pS? Wi

O

^ ' vV ■*

4)

{/>

4

<C,;

P J/l.

C Y

15

'

\ A?

'v

V

v>

O

\ vt^

•3

Y'

,ü ;

I

! vi I N A

l\ \ ' .VA*

U

/WA \ *

|av\- . w *

< r

O

4

1

■C:

tl ,

- •

/ > ^

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

100000297004

.

" ¹ ■ :

♦

'

;>V't

r«t

t-

A

■ >> : *

.N.

r/

S.

:r^

■ r* y...

• V

\

\

.

V'. ‘ r’

.

,V^

■

■

⁴

"

■

:zâ

i

>

'\

7 />

BOLESŁAW 5LR5&I.

POMNIKI PUBLICZNE

POMNIKI PUSLICZNE

Posąg Św. Jana Nepomucena

POMNIKI PUBLICZNE

WARSZAWY

z 6 RYCINAMI

ejt

c/

■ i?

WARSZAWA

1916.

,Cena

BOLESŁAW ŚLĄSKI.

POMNIKI PUSLICZNE

WARSZAWY z 6 RYCINAMI

WARSZAWA

1916.

TîOGi

i*

PISMOTŁOCZNIA A. PĘCZALSKIEGO i SYNA, ERYWAŃSKA 2-4.

Geprüft und freigegeben durch die Kais. Deutsche Presseabteilung, —.................—-—-—    Warschau, den 7] X11916.    -

Słówko wstępne.

Świątynie warszawskie wraz z cmentarzem Powązkowskim kryją w swem okoleniu sporo pięknych pomników grobowych, natomiast ubogą jest Warszawa w pomniki publiczne i nie posiada wśród nich ani jednego istotnego arcydzieła sztuki rzeźbiarskiei. Byłoby bezwątpienia inaczej, gdyby kraj nie utracił niezawisłości, a zarząd jego stolicy nie podlegał obcej a wrogiej władzy, która, godząc w nasze ideały, nakazywała nam zupełnie zerwać z przeszłością i usiłowała wszelkimi sposobami zgłuszyć pamięć czynów narodu oraz zasłużonych jego mężów, osobliwie tych, co wznosili propór bojowy przeciwko najeźdźcy. Gdyby nie podobna trage-dja dziejów, zniewalająca nas do szukania śpiżowej postaci Kościuszki aż za oceanem, Warszawa dorównywałaby bodaj w zakresie rzeźby monumentalnej wielkim stolicom euro-

AJ lR j 57

pejskim, a i swojscy artyści znaleźliby dla się sposobność szerokiego popisu na tem polu. Niechaj tedy ani starsze, ani młodsze zwłaszcza pokolenie nie spogląda z lekceważeniem lub obojętnością na istniejące W naszem mieście pomniki, lecz stara się odczuć w nich jeden z tych licznych węzłów, jakie nas winny łączyć z naszą przeszłością !

W tej myśli składam w ręce przewodników oraz przewodniczek młodzieży niniejszą drobną pracę, powstałą na gruncie opisów, drukowanych przeze mnie r. 1911 i 1912 w czasopiśmie „Ziemia“.

Autor.

mv

ÊÊ

Posąg Zygmunta 111 na szczycie kolumny.

Pomnik króla Zygmunta III na placu Zamkowym.

Pomnik ma kształt kolumny porządku ko-rynckiego, podtrzymującej posąg i spoczywającej na piedestale. Posąg, odlany z bronzu, stoi na czworogrannym postumencie, który oddziela od kolumny granitowe belkowanie, składające się z architrawu i gzymsu. Rzeźba odtwarza monarchę w postawie stojącej, w zbroi i płaszczu, z koroną na głowie, trzymającego w prawej ręce miecz, jako symbol zwycięztwa, w lewej zaś krzyż, godło wiary. Kolumna, wyciosana z jednej bryły granitu, zwieńczona jest głowicą bronzową i zakończona w spodzie posadą o członkowaniach też bronzowych. Granitowy piedestał zdobią w górnej części orły oraz festony śpiżowe; z czterech boków umieszczono tu tablice śpiżowe z łacińskimi napisami, których tekst wraz z przekładem przytaczamy niżej. U stóp pomnika, gdzie dawniej szemrał wodotrysk, pozostały cynkowe wyobrażenia trytonów, a okala go pogródka żelazna.

Wysokość posągu na szczycie kolumny wynosi 2,84 metr., wysokość zaś całej konstrukcji — 22,72 metr.

Ten najdawniejszy pomnik Warszawy, którego wydłużona kolumna, stanowiąc początkowo jednolity złom krajowego marmuru, budziła słuszny podziw u swoich i obcych, Wzniesiony został w r. 1644 tuż obok rezydencji monarszej przez króla Władysława IV i przetrwał w swej pierwotnej postaci niemal do schyłku XIX stulecia. Szczęśliwe to zaiste zrządzenie losu, gdyż, oddalony zaledwie na 8 kroków od dawnych murów obronnych miasta a 14 sążni od bramy krakowskiej (rozebranej w r. 1818), wystawiony był na silne działanie pocisków z dział i ręcznej broni podczas burz wojennych, jakie wstrząsały Warszawą w 1656, 1704 i 1794 r. Poważnie nadwerężony, wymagał napraw, które też uskuteczniano za Augusta III (1745 r.) i za czasów Księztwa Warszawskiego (1808 r.).

W późniejszym okresie prawie w ciągu 80 lat nie podejmowano znaczniejszych robót konserwacyjnych. Jedynie w roku 1854, budując wodotrysk u podnóża kolumny, wzmocniono podstawę pomnika i dano mu nowe ogrodzenie, a przy wykonywaniu tych robót natrafiono na szczątki urządzeń hidraulicznych z epoki Zygmunta III, które miały na celu zasilanie wodą zamku królewskiego z głównego systemu rur, jaki biegł ulicą Długą ku Staremu Miastu. Wreszcie nader opłakany w epoce popowstaniowej stan pomnika, na którym i wpływy atmosferyczne poczęły ryć głębokie ślady, skłonił grono rodaków do podjęcia starań o zachowanie tego cennego zabytku przeszłości drogą już nie odnowy, lecz gruntownej przebudowy, którą też ukończono w r. 1887. W owym czasie właśnie wszystkie części marmurowe pomnika zastąpiono granitowemu ale ściśle zachowano pierwotne jego wymiary, tudzież typ konstrukcyjny. Szczątek zaś dawnej kolumny marmurowej oglądać możemy na dziedzińcu poblizkiego gmachu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa.

Tu nadmienimy, iż wprawdzie Zygmunt III nie należał do tych monarchów, którzy zdołali zaskarbić sobie miłość i wdzięczną pamięć poddanych; ale okres jego rządów był epoką świetnych czynów wojennych narodu, które zapewniły państwu Polskiemu wyraźną, choć niestety krótkotrwałą przewagę nad mocarstwami pobliz-kiego Wschodu, tudzież poczesne miejsce wśród „potencyj“ morskich, i z tego stanowiska pomnik posiada doniosłe znaczenie historyczne. A przy-tem kolumna dźwignięta została w tern mieście, które za sprawą właśnie Zygmunta III z niedawnej siedziby książąt Mazowieckich stało się stolicą rozległego kraju, później zaś ogniskiem jego umysłowej kultury.

. Autorem i wykonawcą całego architektonicznego projektu pomnika był budowniczy królewski Konstanty Tenkala. Sama statua jest dziełem włoskiego rzeźbiarza Klemensa Molli, bolończyka, i wykonana była z bronzu przez nadwornego odlewnika, gdańszczanina Daniela Tyma, o czem świadczy ryty u spodu posągu napis łaciński:

Clemens Mollus x Daniel Tym

Statuar. A. D. 1644. Fusor.

A godzi się zaznaczyć, iż zarówno w ruch-liwem niegdyś miasteczku Warce nad Pilicą, jak i na odległym krańcu Polski, mianowicie w nadbałtyckiej wsi Swarzewie znajdziemy inną jeszcze pamiątkę po owym mistrzu Tymie: lane przezeń dzwony kościelne.

Figury trytonów wykonane zostały podczas wspomnianych robót przy urządzaniu wodotrysku w r. 1854 według pomysłu rzeźbiarza niemieckiego Kissa. Dzisiejszy ich stan, zarówno jak i balustrady pozostawia, niestety, wiele do życzenia.

Obszerniejsze dane o pomniku, zwłaszcza historyczne, mieści w sobie dzieło Aleksandra Wejnerta „Starożytności Warszawy“ (tom VI). Znajdujemy tam również wzmiankę o najdawniejszym wizerunku pomnika, wykonanym w r. 1646 przez Augustyna Lokcjusza oraz nadwornego rytownika, gdańszczanina Wilhelma Hon-djusza, a przechowywanym w galerji ks. Radziwiłłów w Nieborowie pod Łowiczem. Archiwum magistratu m. Warszawy posiada dokładny rysunek pomnika, sporządzony w r. 1885 na po-działkę i:io, tudzież siedem rysunków z 1864 roku: jeden z nich wyobraża widok ogólny (V20 wielkości naturalnej), pozostałe zaś sześć—szczegóły konstrukcyjne.

NAPISY NA TABLICACH ŚPIŻOWYCH. Ad occasum.

Sigismundus III Liberis suffragiis Poloniae

Haereditate, successione, jure Sueciae Rex Pacis studio gloriaque Inter Reges primus Belio et victoriis Nemini secundus Moschorum

Ducibus, metropoli, provinciis Captis

Exercitibus profligatis Smolensco recuperato Turcica potentia Ad Chocimum réfracta Quadraginta quatuor annis

Regno impensis Quadragesimus quartus Ipse in regia serie Omnium aequavit Aut junxit gloriam.

(Od zachodu.

Zygmunt III,

Z wolnej elekcji Król Polski,

Z dziedzictwa, następstwa, prawa Król Szwecji,

Przez pieczę o pokoju i sławę

Między monarchami pierwszy,

W wojnie i zwycięztwach Od nikogo nie pośledniejszy, Po zabraniu

wodzów, stolicy oraz prowincyj Moskwy,

Rozgromieniu jej wojsk, Odzyskaniu Smoleńska,

Po skruszeniu pod Chocimiem Potęgi tureckiej, Czterdzieści cztery lata Rządom poświęciwszy, Będąc czterdziestym czwartym W królów poczcie, Wszystkim w sławie dorównał Albo jej przymnożył).

Ad orientem.

Sic coelo sic terris Sigismundus III Pietate insignis et armis Geminae gloriae merito Sese approbavit Hinc gladium inde crucem Tam forti quam pia manu Tenet

Illo pugnavit In hoc signo vicit Sub hoc insigni vixit Securus invictus felix Nunc felicitate Quam terris dédit Gloriosus

Quam coelo meruit Beatus.

(Od wschodu.

I w niebie i na ziemi Zygmunt III

Nabożnością znamienity i orężem W sowitej sławie słusznie się utwierdził.

Tu miecz, tam krzyż

Równie mężną, jak nabożną dłonią Dzierży.

Tamtym walczył,

Z tern godłem zwyciężał,

Pod tern hasłem żył Bezpieczny, niepokonany, szczęśliwy.

Ninie z pomyślności,

Jaką prowincjom zapewnił,

Wielbiony,

Na jaką w niebie zasłużył Błogosławiony).

Ad septentrionem.

Non statua erigitur nec caeso gloria monte Fulta Sigismundi, mons erat ipse sibi.

Nec fulgorem auro, robur neque sumit ab aere Auro fulgidior firmior aere fuit.

M. Daniel Thieme S. R. M.

Fusor Varsaviae fecit A. D. 1644.

(Od północy.

Nie przez posąg ufundowana, ani na rąbanej skale Wsparta sława Zygmunta, gdyż był on sam

[przez się wyżyną; Ni blasku od złota, ni mocy nabiera od śpiżu,

Bo stała się nad złoto jaśniejsza i trwalsza niź-

[li śpiż.

M. Daniel Thieme, Jego Królewskiej Mości Odlewnik, w Warszawie udziałał Roku Pańskiego 1644).

Ad meridiem.

Honori et pietati Sacram Statuam hanc Sigismundo III Vladislaus IV Natura, amore, genio Filius

Electione, serie, felicitate Successor Voto, animo, actu Gratus Patri Patriae Parenti opt(ime) mer(ito)

Anno Dni MDCXLIII Poni jussit Cui jam

Gloria trophaeum Posteritas gratitudinem Aeternitas monumenta Posuit aut debet.

(Od południa.

Czci i przywiązaniu Poświęconą Kolumnę tę Zygmuntowi III Władysław IV,

Z rodu, miłości, przymiotów Syn,

Z obioru, porządku, szczęścia Następca,

Ze ślubów, z uczucia i czynu Wdzięczny,

Ojcu Ojczyzny

Rodzicowi najlepiej zasłużonemu Roku Pańskiego 1645 Wystawić rozkazał Któremu już Sława wawrzyny, Potomni wdzięczność, Wiekuistość pomniki Ofiarowała albo jest winna).

rs

m

I

?

m

tamsamhmemi.

w

\'Æ :è

m

M *â

i-'U.-Cf l_j»fl'n.i iniunrïiYl^ir

f '

b

Pomnik Jana 111.

»

M

I*¹

Pomnik króla Jana III w Łazienkach.

Dzieje powstania tego pomnika wiążą się ściśle z historją parku Łazienkowskiego, który ongi miał być zwierzyńcem zamku Jazdowskie-go ks. Mazowieckich, a w XIX-m stuleciu stał się ulubionem miejscem spacerowem mieszkańców naszej stolicy. Nie sięgając zamierzchłej epoki, przypomnimy tylko z nowszych dziejów owej posiadłości, iż nabył ją z rąk Lubomirskich w r. 1764 na krótko przed objęciem tronu Stanisław Poniatowski i nie skąpił nakładu, iżby ta mocno zaniedbana rezydencja wielmożów stała się godną samego monarchy. Jakoż za sprawą architektów włoskich Merliniego i Fontany, tudzież botanika i zarazem budowniczego Schucha posiadłość Łazienkowska zmieniła się wkrótce do niepoznania: z parku uczyniono prawdziwe cacko sztuki ogrodniczej, nie odejmując mu charakteru ustroni leśnej, umiejętnie regulując na jego obszarze przepływ wód i nadając ładne ujęcie brzegom kanałów oraz stawów, — dalej, rzucono pięknie sklepione mosty, powznoszono gustowne altany, rozmieszczono w różnych punktach ponętne dla oka budowle, a między niemi t. zw. „biały dornek“, na modłę starożytną urządzono widownię pod golem niebem w postaci amfiteatru ze sceną, mającą przypominać zwaliska miasta Palmiry, wreszcie przebudowano pałac rezydencjonalny, ową dawną „łazienkę“, zdobiąc gmach od lica kolum-, nami w stylu korynckim, posągami oraz tarasem.

Poczucie umnicze tych, co kreślili plany upiększenia Łazienek, nadało niepospolity urok miejscowości; uroku tego nie utraciła ona po-dziśdzień, mimo zaszłych w ciągu XIX-go stulecia rozlicznych zmian na jej niekorzyść.....

Ale Stanisław August, który w urządzaniu owego „Sans-Souci“ znajdował również pole dla zaspokojenia własnych upodobań estetycznych, postanowił jeszcze uczcić pomnikiefn Jana

Sobieskiego: jakby ze względu na przeciwieństwo natur, pociągała tego mało męzkiego króla postać bohatera z pod Wiednia, a przytem chodziło mu również, w myśl dążeń lepszej części społeczeństwa, bo i z tą niekiedy się łączył, o wskrzeszenie zamierających tradycyj rycerskich w narodzie, któremu groziła coraz widoczniej utrata niepodległości z powodu nieposiadania dostatecznej siły zbrojnej, I oto wykonanie stosownego projektu król zlecił nadwornemu swemu rzeźbiarzowi Franciszkowi Pinckowi.

Pomnik dłuta tego artysty, wyrzezany z piaskowca, wznosi się w ustronniejszej alei parku, zwanej „Agrykola“, zdobiąc dostrojony z nim pod względem barwy most arkadowy i wyróżniając się na tle drzew oraz zieleni. Wyobraża on króla Jana na koniu, przyodzianego w zbroję wojownika rzymskiego, gdy tratuje dwóch turków. W prawej ręce trzyma ów jeździec buławę, lewą zaś powściąga za uzdę rumaka. Po obu stronach posągu, mającego wysokości 10 stóp, umieszczone są armatury. Na tarczach armatur widnieją jednakowe napisy W języku łacińskim i polskim, na nizkiej zaś bazie posągu wyryte jest imię twórcy.

Treść napisów brzmi w te słowa: Na tarczy z lewej strony:

Iohanni III R. P. M. D. L. patriae sociorumque defensori

A. M. DCLXXXXVI nobis erepto S. A. R.

A. M. DCCLXXXVIIL Na bazie figury nad stopniami na podmurowaniu: François Pinck fecit 1788.

To jest:

Franciszek Pinck wykonał 1788.

Na tarczy z prawej strony: łanowi III K. P. W. X. L. oyczyzny

y soiuszników

obrońcy

któregośmy postradali

R.    1696

S.    A. K.

R. 1788.

Pierwowzór posągu w odlewie gipsowym naturalnej wielkości przechowywany jest w pałacu Wilanowskim; on to daje nam dopiero wyobrażenie o stronie artystycznej tworu Pincka, dzisiejszy bowiem stan pomnika razi wielkiem zaniedbaniem, świadcząc niezbyt pochlebnie o rządności ostatnich opiekunów Łazienek. Żałować również wypada, iż obcy urn* nik, który pozostawił nam w puściźnie niepowszedni okaz rzeźby, nie zdołał odtworzyć z historyczną wiernością postaci Jana III i wogóle tchnąć w wykonane dzieło polskiego ducha. Mimo to winniśmy złożyć u stóp posągu hołd pamięci króla - bohatera, nie zapominając jednocześnie, iż serce jego, co szczerze los Polski odczuwało i obejmowało kraj cały od rodzinnej Rusi polskiej aż po odległe kaszubskie nadmorze, spoczywa w kościele pokapucyńskim na Miodowej...

Odsłonięcie pomnika odbyło się z wielką okazałością przy udziale króla i jego najbliższego otoczenia, a towarzyszyły obchodowi inscenizowane turnieje rycerskie oraz wystrzały działowe na wiwat. Przebieg całej uroczystości skreślony został w ulotnem wydawnictwie, tło-czonem w „drukarni nadwornej“, p, n. „Opisanie festynu, danego w Łazienkach, rezydencyi letniey J. K, M., z okoliczności inauguracyi statui króla Jana III dnia 14 Września roku 1788“. Szczegóły z pomienionej broszurki czerpał K. Wł. Wójcicki, poświęcając pomnikowi dłuższy artykuł w kalendarzu na r. 1843 „Niezapominajki“. Do artykułu dołączył on wizerunek posągu, tudzież podobizny dwóch medali pamiątkowych, jakie wybito jednocześnie z rozkazu St. Augusta.

Pomnik Kopernika.

[__

Pomnik Kopernika

na Krakowskiem-Przedmieściu.

Pomnik, wznoszący się wśród wirydarzyka, składa się z posągu, umieszczonego na czworo-grannej podstawie, dokoła której biegną trzy kondygnacje stopni. Posąg, z bronzu odlany, wyobraża astronoma w pozycji siedzącej, przybranego w togę, zapatrzonego w stronę gwiazdy polarnej i trzymającego w jednej ręce cyrkiel, a w drugiej sferę niebieską czyli planeta-rjum. Podnóże zbudowane jest z trzech złomów czarnego granitu i zakończone u spodu bazą a w górnej części głowicą. Na licu piedestału wyryte są z dwóch stron napisy, mianowicie łaciński:

Nicolao Copernico grata patria

(Mikołajowi Kopernikowi wdzięczna ojczyzna)

oraz polski:

Mikołayowi Kopernikowi Rodacy.

Tło piedestału zdobią, prócz tego, gwiazdy złociste, ugrupowane w kształt wieńca. Stopnie, okalające podstawę, wyciosane są z płyt granitowych, o powierzchni chropowatej, bez połysku. Ogólna wysokość pomnika wynosi 5,7 metr., samej figury—2,85 m.

Myśl uczczenia Kopernika pomnikiem publicznym powstała w r. 1809 w łonie władz zwierzchniczych Księztwa Warszawskiego, które, zamierzając wystawić ów pomnik w rodzin-nem mieście astronoma, Toruniu, wezwały do składek wszystkich obywateli kraju. Ale nawałnice wojenne, jakie wkrótce potem kraj nawiedziły, i ostateczne włączenie Torunia do zaboru pruskiego zmusiły do przerwania działalności władz oraz powstrzymania inicjatywy prywatnej w tym kierunku. Po utworzeniu Królestwa Kongresowego Towarzystwo Przyjaciół Nauk, pielęgnując w dalszym ciągu myśl pomnika, postanowiło wznieść go w Warszawie i przystąpiło z wielką gorliwością do zbierania dalszych na ten cel składek; zapoczątkował je ówczesny prezes Towarzystwa, Sta-

nisław Staszic, hojnym darem 4,000 złp., przy-czem pochop do urzeczywistnienia raz powziętego zamiaru dało ukończenie przez Samuela Lindego, również toruńczyka, niepospolitego dzieła naukowego, za jakie słusznie uznano jego ,,Słownik Języka Polskiego“. Lecz dopiero w r_ 1828 ofiary pieniężne dosięgły takiej sumy, iż można było rozpocząć budowę pomnika. W dniu 11 maja 1850 roku odbył się uroczysty obchód odsłonięcia, dla upamiętnienia zaś tego obchodu staraniem Towarzystwa wybito medal.

Pomnik ku czci genjalnego męża wznos! się dziś i w Toruniu, ale wystawiło go w tern mieście już społeczeństwo obce.... Z czasów bowiem polskich datuje się na ziemi Pruskiej; tylko nagrobek kościelny u św. Jana w tymże Toruniu oraz skrzyżal grobowa w katedrze From-borskiej nad Bałtykiem, gdzie spoczęły śmiertelne szczątki onego warmińskiego kanonika.

Posąg Kopernika był pierwszym pomnikiem publicznym w Warszawie, wystawionym z ofiar społeczeństwa. W tej formie złożyło ono korny hołd i jednemu z najświetniejszych po wsze czasy umysłów, który zdobył niepożytą zasługę na drodze poznania praw, rządzących biegiem ciał niebieskich, i dobremu synowi Ojczyzny, który okazał wyraźne do niej przywiązanie. Pomnik miał pierwotnie stanąć na terry-torjum dzisiejszego uniwersytetu (b. pałac Ka-^imierowski), ale później uchwalono ozdobić nim placyk przed gmachem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, punkt ruchliwy, przy zbiegu kilku ulic. Do miejsca tego przywiązane są pewne wspomnienia dziejowe: tu stała wzniesiona za Zygmunta III kaplica Moskiewska (capella Mo-schovitica), rodzaj mauzoleum, gdzie spoczywały zwłoki cara Wasyla Szujskiego i brata jego Dymitra; tu w n 1656 król Jan Kazimierz w obliczu szwedzkiego najezdnika, z którym miał stoczyć walną rozprawę orężną, ślubował wy-stawienie^przybytku na cześć Bogarodzicy,—dopełniając zaś tego ślubu, aktem erekcyjnym z d. 3 czerwca 1668 roku przeistoczył ową kaplicę na kościół pod wezwaniem Najświętszej Marji Panny Zwycięzkiej (kościół ten, oddany pod opiekę ks. dominikanom obserwantom, rozebrany został w początkach XIX stulecia).

Konstrukcyjna całość pomnika była pomyślana przez budowniczego Adama Idźkowskiego, którego pierworzut zachował się w bibljotece

Ordynacji hr. Krasińskich w Warszawie. Posąg wyszedł z pod dłuta duńskiego rzeźbiarza Alberta Thorwaldsena, który projektował również piękny grobowiec Stanisława Małachowskiego w tutejszej katedrze św. Jana, i chociaż do bardziej udatnych dzieł tego artysty nie należy, grzesząc bodaj pewnym brakiem polotu, ma się odznaczać mimo to trafnem uchwyceniem rysów wielkiego myśliciela z dochowanych wizerunków; odlany był z bronzu w Warszawie przez Jana Grégoire’a.

Wystawiony, jakeśmy wyżej wspomnieli, w roku 1830, przetrwał bez zmiany w pierwotnej swej postaci do roku 1894. Wówczas dopiero dokonano kosztem miasta gruntownej jego odnowy, przyczem mniej trwały piedestał marmurowy, tudzież stopnie piaskowcowe zastąpiono obecnymi granitowymi, tworząc szerszą i wyższą podstawę; poza tern nadano pomnikowi bardziej estetyczne otoczenie, odcinając go od szarego tła bruku ulicznego ozdobnym kwietnikiem.

O pomniku pisał obszernie w t. VI-ym „Star. Warsz.“ Al. Wejnert; nadto obfite ma-terjały do dziejów jego powstania ogłosili w nowszych czasach Aleksander Kraushar oraz historyk rosyjski Cwietajew (ostatni w studjum, do-tyczącem grobowca Szujskich w Warszawie).

W końcu wspomnieć wypada, iż o odtworzenie w rzeźbie postaci Kopernika pokusił się artysta warszawski Faustyn Cengler (f 1886 r.); w wykonanym atoli przezeń modelu trudno do-strzedz zalety kompozycji (ob. rycinę w „Tyg. Jlustr.“ z r. 1895).

Pomnik Mickiewicza (pierworzut).

Pomnik Mickiewicza na Krakowskiem-Przedmieściu.

Pomnik zajmuje środkowy punkt kwietnika, zamkniętego stylowem ogrodzeniem z żelaza kutego o podstawie granitowej. Składa go wyniosły posąg, wystawiony na cokole z ośmio-boczną kolumną, którą oddziela konsola; dolną podstawę tworzą taras i schody. Posąg, odlany ze śpiżu, przedstawia Mickiewicza w stojącej pozie, przybranego w płaszcz z peleryną, jakie noszono we współczesnej mu epoce; prawą rękę poeta przyłożył do piersi, lewą zaś, na dół opuszczoną, ujmuje przeguby odzienia. Kolumna i cokół wykute są z granitu włoskiego, dolna zaś konstrukcja pomnika z pośledniejszego granitu, krajowego. Na piedestale umieszczono dwie tablice bronzowe. Na górnej, mającej kształt tarczy, widnieje data przyjścia na świat i zgonu wieszcza:

1798 1855.

Druga tablica podstawy, zdobnej u dołu w lirę, palmy i księgę, obejmuje napis:

Adamowi

Mickiewiczowi

Rodacy

1898.

Nad tłem ostatniej rzeźbiona głowa Apol-lina, po obu zaś bokach odwzorowania lwich łbów i łap. Taras obwiedziony jest balustradą o słupkach śpiżowych, a górują nad nią po rogach trójnogi, również śpiżowe, spowite w liść, ze złoconymi u szczytu zniczami. Wysokość całego pomnika dosięga 14¹/₂ metr., wysokość zaś samej figury wieszcza—47₂ metr.

Wzniesiony został w roku 1898 z ofiar społeczeństwa i odsłonięty w dniu 24 grudnia tegoż roku w setną rocznicę narodzin poety.

Była to chwila nader uroczysta, po której pozostało niezatarte wrażenie w pamięci żyjących pokoleń. Od roku 1830, t. j. od czasu budowy pomnika Kopernika społeczność nasza, skrępowana warunkami politycznymi, ani śmiała

marzyć o uczczeniu pomnikiem któregokolwiek ze swych wielkich mężów; jakby naigrawając się z niej, przyozdabiano Warszawę takimi monumentami, jak posąg Paskiewicza albo obelisk na Saskim placu, które jedynie mogły budzić bolesne dla ujarzmionego narodu wspomnienia. To też długo tłumione uczucie znalazło swój wyraz w niesłychanej ofiarności narodu na pomnik wieszcza: od 12 maja do 14 lipca 1897 roku czyli w ciągu 2 miesięcy ubogie nasze społeczeństwo złożyło na ten cel, przeważnie drobniejszymi datkami, zgórą 1V₂ miljona złotych!... Ów więc mocarz słowa, co ,,cierpiał za miljo-nyu, co z woli narodu spoczął snem wiecznym obok koronowanych władców na Wawelu, doczekał się widomej oznaki hołdu w stolicy kraju, która pod trwającem jeszcze brzemieniem praw wyjątkowych, wymierzonych przeciwko naszemu bytowaniu, mogła żywiej odczuwać bóle poety, aniżeli wolny już Kraków lub Lwów. Budowa pomnika przypadła w okresie pewnego tylko złagodzenia form ucisku: świadczył o tern zbyt lakoniczny napis, wyryty na bronzowej skrzy-żali piedestału, a zwłaszcza skromny obchód odsłonięcia, który się odbył bez przemówień, w szczupłem gronie uczestników, i nie mógł przybrać cechy święta ogólnonarodowego, jednoczącego wszystkie dzielnice....

Figura Mickiewicza, posiadająca poza drob-nemi usterkami wybitną wartość umniczą, jest pomysłu rzeźbiarza Cyprjana Godebskiego, który również sporządzał architektoniczny projekt pomnika; odlew jej z bronzu dokonany był w pracowni Piotra Lippiego w Pistoi pod Florencją. Cała konstrukcja, rozwinięta na znacznym obszarze, tchnie pewną szlachetnością form i czyni silne wrażenie na widzu.

Miejsce, obrane na pomnik, położone jest w obrębie najdawniejszej jurydyki czyli samorządnej osady podmiejskiej „Dziekanki“, która założona była w r. 1402 i stanowiła uposażenie kapituły oraz dziekana warszawskiego. Przypominają o tern wznoszące się z tyłu za pomnikiem mury kamienicy, zwanej popularnie „Dziekanką“, która, pomimo niezbyt odległej daty swego powstania, wyróżnia się wśród nowszych budowli, jako zabytek staroświeckiej struktury. Nie to wszakże tło stwarza malowniczość otoczenia, ani nawet południowa część Krakowskiego - Przedmieścia, zdobna w różnostylowe gmachy i nie nużąca jednostajnością linij, lecz bezpośrednia łączność miejsca z placem Zamkowym: tam bowiem dostrzeżemy, kierując wzrok od stóp pomnika, i wyniosłą kolumnę Zygmun-towską, i potężną dzwonnicę fundowanego przez ks. Annę mazowiecką kościoła bernardynów, i ładnie zarysowującą się grupę kamienic mieszczańskich o jednakich wązkich frontach, ale nieszablonowym wyglądzie zawierszeń, i udatnie pomyślane szczyty najcelniejszej świątyni „starego miasta“, archikatedry św. Jana, obok skromnej, prowincjonalnej fasady kościółka księży pijarów, tyle zasłużonych w historji naszej oświaty....

Dzieje budowy szczegółowo skreślił Zygmunt Wasilewski w wydawnictwie okoliczno-ściowem: „Pomnik Mickiewicza w Warszawie” (1899 r.).

^§§§

"H

K*

l'y

jjS \

ül

BÛT¹

F ù*

;fSÉ&

hm

:~

Èl

ET2

___________________________

Statua Matki Boskiej Pasawskiej.

Statua Matki Boskiej Pasawskiej*)

na Krakowskiem-Przedmieściu.

Pomnik ten historyczno-religijny dźwignięty został w roku 1685 z daru architekta królewskiego Józefa Bellotiego, twórcy kościoła św. Krzyża i pałacu Krasińskich, właściciela obszernej posiadłości „Murano“ czyli późniejszego „Muranowa“, a pobudką dlań była tak wdzięczność za ocalenie go wraz z rodziną od powietrza morowego, które nawiedziło nasz kraj w drugiej połowie XVII stulecia, jak i chęć upamiętnienia tryumfu oręża polskiego w „potrzebie“ wiedeńskiej. Ten Włoch, rodem z Medjolanu, żywił snąć szczere uczucie przywiązania do swej nowej ojczyzny, w czem zresztą nie różnił się

*) Miasto Pasawa (nm. Passau), nad Dunajem w Bawarji, posiada w okolicy kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Wspomożycielki (Mariahilf).

od Wielu innych cudzoziemców, wdzięcznych za życzliwe ich traktowanie ze strony tolerancyjnej i gościnnej Polski.

Miejsce, w którem stanęła statua, zamyka-ło tę część Krakowskiego-Przedmieścia, która, położona najbliżej Zamku Królewskiego i murów właściwego miasta, odznaczała się zawsze wielkiem ożywieniem i bywała widownią doniosłych aktów politycznych. Tu mianowicie składali hołdy Zygmuntowi III i Władysławowi IV, jako swym zwierzchnim panom: książę lenny kurlandzki Kettler oraz książęta « elektorowie brandeburscy Jerzy Fryderyk i Fryderyk Wilhelm. Ale budzi ona i nowsze wspomnienia, gdyż w dacie ostatniego naszego powstania zbrojnego pod posągiem owej Królowej Korony Polskiej odbywały się tłumne manifestacje patrjo-tyczne. To też lud warszawski otacza miejsce pomnika tradycyjną opieką, składając u stóp Maryi skromne równianki z kwiatów i paląc na Jej cześć wieczorem światełka....

Statua wznosiła się początkowo przed gmachem Towarzystwa Dobroczynności, przeniesiona zaś została ku osi ulicy w r. 1866 po zburzeniu całej połaci domów, które zwężały w tym punkcie Krakowskie-Przedmieście, i urządzeniu na powstałym ztąd placu skweru. Zyskałaby ona lepszą perspektywę, gdyby była ze wszystkich stron dostępna i nie była zbyt zacieniona roślinami; prócz tego jest nieco zaniedbana.

Kompozycja rzeźby przypomina styl barokowy, przyczem wizerunek Bogarodzicy wykonano z ciosu; smukły renesansowy piedestał jest podobnież kamienny. Wysokość posągu, którego dolna bezstylowa część pochodzi z nowszej daty, sięga 20 stóp. Na podnóżu czytamy napisy łacińskie i włoskie takiej osnowy: (Od północy.)

Die XII Septembris Anno Domini MDCLXXXIII Regum Invictissimus Joannes III,

Deo Auspice,

Innocentio XI Pontifice Maximo Patria Commensi Allaborante,

Leopoldo I

Caesarum Augustissimo

Invitante,

Obsidentes Viennam Turcas Gloriose delevit.

(Dnia 12 września

Roku Pańskiego 1685 Najbardziej niezwyciężony pośród królów Jan III,

z zapoczęcia Boskiego, przy Inocentego XI Ojca Świętego rodaka Komeńskiego współdziałaniu, a Leopolda I

Najdostojniejszego z monarchów wezwaniu,

oblegających Wiedeń turków sławetnie zniósł).

(Od zachodu.)

Eadem die

Faustas inter Christiano Orbi dies

Candidissimo lapillo notanda

Hoc devotae gratitudini$ Monumentum

In fundo sibi sub Davidis Zappio Proconsulatu

A civitate Varsaviensi donato Dei Parae Passaviensi Joseph Belloti Italus

Proprio aere posuit.

(Tegoż dnia, śród pomyślnych dla świata chrześcijańskiego chwil, ku upamiętnieniu przedniej jasności skaliną, ten bogobojnej wdzięczności pomnik na gruncie, za burmistrzowstwa Dawida Zappiego

przez miasto Warszawę mu wyznaczonym, Bogarodzicy Pasawskiej Józef Belloti Włoch

sumptem własnym wystawił).

(Od wschodu.)

E il Belloti Italian quivi nel fondo che questa Città Regia in don gli die il medesimo di stando in Varsavia colloco la Madonna di Passavia.

(Belloti Włoch na działce ziemi, którą mu ten królewski gród w darze użyczył, tego samego dnia, przebywając w Warszawie, umieścił Bogarodzicę Pasawską.

(Od południa.)

Di Settembre 11 di decimo secondo l’anno mille seicento ottanta tre GIOVANNI TERZO

colui gran Re del mondo levar 1’assedio

di Vienna fe\

(We wrześniu dnia dwunastego roku tysiącznego sześćsetnego osiemdziesiątego trzeciego JAN TRZECI ów wielki król świata zniósł oblężenie Wiednia).

Najwięcej szczegółów, dotyczących „pomnika M. B. Pasawskiej“, podał Al. Wejnert w ,,Staroż. Warszawy“ (t. II i VI)- wizerunek z opisem znajdujemy również w kalendarzu Un-gra na r. 1855 (art. ,,Pomniki święte w Warszawie“).

r\

i

§

Æf:

i

i-

¹1

O

V ff

f

., i

ISlj

I⁴ *:'ä iw "

i_*riĆS

.

'b-

i

.• J

: 11

;

]  

Posąg św. Jana Nepomucena.

Posąg Św. Jana Nepomucena

na placu Trzech Krzyży*).

Obszerny plac, na którym się wznosi zbudowany w epoce Królestwa Kongresowego kościół św. Aleksandra, zwano pierwotnie placem Trzech Krzyży, widniały tu bowiem już w XVIII stuleciu trzy, później zaś dwa. krzyże na szczytach kolumn religijnych oraz trzeci, jako szczegół kompozycyjny figury św. Jana Nepomucena; grupa tych konstrukcyj, zawarta w jed-nem okoleniu, tworzyła jakby całość, której też

*) W Warszawie istnieje jeszcze drugi posąg św. Jana Nepomucena na ulicy Senatorskiej, wzniesiony w r. 1731,—ten atoli stanowi własność prywatną, należąc do obszaru posiadłości, oznaczonej N° hip. 471A (niegdyś Mniszchów, dziś hr. Jana Przezdzieckiego). Fundowany był przez Józefa Wandalina Mniszcha, późniejszego kasztelana krakowskiego.

nadano miano „pomnika Trzech Krzyży“. Tradycyjna nazwa obejmuje więc dziś: pierwotny posąg oraz umieszczone wpobliżu dwie jednakowe kolumny nowszej daty, stojące wśród zieleńca.

Statua, osłonięta zaroślami i ukryta zanadto przed okiem widza, wyobraża Jana Nepomucena w szacie kapłańskiej z krzyżem w ręku. Postać świętego, utrzymana w stylu czystego baroku, wykonana jest z piaskowca i spoczywa na podstawie również z kamienia ciosowego; podstawę tę zdobią: od czoła misternie rzezany herb państwowy Polski z wyraźnym Orłem i Pogonią, z tyłu zaś tarcze herbowe rodu Bielińskich (Junosza) i Mniszchów (półksiężyc z siedmiu piórami strusiemi). Na dwu bokach podstawy widnieją napisy łacińskie, a wokół górnego jej krajnika wyryte są słowa polskie. Teksty te przytaczamy niżej. Cała konstrukcja, wysokości około 20 stóp, ma niepoślednią wartość umniczą, gdyż i podstawa odznacza się harmonijnym układem linij; zasługuje ona na lepszą opiekę.

Stojące wpobliżu kolumny, o formach nader pospolitych, wykute są z granitu; posiadają one całkowite trzony a zakończone są ulanemi ze śpiżu i złoconemi pasyjkami (trzeci taki krucyfiks umieszczono później niepotrzebnie na krzyżu figury). Wysokość tych kolumn dosięga 32 stóp.

Kult Jana Nepomucena, patrona Czech, który na schyłku XIV-go wieku poniósł śmierć męczeńską w nurtach Wełtawy, rozpowszechnił się i w Polsce: wznoszono mianowicie ku jego czci figury przy mostach i drogach publicznych. Posąg, o którym mówimy, stanął w r. 1752 u kresu ówczesnego obszaru podmiejskiego, na osi dróg, biegnących ku Ujazdowu, Wzniesiony zaś został na pamiątkę walnych robót technicznych około regulacji i ochędóztwa ulic za urzędowania Komisji Brukowej, gdy przewodniczył jej rozumny i energiczny marszałek Bieliński. Wywiązał się on chlubnie z powierzonego mu zadania: z jego to polecenia sporządzono wtedy dokładny pomiar miasta pod kierunkiem oficera inżynierji wojsk koronnych Ricaud de Tirregaille (pierworys tego pomiaru z datą 1762 r. zachował się w Archiwum Miejskiem). Według rachunków Bielińskiego koszta budowy posągu wyniosły około 2500 złp.

Gruntownie odnowiona w sto lat po wystawieniu i przeniesiona w czasie późniejszym z pierwotnego swego miejsca, mianowicie z przed gmachu Instytutu Głuchoniemych i Ociemniałych, statua zachowała podziśdzień dawną swą postać. Natomiast kolumny obecne istnieją dopiero od r. 1900, jakkolwiek pod względem kształtów, tudzież wymiarów wzorowane były na pierwotnych, ciosanych z piaskowca. Owe dawniejsze kolumny stanowiły zabytek po „stacjach kalwaryjskich“, które w XVIII-em stuleciu ciągnęły się wzdłuż całej Alei Ujazdowskiej aż do Belwederu. Początek stacyj tworzyły wspomniane wyżej „trzy krzyże“, dalej stało szeregiem po prawej stronie Alei 28 kapliczek, a zamykała drogę krzyżową główna kaplica marmurowa, zbudowana na wyniosłem miejscu w obrębie dzisiejszej Botaniki. Krańcowy ów punkt zwał się „Górą Kalwarją“, i tu właśnie, po rozebraniu kaplicy, zamierzono dźwignąć kościół Opatrzności dla upamiętnienia konstytucji 5-go Maja. Atoli losy nie sprzyjały urzeczywistnieniu projektu: zaledwie rozpoczętym murom świątyni zdołano jedynie nadać zzewnątrz formę kapliczki, a budowla, którą z biegiem czasu musiano zupełnie zaniedbać, przedstawia dziś rozwalinę, krzewami u szczytu i różnym chwastem porosłą. Przekazywana pokoleniami cześć dla ruiny, na której zatknięto obecnie dawny krzyż, znalazła bardziej dobitny swój wyraz w tablicy pamiątkowej, umieszczonej we wnęce muru pod zasklepieniem a ozdobionej symbolem niepodległej Polski, Białym Orłem....

Napisy na tle podnóża posągu:

Prawa strona.

Lege Ordinum Regni, anno 1685 sub Joanne III lata, Augusti II et Augusti III regiis auspi-ciis, Francisco Bieliński Supremo et Georgio Mniszech Curiae Regni Mareschalcis procuranti-bus, dirigentibus diuturnaeque expectationi omnium obsequentibus, sublatis difficultatibus, amotis obstaculis, Varsaviae, sede Regia et Co-mitiorum Regni, sumptu Reipublicae et in urbe possessorum, plateae viaeque ampliatae, stratae, ornatae, lithostrata et colluviaria antiqua instau-rata, nova erecta et continuata, necessitati, honestati, commodo, ritui, decori publico, feli-citati Principis, memoriae temporum,

Anno MDCCLII.

(Z mocy ustawy, przez Stany Królestwa roku 1685 za Jana III uchwalonej, pod szczytem monarszym Augusta II i Augusta III, za staraniem i pod kierunkiem marszałków: Franciszka Bielińskiego, Wielkiego koronnego, tudzież Jerzego Mniszcha, nadwornego, długotrwałemu powszechnemu oczekiwaniu zadość czyniących, po załatwieniu trudności i usunięciu przeszkód, w Warszawie, siedzibie Króla i Sejmu Koronnego, kosztem Rzeczypospolitej i obywateli miasta, ulice i drogi poszerzono, wyrównano, wyporządzono, dawne bruki oraz ścieki odnowiono, nowe wykonano i przyłączono, ku potrzebie, przystojności, wygodzie, zwyczajowi, ozdobie publicznej, ku szczęściu Monarchy, ku pamięci potomnych czasów,

Roku 1752).

Lewa strona.

D. O. M.

Per Te, Dive Joannes Nepomucene, opus publicum lithostratorum et colluviariorum Var-saviae, superatis spretisque hominum et vulgi injuriis, coeptum et continuatum. Te bono fa-mae patrono et vindice.

Franciscus Bieliński D. D. D.

(Za Twoją sprawą, Święty fanie Nepomucenie, przedsięwzięcie publiczne bruków i ścieków w Warszawie, po zwalczeniu i odparciu bezprawi tak ze strony ludzi przednich, jak i pospólstwa, rozpoczęto i poprowadzono dalej. Dzięki Tobie, który jesteś dobrym obrońcą i wybawcą od niesławy.

Franciszek Bieliński).

Napis na górnym krajniku:

R: P: 1852, kiedy ciężka grasowała cholera, Lud wierny błagał tu Boga, by tę karę sfolgował, I spojrzał Pan Niebios i ludu swego się ulitował, A lud wdzięczny statuę tę z gruntu odrestaurował.

Zaznaczyć jeszcze winniśmy, iż o poświęceniu odnowionej w r. 1852 statuy obszernie wzmiankuje ,,Kurjer Warszawski“ z tegoż roku (M 251), opis zaś i wizerunek tak figury, jak kolumn zawarty jest w kalendarzu Ungra na r. 1855 (art. „Pomniki święte w Warszawie“).

Poznaliśmy arcyszczupły dobytek pomnikowy dzisiejszej Warszawy, skupiony jedynie wzdłuż arterji komunikacyjnej: plac Zamkowy—Belweder; w myśl objawionej już woli społeczeństwa doczekamy się niebawem zaklęcia w śpiż na jednym z placów publicznych Fryderyka Szopena, za skromny jest bowiem u św. Krzyża nagrobek tego mistrza tonów, co w swych smętnych utworach zdołał wyrazić wielkie udręczenia duszy polskiej. A gdy po obecnej burzy wojennej zawita przyjaźniejsza dla kraju doba, i ujarzmiony nasz naród stanie znowu w rzędzie wolnych ludów Europy, wtedy wypadnie nam spłacić niejeden jeszcze dług wdzięczności względem tych, którzy chlubą narodu się stali, przez odtworzenie przedewszystkiem tu w stolicy środkami rzeźby monumentalnej bądź ich postaci i dzieł, bądź dokonanych za ich przywodem zbiorowych czynów ówczesnych pokoleń.

Szereg podobnych pomników, poza wartością czynnika, tworzącego piękno miasta, byłby poglądową szkołą estetyki i historji ojczystej dla młodych pokoleń. Wierzmy w ten przyszły rozmach artystyczny Warszawy na podłożu swoj-skiem, związany z blizkiem wskrześnięciem naszej ukochanej Ojczyzny!....

KRAKÓW

è^achnic*^

Spis rzeczy.

str.

Pomnik Zygmunta III ....

Pomnik Jana III.........

Pomnik Kopernika........

Pomnik Mickiewicza......

Statua Matki Boskiej Pasawskiej Posąg św. Jana Nepomucena

18

25

32

38

46

■

.

E3

r

■

*

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

! .30191

r

fr

• ' >

' .

.

i

>>v

ŸK m.

\:

.

!

I

i.

■

*

f f

. ■

.1

.

.

i i

*

**

,

'S-96

.

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

PK H4ÎI/H3 - 100 000 egz.

30191

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297004