.0*

ii

п-Ъ ïm mé

...Lr

да

---Л,50--

^--Vo-

g-

IB

fU*. -JfeLlT

Г—a.«e—- j ---3.1«--

j--J-5,o.

Tr

•5    0

•—i.es-~.

1.74

Rozmieszczenie urządzeń podziemnych ulicznych w Warszawie (W), Frankfurcie nad M. (F) i Berlinie (B).

To upoważnia do oświadczenia, że istnieje zupełna sprzeczność pomiędzy wymaganiami drzew, a „życiem“ i „rozwojem“ ulic miejskich.

Tak jest istotnie i dlatego spotyka się nieraz opinię ,,trzeźwą“, wypowiadającą się przeciw zadrzewianiu ulic miejskich. Jednak jest to opinia mniejszości; większość mieszkańców naszych i obcych miast bezwzględnie żąda zadrzewienia ulic jak najsutszego. Wynika to z odczuwanego dziedzicznie przez nas głodu zieloności.

Na zarządach miejskich, w imię potrzeby pielęgnowa nia odruchów i upodobań szlachetnych, ciąży obowiązek ich

zaspakajania, w przeciwnym razie zarządy te wyrządzałyby ogółowi mieszkańców ciężką krzywdę.

Wśród dzielnic miejskich najodpowiedniejszemi do zadrzewienia są dzielnice mieszkaniowe; w tym kierunku prze-dewszystkiem powinny być zwrócone usiłowania. Dzielnice fabryczne mogą być zadrzewiane tylko wtedy, gdy splot miejscowych warunków zapewni powodzenie i gdy miastu nie grożą nadzwyczajne wydatki jednorazowe, ani ciągłe na pokonywanie trudności.

Najmniej uzasadnione i celowe jest zadrzewianie ulic komunikacyjnych, handlowych, wyróżniających się ożywionym i stałym ruchem przechodniów.

Na ulicach, pozbawionych zadrzewień, należy dążyć do przyozdabiania balkonów i okien, do pokrywania ścian zielenią.

Za godne zadrzewienia należy uznać ulice ostatecznie uregulowane, a więc doskonale oświetlone, odpowiednio szerokie i zamknięte domami, umiarkowanie wysokimi. Wychodząc z tego założenia, dobrze jest od razu pogodzić się z faktem, że niektóre ulice mogą posiąść zadrzewienie tylko po jednej stronie, a więc po stronie słonecznej. Naprzyklad na ulicach, biegnących z zachodu na wschód, tylko drzewa po stronie północnej mogą mieć dostateczne oświetlenie, jeżeli szerokość ulicy jest odpowiednia i domy po stronie południowej nie są nadmiernie wysokie. Należy położyć tutaj nacisk, że od dobrego oświetlenia drzew nie tylko zależy piękność ich koron, lecz zdrowie ich korzeni i siła ich pni.

Za ogólną zasadę w rozmieszczeniu drzew na chodnikach w stosunku do zabudowań należy przyjąć, że drzewo skromnych rozmiarów powinno stać od domu w odległości co najmniej 4 w, mniejsza odległość może być zastosowana tylko wyjątkowo w zależności od miejscowych warunków. Drzewa większe nie mogą stać bliżej, niż w odległości 5 do 8 m. Zawsze ta odległość winna być oznaczana z takiem wyrachowaniem, aby światło i słońce miało dostęp zapewniony do okien mieszkaniowych. Od krawężnika, t. j. od jezdni, drzewo powinno stać w odległości 1 m, a conajmniej 75 cm. Z tych wymiarów widzimy, że mogą być zadrzewiane chodniki 5-metrowe i, oczywiście, szersze.

Jeżeli ulica posiada przed domami ogródki, to odstęp

linii drzew od ogródków dajemy nieco mniejszy, naprzy-kład o metr, aniżeli od domów; wyznaczenie tego wymiaru musi być dokonane oględnie, aby drzewa nie cieniowały nadmiernie ogródków. Drzewa winny z ogródkami zespalać się w jedną całość, lecz nie mogą utrudniać utrzymania ich w najpomyślniejszym stanie zdobniczym, a toby zaszło, gdyby pozbawiły je światła, słońca i dopływu powietrza.

Sä

tea

opt

U»

Przekroje alei Jerozolimskich i Belwederskich.

Wskazane wymiary chodników zapewniają jednocześnie odpowiednią szerokość jezdni, jednak dobrze będzie za-strzedz, że jej szerokość powinna uwzględnić pomiędzy dwoma rzędami drzew na dwóch przeciwległych chodnikach odległość nie mniejszą od podwójnego odstępu rzędu drzew od domów lub ogródków.

Dość powszechną rzeczą jest w dzielnicach świeżo zakładanych, że zadrzewienie stanowi pierwszy zabieg po uregulowaniu ulic; wówczas najczęściej drzewa na linii chodnika daje się w jednakowych odstępach, ustalonych zależnie od szerokości chodnika, jezdni i od gatunku drzew. Na ulicach zabudowanych ustawienie drzew na linii chodnika jest zadaniem bardzo odpowiedzialnem i wymaga szczegółowego opracowywania projektów. Bezwarunkowo należy przestrzegać, aby nie zatrzeć, nie zbagatelizować wartości zabytkowych i artystycznych w zabudowaniach; przeciwnie, trzeba dążyć do podkreślenia szczegółów, zasługujących na uwagę, i do sharmonizowania tych szczegółów z zadrzewieniem; nie mogą też drzewa zasłaniać widoków, roztaczających się z ulicy. Linia drzew na ulicy winna być dostosowana bardzo rozważnie i umiejętnie do miejscowych warunków, winna zachowywać ciągłość, uderzać swą powagą i spokojem, jednak może być załamana, gdy napotka na lica domów, odsuniętych od chodnika, lub przerwana zupełnie, gdy domy wystają naprzód z linii regulacyjnej. Oczywiście, rozmieszczenie drzew musi uwzględniać przerwę na dojazdy i na poszczególne wejścia do instytucyi publicznych, wybitniejszych biur i sklepów.

Odstępy między drzewami wynoszą najmniej 5 m, gdy sadzimy drzewa o koronach bardzo małych, typu akacyi kulistych. Drzewa z koronami umiarkowanemi wymagają odstępów 6 do 8 m, z koronami rozłożystemi—do 10 m. Jeżeli linia drzew jest zbliżona do ogródków przed domami, to wówczas drzewa w linii sadzimy rzadziej, naprzykład wskazane odstępy 6, 8 i 10 powiększamy do 8, 10 i 12.

Wogóle trzeba pamiętać, że istnieje wzajemna zależność pomiędzy odstępami, w jakich sadzimy drzewa w linii, a odstępem tej linii od domów lub ogródków; więc naprzykład zmniejszenie odstępu drzew od domów lub ogródków może skłonić do zwiększenia odstępów pomiędzy drzewami.

Rozstrzygnięcie pytania, jakie winny być otwory na pomieszczenie drzew na chodnikach, przedstawia niezwykle trudności. Z jednej strony pomyślny rozwój drzewa wymaga, aby otwór był jak największy, z drugiej zaś względy komunikacyjne nie pozwalają nadawać mu wymiarów znaczniejszych. Najdogodniejsze dla drzew są pasy ziemi wzdłuż skraju chodników, szerokie 2 m, lub nieco mniej. Jednak, ulegając ograniczeniom, jakie stawia ruch przechodniów, pasów takich w wielu razach pozostawiać nie można, wówczas poprzestajemy na urządzeniu oddzielnych otworów pod każde drzewo. Otwory te najczęściej zakreślamy kolein o średnicy co najmniej 1,5 m. Otwór taki powinien mieć obramowanie, dJa drzewa byłoby dobrze, aby ono było jak najmniej zagłębione ziemi i aby wystawało nieco, parę centymetrów, nad powierzchnię chodnika. To wystające obramowanie bardzo dobrze zabezpiecza ziemię naokoło drzewa od wydeptywania, lecz jednocześnie stanowi prze-

Otwory pod drzewa nie koniecznie muszą być zakreślone kołami, mogą to być prostokąty, sześciokąty; niekiedy mile w oko wpadają czworokąty, mające wzdłuż chodnika linie proste, wpoprzek zaś linie wygięte, wklęsłe od strony drzewa. Powierzchnia otworów nie może zajmować mniej, niż 1,50 w².

szkodę w komunikacyi i tamuje spływanie wody z chodników pod drzewa, a drzewa uliczne prawie nigdy nie mają wody za dużo. Godząc te sprzeczności, trzeba poprzestawać na obramowaniach nie wystających ponad poziom chodnika. Technicy, zależnie od materyału, z jakiego urządzane są chodniki, muszą obmyślać odpowiednie obramowania, dążyć jednak winni, aby one nie były kosztowne. Stosowane w Warszawie obramowania betonowe mają właśnie tę wadę, że cena ich dosięgała przed wojną od rb. 3 kop. 30 do rb. 6 kop. 50.

Pomieszczanie drugiej dodatkowej linii drzew na chodnikach, rozszerzających się na pewnej przestrzeni do kilkunastu metrów, musi być podejmowane z wielką rozwagą, aby ta druga linia dobrze się zespalała z pierwszą.

Pasy ziemi pod drzewa najbardziej są pożądane, gdy są ciągłe; jeżeli ze względów komunikacyjnych muszą być przerywane przechodnikami, to one winny być dawane w jednakowych odstępach, naprzykład co drugie, co trzecie, lub co czwarte drzewo.

Troska o pomyślny rozwój drzew zaleca, aby one były sadzone tylko w ziemi dobrej, a więc czystej, pulchnej, zasobnej w pokarmy roślinne, zdolnej do utrzymania wilgoci; a jednak te wszystkie warunki na ulicach miejskich są bardzo trudne do osiągnięcia. Pospolicie napotyka się grunt jałowy, zanieczyszczony gruzem, ściekami, wyziewami, a nawet, jak w miastach większych i starszych, natrafia się na resztki dawnych murów, kanałów. Usunięcie tych przeszkód i trudności połączone bywa ze znacznymi kosztami, a osiąga się warunki względnie tylko znośne. Nawet wówczas, gdy w dole, wykopanym pod drzewo, całkowicie zamienimy ziemię złą na dobrą, drzewo, siedząc jakby w wielkiej donicy, nie będzie w stanie pomyślnie się rozwijać i osiągnąć odporność na przeciwności życia miejskiego. Rachując się z nieuniknionemi następstwami, należy w razie nagro-

madzenia się wielu przeszkód nie lekceważyć ich, lepiej jest więc drzew nie sadzić, niż z góry narażać je na ciężką walkę o byt i na żywot nieszczęsny.

W stosunku do urządzeń, jakie są rozmieszczane pod powierzchnią chodnika, zachodzi konieczność niezbliżania się z niemi do korzeni drzew. Najniebezpieczniejsze są rury gazowe i te winny być jak najdalej odsunięte od korzeni. Inne trudności wywołuje blizkie sąsiedztwo rur kanalizacyjnych kamionkowych: korzenie, dążąc do wilgoci, przedostają się do wewnątrz rur i tak silnie się w nich rozkrzewiają, że wytwarzają zbite warkocze korzeni, zupełnie zatykające rury, nawet znacznej średnicy. Aby zapobiedz temu, do spajania rur kamionkowych, układanych w pobliżu korzeni

ШШ

/■N

J 0À

śk

20.OO

5,75—«J

Przekrój uliczny od mostu Poniatowskiego do ronda przy parku Skaryszewskim, może być przykładem zadrzewienia ulicy, posiadającej ogródki przed domami.

drzew, nie może być używana glina, lecz asfalt lub cement. Zachodzą wypadki, że bądź rury wodociągowe, bądź kable biegną prawie bezpośrednio pod linią drzew. Jest to bardzo niepożądane, wówczas przy lada zdarzeniu mogą paść ofiarą najpiękniejsze drzewa. W takich razach lepiej drzew nie sadzić, lub dążyć do skupienia urządzeń podziemnych po jednej stronie ulicy, zacienionej, po drugiej zaś stronie, słonecznej, pod chodnikiem ukryć jak najmniej urządzeń, a za to posadzić drzewa.

Do takiego zadrzewiania tylko jednego chodnika należy się uciekać i wówczas, gdy muszą być prowadzone przewody napowietrzne. Aczkolwiek nieraz zdaje się, że przewody te nie będą przeszkadzały drzewom, lecz zazwyczaj z czasem drzewa na tern wychodzą jak najgorzej, przeto lepiej już jest z góry nie rozmieszczać przewodów w sąsiedztwie drzew.

Także niepożądane sąsiedztwo stanowią linie tramwaju elektrycznego, gdyż wtedy zjawia się potrzeba stałego przycinania koron drzew, skutkiem tego przybierają one z jednej strony brzydki kształt parasolowaty. Więc i z tego powodu nieraz lepiej będzie drzewa posadzić tylko po jednej stronie ulicy, a drugą przeznaczyć pod tramwaj.

Niekiedy dają się pogodzić wszystkie wspomniane trudności z cennem przyozdobieniem ulicy, gdy zamiast zadrzewiania chodników urządzimy pojedynczą aleję, umieszczoną tuż przy jednym z chodników (oczywiście lepiej oświetlonym) lub nawet rozdzieliwszy nią jezdnię na dwie części. Taką aleję z łatwością możemy pomieścić, gdyż pomiędzy dwoma rzędami drzew, które mają ją tworzyć, wystarczy nieraz odstęp 5-metrowy. Z alei takiej przechodnie chętnie korzystają i dlatego można ją osiągnąć kosztem szerokości właściwych chodników, urządzonych na tejże ulicy.

Więcej przykładów takich rozwiązań, jak powyższe, nie podajemy, bo w pokonywaniu trudności większą wagę przykładamy do pomysłowości samodzielnej, aniżeli do naśladownictwa.

Najczęściej, po przygotowaniu otworów na chodnikach, zaprawiamy doły pod drzewa, chociaż w zasadzie byłoby lepiej uczynić to przed ostatecznem ułożeniem chodników, a szczególnie wówczas, gdy urządzamy małe otwory, i gdy ziemia jest nieodpowiednia. O ile niema potrzeby usuwania ziemi zupełnie złej, naprzykład przesyconej ściekami, wyziewami, to dołów nie kopiemy głębiej nad 1 m, szerokość zaś tych dołów i ich długość musi odpowiadać otworom w chodnikach. Jeżeli sadzimy na pasach, wolnych od wszelkiego pokrycia, to dobrze jest na nich wykonać regulówkę głęboką (naprzykład do 80 cm) i pod drzewa można już nie przygotowywać umyślnych dołów, lub też przygotowywuje-my na pasach doły pod drzewa, głębokie na 1 ffl, a na pozostałych pomiędzy dołami częściach pasów robimy płytką regulówkę na 60 cm. Najwłaściwszą porą do wykonania tych robót ziemnych jest wiosna i jesień, wykonywania ich podczas suszy należy unikać. Dobrze też jest najpierw wykonać roboty ziemne na kilka lub na parę miesięcy przed sadzeniem drzew, aby ziemia się osiadła. Jeżeli od razu wykonywamy roboty ziemne i sadzimy drzewa, to pale do drzew ustawiamy podczas robót ziemnych; jeżeli zaś stosujemy dłuższą przerwę pomiędzy jedną a drugą robotą, to pale do drzew ustawiamy przed samem sadzeniem. Pora sadzenia wielu bardzo gatunków drzew przypada u nas na jesieni, rzadziej odpowiednią i pożądaną jest wiosna. Jednak w tych razach, gdy istnieje obawa, że podczas okresu zimowego drzewom może stać się krzywda, sadzi się je na wiosnę. Drzewa, posadzone w jesieni, mogą być po raz pierwszy podlane dopiero na wiosnę, drzewa zaś posadzone na wiosnę, muszą być podlane prawie bezzwłocznie po posadzeniu.

Dawanie pali do drzew trzeba poczytywać za zło konieczne, uzasadnione w miastach ruchem ulicznym, przeciągami, tudzież słabym rozwojem korzeni i niedostateczną krzepkością pni drzew młodych. Złym towarzyszem drzewa jest pal dlatego, że znacznie podnosi koszt sadzenia drzew, z łatwością przyczynia się do zdzierania kory na pniu, prócz tego kosztowne jest i uciążliwe przymocowywanie drzew do pali i zamiana pali spróchniałych lub wyłamanych. Jeżeli warunki miejscowe nie przepowiadają nic groźnego dla drzew, posadzonych bez pali, i jeżeli sadzi się drzewa o pniach sztywnych i prostych, wówczas stosowania pali można zaniechać. Jeżeli pale muszą być dane, to, aby spełniły swoją rolę, trzeba je od razu dać dość grube (do 8 cm w cieńszym końcu), umocować w dole grubszym końcem (zaostrzonym) głębiej, aniżeli był dół zaprawiony, sięgać zaś powinny tylko do korony drzew. Ważną robotą jest staranne ustawienie pali w linii, aby była zupełnie prosta, względnie, aby dawała przyjemne dla oka ciągłe wygięcia.

Pale gniją prędko, przeto trzeba je uodporniać w części, zakopywanej w ziemi.

Czynność sadzenia drzew w dołach, już zaprawionych i wspulchnionych, jest dość łatwa, lecz musi być wykonana bardzo starannie. A więc, po ustawieniu pali w dołach otwartych, na podstawie dołów wokoło pali usypuje się kopczyki, sięgające prawie do powierzchni chodnika. Na tych kopczykach przy pałach ustawia się drzewa od strony jezdni ściśłe na takiej wysokości, aby szyjki korzeniowe, t. j. miejsca, z których wychodzą pierwsze rozgałęzienia ko-

rzeni, były nieco wyżej powierzchni chodnika. Korzenie powinny być z całą swobodą rozłożone wokoło kopczyka, nie mogą się ani krzyżować, ani załamywać. Po takiem ustawieniu drzew przy palach następuje stopniowe, powolne i staranne obsypywanie korzeni ziemią, aby nigdzie nie pozostały pomiędzy nimi przerwy, niewypełnione ziemią. Daje się to dobrze zrobić, gdy do obsypywania korzeni jest przygotowana ziemia nietylko czj^sta, lecz pulchna i sypka. Podczas obsypywania ogrodnik, sadzący drzewo, winien z lekka niem potrząsać, aby ziemia szczelnie pokryła korzenie. Zazwyczaj to bezpośrednie sadzenie drzew dokonywa ogrodnik z dwoma robotnikami, a dopiero za nimi podążają robotnicy, wypełniający do reszty doły ziemią. Na razie po posadzeniu szyjka korzeniowa wystaje na kilka centymetrów nad powierzchnię chodnika, a to dlatego, że ziemia, osiadając w dole, pociągnie za sobą drzewo, a wtedy szyjka znajdzie się na właściwym sobie poziomie, tuż pod powierzchnią ziemi.

Jeżeli drzewa sadzi się bez pali, to przebieg opisanej czynności jest zupełnie taki sam, jest ona tylko nieco trudniejsza, więc musi być dokonywana z większą uwagą głównie dlatego, aby drzewo każde zajęło odpowiednie miejsce w linii.

Zaraz po posadzeniu zachodzi potrzeba lekkiego tymczasowego przywiązania drzew do pali, przedewszystkiem pod koroną; jeżeli pień jest nierówny, odstaje od pala, to potrzebne jest drugie przywiązanie niżej na wysokości człowieka. To przywiązanie tymczasowe zmienia się dopiero po podlaniu drzew i po osiadnięciu ziemi.

Ziemię wokoło drzew usypuje się kopczykowato, a jeżeli drzewa mają być wkrótce podlane, to wokoło drzew w ziemi usypuje się miskowate zagłębienia. Każde podlanie drzew, a szczególnie pierwsze po posadzeniu, musi być bardzo obfite i dokonane starannie, aby cała objętość bryły, otaczającej korzenie, równomiernie nasiąkła wodą.

Taki jest przebieg sadzenia drzew najczęściej używanych, zapewniających najlepsze powodzenie, a więc drzew kilkoletnich. Z sadzeniem drzew starszych zachodu jest o wiele więcej; a do robót bardzo trudnych i kosztownych należy przesadzanie drzew dorosłych, które przenosi się ze szkółki wraz z bryłą ziemi, obejmującą całkowicie korzenie. To przesadzanie drzew dorosłych, aczkolwiek jest pociągające, jednakże nie może liczyć na szersze rozpowszechnienie. Uciążliwe w tym razie czynności, wymagające znacznych nakładów pracy i wielu środków pomocniczych, zawsze są bardzo ryzykowne.

O wyborze gatunków drzew do zadrzewiania ulic powiemy nieco później; tutaj nadmieniamy, że drzewa muszą być zdrowe, z dobrze rozgałęzionymi korzeniami i z pięknie uformowaną koroną, pnie winny mieć proste, sztywne, gładkie; wysokość (od szyjki korzeniowej do rozgałęzienia korony) 2,5 m. Trzeba bardzo unikać sadzenia drzew zbyt wysokich, gdyż pnie drzew ulicznych z trudnością grubieją, a z łatwością wyciągają się, skutkiem tego otrzymuje się drzewa bardzo trudne do pielęgnowania wobec złego stosunku, jaki zachodzi pomiędzy ciężarem korony, pniem nie-dość mocnym i zawsze słabo rozwiniętymi korzeniami; takie drzewa podczas burzy albo się łamią, albo się kładą pokotem, szczególnie wtedy, gdy deszcz zwilży korony i powiększy nadmiernie ich ciężar.

Sadzenia drzew wątłych i niedorodnych należałoby stanowczo zaniechać; dokształcanie tych drzew na miejscu jest bardzo kłopotliwe, kosztowne i rzadko doznaje powodzenia.

Od chwili posadzenia drzew zaczyna się już właściwie ich pielęgnowanie; na czem się ono zasadza—przedstawiamy pobieżnie.

Drzewa uliczne na swych stanowiskach, jak już wiemy, muszą staczać ciężką walkę o byt, dlatego właśnie piecza nad niemi z naszej strony winna być stała i umiejętna.

Najgłówniejsze usiłowania obejmą troskę o uprawę gruntu, aby rozwój korzeni był wszechstronnie jak najpomyślniejszy. Zasilanie gruntu trzeba będzie rozpocząć już w parę lat po posadzeniu drzew i nestępnie powtarzać w paro lub kilkoletnich przerwach. Najoupowiedniejszym zasiłkiem i najdogodniejszym w użyciu będzie dobry kompost; zasilanie nawozami sztucznymi i nawozami płynnymi musi być zależne od warunków miejscowych.

Wspulchnianie powierzchni ziemi wokoło drzew win-

no być dokonywane stale kilkakrotnie w ciągu roku, jest ono niezmiernie pożyteczne dla drzew.

Ze wspulcłmianiem ziemi łączy się sprawa urządzania trawników wokoło drzew. Dla drzew bezwarunkowo najkorzystniej jest, gdy ziemia naokoło nich nie jest pokryta darniną, jednak ze względów zdobniczych musimy nieraz ograniczyć te wymagania drzew. Trawniki urządzamy wówczas, gdy drzewa sadzone są na pasach szerokich; im pasy są szersze, tem zdobność trawnika jest większa. Ziemi wokoło drzew, sadzonych na wązkich pasach, lub w oddzielnych otworach chodnika, nie należy pokrywać darniną. Utrzymanie trawników wokoło drzew jest dość kosztowne, bowiem źle przetrzymują zimę i muszą być corocznie siane lub naprawiane; na wiosnę zaś, po zasianiu trawy, i w ciągu lata dozór winien być nad nimi stale rozciągany, w celu zacierania śladów uszkodzeń, wyrządzonych przez przechodniów i zwierzęta.

Wspulchnianiu ziemi wokoło drzew zazwyczaj towarzyszy ich podlewanie, które odgrywa poważną rolę w pomyślnym rozwoju drzew; powtarza się je kilkakrotnie w ciągu roku z dostateczną hojnością wody. Jeżeli wodę do tego celu możemy czerpać z zaworów ulicznych, podlewanie jest łatwe i tanie; podlewanie, połączone z dowożeniem wody z dalszej odległości, jest bardzo kosztowne. Miasta bogate stosują nawadnianie drzew: naprzykład w pobliżu drzewa budują studzienkę do wody, którą rozprowadzają wokoło korzeni drzew rury, ułożone pierścieniowato. Szczególniejsza wartość tych urządzeń występuje wówczas, gdy drzewa rosną na trawnikach: przez nieznaczny otwór studzienki podlewamy drzewa z łatwością, nie psując trawnika.

W celu zabezpieczenia ziemi wokoło drzew od wydeptania stosowane są kręgi żelazne. Kręgi te istotnie mogą świadczyć pewne usługi, jednak mają one duże wady: prze-dewszystkiem muszą by ć bardzo mocne, a więc kosztowne, następnie mogą być ruźywane tylko w tych razach, gdy otwory w chodnikach są obwiedzione dokładnie wykonane-mi obramowaniami. Nawet do obramowań betonowych szczelne dopasowanie kręgów jest trudne. Kręgi źle dopasowane przeszkadzają w komunikacyi na chodniku i niszczą nieraz obuwie przechodniów. Poza tem kręgi niezmiernie utrudniają podlewanie drzew, trzeba je podczas tej czynności usuwać, a następnie z powrotem układać. Niekiedy, w celu zabezpieczenia ziemi od wydeptywania, a zarazem uchronienia pni drzew od uszkodzeń, są używane wysokie kosze żelazne. Kosze te są lepszem zabezpieczeniem drzew od kręgów, lecz mają jeszcze więcej wad, niż kręgi dla ko-munikacyi, a w wykonywaniu wszystkich czynności wokoło drzew stanowią przeszkodę poważną. Stanowczo lepsze są już obramowania dołów, wystające nad powierzchnię chodnika, aniżeli kosze, bardzo nieestetyczne, przypominające krynoliny.

Podczas robót ziemnych na chodnikach korzenie drzew winny być ochraniane z całą skrupulatnością; jakie korzenie w razie potrzeby mogą być przycięte, jak należy je zabezpieczać od wysychania lub ogałacania z ziemi—w każdym wypadku musi rozstrzygać na miejscu zawodowiec. W celu zabezpieczenia korzeni od zgubnych wpływów gazu, wydzielającego się z rur, zalecane jest urządzanie przewietrz-ników, udostępniających wydobywanie gazu na zewnątrz. Jest to środek kosztowny, więc niedostępny na równi z innymi sposobami, zalecanymi do uszczelnienia rur gazowych.

Rozciąganie opieki nad nadziemnemi częściami drzewa, a więc nad pniem i koroną, jest nieco łatwiejsze, niż nad korzeniami. Najczęściej w zimie lub na wiosnę stan koron drzew musi być dokładnie zbadany, usuwa się zupełnie gałęzie suche, złamane i zwieszające się nadmiernie, całą koronę, zależnie od potrzeby, przerzedza się, aby wszystkie konary miały zapewniony dostęp światła i aby nie było gałęzi krzyżujących się; usuwa się też lub skraca gałęzie, psujące ogólny zarys korony. To są czynności z drzewami, które mają zachować naturalne swe kształty i swobodny rozwój. Drzewa kuliste i strzyżone trzeba ciąć stale corocznie zależnie od kształtów, w jakich je pragniemy utrzymać. Zmniejszanie koron niektórych gatunków może być przedsiębrane w porze ulistnienia drzew, bez żadnej obawy wywołania złych następstw.

Troska o pnie drzew ogranicza się do utrzymania ich w czystości, zabezpieczenia od uszkodzeń, od zdzierania kory i rozwoju na nich szkodników. Kaleczeniu pni drzew mogą zapobiedz wspomniane już kosze, zabezpieczające za-

Źródłem powszechnych niedomagań drzew są owady i grzybki, one właśnie wywołują przedwczesną stratę ulist-nienia, chorobliwe jego zabarwienie lub wycieńczenie kory na pniu i konarach. Walka z tymi szkodnikami i chorobami jest dość ciężka, bo wielu środków, najskuteczniejszych przeciwko nim, jak naprzykład skrapiania drzew cieczą bor-doską (mieszanina wapna i siarczanu miedzi), zielenią paryską lub roztworem szarego mydła zupełnie stosować nie można, byłoby to z uszczerbkiem dla przechodniów, - którzy musieliby oddychać kurzem, powstającym z tych środków, względnie podczas deszczu byliby narażeni na poplamienie odzieży wodą, ociekającą z drzew, a zanieczyszczoną tymi środkami. Trzeba sobie radzić, zależnie od warunków miejscowych, i dlatego nad sposobami walki z owadami i szkodnikami nie zatrzymujemy się tutaj. Przypomnieć można ogólną zasadę uodpornienia drzew, zapewniając im najpomyślniejsze warunki rozwoju w najlepszem zdrowiu.

razem i ziemię od deptania, lub kosze cylindryczne z prętów żelaznych, względnie blachy dziurkowanej, obejmujące sam pień. Są to jednak wszystko zabezpieczenia kosztowne, brzydkie i nieraz nadmiernie ograniczają one dostęp słońca do pni, co jest bardzo niepożądane. Słusznie rozpowszechnione są, nawet w zamożnych miastach, obstawki drewniane, wysokie na 1,5 m, zrobione z cienkich tyczek, powiązanych u dołu i u góry drutem; mają one tę wielką zaletę, że są tanie, skromne, łatwe do zrobienia domowymi środkami i łatwe do naprawy.

Drzewa nie są obojętne na bruki, jakie się stosuje w miastach. Naprzykład jezdnie i chodniki asfaltowe lub maziowe bardzo źle wpływają na drzewa, bezpośrednią przyczyną tego jest kurz, powstający ze ścierania się ich powierzchni. Poza tern są szkodliwe wszystkie bruki niepo-rowatę.

W zimie pożądaną rzeczą byłoby nie usuwać śniegu, pokrywającego ziemię wokoło drzew, w miastach daje się to osiągnąć tylko w wyjątkowych wypadkach, jednocześnie zastrzegamy, że zgarnianie kup śnieżnych wokoło drzew jest niebezpieczne.

W pielęgnowaniu zadrzewień miejskich dużą trudność przedstawia dosadzanie drzew nowych na miejsce przepa-dłych. W tej robocie trzeba zawsze dążyć do zupełnej zamiany ziemi w dole, o ile przepadło nam drzewo starsze, i do sadzenia drzew, któreby wiekiem swym, nie mówiąc już o gatunku i wysokości pnia, najmniej różniły się od drzew otaczających.

Obecna chwila nie pozwala podać obliczeń kosztorysowych, posiadających praktyczne znaczenie i mogących posłużyć za wskazówkę na przyszłość, wobec tego poprzestajemy na zanotowaniu niektórych cen warszawskich z okresu przedwojennego.

Biorąc pod uwagę warunki przyjazne, koszt posadzenia jednego drzewa, włączając w to roboty ziemne, dowiezienie ziemi, posadzenie, przycięcie, podlanie, pal i wiązadło, wynosił rb. 2 kop. 50; w nieprzyjaznych warunkach, gdy zachodziły trudności w wykopaniu dołu i potrzeba zamiany wszystkiej ziemi—dosięgał rb. 5 kop. 75. Średnia tych dwóch sum wynosi rb. 4 kop. 12, doliczając do tego wartość dorodnego drzewa, wynoszącą rb. 1 kop. 50, otrzymamy sumę rb. 5 kop. 62 jako wydatek na drzewo, pał i roboty ogrodnicze. Jeżeli doliczymy do tego średnią wartość obramowania betonowego rb. 4 kop. 90, to już osiągniemy sumę rb. 10 kop. 52, a jeżeli dołączyć jeszcze wartość kręgu żelaznego lub kosza, obliczając ją na rb. 10, to ogólna suma wzrośnie do rb. 20 kop. 52. Widzimy więc, że to był już przed wojną wydatek dość poważny, a po wojnie może wzrosnąć kilkakrotnie; z tego wynika wskazówka, iż należy dążyć do obniżenia kosztów, co da się osiągnąć zaniechaniem używania obramowań drogich i kręgów lub koszów żelaznych. W Niemczech koszt posadzenia drzewa łącznie z ochraniaczem drewnianym był obliczany na marek 25. Obliczeniu temu odpowiada powyżej podana cena warszawska rb. 5 kop. 62, podniesiona do rb. 6 przez włączenie przybliżonego kosztu ochraniacza drewnianego.

Roczny koszt pielęgnowania drzewa w Warszawie ustalił się, zależnie od wieku drzew i dzielnicy miasta, w pięciu pozycyach: pokop. 20, 27, 32, 45 i 54 za sztukę. 40% ogólnej liczby drzew kosztowało po kop. 54, 38%—po kop. 27, 14$—po kop. 32, 6%—po kop. 45 i 2%— po kop. 20. Najkosztowniejsze jest utrzymanie w porządku w śródmieściu drzew starszych, wymagających przycinania koron; kosztowna jest też bardzo walka ze szkodnikami i chorobami.

Przedstawione zasadnicze warunki zadrzewienia ulic upoważniają do wyprowadzenia wniosku, że zajmować się tern mogą wyłącznie zarządy miejskie. Upoważnienie właścicieli nieruchomości do sadzenia i pielęgnowania drzew przed swemi posiadłościami nie doprowadziłoby do celu pożądanego. Miasto tą drogą nie osiągnęłoby zadrzewień właściwych, a przedewszystkiem prawidłowo wykonanych, jednolitych i utrzymywanych z jednaką pieczołowitością. Dobre chęci mieszkańców w zakresie przyozdabiania swych dzielnic roślinnością mają szerokie pole do uzewnętrznienia się i do popisu w zdobieniu ogródków, ścian, okien, balkonów, wykuszów.

Wypowiedziane dotychczas poglądy i wskazówki nie zachowują całkowicie swej wartości w stosunku do zadrzewień placów i ulic przechadzkowych.

Place miejskie nie mogą być poczytywane tylko za zogniskowanie lub skrzyżowanie sieci ulic. Każdy z placów miejskich uznać trzeba za odrębną całość i odpowiednio do tego opracowywać projekty przyozdobienia roślinnością. Wyjątki od tej zasady zdarzać się będą rzadko. Rozwiązań schematycznych, lub wzorowanych na przykładach, gdziekolwiek spotykanych, trzeba unikać jak najstaranniej. Tylko te projekty mogą być dobre, które obejmą od razu całość i uwzględnią wszystkie szczegóły co do przeznaczenia placu, co do jego zarysów, zabudowania, rozwoju i „życia“. Słowem, prawie nigdy samo tylko zadrzewienie chodników, otaczających plac, lub przebiegających przezeń, nie może być rozstrzygane i wykonywane na tych podstawach, na jakich to czynimy na ulicach. Wynika z tego, że zadrzewienie placów, względnie przyozdobienie ich roślinnością, wykracza poza obręb podjętych dziś rozważań.

Okazałe ulice przechadzkowe, zwane pospolicie alejami, są w każdem mieście bardzo pożądane; jednak najdonioślejsza rola przypada im w miastach większych i wielkich, a szczególnie wtedy, gdy stanowią zasadniczą sieć komunikacyjną pomiędzy ogrodami i lasami miejskimi, oddanymi do użytku publicznego.

Zadrzewienie tych ulic nie jest ich ozdobą, która może być lub nie być, lecz stanowi podstawę ich urządzenia, rozstrzyga o ich okazałości i użyteczności, więcej nawet— nadaje piętno całemu miastu, wyróżnia je wśród innych. Z tych powodów drzewom w alejach muszą być zapewnione warunki najpomyślniejsze, aby mogły wystąpić w całej swej powadze i posiąść zupełny wdzięk. Więc pod drzewa w alejach przeznacza się szerokie pasy ziemi czystej, pulchnej i zasobnej w pokarmy roślinne. Im pasy te będą szersze, tem lepsze warunki pozyskają drzewa, tern dorodność ich będzie większa, tem łatwiej będzie przyozdobić aleje trawnikami, względnie żywopłotami. Piękne, jak najrozle-glejsze trawniki są nieodłącznem uzupełnieniem alei.

Każdy chodnik lub deptak w alejach musi być otoczony dwoma rzędami drzew i umieszczamy go tak, aby najmniej odczuwał sąsiedztwo jezdni, toru tramwajowego, drogi samochodowej, konnej lub rowerowej. Technika przygotowania gruntu i sadzenia drzew pozostaje w zasadzie ta sama, jaką opisaliśmy w zadrzewianiu ulic mieszkaniowych. W wyznaczeniu odstępów pomiędzy drzewami kierujemy się wymiarami już podanymi. Więc, pomijając drzewa najmniejsze,- typu akacyi kulistej, które tylko w wypadkach wyjątkowych mogą liczyć na zastosowanie, odstępy dla drzew średnich w rzędzie wynosić winny 6—7 m; drzew zaś dużych conajmniej 8 Ш, odstępy zaś rzędów, osłaniających przejście, zależnie od wielkości drzew—7 do 10 m.

Wymiary te są podane w przybliżeniu, dla przykładu, nie mogą być poczytywane za obowiązujące.

Projekty alei w każdym wypadku powinny być opracowywane samodzielnie w całości i w szczegółach, nie mogą być kopiowaniem wzorów, spotykanych w podręcznikach lub w innych miastach, chociażby te wzory cieszyły się największem uznaniem. Projekt dobry musi być przystosowany ściśle do warunków i potrzeb miejcowych, zharmonizowany z otoczeniem, zespolony z planem całego miasta, lub przynajmniej danej jego dzielnicy. Wszystkie te zalety powinien posiadać zarówno w szczegółach zasadniczych, jak i drugorzędnych. Projekt musi przezornie liczyć się z przyszłością, uchybienia w założeniu nie dają się łatwo naprawić, a następstwa ich mogą być bardzo niepożądane;

bo zamiast drogi użytecznej i pięknej, możemy posiąść drogę niedogodną, szpetną, a zarazem wymagającą niepomiernych nakładów⁷ na poprawki i na utrzymanie w porządku.

Zgodnie z wypowiedzianemu uwagami, odrzucającemu trzymanie się szablonów, nie będziemy rozważali podziału alei na jezdnie, chodniki, zresztą wkracza to już w obcą nam umiejętność budow⁷y dróg. Nadmieniamy jedynie, że szerokość około 50 m należy poczytać za najmniejszą dla okazałej alei. Szerokość ta może być powiększona znacznie, jeżeli miejscowe warunki będą tego wymagały i na to pozwolą.

Połączenie alei z ogródkami, otaczającymi dworki, jest nadzwyczajnie korzystne, miasto osiąga wówczas ozdobę niepowszedniej wartości.

Wyróżniającem się uznaniem w wielu bardzo miastach cieszą się aleje na pobrzeżach rzecznych; Warszawa myślała już o tem przed wiekiem, wyrazem tego był projekt alei Króla Rzymskiego, a jednak do tej chwili nic nie osiągnęła.

Pielęgnowanie zadrzewień w alejach jest zazwyczaj łatwiejsze, zasadza się ono na tych samych czynnościach, jakich wymagają drzewa uliczne, jednak czynności te nie są tak uciążliwe. Drzewa, mając zapewnioną przestronność i odpowiednie dla siebie warunki, rozwijają się prawidłowiej i pomyślniej. W każdym razie podlewanie drzew pozostanie jedną z najważniejszych potrzeb i dlatego wraz z zakładaniem alei powinno być rozstrzygnięte zaopatrzenie ich w wodę, łatwą do czerpania. To zaopatrzenie w wodę jest konieczne i ze wrzględu na trawniki, które nawet znacznie więcej i częściej będą jej potrzebowały, aniżeli drzewra.

Najpospolitsze są aleje, zakładane z drzew rozłożystych, rosnących z całą swobodą; aleje strzyżone są rzadko spotykane. Pierwsze mogą być u nas zakładane z niezawo-dnem powadzeniem, co zaś do drugich, strzyżonych, to brak doświadczenia nie pozwala nam wypowiedzieć opinii kategorycznej. Niew⁷ątpliw⁷ie wśród sprzyjających wrarunków, naprzykład na wspomnianych już pobrzeżach rzecznych, mogą być zakładane; w każdym razie utrzymanie ich będzie zawsze bardzo kosztowne i na szersze rozpowszechnienie liczyć nie mogą. W warunkach, od których będzie zależało powodzenie alei strzyżonych, trzeba postawić: dobry grunt, wybór odpowiedniego gatunku drzew, pomyślny stan wilgotności gruntu i powietrza.

Zasób gatunków i odmian drzew, jakiemi obecnie rozporządza ogrodnictwo, jest niezwykle bogaty, lecz bogactwo to daje się wyzyskiwać jedynie w parkach i ogrodach, natomiast w wyborze materyału roślinnego do zadrzewień miejskich napotykamy zawsze niepomierne trudności. Skutkiem przyczyn, jakie już wskazywaliśmy, rzadko który gatunek drzew nadaje się do zużytkowania w mieście a szczególnie wśród zwartych zabudowań, lub wśród dymów, wyziewów i ścieków fabrycznych.

Przystępując do zadrzewienia ulic, musimy w dążeniach zachować wielką powściągliwość, najczęściej poprzestajemy tylko na tern, co się da osiągnąć, nieraz wbrew naszym pragnieniom, opartym bądź na upodobaniach osobistych, bądź na względach estetycznych lub krajobrazowych.

Zupełnie ustalonych wskazówek, jakie gatunki drzew są niezawodnie godne polecenia w danym wypadku, niema, należy więc w każdej poszczególnej potrzebie dobrze rozważyć miejscowe warunki i zależnie od nich powziąć rozstrzygnięcie. Najlepszym doradcą będzie w tym razie doświadczenie; jeżeli na niem się oprzemy i dojdziemy do wniosku, jakie gatunki drzew w danych warunkach miejscowych najpomyślniej się przyjmują i rozwijają, to pozyskamy najlepszy punkt oparcia dla swego przedsięwzięcia. Wprowadzenie nowych gatunków, nieużywanych w danem mieście lub w okolicy, również, o ile to możliwe, powinno opierać się na doświadczeniu, względnie na próbach, dokonanych na małą skalę.

Trzeba żywić nadzieję, że miasta nasze będą dążyły do wzajemnego porozumiewania się i do wzajemnej wymiany wskazówek i wniosków, wyprowadzonych z doświadczenia, a dotyczących poszczególnych zagadnień ich gospodarki. Tą drogą właśnie powinniśmy pozyskać ustalenie opinii, jakie gatunki drzew są najbardziej odpowiednie do zadrzewiania miast polskich.

Opierając się na tych wnioskach, do jakich doszła gospodarka ogrodńicza warszawska, tudzież na wskazówkach

zawodowych, jakiemi kierują się miasta, posiadające mniej więcej te same warunki klimatyczne, co i nasze, podajemy listę gatunków drzew, które mogą być sadzone w miastach. Lista ta posiada jedynie znaczenie pomocnicze, jest tylko przypomnieniem, jakie gatunki przedewszystkiem mamy brać pod uwagę, lecz nawet nie obejmuje wszystkich, mogących mieć zastosowanie. Uwzględnia ona tylko gatunki i odmiany, które są u nas rozpowszechnione w handlu.

Drzewa wielkie.

Odstępy od linii domów ± 8 m, między drzewami ± 9 m.

Dąb czerwony □ (Quercus rubra L.)

Dąb pospolity □ (Q. pedunculata W.)

Jesion zwyczajny W (Fraxinus excelsior L.)

Kasztanowiec pospolity □ (Aesculus Hippocastaneum L.) Kasztanowiec pełnokwiatowy □ (A. H. fl. pl. hort.)

Klon jaworowy □ W (Acer pseudoplatanus L.)

Klon jaworowy o liściach purpurowych (A. p. fol. atropurpu-reis (Späth).

Klon jesionolistny (A. Negundo L.)

Klon jesionolistny kalifornijski (A. N. californicum hort.).

Klon srebrzysty W (A. dasycarpum Ehrh.)

Klon pospolity □ W (A. platanoides L.)

Lipa holenderska (Tilia vulgaris Hayne)

Lipa wielkolistna □ W (T. platyphyllos Scop)

Platan wschodni (Platanus orientalis L.)

Topola włoska □ (Populus nigra fastigiata Desf.)

Wiąz górski □ W (Ulmus montana With.)

Wiąz wielkolistny □ (U. vegeta Loud.)

Drzewa średnie.

Odstępy od linii domów ± 6 m, między drzewami ± 8 m.

Akacya biała □ W (Robinia Pseudacacia L.)

Akacya ciągle kwitnąca □ (R. P. semperflorens Carr.) Brzoza pospolita (Betula alba L.)

Dąb piramidalny (Quercus pedunculata fastigiata DC.)

Dąb szkarłatny □ (Q. coccinea Wangenh.)

Jesion amerykański □ W (Fraxinus americana L.)

Jesion szary (F. pubescens Lam.)

Klon srebrzysty strzępiatoHstny. (Acer dasycarpum laciniatum

hart)

Klon Schwedlera □ (A. platanoides Shwedleri K. Koci).

Lipa czarna (Tilia americana L.)

Lipa drobnolistna □ W (T. paryifolia Ehrll.)

Lipa krymska □ W (T. euchlora K. Koch).

Lipa srebrzysta □ (T. tomentosa Mnch)

Olsza czarna (Alnus glutinosa W.)

Szupin japoński (Sophora japonica L >

Trójiglicznia □ (Gileditschia triacanthos L.)

Drzewa mniejsze.

Odstępy od linii domów ± 4,5 m, między drzewami 5 do 7 m.

Akacya Bessona □ (Robinia Pseudacacia Bessoniana hort.) Akacya kulista □ W (R. P. inermis Dim.)

Głóg pierzastodzielny □ (Crataegus pinnatifida Bge.)

Grłóg pospolity pełnokwiatowy □ (C. oxyacantha fl. pl. liort.) Jarzębina mącznica (Sorbus Aria Crtz.)

Jarzębina pospolita □ (S. aucuparia L.)

Kasztanowiec czerwony □ (Aesculus rubicunda Lodd) Kasztanowiec Pavia (A. Pavia L.)

Kasztanowiec żółty (A. lutea Wgh.)

Klon czerwony □ (Acer rubrum L.)

Klon kulisty □ (A. platanoides globosum hort.)

Wiąz kulisty □ (Ulmus campestris umbraculifera Späth)

Wiąz piramidalny □ (U. montana fastigiata hort.)

Znak □ postawiony jest przy tych gatunkach drzew, które są odpowiednie do sadzenia na ulicach, zwarto zabudowanych, znak zaś W—przy tych, które są rozpowszechnione w Warszawie.

Wyboru ostatecznego winien dokonać ogrodnik, zaznajomiony dobrze z warunkami miejscowymi. W liście jest uwzględniony podział dizew na grupy co do wielkości; wyodrębnione są też drzewa, nadające się do sadzenia w dzielnicach, zwarto zabudowanych, tudzież drzewa, wypróbowane w Warszawie. W pierwszej grupie drzew wielkich spotykamy prawie wyłącznie gatunki, odpowiednie do wysadza-

nia okazałych alei. Różnica w wielkości drzew, pomieszczonych w trzeciej grupie, jest dość znaczna.

Sadzenia współrzędnie, jak to nieraz bywa polecane, dwóch gatunków drzew, np. szybko rosnących obok wolno rosnących, nie polecamy. Rzędy drzew, w których-na przemian posadzone są dwa gatunki, nie są dość poważne i spokojne; piękniejsze i stateczniejsze są linie jednolite, im też trzeba przyznać pierwszeństwo.

Umiejętność zadrzew iania ulic, najszersze i najwdzięczniejsze pole popisu posiada w miastach-ogrodach i przedmieściach ogrodowych. W zasadzie opiera się ono na tych samych podstawach zawodowych, co i urządzanie alei, korzysta jednak z warunków dogodniejszych, wyzyskuje szerzej bogate zasoby drzew ozdobnych, to też osiąga wyniki nad wyraz cenne. Ulic miast-ogrodów z ulicami wielkomiejskich dzielnic koszarowych nawet porówirywać nie można, przedstawiają bowiem dwa odrębne światy. Do pewnego zatarcia tych różnic, na czem powinno nam wszystkim zależeć, do wytworzenia czegoś pośredniego prowadzić powinno planowe urządzanie ulic miejskich, nadających się do zadrzewiania.

Wiadomości bieżących o stanie zadrzewień w miastach polskich nie posiadamy, mamy tylko obliczenia z przed lat 20, dotyczące zadrzewień miast i miasteczek Królestwa Polskiego *). W tym razie same liczby są mało wymowne, przytaczamy więc ich tylko kilka. Wówczas stwierdzono, że na 139 miast i miasteczek, z których otrzymano wiadomości, 78 miast posiadało zadrzewione ulice i place, 73 zaś miasta zupełnie zadrzewień nie posiadały (16 miast nie nadesłało wiadomości). Z miast gubernialnyeh największą liczbę drzew posiadała Warszawa (6290), następnie Płock — 3000; z miast powiatowych: Łódź —1135 i Kozienice—1016. Najmniejszą liczbę drzew z miast gubernialnych posiadała Łomża—410, z miast zaś powiatowych Łask—32.

Do wypadków wojennych zapewne tu i owdzie w tych stosunkach nastąpiła poprawa; gdzie jednak obecnie jest lepiej, aniżeli przed laty 20 tu, a gdzie jest gorzej, tego nie wiemy.

¹) St. Rutkowski. Plantacye miejskie w miastach i miasteczkach Król. Pol. Warszawa, r. 1897.

Warszawa obecnie na 63 ulicach całkowicie zadrzewionych i na 87 częściowo, posiada drzew 14 567; na przedmieściach przyłączonych pozyskała wszystkiego drzew 3484. Ta ostatnia niepomiernie mała liczba drzew jest jednym z dowodów kulturalnego upośledzenia przedmieść warszawskich. Ulice zadrzewione w Warszawie stanowią 7з część ogółu ulic. Wśród zadrzewienia warszawskiego są 34 gatunki drzew, przeważa jednak w nich znamienne 7 rodzai w stosunku następującym: klonów jest 25$ (3679 szt.), jesionów— 15$ (2212), topoli—14$ (2150), lip—12$ (1816), wiązów—10$ (1586), akacyi również 10% (1532), wreszcie kasztanowców — 8$ (1268). Wymienione rodzaje ogółem stanowią 94$ za-drzewień, a więc gatunki, nie wchodzące do tych rodzajów, są reprezentowane bardzo skromnie. Ta mała rozmaitość i przewaga kilku rodzajów drzew jest spotykana i w innych miastach, np. w Krakowie, gdzie na 50 ulicach wśród 4500 drzew, przeważają klony i wiązy. Paryż w r. 1913 miał 87 647 drzew, 78% tych zadrzewień stanowiły tylko 4 rodzaje: platany—30$ (27 545), kasztanowce 20$ (16 798), wiązy— 16$ (13 994), klony 12$ (10 605).

Aby nie rozszerzać ram naszych rozważań, nie odwołujemy się już więcej do nieprzebranego zasobu wiadomości o miastach zagranicznych; za to na chwilę zatrzymamy się nad przyszłością miast polskich.

Niewątpliwie, gdy miasta nasze zdołają otrząsnąć się z klęsk wojennych, gdy zaczną wreszcie same gospodarować, obchodząca nas sprawa w zespole usiłowań o piękno miast, o ich zdrowie i o ich kulturę stanie się bardzo żywotna.

Czy pójdzie drogą właściwą?

Chyba, że tak. Przypuszczenie to optymistyczne można opierać na pracach już przedsiębranych, na organizowaniu się sił, mających w swych rękach gospodarkę miejską. Pod wpływem naszego ciężkiego położenia, naszego doświadczenia, będziemy musieli wszystko robić rozważnie sami, aby nie tracić sił i środków, aby nasze siedziby były urządzone po naszemu, aby miasta polskie były istotnie polskiemi.

Da się to osiągnąć napewno, jeżeli do pracy staną ludzie odpowiedni.

Bardzo dużo będzie zależało od naszej stolicy, ona po-

winna obudzić pragnienia, wskazać przykłady, wprost stać się przodownicą. Zdaje się, że ku temu zmierza, przekonamy się o tem, gdy będziemy mogli poznać przygotowywane już plany regulacyjne.

Na zakończenie jeszcze jedna uwaga.

Na wszystkich techników, którzy kształtują ulice i gospodarują na nich, nad ziemią i pod ziemią, pomyślność za-drzewień istniejących i nowych wkłada obowiązek zgodnego współdziałania, opartego na szczerej trosce o piękno miasta.

z\

^Ь'-ЮГДГ

цмиидш

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

\ ,„.30188

Kdn., Czapskich 4 — 678. 1. XII. 52. 10.000

TEGOŻ AUTORA:

Ogrody w Wielkiej Warszawie (zarys potrzeb). Warszawa, r. 1916. Cena fen. 80.

Ogrody miejskie wobec potrzeb wychowania publicznego. Warszawa, r. 1917. Cena mk. 1,50.

-

4*    %

4    %    >

* •

’t

-: «

^ 4- ’

i

Y - «

i'.

Л

* ч

- *V;

*

*>.

, ł

»

* *

♦

< \

%

:, -

■

Y

1

f 4k

-•

è

*-

C

"r

$

Щ *

*

>#

's-

■ - .    , г* • ; ..

г-

, * '■

' »    > ‘    ‘ j* ⁴    - •    Г’- .

* Ч ч*

#>

л*

•-Л

*>0

:ф*    ’

■ *«#

■Чк

Jt

•>

шшкшшёшшёв&а

•*$*<100001 ; кн/сп: xd

BIBLIOTEKA GŁOWNA

30 188

■chniki Krakowskiej