Bi

'II#.

i»

I?

'•ii;

‘K

!•:■: i-V-ï'i,!

h.

><

•‘l.

;; iii

■l.

A A ...

' - ⁴ V

f, :':4

ł-

;j

j>...

ii

lii,#'- i

.!•

•''i

i:¹,

'-4.

ik;' ■

i)„

r - ’    V~ir~    A, Ti'- $

Hi

|||

-s

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

i

'

W jy ^

, *

*

-r

i-

*•

71 KSIĄŻKI DLA WSZYSTKICH

C-S>

Mieczysław Offmański.

SŁOWNIK

MIEJSCOWOŚCI

w których znajdują się jeszcze zabytki czasów

Piastowskich i Jagiellońskich

(963-1572)

Królestwo Polskie, Litwa i Cesarstwo, Galicja, W. Ks. Krakowskie, W. Ks. Poznańskie, Śląsk, Spiż i Bukowina.

WARSZAWA

NAKŁADEM I DRUKIEM M. ARCTA

r C*

ov

'r.

,X(o.

ÏAKO'tZ

Nowopowstałem\

Twarzystwu Opieki nad historycznemi pamiątkami polskiemi

oba tomiki:    „Pamiątki po Piastach

i Jagiellonach“ i niniejszy Słownik miejscowości pamiątkowych ofiaruje

Autor.

Warszawa, l października 1906 r.

Alte. Nr K-€ko

„Przeszłość—przyszłości¹¹.

Sądzę, że książka ta, omawiająca pamiątki nietylko bezpośrednio po Piastach i Jagiellonach pozostałe, ale i te, które dochowały się z czasów im spół-czesnych, na całym obszarze b. Kzeczy-pospolitej, powinna znaleźć się w rękach wszystkich pragnących chociaż pobieżnie zapoznać się z bogatą puścizną dziejów naszych.

Świątynie, zamki, różne pomniki i ruiny, to żywa przeszłość w teraźniejszości, to karty historji rozrzucone po przestrzeniach, to głazy i kamienie, z których się bogata przeszłość sączy.

W podróżach przygodnych i w turystycznych wycieczkach, książka ta przez swoją formę i treściwość powinna być

przydatną. Uwzględniłem w niej miejscowości, stosownie do obecnego ich podziału, trzymając się wszędzie alfabetycznego porządku. Pragnąłem zebrać wszystkie najważniejsze zabytki tych czasów i o nich mówić pod daną miejscowością, w której się znajdują.

Jest to niejako słownik geograficzny pamiątek z czasów Piastowskich i Jagiellońskich, który może z czasem uzupełnienia się doczeka.

„Słownik Geograficzny*⁶, to pomnikowe dzieło o 15000 stronnic dużego formatu, daje pełniejsze i bardziej wyczcr* pujące wiadomości pod względem historycznym, ale 15000 stronnic in folio, to zbiór ksiąg, któremi manipulować można w bibljotekach,[a posługiwać się należy w monografjach i pracach literacko-nau-kowych.

Przy popularyzowaniu wiedzy potrzebne nam są krótkie,Itanie^a treściwe podręczniki, dostępne dla każdego, z wykazaniem szczegółowem treści, aby w jaknajkrótszym czasie można się było zorjentować, co dana książka zawiera. Ponieważ wobec rozłożenia alfabetycznego zbyteczne jest pomieszczenie w końcu książki spisu miejscowości, podaję więc tylko indeks osób i niektórych pamiątek, o których w pracy niniejszej wspominam.

Oprócz wyżej wspomnianego Słownika geograficznego, do pracy niniejszej korzystałem z Krótkiej monografji miast i miasteczek w Królestwie Polśkiem Leonarda de Yermond Jacques’a, z wydawnictw p. t. Wycieczki po kraju Janowskiego, z Przewodnika ilustrowanego po austrjackich kolejach, z Putiewoditiela po Wilnie, ze Wspomnień Polesia, Wołynia i Liticy J. I. Kraszewskiego i z dzieła p. t. Sztuka prof. Lepko wskiego, oraz z różnych czasopism i notatek osobiście zebranych. Książka ta, lubo stanowiąca dla siebie całość odrębną, można powiedzieć, jest dopełnieniem pracy wydanej w Książkach dla wszystkich „Co zostało po Piastach i Jagiellonach z czasów od 963 do 1572 roku¹’.

Mieczysław Offmański.

Pamiątki w Królestwie Polskiem.

W r. 1661 sejm nadał Tykocin Stefanowi Czarnecki

Pamiątki na Litwie i w gub. Cesarstwa.

Pamiątki w Galicji i W. Ks. Krakowskiem.

Pamiątki w W. Ks. Poznańskiem, na Śląsku, Spiżu i Bukowinie.

osób w pracy tej wspomnianych.

Pamiątki w Królestwie Polskiem.

Balwierzyszki gub. suwalska, Zygmunt I w r. 1526 wystawił kościół, który obecnie jest w posiadaniu kalwinów.

Baranów nad Wisłą. Zamek ruiny z XII wieku.

Bądkowo pow. nieszawski. Kościół z XIV w. z oryginalną wieżą czworograniastą. W skarbcu kilka cennych przedmiotów.

Bełżyce, gub. lubelska, posiadają zamek z w. XV przerobiony na browar i gorzelnię.

Będzin gub. piotrkowska, posiada ruiny zamku z czasów Bolesława Wstydliwego. Kazimierz W. opasał miasto murem, z którego ślady do dziś się dochowały. Niegdyś zamek połączony był pięknym mostem na arkadach gotyckich z kościołem św. Trójcy z r. 1365. Ruiny tego mostu istnieją dziś jeszcze,

Błonie gub. warszawska, posiada starożytny kościół, przy którym w r. 1290 Konrad, ks. mazowiecki, osadził kanoników late-raneńskich.

Bobolice. Malownicze ruiny zamku, o których sympatyczny odcinek, niedługo przed śmiercią pomieścił w ,,Kurjerze Warszawskim⁴⁴ Adolf Dygasiński.

,,Skała stanowi w Bobolicach rzeczywisty fundament zamku, który tkwi na niej, jakby gniazdo orle.

Opasanie zamku rozsypało się w gruz i miał; gdzieniegdzie tylko pozostał szmat walącego się muru, pomieszanego ze zwaliskami skał. Wschodnia ściana tego wa-rownege zamku posiada dwa rzędy otworów okien tu i owdzie z futrynami, a po jej rogach stoją baszty, znacznie już zębem czasu uszkodzone.

Najgroźniej, najwarowniej wygląda zamek od północy. Taka tutaj niedostępność, że najzuchwalszy nieprzyjaciel nigdy chyba nie kusił się wtargnąć do grodu z tej strony. Okrągła wieża owej ściany daleko patrzy na okolicę licznemi otworami okien; zdaleka ją też się spostrzega.

Cóż dzieje mówią o zamku?

Oto, że król Ludwik nadał gród ten razem z innymi grodami siostrzeńcowi swemu, Władysławowi księciu opolskiemu w r. 1370-ym. Żtf jednak Opolczyk poczynał tu sobie, nie jako dobry pan i rycerz chrze-ściański: ograbiał miasta, łupił kupców przejezdnych, przeto król Jagiełło wysłał zbrojne hufce, które opanowały warownię na Bobolicach, i zamek wcielono do majątków korony“.

Z zamku jak utrzymują loch idzie pod Mirów a są i tacy, którzy twierdzą, że pod samą Jasną Górę dochodzi.

Bobrowniki nad Wieprzem gub. lubelska. Osada niegdyś należała do Lubomirskich, później do Mniszchów. Starożytny kościół murowany niewiadomej erekcji, prawdopodobnie z czasów panowania Kazimierza W. uposażony był już w r. 1487 przez Stanisława Tarłę.

Bobrowniki nad Wisłą gub. płocka. Krzyżacy wystawili tu w końcu XIV/ w. zamek, który gdy popadł w ruinę, wszystko z niego rozebrano, pozostały szczątki fundamentów, piwnice i ułamki ścian. Osada ta odprzedana była Krzyżakom przez Wład. ks. Opolskiego, lecz w r. 1408 wraz z ziemią

Dobrzyńską wykupioną i do całości kraju wcieloną została.

Bodzanów, gub. płocka, posiada kościół murowany z XIV lub XV w. a w nim dwa piękne rzeźbione ołtarze z drzewa, roboty XVI wieku.

Bodzentyn, gub. kielecka, posiada kościół z w. XIV, który w 1450 r. kardynał Oleśnicki zgruntu odrestaurował. W kościele gotyckim dużo zabytków z rzeźby drewnianej, kamienna rzeźbiona chrzcielnica z 1480 r. i ołtarz obozowy. Zamek z XIV w. popadł w ruinę i dziś stoją tylko na wysokiej górze nagie mury z basztą. Wł. Jagiełło gościł na zamku przez dwa dni w r. 1410 i przyjmował posłów ościennych książąt.

Bogucice, pow. pińczowski. Kościół rozpoczął budować w XII w. Kazimierz Sprawiedliwy ukończony w XV w.

Bolesławiec, gub. kaliska, położony przy granicy pruskiej. Ks. kaliski Bolesław Pobożny w r. 1269 zbudował tu zamek warowny, z którego dochowała się (po stronie pruskiej) wieża i kawałek muru. Zamek umocnił Kazimierz W.

Brdów, gub. kaliska, posiada kościół pod wezwaniem św. Wojciecha z XIV w.

Brok, gub. łomżyńska, posiada kościół z XVI w. oryginalnej budowy, ufundowany przez bisk. pł. Samuela Maciejowskiego w r. 1544.

Brudzew, gub. kaliska, na wzgórzu pod miastem posiada ślady ruin zamku zbudowanego za czasów Kazimierza W. i kościół św. Ducha i św. Jakóba z XV w. Tu urodził się Wojciech z Brudzewa, nauczyciel Mikołaja Kopernika.

Brześć Kujawski, gub. warszawska, osada znana w XIII w. gdy Konrad ks. mazowiecki r. 1228 tu nadał Krzyżakom ziemię Chełmińską. Za Władysława Jagiełły odbył się tu sejm r. 1426 w sprawie następstwa tronu, a w r. 1435 zawarto korzystne przymierze z Krzyżakami. Kazimierz Jagiellończyk często tu bywał. Z kościołów starożytnych dotrwały: jeden na kaplicę zamieniony, drugi w stylu gotyckim zbudowany przez Bolesława V w 1240 r. obecnie parafjalny i trzeci podominikański z XIV w. odrestaurowany z zatraceniem cech starożytności.

Brzeźnica, gub. piotrkowska, posiada kościół parafjalny z XIV w. doskonale zachowany i kościółek drewniany św. Ducha

zbudowany podobno w r. 1117. W osadzie tej urodził się w r. 1415 słynny kronikarz Jan Długosz, którego ojciec zarządzał dobrami brzeźnickiemi.

Bychawa, gub. lubelska, odbyły się tu w r. 1560 dwa synody kalwińskie, w drugim brał udział Jan Zamoyski jako 18 letni młodzieniec.

Cegłów, gub. warszawska, posiada kościół parafjalny, murowany z XIV w. fund. Anny mazowieckiej.

Chęciny, gub. kielecka, na górze marmurowej istnieją ruiny zamku: baszta, dwie wieżyce i kawałki murów. Zamek istniał tu już za czasów Bolesława Chrobrego. Władysław Łokietek 1318 r. szukał tu schronienia dla skarbów wywiezionych przed nieprzyjacielem z Gniezna. Dnia 14 czerwca r. 1331 odbył się tu sejm, po którym szlachta wprost z ław siadła na koń i na Niemców ruszyła.

Tutaj mieszkała Elżbieta, siostra Kazimierza W. Za czasów Władysł. Jagiełły zamek ten był więzieniem dla osób dostojnych.

Tutaj przed morową zarazą, schroniono pierworodne dziecko Jagiełły, przyszłego króla Władysława Warneńczyka. W zamku

przebywała królowa Bona ukrywając skarby, jakie z Polski wywieźć pragnęła. Z dawniejszych budowli istnieje tu kościół para-fjalny na górze, i kościół po-franciszkański z klasztorem zbudowanym przez Kazimierza W. w r. 1338, awl8l7 r. przerobionym na więzienie karne. Wokoło miasta są kopalnie marmuru, znane już w XIV w.

Chocz, gub. kaliska, posiada zameczek przerobiony z domu murowanego, zbudowanego tu przez Kazimierza W.

Chodel, gub. lubelska, posiada kościół w stylu gotyckim z wieżą zakończoną staro-żytnemi kolosami na szczycie. Zbudował świątynię w r. 1530 Bernard Maciejowski, kasztelan lubelski.

Chorzeł, gub. płocka, posiada kościół pa-rafjalny fundowany przez królowę Bonę.

Chotel Czerwony, pow. pinczowski. Kościół wzniesiony w r. 1440 przez Jana Długosza, podówczas kanonika kolegjaty wiślickiej. Kościół wybudowany z ciosu, posiada tablicę erekcyjną.

Chroherz pod Pińczowem. Kościół pa-rafjalny, zbudowany przez Kazimierza W. który w r. 1370 będąc chorym, czas pewien tu przebywał. Stał tu niegdyś zamek

„Chroberz“ nazwany tak od Bolesława Chrobrego często tu przebywającego. W kościele pomniki Tarnowskich z XVI w.

Ciechanów, gub. płocka, posiada dwie wieże i mur obwodowy z zamku ks. Mazowieckich przebudowanego przez Bonę; królowa zamieszkiwała w nim około r. 1526.

Kościół parafjalny, w stylu gotyckim, założony przez Ziemowita Starszego, ks. mazowieckiego, zachował swe formy pierwotne; drugi kościół po-augustjański, zbudowany w r. 1353 przez Ziemowita i żonę jego Eufemię.

Ćmielów, gub. radomska, posiada kościół pochodzący z XIV w., a przebudowany w

XVI.

/Czersk, osada w powiecie górno-kalwa-ryjskim, na początku XIII w. była tu stolica udzielnego księstwa czerskiego. Obecnie widnieją jeszcze wspaniałe ruiny zamku, w którym więzieni byli przez Konrada I Henryk Brodoty i Grzymisława, wdowa po Leszku Białym. Za czasów Zygmunta I zamek przebudowała królowa Bona, która tu chętnie przemieszkiwała. W XIV wieku Czersk był w pełni rozkwitu, a bogaci jego mieszkańcy częstokroć zasilałi ofiarami w

czasie nieszczęść ubogich mieszkańców powstającej Warszawy. 0 potędze miasta i warowni daje nam pojęcie fakt odparcia przez mieszkańców najazdów Litwy, Prusaków i Jadźwingów. Panował zwyczaj, że ‘ na uroczystość Przemienienia Pańskiego, dwór i sam książę mazowiecki szli piechotą z Czerska do kolegjaty warszawskiej na odpust. Od tego czasu upłynęło wieków kilka, ale w dzisiejszej archikatedrze warszawskiej uroczystość Przemienienia Pańskiego obchodzi się solennem nabożeństwem, a cale Mazowsze dnia tego przynajmniej pół dnia świętuje.

Czerwińsk, gub. warszawska, starożytna osada znana w XI w.; kościół z klasztorem wybudował sławny Piotr Dunin w r. 1117. Tak zwane opactwo czerwińskie wzbogacali nadaniami: Bolesław Kędzierzawy w r. 1161, Kazimierz Sprawiedliwy, Konrad I ks. mazowiecki i Konrad II ks. mazowiecki. W r. 1410 Władysław Jagiełło przed wyprawą na Krzyżaków tu się modlił, a po wojnie złożył hełm swój i różne wota na ołtarzu przed cudownym obrazem N. Marji Panny. W klasztorze przebywali kanonicy latera-neńscy, a od r. 1819, po zniesieniu klaszto-

ru, oddano zabudowania i pieczę nad kościołem P.P. Norbertankom z Płocka. W części klasztoru przebywają jeszcze zakonnice; część jest w ruinie, a dawną część zamkową klasztoru zamieszkuje obecnie proboszcz. W podziemiach kościoła pochowane zwłoki Konrada II ks. mazowieckiego i czerskiego (miejsce grobu nieznane), a w kaplicy św. Augustyna zwłoki Bolesława Kędzierzawego.

Częstochowa. Klasztor i kościół drewniany istniał tu w XIV w. Władysław ks. opolski zdobywszy zamek bełzki, zabrał stamtąd cudowny obraz Matki Boskiej, według podania przez św. Eukąsza malowany, iwr. 1382 złożył go w tutejszym kościółku. Do strzeżenia obrazu i posługi religijnej sprowadził z Węgier zakon św. Pawła pustelnika. Władysław Jagiełło pomnożył i uposażył tutejszą fundację, W skarbcu znajduje się wiele cennych i dawnych pamiątek. Uroczysta koronacja obrazu Matki Boskiej odbyła się w r. 1817.

Daleszyce, gub. kielecka posiada kościół św. Michała zbudowany w r. 1220 przez biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. Ślady starożytności przy odnawianiu zatarto.

Dobrzyń nad Wisłą, gub. płocka, miasto

o starożytnej przeszłości, niegdyś siedlisko rycerzy zakonnych zwanych później Braćmi Dobrzyńskiemi, których sprowadził tu Konrad I ks. mazowiecki. Z dawnych pamiątek pozostał tylko kościół po-franciszkański, zbudowany w r. 1316 przez Konrada ks. mazowieckiego.

Drzewica, osada w gub. radomskiej po w. opoczyńskim. Gniazdo rodu Drzewickich. Kościół p. w. św. Łukasza z XIII w. odrestaurowany w r. 1462. W kościele złożona czaszka św. Jana Złotoustego. Relikwję sprowadził z Rzymu prymas Maciej Drzewicki. Grobowce Drzewickich z XVI w. i spółczesny portret kardynała Maciejowskiego.

Wspaniałe ruiny zamku z XIV w., w którym czas pewien mieszkały bernardynki, po spaleniu się ich klasztoru. 0 dawnej wspaniałości świadczą rzeźbione w kamieniu drzwi i okna. Zamek w formie czworoboku, z kamienia i cegły zbudowany, po rogach miał wieże.

Działoszyce, gub. kielecka, posiada kościół św. Trójcy z XIII w., zbudowany na górze. Świątynia jest wspaniałym zabytkiem gotyckiej budowy. W ostatnich latach

staraniem ks. prob. Winczakiewicza zbudowano z ciosu czteropiętrową wieżę.

Działoszyn, gub. kaliska. Znajdował się tu zamek zbudowany na gruntach świątyni pogańskiej. W XVII w. zamek przebudowany został na pałac przez Męcińskich, później należał do Myszkowskich, a ostatnio Wzdulskich, wreszcie przeszedł w ręce żydów, którzy go zamieszkują.

W jednej z piwnic zamkowych znalezio-i no kilkanaście urn słowiańskich. Znajduje £ się tu starożytna synagoga, jedna z najdaw-I niej szych.

Gidle wieś pod Częstochową. Parafja ta bardzo starożytna. Kościół modrzewiowy ma wyryty napis r. 1059. W takim razie byłaby to najstarożytniejsza budowla drewniana.

Główno, gub. piotrkowska, posiada kościół murowany z 1427 r. starannie w r. 1897 odnowiony przez ks. Anusza.

Gnojno po w. Stopnicki. Kościół murowany z XV w., starożytna wieś o której Długosz już wspomina.

Gombin, gub. warszawska. Kościół pa-rafjalny z w. XIV zbudowany przez jednego z książąt mazowieckich. Jako materiał

Słownik miejscowości.

użyte są cegły polewane ozdobione w figury i godła.

Goraj, gub. lubelska. Ślady zamku na wzgórzu, który istniał tu od XIII w.

Gostynin, gub. warszawska. Istniał tu zamek zbudowany w czasach przedchrześcijańskich.

W r. 1286 Konrad Mazowiecki posiadł zamek przemocą. W r. 1552 bawił w zamku przez kilka tygodni Zygmunt August. W r. 1611 przemieszkiwał tu Wasil Szujski i jego rodzina. W r. 1612 zmarł tu car Wasil, brat jego Dymitr i żona jego pierwotnie byli tu pochowani. Gdy zamek popadł w ruinę, część murów i wieżę przerobiono na kościół ewangelicki, dotąd istniejący.

Goszczyn, gub. warszawska, miasto to przez Zygmunta I przeznaczone było na uposażenie Anny ks. mazowieckiej, ostatniej z rodu Piastów, a po jej zamążpójściu przeszło na własność królowej Bony. Z dawnych pamiątek nic nie pozostało.

Grabowiec, gub. lubelska. Był tu zamek obronny pochodzący z w. XIV, po których dotrwały tylko fundamenty, piwnice zasypano ziemią.

Grochólice, gub. piotrkowska. Osada była własnością, kapituły gnieźnieńskiej. W r. 1223 Wincenty Nałęcz, bisk. gnieźnieński zbudował kościół murowany, który niedawno rozszerzony został.

Gr.ójec, gub. warszawska. Kościół para-fjalny z XV w. zachował dotąd cechę starożytności. W kościele znajduje się chrzcielnica z r. 1482. Za miastem stoi dworek modrzewiowy, w którym światło dzienne ujrzał ks. Piotr Skarga Pawęski.

Horodło, gub. lubelska. Na mocy umowy w r. 1366 przeszło od Litwinów do Korony. D. 2 października r. 1413 odbył się tu zjazd zwołany przez Władysława Jagiełłę, na którym Polska i Litwa wzajemnie przyrzekły sobie r/jó w zgodzie. W r. 1427 bawił tu Jagiełło z żoną Zofją, a w r. 1431 obozował przez dni dwanaście. W XV wieku zbudowano tu kościół i klasztor dominikanów, a w XVI ratusz. Po gmachach tych pozostały zaledwie ślady. Kościół paraf, późniejszy, odznacza się piękną strukturą gotycką.

Horodyszcze, gub. siedlecka, posiada cerkiew zbudowaną w r. 1550 przez Wasyla Połubińskiego.

Hrubieszów, gab. lubelska. Niema tu śladu dawnego zamku, w którym przebywał Władysław Jagiełło i Witold W. X. Lit. Niema kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P. który fundował Jagiełło w r. 1400, ani cerkwi św. Mikołaja pochodzącej z fundacji ks. Władysława mazowieckiego. Dotrwał tylko kościół po-domini-kański zbudowany w r. 1406 przez Władysława ks. mazowieckiego i spółczesny kościołowi klasztor, w którym mieści się obecnie progimnazjum. Stara synagoga pochodzi z r. 1578. Pod miastem w r. 1443 stoczoną była pamiętna bitwa z Litwinami, w której Polacy pokonani zostali. Tu w r. 1473 przeniesioną została katedra biskupia z Chełma, którą w r. 1490 przeniesiono znowu do Krasnegostawu.

Na zamku często bawił Zygmunt I i Zygmunt August.

lita gub. radomska. Sterczy dziś jeszcze jedna baszta i szczątki murów z zamku zbudowanego na górze w r. 1340 przez Jana Grota, biskupa krakowskiego. Bawił tu trzykrotnie Władysław Jagiełło, a w r. 1511 Zygmunt I. Dwa kościoły, z których jeden pod wezwaniem N. M. Panny, niewiadomo przez kogo zbudowany, odnowiony był w r. 1480, drugi św. Ducha zbudowany przez kardynała Oleśnickiego.

Inowłódź, gub.piofcrkowska. Szczątki fundamentów zamku i murów miejskich zbudowanych przez Kazimierza W. Z pod zamku szły korytarze, aż do kościoła św. Idziego. Kościół parafjalny z 1520 r. pod wezwaniem św. Michała posiada w skarbcu starożytne przedmioty.

Iwanowice, gub. kaliska. Kościół murowany założony w 1436 r. przez Bartłomieja Gruszczyńskiego, podkomorzego sieradzkiego. W kościele tym jest chrzcielnica i kropielnica z XV w. W osadzie tej urodził się d. 16 listodada r. 1603 ks. Augustyn Kordecki.

Izbica, gub. kaliska. Kościół murowany z początku XV w.

Janów, gub. siedlecka, posiada gmach byłego zamku, w którym obecnie mieści się zarząd rządowego stada koni. W zamku tym mieszkali niegdyś biskupi łuccy, a od r. 1818 do 1866 podlascy. Kościół św. Trójcy założony r. 1428 przez Witolda W. ks. Litewskiego odbudowany w XVIII w., posiada też drugi kościół po-dominikański z XV w. W zamku tutejszym zmarł znakomity historyk polski biskup Adam Naruszewicz.

Janowiec gub. radomska. Wspaniałe ruiny zamku zbudowanego w r. 1537 przez Piotra Firleja, kasztelana Wiślickiego. Zamek ten, na wzór krakowskiego zbudowany, posiadał 7 wielkich sal i 98 pokojów. Istnieje podanie, że podziemia z zamku ciągną się też pod Wisłę. Kościół parafjalny z XVI w. przez Firlejów zbudowany, posiada w skarbcu starożytności.

Jedlińsk gub. radomska. W r. 1430 odbył się tu sejm, na którym uchwalono dziedziczność tronu w linji Jagiellońskiej. Panuje tu starodawny zwyczaj zabawy ludo-wej „Ścięcie śmierci w kusy wtorek“.

Jeżów, gub. piotrkowska. Osada z XII w. Kościół murowany zbudowany przez Piotra Dunina, z kamienia polowego obrobionego w kostki, styl ostrołukowy. Archiwum kościelne posiada cenne dokumenty.

Jędrzejów, gub. kielecka. Kościół i klasztor pocysterski, wystawiony przez Gryfów w. 1149 r. a otoczony murami przez Konrada I mazowieckiego. Kościół zbudowany z ciosu i pokryty blachą miedzianą, wewnątrz ozdobiony malowidłami i marmurami. Tu zmarł w r. 1223 błog. Wincenty Kadłubek, w klasztorze przechowuje się cela, w której mieszkał. W kościele tym są najsławniejsze ongi organy. W zabudowaniach poklasztornych mieści się semi-narjum nauczycielskie.

Kościół parafjalny św. Trójcy z XV w. został zbudowany przez Mikołaja Odrowąża na miejscu dawnej świątyni, ufundowanej przez Bolesława Krzywoustego. W XVI w. odbywały się tu częste zjazdy panów i rycerstwa. Niedaleko leży wieś Nagłowice, w której mieszkał Mikołaj Rej.

Kalisz, znany był Rzymianom w I wieku po Chrystusie jako ,,Calissiau nad Prosną. Dawny Kalisz stał tu, gdzie dziś są wsie: Stare Miasto, Rypinek i Zawodzie otoczone błotami. Obok ówczesnego miasta stał zamek obronny zbudowany przez Bolesława Chrobrego — dziś zaledwie miejsce po nim wskazują. W zamku tym zmarła w 1156r. żona Mieczysława, z 1194 r. syn Mieczysława Odon, w 1202 r. Mieczysław III Stary, a w 1231 r. Władysław Laskonogh W dawnym Kaliszu, władca tej ziemi, Mieczysław III ufundował w r. 1155 kolegjatę św.

Pawła, w której też po śmierci pochowany został, tam również spoczęły zwłoki tych Piastów, którzy tu zmarli. Z powodu niezdrowego położenia, Bolesław Pobożny około r. 1247 przeniósł Kalisz na miejsce obecne. Książę ten zbudował kościół św. Mikołaja, a żona jego błogosławiona Jolanta prababka Kazimierza W. kościół oo. Franciszkanów.

Kolegjata dzisiejsza i kościół po-bernar-dyński pochodzą z XV w. Bywał tu Kazimierz W. a w r. 1425 Eryk VII, król duński i Władysław Jagiełło. Na jednym ze zjazdów Kazimierz W. wydał wyrok na Maćka Borkowicza, wojewodę poznańskiego, skazując go na śmierć głodową w zamku Olsztyńskim.

Kamieńsk, gub. piotrkowska posiada kościół murowany, zbudowany w r. 1538 przez Jakóba Przerębskiego.

Kamionka, gub. lubelska, posiada kościół murowany z XVI wieku.

Kazimierz, gub. lubelska. Na górze wspaniałe ruiny zamku Kazimierza W., który jednocześnie wybudował szereg śpich-lerzy na zboże, świadczących o monumentalnych robo.tach, podjętych w celu zabezpieczenia dobrobytu powstającemu miastu. Obok zamku stpi baszta okrągła, na której palono ognie, by statkom pływającym po Wiśle drogę oświetlać. Mylne utrzymuje się podanie, jakoby w niej z wyroku króla zginął śmiercią głodową Maciej Borkowicz. Legenda utożsamiła z Borkowiczem, Macieja Berkowicza, szewca, człowieka bardzo niespokojnego. Z dawnych wspaniałych spichrzów pozostały tylko ruiny.

W sąsiednim zamku w Bocliotnicy mieszkała Esterka. Zamek ten zbudował Kazimierz W. dla ulubienicy przeniesionej tu z Opoczna. Podług podania, Esterka w zamku tym umarła, a król kazał ją pochować na sąsiedniem wzgórzu. Dotąd istnieją, wyżej od zamku, szczątki murów, podobno grobowiec Esterki — kształt jednak przemawia za kapliczką, a starzy ludzie podają, że pamiętają kopułkę z krzyżem.

Kielce, znane już w czasach wędrówek św. Wojciecha, który tu przemawiał do zrog-madzonego ludu. Od najdawniejszych czasów było własnością biskupów krakowskich. Biskup Gedeon wzniósł tu w r. 1171 świątynię pod wezwaniem N. Marji Panny, późniejszą kolegjatę, a obecnie katedrę. Obok kolegjaty w r. 1527 biskup Piotr Tomicki zbudował okazałą dzwonnicę.

r. 1400 Pawła de

Kiernozia, gub. warszawska. Osada bardzo starożytna. Kościół murowany z XII w. posiada pomnik Kiernozia.

Kije, pow. pińczowski. Kościół paraf, murowany założony w r. 1140 przez Piotra Duńczyka (Dunina). Starożytne godła na zewnętrznej ścianie presbyterjum. Niegdyś w kościele tym znajdował się ornat zrobiony z ofiarowanego na ten cel przez Wk Jagiełłę płaszcza w. mistrza krzyżackiego, zabitego pod Grunwaldem.

Kleczew, gub. kaliska. Kościół zbudowany w w. XII przez Piotra Dunina, w późniejszych czasach przekształcony, zachował jednak wielo cech starożytności. W kościele znajdują się relikwje św. Feliksa, nadesłane z Rzymu przez Piusa VI, stoją one dotąd obok ołtarza w trumnie, z której ich nie wydobyto.

Klwów, gub. radomska, posiada kościół murowany z w. XV.

Kłobucko, gub. piotrkowska. Kościół pa-rafjalny zbudowany około r. 1440 przez ks. Jana Długosza, dziejopisarza, który tu był proboszczem. Po pożarach w XVIII w. kościół został odnowiony. Obok kościoła znajduje się plebanja, odznaczająca się charakterystyczną budową i gankiem, niegdyś fundacja dla kanoników regularnych, sprowadzonych z Kazimierza. Sławą cieszyły się tutejsze organy. Bawił tu w r. 1420 Władysław Jagiełło.

Kłodawa, gub. kaliska. Kościół para-fjalny modrzewiowy, zbudowany około r. 1560. Po kościele św. Idziego z XI w., który w XV w. oddany był kanonikom regularnym, a po supresji zakonu w r. 1809 podupadł i rozebrany został w r. 1825, pozostała tylko dzwonnica. Od r. 1534—1560 istniała tu szkoła wymowy i rymotwórstwa. W r. 1464 bawił tu Kazimierz Jagiellończyk.

Kodeń, gub. siedlecka. Na górze wystawił Jan Sapieha zamek około r. 1540, w którym bawdł Zygmunt I. Po przeróbkach i usunięciu wału, zamek istnieje dotąd w w charakterze pałacu. W r. 1550 zbudowano koło zamku cerkiew, która połączona była kurytarzem z zamkiem dziś nieistniejącym.

Koło, gub. kaliska. Kazimierz W. oto-

czył miasto murem i zbudował zamek, po którym pozostały zwaliska. Ratusz z r. 1390 w wieży zachował cechę starożytności. Dwa kościoły z XIV i XV w. Częste zjazdy rycerstwa w wieku XV.

Konin gub. kaliska. W XII w. posiadał zamek, w którym mieszkał Piotr Dunin. Budowla z kamienia białego i cegły rozebrana była w r. 1818, pozostał jedynie kawałek muru. Kościół parafjalny z XV w. W r. 1433 bawił tu Władysław Jagiełło. Słup kamienny z r. 1151, o którym wspomina Baliński ¹).

Końskie, gub. radomska, miasto bardzo starożytne,było gniazdem rodziny Odrowążów, obecnie jest w posiadaniu hr. Tarnowskich. Kościół parafjalny z ciosowego kamienia jest jednym z najdawniejszych kościołów w Polsce. Restaurowany był już w r. 1120, a konsekrowany przez biskupa Iwo Odrowąża w r. 1225, W XV w. kościół zgorzał, odnowił go Zbigniew Oleśnicki.

Koprzywnico., gub. radomska. Kazimierz W. bawił tu kilkakrotnie, ostatecznie jako

chory podczas powrotu z Przedborza. Kościół po-cysterski zbudowany z ciosu. Budynki klasztorne zrujnowane, w krużgankach widoczne są. jeszcze ślady malowideł z XIII w. Chrzcielnica i kropielnica z XV wieku.

Kościelna Wieś, pow. nieszawski. Kościół z kamienia polnego na wapno, wiązany dębami tylko z kory odartemi. Presbyte -rjum z cegły. Tradycja przypisuje fundację Piotrowi Duninowi. Niektóre części kościoła noszą, wybitną cechę XII wieku.

Kościelna Wieś pod Kaliszem. Kościół podług tradycji, był niegdyś fundowany przez Piotra Dunina ze Skrzynna, a uposażony w r. 1209 przez Mieczysława Starego, księcia wielkopolskiego.

Kowal, gub. warszawska. Istniał tu zamek, w którym d.16 kwietnia r. 1316 urodził się Kazimierz W. Król ten w r. 1340 zbudował kościół murowany, obecnie pa-rafjalny. W r. 1421 bawił tu Jagiełło.

Koziegłowy, gub. piotrkowska, posiada kościół parafjalny św. Barbary z XV w. W r. 1550 wystawiono tu wspaniały ratusz i postrzygalnię sukna. Za Kazimierza Sprawiedliwego osada ta słynęła jako gniazdo rozbójnicze, które musiano skonfiskować.

Kozienice, gub. radomska, ulubione miejsce odpoczynku po łowach dla królów. W r. 1466 zjechał tu Kazimierz IV Jagiellończyk z rodziną, chroniąc się przed zarazą morową. Tutaj żona jego, Elżbieta Raku-szanka powiła d. 1 stycznia 1467 r. syna, który później panował pod imieniem Zygmunta I. Na tę pamiątkę wystawiono kolumnę murowaną przed kościołem fundowanym przez Zygmunta 1.

Koźminek, gub. kaliska. Kościół para-fjalny zbudowany r. 1400 przez Rozdra-żewskich. W podziemiach leży od lat 400 przeszło zupełnie świeże ciało zabalsamowane ś. p. Katarzyny z Waldów Kraski. W r. 1533 hr. Ostroróg założył tu szkołę wyższą dla Braci Czeskich. W tymże roku odbył się synod wiernych tej sekcie.

Kraśnik, gub. lubelska. Dwa kościoły, z których jeden zbudowany 1448 r. przez Jana Rabsztyńskiego posiada starożytne pomniki i jest jednym z najpiękniejszych kościołów djecezji; drugi św. Ducha, fundowany r. 1531 przez Jana Tęczyńskiego.

Krasnystaw, gub. lubelska. Zamek, mury miejskie, kościół i cerkiew poszły w ruinę i ani śladu pamiątek tych z czasów Jagiellońskich nie zostało. W r. 1426 JagieBo leczył się tu czas dłuższy, gdy złamał nogę na polowaniu. W r. 1688 w zamku więziony był arcyksiążę austryjacki Maksymiljan wzięty pod Byczyną w niewolę. Kościół i klasztor oo. Augustynów z r. 1503 obrócony został na koszary.

Królików, wieś w pow. słupeckim. Starożytny kościół paraf., murowany, z XII w.

Kromolów, gub. kielecka. W XV w. było już miastem i stanowiło własność Gryfów. Z tegoż wieku pochodził kościół murowany św. Mikołaja. Za miastem istnieje ciekawy pałac z basztami i kolumnadą, mieszczący w basztach spichrze, lokale te zajmują żydzi.

Krylów, osada gub. lubelskiej, pow. hrubieszowski. Malownicze ruiny zamku z XVI wieku. Bastjony murowane posiadają ściany czterołokciowej grubości. Zamek był niegdyś gniazdem Ostrorogów, położony nad Bugiem.

Krzepice, gub. piotrkowska. Po zamku zbudowanym przez Kazimierza W. pozostała wieża i część murów. Królowie często tu przebywali. Kościół parafjalny św.

Jakóba apostoła fundowany przez Kazimierza W. r. 1357.

Tutaj w r. 1556 wyjeżdżającą do Włoch ze skarbami królową Bonę zatrzymał Marcin Zborowski. W XVII w. wyrabiano tu działa, kule i maszyny oblężnicze.

Krupę, w krasnostawskiem. Ruiny starożytnego zamku. Grobowiec prawdopodobnie arjański z XVI wieku.

Książ- Wielki, gub. kielecka. Kościół pa-râTjalny z ciosu zbudowany r. 1380. Drugi kościół św. Ducha z klasztorem po-augu-stjańskim założony r. 1381 przez Spytkę, wojewodę krakowskiego. Tu pochowany Jan Tęczyński, wojewoda sandomierski w r. 1541. W r. 1560 odbył się tu synod kalwiński.

Kunów gub. radomska, niegdyś własność biskupów krakowskich, którzy posiadali tu swoją rezydencję. W r. 1271 znany hulaka biskup Paweł z Przemankowa był tu uwięziony na rozkaz Leszka Czarnego i wysłany do Sieradza.

Kurozwęki, gub. kielecka. Istniał tu kościół murowany już za czasów Długosza. Przy kościele w r. 1487 Piotr Różyc zbudował klasztor i osadził w nim kanoników regularnych. Po ustąpieniu zakonników w roku 1827 Anastazja Sołtykówna klasztor przerobiła na szpital, który dotychczas pod opieką sióstr miłosierdzia pozostaje.

Kurzelów gub. kielecka. Arcybiskup JarosławBogorya ze Skotnik w r. 1360 zbudował dzisiejszy kościół parafjalny, niegdyś kolegjatę.

Kutno, gub. warszawska. Kościół parafjalny, murowany, z XV wieku.

Ląd nad Wartą, pow. słupecki. Sprowadził tu Cystersów Mieczysław Stary. Kościół i klasztor z XII wieku, był siedliskiem bogatego niegdyś zakonu. Zakonnicy pierwotni niemcy, nie przyjmowali do klasztoru krajowców. Do r. 1551 było 27 opatów, z których ani jeden nie był polakiem. Dopiero Zygmunt I nakazał w r. 1539 przyjmować polaków i wybrać opatem polaka.

Lipno, gub. płocka. Władysław ks. łęczycki, syn Ziemowita, zbudował tu w r. 1349 kościół ostrołukowy, pod wezwaniem N. Marji Panny.

Liw, gub. siedlecka. Wieża i mury jako pozostałość z zamku wystawionego w XIV w. przez Ziemowita księcia na Liwie i Gostyninie. Miejsce, w którem tenże książę

Słownik miejscowości.

zbudował kościół parafjalny oznacza krzyż kamienny.

Lubanie, pow. nieszawski. Kościół z kamienia i cegły z XII w. restaurowany w w. XVI, posiada piękne tabernaculum z XVI w. i rzeźbę ścienną przedstawiającą św₄ Annę. Presbiterjum zachowało cechę starożytności.

Lublin wspominany już jest w kronikach z okazji wybudowania tu kościoła św. Mikołaja w r. 988} przez Mieczysława I, kościół ten dotychczas istnieje na przedmieściu ,,Czwartekt4, chociaż nosi na sobie cechę XV stulecia, w którym był gruntownie przebudowany. Kościół podominikański św. Stanisława, w przepysznem położeniu, na wzniesieniu znacznem, pierwotnie ufundowany był przez Kazimierza W. w r. 1342 później kilkakroó restaurowany. Król ten również miasto murem otoczył i odbudował starożytny zamek. Kazimierzowska budowla, przez niedbalstwo starostów z czasów Stanisława Poniatowskiego doprowadzona do ruiny, dopiero w r. 1826 z polecenia namiestnika ks. Zajączka odrestaurowana po dzień dzisiejszy służy jako więzienie karne. Przy zamku istniała wieża murowana zbudowana przez Bolesława Krzywoustego.

W zamku mieszkali królowie, a w r. 1425 przebywał tu kniaź Iwan Gieorgiewicz z żoną i synem. Brama Krakowska spółczesna z zamkiem, za Stanisława Augusta odnowiona, nadaje miastu wygłąd starożytny.

Ratusz stojący na środku rynku wystawiony był w r. 1389 przez Władysława Jagiełłę. W gmachu tym odbywały się sądy trybunalskie. W sali głównej zmarł nagle w r. 1584 Jan Kochanowski.

Niewielki kościółek na zamku, pod wezwaniem Ś-tej Trójcy, zbudowany w r. 1395 przez Władysława Jagiełłę odznacza się oryginalną strukturą. Przy odnawianiu tego kościoła odkryto w r. 1899 tablicę erekcyjną z czasów Wład. Jagiełły; w tymże kościele godny widzenia jest fresk z czasów Jagiełły zrestaurow^any przez artystę malarza p. Józefa Smolińskiego.

Jeszcze jedną świątynię ufundował Wł. Jagiełło, to kościół powizytkowski zbudowany w r. 1426 na pamiątkę zwycięstwa pod Grunwaldem. 0 odnowieniu kościoła tego pisał przed paru laty w ,,Gazecie lubelskiej“ dr. Józef Talko co następuje:

Kościół powizytkowski, dawniej Brygidek, fundowany był przez króla Władysława Jagiełłę, dla uczczenia pogromu Krzyżaków pod Grunwaldem, pod wezwaniem Matki Boskiej Zwycięzkiej; po pożarach w XVII i XVIII wieku wewnątrz przebudowany, posiada godne widzenia wiązane sklepienie niżej położone. Ponad niem, po rogach są resztki dawnego sklepienia a nad niem ślady malowania al fresco, pochodzące z czasów Władysława Jagiełły. Zaproszony przez p. Smolińskiego—pisał dr. Talko—nie bez trudności dostałem się przez dzwonnicę i otwór w murze kościelnym w tę przestrzeń belkowaną między sklepieniem i dachem; zastałem tu w zagłębieniach malarza, odtwarzającego farbami przy świecach pozostałości malowideł al fresco, niezaprzeczenie z pierwotnej epoki istnienia tego kościoła, epoki dopożarowej. Prócz ornamentacji znajdujemy tu ocalałe w trzech miejscach obrazy, przedstawiające na jednym Władysława Jagiełłę, wielkiego księcia Witolda i chana tatarskiego, w otoczeniu rycerstwa polskiego, przybranego w hełmy białe, przypominające obecne kaski anglików w Afryce południowej; na drugim

3?

cudną, postać królowej Jadwigi, w Kazimierzowskiej koronie, siedzącą na białym koniu, prowadzonym przez giermka; palcem * ręki wskazuje ona Jagiełłę, jakby mówiąc: ,,0to wasz król i panu; w trzecim miejscu widać mury i baszty, lecz trudno orzec, czy to Lublina czy Krakowa; p. Smoliński przypuszcza, że to są mury stolicy, do której nowoobrany Jagiełło wjazd odbywa.

Miasto przechodziło różne koleje, że tylko wspomnę o napadzie Jadźwingów w r. 1266, których odparł i pobił Bolesław Wstydliwy. Pod murami miasta Kazimierz W. pobił na głowę Tatarów i kilka tysięcy jeńców zabrał do niewoli. W r. 1376 zajęli Lublin Litwini i władali nim w ciągu jednego roku. Lublin posiadał kanały i wodociągi w czasach jagiellońskich.

Lubartów, gub. lubelska. Rodzina Firlejów zbudowała tu w XVI w. pałac, z któ-rego parter jest jeszcze zamieszkały. W wieży była tu niegdyś pięknabiblioteka, po której pozostały tylko szafy. Około roku 1560 Mikołaj Firlej założył tu^ szkoły kalwińskie.

Lubraniec, gub. warszawska^ Kościół pa-rafjalny zbudowany w r. 1497 przez Grzegorza z Lubrańca, podkanclerzego koronnego, posiada piękny obraz Matki Boskiej z XV w. i tablicę erekcyjną, z rzeźbami.

Łagów, gub. radomska. Kościół z kamienia, z wyniosłą, wieżą, pochodzi z XV w. Z drugiego kościoła, przy którym istniał szpital, pozostały tylko ruiny.

Łask, gub. piotrkowska. W r. 1525 Jan Baski, arcyb. gnieźnieński, zbudował kościół w stylu gotyckim; cmentarz kościelny kazał wysypać ziemią umyślnie z Jerozolimy sprowadzoną. W tejże świątyni umieścił też figurę Matki Boskiej z marmuru kararyjskiego wyrzeźbioną, darowaną mu przez papieża Klemensa VII, z licznych cudów słynącą. W skarbcu znajduje się trumienka srebrna z relikwjami św. Julja-na. W podziemiach kościoła leży kilka ciał dobrze zachowanych.

Łaszczów^ub. lubelska. Kościół paraf, pochodzi ztXV w. zbudowany przez Łaszczów. W dawnym zameczku Łaszczów mieści się obecnie synagoga, wokoło są jeszcze ślady muru obronnego i fosy.

Łęczyca, gub. kaliska, przechowała dużo dawnych pamiątek. Pod miastem we wsi Tum, Mieczyław I zbudował wspaniałą świątynię z kamienia. Obok kościoła jest sztuczne wzniesienie, które służyć miało za miejsce obronne, według podania istniała tam świątynia pogańska.

Kazimierz W. zbudował zamek i miasto murem opasał. Zamek przechował się w dobrym stanie i dotąd jest mieszkalny. Z wnętrza wieży idzie kanał podziemny o dwie wiorsty aż do Tumu, pod gmachem znajduje się tunel prowadzący do dawnego kościoła dominikańskiego. Pod całym gmachem są piwnice, do których w r. 1809 wchodzili Austryjacy, lecz tam zginęli z powodu uduszenia się gazami.

Kościół paraf. św. Andrzeja poświęcony był w r. 1425, w skarbcu posiada cenne przedmioty, a w kaplicy bocznej statuę Chrystusa na krzyżu, cudami słynącą.

Synagoga murowana z XIV lub XV w., obok której widać resztki murów miejskich z czasów Kazimierza W.

Kazimierz Sprawiedliwy w r. 1180 zwołał tu zjazd szlachty. Zjazdów i synodów odbyło się tu 20. W r. 1448 uchwalony tu został statut łęczycki.

Łomazy, gub. siedlecka. Cerkiewka ist-niała tu od XV w. W r. 1451 bawił tu Kazimierz IV.

Łomża nad Narwią. Bolesław Kędzierzawy zbudował zamek w tern miejscu, gdzie obecnie stoi synagoga. Kazimierz W. zbudował w r. 1340 drugi zamek. Zamki te połączone były z sobą galerjami podziem-nemi. Z zamku nie pozostało ani śladu, dopiero z początkiem zeszłego stulecia odnaleziono fundamenty jednego.

Kościół farny z 1410, pierwotnie był kaplicą zamkową. Obok kościoła stoi dzwonnica, piękny zabytek architektury.

W zamku przemieszkiwali książęta mazowieccy i tu sądzili sprawy. W roku 1572 przebywała Anna Jagiellonka; królowa Bona zjeżdżała tu na łowy.

Łosice, gub. siedlecka. W r. 1505 Aleksander Jagiellończyk wzniósł ratusz. Zygmunt stary fundował kościół w r. 1511. Cerkiewka pochodzi z XIII w.

Łowicz, gub. warszawska. W r. 1240 wieś Kowisko nadana została przez Konrada I ks. mazowieckiego arcybiskupom gnieźnieńskim. Z dawnych pamiątek dotrwały: kościół św. Ducha, parafjalny, w stylu gotyckim ufundowany przez Mikołaja Kurów-

skiego arcyb. gnieźń. w r. 1404. Kościół podominikański z XV w. przebudowano na koszary a kościół pobernardyński z XV w za rządów pruskich przerobiono na szkołę. W r. 1566 istniała tu drukarnia.

Łoździeje, gub. suwalska, posiada kościół drewniany, zbudowany w r. 1570 przez Zygmunta Augusta.

Łysa- Góra. Opactwo benedyktyńskie w górach Świętokrzyskich założone w r. 1006 przezBolesławaChrobrego p osiada relikwjarz z cząstką drzewa Krzyża św. Obecnie kościół ten jest filjalnym. W r. 1410 Wł. Jagiełło przed wyprawą na Krzyżaków szedł do kościoła pieszo z Nowej Słupi.

Makowiska, pow. noworadomski. Kościół paraf, z XV wieku.

Maków, gub. łomżyńska. Kościół para-fjalny istniał tu w r. 1200, w XV w. przebudowany. Pod miastem stoją dwa kopce usypane na cześć zmarłych książąt mazowieckich: Janusza i Stanisława w r. 1524 i 1525.

Małogoszcz, gub. kielecka. Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia N. Marji Panny wzniesiony z cegły i kamienia, w stylu gotyckim przez Kazimierza W.

Miechów, gub. kielecka. Kościół z XII w. przez pożary zniszczony, odbudowywany kilkakrotnie, zatraci! cechę starożytności, stanowi jednak jedną z wspanialszych świątyń w kraju.

Przy tym kościele mieszkał generał zgromadzenia, Miechowitów albo Bożogrobców, który miał przywilej udzielania osobom świeckim orderu miechowskiego (krzyż na czerwonej i czarnej wstędze).

Międzyrzec, gub. siedlecka. Kościół św. Mikołaja z XV w. fundowany przez Jana Nasutowicza, starostę brzeskiego.

Mierzyn, pow. piotrkowski. Podług tradycji kościół zbudowany tu był zaraz po rozszerzeniu chrześcijaństwa w Polsce, wspomina o tern Długosz. Pierwotny kościół stanowi dzisiejsze prezbiterjum, żeber-kowanie sklepienia i tył kościoła od zewnątrz przemawiają za jego starożytnością. Nawę kościelną dostawiono w r. 1600. Na cmentarzu koło kościoła znajduje się kolumna, nieznanego bliżej pochodzenia i płyta grobowa, kamienna, umieszczona niegdyś w podłodze kościoła. Rysunek wyciosanego rycerza i napis lubo zatarte pozwala przypuszczać, że płyta pochodzi z XIV lub XV wieku.

Znacznej grubości jałowiec— drzewo również kilka wieków dźwiga na sobie. W pobliżu kościoła w polu jest coś w rodzaju wielkiej fosy, która otaczała może zamek podówczas drewniany jeszcze. Niektórzy twierdzą, że miejsce to oznacza pogańskie cmentarzysko. W r. 1881, przy oraniu natrafiono na skarb złożony z przeszło 400 sztuk monet przeważnie z czasów Kazimierza W. Wszystko to przemawia za starożytnością osady.

Mława, gub. płocka. Kościół paraf, zbudowany w r. 1477 kilkakroć odbudowywany zatracił wygląd pierwotny. Ratusz zbpdowany był w r. 1545.

Mogielnica, gub. warszawska, posiada kościółek drewniany (na cmentarzu grzebalnym) pochodzący z XV w.

• Mordy, gub. siedlecka. Obecny pałac przebudowany jest z dawnego zamku zbudowanego w XV^w.iprzez Koszyckich. W w. XVI odbył się tu synod protestancki.

Mstów, gub. piotrkowska. Kościół św. Stanisława zbudowany w w. XV, przez osiadłych tu od r. 1221 Kanoników regulär-

nych. Kościół z czasem utracił wiele cech starożytności. Posiada obraz Zesłania Ducha św. z XIV w.

Nasielsk, gub. warszawska. Śród stawu na wysepce ślady zameczku, który tu istniał od w. XIII. Budując nowy kościół (1899 r.) stary z XV w. rozebrano, to samo uczyniono w r. 1880 ze starożytną synagogą drewnianą.

Nieszawa, gub. warszawska. Kościół paraf." z XV w. zbudawany z cegły bez tynku z wyniosłą wieżą. Kościół pofranciszkań-ski zbudowany w r. 1467. Przebudowywania kościołów zatraciły w nich wiele cech starożytności.

Nowe-Miasto, gub. warszawska. Kościół parafjalny, murowany, w stylu ostrołuko-wym z XV w. posiada ciekawe zabytki. Tu pochowany był Bolesław ks. mazowiecki lecz śladu grobu niema. Przemieszkiwali w N. Mieście książęta mazowieccy, odbywały się tu „roki“ ziemskie i grodzkie.

Nowomińsk, gub. warszawska, posiada kościół zbudowany w XVI w. przez Mińskich.

Nowogródygub. łomżyńska. Janusz Starszy ks. mazowiecki zbudował tu kościół

r. 1400, który po pożarach odbudowany byl w r. 1821.

Noiuo-Radomsk, gub. piotrkowska. Kościół paraf. św. Lamberta istniał tu już w XIII w. a w r. 1521 był gruntownie odrestaurowany. Kościół św. Ducha wystawiła królowa Bona.

Nowy Korczyn, gub. kielecka. Kościół parafjalny zbudowany przez Kazimierza W. Kościół pofranciszkański ufundowany przez Bolesława Wstydliwego i żonę jego Kune-gundę około r. 1254. Istniał tu zamek zbudowany przez Kazimierza W. W r. 1465 uchwalony był statut Nowo-Korczyńskim zwany.

Odechów, gub. radomska. Kościół paraf. wybudowany w r. 1459 przez Jana Długosza, historyka, który tu jako kanonik sandomierski otrzymał prebendę. Dawniej był tu kościół drewniany; wieś leży w powiecie radomskim.

j Ogrodzieniec, gub. kielecka. Wspaniałe ruiny budzące podziw swym ogromem. Ruh ny zamku w Ogrodzieńcu wystawione były w r. 1903 na licytację. Stara to osada Zawiązkiem jej była niewątpliwie warowna siedziba szlachecka, wzniesiona na skalistej

górze, jeśli nie przez przybysza niemieckiego, to przez czeskiego lub morawskiego szlachcica, którzy, osiedlając się w₄ Polsce, powznosili wiele takich warownych siedzib. Z czasem przy zamku powstała osada.

W r. 1385 Ogrodzieniec należał do podczaszego koronnego Włodka, później do mieszczan krakowskich Salamonowiczów, od nich przeszedł do Pileckich, później znów do Włodków. Jan Bonar, burgrabia i żupnik, nabył tę majętność od Włodków, a około r. 1510 kasztelan sandecki Seweryn Bonar otrzymał od cesarza Ferdynanda I tytuł barona na Ogrodzieńcu. Następnie dobra te odziedziczył Jan Firlej, marszałek w. k., pojąwszy za żonę Bonarównę. Mikołaj Firlej w r. 1679 sprzedał Ogrodzieniec oraz miasta Kromołów i Włodowice z licz-nemi włościami Stan. Warszyckiemu, kasztelanowi krakowskiemu.

Zamek, leżący dziś w ruinie, przedstawia się jako rozległa budowla, mieszcząca się w obrębie murów, okalających płaski grzbiet góry, tworzący przy gmachu zamkowym dziedziniec rozległy, do 10 morgów powierzchni mający. Oprócz obszernego wyłomu, na miejscu dawnej bramy wjazdo-

w ej, przetrwał jeszcze mur, od 10 do 15 łokci wysoki. W stronie zachodniej wzgórza, na skalistem wzniesieniu, mieści się właściwy zamek, który uległ największemu zniszczeniu. Brama wjazdowa, nizka i wązka, jako tako się zachowała i nad nią strzaskana marmurowa tablica świadcząca iż Seweryn Bonar, burgrabia i żupnik krakowski, zamek ten wybudował. Ogromny ten gmach oprócz właściwego zamku mieści w sobie jeszcze dwa dziedzińce,kryte w fundamentach baterje, dwie wysmukłe, okrągłe baszty i trzecią znacznie niższą, czworogranną, pozostałość po zamku zbudowanym w XIV w. przez Jana Bonara, którego potomkowie w r. 1540 otrzymali tytuł panów na Ogro-dzieńcu.

Ojców> gub. kielecka. W zwaliskach starej warowni i grotach skał ukrywał się tu przed Czechami Władysław Łokietek pomiędzy r. 1290 a 1300. Kazimierz W. zbudował tu zamek, którego ruiny dotychczas widnieją i nazwał miejscowość na pamiątkę ,,Ojcowemu. Szkoda, że mimo magnackiej fortuny dzisiejsi właściciele, ks. Czartoryscy, do odnowienia pamiątki nie przystępują.

Oleśnica, gub. kielecka. Kościół paraf, w stylu gotyckim zbudował biskup Zbi

gniew Oleśnicki.

/Olkusz, gub. kielecka. Kościół w stylu

ostrołukowym z czasów Władysława Kokietka, przechowuje wiele cennych pamiątek, między innemi stare rękopisy z XV w. Obok kościoła stoi domek, w którym mieszkał św. Jan Kanty, będąc tu proboszczem. Kopalnie ołowiu i srebra w XVI w. były W stanie kwitnącym. Produkcja roczna w połowie XVII w. wynosiła: 15,000 centn. ołowiu i 1,500 centn. srebra. Przez lat kilkadziesiąt istniała tu mennica, skasowana około r. 1630.

Olsztyn, gub. piotrkowska. Kazimierz W. umocnił istniejącą tu warownię, której ruiny dotychczas widoczne.

Opatów w gub. radomskiej posiada kościół kolegiacki św. Marcina założony przez Aloizego Dunina w r. 1040, zbudowany z kamienia ciosowego ²). Tutaj Kazimierz W. składa przysięgą przed duchownymi sędziami w sprawie szkód od Krzyżaków ponie-

sionych. Tutaj też królowa Anna wita wracającego z pod Grunwaldu Władysława Jagiełłę. Na ścianach zachowały się odnowione freski: bitwa na ,,PsiemPoluu i ,,pod Grunwaldem“, na ścianach kaplicy „odsiecz Wiednia“. W kościele tym wspaniały pomnik ma jeden z najsławniejszych ludzi zygmuutowskiej epoki, Krzysztof Szydło-wiecki, przyjaciel królów, cesarzów, książąt, zwiedził całą Europę, odbył pielgrzymkę do ziemi świętej. Jako kanclerz cieszył się bezwzgl^dnem zaufaniem króla Zygmunta. Był na zjeździe w Wiedniu r. 1515 na którym wobec obu Jagiellonów Zygmunta i Władysława uchwalono małżeństwo dzieci Władysława z wnukami cesarza Maksymi-ljana I, a tern samem zatwierdzono ewentualną sukcesję Habsburgów do Czech i Węgier, gdy Jagiellońska dynastja wygaśnie. Czekano na to zaledwie lat jedenaście. Tak więc za jego kanclerstwa dwa najpierwsze berła w Europie przypadły w rękę Habsburgom.

Wielki mistrz Albrecht gdy przyjął protestantyzm i z zakonnego stał się świeckim księciem, była okazja do wcielenia Prus zakonnych do Polski, lecz Zygmunt a raczej

Słownik miejscowości.

Mąż ten, przemożny a nieroztropny, urodził się w r. 1467, zmarł r. 1531. Drugi kościół, Panny Marji (pobernardyński), ufundowany był w XI wieku, a w r. 1067 odprawił tu Mszę, św. Stanisław, biskup krakowski. W XVI stuleciu miasto opasano murem, z czasów tych dotąd przetrwała brama ,,warszawska“. Około r. 1560 miasto zaopatrzone było w wodociągi. Miasto niegdyś słynęło handlem.

kanclerz zgodził się na ustanowienie księstwa lennego pod innowierczym ^księciem, z wrogiego Polsce rodu Hohenzolernów. Albrecht był wprawdzie siostrzeńcem Zygmunta, ale mimo to interes państwa wymagał nierozdrabniania władzy i naprawienia błędów, w przeszłości dziejowej popełnio nyeh.

Opatowiec, w gub. kieleckiej. Kościół Dominikanów wystawiony w r. 1283 przez opata tynieckiego, przez nieumiejętne przeróbki zatracił wiele cech pierwotnej budowy.

Oporów, wieś, pow. kutnoski. Kościół z XV w. wybudowany przez Władysława z Oporowa bisk. kujawskiego. Przy kościele był klasztor o. o. Paulinów, który do-

trwał do r. 1864—obecnie mieści się tylko parafja. Jako w miejscu swojem rodzin-nem biskup ufundował na kępie, wodą, oblanej, zameczek, w którym często przebywał i tu życie zakończył r. 1453. Zameczek dotrwał do naszych czasów.

Opoczno (gub. radomska), posiada kościół parafjalny św. Bartłomieja zbudowany przez Kazimierza Sprawiedliwego, mury a zwłaszcza okrągła wieża z boku, świadczą o pochodzeniu z XII w. Kościół św. Marji Magdaleny pochodzi z w. XIII. W rynku znajduje się dom zbudowany z kamienia wapiennego, w którym mieszkała głośna Esterka, rodem z Opoczna.

Osieck, gub. siedlecka, W r. 1503 zakończył tu życie Konrad, ks. na Czersku i Warszawie. Pamiątki, jako to: dwór myśliwski ks. mazowieckich i kościół stary uległy zniszczeniu.

Osiek, gub. radomska. W istniejącym tu niegdyś zamku przebywali: Bolesław V, Leszek Czarny i Kazimierz W. Na cmentarzu istnieje drewniany kościółek z XIV w. piękny ołtarz z w. XVI i rzeźba przedstawiająca św. Rodzinę.

Ostrołęka, gub. łomżyńska. Ks. Janusz

zkudował kościół w r. 1399, przebudowany w XVII w. Po wsączeniu Mazowsza do korony, Ostrołęka została miastem niegrodo-wem i przeszła na własność królowej Bony.

W XV wieku

Pabianice, gub. piotrkowska. Włość ta już w r. 1084 stanowiła własność kapituły krakowskiej. Obecny kościół zbudowany przez kapitułę w r. 1588. zbudowano zameczek dla administratorów, w stylu włoskim, który (o dziwo!) dotąd icybornie zachowany. Ratusz przerobiony z zamku.

Pacanów, gub. kielecka, posiada kościół z kamienia i cegły zbudowany z XV w.

Pajęczno, gub. piotrkowska. Pierwotny kościół zbudował tu w r. 1140 Piotr Bunin, z czasem był przebudowany. W r. 1570 w grobach tego kościoła pochowany był Marcin Bielski, kronikarz.

Mieszkał tu, około r 1265, przed wstąpieniem na tron Leszek Czarny. W roku 1717 miasto nadane zostało o. o. Paulinom w Częstochowie, na utrzymanie twierdzy.

Parczew, gub. siedlecka. Królowie polscy często tu przebywali, niema jednak śladu ani pałacu ani świątyni zbudowanej przez

Władysłnwa Jagiełłę. Z wielu sejmów ostatni odbył się w r. 1564.

Parzęczew, gub. kaliska. Na cmentarzu stoi kościółek modrzewiowy św. Rocha zbudowany w XVI w.

Pawłów, gub. lubelska. Kościół paraf, z drzewa zbudowany około r. 1420, przez biskupa Piaseckiego. Miasto już w r. 1416 było w posiadaniu biskupów chełmskich.

Piaseczno pod Warszawą, ma pewne historyczne tradycje, bo już w⁷ r. 1439 książę Janusz Mazowiecki wyposażył wieś książęcą Piaseczno, schowaną w kniejach i borach, rozlegających się szeroko pomiędzy Wisłą, Pilicą i Bzurą, w przywileje miejskie, kościół zaś tutejszy, pierwotnie pod wezwaniem św. Macieja i św. Anny, później Wszystkich Świętych, otrzymał hojną dotację już w r. 1458 od księżny Anny, żony Bolesława mazowieckiego. W r. 1572 mieszkała tu Anna Jagiellonka, kryjąc się przed zarazą morową.

Piątek, gub. kaliska, od XIV w. właśnośó arcyb. gnieźnieńskich. Z pałacu arcybiskupów pozostały fundamenty. Kościół św. Trójcy, zbudowany w r. 1460, posiada wiele cennych zabytków.

Piotrków znany od w. XIII. Kazimierz W. otoczył go murena i wybudował dwa kościoły: parafjalny i drugi przy klasztorze Dominikanów. Kościół farny posiada obraz, będący darem królowej Bony. Zamek również przez tegoż króla zbudowany popadł z czasem w ruinę, a ostatnio po zdjęciu pięter górnych mieści w sobie odwach na parterze i cerkiew. Cechy tutejsze posiadają przywileje z XV wieku.

Tutaj na zwołanym przez Kazimierza W. sejmie spisano prawo dla Wielkopolski. W wieku XV odbywały się tu częste zjazdy, a od śmierci Kazimierza Jagiellończyka, Piotrków stał się miejscem zjazdów dla po-Iwierdzania wyborów króla. W wieku następnym odbyło się tu kilkanaście sejmów, a ostatni w r. 1567, poczem przeniesiono je do Warszawy. Stefan Batory w r. 1578 ustanowił tu trybunał dla Wielkopolski i Mazowsza, który istniał przez lat 214. Odbyło , się tu 14 synodów, a ostatni w r. 1628. Wogóle stary gród trybunalski po-siada^bardzo niewiele pamiątek ze świetnej swojej przeszłości.

Piotrowin pod Solcem. Kościół paraf, z XV w., tablica erekcyjna zachowana.

Pilica, gub. kielecka. Miasto było gniazdem rodziny Pileckich, z których Elżbieta była żoną, Władysława Jagiełły. W XII w. zbudowano tu zamek warowny, który w późniejszym czasie przebudowany został na pałac z zachowaniem części wałów i murów pierwotnych. Nabywszy dobra właściciel Moes, opuszczony pałac odrestaurował i uczynił mieszkalnym. Wspaniały kościół paraf. św. Jana Chrzciciela posiada kilka ładnych nagrobków, zbudowany był przez Pileckich w XIV w. Nie jest to jednak kościół pierwotny z którego dochowała się chrzcielnica z datą 1082 (?). yfPińczów gub. kielecka. Starożytny koś- ß cïoT paraf, w r. 1432 obdarzony został mianem kolegjaty. W połowie XVI w. odbywały się tu wspólne sobory protestantów i arjanów. Drukarnia istniała tu od r. 1556.;

'V

Piotrkowo, gub. warszawska. Kościół paraf, jeden z najstarszych w kraju, odrestaurowany w XIV w. przez kanonika ks. Piotra Piotrkowskiego.

Płońsk, gub. warszawska, posiada kościół paraf, zbudowany przez królowę Bonę.

Prandocin, wieś pow. Miechowski. Kościół paraf, z ciosowego kamienia. Długosz

wspomina, że istniał tu kościół w XIII w. Wieś ta stanowiła posiadłość rodową Odrowążów.

Proszowice, gub. kielecka. Kościół w stylu ostrołukowym, w zeszłem stuleciu nieumiejętnie restaurowany. Miejsce urodzenia błog. Rafała z Proszowic w r. 1454.

Przasnysz, gub. płocka, posiada kościół paraf, w stylu ostrołukowym z końca XIV w. konsekrowany w r. 1408.

Przedbórz, gub. radomska, posiada kościół zbudowany przez Kazimierza W. przy starym kościele stoi starsza od niego dzwonnica. Bywał tu często król na łowach, a w r. 1370 uległ wypadkowi, który śmierć tego monarchy sprowadził.

Przedecz, gub. warszawska. Dobra te nabył w r. 1360 Kazimierz W. W zamku tutejszym było mieszkanie a w wieży, podług podania, więzienie. Złoczyńców wpuszczano zgóry; ponieważ zaś w murze były wielkie haki, najczęściej ciało nim dostało się na spód, zostało w kawały poszarpane. Z zamku a właściwie z jego murów zbudowano kościół ewangelicki, a w wieży jest dzwonnica.

Pułtusk, gub. warszawska. Paweł Gi-

życki zbudował w r. 1449 kościół pod wezwaniem N. Marji Panny, wyniesiony później do godności kolegjaty. Świątynia posiada piękne nagrobki: Leszczyńskiego, Noskowskich i Załuskich, skarbiec przechowuje wiele cennych przedmiotów.

Kościół św. Krzyża zbudowany w r. 1539 i kościół pojezuicki z r. 1566.

W połowie XV stulecia Rafał Leszczyński zaczął budowę zamku murowanego na palach i sztucznym nasypie. Zamek przerobiony służy obecnie za szpital wojskowy. Wszystkie gmachy tutejsze stawiane na palach, z powodu błotnistego gruntu. Kościół św. Magdaleny, obok zamku, zbudowany w r. 1538.

Pułtusk już w XI w. należał do biskupów płockich.

Pyzdry, gub. kaliska. Kazimierz W. zbudował zamek, z ruin którego za czasów pruskich powstało więzienie, a dzisiaj mieszkanie prywatne. Pod zamkiem istnieje przejście podziemne, podobno do góry tak zwanej ,,Odpoczywalna“. Władysław Jagiełło przyjmował tu hołd od książąt pomorskich proszących o opiekę i przyrzekających swą pomoc przeciwko Krzyżakom,

W r. 1454 Pyzdry otrzymała na swe utrzymanie wdowa po Władysławie Jagielle królowa Zofja, z powodu zamiany na Nieszawę.

Pieczyska. Dwanaście wiorst od stacji Góra Kalwarja znajduje się kościół para-fjalny, który jest ciekawym zabytkiem architektonicznym XVI w. węższy u dołu, szerszy u góry. W Pieczyskach znajduje się kamień legendowy z odciśniętą jakoby stopą Matki Boskiej.

Pieskowa Skała, pow. Olkuski. Istniał tu zamek z czasów Kazimierza W. nie pozostało po nim śladu, obecny zamek na in-nem miejscu zbudowany został w XVI w. przez możną rodzinę Szafrańców. Restaurowany w dobrym stanie dotrwał do chwili obecnej.

/Płocką starożytna osada, katedrze, zaraz po Wawelu, najwięcej pamiątek się zawiera; miejsce spoczynku wielu Piastów.

Kościół katedralny nad Wisłą, dawniej stojący w obwodzie zamkowym, założony został w r. 965 przez Mieczysława I, pod wezwaniem Najświętszej P. M. zwanej często Panny Marji Mazowsza, za patrona ma i św. Zygmunta króla Burgundzkiego. Świątynia była drewniana i dopiero gdy przez

ogień strawioną została, w r. 1136 biskup płocki Aleksander Dołęga Szreński wystawił obecną katedrę z kamienia ciosowego i cegły. W następnych wiekach, przez różnych biskupów odnawiana, ostatnio w r. 1904 przez biskupa Jerzego hr. Szembeka z gruntu odrestaurowana, stanowi cenne świadectwo energji i pożytecznej działalności biskupa.

Kazimierz W., chorobą złożony w r. 1370, w mieście Pokrzywnicy uczynił ślub, iż jeżeli do zdrowia przyjdzie, podźwignie z ruin kościół płocki, zbudowany od przodków pod wezwaniem św. Zygmunta i pewnej liczbie kapłanów przy nim należyte da opatrzenie. Jakoż myśląc już o tem, wcześnie dał rozkaz archidjakonowi gnieźnieńskiemu, ażeby tam kogo posłał do obejrzenia murów, a on to zlecił Janowi zeSkrzyn-na, kapelanowi królewskiemu. Niewiadomo, czy ten zamiar do skutku przywiedziony został, albowiem Kazimierz W. wkrótce umarł.

Biskup i proboszcz katedralny zaszczyceni byli tytułem i godnością książęcą, pierwszy z nich pułtuskiego, drugi sieluń-skiego i w tym księstwie miał udzielną

GO

władzę. Siódmy z kolei biskup katedry płockiej, był pierwszym z polaków, Stefan, herbu Pobóg. Katedra w rzędzie swych pasterzy szczyci się: Henrykiem ks. mazowieckim *j* w r. 1391; Kazimierzem synem Bolesława ks. mazowieckich *f* r. 1480; Karolem Ferdynandem królewiczem z rodziny Wazów i Michałem ks. Poniatowskim, bratem króla Stanisława Augusta—wszyscy z rodów panujących.

Kapituła płocka posiada przywilej Aleksandra Jagiellończyka z r. 1504 wydany •w Krakowie, stanowiący pięciu kanoników doktoralnyeh przy tejże katedrze, to jest: teologji, prawa kanonicznego, sztuk lekarskich,|kaznodzieję i penitencjusza.

Liczne włości w województwie płockiem, ziemi Dobrzyńskiej, przez Bolesława Chrobrego, książąt i panów nadane czyniły uposażenie kapituły jednem z najlepszych.

Starożytną dzwonnicę katedry płockiej, Kazimierz W. gdy zamek murem otaczał, kazał pokryć blachą. W dzwonnicy są cztery dzwony, największy ,,Zygmuntu tylko w wielkie uroczystości i obchody pogrzebowe odzywa się. Istniał zwyczaj, że po wieczornem przedzwonieniu na „Anioł

pański“, Zygmunt wybijał pojedynczo 10 razy, w pauzach minutowych, dzinło się to na pamiątkę chrześcijan pod Warną poległych i\ 1444.

Dwóch królów polskich: Władysław Herman zmarły d. 3 czerwca r. 1102 i syn jego Bolesław Krzywousty, zmarły d. 25 października V. 1139, pochowanych zostało w płockim kościele katedralnym. Aleksander, Dołęga ze Szreńska, biskup płocki, wspaniały pogrzeb Krzywoustemu wyprawił, wspomina o tem Długosz w życiu tego biskupa.

Długo miejsce spoczynku królów było niewiadomem, utrzymywano bowiem, że zwłoki ich pod wielkim ołtarzem złożone były, atoli twierdzenie to mylnem się okazało. Dr. Wawrzyniec Wserecz opisujący osobliwości Płocka w r. 1603 podał do wiadomości, że Andrzej Noskowski biskup płocki *j* 1561 r. wyporządzając kościół katedralny, w wymurowanym przy wnijściu do chóru kanonicznego grobie, kości wspomnianych królów pochował. Dopiero jednak Adam Michał Prażmowski, biskup płocki, w r. 1818 postanowił wystawić Monarchom pomnik z marmuru i wydał w tym celu

odezwę do obywateli województwu płockiego, wzywając ich do dobrowolnej składki.

Pilnując się wskazanego miejsca, przez dr. Wserecza odkryto d. 22 lipca r. 1825 w samym środku wnijścia do chóru większego, w grobie sklepionym, skrzynią z drzewa, po bokach klamrami żelaznemi spojoną, a w której kości królów i książąt z rodziny Piasta przez Noskowskiego złożone znajdowały się.

,,Pięć głów było, kości większychi mniej szych do trzydziestu i więcej, na jednej głowie znajdowało się nieco włosów, na drugiej strój do czepka podobny, galonkiem srebrnym i plecionką drobną z jedwabiu otoczony. Kości te były ciemno-żółtawe. a kilka z nich fioletowe, z rąk i nóg nadzwyczaj dlugieu. (Dopisek do artykułu ks. W. G. Gawareckiego Alleluja r. 18-tl).

Pomnik, jaki do dziś w kaplicy katedral -nej oglądamy, poświęcony był d. 12 września r. 1825, jest on zrobiony podług rysunku prof. Zygmunta Vogla i oznacza miejsce złożenia zwłok monarszych.

W podziemiach katedry z książąt mazowieckich z Piastów świeckich pochowani zostali, o ile wiadomo:

1.    Leszek, syn Bolesława IV Kędzierzawego *j* 1186 r.

2.    Konrad I książę Mazowsza i Kujow f 1247 r.

3.    Bolesław, *j* r. 1313.

4.    Zofia, żona Bolesława, księżna mazowiecka f r. 1288.

5.    Wacław, zmarły w r. 1330.

6.    Bolko czyli Bolesław, syn Wacława f r. 1341.

7.    Kazimierz, książę syn Trojdena *j* 1354 r.

8.    Ziemowit III, książę całego Mazowsza f 1381 r.

9.    Ziemowit IV zmarły r. 1426.

10.    Kazimierz II zmarły 1446 r.

11.    Władysław I ks. płocki zm. 1455 oraz trzej synowie jego:

12.    Ziemowit V zm. 1456 r.

13. Ziemowit VI

14. Władysław II

Zmarli w r. 1462, otruci przez Gotar-da z Bybna kasztelana Sochacze wskie-

go.

15. Janusz II zm. r. 1493.

Ci wszyscy, a przynajmniej niektórzy z nich zapewnie mieli nagrobki, które z cza-

sem zniknęły, gdy zmieniano budowę kościoła. Obecnie, podczas restauracji katedry, ks. Syski rzucił projekt w Maryawicie wystawienia nagrobka uprzytomniającego imiona wszystkich książąt mazowieckich, tutaj pochowanych. Myśl godna poparcia i szybkiego urzeczywistnienia. Należy się to panom i dziedzicom ziemi krakowskiej sandomierskiej, śląskiej, wielkopolskiej, Kujaw, Sieradza, Mazowsza, ziemi Dobrzyńskiej i Pomorza.

W miejscu w k torem teraz kaplica św. Zygmunta znajduje się, był dawniej wspaniały pomnik biskupa Wernera, który we wsi Biskupicach, w pobliży Drobina z rozkazu Bulesty, kasztelana Wiskiego w r. 1170 zamordowany został. Biskup Werner, mąż doskonały, pobożny i uczony, przez Bolesława Kędzierzawego w r. 1166 wysłany był do Akwisgranu, dla uczynienia zgody z cesarzem Fryderykiem I. Gdy biskup rzecz całą pomyślnie załatwił, cesarz Wernerowi częśc relikwii św. Henryka II cesarza i św. Zygmunta, króla burgundz-kiego, w darze ofiarował, które do dziś w płockiej katedrze są złożone.

W podziemiach katedry spoczywają zwłoki

Krystyna Gozdawy, wojewody płockiego, od krajowców zwanego „wielkim wojewodą/1 a od pogan pruskich „bożkiem polskim“, z woli Konrada I ks. Mazowsza i Kujaw, przez podszepty zawistnych, wolności, potem oczu i życia pozbawiony r. 1217.

Dochowało się jednak i kilka nagrobków znaczniejszych prałatów i panów mazowieckich: Andrzeja Sierp ski eg o, wojew. rawskiego i starosty płockiego, który Bonie królowej w powrocie do Włoch towarzyszył, zmarł w r. 1572; Pawia Głogowskiego kanonika i dziekana katedry płockiej, męża wielkiej nauki, zmarłego w r. 1580. Nagrobek znajduje się w kaplicy, w której szczątki monarchów są złożone; Melchiora Radzimińskiego, archidjakona i doktora nauk lekarskich, zmarłego wr. 15 50 i wielu innych.

Grób dla biskupów, prałatów i kanoników jest pod zakrystją kanoniczą, drugi grób jest pod kaplicą, w której pomnik wzniesiono królom. Obecnie w podziemiach chowają tylko biskupów. Straż do pilno^ wania kościoła i do usług używa się ze wsi Radziwia, po przeciwnej stronie Wisły położonej, była to odwieczna książąt Mazowieckich fundacja.

Słownik miejscowości.

Teraźniejszy kościół nie jest tym samym, który początkowo był zbudowany, jednakże mury jego przeszło siedm i pół wieków istnienia liczą. Był on przez królów i książąt często zwiedzany jako droga i znakomita pamiątka przeszłości.

W zamku, jaki tu niegdyś stał blizko katedry, a przez Kazimierza W. w r. 1353 był odrestaurowany, mieszkała w r. 1572 Anna Jagiellonka³). Obecny teatr przerobiony został w r 1816 z ruin kościoła św. Trójcy, po dominikańskiego, odbudowanego w r. 1412 przez żonę Ziemowita IV. Kościół paraf. św. Bartłomieja zbudowany w XIV w. Istniejący w Płocku szpital św. Trójcy ufundowany był w r. i405 przez ks. Ziemowita mazowieckiego, liczy więc 500 lat i jest jednym z najstarszych w kraju (patrz szpital w Rawie). W XV w. Płock był miastem tak zamożnem, że uchodził za pierwsze miasto po Krakowie. W r. 1483 powstał tu zakład naukowy dla duchownych, a w r. 1498 Jan Olbracht pozwolił urządzić wodociągi. W końcu XVIII w. Płock liczył jeszcze 11 kościołów.

Radom, w XII w. posiadał zamek, który przechodząc rozmaite fazy w r. 1860 przerobiony został na plebanję. W zamku tym bawiła Grzymisława wdowa po Leszku, Władysław Jagiełło i królowa Jadwiga, Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta, Jan Olbracht. W r. 1548 Barbara Badziwiłłówna witana była przed miastem przez męża, a w r. 1551 przez Radom wieziono jej zwło-Kazimierz W. zbudował tu kościół św.

ki.

Jana.

Radoszyce, osada gub. radomskiej pow. koneckiego. Długosz powiada, iż istnieje tam kościół „novae fundationis“. Istniał też zamek, bo król Władysław Jagiełło zatrzymał się tu w r. 1411 jadąc na wyprawę do Prus. Tu obchodził święto Trzech Króli i odesławszy stąd królową Annę do Krakowa, sam ruszył na Sulejów, Łęczycę, Brześć do Torunia. Kazimierz Jagiellończyk z rodziną bawił tu w r. 1450, chroniąc się przed zarazą morową. Z zamku, który popadł w ruinę i około r. 1860 został rozebrany, a który pono przez Kazimierza W. był zbudowany, pozostały dwie budowle z żelaznemi drzwiami.

Rabsztyn, wieś pow. olkuski. Obok za-

budowań folwarcznych wspaniałe ruiny zamku z XV wieku, niegdyś własność Toporczy-ków z Rabsztyna.

/Rflciążek, gub. warszawska. Ruiny zam-kvTz XIII w. dotychczas widoczne. Tutaj w r. 1404 Władysław Jagiełło zawarł przymierze z wielkim mistrzem Krzyżaków Konradem von Jungingenem, oddając muŻmujdź. Raciążek był kilkakrotnie miejscem zjazdów i często gościł królów.

Radziejów, gub. warszawska, posiada kościół paraf, z cegły, nietynkowany, w stylu ostrołukowym, zbudowany przez biskupa krakowskiego Jana Grota w r. 1331. Kościół pofranciszkański ufundował Kokietek.

Radzyń, gub. siedlecka. Kościół ufundowany w r. 1461 przez Mniszchów. W kościele jest starożytny obraz Matki Boskiej, malowany na drzewie.

Raków, gub. radomska. W XVI w. było tu gniazdo Socynianów. Około r. 1575 założyli papiernię i drukarnię słynną z pięknych czcionek. W r. 1602 założono szkołę arjańską, liczącą przeszło 1000 uczniów. W r. 1638 młodzież arjańska zburzyła krzyż, w skutek czego szkołę zamknięto i arjan wypędzono. Obecny kościół paraf.

zbudowany jest na fundamentach zboru arjańskiego.

Rawa, gub. piotrkowska, miasto ze starożytną przeszłością. W r. 1313 był tu już zamek przez Kazimierza W. później wzmocniony, baszta i fundamenty dotychczas są widoczne. Tu mieszkali książęta mazowieccy, tu była później kasa kwarciana, do której starostowie wysyłali grosz czwarty na wojsko. Około r. 1378 Rawa była stolicą oddzielnego księstwa. Ostatnim księciem Rawy był Władysław syn Janusza Starszego, ks. warszawskiego, zmarły w r. 1462. Od r. 1496 miasto stało się miejscem zjazdów i sejmików. W r. 1513 bawił tu Zygmunt I. Kościół paraf. św. Piotra i Pawła i kościół św. Ducha pochodzą z XIII w. Kościół z klasztorem po-augustjańskim, w stylu ostrołukowym fundowany jest przez Ziemowita III. Szpital św. Ducha istnieje w Rawie lat 530 i posiada akt erekcyjny ks. Ziemowita, który dosłownie brzmi:

,,My Ziemowit z Bożej łaski Xiąże Czerski i Pan Rawski i dziedzic — wszystkim wiernym w Chrystusie obecnym i przyszłym chcącym mieć tego wiadomość chcemy, aby było wiadomem; że przystąpiwszy do nas

skromni mężowie Radcy i ławnicy miasta naszego Rawy pokornie upraszali, jak dalece na chwałę Boga Wszechmogącego i świętego Ducha szpital chorych tamże w Rawie pozwoliliśmy założyć i uposażyć. My więc pragnąc cześć Boską w naszych czasach dla pomocy naszych potomków i dla naszego zbawienia z tego względu powiększyć, ich prośbami powodowani zezwalamy i niniejszem przypuszczamy ofiarujących szpital założyć i uposażyć Naszą Xiążęcą Baśką, któremu to szpitalowi Mikołaj nazwany Poczotko z żoną swoją 4 morgi (Man-sos) w mieście Rawie, 3 morgi w Komorowie, wsi naszej, z zagrodami, rolami, wołami i zasiewami dał i na wieczne czasy darował. To wszystko od wszelkich opłat naszych i podatków, służebności pańszczyźnianych, i nadpańszczyznianych, jak niemniej od wszelkich powinności pod jakiem-bądź nazwiskiem opłacanych na wieczne czasy zwolniliśmy. Oprócz tego rzeczony szpital przyłączamy i przywiązujemy do klasztoru św. Wojciecha w Płocku, i aby Opaci rzeczonego klasztoru przez braci swojej reguły tymże szpitalem rządzili i rozrządzali, oraz jakby im się lepiej i korzyst-

niej zdawało wszystkich załatwiali. Na dowód pieczęć nasza do niniejszego jest przywieszoną. Działo się i dano w Rawie, w wiliją Szymona i Judy Świętych Apostołów, roku pańskiego 1374. W obecności szlachetnych mężów Jana starosty i sędziego naszego Czerskiego, Andrzeja Marszałka, Sewoska Chorążego Rawskiego, Pocyona i Meerlaya Rycerzy i wielu innych wiary godnych świadków.“

Różan, gub. łomżyńska. Istniał tu zamek zbudowany przez królowę Bonę, która w nim często gościła; obecnie jedynie okopy, ukazują ślad, na którym stał dawniej. Kościół paraf. św. Anny z XVI w., przeróbki zatarły styl pierwotny.

Sandomierz, znany już w XI w. stał się stolicą dzielnicy książęcej otrzymanej przez Henryka, syna Bolesława Krzywoustego. Był to jedyny książę słowiański, co z hufcem swoim połączył się z krucjatą i poszedł oblegać mury Jerozolimy.

Przemieszkiwały tu niewiasty piastowskie: żona Kazimierzowa Helena, córka Adelajda, synowa Grzymisława, wnuka Salomea i jej bratowa Kinga.

Adelajda, córka Kazimierza Sprawiedli-

wego ufundowała tu w r. 1200 kościół św. Jakóba. Przy kościele tym osiedli później Dominikanie i dotrwali do kasaty w r. 1864. (Podczas napadu Tatarów zakonnicy tutejszego klasztoru zostali wymordowani d. 2 lutego 1260 r.). Kościół ten, jedna z najstarszych świątyń w kraju nosi wybitne piętno architektury ,,romańskiej“. Pierwotną budowę można tylko w niektórych miejscach odtworzyć. W nieskalanej czystości pozostał tylko sławny portal „ceglany“. Jest on utrzymany w stylu romańskim i ma przeszło 700 lat. Uderza mnogość ornamentacji, główki na kapitelach wyobrażają ks. Adelajdę i Leszka Białego. Na budowę świątyni użyto jako materjału nie ciosu a cegły, bodaj czy nie poraź pierwszy na tak wielką skalę w Małopolsce.

Płyta grobowa ks. Adelajdy, z kamienia, ma datę śmierci księżniczki r. 1211, robota rzeźby wskazuje, że położona była w XV wieku. Sarkofag dębowy z XVII w. zawiera w małej trumience szczątki księżnej przeniesione z grobowca dawnego. Z boku nawy jest wejście do kaplicy, a dawnej celi św. Jacka, który tu przemieszkiwał.

W starożytnej dzwonnicy ze strzelnicami,

dzwony: ,,Demetrjusza z r. 1399 i drugi z 1314.

W wieku XIII Tatarzy srodze miasto zniszczyli, dopiero Leszek Czarny troskliwie zajął się podniesieniem grodu i przeniósł miasto na wzgórze, gdzie obecnie stoi.

Kazimierz W. opasał miasto murem z czterema bramami, utrzymała się jednak tylko jedna, tak zwana ,,Opatowska“, z gotyckim ostrołukiem swej wieży. Stoi dzięki temu, że w r. 1840 od spodu podmurowaną została.

Król ten wybudował kolegjatę (dzisiaj katedrę) pod wezwaniem N. M. P. na miejscu dawnego kościoła zbudowanego w r. 1121 przez Bolesława Krzywoustego, który ufundował gotycką świątynię w miejscu pierwotnego kościółka św. Mikołaja zbudowanego przez Mieczysława I. Obecna więc katedra jest trzecią świątynią, z których każda fundatorem miała monarchę. Kościół kazi-mierzowy z r. 1360, przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego rozszerzony, posiada lekkie ostrołukowe sklepienia równe we wszystkich nawach.

Władysław Jagiełło polecił pokryć malowidłami ściany kolegjaty i malowania te

utrzymały się do w. XVIII, gdyż dopiero w r. 1711 członkowie kolegjaty kazali je zabielić wapnem. Obecnie na lewej ścianie presbyterium przechowało się przypadkiem jedno malowidło, pod dużym obrazem, który niedawno spadł i odkrył tajemnicę.

Kościół posiada też jeszcze jeden z kilku obrazów otrzymanych od króla po pogromie Krzyżaków. Obraz ten przedstawia wskrzeszenie Piotrowina i stanowi bardzo ciekawy zabytek malarstwa XIV w.

W skarbcu znajdują, się rękopisy z XIII w. i rękawiczki królowej Jadwigi. W kole-gjacie Jagiełło przyjmował posła od Soboru, Bazylejskiego. Jagiełło, który w Sandomierzu często przebywał, odbierał tu hołd od książąt Mazowieckich.

Zamek z muru dźwignął Kazimierz W., odnowił go i przerobił Zygmunt Stary. Po ustanowieniu biskupstwa w Sandomierzu, w pierwszej połowie XIX stulecia, ofiarowano biskupom zamek na mieszkanie. Ówczesny jednak biskup ks. Burzyński (przedtem reformat) jako zakonnik odmówił tego zaszczytu i niestety gmach zamieniono na więzienie. Tablica wmurowana przypomina dokonaną restaurację przez Zygmunta I.

W kościele św. Ducha z XIII w., w którym Piotr Skarga wypowiedział trzy ostatnie kazania, znajduje się w kaplicy w ołtarzu figura rzeźbiona Pana Jezusa Miłosiernego, czczona ze szczególnem nabożeństwem. Rzeźba ta była w ołtarzu kaplicy zamkowej, a św. Kunegunda przed nią zwykle się modliła.

Gmach, w którym się dzisiaj mieści pro-gimnazjum, to dawny kościół św. Piotra, zbudowany przez Kazimierza W. Później mieścili się tu Jezuici, którzy założyli konwikt dla młodzieży.

Ratusz z czasów Leszka Czarnego (jedna część) i Kazimierza W. doskonale zachowany posiada mury niesłychanej grubości. W r. 1873 odkryto pod gmachem obszerną sklepioną izbę z hakami i kółkami, zapewne do tortur.

Długosz ufundował w r. 1476 przy kole-gjacie tutejszej dom dla Mansyonarzy. Dom ten posiada ładne gotyckie futryny.

W Sandomierzu w r. 1570 odbył się zjazd dyssydentów.

Sapierzyszki, gub. suwalska. Istniała tu niegdyś jedna z większych świątyń pogańskich starożytnej Litwy. Paweł Sapieha

zbudował na ruinach tej świątyni w r. 1530 kościół parafjalny. Z pałacu spółcześnie wzniesionego pozostały fundamenty.

Secemin, gub. kielecka. Szafrańcowie z Pieskowej Skały zbudowali tu w r. 1402 kościół paraf., który w roku 1557 zamieniony był na zbór kalwiński a w połowie XVII wieku znowu katolikom zwrócony. W r. 1555 otworzono tu szkołę a d. 11 stycznia 1556 r. odbył się zjazd kalwinów i luteranów.

Serock, gub. warszawska, posiada kościół paraf, zbudowany z początkiem XV w. przez Janusza i Stanisława ks. mazowieckich. Jest to nader oryginalna budowa, z czterema basztami. Był to główny punkt handlowy w ziemi zakroczymskiej.

Sieciechów, pow. kozienicki gub. radomska. Opactwo Benedyktynów fundowane w XI w. przez Sieciecha. Według tradycji klasztornej Bolesław Krzywousty po skonfiskowaniu tych dóbr za tchórzostwo jednemu z Sieciechów, nadał je zakonowi między 1132 a 1139 rokiem. Bywał tu Władysław Herman, a Konrad Mazowiecki r. 1223 więził Bolesława (Wstydliwego) i matkę jego Grzymisławę. Klasztor często odnawia-

— 77 -

ny w XVI w. przebudowany. Kościół obecnie jest paraf., klasztor w ruinie, opactwo ledwie się trzyma. W niegdyś istniejącym tu zamku więziony był Zbigniew syn Władysława Hermana.

Sienno, gub. radomska. Kościół paraf., w stylu ostrołukowym, zbudowany w r. 1483. Okna z jednej strony. Tablica erekcyjna z r. 1431, u dołu herb „Korczak”.

Sieradz, gub. kaliska. Jedno z najstarszych miast, posiadające zamek od niepamiętnych czasów, w którym Kazimierz ks. Mazowiecki więził brata Ziemowita z żoną Gertrudą w r. 1254.

W r. 1262 mieszkał tu Leszek Czarny z żoną Gryfiną. Tenże Leszek w lochach zamkowych więził głośnego biskupa Pawła z Przemankowa. W r. 1288 księstwo sieradzkie objął Władysław Łokietek.

W końcu XIV w. Sieradz został miastem w którem odbywały się zjazdy. W XV w. odbyło ich się 12, poczem przeniesione zostały do Piotrkowa. Tutaj w r. 1436 zatwierdzono pokój z Krzyżakami. Kościół parafjalny, niegdyś kolegjata, zbudowany koło r. 1200 przez jednego z książąt władających Sieradzem. W tymże kościele od-

był się w r. 1233 synod prowincjonalny. Kościół posiada skarbiec godny widzenia.

Kościół św. Stanisława, z klasztorem po-dominikańskim, zbudowany w r. 1260 przez Kazimierza ks. sieradzkiego, posiada rzeźbę drewnianą „Zdjęcie z Krzyża“, z XV w. W podziemiach były groby ks. mazowieckich, zniszczune przez Krzyżaków w r. 1331.

Kościoł św. Ducha, zbudowany w r. 1417. W Sieradzu na sejmie zwołanym w r. 1432, Polacy uznali następcą po Władysławie Jagielle syna jego, starszego, Władysława III, za co król wraz z królową Zofją publicznie dziękował.

Sierpc, gub. płocka. Kościół paraf. św. Wita zbudowany podobno w XI w. na miejscu świątyni pogańskiej. Starożytna jest część zbudowana z kamienia polnego. Drugi kościół Wniebowzięcia N. M. P. zbudowany w r. 1483, obecnie mieszczą się jeszcze przy nim benedyktynki. Kościół w stylu ostrołukowym posiada obraz łaskami słynący. Trzeci kościół św. Ducha zbudowany w r. 1519.

Miasto w XII w. było już w posiadaniu biskupów płockich.

Sieicierz, gub. piotrkowska. Ruiny zamku

książąt siewierskich, którymi byli od r. 1443 biskupi krakowscy. Zbigniew Oleśnicki nabył to księstwo od książąt śląskich i przyłączył do dóbr biskupów krakowskich.

Kościół paraf. św. Mateusza istniał już w XV w. ale w r. 1783 przez bjskupa Soł-tyka był przebudowany. Na cmentarzu istnieje kościółek św. Jana, uchodzi za fundację Piotra Dunina z r. 1144, zbudowany z ciosu, jest to typ kościołów zameczków, z oknami jak strzelnice. Pod murami Siewierza Władysław Łokietek pobił wojska śląskie Henryka IV.

Skalbmierz, gub. kielecka. Kościół pa-rafjalny z XIII w. przez Konrada ks. mazowieckiego w r. 1235 obwarowany, w XV wieku był przebudowany. Zachowany styl ost^ołukowy.

Skala, gub. kielecka. Widoczne są jesz-czeTTady klasztoru i zamku, który tu istniał w r. 1235. Księżna Salomea, żona Bolesława, przeniosła tu klaryski z Zawichosta i osadziła w zamku, przy którym następnie zbudowała klasztor Po zrujnowaniu klasztoru, około r. 1320 zakonnice przeniosły się do Krakowa. Istnieje grota św. Salo-

mei, w której mieszkała. Kościół św. Mikołaja pochodzi zdaje się z XIV wieku.

Skępe, gub. płocka, posiada kościół i klasztor po-bernardyński, w r. 1497 zbudowany, w kościele pomieszczono statuę Matki Boskiej, przywiezioną w r. 1496 przez Zo-fję Kościelecką. W’r. 1755 odbyła się koronacja łaskami słynącej statuy.

Srzynno, gub. radomska. Kościół paraf, pierwotnie zbudowany podobno przez Piotra Dunina, z ciosu; w ścianie wmurowana tablica kamienna z herbem „Labędźu, Duninów. W zakrystji są godne widzenia sprzęty starożytne.

W r. 1368 bawił tu Kazimierz W.

Skrzyńsko, gub. radomska. Leży o pięć wiorst od Skrzynna i stanowiła własność Piotra Dunina, który ją otrzymał od Bolesława Krzywoustego, sfcąd częste pomyłki i wspomnienia historyczne nie wiemy czy odnoszą się do jednej lub drugiej miejscowości. Pierwotny kościół stał tu za Piotra Dunina, ten który obecnie się wznosi jest jednak z w. XVIII. W w. ołtarzu znajduje się cudowny obraz Bogarodzicy z Dzieciątkiem Jezus, który według tradycji miał ofia-

rowac kościołowi Piotr Dunin, odzyskawszy cudownie wzrok po oślepnięciu.

Skulsk, gub. kaliska. Bolesław Wstydliwy, król polski, podczas łowów znalazł statuetkę M. B. Bolesnej, którą umieścił w wybudowanej tu kapliczce. W r. 1271 w miejsce kapliczki stanął kościółek, który po przeróbkach i dobudowaniach istnieje dotychczas.

Ślesin, gub. kaliska. Kościół paraf. św. Mikołaja ? budowany około r. 1360, później przebudowany.

Sławków, gub. kielecka. Miasto bardzo starożytne, gdyż w 1203 r. biskup Pełka wybudował tu kościół św. Jana z klasztorem kanoników regularnych. Kościół paraf, pochodzi z XIII w. W rynku stoi ratusz z czasów Kazimierza W., posiada dach podwójny i kolumnady wokoło. Istniejący dom schronienia dla starców, prawdopodobnie posiada pewną finansową łączność z założonym tu, w r. 1298 przez bisk. Jana Musz-kata, szpitalem dla ubogich.

Miasteczko ma wygląd starożytny, świadczy o tern kierunek ulic i domy' nadzwyczaj ciekawe, dawnej architektury.

Słupcay gub. kaliska. Kościół paraf. św.

Słownik miejscowości.

Wawrzyńca z XV w.; kościół św. Leonarda z XIV w., urządzono przy nim obecnie szpital. Miasto należało do biskupów poznańskich. W r. 1314 biskup Andrzej otrzymał prawo mennicy, dla bicia w Słupcy denarów. W r. 1431 założono tu ,,Towarzystwo Strzeleckie¹¹.

Slupia-Nowa, gub. kielecka. Kościół paraf, z XVI w. Królowie polscy przybywając do kościoła na Łysej Górze, zatrzymywali się w miasteczku.

Służewo, gub. warszawska. Kościół paraf, św. Jana Chrzciciela, z wyniosłą wieżą, w stylu gotyckim, zbudowany w r. 1560, przez małżonków Służewskich.

Sobków, gub. kielecka. Kościół paraf, z drugiej połowy XVI w., zbudował go Stanisław Sobek. Około r. 1570 tenże Sobek wystawił pałac z małemi basztami po rogach, co nadało mu wygląd zamku. Zameczek istnieje dotąd.

Sobota, gub. warszawska, posiada kościół paraf. św. Piotra i Pawła zbudowany w r. 1548 przez Tomasza Sobockiego.

Sochaczew, gub. warszawska. Malownicze ruiny nad Bzurą zamku zbudowanego z cegły i kamienia w XIV w. Kościół paraf.

św. Mikołaja, niegdyś klasztorny oo. Dominikanów zbudowany był w r. 1244 przez ks. Ziemowita. W XV i XVI w. Sochaczew był ogniskiem przemysłu.

Solec, gub. radomska, dochował wiele pamiątek. Ruiny zamku zbudowanego roku 1060 przez Bolesława Śmiałego widoczne dotąd. Zamek połączony był z miastem mostem, przerzuconym nad doliną.

Kościół paraf, murowany zbudowany przez Kazimierza W. Na błoniu tradycja mieszkańców wskazuje miejsce na polance, gdzie król Bolesław w r. 1078 stanął obozem i sądził sprawę pomiędzy biskupem a spadkobiercami wskrzeszonego Piotra Strze-mieńczyka, o wieś Piotrowice. Wówczas też biskup odprawił mszę św. w kościółku św. Barbary, zbudowanym w X w. i dotychczas na cmentarzu stojącym.

W r.

1412 bawił tu Władysław Jagiełło. Solec od dawien dawna był wsią książęcą.

Solec, gub. kielecka. W r. 1508 miejscowość ta należała do Andrzeja Zborowskiego, który zbudował tu pałac dotychczas istniejący, dzięki odnowieniu w r. 1803 przez Ignacego Wielogłowskiego, Na źró-

dła wody słonej natrafiono w pierwszej połowie XVIII wieku.

Stanisławów, gub. warszawska. Kościół paraf, zbudowany w r. 1523 przez ks. mazowieckiego.

Staszów, gub. radomska. Kościół paraf, zbudowany w r. 1340 przez Dorotę z Tarnowskich Tęczyńską, z kamienia wapiennego. Ratusz murowany pochodzi z końca XVI wieku.

Staw, gub. kaliska. Kościół paraf, w stylu ostrołiikowym, zbudowany w r. 1520 przez Jana Jaruntha, wojew. łęczyckiego.

Stawiszyn, gub. kaliska. Kościół paraf, zbudowany przez Kazimierza W. posiada ołtarz rzeźbiony z XV w.

Zamek i rnury miejskie zbudowane przez Kazimierza W. powoli poszły w ruinę. Na fundamentach zamczyska stoi teraz kościół ewangelicki.

Stężyca, gub. siedlecka. Kościół paraf, zbudowany w XV w. przez plebana Jana. D. 12 maja 1575 r. odbył się tu sejm zwołany przez prymasa Uchańskiego celem przystąpienia do obioru nowego króla, po wyjeździe Henryka Walezjusza.

D. 3 maja r. 1791 zakonnicy z Miechowa otworzyli tu szkoły.

'Stopnica, gub. kielecka. Kościół paraf, św. Piotra i Pawła zbudowany w r. 1340 przez Kazimierza W., przechował dotąd swe formy pierwotne; bogaty jest skarbiec kościelny. Kazimierz W. zbudował zamek, który w r. 1661 przerobiono na pałac i dotychczas jeszcze istnieje. W r. 1326 wybudowano w Stopnicy kaplicę św. Anny u wejścia do podziemi obszernych, które były niegdyś kryjówką zbójów. Kaplica ta popadła w ruinę.

Sulejów, nad Pilicą gub. piotrkowska. Starożytna fundacja opactwa Cystersów przez Kazimierza Sprawiedliwego. Kościół (obecnie parafja) zbudowany z ciosu, ukończony i poświęcony został w r. 1234. Kościół ten jest najpiękniejszym i najlepiej zachowanym zabytkiem architektury romańskiej. Wykonany jest z kamienia szydło-wieckiego ociosanego w regularne bloki. Piękny portal zdobi główną facjatę. Budynki klasztorne przedstawiają najokazalsze w kraju ruiny, piękne zabytki architektury wojennej XYI w. W kościele godne widzę-

nia są lwy wielkie, jako starożytne zabytki rzeźby drewnianej.

Ruiny należą do największych w Królestwie. Niektóre sale klasztorne jako tako zachowały się.

Szadek, gub. kaliska. Kościół paraf. Wniebowzięcia N. M. P. i św. Jakóba z r. 1335, dotąd istnieje, jako budowla ostrołu-kowa. W r. 1540 zbudowany był szpital św. Ducha, który po spaleniu odbudowany służy za kościół ewangelikom.

W r. 1493 bawił tu Jan Olbracht. Najpomyślniejszy stan miasta był w XV i XVI w. Były nawet wodociągi.

Szaniec, wieś pod Pińczowem, gub. kielecka. Kościół ostrołukowy, z kamienia wapiennego obciosanego zbudowany w r. 1499. Sklepienie kościoła wspiera się na dwóch filarach w środku nawy stojących. Piękne rzeźby (oddrzwia) i obrazy staroniemieckie.

Szczekociny, gub. kielecka. Kościół paraf, św. Bartłomieja, fundacji Odrowążów, z XIV wieku, restaurowany gruntownie w r. 1782.

Szreńsk, gub. płocka. Kościół paraf, pochodzi z XIV w. lecz przeróbki zatarły

wiele cech starożytności. Skarbiec posiada krzyż srebrny z XVI w.

Zamek zbudowany w r. 1531, z czasem rozebrano, a na fundamentach wystawiono dom murowany. Ratusz starożytny przerobiono na dom zajezdny.

Szydłowiec, gub. radomska. Kościół paraf. św. Zygmunta, zbudowany około roku 1432 z kamienia i ciosu, przez Odrowążów, posiada kilka pięknych nagrobków. Ratusz, w stylu włoskim z XVI w. jest pięknym zabytkiem dawnej architektury. Właścicielami Szydłowca w XV w. byli Odrowąże.

/Szydłów, gub. kielecka. Około r. 1355 Kazimierz W. zbudował kościół i zamek a murem miasto opasał. Z zamku dochowały się ruiny, z murów miejskich jest Brama Krakowska. U stóp wzgórza, na którem wznosi się kościół św. Ducha, pochodzący z XII w. istnieją lochy, dawniej przez rozbójników zamieszkiwane, a obecnie na piwnice zamienione.

Synagoga z XVI wieku. W r. 1528 były w mieście wodociągi.

Tarczyn, gub. warszawska. Kościół pierwotnie w XIV w. zbudowany, przy odbudowywaniu utracił wiele cech starożytności.

W r. 1259 bawił tu Ziemowit ks. mazowiecki.

Tuliszków, gub. kaliska. W r. 1450 Mikołaj Zaremba zbudował kościół murowany.

Turek, gub. kaliska. Kościół parafjalny z XIV w.

Tykocin, gub. łomżyńska. Miasto w któ-rem Zygmunt August często przebywał. Około r. 1565 król przebudował zamek, po którym jeszcze ślady pozostały i ulokował tutaj skarby, bibljotekę i zbrojownię. Po śmierci, zwłoki tegoż króla rok cały spoczywały na zamku tutejszym. Kościół para-ijalny św. Trójcy zbudowany został w XV wieku.

¹

Oznaczał pół drogi z Kalisza do Kruszwicy. Postawił go Piotr Duńczyk, który był rządcą prowincji kaliskiej i kruszwickiej.

²

Podanie utrzymuje również, że świątynię tę wybudował syn Bolesława Krzywoustego ks. Henryk Sandomierski.

³

W r. 1229 w zamku płockim Konrad I więził ks. Henryka Brodatego.

W r. 1661 sejm nadał Tykocin Stefanowi Czarneckiemu na włosnośó. Pomnik bohatera stoi przed kościołem, wzniesiony około r. 1770.

Uchanie, w pow. hrubieszowskim, należały do rodziny Jasieńskich, a w końcu XV w. do Uchańskich, Kościół odrestaurowany w r. 1484 posiada cenne obrazy i wiele pamiątek. Relikwje św. Atanazego doktora kościoła i św. Flawii Domicelli oprawione w relikwiarzach stoją na w. ołtarzu. Głowy

tych świętych przywiezione zostały z Rzymu przez Pawła Uchańskiego, sprawującego poselstwo do Grzegorza XIII. Podobno poseł przekupił zakrystjana, który je wydał.

Mauzoleum Uchańskich (naturalnej wielkości marmurowe postacie na wezgłowiach) należy do najwspanialszych w kraju.

Dotąd pozostały szczątki zamku z XIV wieku.

W. XVII

Ujazd, wieś pow. Opatowski. W połowie XV w. dziedzicami byli Oleśniccy herbu Dębno, później Zborowscy Ossolińscy¹). Wyniosłe ruiny zamku zwanego ,,Krysztofory<l. Kościół starożytny z drzewa wzniesiony.

Uniejów, gub. kaliska, niegdyś własność arcybiskupów gnieźnieńskich, którzy mieszkali tu często, począwszy od XII w. W r. 1365 zbudowano kościół na miejscu starej kolegjaty i nowy zamek; fundatorem był arcybiskup Jarosław. Zamek kilkakrotnie restaurowany pozostaje dotąd mieszkał-

DI

N

m.

:d-

nym. W r. 1376 odbył się tu synod. Kościół kolegjacki ma wiele pamiątek i piękny grobowiec błog. Bogumiła, którego zwłoki przywiózł podstępnie dla kolegjaty w roku 1663 arcybiskup Leszczyński. Błog. Bogumił mieszkał w Uniejowie w r. 1182.

Warka, gub. warszawska. Było tu starożytne zamczysko książąt mazowieckich. W XIV w. Trojden, z linii ks. mazowieckich zbudował klasztor Dominikanom. Kościół zgorzał w r. 1650 a około r. 1845 ponownie popadł w ruinę; pomiędzy rumowiskami znajdowano groby pochowanych tu książąt Piastów, z linii mazowieckiej. Troj-dena (j 1341), Ziemowita (ÿ 1343), Anny (j 1429) żony Jana ks. Mazowieckiego, a córki Kiejstuta ks. trockiego.

Warszawa, dawna stolica Mazowsza, chociaż znaną i wymienianą już była w dokumentach z w. XIII, jednakże widomych pamiątek z czasów najdawniejszych posiada bardzo mało.

W r. 1339 Warszawa była już otoczona murami, miała rynek i dwa kościoły św. Jerzego, dziś już nieistniejący, przy ulicy Ś-to Jerskiej i św. Jana. W r. 1341 stale tu zamieszkiwał Kazimierz syn Bolesława.

Synowiec Kazimierza, Janusz, otrzymawszy przy podziale w r. 1379 Warszawę, wiele przyczynił się do jej wzrostu tworząc z niej stolicę Mazowsza.

W r. 1526 Mazowsze wcielono do Korony. Od r. 1548 stale mieszkała tu królowa Bona, a Zygmunt August często przebywał. Odprawiane od r. 1557 sejmy nadały znaczenie Warszawie, a po pożarze zamku krakowskiego w r. 1595 przeniesienie się króla i dworu do Warszawy zamieniły ją w stolicę, czyniąc środowiskiem handlu.

Z namacalnych pamiątek pozostały: kościół św. Jana (obecnie archikatedra), który wybudowany został na miejsce spalonego w r. 1261 drewnianego kościoła. Parafjalnym został w r. 1313 a kolegjatą w r. 1406. Kościół pochodzi z fundacji książąt mpsowieckich i śród cennych pamiątek ^ jsiada pomnik książąt Mazowieckich z e lerwonego i czarnego marmuru; kośció* św. Marcina (poaugustjański) przy ulicy Piwnej; kościoły, św. Anny (po-berrru*dyński) zbudowany w r. 1454 przez Annę ks. mazowiecką, odbudowywany po pażarach dwukrotnie, posiada kaplicę ze zwłokami błog. Ładysława

z Gielniowa, bernardyna tegoż klasztoru, zmarłego w r. 1505, patrona Warszawy i kościół Panny Marji na Nowem Mieście zbudowany również przez księżnę Annę w r. 2409. Świątynia ta wnętrzem, wyglądem zewnętrznym i dzwonnicą świadczy o dawnej przeszłości swojej.

Istnienie kościoła św. Ducha kroniki stwierdzają już w r. 1333, jako kaplicy, przy której rajcy warszawscy, głównie Mikołaj Panczatka, założyli szpital, przez Jana ks. mazowieckiego uposażony w r. 1388, a Wawrzyniec z Targowa ofiarował folwark Pustola, który razem z młynem na rzece Drzanznie był podstawą istnienia szpitala i nieodłącznego z nim kościoła. Pierwszym proboszczem był ks. Jędrzej Pronobis.

Pomimo, że kościół ten i szpital, położony pod wałami, opasującemi miasto, kilkakrotnie był palony i łupiony, dzięki jednak opiece gorliwej obywateli Starego Miasta: Fukierów, Giżów i Baryczków, podnosił się tak, iż oprócz szpitala istniała tam szkoła i bractwo literackie.

Najwięcej ucierpiał kościół za pierwszego najścia szwedów, gdyż prawie cały poszedł w ruinę. Po ustąpieniu szwedów, królo-

wi przyszła myśl, aby w kościele św. Ducha osadzić paulinów i w tym celu pisał do ówczesnego prowincjała paulinów w Polsce i na Ślązku, obrońcy klasztoru częstochowskiego, ks. Kordeckiego, który paulinów do Warszawy przysłał. Odtąd rozpoczęła się świetna epoka dla kościoła i szpitala, gdyż możni i ubodzy prześcigali się w ofiarach tak, że wkrótce stanęły nowe budynki. Księża paulini przy objęciu kościoła w posiadanie w r. 1671 zorganizowali tu bractwo Pięciu Ran Zbawiciela, do którego zapisywało się na wzór istniejącego na Jasnej Górze wiele dostojnych osób. Kapitały wzrosły o tyle, że w r. 1699 założono kamień węgielny pod kościół obecnie stojący.

Pobożne pielgrzymki warszawian do Częstochowy wzięły swój początek stąd, że księża paulini za bytności swej w Warszawie szli pieszo lub jeździli często w towarzystwie osób pobożnych do Częstochowy. Kompanje do obrazu w Częstochowie wyruszają od r. 1850 zawsze po nabożeństwie, w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej ufundowanej we wrześniu r. 1746.

Historja szpitalnictwa Warszawy niewątpliwie wykazuje pewne pochodzenie i za-

leżność finansową dziś istniejących szpitali, od przywilejów i nadań sięgających czasów piastowskich. Majątki Mienia i Piaseczno z folwarkami Rudnik, Piaseczno i Skwarne, podarowane zostały szpitalowi św. Ducha przez Annę księżniczkę Mazowiecką w r. 1441. Od tej daty, o ile sięgają dokumenty archiwalne i historyczne, majątki rzeczone nie były obciążane żadnemi podatkami i opłatami na rzecz skarbu. Majątki te obecnie są pod zawiadywaniem rady miejskiej. Na miejscu jednak, przy kościele św. Ducha i śladu szpitala nie pozostało, a świątynia, która istnieje, pochodzi z XVII wieku.

Rynek starego miasta zachował kilka kamienic, pochodzących z XV i XVI stulecia. Kamieniczka narożna, za domem Fu-kierów, z lożą murowaną na pierwszem piętrze, była niegdyś własnością książąt mazowieckich.

Przedmieścia ,,Wolau i „Mokotów“ stanowiły niegdyś wsie, znane ze swego nazwiska w dokumentach z w. XIV.

Warta, gub. kaliska. Kościół paraf, zbudowany w XIV w. Kościół po-bernardyń-ski murowany z XVI w. na miejscu dawnego drewnianego, wystawiony przez mieszczankę

tak zwaną, „złotą babę“. Tu umarł w roku 1534 błog. Rafał z Proszowic, prowincjał zakonu, zwłoki jego przechowane są we wspaniałym sarkofagu. W r. 1459 bawił tu Kazimierz Jagiellończyk, a w r. 1558 Zygmunt August. W r. 1554 przybyli tu żydzi wystawili pierwszą w kraju synagogę.

Wąchock, gub. radomska. Leszek Biały ufundował tu klasztor dla Cystersów. Po zniesieniu opactwa w końcu XVIII w., budynki klasztorne podupadły, a obecnie są to tylko wspaniałe ruiny. W kościele portret Bolesława Wstydliwego.

Wąsosz,, gub. łomżyńska, posiada kościół paraf, murowany z XV w.

Wąwolnica, gub. lubelska. Osada o starożytnej przeszłości, bo według legendy Krakus zbudował tu zamek.

Kościół paraf. św. Wojciecha zbudował Kazimierz W., w kościele jest obraz Matki Boskiej pochodzący jeszcze z dawnego kościoła.

Z kościoła św. Marji Magdaleny zbudowanego przez Benedyktynów, pozostały ruiny, a ze starożytnego ratusza tylko fundamenty i część piwnic.

Węgróic, gub. siedlecka. Pierwotny koś-

ciół paraf, zbudowany był w r. 1414, po pożarze w XVIII w. odbudowany. Nad za-krystją wisi lustro metalowe, w którem jakoby czarnoksiężnik Twardowski miał wywoływać duchy.

Rodzina Kiszków utworzyła tu ognisko propagandy kalwinizmu. W r. 1565 odbył się synod kalwiński a w r. 1570 założono szkołę i drukarnię.

W rynku stoi kamienica, zwana „Gdańską“, która niegdyś należała do kupców gdańskich, tu handlujących.

Widawa, gub. piotrkowska, posiada kościół paraf. św.Marcina zbudowany w r. 1446. Na cmentarzu stoi starożytna kaplica św. Rocha z obrazem cudownym tego świętego.

Wieluń, gub. kaliska. Kazimierz W. w r. 1350 zbudował tu zamek, na fundamentach którego, stoi obecnie dom prywatny. Z murów miejskich, którymi opasał Kazimierz W. miasto, pozostała Brama Krakowska z wieżą, do której przybudowano później ratusz.

Kościół farny, dawna kolegjata, założony w XIII w. zbudowany z kamienia wapien-nego, po pożarze odbudowany w XVII w. posiada wiele pamiątek.

9? -

Kazimierz W. w r. 1350 odbudował istniejący tu dawniej kościół Augustjanów. W klasztorze tutejszym w r. 1457 Janusz ks. Oświęcimski, podczas napadu na miasto wyciął 32 zakonników.

Władysław Jagiełło wystawił w r. 1393 kościół i klasztor Paulinów (obecnie Bernardynek etatowy).

W r. 1373 istniała w Wieluniu mennica. Odbywały się tu liczne synody i zjazdy, z których jeden w roku 1424 odbył się pod wodzą Władysława Jagiełły,

Wieruszów, gub. kaliska. Bernard Wierusz ufundował tu w r. 1401 klasztor Paulinów, z kościołem drewnianym, który po spaleniu odbudowany został i dzisiaj jest parafjalnym.

W klasztorze tego kościoła zmarł d. 20 marca r. 1673 ks. Augustyn Kordecki, b. przeor klasztoru Częstochowskiego.

Wiskitki, gub. warszawska. Pierwotny kościół paraf, istniał tu już w r. 1426 odbudowany w XVII w.

W r. 1221 bawił tu Konrad ks. mazowiecki a w r. 1297 Bolesław. Tutaj stale przemieszkiwała Aleksandra siostra Wła-

Słownik miejscowości.

dysława Jagiełły, u której król w r. 1410 bawił w gościcie.

Wiślica, gub. kielecka. Starożytna osada, która w 1122 r. posiadała już zamek obronny. Gdy po latach tułactwa Łokietek powrócił do kraju, Wiślica w r. 1305 otworzyła mu swe bramy.

Kazimierz W. umocnił zamek tutejszy, po którym zachowały się jeszcze ruiny. Kościół paraf, w stylu ostrołukowym, niegdyś kolegjata, rozpoczęty był przez Władysława Łokietka a dokończony przez Kazimierza W. w r. 1350, posiada wiele pamiątek. Kustoszem kolegjaty był Jan Długosz, a do-mek wystawiony przez niego dotąd istnieje. W kolegjacie przechowuje się posąg starożytny Łokietka. Wiślica była miejscem bardzo częstych zjazdów szlachty i królów począwszy od r. 1311.

Tutaj w r. 1347 ogłoszono prawo zwyczajowe, zwane statutem wiślickim.

Tu odbył się znany w dziejach sąd nad niewinnie posądzoną królową Jadwigą, Kazimierz Jagiellończyk dwukrotnie przebywał w Wiślicy.

Wizna, gub. łomżyńska. Ruiny zamku zbudowanego w r. 1296 przez Bolesława ks.

mazowieckiego. W zamku tym przemieszkiwała czas pewien królowa Bona i córka jej Anna Jagiellonka.

Kościół paraf, z cegły i kamieni polnych, zbudowany w r. 1525, posiada nad zakrystją lożę, w której zwykle siadywała królowa Bona podczas nabożeństwa.

Włocławek, gub. warszawska, posiadało już w XI w. zamek i dwie kaplice. W połowie XII w. przeniesiono tu katedrę z Kruszwicy, wówczas kościół był jeszcze drewniany.

Kościół katedralny pod który kamień węgielny, podług Długosza, położono d. 25 marca r. 1340, ukończony został w r. 1364.

Zbudowanie katedry miasto zawdzięcza biskupowi Maciejowi, który rządził djecezją przez lat 42 (1323—1365) i ociemniawszy z powodu nadmiernej pracy, zrezygnował z urzędu, oddawszy za zgodą Rzymu i pasterstwo nad djecezją i dokończenie katedry synowcowi swemu Zbylutowi Golanczewskie-mu; w lat trzy, t. j. w roku 1368 z powszechnym żalem djecezjan zamknął powieki. Biskup Zbylut przez lat 18 dokładał wszelkich starań, aby katedrę skończyć, lecz z powodu niesprzyjających okoliczności nie

dokonał tego, tak, że dopiero w lat 28 po jego śmierci wspaniały ten przybytek Boży konsekrował w dniu 3 cim maja 1411 roku sufragan włocławski Jan, biskup taoryneń-ski, na cześć Najśw. Marji Panny Wniebowzięcia.

Z dawniejszej katedry, która wciąż ulegała to burzeniom od nieprzyjaciół, to różnym przeróbkom, pozostało głównie prez-biterjum.

Z ostatnio dokonanych zmian wiele uczynił tu J. E. arcybiskup Popiel; objąwszy w roku 1875 biskupstwo włocławskie, zbudował dwie wieże, zdobiące dziś katedrę, w stylu odpowiednim do całości świątyni, za kielich starożytnej roboty wziąwszy sporą sumę, co dało początek, a następnie pobudziło ofiarność duchowieństwa i parafjan. Katedra po wielu dokonanych zewnątrz i wewnątrz przekształceniach, zamknięta od 14-go kwietnia 1891 roku do 30-go listopada 1893, po doprowadzeniu do dzisiejszego stanu, w dniu powyżej oznaczonym, po benedykcji przez J. E. ks. biskupa Henryka Piotra Dołęgę-Kossowskiego, otworzona została dla wiernych a następnie konsekrowana z wielką solennością wobec J. E.

arcybiskupa Wincentego Popiela, J. E. biskupa Bereśniewicza i Kossowskiego, który wypowiedział kazanie. Do celebry użyty był pastorał, znaleziony w trumnie założyciela katedry włocławskiej, biskupa Macieja Golanczewskiego, wydobyty przy otworzeniu jego grobu, a więc przeszło 500 lat mający.

Katedra posiada wiele pamiątek, chociaż skarbiec zrabowany był przez Szwedów, a w r. 1794 przez Prusaków. Na zewnętrznej ścianie katedry jest koinpas, urządzony podobno przez Kopernika. Kościół paraf, św. Jana Chrzciciela zbudowany był w r. 1538, w stylu ostrołukowym. Trzeci starożytny kościółek św. Witalisa, zbudowany w r. 1330 przez biskupa Golanczewskiego, obecnie jest kaplicą należącą do seminarjum.

Bibljoteka seminaryjska posiada wiele pamiątek, cennych dokumentów i białych kruków, którymi opiekuje się zasłużony regens seminarjum ks. prałat Stanisław Cho-dyński. W XVI w. było we Włocławku ,,Towarzystwo Strzeleckie“.

Włoszczowa, gub. kielecka, posiada starożytny kościółek Wszytkich Świętych, nie-

wiadomo kiedy zbudowany, koło którego założono cmentarz grzebalny.

Włostów, w Sandomierskiem. Kościół paraf, z XII w. założony przez Piotra Dunina. Tutaj ochrzczono Wincentego Kadłubka, kronikarza polskiego, uznanego za świgtego. Przechowywano jakoby portret świętego w kościele, ma się rozumieć roboty późniejszej.

Wodzisław, gub. kielecka. Kościół paraf. przechował w podziemiach starożytne trumny metalowe z XV4 w. prawdopodobnie Lanckorońskich, których pomniki znajdują się w kościele zbudowanym w r. 1787 na miejscu dawnego spalonego.

Wolborz, gub. piotrkowska. Kościół paraf. św. Mikołaja z r. 1148, powiększany i rozszerzony dotrwał dotąd. Od r. 1544 przez lat 274 t.j. do r. 1818 był kolegjatą. Starożytny zamek z XV w. a w XVII zamieniony na pałac, obecnie służy za koszary. Król Władysław Jagiełło zjechał tu w r. 1410 i na odbytej naradzie ze szlachtą postanowił walczyć z Krzyżakami.

Wysocice, wieś w pow. miechowskim. Długosz wspomina, iż istniał tu kościół św. Mikołaja, z kamienia wapiennego zbudowa-

ny. Według tradycji zbudować go miał Lambert bisk. krakowski w r. 1186. Dzwon starożytny z datą, 1025 potwierdzałby to mniemanie. Obecny kościół z dawnego przebudowany około r. 1600 posiada ^tympanon“ rzeźbiony.    #

Wąchock w pow. iłżeckim posiada wspaniałe ruiny pierwotnego klasztoru Cystersów, fundowanego przez Leszka Białego.

Zgierz, gub. piotrkowska. Osada, w której w r. 1231 przez czas pewien bawił Konrad książę mazowiecki.

Żarnów, gub. radomska. Kościół paraf, zbudowany przez Piotra Dunina za czasów Bolesława Krzywoustego nosi mieszaninę stylów romańskiego i gotyckiego.

Żarnowiec, gub. kielecka Ślady starożytnego zamku, który w XV w. murowany, a przedtem drewniany, był mieszkaniem Adelajdy żony Kazimierza W. która przebywała tu do r. 1356. Dośó często przebywał tu potem Kazimierz W., a w latach 1413 i 1416 Władysław Jagiełło.

Kościół paraf, z XV w. pod wezwaniem Narodzenia N. M, P.

Żychlin, gub. warszawska. Widać w rui-

nach ślady zamku jaki tu w XIV w. został wybudowany.

Zamość, gub. lubelska. W XV wieku była tu obronna rezydencja. Równocześnie miasto zostało skanalizowane. Kolegjata z XVI wieku.

Zagość, pod Pińczowem. Kościół paraf, założył w r. 1353 Kazimierz W. podobno jako pokutę, po straceniu ks. Baryczki.

(Ks. B. upominał króla z rozkazu biskupa, poczem znaleziono zwłoki jego utopione w Wiśle, co nastąpiło raczej przez usłużnych zauszników niż na rozkaz wykonane).

Zawichost, obecnie osada w po w. sandomierskim, posiadała niegdyś zamek z XIII w. obecnie z pamiątek dochował się tylko kościół po-franciszkański zbudowany, jak jedni chcą, przez Ziemowita ks. mazowieckiego, a drudzy przez ks. Grzymisławę, żonę Leszka Białego. W kościele tym pochowane są zwłoki ks. Grzymisławy—gdzie się podział grobowiec, niewiadomo.

Zębocin, pow. miechowski. Kościół pa-rafjalny istniał tu już w r. 1050. Proboszczem był tu ks. Stanisław ze Szczepanowa, późniejszy biskup krakowki, po męczeń-\ skiej śmierci kanonizowany i obrany patronem Polski.

¹

Krzysztof Ossoliński brat Jerzego kanclerza w. kor. wzniósł zamek (1631-1644 r.) na szczycie góry. Zamek posiadał 12 sal dużych, 52 pokoje i 365 otworów okien. Otaczał go mur obronny z czterema ba ‘ Zburzony przez Szwedów, wspaniale jeszcze się stawia.

Pamiątki na Litwie i w gub. Cesarstwa.

Białowieża, gub. Grodzieńskiej. Olbrzymia puszcza, w lasach i kniejach pełno zwierza, pomiędzy któremi żubry w liczbie kilkuset stanowią największą osobliwość. Zwierzę to tylko w tej miejscowości się zachowało. Puszcza Białowieżska ma największy obszar lasu w całej środkowej Europie, przeszło 22 mile kwadratowe, a licząc i sąsiednie lasy, obecnie zakupione i wcielone do lasów skarbowych, ma koło 30 mil obszaru. Królowie polscy w puszczy tej urządzali łowy. Władysław Jagiełło i Witold w r. 1409 przez 8 dni tu polowali szykując zwierzynę na potrzeby wojenne. Również walne polowanie odbyło się tu w r. 1426. Tutaj król Jagiełło spadł na łowach z konia i złamał nogę w goleni. Bardzo często

zjeżdżali tu królowie z żonami i całym dworem na polowania.

Braclaw, gub. podolska. Szczątki zamku z XIV w.

Brześć litewski, pow. grodzieński. Kazimierz Sprawiedliwy wystawił tu w r. 1182 zamek, śród błot, z którego śladu nie pozostało. W r. 1409 odbył się tu zjazd tajemny króla Jagiełły z Witoldem i sułtanem kipczackim, na którym postanowiono wyprawę przeciw Krzyżakom. Witold budował w Brześciu świątynie katolickie. Tutaj w r. 1 440 obrano Kazimierza Jagiellończyka wielkim ks. Litwy, a w sześć lat później już jako król polski, Kazimierz Jagiellończyk z senatorami załatwił sprawę o Wołyń, przyłączając tę prowincję do Korony. W roku 1454 również w Brześciu stanęła umowa z senatorami litewskimi o udział w wojnie pruskiej. W końcu XVI w. odbyły się tu trzy synody duchowieństwa greckiego. Po r. 1831 B. zamieniono na twierdzę przy-czem 7 kościołów i klasztorów zamieniono na: pomieszczenie korpusu kadetów, na in-żynierję wojskową, roty aresztackie, mieszkanie komendanta fortecy i koszary artyleryjskie. Kilka świątyń zburzono. Kościół

po-domikański pozostał kościołem para-fjalnym.

Bielsk, gub. grodzieńska. Niegdyś perła wojewódz. podlaskiego. W r. 1507 Zygmunt I nadał B. Annie wdowie po Aleksandrze. Na górze Zamkowej widać ruiny zamczyska, zniszczonego w r. 1563 od pioruna. Często przebywali w nim królowie polscy udając się na polowania do puszczy Białowieskiej. Starożytna fara i ratusz z XV w. godne widzenia. W Bielsku w r. 1564 odbył się sejm, na którym zatwierdzono Statut wołyński.

Czetwertnia nad Styrem, na Polesiu. Stare zamczysko, pierwotne gniazdo rodziny Czetwei tyńskich, w bardzo ładnem położeniu. Starożytna cerkiew i monastery zakonników św. Bazylego dla płci obojga uposażone były przez Aleksandra syna Światopełka z rodu książąt kijowskich, który nazwał się księciem na Czetwertni. Tu były groby książąt na Czetwertni. Z dawnych gmachów jedna brama pozostała. Miejscowość znana w XV wieku.

Gródek, pow. miński. Był tu w XII w. zamek, obecnie w tern miejscu zabudowania

gospodarskie. Wjazd do środka wału przez fosę zamkową, istnieje.

Kamieniec. Niegdyś stołeczne m. województwa podolskiego i pierwszorzędna forteca polska na wyniosłej skale, oblanej rzeką Smotryczem.

Pierwociny zamku istniały tu w XIV w. 0 mury twierdzy często z powodzeniem powstrzymywaną bywała nawała turecko-tatarska¹).

Ze świątyń najstarożytniejszy kościół św. Mikołaja (ormjan-katolików) wymurowany w r. 1495. W kościele znajduje się cudowny obraz N. M. P. sięgający X wieku. Kościół posiada cenne zabytki, starożytne mszały. Kościół katedralny z XVI wieku. Kościół po-domikański z wieku XV, później jednak przebudowywany.

Kamieniec litewski, m. gub. grodzieńskiej. Ponad małemi domkami wznoszą się ruiny baszty zwanej „stołp” mającej 17 sążni wysokości a 16 obwodu. Jest to zabytek

XIII wieku, wewnątrz są jeszcze ślady schodów dębowych a pod basztą znajdują się lochy.

Witold

Bywał tu gościem Władysław Jagiełło i Janusz ks. Mazowiecki, zięć Kiejstuta, pomiędzy innemi miejscowościami zajął w r. 1382 i Kamieniec, jakoby z tytułu przynależnego mu wiana żony, niebawem jednak Władysław Jagiełło zamek odebrał.

Knyszyn, pow. białostocki. Kościół paraf. fundowany w r. 1520 przez ks. Mikołaja Radziwiłła. Niegdyś istniał tu zamek, po którym pozostało tylko wspomnienie i staw zwany ^Czechowizną⁷⁷. Zygmunt August często tu przebywał, utrzymywał stadninę z 3000 koni złożoną, jeździł stąd na łowy. W czasie morowego powietrza na Litwie w r.. 1553 spędził na zamku całą zimę wraz z trzecią żoną, Katarzyną, córką cesarza Ferdynanda I.

Tutaj król spędził ostatnie chwile otoczony ulubieńcami, którzy nadużywali jego dobrej wiary. Między faworytami znajdowała się piękna Giżanka, która mu przypominała zmarłą Barbarę. Mniszech, przy jej pomocy, okradł i spustoszył skarb królewski do tego stopnia, że po śmierci króla

w Knyszynie d. 7 lipca r. 1572 nie było w co przybrać zwłok królewskich. W Knyszynie przemieszkiwał w r. 1580 jako starosta, wielki Jan Zamojski. Nawet wspaniały park został zniszczony.

Kamień Koszerski, miasteczko na Polesiu. Od tej miejscowości Sanguszkowie zwali się książętami Koszerskiemi. Uboga obecnie mieścina zachowała ślady zamku i murowany skarbiec. Mieszczanie tutejsi mieli niegdyś nadane sobie prawo magdeburskie, które im według podania, odjęte zostało za zabójstwo dziedzica. Miejscowość ta za Kazimierza W. była dość znaczną skoro król w r. 1366 umawiając się o pokój z książętami litewskiemi, warował sobie posiadanie Ratna i Koszera.

Klewań, koło Równego. Zamek z XV wieku, obecnie w ruinach.

Krzemieniec, gub. wołyńska. Ruiny zamku z XIV w. umieszczone na wyniosłej górze zwanej górą królowej Bony.

Kraśne, gub. witebska. Zamek z XVI w. pozostały po nim okopy.

Kijów. Gród prastary, od wieków historyczny i arcysłowiański. Niegdyś Kerewian horod latopisców ruskich, gniazdo i sie-

dziba dnieprowych Polanów, później stolica Rurykowiczów i w. ks. kijowskich. Za rządów Polski i Litwy gród stołeczny województwa kijowskiego. Św. Jacek Odrowąż przebywał tu w r. 1240 podczas napadu Mongołów na Kijów. Istnieją szczątki mu-ru i osadzonej w nim „złotej bramy“ o którą Bolesław Chrobry wyszczerbił miecz swój, później „szczerbcem“ zwany. Wyczerpującą monografję w Słów. Geogr. pomieścił p. Ed. Rulikowski.

Kowno. Jedno z najstarszych miast Litwy. Kościoły: katedralny, seminaryjski św. Jerzego i po-bernardyński pochodzą z XV w. Kościół katedralny w stylu gotyckim. Kościół farny, św. Krzyża fundował Witold, a Aleksander W. ks. L. (syn Kazimierza Jagiellończyka) uposażył większemi funduszami.

Istniał tu zamek w XIV w., którego gruzy pozostały. Witold często tu przebywał, również i Władysław Jagiełło. Gdy w roku 1464 grasowało morowe powietrze, część zimy spędził tu król Kazimierz Jagiellończyk z żoną i dziećmi. Zygmunt Stary i Zygmunt August również tu przebywali. Znajduje się w Kownie kilka budynków sta-

rożytnych, między innemi dom gotycki dobrze zachowany.

Lida, gub. wileńska. Starożytna osada, którą posiadał Olgierd, potem Jagiełło (1381) ks. na Witebsku, Krewie i Lidzie, następnie Witold W. ks. L. Kościół po-franciszkański z XIV w. Cerkiew wschodniego obrządku istniała tu w XVI wieku.

Dnia 15 czerwca r. 1387, Skirgajło, książę trocki i połocki złożył akt hołdu Jagielle z tego ostatniego księstwa.

Łuck. Jedno z najstarszych miast na Wołyniu. W X wieku Rusowie zawładnęli tym krajem razem z innemi ,,Czerwińskiemi grodami“. W r. 1073 idąc do Kijowa, osadę tę zdobył Bolesław Śmiały. 0 Łuck częste były zatargi pomiędzy Polską i Litwą. Zamek łucki górny i dolny, wraz z wy-sokiemi basztami stanowił pierwszorzędną fortecę. Tu mieszkali książęta, tu znajdował się dom władyki, cerkiew i katedra.

Z dolnego zamku zaledwie ślady pozostały, rozebrano go w XVIII w. W górnym, do niedawna mieściły się biura. Ściany for -tyfikacji sięgały klasztoru Dominikanów, który obecnie znajduje się również w ruinie.

Klasztor ten fundowali: Witold i Jagiełło

w r. 1393 a w r. 1428 przeniesiono do ich kościoła katedrę łacińską z Włodzimierza.

W Łucku odbywały się często zjazdy. Najgłośniejszy z r. 1429, w którym uczestniczył: cesarz Zygmunt, Jagiełło, Witold, król duński, w. ks. moskiewski, mistrz krzyżacki, inflantski, hospodar wołoski, multański i ówczesny metropolita Rusi, Focjusz. Radzono nad zapobieżeniem niebezpieczeństwu grożącemu od Turków. Kościół św. Trójcy, przeznaczony na katedrę, fundował w r. 1427 Witold na dolnym zamku. Obecnie na tern miejscu znajduje się klasztor Sióstr miłosierdzia i szkoła powiatowa.

Na wyspie zewnątrz dolnego zamku widzimy mikroskopijną forteczkę, jest to synagoga budowana w XIII w. z basztami, strzelnicami, połamanym fantastycznym dachem i sufitem w łuki sklepionym.

Miedniki, pow. wileński. Zamek z XIV w. ruiny budzą podziw swoją rozległością, długość 249 łokci, szerokość 195 łokci, mieszkał tu Olgierd, później synowie Kazimierza Jagiellończyka, gdy bawili pod opieką Długosza na Litwie. Tu złożone były zwłoki Kazimierza Jagiellończyka do roku

Słownik miejscowości.

1626, w którym to czasie przewiezione zostały do Wilna dla złożenia w kaplicy katedralnej gdzie odbierają cześć należną świętym. Fundatorem kościoła paraf, jest Witold w. ks. litewski.

Nieśwież (Litwa) gub. mińska. Własność Radziwiłłów linji pruskiej. Wspaniały pałac z r. 1584, zachowany starannie, cenne zbiory i archiwum. Bibljoteka, 20000 tomów, wywieziona została do Petersburga. W zamku kaplica katolicka.

Kościół po-jezuicki, obecnie parafjalny pochodzi z XVI w. zbudowany przez Sierotkę Radziwiłła. Pod Kościołem groby rodzinne Radziwiłłów. Cztery inne kościoły przerobione zostały na cerkwie.

W r. 1388 kniaziowie nieświeżcy Hreho-ry i Iwan składali hołd na wierność Jagielle i Jadwidze. Później księstwo należało do Kiszko w i przez małżeństwo w r. 1513 przeszło na Radziwiłłów. Z nastaniem reformacji, Radziwiłłowie przyjęli protestantyzm i gorliwie go czas jakiś krzewili. Znana jest jako rzadkość bibljograficzna ,,Biblja Nieświeżskau Radziwiłłowska i katechizm Szymona Budnego z r. 1562, napisany w narzeczu ludowem białoruskiem,

w duchu nowej religji. Radziwiłł Sierotka nawrócony wraz z braćmi w r. 1570 przez ks. Skargę, z gorliwością starał się naprawić wszystkie szkody wyrządzone kościołowi katolickiemu w Polsce i na Litwie.

Jako wyraz gorliwości zebrano na rynku wydawnictwa Biblji Radziwiłłowskiej i katechizm Budnego, poczem cały stos został podpalony. Stąd książki te należą obecnie do rzadkości.

Dnia 8 maja r. 1584 ks. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł założył fundamenty pod zamek dzisiejszy. Równocześnie otworzono szkołę początkową przy kollegjum jezuic-kiem.

Nowogródek, gub. mińska. Kościół far-ny fundowany przez Witolda W. Ks. Lit. w którym przez cały szereg lat odbywały się sejmiki. Po j. 1864 farę zamknięto.

W kościele znajduje się płaskorzeźba na pamiątkę poległych pod Chocimem w roku 1621. Pomnik ten z szarego kamienia z czasów wojny Chocimskiej przedstawia 9 przyjaciół Nowogrodzian, z których 8 znalazło śmierć chwalebną pod Chocimem, jeden tylko z nich Rudomin Dusiatyn ocalał i wystawił ten pomnik. Płaskorzeźba wyo-

braża ośmiu rycerzy bez głów, głowy ich na ziemi przy kolanach leżą, a pod spodem napisane są imiona: Wieliczko, Wojno, Mo-gilnicki, Tyszkiewicz i inni. Mury i wnętrze świeci ruiną i opustoszeniem.

Witold wracając w r. 1426 z wyprawy na Pskowian rozdawał tutaj podarki rycerstwu swemu. W XVI wieku fundowane tu były dwie cerkwie.

Olyka na Litwie w pow. dubieńskim, Własność Radziwiłłów, którzy tu w XVI w zbudowali zamek, obecnie będący w ruinie. Zamek z jednej strony przedstawia trzy, a z trzech innych dwa piętra. Po rogach zamku stały o dwóch piętrach bastjony. Zamek wybudował Mikołaj Radziwiłł, czarnym zwany, w r. 1564. Ruiny ratusza, który tu w XVI w. zbudowany został.

Obok miasteczka, nędzny dziś żywot pędzącego, znajdują się trzy kurhany zwane „turczynkami⁴¹. Kolegjata pochodzi dopiero z XVII wieku.

Orsza, gub. mohylewska. Miejscowość pamiętna, bo niedaleko stąd nad rz. Kro-piwną d. 8 września 1514 r. stoczoną została bitwa, w której Konstanty ks. Ostróg-

ski, hetman w. litewski, świetne odniósł zwycięstwo.

Pińsk (Polesie). Stolica b. księstwa pińskiego i turowskiego. W kościele po-fran-ciszkańskim cztery portrety fundatorów i dobrodziejów świątyni: Zygmunta Kiejstuto-wicza W. Ks. Lit. (f 1439), Anny Eleonory księżniczki mazowieckiej jego żony (•}* 1449); Zygmunta I Starego i królowej Bony. Obrazy są kopjami z oryginałów, wykonanemi w r. 1756.

Poląga nad m. Bałtyckiem, na południowym krańcu Kurlandji. Miejscowość ta niegdyś należała do Żmudzi. Kościół paraf, drewniany pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P. fundowany był w końcu XVI w. przez Annę Jagiellonkę, dzierżącą to starostwo (w oprawie wdowiej) po śmierci Stefana Batorego.

Pulock, gub. witebska. Niegdyś udzielne księstwo na Litwie, za Witolda przestało być hołdowniczem i przyłączone było do Litwy. Aleksander Jagiellończyk fundował w r. 1498 klasztor bernardynów a w roku 1509 odnowił zamek i wzmocnił. W roku 1517 bawił tu Zygmunt I. Oba zamki wyższy i dolny zostały zburzone.

Smoleńsk. Należy do najdawniejszych miast ruskich. W r. 1403 Witold Ks. Lit. zajmuje czasowo Smoleńsk i osadza w nim starostę z załogą litewską. Smoleńszcza-nie usiłowali się wydobyć z pod władzy litewskiej, ale w r. 1441 W. Ks. Kazimierz Jagiellończyk, król polski, zdobył miasto a w r. 1449 stanęła umowa, pomiędzy W. Ks. moskiewskim Wasilem Ciemnym a W. ks. litewskim Kazimierzem, mocą której Wasil zrzekł się Smoleńska i ziemi smoleńskiej. Pomiędzy Litwą a w. ks. moskiew-skiem wynikały częste walki o Smoleńsk.

Słuch, gub. mińska. Niegdyś stolica księstwa słuckiego. Jedna ze świątyń fundowana była (na początku XVII w.) przez Janusza Radziwiłła kalwinom. Fara katolicka była jednak starszą, stąd powstało przysłowie: ,,starsza słucka fara niż kalwińska wiarau. Fara wzniesiona z modrzewiu w r. 1410 przez ks. Michała, syna Zygmunta Kiejstutowicza w. ks. lit. i przetrwała do r. 1852, w którym to czasie rozebrano i z materjału wybudowano kapliczkę na grobowcu Kazimierza Kłokockiego (zm. 1684 r.) tutejszego zarządcy.

Tablica pamiątkowa z modrzewiu z na-

klejoną kartą, zawierającą daty historyczne Słucka i kościoła przechowuje się starannie. Prawosławni w Słucku nie przyjęli unji i wywierali wpływ na ludność. Cerkwie tutejsze odznaczają się starożytnością.

Supraśl (Litwa), pow. białostocki. Starożytny kościół i monaster Bazyljanów rozpoczęty w r. 1500. Groby rodziny Aleksandra Chodkiewicza, który był dobroczyńcą klasztoru.

Torczyn nad Stagwą, na granicy Polesia i Wołynia. Była tu w XVI w. wioska, należąca do biskupstwa łuckiego, w której biskup Jerzy Falczewski postawił zamek i wyjednał u króla Zygmunta I przywilej na miasteczko.

Mieszkali tu pasterze Łuccy z których dwaj: Aleksander Wyhowski i Stefan Rup niewski tutaj zmarli. Za bisk. St. Rupniew-skiego odbył się w dyecezji synod, podobno jedyny po którym ślad pozostał. Z zamku za-ledwo są ślady.

Troki (Litwa) niedaleko Wilna. Kościół katolicki p. w. Nawiedzenia N. M. P. z muni wzniesiony przez w. ks. Witolda w roku 1409. Późniejsze przeróbki zatarły ślady pierwotnej budowy. W w. ołtarzu umiesz-

czony jest starożytny obraz Bogarodzicy, słynący cudami, malowany w stylu bizantyjskim na miedzianej blasze. Obraz ten miał otrzymać ks. Witold od cesarza bizantyjskiego Emanuela II.

W dawnym zamku (obecny jest nowszego pochodzenia) mieszkał Witold W. ks. lit., przebywał tu i Wł. Jagiełło w r. 1415 podejmowany hojnie przez Witolda. Tutaj na zamku d. 27 października r. 1432 zmarł Witold, w otoczeniuJagiełły i licznych panów polskich i litewskich, po 12 dniowrej chorobie.

Kazimierz Jagiellończyk również bardzo często w zamku tym przemieszkiwał, a Helena, wdowa po królu Aleksandrze zesłana tu została na honorowe wygnanie przez Mikołaja Radziwiłła i Hrehorę Ostyka, podejrzewających ją o zamiar ucieczki.

Werki, wieś na pr. brzegu Wilji o 6 w. od Wiłna. Miejscowość ta w r. 1387 nadaną została przez Władysława Jagiełłę biskupom wileńskim, którzy tu stale odtąd przebywali. Pałac powstał dopiero w XVII wieku.

Wiszniew, pod Oszmianą, pow. oszmiań-ski. Kościół katolicki p. w. Nawiedzenia

Wilno. Przez powołanie Jagiełły W. Ks. Litwy na tron polski, a następnie przez Unję dokonaną, w Lublinie r. 1569, Wilno stało się jedną, ze stolic Rzeczpospolitej. Rozumie się samo przez się, że to starożytne gniazdo Jagiellonów, na każdym kroku musiało mieć pamiątki dotyczące tego rodu. Z biegiem czasu bardzo wiele z nich zniknęło z powierzchni, drugie sterczą jako ruiny lub otrzymały inne przeznaczenie.

N. M. P. pierwotnie wzniesiony z muru w r. 1424, później odbudowany był w XVII wieku.

Na górze zamkowej znajdują się ruiny starego zamczyska Gedyminów. Na wysokiej górze przy ujściu Wilny do Wilji wznosiły się wielkie mury silnie warownego zamku. Ślady tych zabytków pozostały dotychczas. Gdy Jagiełło przybył z Jadwigą do Wilna, aby wprowadzić kraj swój na łono wiary Chrystusowej, na gruzach bożnic pogańskich zatknięto znak krzyża. W tern świętem apostolstwie pomagał i Witold. Wówczas też położono fundamenty pod kościół katedralny św. Stanisława. Świątynia mieści w swem wnętrzu wiele pamiątek. Tutaj w osobnej kaplicy złożone sąrelikwje

św. Kazimierza Jagiellończyka królewicza polskiego, tutaj znajdują, się grobowce niektórych członków rodziny Jagiellońskiej ²). Tutaj odbywały się obrzędy w obecności królów np. ślub siostry króla Zygmunta Augusta, Katarzyny, późniejszej królowej szwedzkiej i matki Zygmunta III, z Janem ks. Finlandji.

Obecnie, katolickich kościołów w Wilnie jest jeszcze 19, z których kościół św. Anny, zbudowany przez Puhrbacha w r. 1392, stanowi arcydzieło sztuki budowniczej, utrzymany w stylu gotyckim. Fundatorem kościoła był Witold w. ks. litewski. Kościół św. Jana fundowany przez Władysława Jagiełłę posiada 7 kaplic i największe na całą Litwę organy. Kościół po-bernardyński pochodzi z fundacji Kazimierza Jagielłoń-

nemu

czyka; wieża ośmiokątna zachowała pierwotny charakter budowy, zatracony w kościele przy późniejszych restauracjach. Król Aleksander Jagiellończyk fundował w r. 1501 klasztor Dominikanom i przeważnie w Wilnie przemieszkiwał. Wogóle, królowie dynastji Jagiellońskiej szczerze do stolicy Litwy byli przywiązani, często też tutaj przebywali, korzystając z każdej sposobności, aby miastu łaskawość swą okazać.

Cudowny obraz MatkiBoskiej Ostrobramskiej, dopiero w końcu XVI wieku umieszczony został w miejscu, w którem obecnie się znajduje. Istnieje podanie, że obraz ten pojawił się d. 14 kwietnia r. 1431 na bramie miejskiej. Po bliższem zbadaniu, najprawdopodobniej że obraz ten wykonany został w Wilnie w XVI w. Sposób malowania przypomina dzieła sztuki włoskiej. W każdym razie nic nie przemawia za tern, aby obraz ten, będący w wielkiem poszanowaniu wszystkich chrześcijan, pochodzenia był bizantyjskiego.

Obszerniejsza wzmianka o Wilnie i jego starożytnościach znajduje się w wydawnictwie „Książek dla lószystkich“ w książce pt. Co zostało po Piastach i Jagiellonach.

Włodzimierz nad Bugiem. Główne ognisko katolicyzmu na Wołyniu w XIV w. Tam znajdowała się pierwsza katedra rzymsko- katolicka pod wezwaniem N. M. P., wzniesiona przez Kazimierza W. w r. 1364. Katedrę w r. 1428 przeniesiono do Bucka. Kazimierz W. zbudował tu zamek; Aleksander Jagiellończyk fundował tu w r. 1497 klasztor Dominikanom i kościół św. Trójcy. W klasztorze mieszczą się obecnie biura rządowe.

Żytomierz, gub. wołyńska. W XIII w. św. Jacek Odrowąż ufundował tu klasztor Dominikanom. Klasztor z czasem został zburzony, na placu tym stoi obecnie sobór katedralny.

¹

Jednakże twierdza przez lat 27 należała do Turków, zwrócona Rzeczypospolitej dopiero traktatem kar-łowickim z d. 26 stycznia r. 1699. Siady pobytu Turków pozostały w półksiężycu na jednym z tych kościołów, który później po skasowaniu meczetu uwieńczono statuą N. M. P., i w kazalnicy, z napisem tureckim.

²

Hr. Tyszkiewicz postawił w roku 1853 nowy pomnik nad domniemanym grobem Witolda w katedrze wileńskiej, przywrócił on dawny napis grobowy, zredagowany w języku łacińskim, który w przekł. polskim brzmi: ,,Bońa Sforza, królowa Polska i t. d. Przesław-księciu Aleksandrowi-Witoldowi Wielk. Księciu Litwy, znakomicie ojczyźnie swej zasłużonemu, a chwałą swych czynów wsławionemu w świecie całym, za życia swego kamień ten przygotowała", Pomnik ustawiony w r. 1573 przez Walerjana Protasiewicza bisk. wileńskiego już w r. 1610 został bardzo zniszczony przez pożar.

Pamiątki w Galicji i W. Ks. Krakowskiem.

Baranów, pow. tarnobrzeski. Zamek z XII wieku.

Berwald, koło Kalwarji Zebrzydowskiej. Istniało tu niegdyś zamczysko Władkowej z czasów Kazimierza Jagiellończyka, która razem z mężem, a po jego śmierci z czelad-ką trudniła się rozbojem. Są jeszcze ślady rowu otaczającego czworoboczną przestrzeń, zajętą gruzami zamczyska.

Bełz, m. w. pow. Sokalskim posiada kościół wystawiony w r. 1394 przez ks. Ziemowita, odnowiony przez Zygmunta Augusta.

Bochnia, pod Krakowem. Kazimierz W. urządził tu kopalnię, która znaną już była w r. 1198 i zajął się miastem. Bochnia należała do dóbr stołowych królewskich. Ko-

ściół Dominikanów z XIV w. dzisiaj stanowi gmach rządowy.

Borek, pow. rzeszowski. Kościół z XV wieku.

Bogucice, pow. wielicki. W r. 1285 odbyła się tu bitwa Konrada Mazowieckiego z Węgrami.

Czerwony Klasztor, Pieninach. Ruiny zamku założonego prze Kazimierza Sprawiedliwego.

" Czchów, nad Dunajcem. Kościół para-fjalny z XIV w. Ruiny zamku, z którego dochowała się wieża więzienna z XIV w.

/Czorsztyn, wieś nad Dunajcem. Zwaliska zamku niegdyś bardzo warownego. Tutaj w r. 1241 ukrywał się przed Tatarami Bolesław Wstydliwy z żoną i matką. Długosz wspomina o właścicielu Czorsztyna nazwiskiem Wydżga, który zbogacił się, znalazłszy 'obfite żyły złota w górach na pograniczu Węgierskiem w r. 1246. Zamek ten Kazimierz W. umocnił wałami i murem. Król ten bawił tu w przejeżdzie do Wysze-hradu w 1335 i 1339 roku.

Władysław Jagiełło częstym bywał tu gościem, a Władysław Warneńczyk tutaj na zamku w r. 1440 pożegnał się z królem,

matką Zofją i bratem Kazimierzem, udając się do Węgier dla objęcia tronu.

Dukla, koło Iwonicza. Pałac hr. Męciń-skiego sięgający XVI wieku, dotychczas zamieszkały. Wspaniała kolekcja kielichów z czasów zygmuntowskich. Miasto słynne, jako miejsce urodzenia jednego z patronów Polski św. Jana z Dukli.

Dzików, w Rzeszowskiem. Piękny zbiór hr. Tarnowskich, pomiędzy okazami wiele pamiątek po hetmanie Tarnowskim.

Drohobycz, m. nad Tyśmienicą, dopływem Dniestru. Kościół murowany fundowany w r. 1392 przez Władysława Jagiełłę. Portret króla wisi nad chórem. Mieszczanie prowadzili handel z Rusią.

Felszłyn, pod Samborem. Kościół paraf, z XVI wieku, grób pod kościołem Krzysztofa Herburta.

Gródek, pod Lwowem. Kościół farny założony przez Wład. Jagiełłę w r. 1419, tutaj złożone zostało serce króla. W ogrodzie tutejszym Wł. Jagiełło miał niegdyś altanę. Na zamku fundował król kościół Franciszkanom. W kościele farnym znajduje się malowidło, przedstawiające króla, który zmarł w Gródku r. 1434.

Gilowice, w Wado wiekiem. Kościół drewniany z XVI wieku.

Graboszyce, w Wado wiekiem. Kościół drewniany z XIV wieku.

Halicz, m. w po w. Stanisławowskim. W historji Halicza Kazimierz Sprawiedliwy, Leszek Biały i Bolesław Wstydliwy czynną odgrywają rolę, dając pomoc wysłańcom Rusi lub książętom. Za Kazimierza W. w r. 1340 Ruś Czerwona stała się hołdowniczą dzielnicą Polski. Halicz należał do Polski do r. 1772, a następnie dał nazwę całej prowincji „Galicji“.

Już około r. 1152 istniała tu katedra ruska, która w r. 1292 wyniesioną była do godności metropolji, podległej patryarsze carogrodzkiemu. Ostatnim biskupem był Nikodem Tarnowski (*j* 1360) poczem nie było więcej metropolitów. Dopiero Zygmunt I w r. 1539 wznowił katedrę ruską w Haliczu, ale już w r. 1572 przeniesioną została do Lwowa. Starożytny Halicz leżał w miejscu zwanem obecnie Ezowem. Przeniesienie z dawnego miejsca na dzisiejsze nastąpiło prawdopodobnie po spustoszeniu miasta przez Tatarów w r. 1241.

Ruiny zamku, który wzniósł Kazimierz W.

budzą ciekawość grubością murów blizko dwumetrową. Zamek umieszczony był na niedostępnem z trzech stron wzgórzu. Posiada rozległe piwnice. Salomea córka Leszka Białego, żona Kolomana, ks. halickiego nazywana była ,,regina Galitiae“.

Jazlowiec, wCzortkowskiem. Starożytny kościół Dominikanów i zamek.

Jarosław na lewym brzegu Sanu. Zatrzymała się tu królowa Jadwiga dążąc do objęcia Rusi po śmierci swej siostry Marji. Podanie wskazuje dom, w którym królowa przebywała witając bojar przemyskich. Tutaj w d. 18 lutego r. 1387 dała przywilej dla ziemi przemyskiej.

Na słynnych jarmarkach jarosławskich bywali: Tatarzy, Turcy, kupcy z Persji, Wenecji i Węgier. Koni spędzano do 20,000 a wołów dwa razy tyle.

Kałusz, m. powiatowe. Kościół paraf. Kazimierz Jagiellończyk ufundował r. 1469. Pokłady soli potasowych znane już były w XV wieku.

Kenty. Kościół św. Krzyża z XIV w. posiada organy z r. 1381 zrobione przez Jana Wanca z Żywca.

Kadczy, niedaleko Starego Sącza. Ruiny

Słownik miejscowości.

zamku zbudowanego przez Kazimierza Sprawiedliwego.

Klecza, pow. wadowicki. Kościół jodłowy zbudowany w r. 1432 przez Kazimierza ks. Oświęcimskiego.

Kołomyja. Tutaj na zamku Kazimierz IV wyznaczył w r. 1448 mieszkanie ciotce swej Marji, ^wdowie po Eljaszu, wojewodzie multańskim. Tenże król w r. 1485 odebrał pod Kołomyją hołd złożony przez wojewodę wołoskiego Stefana. Na upamiętnienie tego faktu w miejscowości zwanej ,,Kosaczówkąa postawiono w r. 1877 obelisk z napisem:

„Tu, na tern miejscu Kazimierz Jagiellończyk, król polski, W. Ks. Litwy, przyjmował hołd wierności od Stefana, hospodara Mołdawji, d. 15-go września r. 1485.“

W mieście jedna z ulic nazywa się „Jagiellońską¹*.

Kraków a w niem Wawel, to najobfitsza skarbnica pamiątek po Piastach i Jagiellonach. Pierwsze fundamenty obecnej katedry położył około r. 1100 Władysław Herman, z tych czasów dochowała się romańska krypta św. Leonarda, do której najpierw wchodzi się zwiedzając groby królewskie. Dzisiejsza katedra i jej wnętrze jako budy-

nek w stylu gotyckim, z kamienia, to dzieło bisk. krak. Nankiera, rozpoczęte około r. 1320 i dokończone przez Kazimierza W. Świątynię otacza 18 kaplic, najwspanialszą jest Zygmuntowskie dzieło Barecc y’e g o, z marmurowemi nagrobkami Jagiellonów. Oprócz tego w kościele stoi pomnik Władysława Jagiełły, Kazimierza W. i Władysława Kokietka, a w kaplicach Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta. W samym środku kościoła znajduje się barokowy grobowiec św. Stanisława bisk. krak. pierwotnie fundowany przez Zygmunta Starego, a odrestaurowany i przerobiony w X^II w. Król ten ufundował też największy dzwon w Polsce, nazwany Zygmuntem, który w r. 1520 odlany i zawieszony został w jednej z wież katedry.

Do każdej z kaplic wiele przywiązanych wspomnień, każdy kamień ma tu bogatą swoją przeszłość, którą tylko odczuwać należy i umieć z niej czytać. Są to wszystko żywe karty dziejów.

W nawie północnej, lewej, zwraca uwagę ołtarz z krucyfiksem, zamiast obrazu, pochodzący z XIV w. Krucyfiks uważany jest za cudowny, jak podanie niesie, Pan Jezus

miał przemówić z krzyża do św. Jadwigi księżniczki śląskiej.

Skarbiec kościelny zawiera wiele cennych i dawnych pamiątek jak to: sprzętów kościelnych, relikwjarzy, aparatów, krzyży wiele też innych pamiątek po królach i wielkich ludziach, co zasłynęli w dziejach naszych.

Zamek królewski na Wawelu dźwignął z kamienia dopiero Władysław Łokietek i Kazimierz W. To jednak, co mamy przed sobą na Wawelu pamięta czasy późniejsze. Najdawniejsza część zamku to ,,Kurza Stopka“, tam miała być sypialnia Jadwigi, tam lubiał przepędzać długie godziny Zygmunt August podczas pobytu na Wawelu. Pozostała część, odbudowana po pożarze pochodzi z czasów Zygmunta I. Wyszedłszy z Wawelu na miasto, spotykamy w różnych punktach miasta gmachy i świątynie, które nietylko, że pochodzą z epoki piastowskiej i jagiellońskiej ale bezpośrednio są fundacją królów pochodzących, z tych dwóch dyna-stji. „Sukiennice“ budynek, który z kamienia wystawił Kazimierz W. a wieki póź niejsze udoskonalały i przerabiały, nosi na sobie cechy rozmaitych epok. Dwie wspa-

niałe świątynie Krakowa, kościół Bożego Ciała i kościół św. Katarzyny to fundacje Kazimierza W. Kościół św. Katarzyny, au-gustjanów, najwspanialsza gotycka świątynia Krakowa. Godne widzenia są nagrobki, obrazy starożytne i zakrystja wspai'ta na jednym środkowym filarze. Na zwornikach można wyczytać napis Ka-zy-mir.

Gród podwawelski posiada jednak i dawniejsze świątynie.

Na Rynku stoi mały kościółek św. Wojciecha zbudowany w miejscu, w którym ten święty kazał. Część kościółka z ciosu, wo* góle jednak zatracona jest starożytna struktura.

Kościółek św. Idziego pod stokami Wawelu to pomnik wdzięczności i dopełnionego ślubu przez króla Władysława Hermana gdy mu się urodził synek, późniejszy król Bolesław Krzywousty. Kościół św. Michała na Skałce, dawniejsza katedra, w tern miejscu gdzie w r. 1079 św. Stanisław poniósł śmierć męczeńską. Najdawniejszą z pierwotnego kościoła częścią, jest krypta od strony Wisły. Kościół Marjacki i kościół św. Trójcy, dominikanów, założone zostały w XIII wieku przez Iwo Odrowąża, bisk. krakowskie-

go a kościół Franciszkanów powstał z fundacji Bolesława Wstydliwego. Zarówno przy kościele Dominikanów jako też i Franciszkanów znajdują się wspaniałe krużganki z nagrobkami i obrazami.

Kościoły te wiele ucierpiały od pożaru Krakowa w 1850 roku.

Z pomiędzy licznych świątyń, które dotrwały do dnia dzisiejszego, wymienić należy jeszcze św. Marka, św. Jana Ewangelisty i św. Andrzeja, wszystkie z XIII wieku. Kościół św. Marka fundowany był przez Bolesława Wstydliwego, a kościół św. Andrzeja dotychczas zachował wygląd fortecy. Inne kościoły jak św. Florjana naKleparzu, kościół na Piaskach fundowany przez Wł. Hermana a przez Władysława Jagiełłę i Jadwigę uposażony, lub kościół św. Anny, ni-czem nie zdradzają swojej odległej starożytności. Pomiędzy budynkami prywatnymi Krakowa zwraca uwagę: część murów miejskich, dwie baszty, brama Florjańska i „rondel“, tak nazwana część średniowiecznych fortyfikacji. Dalej kamienica w Rynku Nr. 16, która miała należeć do Mikołaja Wierzynka skarbnika króla Kazimierza W. Kamienica pod Nr. 6 stanowi wspaniały

gmach z attyką, należała ona w XV w. do Zebrzydowskich, później przeszła w ręce Zborowskich, a jak tradycja ludowa chce należała niegdyś do Sary, ulubienicy króla Kazimierza i dla tego nazywa się „kamienicą szarą“. Koło Wawelu znajduje się dom, w którym żył i umarł Jan Długosz. Przy ulicy Grodzkiej Nr. 64 znajduje się gmach zbudowany niegdyś przez Zygmunta I na arsenał, a w Rynku stoi samotnie wspaniała wieża po zburzonym ratuszu. Bi-bljoteka Jagiellońska i obok istniejący gmach do niedawna gimnazjum św. Anny, a niegdyś kollegium Nowodworskiego, to zabytki z czasów Jagiellońskich. Oba gmachy należą do najpiękniejszych ozdób Krakowa, bogatych wspomnieniami i swoją hi-storją.

Na tern miejscu nie wyłuszczam drobiazgowo wszelkich starożytności, wspomniałem zaledwie o najważniejszych. Kto chce znaleźć treściwe ale szczegółowsze wspomnienie o Wawelu, Krakowie i jego starożytnościach niech przeczyta to, co pomieściłem w książeczce poprzedniej, wydawnictwa „Książek dla wszystkich¹¹ pt. „Co zostało po Piastach i Jagiellonach⁴¹.

Krasiczyn pod Przemyślem. Posiada zamek z XVI wieku.

na-

Krosno w Jasielskiem. Kościół Franciszkanów z XIV wieku. Kazimierz W. dał mieszkańcom przywilej tak zwany ,,Kupp⁴, na mocy którego żaden z kupców nie mógł ominąć Krosna, nie wystawiwszy w tern mieście swoich towarów na sprzedaż. Kazimierz Jagiellończyk i Zygmunt I nadają miastu za wierność do tronu różne przywileje. W tutejszym kościele farnym znajduje się oryginał obrazu św. Kazimierza Jagiellończyka, z którego później wszystkie kościoły w Polsce porobiły sobie kopje. W skarbcu kościelnym znajduje się ornat roboty Aldony małżonki Kazimierza W. W Rynku stare domy z podsieniami.

Lanckorona, miasteczko odległe 7 kilometrów od Kalwarji Zebrzydowskiej. Kazimierz W. zbudował tu zamek, który w r. 1370 przekazał panom na Brzeziu herbu Zadora, jeden z nich pisał się Lanckoroński. Z zamku pozostały ruiny.

Libusza, w Jasielskiem. Kościół paraf, drewniany z XVI wieku.

Lipowiec, pod Krakowem. Ruiny zamku biskupiego z XV wieku.

Lwów. Kazimierz W. zajmując Lwów w kwietniu 1340 r., gdy zamki drewniane spłonęły, przystąpił do wybudowania zamków z cegły i kamienia, jeden tak zwany ,,wysokiu, drugi ,,nizkiu zamek. Resztki tych budowli jako mury do dziś istnieją. Kazimierz W. położył też fundamenty pod budowę archikatedry łacińskiej, która w XV wieku ukończoną dopiero została. W miejsce drewnianego buduje też murowany kościół N. P. Marji Śnieżnej, w którym później Skarga miewał kazania. Lwów zawsze był ważnym punktem handlowym, na Rusi Czerwonej, spotykamy tu: Sarace-nów, Żydów, Ormian, Greków, Persów, Tatarów, Włochów, Francuzów, Anglików, Szkotów i Niemców. Na jarmarkach bywali kupcy nawet z Arabji. Przed odkryciem Ameryki i żeglugi dokoła Afryki cały handel ze Wschodu szedł na Lwów. W 1368 r. Kazimierz W. funduje szkolę farną czyli miejską, która przeszła za panowania Kazimierza Jagiellończyka pod zarząd Aka-demji Krakowskiej. Hołdy we Lwowie odbierał: Władysław Jagiełło od Piotra wojewody Mołdawskiego, który uwalniając się od zwierzchnictwa Węgier, dobrowolnie pod-

dał się, jako lenny książę, Polsce. Hospodar Wołoszczyzny złożył hołd w r. 1389. Władysław Warneńczyk śród Rynku, na tronie, odbiera w r. 1436 hołd od Eljasza hospodara Multan. W r. 1469 Kazimierz Jagiellończyk—od Stefana, hospodara Wołoskiego.

we Lwowie król Zyg-Król do-

W Lwowie w r. 1497 bawił król Jan Olbracht i stąd d. 26 czerwca udał się na nieszczęsną wyprawę bukowińską, wymierzoną właściwie przeciw Turkom. Powrócił w listopadzie zgryziony i chory. Tutaj dłuższy czas się leczył. Po wyleczeniu o-trzymał w upominku od miasta karetę w cztery konie i wyjechał do Krakowa. W lipcu r. 1505 bawił munt I, gdzie zapadł na febrę, dał do herbu miasta lwa wspiętego na tylnych łapach i bramę otwartą z trzema wieżami.

Łańcut. Założycielem był Kazimierz W. który osadził tu wychodźców niemieckich z Landshut w Bawarji. W r. 1410 bawił tu Wł. Jagiełło i Witold, wracając ze Lwowa, podejmował ich gościnnie Otton z Pil-czy. Obecnie własność Potockich; zamek z bogatemi zbiorami,

Maniawa, w Stanisławowskiem. Ruiny Klasztoru Bazylianów.

Medyka, wieś w pow. Przemyskim. Sławne niegdyś lipowe lasy i pasieki. Bawił tu Władysław Jagiełło w r. 1403,1407 i 1412. Obecnie własność Pawlikowskich.

'Mogiła, pod Krakowem. Starożytny kościół i klasztor Cystersów, fundowany przez bisk. Iwo Odrowąża w r. 1221. Kościół spalił się w r. 1447 atoli z pierwotnej budowy, w stylu romańskim, dochowało się presbiterjum i dwie kaplice, W klasztorze z epoki gotyku dochowały się piękne krużganki i dawna sala opacka (romańska), przebudowana obecnie na piwnice. Godny widzenia medal ścienny Zygmunta I w wieku dziecinnym. Starożytne obrazy.

Muszyna, w Sądeckiem. Imponujące rui-) ny zamczyska z XIV wieku. Ściany nadzwyczaj grube, kilkopiętrowa wieża u góry rozdarta. W rynku zabytki drewnianego budownictwa z XVI wieku.

Nawojowa, w Sądeckiem. Kościół paraf, drewniany wystawiony w r. 1410. W kościele pomnik z czerwonego marmuru Piotra Nawojowskiego.

Nowy Sącz. Było to ulubione miejsce

zjazdów monarszych i uroczystości dworskich.

Tutaj Kazimierz Jagiellończyk osadził dla nauki synów swoich, dawszy im za nau czyciela Kallimacha i Długosza. Tutaj w r. 1419 odbył się zjazd Władysława Jagiełły z cesarzem Zygmuntem. Tu wreszcie w r. 1512 odbyły się gody weselne króla Zygmunta I z Barbarą Zapolską. Kościół jezuicki, dawniej Norbertanów, założony został w r. 1409 przez Władysława Jagiełłę. Kościół posiada w wielkim ołtarzu obraz Matki Boskiej pochodzący z XVI wieku i portret Władysława Jagiełły w stroju rycer-sko-królewskim. W ratuszu przechowują się przywileje królów polskich począwszy od Wacława do St. Poniatowskiego.

Nowy Targ. Kościół paraf, założony przez Kazimierza W.

Niepołomice, niedaleko Krakowa. Miej-ścowośó słynna z puszczy i lasów, w których królowie polscy polowali. Kościół murowany zbudował w r. 1358 Kazimierz W. a pałac zbudowany został w czasach jagiellońskich. Władysław Jagiełło przebywał tutaj w r. 1411 przez dwa tygodnie, poczerń d. 25 listopada wyruszył pieszo do

Krakowa a w orszaku niesiono 50 sztandarów zdobytych pod Grunwaldem.

Obertyn, po w. horodeński, znajduje się tutaj mogiła rycerzy poległych za Zygmunta I w r. 1531. Gdy rycerstwo polskie wracało po odsieczy Gwoźdźca, pod Ober-tynem d. 23 sierpnia 1531 r. napadło na niego 20 tysięcy Wołochów, pod osobistym dowództwem hospodara Piotra. Wojska polskiego było 6 tysięcy a dowodził nimi hetman Jan Tarnowski, który zagrzał rycerstwo słowami: „tu nam umrzeć lub wygrać!'⁴ Po krwawej kilkogodzinnej bitwie cały obóz dostał się w ręce Polaków, a hospodar dwukrotnie był raniony. Pięćdziesiąt chorągwi i tyleż dział spiżowych zdobyto. Pomiędzy nimi były odzyskane działa utracone niegdyś za Jana Olbrachta na Bukowinie i zabrano przeszło 1000 jeńców. Była to jedna z najszczęśliwszych bitew dla oręża polskiego.

Oświęcim. Niegdyś stolica księstwa oświęcimskiego, sprzedanego królowi polskiemu, Kazimierzowi Jagiellończykowi za 50,000 pruskich szerokich grzywien, przez ks. Janusza.

Z ząmku Piastów śląskich pozostała baszta. Ziemia oświęcimska podarowana była w r. 1179 przez Kazimierza Sprawiedliwego księciu na Raciborzu i Opolu z okoliczności trzymania do chrztu syna Mieczysława. Starożytny kościół Dominikanów, odnowiony z ruin przez Salezjanów.

Odrzykoiz, w Jasielskiem. Ruiny zamku z XIII wieku.

Olesko. Kościół paraf, z XV w. Zamek obronny z XIV wieku, w którym przyszedł na świat Jan Sobieski. Sejm zajął się zamkiem i ochronił od dalszej ruiny.

Paczoltowice, pod Krakowem. Kościół drewniany z XVI wieku.

jPalczowice, w Wadowickiem. Kościół paraf, jodłowy z XV w.

Przeworsk, w Rzeszowskiem. Kościół paraf, z XIV w. Wewnątrz pomniki z XV wieku. Chrzcielnica spiżowa odlana roku 1400. Bożnica prostokątna opięta szkarpa-mi, wewnątrz we wschodnie ornamenty strojna. Dzisiaj Przeworsk jest stolicą ordynacji Lubomirskich.

Ptaszkowa, w Sądeckiem. Kościół drewniany z XIV.w.

Raciborowice, pod Krakowem. Kościół paraf, fundacji Długosza.

Rudawa, pod Krakowem. Kościół z XV wieku.

Rabka. W spomnienie o Rabce spotyka się w XIII wieku. Bolesław Wstydliwy zatwierdził nadanie jej klasztorowi Cystersów w Szczyrcu przez wojew. krakows kiego Gryfa.

Rawa ruska. Starożytny klasztor Reformatów i kościół założony w XV w. przez jednego z książąt mazowieckich.

Rożnów, w Sądeckiem. Zabudowania wojenne z czasów hetmana Tarnowskiego. Ruiny zamku na górze są pozostałością gmachu zbudowanego w XIV w. W pobliżu ruin stoi drewniany kościół otoczony lipami, a dalej dwór i gorzelnia przerobiona ze zboru arjańskiego.

Rzeszów. Klasztor Bernardynów z XVI wieku.

.l/M\

ku, którego założycielem miała być królowa Bona„

Ruszczą, pod Krakowem. Kościół paraf, z XV wieku, ze sklepieniem ostrołukowem w presbiterjum. Starożytne witraże, obrazy i pomniki, zwłaszc a Piotra Wierzbięty fundatora (z r. 1425) i portret jego.

Sanok, nad Sanem. Potężne ruiny zam

Sambor z okręgiem otrzymał około roku 1387 Spytko z Melsztyna od Władysława Jagiełły. Nadanie to potwierdziła dokumentem królowa Jadwiga d, 31 października r. 1391. W r. 1419 był w Samborze Jagiełło.

Tegoż roku d. 5 lipca oddał król zamek w ręce Henryka z Rogowa podkanclerzego królowej i skarbnika dworu.

Skole, w Stryjskiem. Miejscowość znana w XIV w. Władysław Jagiełło dał ją, dwom braciom Wołochom: Myko i Iwanko na założenie dwóch wsi ,,Skolau i „Tuchla“, nazwy przetrwały.

Stryj. Miasto to nadaje król Władysław Jagiełło w r. 1403 bratu swemu Skirgielle. Po zamku zachowały się ślady dawnych oko-pów.

Sniatyn. Bawił tu w r. 1415 Władysław Jagiełło i odebrał hołd od hospodarza Mołdawskiego, Aleksandra. Na Bukowinie już we wsi Łuzany, koło stacji tego imienia, znajduje się stara cerkiew zbudowana przez Witolda W. Ks. Litewskiego w r. 1370.

Siedlec, w Sądeckiem. Kościół drewniany z XIV wieku.

'jStaniątki, pod Krakowem. Kościół Benedyktynek z pierwszych lat XIII w., wiele dawnych pamiątek w klasztorze.

Szczerzec, w Sądeckiem. Kościół Cystersów z XIII wieku.

Szymbark, w Jasielskiem. Zamek z XV wieku, okazale jeszcze się przedstawia, chociaż popadł już w ruinę.

/Stary Sącz. Pozostały resztki fundamentów z zamku królewskiego. Przez dwa lata mieszkali w nim synowie króla Kazimierza Jagiellończyka chroniąc się przed zarazą morową. Zamek ten założył Kazimierz Sprawiedliwy, wraz z szeregiem innych, z których dochowały się ruiny: ^w Czorsztynie, Czerwonym Klasztorze i Kad-czy. Królowa Jadwiga bawiła tu jadąc z Węgier do Krakowa dla objęcia tronu. W r. 1395 Stary Sącz przyjmował uroczyście króla Władysława Jagiełłę i Zygmunta węgierskiego. Bawił tu również Władysław Warneńczyk.

W r. 1260 św. Kinga wraz z mężem swym Bolesławem Wstydliwym założyli kościół i klasztor. Franciszkanów, który w r. 1802 zamieniono na cele świeckie. Obecnie mieści się tam sąd i więzienie.

10

Słownik miejscowości.

Św. Kinga buduje też kościół św. Trójcy i klasztor dla Klarysek. Na rzecz klasztoru ofiarowała wszystko to, co na sejmie w Korczynie r. 1257 otrzymała od Bolesława Wstydliwego, za zgodą sejmujących stanów. Posiadłości te stanowiły kilkadziesiąt mil kwadratowych i obejmowały całą ziemię sądecką. Św. Kinga po śmierci męża wstąpiła do klasztoru, zmarła r. 1292 i tutaj pochowaną była.

Wdowa po Leszku Czarnym przebywała chwilowo w tutejszym klasztorze.

Do zakonu Klarysek wstąpiła też Konstancja księżna głogowska, siostrzenica Kazimierza W. Wogóle klasztor posiada bogate wspomnienia z czasów Piastowskich. W skarbcu znajduje się rękopis: Żywot św. Kunegundy przez Długosza z miniaturami.

Tarnów. Starożytny kościół, obecnie katedra, którego początki sięgają XIV wieku. W kościele wspaniałe nagrobki: Tarnowskich i książąt Ostrogskich. W pobliżu nagrobków Tarnowskich odkryto groby, w których znaleziono złoty łańcuch, ze złotym medalem wielkości talara, a na nim widoczne były pierwsze litery Zygmunta Augusta, króla polskiego.

Ratusz z XV wieku, również jak kościół w stylu gotyckim.

Na blizkiej górze św. Marcina, kościół modrzewiowy z XIII wieku.

W okolicy niedaleko Wajnicza, pod Wielką Wsią wznosi się wzgórek dawniej „Trze-blinem⁷⁷ zwany a na niem szczątki niegdyś warownego zamku Tarnowskich. Tu w r. 1543 Zygmunt I z Boną, córką i całym dworem ukrył się przed zarazą morową.

Trembowla (w Tarnopolskiem). Niegdyś stolica księstwa trembowelskiego, później weszła w skład dzielnicy halickiej. Po zajęciu Rusi przez Kazimierza W. w r. 1341 weszła na widownię dziejową. Ze starożytnych pamiątek wymienić należy: zwaliska zamku obronnego i ruiny dawnego klasztoru, z dzwonnicą wysoką. W ogrodzie spacerowym wznosi się obelisk kamienny na cześć Zofji Chrzanowskiej.

T. często narażona bywała na napady Tatarów. Za Zygmunta Augusta starostą trem-bowelskim został Bernard Pretficz, sławny pogromca Tatarów, do którego odnosi się przysłowie: „za czasów p. Pretficza spała od Tatar granica“.

W roku 1448 dnia 14 września bawił tu Kazimierz Jagiellończyk, wracając z Kamieńca.

Trzeblin, koło Tarnowa, (patrz to co napisane pod Tarnowem).

Tęczyn, pod Krakowem, ruiny zamku z XV wieku, z których roztacza się wspaniały widok na okolicę. Gniazdo rodu Tęczyń-skich Toporczyków. Zachowała się część baszty i złomy ścian. Po bitwie grunwaldzkiej osadził tu Jagiełło znakomitszych jeńców krzyżackich.

TyniecJ pod Krakowem. Niegdyś opactwo Benedyktynów, po których został kościół i ruiny klasztoru. Fundatorem opactwa był Bolesław Chrobry. W r. 1467 synowie króla Kazimierza Jagiellończyka chronili się tu przed morową zarazą.

Turka. Pomiędzy Turką a Kołomyją znajduje się pole tak zwane ,,na Kosaczo-wie⁷⁷ pamiętne złożeniem hołdu przez hospodara wołoskiego, Stefana Wody, zwanego także Stefanem Wielkim, Kazimierzowi Jagiellończykowi d. 15 września r. 1485.

Uścieczko, w Czortkowskiem, godny widzenia zamek.

Wadowice, kościół z XV wieku.

WięćŚąwice, pod Krakowem. Godne widzenia: kościół, tryptyk szkoły staroniemieckiej z XIV (XV) wieku i monstrancja srebrna pozłacana w stylu ostrołukowym.

Wilkowisko, pod Limanową. Starożytny kościół drewniany.

Wieliczka, pod Krakowem. Legenda odkrycie kopalni łączy z osobą św. Kunegundy żony Bolesława Wstydliwego. Atoli nie u-lega wątpliwości, że kopalnie soli i przedtem były już znane, może dopiero jednak za Bolesława Wstydliwego do odpowiedniego stanu doprowadzone zostały. Zarządcą kopalni za Kazimierza W. był Mikołaj Wierzynek.

Wiśnicz, o milę od Bochni, dobrze dochowany okazały zamek Kmitów, który popadł w ruinę dopiero po pożarze w r. 1831. Zamek ten należy do najwspanialszych w Polsce. Piotr Kmita ugaszczał w niem w r. 1550, króla Zygmunta Augusta wraz z królową Barbarą. Przechowały się wspaniałe oddrzwia, marmurowe kominy, bramy i izby sklepione, oraz narożne fortyfikacje.

Na niższej górze, połączonej podziemnem przejściem z zamkiem, stoi dawny klasztor Karmelitów, zawierający groby książąt Lu-

bomirskich, z marmurowem mauzoleum, trumny srebrne i cynowe oraz inne pamiątki. Cenne obrazy wywieziono do Wiednia. Klasztor zamieniony jest obecnie na zakład

rH

więzienny.

/Zator,, nad Skawą. Stolica księstwa Zatorskiego, które kupił Jan Olbracht w roku 1494, a do Rzeczypospolitej włączone zostało za czasów Zygmunta I. Kościół paraf, z XV wieku, chrzcielnica w kształcie kielicha z r. 1462.

Zamek odrestaurowany. Galerja obrazów, z kolekcją portretów ks. Zatorskich. Własność hr. Potockich.

Żmigród, w Jasielskiem. Starożytny kościół parafjalny.

Żółkiew. Kościół parafjalny z grobami rodzinnemi Żółkiewskich.

Zwierzyniec, pod Krakowem. Kościół i klasztor pp. Norbertanek fundowany w XII wieku, przy późniejszych przeróbkach zatracono ślady stylu romańskiego i gotyckiego. Dzisiejszy wygląd kościoła i klasztoru, jakoby obronnego zameczka nadano w XVII wieku. Niedaleko od klasztoru znajduje się kościół św. Salwatora zbudowany w połowie XII wieku przez Jaksę Gryfitę. Kościółek również uległ przebudowie, zwraca jednak uwagę, ambona na zewnątrz, średniowieczny zabytek i obraz z XVI wieku przedstawiający św. Liberatę z brodą w długiej szacie. Do treści obrazu przywiązana jest legenda.

/Żywiec, m. powiatowe w Wadowickiem, śród wzgórza Beskidu. Kościół paraf, z XVI w. zładnem sklepieniem nawy głównej. Zamek również z tych czasów, niegdyś mieszkanie Komorowskich, długoletnich dziedziców tutejszych, obecnie własność jednego z arcyksiążąt dworu Habsburskiego (Stefana), który tu stale z rodziną przebywa zaskarbiwszy sobie szacunek i miłość mieszkańców.

Pamiątki w W. Ks. Poznańskiem, na Śląsku, Spiżu i Bukowinie.

Bolkowice (Bolesławice) na Śląsku pruskim posiada kościół paraf, założony przez ks. Bolesława II Łysego w r. 1265. W pobliżu ruiny zamku Bolka.

Brzeg, m. na Śląsku pod Wrocławiem. Niegdyś była to stolica osobnego księstwa. W stronie północnej leży w ruinie zamek Piastów z XIV w. Portyk, rzeźby z ciosu i sala jadalna zachowane o tyle, że widać ślady dawnej świetności. Ostatnimi książętami byli: Jan Chrystjan, syn jego Jerzy III wreszcie bratanek jego Wilhelm, który zgasł w kwiecie wieku w r. 1675. Był to ostatni potomek książąt Piastów na Śląsku i ostatni z tej prastarej familji,

Kościół św. Jadwigi zbudowany w r. 1349 przez ks. Ludwika. Kościół farny, św. Mikołaja (dzisiaj ewangelicki) zbudowany w r. 1287 przez Henryka ks. na Wrocławiu, liczony jest do najwyższych na całym Śląsku. Znajdują się w nim starożytne pomniki i malowania z XV w. Kościół św. Piotra i Pawła z XIV w. obecnie na zbrojownie użyty. Istnieje w B. gimnazjum założone w r. 1564 przez ks. Jerzego Piasta.

Bytom, m. na Śląsku górnym. W połowie XIII w. tworzyło osobne państwo piastowskie. Wspomina o niem Długosz. Mieczysław Stary wystawił tutaj zamek, o-beenie wskazują tylko górę, na której był zbudowany. Sławne traktatem w r. 1460 między królem Kazimierzem Jagiellończykiem a królem czeskim. Parafja tutejsza w bardzo odległych czasach erygowana była.

Bevno, stolica Moraw. Starożytny zamek przerobiony został na cytadelę. Kościoły z XIV i XV wieku, z których św. Jakuba odznacza się wyniosłą wieżą, 276 stóp mającą. W archiwum kościelnem przechowują się książki z pierwszych czasów drukarstwa. Za miastem słup pomnikowy, gotycki, wodza Zderoda. Najstarszy pomnik morawski.

Bardyów, na Spiżu. Kościoły z XIII i XIY wieku. W kościele paraf, ołtarze rzeźbione z XV w., z których jeden prawdopodobnie roboty Wita Stwosza.

Tabernaculum, obrazy i chrzcielnica z XV wieku, ornaty i aparaty kościelne z XIII i XIV wieku. Szczególnie piękne świeczniki żelazne z XV w. z których jednego użył Matejko, w obrazie swoim przedstawiającym Wita Stwosza.

Bytów, miasto stołeczne powiatu w Po-meranji. Blizko miasta na wysokiej górze ruiny starego zamku z XIV w. Kaplica zamkowa i resztki baszt widoczne. Bytów należał jużto do Krzyżaków, jużto w rękach polskich się znajdował. Ostatecznie w r. 1466 pokojem toruńskim Polakom po-wrócony. W XVI stuleciu książęta pomorscy trzymali w dzierżawie lennej Lauen-burg i Bytów. Stało się to takim sposobem, że w r. 1490 Bogusław, syn Eryka, ks. pomorski poślubił córkę króla Kazimierza Annę i niejako w wynagrodzenie posagu tej księżny, otrzymał dzierżawę.

Bajerburg, nad Niemnem. Ruiny zamku z XIV wieku.

Bnin, (Wielkopolska). Kościół z XV wieku.

Braunsberg, pod Elblągiem, regencja Królewiecka. Kościół z XIV wieku; tutaj w r. 1565 kardynał Hozyusz sprowadził Jezuitów, gdzie otworzyli pierwsze kolegium „Hozyanumu.

Chełmno, (Wielkopolska). Kościół Dominikanów z XIII w.

Chełmża, pod Toruniem. Kościół paraf, z XIV w. i kościół katedralny sięgający początkiem swym w. XIII. Spoczywa tu błog. Jutta, dawniej ks. Sangershausen, potem pustelnica. Polacy mieli szczególne nabożeństwo do tej świętej. Pobożną pielgrzymkę przedsięwziął król Zygmunt III.

Czarnków, (Wielkopolska). Kościół paraf, z XVI wieku pomniki ze spiżu Czarnkow-skich.

Cecyna, pod Czerniowcami na Bukowinie. Długosz jeszcze wspominał, że wzniósł tutaj Kazimierz W. zamek, podobnie jak obronne osady: Szypińce, Waszkowce, Wołokę, Ic-pas, Wiłowce, Karapczyjów, Wyżnicę, Roztoki, Putyłów i inne. Zgodnie z Długoszem

potwierdza to dr. Kaindl prof. wszechnicy czerniowieckiej i długoletni badacz historji i etnografji Bukowiny.

Cieszyn, miasto stołeczne na Śląsku au-stryjackiem. Pierwotnie był Śląsk, a z niem i ks. cieszyńskie częścią Polski, od której je dopiero Bolesław Krzywousty w r. 1164 odłączył, podziełiwszy Polskę na dzielnice. Śląsk otrzymał najstarszy syn Władysław, w miarę rozradzania się Piastów, potomstwo Władysława rozdrobniło dzielnicę na księstwa jako to: cieszyńskie, opawskie, raciborskie, opolskie, wrocławskie i inne. Drobni książątka nie mogli skutecznie odpierać napadów nieprzyjacielskich, przeto Kazimierz II ks. na Cieszynie i Opolu w r. 1292 szukając pomocy u obcych oddal się pod zwierzchnictwo króla czeskiego. Stopniowo uczynili tak i inni książęta a z biegiem czasu jak i Korona czeska tak i ks. Cieszyńskie i Śląsk podpadł pod berło au-stryjackie. Ostatnja linja książąt Cieszyńskich z rodu Piastów wygasła r. 1625. Z dawnego piastowskiego zamku pozostała wieża zamkowa.

Dolsk, (Dolzig) pow. śremski. Kościół z

cegły palonej z XV w. i ruiny zamku, w którym przebywali biskupi poznańscy.

Dybów, nad Wisłą, koło Torunia. Ruiny zamku.

Elbląg, Prusy zachodnie. Kościół Dominikanów z XIII w , ołtarze rzeźbione z XVI w. Starożytny kościoł św. Mikołaja w którym jest chrzcielnica odlana w roku 1387.

Frauenburg, niedaleko Elbląga. Katedra z XIV w. Wielki ołtarz rzeźbiony. Tutaj pochowany został Mikołaj Kopernik w roku 1543. Skarbiec kościelny zawiera wiele cennych przedmiotów.

Gdańsk. Od dawien dawna rządzili Gdańskiem wojewodowie zarządzający krajem pomorskim. Kiedy jednak w Polsce po śmierci Bolesława Krzywoustego, nastały drobne podziały kraju, wojewodowie gdańscy odłączyli się od Polski i zostali książętami gdańskimi i pomorskimi. Pierwszy książę niezależny Gdańska Subisław a jak inni chcą Sambor I z r. 1178. W XIV w. Kokietek odebrał jednak przysięgę wierności od miasta, wkrótce jednak zawładnęli niem Krzyżacy i trzymali do r. 1454, poczerń powrócił do Polski. Posiada wiele kościołów z XIV i XV w. Najwspanialszy N. P. M. (dziś zbór protestancki), budowany od 1343 do r. 1503. Dookoła 46 kaplic. Dzwon na wieży waży 13000 funtów. Jest to jeden z największych kościołów w Europie. Patronat nad tym kościołem mieli królowie polscy. Kościół św. Anny zbudowany w r. 1480 na szczególne życzenie a zdaje się i ze znacznym zasiłkiem króla Kazimierza Jagiellończyka. Ratusz na Starem Mieście z XVI w. i na Nowem Mieście z XIV wieku. Na szczycie ratusza postać Zygmunta Augusta.

6riecz (Wielkopolska). Stał tu niegdyś starożytny zamek lehicki z X wieku. Z pamiątek pozostał kościół, zbudowany podobno przez Piotra Dunina w XI wieku.

Głogów, nad Odrą (Śląsk). Niegdyś stolica udzielnego księstwa głogowskiego, które około r. 1242 powstało ale umniejszane coraz bardziej dochowało swoich książąt do r. 1488; ostatnim był Jan II Piast ks. na Żeganiu. Głogów wsławił się mężną obroną w r. 1008 i 1109 przeciw Niemcom.

W r. 1260 ks. Konrad II zbudował zamek, który jest dzisiaj siedzibą władz sądowych. Tenże książę 1270 roku buduje kościół parafjalny. W r, 1462 zjazd króla polskiego Kazimierza z królem czeskim Jerzym.

Gniezno. Od IX w. stolica Polski, mieszkali w niej: Popiele, Ziemowit i jego następcy. Tutaj w r. 965 Mieczysław I przyjął chrzest z rąk kapłana czeskiego. Kościół Wniebowzięcia N. M. P. zbudowany przez Mieczysława I, od tego czasu przebudowywany i restaurowany posiada jednak grób Dąbrówki, żony Mieczysława I. Tutaj pochowano też Judytę, żonę Bolesława Chrobrego. Ciało św. Wojciecha, zabitego na ziemi pruskiej, przewieziono do Gniezna. Tutaj oddaje cześć relikwj om świętego misjonarza Otton III. Kościół mało przechował dawnych pamiątek. Do najwspanialszych należą drzwi kościelne z XII w. (odlew tych drzwi znajduje się w zbiorach muzeum ar-cheologji Uniwersytetu Krakowskiego) i pomnik arcypiskupa Zbigniewa Oleśnickiego (nie kardynała!) roboty Wita Stwosza. W katedrze pozostały ślady stylu romańskiego i wspaniałe krużganki gotyckie.

Gołąb, pod Toruniem. Kościół z XIV wieku.

Goluchów, pow. pleszewski. Zamek z

XIV w. starannie odrestaurowany, w końcu zeszłego wieku przez hr. Działyńską.

Gostyń, pow. krobski. Kościół gotycki z wieżą 40 m. wysoką, wybudowany w XV wieku.

Inowrocław, posiada szpital, którego fundacja sięga r. 1268.

Jaworz, na Śląsku dolnym. Niegdyś była to stolica osobnego księstwa jaworskiego. Kościół parafjalny z XIII wieku.

Jelenia Góra, (Hirschberg) na Śląsku pruskim. Jest to najbogatszy w piękno przyrody zakątek Śląska. Miasto założył Bolesław III w r. 1108. Posiada kościoły z XIV i XVI wieku.

Koźmin, pow. kościerski. Niegdyś własność książąt pomorskich, którzy ofiarowali ją r. 1258 Cystersom. Klasztor Cystersów w Pogutkach wydał przywilej na karczmę w Koźminie datowany r. 1405. Jest to pierwszy znany przywilej na karczmę.

bogactw i

Koźmin, m. pow. krotoszyński. W XIV wieku własność Macieja Borkowieża, wojewody poznańskiego słynnego rozbojów, którego Kazimierz W. na śmierć głodową skazał. Gdy brat Borkowicza Jan, dziedzic Koźmina bunt przeciw królowi

podniósł, poniósł karę śmierci, a Koźmin został miastem królewskiem.

Ruiny zamku z czasów Kazimierza W. Kościół parafjalny erygowany był już w X wieku, obecny, z XVII stulecia przechował z dawnych świątyń lichtarze z roku 1493r dzwon starożytny i nagrobki z XVI wieku..

Kościan, w Ks. Poznańskiem, miasto pow. Kościół paraf. ,,farau zapewne istniała już w XIII w. zgruntu odbudowana jednak w XVI w., posiada z tych czasów nagrobki.

Kozie (Kosel) na lewym brz. Odry. Był tu już w XIV w. zamek murowany. Koźle i Sławęcice należały już w XIII w. do księstwa opolskiego, później przeszły w dom książąt na Oleśnicy, a w r. 1521 obwód kozielski znów się połączył z ks. opolskiem i odtąd los tegoż podzielił. Mała forteca ma dawne obmurowanie i część wysuniętych szańców. Kościół paraf, wznieśli tu w XIII w. rycerze maltańscy. Konrad IV Biały ks. ©leśnicki wzniósł tu 1431 roku klasztor minorytów przerobiony na zbrojownię land-wery.

Krobia, W Ks. Poznańskie. Kościół o-becny pochodzi z XV wieku. Jednak co do poprzedniego kościoła drewnianego ist-

11

Słownik miejscowości.

nieje legenda, że fundował go pod wezwaniem św. Idziego Władysław Herman, dopełniając ślubu uczynionego dla podziękowania Bogu, że mu żona, długo niepłodna, porodziła syna. Długosz jednak utrzymuje, że kościół był dziełem Piotra Dunina w XII wieku.

Kruświca, nad Gopłem. Pierwsza stolica powstającego państwa polskiego. Mieczysław I założył tu pierwszą katedrę biskupią, która istniała przez 200 lat i przeniesioną została do Włocławka. Kościół, o-becnie kolegiata, zbudowany z kostek granitowych i piaskowca nosi na sobie ślady stylu XII wieku, dzieło zapewne Piotra Dunina, który rządcą był Kruświcy. Z biegiem czasu świątynia zatraciła wiele pamiątek.

Ruiny zamku wzniesionego niegdyś przez Kazimierza W. Na pagórku widać ośmio-boczną, z cegły murowaną basztę na podstawie granitowej, jest to tak zwana Mysia wieża czyli Wieża Popiela. Za Długosza świetność Kruświcy należała już do wspomnień.

Kwidzyn, (Marienwerder). Kościół e-wangelicki obecnie, dawniej katedra upadłej dyeczji pomerańskiej, tak jak obecnie się przedstawia pochodzi z XIV w. Po kościele N. P. M. w Gdańsku, jest największym w Prusach, ma 286 stop długości. Z pod głównej, trzeciej wieży, w rodzaju baszty obronnej szły dwa nad sobą zbudowane ganki podziemne do pobliskiego zamku. W kościele znajduje się starożytna chrzcielnica z granitu.

Kynasz, (Śląsk dolny). Zameczek piastowski przebudowany przez Bolka I. Obecnie ruiny.

Lignica, miasto stołeczne niegdyś udzielnego księstwa a po Wrocławiu największe na Śląsku. Ród piastów książąt panujących, najdłużej przetrwał w Lignicy, wygasł dopiero na ks. Jerzym Wilhelmie dnia 21 listopada r. 1675. Śmierć jego stała się później powodem wojny 7-letniej, po której Fryderyk II L. do Prus przyłączył.

Kolegjata św. Jana zbudowana r. 1348 przez ks. Wacława, mieści w sobie wspaniałą kaplicę grobów książąt na Lignicy i Brzegu z rodu Piastowskiego, założona w r. 1677 przez Ludwikę, księżnę Anhalt, małżonkę ostatniego księcia na Lignicy. Poprzednio zwłoki ich spoczywały w klasztorze kartuzów, lecz gdy ten w czasie reformacji zamieniony został na budynek gospodarczy, książę Fryderyk III kazał w r. 1548 zwłoki swych poprzedników włożyć w trumny miedziane i do grobów kościoła św. Jana przenieść. Kościół św. Piotra i Pawła (obecnie ewangelicki) z XIV w. Najstaro-żytniejszą, bo z XIII w. świątynią, jest kościół N. M. P. Zamek piastowski, (największy do XV w.) wznosił się niedaleko Bramy Głogowskiej. Dzisiejszy zamek w niczem starożytnego nie przypomina. Mieszkała w nim św. Jadwiga, księżna, na tę pamiątkę jedna z wież nosiła nazwę: ,,wieża Jadwigiu. Pod Lignicą d. 15 kwietnia r. 1241 padł w walce z Tatarami Henryk II, ks. wrocławski.

Lubiąż na Śląsku, pod Lignicą. Klasztor niegdyś cystersów założony w r. 1053 przez Kazimierza I mnichem zwanego, pierwotnie dla benedyktynów. W r. 1175 Bolesław Wysoki, ks. wrocławski bogato klasztor uposażył. W kościele różnymi czasy odnawianym mieszczą się groby: Mausoleum Silesiorum principum et nobilium. Pochowany tu Bolesław Wysoki (zm. r. 1210) i Konrad IV bisk. salcburski (zm. r. 1304).

W dawnym klasztorze mieści się teraz szpital obłąkanych.

Łubom, Śląsk, pow. raciborski. Kościół drewniany z r. 1303, w XVI w. restaurowany.

Lubowla na Spiżu. W spaniały zamek, obecnie dobrze zachowane jeszcze ruiny, z których roztacza się wspaniała panorama na Tatry. Baszta okrągła pochodzi z XIII w., reszta zamku odbudowana była po pożarze w XVI wieku przez Jana Bonara starostę spiskiego. W r. 1440 kard. Zbigniew Oleśnicki otrzymał Spiż w dzierżawę. Następnie Lubowla była siedzibą starostów, których kilku było z rodu Lubomirskich. Grobowce Lubomirskich w podziemiach kaplicy. Magnaci, których przodkowie tu leżą, mogliby zamek dźwignąć z ruiny i w nim zamieszkać.

Mikułów, na Śląsku górnym, pod Byto-mim posiada kościół z XV w. murowany.

Malborg stolica Krzyżaków, tyle w sobie wiąże wspomnień z czasów piastowskich i jagiellońskich, że należy poświęcić obszerniejsze wspomnienie historji zamku, dzisiej odnowionego i zamienionego na rezydencję cesarza pruskiego. Ważniejsze wypadki związane

przeszłością tego zamczyska

oraz mono-

podług artykułów p. Mathiasa Bersohna w ,,Kłosach“ (z r. 1882 i 1886), grafji tego miasta z Słownika Geograficzne-//o przez ks. Frydrychowicza, podaję za artykułem 0. Lech’a ¹).

Wiadomości historyczne o przynależności krain pomorskich do Polski sięgają czasów Mieczysława I, a jego następcy coraz bardziej wiązali je z krajem macierzystym. Fatalny postępek Konrada Mazowieckiego, który wezwał i obdarował zakon krzyżacki, nadał dziejom Pomorza odmienny kierunek i pociągnął dla tego kraju, ba i dla całej Europy, opłakane skutki.

Zagarniając to przemocą, to podstępem obłudnym, coraz większe przestrzenie, umiejętnie wybrali miejsce na ognisko swych działań, budując w ciągu całego wieku twierdzę malborską. Stąd Nogat ułatwiał przystęp do zdobytych już na północowscliodzie dzielnic; stąd prowadziły bezpieczne drogi na wschód południowy; stąd wreszcie łatwo przez Wisłę dostać się było można na Pomorze, dokąd wówczas właśnie zaczęli zapuszczać swoje zagony. Obfitość wód zjednała temu miastu w czasach późniejszych miano „Wenecji północnej”.

Ozdobą miasta był i jest zamek, panujący nad całemi Żuławami, w którym rezydowali wielcy mistrzowie krzyżaccy od r. 1309 do 1457, a który w gotyku średniowiecznym zbudowano pono na wzór ówczesnego pałacu dożów w Wenecji.

W początkach zakorzenienia się zakonu w ziemiach pomorskich, twierdza malbor-ska, jak i inne, składała się tvlko z dużego drewnianego budynku, otoczonego wysokim wałem, szerokim rowem i palisadami. W czasie pomiędzy r. 1274 a 1283 przebudowano i znacznie powiększono zamek mai-borski, a użyto do tego po większej części bogatego i wybornego materiału budowlanego po zniesionej warowni na wysepce Zantir, przy cyplu montaiskim. Owa warownia była wzniesiona podobno przez księcia słowiańskiego Świętopełka, aby panować nad żeglugą na Wiśle. W r. 1251 Sambor, brat Świętosława, odstąpił krzyżakom w sposób nieprawny wyspę z v arownią a ci w r. 1280 fortecę znieśli i zrobili z jej materjałów pomieniony użytek. A jakie to były materjały ówczesne, mamy dowód dziś jeszcze i czego nie zniszczono rozmyślnie, trwa dotychczas niespożyte, choć była to przeważnie tylko glina palona. Stąd już w wiekach średnich mawiano: Ex luto Marienburg, Ofen ex saxo, ex marmore Me-diolanum.

W r. 1283 został już Malborg siedzibą konwentu z komturem na czele, a we wrześniu r. 1309 wielki mistrz Zygfryd von Feuchtwangen przeniósł do grodu nad No-gatem stolicę zakonu z Wenecji, gdzie znajdowała się od r. 1291. Wówczas też przebudowano zamek dla wygody nowych dostojników, i przebudowy^ a częściej dobudowy, uczyniły już w pierwszej ćwierci w. XIV z dawnej warowni malborskiej gmach na owe czasy niezwykle obszerny.

Między innemi wielki mistrz Werner von Orseln zbudował od strony kwadratowego dziedzińca wspaniałą, rzeźbioną wnękę wcho-dową, zwaną „złotą furtą”; we wnęce tej, w r. 1330, sam marnie zginął z rąk mściwego zabójcy.

Ditrich von Altenburg (1335—1341) zamek bardzo rozszerzył; jemu też zawdzięcza warownia jedną ze swoich osobliwości:

oto na zewnętrznym murze czworobocznej wieży, przytykającej do kościoła, umieścił olbrzymi posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus ze stiuku, zdała widoczny, a przez ząb czasu do chwili obecnej prawie nienaruszony.

Winrich von Kniprode (1351 — 1382) wzniósł także wiele wspaniałych budowli, a między innemi wielki refektarz, słynną salę posłuchań \yielkich mistrzów, gdzie też na cześć gości odbywały się uczty. Chociaż sala ta ma 15 metrów w kwadrat, jednak całe 16-żebrowe sklepienie palmiste wspiera się na jednym tylko granitowym filarze, mającym V/₂ stopy średnicy.

W jednej ze ścian tej sali nad kominem tkwi od r. 1410 kula działowa. Oto jej historja, wedle opowieści Długosza: Jagiełło, oblegając po bitwie grunwaldzkiej, zamek malborski, słyszał o tej sali osobliwej. Znalazł się też na zamku pachołek, który królowi przyobiecał pokazać się z czerwoną czapką na głowie w oknie tej sali właśnie wtedy, gdy wielki mistrz i najznakomitsi rycerze będą tam zgromadzeni na radę. Gdy król umówiony znak ujrzał, kazał pu-szkarzowi wymierzyć działo w tę stronę, w

nadziei, że kula filar roztrzaska, a zapadające się sklepienie zebranych w gruzach pogrzebie. Kula o kilka cali chybiła.

Godzien też jest podziwu refektarz zakonny na trzeciem piętrze, sala z 24 żebro-wem sklepieniem pâlmistem, spoczy wającem na trzech wysmukłych granitowych filarach. W tej sali jadano wspólnie, grywano w szachy i warcaby; tu wyprawiano uczty dla gości; tu zapewne odbył się sławny popis śpiewaków, przy którym wielki mistrz Win-rych von Kniprode kazał ofiarować na szyderstwo Rixelowi, bardowi staro pruskiemu, śpiewającemu niezrozumiałe dla krzyżaków pieśni—miskę zakrytą, zawierającą sto próżnych orzechów ze złośliwym wierszykiem..

W obrębie przedzamcza wznosi się baszta, dawniej zwana „okrągłą”, później (od końca XVI w.) — „maślankową.” W tej wieży umieścił Mickiewicz w swoim „Konradzie Walenrodzie” Aldonę; jakoż istotnie była tam przez długie lata zamurowana dobrowolnie błogosławiona Dorota, która urodziła się w Mątwach 1347 r., a ostatnie lata przepędziła w Kwidzynie i tam zmarła w r. 1394.

Wspomnimy tu jeszcze o jednej pamiątce. Obok sypialni wielkiego mistrza jest zbrojownia ze skarbczykiem przybranym; jest tam szafka w murze, w której chowano klejnoty najdroższe, zapisy i papiery najważniejsze. Dziś przechowuje się tam złoty^ bardzo pięknie wyrobiony relikwjarz w kształcie małego tryptyku, który w bitwach był noszony na piersiach przez w. mistrza^ jako palladium zakonu. Z tym relikwja-rzem poległ pod Grunwaldem Ulrych von Jungingen, jak to wiernie odtworzył na malowidle mistrz Matejko. Chowano ów ska-b przez wieki całe w skarbcu katedry gnieźnieńskiej. W r. 1822-im królewicz pruski Wilhelm, będąc w Gnieźnie, ujrzał relikwjarz, przymówił się i dostał go w podarunku...

Nakoniec przytoczymy kilka dat i faktów. związanych z zamkiem malborskim.

W r. 1361-ym był w zamku więziony Kiejstut i dzięki Alfowi, litwinowi rodem, giermkowi z przybocznej służby mistrza, u-ciekł z niewoli i po wielu trudach dostał się na Mazowsze, do córki swej, Danuty Janu-szowej mazowieckiej. Zdaje się, że Alf

dostarczył Mickiewiczowi niektórych szczegółów do powieści Wajdeloty.

W r. 1366-ym Kazimierz Wielki zwiedził Malborg i inne miasta pruskie.

W r. 1410-ym twierdza malborska wytrzymała dwumiesięczne oblężenie wojsk Jagiełły i przeszła dopiero w r. 1457-ym, za Kazimierza Jagiellończyka, do rąk polskich. W. mistrz, Ludwik von Erlichshau-sen, przeniósł się do Królewca.

D. 8-go czerwca król wjechał do Malbor-ga i w dniu następnym odebrał od uradowanych mieszczan hołd poddańczy w wielkim refektarzu zamkowym. Znaleźli się jednak śród szlachty zdrajcy, którzy we wrześniu tegoż roku miasto i zamek krzyżakom wydali. Polacy oblegali znowu Mal-borg w r. 1458, ale nadaremnie, i dopiero podczas nowego oblężenia w r. 1460, dnia 6-go sierpnia, zamek się poddał.

Oblężenie to utrwalił farbami nieznany artysta w lat mniej więcej 20 po samem wydarzeniu. Obraz ten, malowany na drzewie, odnalazł p. Mathias Bersohn w Gdańsku, w t. zw. „ Arthushofie”, gdzie wisiał za szafami.

Środek obrazu zajmuje sam zamek w sta-

nie największej swojej świetności. Pierwszy plan obrazu zajmuje obóz polski w pełni życia i ruchu. Widzimy tam i Kazimierza Jagiellończyka, objeżdżającego obóz na białym koniu.

Pokój, zawarty ostatecznie między Polską a zakonem d. 19-go października roku 1466 w Toruniu, zwrócił jej całe Prusy Wschodnie i m. Malborg, zamek bowiem już od r. 1464 był w rękach Polski; reszta Prus stała się krajem lennym. Odtąd wielcy mi-strze, a później margrabiowie brandenburscy występują na uroczystościach korony polskiej, jako jej hołdownicy.

Malborg stał się miastem głównem województwa malborskiego. W nim, na przemian z Grudziądzem, odbywały się sejmy powszechne ziem pruskich, t. zw. „genera-ły”, pod przewodnictwem księcia biskupa warmińskiego. Mieszkanie wielkiego mistrza stało się mieszkaniem królów polskich, ilekroć do Prus przyjeżdżali.

W r. 1772 Malborg przeszedł pod panowanie królów pruskich. Zaraz w roku następnym obrócono zamek na koszary, a mieszczanie używali cegły i ciosów zamkowych do budowy domów. W r. 1785 król

pruski kazał w przepysznym jeszcze refektarzu wielkiego mistrza, urządzić przędzalnię bawełny. Z początkiem XTX w. kró-lewsko-pruski budowniczy Gilly, wystąpił z projektem zupełnego zi.iesienia zamku, lecz stanęły temu na przeszkodzie wojny napoleońskie. Prawie wszystkie godła, herby i napisy polskie nawet płaskorzeźby i kominki, młot robotnika pruskiego potrzaskał ze szczętem.

Godny widzenia w Malborgu jest kościół św. Jana z XV w. Ratusz pochodzi z XIV w., domy i bramy miejskie również z czasów j agielloriskich.

ki.

Nissa, na Śląsku pruskim. Według Długosza miał tu Bolesław Krzywousty wznieść warownię na miejscu ubogiej wioski. Kościół farny z r. 1198 posiada starożytne nagrob-Kościół św. Jakuba, jako kaplica, istniał już w r. 1015 a obecny kościół ewan gielicki paraf, pochodzi z XIV w.

Z dawnych pamiątek przechował się ratusz z XV w. i stare bramy miejskie.

'Niedzica, na Śpiżu. Ruiny zamku na górze u stóp której płynie Dunajec. Tutaj na zamku podług ugody w Lubowli zawartej, zostały wypłacone dla króla Zygmunta

przez Władysława Jagiełłę pieniądze, za które Zygmunt zastawił Spiż.

Barbara Zapolya, córka namiestnika węgierskiego zaślubiona tu została w r. 1515 królowi polskiemu Zygmuntowi I.

Kościół parafjalny z r. 1278; zamek pochodzi z XIV wieku.

Nowe Miasto, (Neumark) nad Drwęcą. Kościół zbudowany w r. 1325 przez Krzyżaków. W kościele mieszczą się liczne pamiątki i nagrobki. Przechowuje się też cudowny obraz N. M. P. Łąkowskiej, po spaleniu się kościoła w Łąkach tu przeniesiony. Stare mury miejskie w części są dochowane.

Oliwa, pod Gdańskiem. Słynne niegdyś opactwo Cystersów ufundowane podobno przez Subisława, pierwszego niezależnego księcia Gdańska i Pomorza po odłączeniu się tych prowincji od Polski. Działo się to w r. 1170, po przyjęciu przez księcia Chrześcijaństwa.

Pierwotny klasztor i kościół zgorzały, poczem wymurowany został w XIII wieku w stylu ostrołukowym, lecz uszkodzony przez gdańszczan ogniem i działami podczas oblężenia miasta przez Batorego, w XYI

wieku zgruntu wyrestaurowany, dotrwał do naszych czasów. Klasztor istniał przez lat 656, skasowany został w r. 1831. Opaci tutejsi uważani byli za pierwszych prałatów w Polsce. Tutaj w r. 1654 nastąpił zjazd Kazimierza Jagiellończyka z Karolem królem szwedzkim. (Oliwa ważną odgrywa rolę w historji Wazów w Polsce. Zygmunt III w r. 1587 zaprzysiągł w kościele tutejszym ,,pacta conventa“, a d. 3 maja roku 1660 podpisano tu pamiętny traktat pokoju ze Szwedami).

W klasztorze zachował się refektarz z XVI w. i kapitularz z XIV w. Ambona, rzeźby, ołtarze i pomniki godne widzenia. W jednym grobie złożono tu w r. 1577 kości książąt pomorskich, którzy pierwotnie nie w kościele, lecz w różnych miejscach na krużgankach pochowani byli. Cenne pamiątki z biegiem czasu zrabowane lub zniszczone zostały. Obecnie kościół klasztorny jest parafjalnym.

Ołobok, wieś na lewym brzegu Prosny w pow. odolanowskim. Istniał tu niegdyś klasztor Cystersek ufundowany w r. 1213 przez Władysława Odonicza. Kościół po klasz-

torny jest murowany, architektury gotycko-jońskiej. Od r. 1837 mieści się w nim pa-rafja.

Opawa, (Śląsk austryacki). Należy do Morawji a nie do ks. Opolskiego i Polski, stąd ziemia Opawska, niedługo z Morawami podlega Polsce, a wogóle łączy się z dziejami monarchii czeskiej. Starożytny kościół w stylu gotyckim, z surowej cegły z XIII lub XIV wieku.

Opole, m. na Górnym Śląsku, dawna stolica księstwa. Pierwsi książęta śląscy mieszkający tu są: Bolesław I (zm. 1178), Jarosław (120Z), Mieczysław (1211), Kazimierz (1230). W r. 1532 zmarł Jan II ostatni ks. opolski, a księstwo weszło w skład korony czeskiej a z nią pod władzę eesarzów. Prusy zabrały Opole wraz ze Śląskiem w r. 1740.

Podobno św. Wojciech miał tu przemawiać w i\ 984 i założyć kaplicę. Obecny kościół św. Wojciecha wystawiony z muru przez ks. B^lka w r. 1307; w dawnym klasztorze Dominikanów mieści się obecnie gimnazjum. Klasztor ów z muru dźwignął ks. Władysław. Kościół szpitalny katolicki istnieje od r. 1 400.

12

Słownik miejscowości.

Paczkóio na Śląsku, nad Nissą. Staro Żytna osada. Kościół z XV w. Kaplica św. Mikołaja na przedmieściu Dolnem, wystawioną była w r. 1240, wraz z klasztorem i szpitalem. Kaplica św. Jana (na cmentarzu) istniała już w XV wieku. Z zamku śladu nawet nie pozostało.

Z pamiątek przeszłości przechowały się resztki starego zamku, wzniesionego w początku XIII w. lecz zrujnowanego w w. XVII. Drugi zamek, na tak zwanej Pasiece, służący za mieszkanie książętom spłonął, w jego murach mieściły się władze rządowe.

Paradyż, pow. międzyrzecki. Istniał tu z XIII w. klasztor Cystersów. Kościół w końcu XVIII w. rozebrany został i w miejscu jego wzniesiono inny. Dochował się o-braz przedstawiający założenie klasztoru.

Peplin, pod Gdańskiem. Kościół i klasztor Cystersów budowany od XIII w. ukończony w w. XVI. Klasztor dużo cierpiał <od żołdaków bussyckicb i podczas wojen krzyżackich kilkakrotnie został złupiony. Dopiero pod rządami królów polskich od r. 1466 nastały dla P. i dla całej ziemi pruskiej chwile spokoju. Klas storna księ-

ga zmarłych wymienia Kazimierza Jagiellończyka pomiędzy dobrodziejami klasztoru.

Kościół paraf, cały z cegły wystawiony w r. 1418 przez Cystersów.

Obecnie kościoł po-cysterski jest katedrą, biskupstwa chełmińskiego

Pleszew. W. Ks. Poznańskie. Kościół paraf, murowany, zbudowany, w XIV wieku.

Poznań, nad Wartą. Przez w. XII była tu stolica książąt wielkopolskich.

Fundatorami pierwotnego kościoła byli w r. 966 Mieczysław I i Dąbrówka.

W katedrze pochowani zostali: Mieczysław I, syn jego Bolesław Chrobry i Kazimierz Odnowiciel Starożytną pamiątką bo osiemset lat liczącą po Bolesławie Chrobrym jest kościół N. M. P. na przedmieściu Wu-liszewie. W kościele wiele pomników począwszy od XIV w.

Kościół Bożego Ciała, gotycki, zbudowany został dla Karmelitów trzewiczkowych przez Władysława Jagiełłę. Dwa inne kościoły z XV wieku.

Starożytny zamek odbudowany i wzmocniony przez Kazimierza W. obrócony obecnie na pomieszczenie sądu. Ratusz w stylu gotyckim wybudowany w XVI wieku.

Reichen st ein, obwód jawornicki (Śląsk austr.) Na górze ruiny zamku bardzo sta * rożytnego. Z rozległości wałów rozpoznać można rozkład i ogrom zamku.

Rogoźno (Wielkopolska). Obecny kościół wystawiony był z cegły palonej w roku 1526. Kościół opinają szkarpy i zdobią wieżyczkowate strzelnice. Sklepienie nawy głównej, rozpięte jest w gwiaździste o-strołuki. Kościół posiada starożytną bron-zową chrzcielnicę. Długosz opisuje że tutaj bawił na zapustach w r. 1296 król Przemysław z rycerstwem, o czem dowiedziawszy się margrabiowie brandenburscy, zebrawszy liczną zgraję, potajemnie, kiedy wszyscy spali napadli na zamek i po krwawej walce w sam popieleć d. 8 lutego króla zabili; u-czestniczyli w napadzie Zarębowie i Nałęczowie z poduszczeniu margrabiego Jana, który był rodzonym siostrzeńcem króla Przemysława, zrodzonym z jego siostry Konstancji.

Rogoźno, wieś pow. grudziądzki. Kościół paraf. św. Wojciecha, zbudowany w XIII albo XIV w. z nieobrobionych kamieni polnych ma ciężką, nizką, wieżę czworoboczną.

W obszernej kruchcie mieści się ośmiobo-czna kamienna kropielnica.

Świdnica na Śląsku, regencja wrocławska. Stolica niegdyś księstwa świdnickiego i jaworskiego, od r. 1326. W tym czasie (do r. 1368) panuje Bolko II siostrzeniec Kazimierza W.

Kościół paraf, podobno pierwotnie zbudowany był przez Piotra Włast Dunina, o-becny jednak, z kamienia fundowany jest przez Bolesława (Bolka) pomiędzy r. 1330 —1353, wówczas też poświęcono go pod wezwaniem św. Stanisława i św. Wacława. Budowę wieży rozpoczęto w r. 1429. Kościół ma 254 stóp długości a wieża kościelna wznosi się na 327 stóp i jest najwyższą (po wieży kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu) na Śląsku. Ołtarz rzeźbiony z XV wieku i pomniki godne widzenia.

Kościół św. Michała z XIII w. zamieniony został w roku 1812 na dom prywatny. Oprócz tego są dwa kościoły z XVI wieku. W starożytnym ratuszu przechowywało się malowidło ścienne z XV w. miecz i srebrny puhar księcia Bolka. Słynne było w połowie XIV w. piwo świdnickie.

Strzyglów, na Śląsku pruskim pod Świ-

dnicą. Po śmierci Agnieszki wdowy po Pólku II ks. świdnicko-jawornickim S. zostaje w r. 1392 przyłączony do korony czeskiej.

Kościół paraf, z XIII w., wysoka ostro-łokowa budowla. Jedna z dwu wież nieskończona (niższa).

W kościele znajduje się obraz cudami słynący, a pochodzący podobno z r. 1154 i przeniesiony do dzisiejszej świątyni z dawnego nieistniejącego już kościoła.

Kościółek św. Barbary konsekrowany w r. 1154.

Kaplica na cmentarzu z XV w Kościół przy klasztorze benedyktynek z XII w. po kasacie klasztoru przerobiony został na magazyn.

Jan Montanus, lekarz cesarski, syn miejscowego cyrulika, odkrył 1568 r. w górze św. Jerzego pokłady glinki żółtej i szarej (używanej do farb), której przypisywano lecznicze własności i sprzedawano w kawałkach, pieczęcią opatrzonych.

Starawieś, na Śpiżu. Kościół parf. istniał tu już w XII w. Tutaj to w r. 1423 przybył Jagiełło dla widzenia się z cesarzem Zygmuntem i w czwartą niedzielę po-

stu wyruszył pół mili od Czorsztyna na pole wsi Sromowiec nad Dunajcem, gdzie widział się z cesarzem.

Pokojem r. 1474 w Starejwsi zawartym ukończono spory o koronę czeską i węgierską, synom Kazimierza IV ofiarowane.

Starawieś (Altendorf), pow. raciborski^ Kościół paraf, istniał tu jeszcze w. końcu. XIV w. Na wzgórzu stoi drugi kościół starożytny zwany u ludu ,,Matka Boża“, z obrazem N. M. P. czczonym jako cudowny. Przy krzyżujących się drogach stał ale pytanie czy jeszcze stoi slup pamiątkowy wystawiony z powodu dokonanego tu pogodzenia się ks. wrocławskiego Henryka IV z biskupem Tomaszem, który był się schronił do Raciborza.

Starogród, wieś pod Gdańskiem. W XIIE w, stał tu zamek obronny zbudowany przez: Krzyżaków, lecz rozebrany w końcu XVIII stulecia, a miejsce oznacza krzyż. Tutaj w kaplicy zamkowej przechowywała si$ głowa św. Barbary, obecnie znajdująca si$ w skarbcu, w Gdańsku.

Relikwja ta wr. 1242 zabrana była Świętopełkowi w Sartawicach i pozostawała w Starogrodzie do r. 1454.

Z dostojnycli pielgrzymów należy wymienić w tym czasie: króla czeskiego Wacława, który otrzymał część tej relikwji i uwiózł do Pragi, gdzie ufundował kaplicę św. Barbary przy kościele św. Franciszka i Małgorzatę małżonkę Witolda W. Ks L., która tu przybyła w r. 1440. Starogród w r. 1505 nadał król Aleksander biskupom chełmińskim.

Starogród, m. wPomeranji. Starożytny kościół N. M. P. w stylu ostrołukowym z XIV w. dach b. wysoki. Dwie świątynie i ratusz z XVI w. Przechowały się w części dawne mury miejskie.

środa, W. Ks. Poznańskie. Kościół paraf, z cegły w stylu gotyckim wystawił w roku 1423 Mikołaj Kik, kanonik poznański i proboszcz miejscowy. W kościele i kaplicach znajdują się nagrobki z początku XVI wieku.

Strzelno, m. W. Ks. Poznańskie. Kościół paraf, pierwotnie zbudowany przez Dunina. Obecna świątynia z XVIII w. dochowała dawną kaplicę św. Barbary z krzyżowem go-tyckiem sklepieniem wspartem na jednej kolumnie. Ta kolumna z ornamentacją romańską, wykuta z szaro-żółtego piaskowca,

pochodzi z pierwotnej budowy. Tablica erekcyjna, przedstawiająca Piotra Dunina Włastowicza oddającego model kościoła pod opiekę św. Anny i napis łaciński to również pamiątka z dawnej świątyni. Pierwotnie był to kościół norbertanek, nie norbertanów jak głosi drewniany nagrobek książąt kujawskich wystawiony tu w r. 1748 (z bałamutnym napisem). Na dziedzińcu klasztornym leżą trzy ogromne kamienie zwiezione z pól strzelińskich. Do jednego z nich, ze śladem odcisku koła przywiązana jest legenda, że na ten kamień przewalił się wóz wiozący św. Wojciecha, gdy zdążał na Strzelno ku Wiśle.

Przy kościele stoi kaplica św. Prokopa, obecnie ,,śpichrzu, budynek z XII w., zbudowany na podstawie koła. Wiązanie z kamienia, stała grubość ścian przeszło metr. Tablica erekcyjna, bez napisu, przedstawia trzy postacie. W środku Chrystus siedzący na tronie, do którego zbliża się od prawej strony młodzieniec podający model kościoła. Prócz tych zabytków znajduje się jeszcze jedna tablica nad wejściem do dawnej furty kościelnej, przedstawiająca w rzeźbie N. M. P. z dzieciątkiem Jezus, wo-

koło są postacie ludzkie, z których dwie dolne wyobrażają, jak się domyśla Euszcz-kiewicz fundatorów ex voto, a reszta proroków. W kościele pochowane były w XIII wieku zwłoki żony ks. Kazimierza. Godne widzenia są rzeźby starożytne drewniane z XVI w. wyobrażające Stacje Męki P.

Kościół posiada cudami słynący obraz N. M. P. i krucyfiks a także duży zbiór relikwji. Z zabytków archiwalnych miejscowego klasztoru czynili publikacje prof. Ulanowski (19 dokumentów z lat 1212— 1299) i dr. Kętrzyński. W r. 1419 bawił tu Władysław Jagiełło.

Świecie, pod Chełmnem, reg. kwidzyńska. Kościół paraf. św. Stanisława, którego pre-sbiterjum pochodzi z początku XV wieku. W późniejszym kościele po bernardyńskim, wystawionym na miejscu pierwotnego kościoła św. Michała znajduje się cudowny obraz N. Marji Panny, malowany na płótnie, który przez jednego z kupców gdam skich, po przyjęciu reformacji, sprzedany został pewnemu szlachciwowi. Nowonabywca zawiózł obraz do Swiecia, gdzie zaraz licznymi cudami zasłynął.

Zamek pochodzenia krzyżackiego z XIV

wieku, którego części wcale nieźle zachowane. Na czterech rogach wznosiły się okrągłe wieże. Jedna z nich ma 110 stóp wysokości, urządzono w niej na górnem piętrze strażnicę.

Szamotuły, w. ks. poznańskie. Obecny kościół paraf, pochodzi z XVI w. i posiada słynący cudami obraz N. M. P. Nagrobek Andrzeja z Szamotuł z r. 1511.

Zamek z basztą, z XVI w. niegdyś Szamotulskich. Nad drzwiami w sieni zamkowej rznięte są herby szlacheckie: Łodzią, Nałęcz i Korzbok, z napisem: Lucas de Górka Cast. Posn. et Cap. maioris Poloniae 1518. Stojąca w dziedzińcu baszta zwana jest wieżą czarnej księżniczki. Nazwę tę tłumaczy legenda, że ową „czarną księżniczkę⁴¹ jest Halszka z Ostroga,¹ córka księcia Eljasza i Beaty Kościeleckiej, poślubiona kniaziowi słuckiemu Szymonowi Olelko-wiczowi. Stąd wykradziona oddaną została w r. 1559 do Szamotuł Łukaszowi Górce, który, gdy Halszka wzbraniała się żyć z nim w stanie małżeńskim, uwięził ją w baszcie zamkowej. Tu przesiedziała aż do śmierci Łukasza w r. 1573 a oswobodzona z tego więzienia, umarła w obłąkaniu.

Inna wersja nazwę baszty wywodzi od córki dumnego dziedzica Szamotuł, która z czarnem na twarzy znamieniem przyszła na świat, przeto Ójciec nie pokazując jej ludziom trzymał ją w baszcie. Z baszty idzie ganek podziemny do kościóła. Obecnie zamek jest jeszcze mieszkalnym.

Toruń. Kościół św. Jana Chrzciciela z

XIII    w. zbudowany przez Krzyżaków, w

XIV    i następnym wieku przybudowano jeszcze cztery nawy i wieżę. W kościele znajduje się starożytna z bronzu odlana chrzcielnica na kamiennej podstawie. Napis trudny do odcyfrowania, bo litery gotyckie źle zostały włożone w formę przeto i odlane zostały na opak. Obraz jeden przedstawia popiersie króla Jana Olbrachta, który zmarł fu d. 15 czerwca 1501 r., przyjechawszy odebrać hołd od w. mistrza krzyżackiego. Tutaj złożcno też serce i wnętrzności króla.

W kościele tym został ochrzczony w lutym r. 1473 Mikołaj Kopernik, znajduje się też portret astronoma ufundowany w roku 1580. Spiżowe płyty nagrobkowe z XIV wieku i dokumenty z w. XV oglądać można.

Drugim, godnym widzenia kościołem jest św. Jakuba na Nowym Mieście budowany

w r. 1309. Ciekawy swą budową, na zewnątrz ma wokoło muru napis wypukły go-tyckiemi literami, z cegły glazurowanej wypalanej. Tego rodzaju napisy są bardzo rzadkie. Zakończenie szkarp kościelnych w postaci cienkich słupów bardzo misternie się przedstawia. W XV wieku dobudowano po jednej nawie tak, że obecnie ma ich pięć. Organy kościelne zbudowane zostały w r. 1342.

Kościół N. M. P. na Starem Mieście, o-strołukowy z XIV w., bez szkarpów z po-tężnemi oknami posiada stalle rzeźbione z XV wieku.

Ruiny zamku krzyżackiego zastanawiają swym ogromem. Część przebudowano na mieszkania. Piękny jest koniec zamku na lukach oparty. Dochowały się resztki murów miejskich i kilka z 28 niegdyś istniejących bram. Jedna z bram, 3-piętrowej wysokości bardzo pochylona, przebudowaną została na kuźnię forteczną i mieszkanie.

Ratusz z XIV w. (pierwsze piętro i dół). Pod gmachem znajduje się piwnica cała sklepiona, opierająca się na jednym filarze podobnie jak w zamku malborskim. W mie-

ście znajduje się wiele budynków w stylu ostrołukowym. Śpichlerz z XV włeku.

Przy ulicy św. Anny Nr. 190 znajduje się dom jednopiętrowy, w którym d. 19 lutego r. 1473 urodził się Mikołaj Kopernik²).

Kazimierz Jagiellończyk zjechał do Torunia w lipcu r. 1452, gdzie król i mistrz zaprzysięgli pokój wieczysty. Miasta i stany pruskie nie mogły znieść dłużej ucisku Krzyżaków przeto w r. 1454 wygotowały akt wymawiający mistrzowi posłuszeństwo, a poddały się Rzeczypospolitej. Dnia 27 maja tegoż roku król Kazimierz Jagiellończyk na tronie wystawionym na rynku przyjął hołd miasta i szlachty.

I). 19 października r. 1466 Kazimierz Jagiellończyk i mistrz krzyżacki zawarli nowy traktat ,,toruńskiu mocą którego Prusy Zachodnie i Warrnja przypadły Rzeczypospolitej, Prusy zaś Wschodnie pozostały jako lenne przy Krzyżakach.

D. 2 grudnia r. 1519 przybył król Zygmunt 1 do Torunia skąd wypowiedział woj nę siostrzeńcowi swemu w. mistrzowi Albrechtowi.

W Toruniu istnieje jeszcze pod zarządem miejskim szpital (przytułek) dla 12 starców bez różnicy płci, którego fundacja sięga roku 1252, i od tego czasu bez przerwy znajduje się jużto pod zarządem Cystersek, jużto od r. 1312 do 1833 Benedyktynek. Po zniesieniu klasztoru władze świeckie zajmują się tą instytucją czynną od 655 lat.

Trzebnica, m. pow. regencji wrocławskiej. Kościół i klasztor niegdyś Cystersek, obecnie parafjalny. Fundacja uczyniona w r. 1202 przez ks. Henryka Brodatego i żonę jego Jadwigę, córkę margr. badeńskiego. Niektóre części kościoła i klasztoru przechowały swe ostrołukowe formy. W muracli klasztornych mieści się obecnie dom poprawy. W klasztorze bywało po 100 i więcej zakonnic, do XVI w. przełożonemi bywały zwykle księżniczki z domu piastowskiego. Główną ozdobą świątyni są grobowce fundatorów, a więc księcia i księżnej, uznaną następnie za św. Jadwigę.

Po kanonizacji w r. 1267 wydobyto z

grobu kości księżnej i umieszczono w okazałym grobowcu ostrołukowym. Grobowce te nie istnieją, przechował się jednak w bocznej części kościoła pomnik bez napisu, będący pierwotnym grobowcem księżnej. Przedstawia on postać kobiecą w całej o-sobie (w r. 1268 wykonany). Obecny sarkofag jest marmurowy w stylu rococo, w środku nawy kościelnej. Część wierzchnia czaszki zamknięta jest oddzielnie w srebrnym relikwjarzu.

Przed w. ołtarzem mieści się grobowiec Henryka Brodatego. Klasztor, jakkolwiek niemiecki, zostawał pod względem kościelnym w zależności od kościoła polskiego, jak i cały Śląsk.

Kościół ewangelicki, pierwotnie kaplica rzymsko-katolicka pod wezw. św. Piotra i Pawła, założona w r. 1139, od r. 1709 stale do ewangelików należy. Mieszczą się tam groby Piastów: ks. Przemysława, najstarszego syna Konrada mazow. i Konrada (syna Henryka Brodatego i Jadwigi ks. holsztyńsko-óldenburskiej).

Trzemeszno, (Wielkopolska). Pierwotny kościół założony tu został z początkiem chrześcijaństwa w tych stronach. Obecna

świątynia zbudowaną została w XVIII wieku. 0 starożytności parafji przemawia skarbiec kościelny posiadający pierwszorzędne w Europie zabytki sztuki złotniczej średniowiecznej. Patrz rozdział traktujący o zabytkach w skarbcach Wspomnienia o Trzemesznie drukowane były w ^Przyjacielu Ludu” XVI tom.

Tczewa, pod Malborgiem, m. pow. w gdańskim obwodzie. Kościół par św. Krzyża pochodzi z XIII w. jak świadczy o tern presbyterjum. Kościół posiada cenne zabytki sztuki z XV w. i relikwjarz z cząstką drzewa Krzyża św. Kościół po dominikański z XIII w. od r. 1853 należy do protestantów. Przechowała się w przedsionku starożytna grobowa płyta kamienna, a w kościele dwa lichtarze i dwa pająki ze średnich wieków.

Wrocław, (Śląsk). Katedra św. Jana z XII w. restaurow ana i dobudowywana w wieku XV posiada posąg św Jana Chrzciciela z XIII w., wiele cennych nagrobków. W katedrze groby Piastów (książąt śląskich). Grób Nankiera bisk. krakowskiego zm. 1341, który położył wielką zasługę w budowie teraźniejszej katedry na Wawelu.

13

Słownik miejscowości.

Wiele kościołów z XIV, XV i XVI wieków. Wymienię: kościół św. Wincentego założony przez Henryka II ks. śląskiego w r. 1240, który w kościele tym został pochowany, miejsce oznacza sarkofag z XIV w.

Wdowa po Henryku II ks. Anna sprowadziła do Wrocławia Klaryski (Urszulanki). Kościół św. Idziego założony przez Piotra Własta w połowie XII wieku.

W mieście godny widzenia ratusz z XV wieku i kilka domów, których architektura wskazuje na XIV stulucie. Skarbce kościelne, wnętrza kościołów, Muzeum królewskie i Muzeum uniwersyteckie zawierają wiele cennych pamiątek z przeszłości miasta i całej dzielnicy.

Wronki, W. ks. Poznańskie, nad Wartą. Kościół i klasztor po-dominikański, fundowany w roku 1406 przez Władysława Jagiełłę.

Żnin, W. ks. Poznańskie. Miasto to należało niegdyś do arcyb. gnieźnieńskiego. Obecny kościół paraf, w stylu ostrołuko-wym, wiślano-baltyckiego budownictwa, pochodzi z XV w. Nawa przedstawia na zewnątrz prostokąt z 4-ema okrągło wznie-sionemi strzelnicami.

Władysław Jagiełło często tubawił. Szpital istniał tu, założony przez miasto, w 1519 roku.

Zegań, m. pow. Śląsk pruski. Kościół paraf, niegdyś kanoników reguły św. Augustyna z XIII w. Klasztor posiadał swą własną kaplicę św. Anny dotąd istniejącą Zamek, budowla nowsza.

Znaim, pod Bernem. Kaplica zamkowa z XII lub XIII w. Kościół św. Mikołaja z XV w. piękne, starożytne tabernaculum. Katusz z wieżą, pochodzący z 1450 roku.

SPROSTOWANIE

SKOROWIDZ

miejscowości najbardziej godnych uwagi ³)

Brzeźnica miejsce urodzenia Długosza.

By chow a, dwa synody kalwińskie.

Chęciny. kopalnia marmuru z XIV w.

Chroherz, pomniki Tarnowskich z XVI w.

Czerwińsk, groby ks. mazow. i Bolesł. Kędzierzawego.

Drzewica, spółczesny portret kard. Maciejow-

' ""skiego.

Gostynin, zmarł 1u na zamku car Wasil Szujski.

({rójec< miejsce urodzenia Skargi.

Iwanowice, miejsce urodzenia ks. Kordeckiego.

Janów, miejsce śmierci na zamku tutejszym biskupa Adama Naruszewicza.

Jedlińsk, zabaw a lud. , ścięcie śmierci w kusy wtorek³ •.    ³

Jędrzejów, miejsce śmierci błog. Wincentego Ka-

' dłubka.

po-

/Kalisz, miejsce śmierci wielu Piastów, tamże " chowani.

Kłodawa, szkoła rymotwórstwa i wymowy w XVI wieku.

Kowal, miejsce urodź. Kazimierza W.

Kozienice, miejsce urodź. Zygmunta I.

Koźminek, szkoła wyższa dla Braci Czeskich w XVI w.

Lublin, starożytne freski w kościele powizytkow-— skim.

Olkusz, kopalnie srebra z XVI w., miejsce zamieszkania św. Jana Kaniego.

Opatów, freski w kolegjacie, pomnik Szydłowiec-kiego.

Płock, groby wielu Piastów. Starożytny szpital.

Paków, gniazdo „Socynianów drukarnia i szkoła arjańska.

Baw a, szpital erygowany w XIV wieku.

Sandomierz, wiele starożytnych budowli. Portal romański przy kościele św. Jakuba ma 700 lat.

Sulejów, wspaniałe ruiny opactwa.

Ujazd, wspaniałe, olbrzym e ruiny.

IFflr&a, groby Piastów mazowieckich.

w katedrze.

Warszawa,groby ks. Mazowieckich 'Wlostów, miejsce chrztu błog. Kadłubka. Zawichost, groby Piastów.

Knyszyn, (pow.białostocki) miejsce śmierci Zygm.

•Augusta.

Kowno, starożytne gmachy dobrze dochowane.

Łuck, starożytna synagoga

Troki, na Litwie, miejsce śmierci Witolda W. Ks. Lir.

Wilno, groby Jagiellonów. Starożytne budowle.

Gródek, pod Lwowem, miejsce śmierci Wład. Ja-

. giełły. Tu w kościele iarnym złożono serce króla.

Kraków, uniwersytet 500 letni. Groby królów polskich. Starożytne budowle.

Krosno, w Jasielśkiem, oryginał obrazu św. Kazimierza Jagiell.

Lwów, Kazim. W. fundacji zamek i kościoły. Olesko, w Galicji, starożytny zamek, w którym urodził się Jan Sobieski.

Sniatyn, w Galicji. Niedaleko jest wieś Łuzany, starożytna cerkiew, przez Witolda W. Ks. L. zbudowana.

Wiśnicz, w Galicji. Dobrze dochowany okazały f zamek Kmitów.

Żółkiew, w Galicji. Groby rodzinne Żółkiewskich.

Brzeg, na Śląsku Berno, na Morawach

W spaniałe i starożytne świątynie.

Elbląg, Prusy Zachodnie. Chrzcielnica z XIY w.

Frauenburg, niedaleko Elbląga, miejsce spoczynku Mikoł. Kopernika.

/Gdańsk. Starożytne budowle. Jeden z najwięk-szych kościołów.

[Gniezno. Relikwje św. Wojciecha w katedrze.

Lignica i Lubiąż, na Śląsku, groby licznych książąt z rodu Piastów śląskich.

Malborg, dzieje zamku obszernie podane.

Oliwa, pod Gdańskiem, pochowane tu prochy książąt pomorskich.

Poznań. Groby pierwszych królów polskich.

Świdnica, Śląsk. Olbrzymi kościół św. Stanisława i św. Wacława, wieża wysoka.

Strzelno, w poznańskiem. Groby książąt kujawskich.

Toruń. Oryginalna budowa kościoła św. Jakuba.

Trzebnica, pow. wrocławski. Relikwje św. Jadwigi. Groby Piastów śląskich.

Wroclaw. Groby Piastów śląskich.

WYKAZ

¹

,,Kurjer Warszawski“ z d. 15 czerwca r, 1902.

²

Gniazdem rodowem Koperników jest prawdopodobnie ,starodawny majątek biskupi Koperniki pod Nisą na Śląsku. Dnia 3 lutego r. 1396 pradziad astronoma również Mikołaj został zapisany w Krakowie, w poczet obywateli miejskich. Portret Kopernika znajduje się w Bibljotece Jagiellońskiej, przeniesiony z Torunia w² r. 1614.

³

Szczegóły patrz w Słowniku pod odpowiednią miejscowością.

osób w pracy tej wspomnianych.

Adelajda córka Kazim.

Spraw. 71, 72, 195. Agnieszka ż. Bolka II 182. Albrecht 49, 50.

Aldona żona Kazim. W. 103, 136.

Aleksander Jagiell. 40, 60, 111, 117, 123, 124, 184. Aleksandra siost. Wł. Jagiełły 97.

Aleksander hosp. Mołdaw. 144.

Alf 171.

Andrzej z Szamotuł 187. Andrzej bp. pozn. 82. Anna ks. Mazow. 11, 18, 53, 91, 94.

Anna ż. Jagieł. 49, 67. Anna Jagiellonka 53, 66,

99, 117.

Anna Eleonora ż. Kiejs. 117.

Anna c. Kazim. Jagieł. 154. Annsz ks. 17.

Anna ż. Henr. II 194.

Baliński 28.

Balzer Oswald 195. Bareccy 131.

Barbara Zapolja ż. Zygm.I 140, 175.

Barbara Radziwiłłówna 67, 109, 149.

Baryczko ks. 104. Baryczkowie 92. Bereśniewicz Aleks. bp. 101.

Berkowicz Maciej 25. Bersobn Mathias 166,172. Bielski Marcin 52.

11.

Bogorja Jarosław 33.

Bogumił błjg. 90.

Bogusław syn Eryka po-mors. 154.

Bolesław Chrobry 11, 23, 41, 60, 111, 148, 179. '

Bolesław Śmiały 83, 112.

Boles. Krzyw. 23, 35, 61, 73. 76, 80, 133, 156,174.

Bolesław Kędzierz. 15, 40, 64.

Bolesław Wstydl. 6, 10, 37, 45, 76, 81, 126, 128, 134, 143, 145, 146, 149.

Bolesław Pobożny 9, 24.

Bolesław ks. Mazow. 44, 97, 99.

Bolesław I śląski 177.

Bolesław II Łvsy 152

Bolesław III i60.

Bolesław Wysoki 164.

Bolek ks. śląski 152, 163, 177, 181.

Bolesta 64.

Bona 12, 13, 18, 45, 54. 55, 71, 91, 99, 110,117, 122, 143, 147.

Bonar Jan 46, 47, 165.

Bonar Seweryn 46, 47.

Borkom icz Macko 24, 160.

Borkowicz Jan 160.

Budny Szymon 114, 115.

Burzyński bp. 74.

Chodkiewicz Aleks. 119. Chodyński Stan. ks. 101. Chrzanowska Zofja 147. Czarniecki Stef. 88. Czartoryscy 47 Czetwertyńscy 107.

Danuta ks. Mazow. 171. Dąbrówka 159, 179.

Dm icb von Altenburg 108. Długosz Jan 11, 1^, 26, 45,75, 98, 113, 135, 140, 142, 146.

Dorota błog. 170. Drzewicki Maciej bp. 16. Dunin Alojzy 48.

Dunin Piotr 14, 22, 2ó— 29, 52, 79-81, 102,103, 158, 162, 181, 184, 185, 194.

Dygasiński Adolf 7. Działyńska 160.

Eljasz hosp. Mult. 138. Elżbieta ż. Kazim. W. 30. Elżbieta siostra Kazim. W.

Emanuel II 120.

Eryk YII 24.

Esterka 25, 51.

Eufemja ks. Mazow. 13.

Falczewski Jerzy bp. 119. Ferdynand I 46, 64,

Feuchtwangen Zygfryd 168. Firlej Piotr 22.

Firlej Mikołaj 37.

Firlej Jan 46.

Focjusz 113 Fryderyk IT 163. Fryderyk III ks. lign 164. Frydrychowicz üs. 166. Fnkierowie 92, 94.

Gawarecki ks. 62.

Gedeon bp. 25. Gedyminowie 121. Gertruda ż. Ziemow. 77. Głogowski Paweł 65. Giżowie 92 Giżanka 109.

Golanczewski Zbylut bp. 99,

101.

Gozdawa Krystyn 65. Górka Łukasz i87.

Grot Jan bp. 20, 68. Gruszczyński Bartł. 21. Gryfowie 22, 3 i, 143, 150. Grzegorz z Lubrańca 38. Grzegorz XIII 89. Grzymisława ż. Leszka 67, 76, 104.

Habsburgowie 49. Habsburg Stefan 151. Halszka z Ostroga 187. Helena ż. Alek. Jagieł. 120. Henryk ks. sand. 48, 71.

Henryk ks. mazow. bp 60. Henryk ks. wrocł. 153. Henryk Brodaty 66, 191, 192.

Henryk II 164, 194. Henryk IY 79. 183. Henryk Walezyusz 84. Henryk z Rogowa 144. Herburt Krzysztof 127. Hozyusz kard. 155.

Hrehor ks. nieśw. 114.

Iwan Gieorg’ewicz 35. Iwan ks. nieśw 114. Iwanko 144.

Jacek Odrowąż św. 111, 124.

Jadwiga królowa 37, 74, 98. 114. 121, 129, 132, 134, 144, 145.

Jadwiga ks. śląska św. 132, 164, 191, 192.

Jan Kanty św. 48.

Jan z Stężycy 84.

Jan ze Skrzynna 59.

Jan z Dukli św. 127.

Jan bp. suf. włocł. 100. Jan Olbracht 131,138,141, 150. 188.

Jan III Sobieski 142 Jan Chrystjan śląski 152. Jan ks. Finlandji 122.

Jan margr. brand, 180

Jan II ks. opolski 177. Jan II ks. na Żeganin 158. Janusz Mazow. 41, 52, 53. 76, 109.

Kazimierz W. 6, 9, 12. 21, 24, 27-34, 39-41, 45-48, 54-60, 66—69, 73-77, 83- 86, 96-98.103, 104,110,124-128,131-133, 136—140, 147,155, 160—162. 179.

Kazimierz Jagiell. 30, 54, 67, 106, 113, 118, 120, 122, 129—131, 136— 141. 148, 153, 158, 159, 172, 173, 176, 179,190.

Kazimierz Jagiellończyk św. 113, 122, 136..

Kazimierz ks. 'Mazow. bp.

Janusz Starszy 44, 91, 92 Janusz ks. Oświęcim. 97,

141.

Jarosław śląski 177.

Jarosław bp. 89.

Jaruntba Jan 84.

Jasieńscy. 88.

Jerzy śląs. 153 Jerzy III śląs. 152.

Jerzy Wilhelm 163.

Jerzy ks. czes. 159.

60.

Jolanta ks. błog. 24.

Judyta ż. Boi. Chrobr. 159. Kazimierz ks Sieradzki 78. Jutta błog. (ks Sangershan- Kazimierz ks. Maz. syn Bo-

sen) 155.

lesł. 90.

Kazimierz ks. Oświęcim.

Kadłubek Wincenty błog.

23, 102.

Kaindl dr. 156.

Kalliraach 140.

Karol szwedzki 176.

Karol Ferdynand Waza bp. Kiejstut ks. litew. 171.

Kik Mikołaj kan. 184. Katarzyna ż. Zyg. Aug. 109. Kinga św. 145, 146, 149. Katarzyna siostra Zyg. Aug. Kiszko wie 96, 114.

Klemens VII 38. Kazimierz Odnowiciel 164, Kłokocki Kazim. 118.

Kmita Piotr 14«. Kazimierz Spraw 9, 39,51, Kochanowski Jan 35.

85, 106, 126, 128, 130, Koloman ks. halicki 129.

Komorowscy 151.

130.

Kazimierz I śląski 177. Kazimierz II ks. Cieszyński 156.

Kętrzyński dr. 186.

60.

122.

179.

142, 145.

16, 18, 22, 40, 65, 66,

Konrad Mazow. 7, 10, 13, Ludwik von Erlichshansen

172.

Konrad II 15, 158.

Konrad ks. na Czersku 51. Konrad IV Biały 161. Konrad IV bp. saleburski

76, 79, 97, 103, 126,166. Ludwika Anhalt ks. na Li-gnicy 163.

Ładyslaw z Gielniowa błog. 91.

Łaski Jan bp. 38.

Konrad von Jungingen 68. Łaszczę 38.

Konstancja ks.głogow. 146. Łuszczkiewicz Wład. 186. Konstancja córka Henr. III 180.

164.

16.

Maciej bp. włocł.?99. Kopernik Mik. 101, 157, Maciejowski Samuel bp. 10, 188, 190.

Maksymiljan I 49. Maksy miljan arcyks. 31.

Kordecki Aug. 21, 93, 97. Maciejowski Bernard 12. Kościeleccy 80, 187.

Koszyccy 43.

Kossowski Piotr bp. 100, Małgorzata ż. W. Ks.L. 184.

101.

Kraska Katarzyna 30. Kurowski Mikołaj 40.

Mar ja ż. Eljasza wojew. mult. 130.

Lambert bp. 103.

Lanckoronscy 102, 136.

Lech. 0. 166.

Leszek Biały 72, 103, 128. Mickiewicz Adam 170,172. Leszek Czarny 52, 73, 75, Mieczysław 1 34, 38, 58, 73, 159, 162, 179. Mieczysław II 195. Mieczysław III 23, 29, 33, 153.

Mieczysław śląśki 177. Mińscy 44.

Mniszchowie 8, 69, 109.

Matejko Jan 154, 171. Meriay 71 Męcińscy 17, 127.

Michał syn Zygm. Kiejst.

118.

77.

Leszczyński Rafał 57. Leszczyński bp. 90. Lubomirscy 8, 142, 149,

165.

Ludwik węgierski 8. Ludwik ks. śląski 153.

Mog Unicki 116.

Montanus Jan 182. Muszkat Jan bp 81.

Myko 144.

Myszkowscy 17.

Nałęcz Wincenty bp. 19. Nałęczowie 180.

Nankier bp. 181, 193. Naruszewicz Adam bp. 22. Nasutowicz Jan 42. Nawojowski Piotr 139. Noskowski Andrzej bp. 61, 62

Noskowscy 57.

Odrowąże 86, 87. Odrowąż Jan bp. 15, 28, 56, 133, 139.

Odrowąż Mikołaj 23. Oleśniccy 89 . Oleśnicki bp. 48, 159. Oleśnicki Zbigniew kard.

9, 21, 28, 73, 79, 165 Olelkowicz Szymon ks. słuc-ki 187.

Olgierd 112, 113. Ossoliński Krzysztof 89. Ostrogscy 146.

Ostrogski Konstanty ks. 116.

Ostroróg 30, 31.

Ostyka Hrehory 120. Otton II! 159.

Otton z Pilczy 138.

Panczatka Mikołaj 92. Paweł de Kiernozia 26. Paweł z Przemankowa bp. 32, 77.

Pawlikowscy 139.

Pełka bp 81.

Pileccy 46, 55.

Piotr wojew. Mołdawski 137, 141.

Piotrkowski Piotr ks. 55 Pius VI 26.

Pocyon 71.

Połubióski Wasyl 19. Poniatowski Stan. 140. Poniatowski Michał bp. 60. Popiel Wincenty bp. 100, 101

Potoccy 138, 150. Prażmowski Adam bp 61. Pretfiez Bernard 147. Pronobis Jędrzej ks. 92. Przerębski Jakób 24. Przemysław król 180. Przemysław syn Ko nr. Mazow 192

Protasiewicz Walerjanbp.

122.

Pukrbach 122.

Rabsztyński Jan 30 Radziwiłł Mikołaj 109 Radziwiłł Janusz 118.

115

RadziwiłłMik. Sierotka 114,

Radziwiłł Mikołaj Czarny 116.

Radzimiński Melchior 65 Rafał z Proszowic 56.

Rej Mikołaj 23.

Rixel 170.

Rozdrażew⁷sey 30.

Różyc Piotr 32.

Kudomin Dusiatyn 115. Kulikowski Ed. 111 Rupniewski Stefan bp. 119. Ryksa 195.

Salomonowicze 46 Salomea św. 79 Salomea c. Leszka B. 129. Sambor I ks. gdański 157. Sambor brat Świętosława 167.

Sanguszkowie 110. Sangersbansen ks. (Jutta błog.) 155 Sapieha Jan 27.

Sapieha Paw⁷eł 75.

Sara 135 Sewoska 71.

Sieciech 76.

Sierpski Adam 65.

Skarga Piotr 19, 75, 115, 137.

Skirgajło 112, 144. Służewscy 82.

Smoliński Józef 35, 36. Sobek Stanisław 82. Sobocki Tomasz 82.

Sołtyk bp. 79.

Sołtykówna Anast. 33. Spytko 32, 144.

Stanisław św. bp. 50, 83, 104, 131, 133.

Stanisław ks. Mazow. 41, 76.

Stefan Batory 54, 117, 175

Stefan h. Pobóg bp. 60. Stefan W. wojew. wołoski lóO, 138, 148. Strzemieńezyk Piotr 83. Stwosz Wit 154, 159 Subisław ks. gdański 157. Syski ks. 64.

Szafrańcowie 58, 76. Szamotulscy 187.

Szembek Jerzy bp. 53. Szreński Aleks. bp. 59, 61. Szydłowiecki Krzysztof 49. Szujski Dymitr 18.

Szujski Wasil 18.

Talko Józef dr. 35, 36. Tarło Stanisław 8. Tarnowscy 13,28, 127 146, 147.

Tarnowski Nikodem bp. 128. Tarnowski Jan 141, 143. Toczyńska Dorota 84.

Witold W. Ks. L. 21, 36,

Tęczyński Jan 30, 32. Łęczyńscy 148.

Tomasz bp. z XIY w 183. Tomicki Piotr bp. 26. Toporczycy 68.

Trojden ks. Mazow. 90. Twardowski 96. Tyszkiewicz 116, 122.

Uchański bp. 84, 89. Uchańscy 88,

Ulanowski prof. 186. Ulrich von Jungingen 171.

105,    106,111-122, 138, 144.

Władysław Herman 61, 130. 133, 134, 162. Władysław li 195. Władysław Łokietek 11. 47, 68, 77, 79, 98, 131, 132, 157.

Władysław Jagiełło 14,15, 19, 24. 31, 35, 36, 41, 57, 67, 68, 73, 74, 78, 83, 97, 102, 103, 105,

Wacław ks. czeski 140, 184.

Wacław ks. lign. 163 Wanca Jan 129. Warszycki Stan. 46.

Wasil Ciemny 118. Wawrzyniec z Targowa 92. Werner bp. 64.

Werner von Orseln 168. Wielogłowski Ignacy 83. Wieliczko 116.

Wierusz Bernard 97. Wierzbięta Piotr 143.

106,    109,112,113,114, 120-122, J26, 127, 131, 134, 137-140, 144,145, 148, 169, 172, 175,179, 182, 186, 194, 195.

Władysław Warneńczyk 11, 78, 126, 138, 145. Władysław ks. Opolski 8, 15, 177.

Władysław ks. Łęczycki 33.

Władysław ks. Mazow. 20. Władysław ks. Rawski 69. Władysław Odonicz 176. Wierzynek Mikołaj 134,149. Władysław śląski 156. Wilhelm Jerzy ks. śląski Władysław z Oporowa bp.

50.

152, 163.

Włodkowa 125. Włodek 46.

Wilhelm I 171.

Winczakiewicz 17.

Winrich vonKniprode 169, Wojciech św. 133, 159,

170.

177, 185.

Vogel Zygmunt 62. Wojciech z Brudzewa 10. Wojno 116.

Wserecz Wawrzyniec dr. 61, 62.

Wydżga 126.

Wyhowski Aleks. bp. 119.

Zajączek 34.

Załuscy 57.

Zamoyski Jan 11, 110. Zamoyscy 104.

Zarębowie 180.

Zaremba Mikołaj 88. Zbigniew 77 Zborowscy 89, 135. Zborowski Marcin 32. Zborowski Andrzej 83. Zderoda 154. Zebrzydowscy 135.

Ziemowit Starszy 13, 104.

Ziemowit 13, 77, 83.

Ziemowit III 69.

Ziemowit ks. na Liwie 33,

125.

Zofja królowa 58, 78,127.

Żółkiewscy 150.

Zygfryd von Feuchtwaogen

168.

Zygmunt Stary 6, 30, 40, 74, 107, 117, 119, 128, 131, 132, 136. 138-141, 147, 150, 175, 191.

Zygmunt August 41, 88, 91, 109. 122, 125, 132, 146, 147, 149, 158.

Zygmunt Kiej stuto wicz 117.

Zygmunt III 122,155,176.

Zygmunt cesarz 113, 140, 145, 174, 175, 182.

TREŚĆ.

Dedykacja.......

Słowo wstępne......

Pamiątki w Królestwie Polskiem Pamiątki na Litwie i w gab. Cesarstwa . Pamiątki w Galicji i W. Ks. Krakowskiem Pamiątki w W. Ks. Poznanskiem na Śląsku, Spiżu i Bukowinie .

Sprostowanie......

Skorowidz miejscowości najbardziej godnych uwagi .... Wykaz osób w pracy tej wspomnianych .

Str.

105

125

152

195

190

.

f*

nu

D N2 241501 ;

m

Cena

Z1

gr

È -«CUW - Kd 31 CWD W-wa, 2179/S2/I. *; ^;§SW „Prasa“, Kielce zam. 481. 3200 bl.

.

\T

Igüiglg

v ' '•

, *

L

•ïi

.

\ ^

ł

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

3«>-

X. inw.

Kdn. 524. 13. IX. 54

1»

i!

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296994

RH