mm

hś -ïvIB.....

MMI

«■^■■Mi—■—I

■MMm

iHiiiiii

■;:

ÈÊÊiKÊKÈÈmmKBÈÈBÊBammKËÊKm

: -

■

WÊmÈÊasmmmtÊmaÊmmmmmmm*âÊÊmmmêt

:

■UHfli

■

ggr₅^.'?j|.y

... .... ............................,,...........

• - -

■■ " :'

Woé

o mulic

>1

mm

mĘp,

mme zmv cm •

a*

Ä-3D-

C/^XIII •

li

r\

. -.m

Ł; ■

Sr

P.

.■

/à

’ i ( V    J j

,1

.ix 13 b «g

r KALIMffRIA GCLACHmWEGG m

ST

§,

i-

e-

fpâU:

«P

-ü

•lk

a8gjfev?iK^.^3gasi^c^-:

■a

*£7;

as

#§!

ÉÉl

èo facfiovucÆi

zc f. c({a ôm i e :

0to-wt|    ut. vtoicius&tli I. 11'/ p.

OPOWIADANIA O STAREJ WARSZAWIE

/tft * * ****<>‘** ♦♦«<•*♦♦♦*♦*♦

$ z KSIÇQOZ^rORC!

• Kazim.Cïo'ac'iowïkisflol

i. A- " I

O ÜLICY ŚWIĘTOJAŃSKIEJ.

Y.

O DOAÜ PRRSTARYA PRZY tlLICY BRZOZOWEJ.

O KOŁATKACH, GAŚNIKACH I JÜDASZACH.

L.

O.

i. A- " I

..........%

: z księgozbioru \

jKazim.Qoîachoæskisgo

JS    £.................

\n

U£^=im

tyj ss ==?‘"T

*41 «si !»    ;

sss

SS

:■

::: iss * :ss sss

MFV

SS£

-sw

l: .*

S B <*

Ä*

sas ssa sa»

s sss    * asssKsr ^ H

MJ

:«s ! 3*8

In

>' \ S!    —

\ aan sa »sa -*—«

^ \ ™ —g ™ U . a

”SÔ<

—^gJjsgT

fs ^

' ’^ps^ss^ÈÆëf i/C"

fÆ= =2? ast-tr

Tlijfe

-«s?

-.v*

■ ' 5,

r-”■ ■■ '-'

**r -s. I s Jks

*2

im*śmm

KJ

PRZEDM.-KRAKOWSKIE OKOŁO ROKU 1830 Z WIDOKIEM NR DOM STRSZICR (Tow. przyjaciół nauk). (Podług akwatyny Fryderyka Dietricha).

'■)zoî. dl

\J

iezz êofacftovuy&i

Syc& ni. dioiciu-ùZphi i. ii//p.

WIKTOR GOMULICKI

OPOWIADANIA 0 STAREJ WARSZAWIE

WYDANIE NOWE,

POPRAWIONE, ROZSZERZONE I OZDOBIONE ILUSTRACYAMI.

TON II.

Ajy-fJ

VH

7°

ntJe‘

SKŁADY GŁÓWNE.

E. WENDE I SPÓŁKA, WARSZAWA,

H. ALTENBERG, G. SEYFARTH, E. WENDE I S-KA, LWÓW

u ^    ,£

x

X/

O

So

^Ä

ï'llol°j%

DKTJK ZAKŁ. GRAP. TOW. ARC. S. ORGELBRANDA S-ÓW.

4kc. Nr. k- $5ty Y

I.

0 nARYWILÜ.

Gdyby dłoń czarodzieja przeniosła dzisiej« szego warszawianina w pierwsze lata bieżą« cego stalecia i postawiła go na roga alic Wierz« bowej i Senatorskiej, oczy jego i amysł do« znałyby wiela zadziwiających niespodzianek.

Przedewszystkiem ów warszawianin spo« strzegłby, że nad jego głową, zamiast stoją« cej tam dziś wspaniałej kamienicy, z ładnym balkonem i dłagą linią sklepów wytwornych, wznosi się mar ogrodowy, poobijany z tyn« ka i plamami wilgoci amozajkowany, zponad mara zaś wyciągają pokrzywione konary śliwy, grosze, jabłonie oraz rzadkiej piękności orzechy włoskie.

Ogród ten—to ogród 00. Reformatów; wspomniane zaś orzechy są temiż samemi, któ« rych owoc tak bardzo smakował nadworne« ma lekarzowi Aagasta II«go, Erndtelowi, że

WIKTOR GOMULICKI.

w swym uczonym opisie Warszawy (Drezno, 1730, str. 16) upamiętnił je we wzmiance.-

... „praeterea multus in hoc horto fruciuum pro-ventus, et in specie junglandium arborum, quae nullibi fere, quam hie, per Varsaviense solum inveniuntur“.

Ogród, od strony ülicy Wierzbowej, uległ częściowemu zabudowaniu dopiero w roku 1819, w dwa lata zaś później wystawi! na sa« mym roga dużą kamienicę Petyskas, od któ« rego nazwiska dotąd jeszcze zowie się ta po« sesya „dom Petyskusa“.

Gdy jaź zatem nasz warszawianin oswoi! się z widokiem starego mara i szamem drzew nad g!ową i powiód! ciekawem okiem po dzi« siejszym płaca Teatralnym, czekaîa go ta no« wa, osobliwsza jeszcze niespodzianka...

Glica Wierzbowa (zwano ją wówczas jeszcze „Wierzbowską“, na pamiątkę biskapa poznańskiego Wierzbowskiego) w punkcie prze« cięcia się swego z Senatorską była tak samo szeroka a raczej wązka, jak w przecięcia się z Trębacką, i oszołomiony warszawianin miał wprost siebie: kilka niewielkich, murowanych kamienic, przypierających do olbrzymiego dwa« piętrowego gmachu z okazałą wieżą, która zdawała się czatą, strzegącą bezpieczeństwa ciemnej, stłoczonej masy morów, czcigodnych zgrzybiałością, malowniczych bezładem, od« pychających brodem.

Część dała ta nazwę całości; miano bo« wiem „i'larywil“ słażyło właściwie wspomnia« nema tylko gmachowi, który zajmował nie więcej, niż czwartą część całego terytoryam.

To bezkształtne zbiorowisko wszelkiego rodzaja dawniejszych i świeższych badynków i badyneczków, przystawek i wstawek, lepią« nek z cegły i kletek z drzewa, przypierające do głównego, w półkole zatoczonego gmacha z wieżą i zajmające kwadrat, którego boka« mi były alice: Senatorska, Nowosenatorska, Trębacka i Wierzbowa — nazywało się: Ma« rywil.

Ale miano tak przyrosło do miejsca, że kiedy następnie na tyłach iAarywila, na gran« cie należącego doń ogroda, zbadowano „Teatr narodowy“, mieszkańcy Warszawy przez długi czas nie nazywali go inaczej, jak „Teatr na i'larywilü“. To określenie pozwalało im odróżniać go odraza od „Teatra na płaca Ko« misyi“, którem to mianem oznaczano znów stary gmach na płaca Krasińskich.

Aby skończyć z niespodziankami, na« stręczającemi się oczom warszawianina, sto« jącego pod marami ogroda 00. Reformatów, trzeba jeszcze dodać, że zwróciwszy wzrok w lewo, napróżno szukałby w tym kieran« ka—gmacha ratuszowego.

Ratuszów miała wówczas Warszawa kil«

ka (Staromiejski, Nowomiejski, na Grzybowie,

na Lesznie i t. d.) gmach zaś, pod namerem hipotecznym 462 zapisany i dziś biara municy-palności mieszczący, był wówczas prywatnym pałacem Praszaków (przedtem Jabłonowskich). Zaraz też za nim wznosił się, roga ulicy sięgając, pałac Kencińskich (przedtem Blanka).

Na swojem miejsca stał jedynie dzisiejszy kościół PP. Kanoniczek (nie posiadający wszakże jeszcze dzisiejszej facyaty, wzniesionej dopiero w roka 1819), który jednak wówczas, choć znajdował się pod tern samem, co dziś, wezwaniem (świętego Andrzeja), nie słożył jednak Kanoniczkom, lecz „Ka-. nonikom regularnym“. Kanoniczki zaś mieściły się jeszcze, na przenosiny niecierpliwie oczekająe, w odmęcie marywilskim...

Rozglądający się po tern wszystkiem nasz „współczesny“, łatwo mógłby sobie wyobrazić, że rzacono go w środek miasta, najzupełniej mu nieznanego; zdumienie wszakże jego ustąpiłoby w znacznej części, gdyby, darem ja-snowidztwa obdarzony, mógł był dojrzeć wypisane już wówczas na szarych marach ?la-rywilu—głoski baltazarowe...

Dnie tego potwornego amalgamatu handlu i nabożeństwa oraz oświaty i rozpusty, tego dziwacznego miasta w mieście, które nawet w zupełnem oderwaniu od reszty Warszawy mogło było wegetować spokojnie i wesoło, znajdując u siebie zaspokojenie wszystkich potrzeb ciała i dacha — były już poli« czone.

W końca drogiego dziesiątka lat zeszłe« go wieka i^arywil padł pod oskardami ma« larzy.

Większą część rainy zrównano z ziemią i uczyniono pustym placem, który miał na« stępnie zyskać ozdobę w pięknym wodotrysku i zazielenić się trawnikiem sztucznego skwe« ru; na mniejszej części wzniesiono: od ulicy Senatorskiej gmach teatralny, od Trębackiej „Komorę celną“.

Ta ostatnia już w roku 1841 zespolona została z teatrem i przeznaczona na skład rekwizytów; lata zaś następne przyniosły tea« trowi nowe udogodnienia, dzięki którym on pozyskał swój dzisiejszy, imponujący wygląd i pomieszczenie wygodne. Wiadomo, że gmach teatralny wzniesiony został podług planu „fila« rowej“ pamięci Włocha Corazzi’ego, który wypisał na nim swą architektoniczną manierę nieprzeliczoną liczbą kolumn, kreskujących prostopadłemi liniami cały fronton i skrzydła. Patrząc na te długie rzędy walcowatych pod« pórek (przystrojona jest w nie również cała jedna połać placu Bankowego oraz ulicy Ry« marskiej), możnaby sądzić, że włoski archi« tekt pomysły do swych planów wzorował głó« wnie na swem narodowem—maccheroni...

Äle teatr i jego dzieje wychodzą poza ramy niniejszego szkica — pozostawiamy je więc tymczasem na stronie...

71 arywil, który w pierwszej połowie XIX wieka zakończył swe istnienie, rozpoczął je w końcowych latach wieka XVII.

Istniał niecałe dwa stalecia.

Dziwnym trafem miał być pamiątką czynów wojennych Sobieskiego, tymczasem główny jego rozkwit przypadł na epokę Sa« sów, którzy hojnie wprawdzie szafowali pro« chem, ale tylko na... „kampamenta“ i fajer« werki. Za rządów „stolnika litewskiego“ jaż iAarywil tracił zwolna swój pierwotny cha« rakter i chylił się stopniowo do apadka.

Czem była ta część Warszawy w chwili, gdy Aarya Kazimiera umyśliła wznieść na niej rodzaj własnego bazaru, czy też mia« steczka (Marie-ville)?

Była — rumowiskiem.

Armia Karola Gastawa ze szczególną zaciętością znęcała się nad stojącymi ta ba« dynkami „Żupy solnej“, i czego nie zdołała zburzyć kulami, strawiła ogniem, rozerwała siekierą.

O ponownem zabudowywaniu tego miej« sca przez długi czas nie myślano; przedsta« wiało ono przez lat kilkadziesiąt rozpaczliwy obraz pustkowia, pełnego gruzów, dołów i ziel« ska, dokąd za dnia wywożono śmiecie z mia« sta i gdzie nocami wyły psy głodne oraz szu«

kali schronienia wszelkiego rodzaja nędzarze i nędznicy.

Warszawa, zajęta pracowitem gojeniem ran zadanych przez najazd szwedzki i mająca aż nadto wiele pracy intra muros, nie troszczyła się zbytecznie o jakiś tam plac na przedmieścia, który zresztą, stanowiąc część tak zwanego Wójtostwa, głównie osobę samego wójta obchodził.

h ów wójt, czyli, wedle arzędowego ty-tała, dominus adv o całus, dostatecznie uposażony i kamienicą przy ulicy Nowomiejskiej („Kamienica wójtowska“, nr. 161), i grantem oraz dochodami z urzędu płynącymi, również nie śpieszył z uprzątaniem gruzów i śmieci, co byłoby kłopotliwe i kosztowne.

Potrzeba więc było dopiero wiekopomnego tryumfu króla Jana oraz dowcipu i pobożności królowej „Marysieńki“, aby pustkowie, oczyszczone i zabudowane, nowem zawrzało życiem.

Kamień węgielny pod budowę Marywilu położony został w dniu 12 września 1686 roku (w rocznicę zwycięztwa pod Wiedniem). W zastępstwie nieobecnej królowej, uroczystości dopełnił biskup poznański, Stanisław Witwicki. Zamurowano wówczas w fundamenty gmachu relikwie oraz tablicę ze szczerego srebra, na której była wyrażona intencya małżonki Sobieskiego, wznoszącej ten gmach, najpierw na pamiątkę wiedeńskiej „wiktoryi“, następnie na cześć N. P. Maryi, której wize-ranek, na blasze malowany, nigdy piersi Jana III nie opuszczał.

Intencye pobożnej monarchini były idealne; przeznaczenie jednak wznoszonej budowli aż nadto praktyczne. Dwoistość charakteru „Marysieńki“ i w tym fakcie jasno się zarysowała. Dla umysłu szczerze i wyłącznie idealnego wystarczyłoby upamiętnić doznaną od niebios łaskę albo jakimś pięknym monumentem, albo też przybytkiem, chwale Bożej poświęconym; utylitarna francuzica, mieszając sacra profanis, stworzyła handlarskie i suto opłacające się—targowisko.

Bo niczem innem, jak targowiskiem nie był ów, z niemałym kosztem dżwigniony i relikwiami męczenników poświęcony, Marywil.

Pobudki materyalne i potrzeba czysto ekonomiczna, w większym może jeszcze stopnia, niż popędy serdeczne, na powstanie tego gmachu wpłynęły.

„Marysieńka“ lgnęła zawsze sercem do Francyi i interesy kraju ojczystego wyżej ponad inne stawiała, wznosząc więc olbrzymi bazar, wyłącznie dla handlu przywozowego przeznaczony, mogła mieć na pierwszym względzie: otworzenie zbytu towarom francuskim.

Francuzczyzna — dzięki tej samej „Ma-

11« «à

*4

\ië

tshS '/É

*p «

y

\

üüfl

/.•

j

.Jï&f >*#*$ v*

^ (■

k=.-^F

I.L

use

; jl

I

• « i;

« •> i ■ m

a m

« «i

• SB»

■ WR

-«f

1 w* i m

m

* w

:ÿ

•*H

*

m

I I • 1 I I I

■ «■

■ as a as *

«'■ ;

« «

** I

ü ft *

«

Æ

>ć^

: '*■

MARYWIL.

("Podług sztychu F. Dietricha)

:

■£rc

i

I I

»

a

r"

■*^3

;ïf<

<■

rysieńce“ — była w krają modna, kapcy więc francascy, mając jaż wyłom w obyczajach naroda zrobiony, nie potrzebowali niczego więcej, prócz wygodnego do kapczenia rynka.

h rynek taki był dla nich tern niezbędniej« szy, że współzawodniczący z nimi Ormianie zajęli jaż na swój użytek główne ognisko han« dla warszawskiego, mieszczące się w trzy« dziesta sześcia kramach staromiejskiego ra« tasza. Wyrugować ich ztamtąd było prawie niepodobieństwem; od wieków jaż stanowisko w silnych rękach dzierżyli, dzieląc je, w ma« łej zresztą cząsteczce, ze Szkotami, czyli, jak starzy warszawianie mówili: „Szotami“.

Wschód i Zachód w równej mierze cią« gnęły wówczas do siebie lubiącego się stroić i błyszczeć Polaka; powoli jednak Zachód brał górę nad jego upodobaniami, aż wreszcie w za« pełności wpływ Wschodu asanął. Bazar ma« rywilski w dziejach tego współzawodnictwa decydującą odegrał rolę.

Świadectwo wspaniałości i przestronności wystawił Aarywilowi wspomniany jażErndtel, nazywając go „aedificium omnium jere iotius Varsavie spatiosissimum et amplissimum“. Ten« że pisarz podaje kilka ciekawych szczegółów o jego pierwotnym wyglądzie i przeznaczeniu ( Varsavia physice illustrata, str. 17 i następne).

Dowiadujemy się z tego źródła, że Aa« rywil był budynkiem, wzniesionym w kształcie

W samym gmacha znajdowało się 32 po« jedynczych mieszkań, zajętych prawie wyłą« cznie przez kapców, którzy ta mieli na par« terze sklepy, a w podziemiach składy zaso« bne. Z tego też względa nazywano Aarywil „dworcem albo giełdą kupiecką" (curiam vel bur sam mercatorum).

półksiężycia i posiadał wewnątrz nadzwyczaj obszerny dziedziniec, liczący w obwodzie 840 stóp geometrycznych. Dziedziniec był zakryty od strony wewnętrznej gmacha rodzajem por« tyka, pod którym można było chodzić dokoła, będąc zabezpieczonym od deszczu i niepo« gody.

Dokładniejszy i nader charakterystyczny opis ińmrywilu nakreślił nieznany z nazwiska francuz w broszurze wydanej w dwanaście lat później. Broszura, nie wspomniana przez żadnego z dotychczasowych historyografów Warszawy, nosi tytuł: Varsovie vengée et son apologie avec des réflexions morales et autres. (En Pologne, 1742).

■ O i^arywilu (nazywanym niewiadomo dla czego przez autora palais de Marainville) czy« tamy tam co następuje:

„Jest to jeden z największych w mieście gmachów i służy za rezydencyę kanclerzowi wielkiemu koronnemu, który jest jego właści« cielem. Niezależnie jednak od tego dygnita« rza i jego licznego dworu, znajduje tu pomieszczenie, zwłaszcza podczas sejmów, znaczna liczba oficerów królewskich, nie mó« wiąc o licznych rodzinach mieszczańskich i innych.

„Wewnątrz tego gmacha, którego różne części jednym zbadowano kształtem, rozciąga się niezmiernie wielki dziedziniec, okolony trzema rzędami galeryj, wspartych na arka« dach i sklepionych w ten sposób, że można obejść je dokoła, mając nad głową nakrycie.

„Pod arkadami znajdaje się zdumiewa« jąca ilość sklepów, oraz bardzo wygodnych mieszkań, które zajmoją wszelkiego rodzaju kapcy.

„G tych kapców dostać można (co praw« da, nieco przepłacając) wszystkiego, co sta« nowi zarówno przedmiot codziennej potrzeby, jak i wykwintnego zbytka.

„Kto po raz pierwszy wnętrze tego ol« brzymiego gmacha ogląda, nie może oprzeć się złudzenia, że znajdaje się pośrodku ma« łego miasteczka. Co do mnie, wyznaję szcze« rze, iż złudzenia tema w wysokim stopnia aległem, omylony zwłaszcza widokiem wspa« niałej kaplicy, którą wziąć można z łatwością za kościół parafialny.

„Owa kaplica przeznaczona jest wyłą« cznie dla wygody licznych mieszkańców ma« rywilskiego pałacu i nabożeństwo odprawia się w niej publicznie. '

„Znajduje się też w obrębie pałacu liczna i doborowa biblioteka. Magnat, który łożył na kopno ksiąg rzadkich i kosztownych, za« myślą zbiory swoje otworzyć na ażytek pa« bliezny, oraz aorganizować przy nich, na wzór wielkich miast Franeyi i Anglii, stowarzyszę« nie uczonych.

„Wszystko to, w połączenia z klasztorem panien Kanoniczek, który w najbliższym cza« sie ma być ta otworzony, czyni Warszawę miastem godnem podziwu nawet ze strony la« dzi, żywiących względem niej fałszywe i nie« uzasadnione uprzedzenia“.

Wspomniane przez uprzejmego francuza Kanoniczki wprowadziły się na mieszkanie do Aarywilu w trzy lata później, mianowicie w roku 1743, w którym odbyła się inaugura« cya pierwszej ich ksieni Zofii Gałeckiej, wo« jewodzianki podolskiej.

Nowe „kolegium świeckie“ powstało z inicyatywy ordynatowej Antoniny z Zaho« rowskich Zamoyskiej. Odkupiła ona w roku 1744 gmachy marywilskie od rodziny Sobie« skich i oddała je na własność ufundowanym przez siebie „Kanoniczkom“, które przywilej Augusta III (z d. li listopada r. 1744, w Gro« dnie datowany) nazywa: Canonicae seu Cano-nissae.

Oprócz Aarywilu, otrzymały te „bezślu« bne panny stanu szlacheckiego“ od swej wspa« niałomyślnej fundatorki dobra i samy zna« czne, które Zamoyska „przed księgami ziem« skiemi zakroezymskiemi powiatu nowomiej« skiego zapisała i transfundowała“.

Znaczenie i cel tej „kapitały“ powszechnie są znane, wyjaśniać je więc tataj byłoby rze« czą zbyteczną.

Wprowadzenie się świątobliwych dziewic do haczącego gwarem handlarskim Aarywilu stało się w dziejach tego ciekawego gmachu epoką, nie uświęciło go jednak, jakby to ktoś mógł z pozora przypuszczać.

Owszem, czasy największego zamętu, jaki w tym jedynym w swoim rodzaju baza« rze panował, głównie na tę epokę przypadają; ciągną się zaś ze wzrastającem zepsuciem do końca XVIII stulecia.

O różnorodności ścierających się tam ży« wiołów poucza notatka, zapisana w krótkim „Poglądzie na postać miasta Warszawy“ (wy« danym w r. 1851):

„W połowie XVIII wieku w budowlach Aarywilu kupcy krajowi i zagraniczni atrzy« mywali w sklepach liczne składy różnych to« warów. Następnie traktyernie, kawiarnie, bi« lardy, gry rozmaite i szulernie w tym gmachu pojawiły się.

„Zagraniczni kuglarze i mechanicy tam dowody swej zręczności okazywali; bogaci bankierowie i wekslarze ta również midi swoje kantory.

„Nareszcie, w obszernych salach pierw« szego piętra wyprawiano bale, redaty i wszel« kie inne zabawy“.

Jaskrawszy jeszcze obraz panującej tam karnawałowej pstrocizny i karnawałowego szała znajdujemy w cytowanych przez F. A. Sobieszczańskiego (w „Rysie historyczno«sta« tystycznym m. Warszawy“) szkicach z podró« ży Inflantczyka F. Schaltza, który o Aarywilu pisze co następuje:

„Czego tu dostać nie można! i kto się tu nie mieścił Od skromnych i przyzwoitych Kanoniczek do dam wątpliwej obyczajności, byle pozory były zachowane, wszystko tu się godzi. Traktyernie i księgarnie, artyści i rze« mieślnicy, tandeciarze i bankierzy, wszyscy razem mieszkają. Bardzo rzadko w całym gmachu, który do małego miasteczka jest po« dobny, można znaleźć stałe mieszkania nie« wynajęte, bo te są w całej Warszawie tutaj najtańsze; nawet sklepy w podziemiach zawsze są przez żydów zajęte...“

Praktyczne Kanoniczki starały się ze swej posesyi wyciskać dochód jak najwięk« szy. Oprócz sklepów, lokalów restauracyj« nych, mieszkań prywatnych i t. p., pozwoliły jeszcze przedsiębiorcy jakiemuś urządzić w Aarywilu rodzaj domu zajezdnego, czy też tylko chambres garnies — co było podobno pierwszą tego rodzaju próbą, no bruku war« szawskim wykonaną...

W początkach ten „Dom gościnny“, nie mający żadnego prawie współzawodnictwa, cieszył się wzięciem niemałem; później stracił i wzięcie i opinię. Zapisał to tenże sam Schultz w słowach: „Niegdyś zajazd w P\ ary wiła był jedyny w Warszawie a ztąd i najlepszy,- lecz od czasu, jak powstały dwa finne (hotel W i« leński i hotel Polski), stracił wiele i do trze« ciego rzędu spaść musiał“.

W pierwszych latach zeszłego stulecia zajazd marywilski wcale już nie istniał; nie zapisuje go przynajmniej Bach w swem „Wy« mienieniu znakomitszych domów w Warsza« wie“ pomiędzy przytoczonymi dziewięcioma „zajazdami wielkimi“ (Grosse Gast-Häuser).

Nie poprzestając na znacznych docho« dach, jakie przynosić musiały gmachy same« go Aarywilu, świątobliwe a zarazem i żabie« gliwe panienki pomnażały źródła tych docho« dów przez wznoszenie na terytoryum mary« wilskiem coraz nowych kamienic i budynków pomniejszych. Niektóre z tych dobudówek utworzyły nawet nowe numery hipoteczne, czego ślad zachowały nam stare taryfy nasze« go miasta. W taryfie z roku 1797 („Opis wszystkich pałaców, domów, kościołów i t. d. dla wygody publicznej wydany“) zapisano, oprócz Aarywilu właściwego, „kamienicę pa« nien Kanoniczek“ pod numerem 474; w tary« fie zaś z r. 1807 liczba tych kamienic wzro« sła do czterech i rozróżniać je musiano lite« rami (nr. 474#, b, c, i d).

Jakkolwiek zgromadzenie dwudziesta bez« ślubnych szlachcianek, wśród których jedna tylko ksieni ślubem czystości była związana, nie stanowiło właściwego zakonu i nie czyniło służbie Bożej z całego życia ofiary, dziwić się jednak trzeba, że mogło wśród tego jarmar« ezno«zapustnego harmidru odbywać jakiekol« wiek praktyki religijne. R bardziej jeszcze dziwić się trzeba, że interesy majątkowe sta« wiając wyżej nad inne, ów harmider dobro« wolnie prawie wywoływało...

Skarży się na to pewien Anonimus z XVIII w. w ciekawej, choć może zbyt na« miętnie zredagowanej „Nocie", domagającej się od rządu usunięcia panien Kanoniczek z gmachów marywilskich {Nota Anonimusa do Najjaśniejszych stanów skonfederowanych Rzeczypospolitej wzglądem fundacyi i sprzeciwiania sie onejże panien Kanoniczek warszawskich, dnia 28-go lipca i"]8g-go roku napisana),

W „Nocie“ czytamy między innemi:

„Kanoniczki pierwszego chóru (dzieliło się kolegium na dwa chóry) najmują wszyst« kie stancye, a drugi chor pod nogami swemi, gdzie bywały stajnie, z maleńkiemi okienkami na dole, ciemne i pełne wilgoci, z atratą zdro« wia, równie jak w więzienia in fundo lokają...“

„Jest w îandacyi, aby trzymać kapelanów przy kościele dla spowiedzi i częstokroć na« głej choroby lab śmierci, a żyda żadnego aby nigdy w tych marach nie mieścić. Teraz wszelkiego rodzaja ladzie i żydzi mieszkają, szynki i sklepy otrzymają. Drzwi od alic po« wybijane, zamiast bramy jednej jest wchodów kilka, kapelan żaden, ani nabożeństwo rega« larne; żydostwa mnóstwo, którzy nawet przed oknami panien Kanoniczek i drzwiami kościo« ła ślaby i swoje bałwochwalstwa (!) jawnie odprawiają. Jakie ztąd szyderstwo w pabli« cznościi jakie nieaszanowanie woli fandatorki, która napisała w fandacyi, jak dekret konsy« Storski świadczy: Bona sua ad Gloriam Dei et Publicum bonum donata!¹¹

Zkąd w Aarywila wzięli się żydzi?

Przedostali się z sąsiadającego z nim „Pociejowa“.

Pociejów XVIII wieka, Pociejów właści« wy (bo dzisiejsza targowica żydowska przy alicy Bagno tytał ten tylko azarpaje) znajdo« wał się pomiędzy ulicami Senatorską i Nowo« senatorską, zamykając tę ostatnią i przypie« rając marami swymi taż do prawego boku za« badowań marywilskich.

Szczególnem zaprawdę zrządzeniem hi« storycznej fatalności, nazwisko Pociejów, sta« rej magnackiej rodziny polskiej, związało się tak silnie z wszelkiego rodzaja tandetą, obszarpanymi chałatami i niechlajstwem, że dzisiejszy warszawianin wcale jaż tych dwojga pojęć rozróżniać nie może...

A jednak Pociejowie nie mieli nawet pośredniego związka z handlem żydowskim, w czasie bowiem, gdy pałac przy ulicy Senatorskiej przerobiono na olbrzymią hallę dla żydów, nie byli jaż jego właścicielami.

Przeróbki dokonał w roka 1785 szam-belan króla Stanisława Augusta Adam tlruski, którema Pociejowie swój pałac (ongi będący własnością Warszyckich) odprzedali.

Ten pałac, w swym ostatnim kształcie, przedstawiał się jako jednopiętrowy nizki ale nadzwyczaj dłagi budynek, którego całe czoło zajmowały niewielkie, gęsto rozmieszczone sklepiki.

Dzieje tego bazaru, wznawiającego pomysł iTaryi Kazimiery (która go znów z paryskiego Palais Royal naśladowała), stanowią charakterystyczny rozdział w kronice warszawskich dzieci Izraela.

W stosunku ich do ludności chrześciań-skiej sprawdziło się, co Szyller napisał o kobiecie, że jest podobna cieniowi, który ucieka, gdy gonisz, goni zaś ciebie, gdy chcesz uciec...

Nigdy za dawnych czasów Warszawa nie

była dla żydów zbyt gościnną; największą je« dnak nietolerancyę okazała im za Aagasta III.

Pamiętny w dziejach naszego miasta Franciszek Bieliński, marszałek wielki koronny, z całą sarowością wznowił dawne dekrety, zabraniające żydom przebywania w stolicy, i bez litości karał tych, którzy przepis obejść się starali.

„Był to pan nie mniej sarowy jak sprawiedliwy—pisze o nim Kitowicz—i rączo wyprawiał na tamten świat każdego, ktokolwiek dostał się pod jego sąd godzien śmierci“.

Na ospale rozpastnem tle epoki drogiego Sasa wykroiła się ta postać twardymi rysami, jako symbol nieabłaganej słażbistości, jako żywe wcielenie paragrafa prawa obowiązające-go. Bieliński miał coś w sobie z dzisiejszych praskich arzędników, dla których lex i justifia są pojęciami nierozdzielnemi; i jakkolwiek w sprawie porządków miejskich dażo dobrego dla Warszawy aczynił, nietolerancyą swą, fanatyzmem i osłanianiem literą prawa okra-cieństwa, zaćmił rzeczywiste swego amysła przymioty.

Za marszałkowstwa Bielińskiego żydom wolno było jawić się w mieście tylko w charakterze osoby przyjezdnej, o prowadzenia zaś ta jawnego a choćby nawet maskowanego handln marzyć nawet nie mogli. Wyjątek stanowiła jedynie pora odbywających się w War-szacie sejmów. Ha dwa tygodnie przed otwar« ciem każdego sejmti, woźny marszałkowski ogłaszał trąbą (zastępującą odgłos dzwona, którym lad zwoływano w wieka XVI i XVII) swobodne prowadzenie handla i rzemiosł wy« znawcom starego zakonu; w dwa tygodnie zaś po sejmie—koniec tej swobody.

Zważywszy, że handel jest tern dla żyda, czem woda dla ryby, i że z tego tylko źródła zdobywa on Chleb dla siebie i dla rodziny swojej, łatwo pojąć, jak ciężkiemi były dla la« dności żydowskiej podobne ścieśnienia.

A nie ustały one i po śmierci Bielińskie« go, bo następca jego, Lubomirski, obciążył żydów nowym podatkiem, zwanym „biletowe“, a polegającym na tern, iż żydowi nie wolno było pokazywać się na mieście bez biletu, który kosztował pół złotego, służył zaś tylko na dni pięć. Podobno nowy marszałek zyskiwał rocznie z tego źródła przeszło 200,000 owcze« snych złotych...

Wówczas to żydzi, pod egidą kilku mo« żnych i wolnomyślnych panów, zaczęli otwie« rać duże targowiska poza okopami miejskimi, publiczność zaś, kierująca się w takich ra« zach jedynie zmysłem ekonomicznym, tłumnie do nich ciągnęła. Obudziło to szalony gniew i zawiść w konkurentach i przywiodło do zbó« jeckich na mienie żydowskie napaści, których ofiarą padła między innemi osada handlowa „Nowa Jerozolima", leżąca na miejsca dzisiejszych alei Jerozolimskich.

Po tym wybuchu nastąpiła, jak zwykle, reakcya. Zaczęto nad żydami litować się, algi im dawać... Ale nie trwało to dłago. W roku 1784 pojawiło się znów rozporządzenie marszałkowskie, nakazujące, aby żadna żydowska dusza nie śmiała pokazywać się w obrębie miasta i podmiejskich okolic, jeżeli nie chce być wysłaną na łono Abrahama. Jednocześnie zapomniano wskazać owym duszom, gdzie schronić się mogą przed pałką marszałkowską, wskutku czego powątpiewać musiały: czy wogóle istnienie na tej ziemi jest im dozwolone?...

W owej to rozpaczliwej chwili, żydzi, przekonawszy się, że serca warszawian ostatecznie odwróciły się od nich, dali stanowcze pożegnanie grodowi książąt mazowieckich i wyruszyli całą masą do... Raszyna. (Idzielił im tam przytułku bankier warszawski Tepper, dziedzic tej miejscowości.

Cóż jednak wówczas się stało?

Warszawa, która rzucających się w jej objęcia żydów systematycznie odpychała, teraz, spostrzegłszy ich uciekających, serdecznie za nimi zatęskniła...

„Kobieta jest jak cień“—a nasze miasto... kobietę ma w herbie!

Jakiekolwiek były powody tej tęsknoty, faktem jest, że w prędkim czasie wyjednano dla żydów ustępstwa i pozwolono im zamieszkać w kilka, przez władzę wskazanych, punktach Warszawy.

Najwydatniejsze miejsce w rzędzie tych ostatnich zajął właśnie—Pociejów.

Osobiste wpływy i... wyrachowania szam-belana królewskiego niemało też, zapewne na szali zaważyły.

Handel żydowski założył w owym, magnackim niegdyś, pałaca Warszyckich i Pociejów pierwsze fandamenty późniejszej świetności.

Pabliczność, znęcona taniością cen, doborem towarów i pokorą sprzedających, rzu-cila się tłamnie do skromnych z pozora a wewnątrz znaczne bogactwa kryjących krami-ków pociejowskich.

Jednocześnie świetne sklepy i magazyny w Aarywilu opastoszały.

Było to objawem zapełnię naturalnym, gdyż nikt nie chciał płacić po dwa dukaty za to, co o kilkadziesiąt kroków dalej mógł był dostać za dukata. Ekonomia wzięła górę nad przesądami religijnymi i społecznymi, i zape* wniła stanowczy tryumf pociejowskim przybłędom nad marywilskimi potentatami.

Doszło do tego, że ci ostatni spostrzegłszy, że walka konkurencyjna z najbliższymi sąsiadami staje się nie tylko bardzo trudną, lecz nawet zgoła niemożliwą — zatrąbili do odwrotu...

Polskie i francuskie nazwiska zaczęły kolejno znikać z szyldów marywilskiego ba« żaru; ich miejsce zastępowały godła żydów« skie, żydzi bowiem głównie wówczas posługi« wali się w handlu godłami, czego zabytkiem są dziś jeszcze firmy wielu kramów w „Go« ścinnym dworze“.

I takim sposobem, ku zgorszeniu cyto« wanego wyżej Anonimusa, armia żydowska zdobyła świątobliwy—w intencyi pani ordyna« towej — Aarywil; nie kontentując się zaś tą pozycyą, rozlała się następnie po całej ulicy Senatorskiej.

Rzeka tern gwałtowniejszy ma pęd, im w ciaśniejsze ujmowana tamy...

W sześć lat po inauguracyi Pociejowa, raz jeszcze przejawiła się w sposób brutalny konkurencyjna zawiść. W dniach: 19 kwietnia i 10 maja roku 1791, podburzony religijnemi rzekomo hasłami tłum pospólstwa rzucił się na sklepy i mieszkania żydowskie na Pociejowie i w Aarywilu, i krwawemi bójkami oraz grabieżą te smutne daty upamiętnił.

Większe bezpieczeństwo i rozleglejsze przywileje fpozyskać mieli żydzi dopiero od rządu Księztwa Warszawskiego.

Nie opaśeili wielkiej posesyi Graskiego aż do chwili rozebrania jej i zniknięcia z powierzchni Warszawy; w Marywilu zaś dotrwali na swem stanowiska do roka 1809, w którym przeniesiono ich w stronę alic Marszałkowskiej i Królewskiej.

Szlacheckie nazwisko Pociejów, przylgnąwszy do chałatowych kapców na dawnem siedliska, poszło za nimi i na nowe...

Zanotajmy jeszcze jeden szczegół, dotyczący sklepów w Marywilu.

Jak jaż wspomnieliśmy, żydzi amieszezali nad nimi godła; prócz tego każdy sklep opatrzony był bieżącym namerem i sam ten nu-mer miejsce szylda częstokroć zastępował.

Przekonywa nas o tern następujące ogłoszenie, wydrukowane w numerze 37 „Kuryera Polskiego“ z r. 1730.

„NB. lest tu w Mariewilu sklep pewny sub Nnm. XI otwarty, w którym różne Księgi w Łacińskim, Niemieckim, Francuskim y Włoskim językach małą do przedania. Katalog onych do czytania pro libitu traditur. lest także cyrkumskrypcya obszerna Monarchii Tu-reckiey przez pewnego Szlachcica Polskiego wydana, 20 y kilku Kupersztychami przyozdobiona, którey y na Poczcie Koronney dostanie“.

Nie wiemy, czyja to była księgarnia; z in-nych tylko źródeł wiadomo nam, że około ro-ka 1750 posiadał w iAarywilu sklep księgarski Krzysztof Bogumił Nikolai, w r. 1778 otwo-rzył tam drukarnię razem z księgarnią iAi-chał Groll (w r. 1806 przeniesiona na Krzywe Koło, nr. 52, pod firmą Ragoczy), wreszcie około tegoż samego czasa mieściła się tamże księgarnia Fryderyka Pfaffa.

Tyle o marywilskich kapcach.

Oprócz słag Merkurego i pobierających od nich myto kapłanek Westy, mieścili się też w iAarywilu czasy różnymi synowie iAarsa.

Wzmiankę o tern podała nam jaż broszura francuska wyżej cytowana (Varsovie vengée)- prócz tego „Kuryer Polski“ z r. 1753 przynosi wiadomość, że w gmachach marywilskich stali przez czas pewien kwaterą— grandmuszkieterowie.

Niewielu zapewne pomiędzy czytelnikami moimi znajdzie się takich, którymby ten rodzaj broni był znajomy.

Grandmuszkieterowie, jak sen błyskotliwy, pojawili się w końcu panowania Augusta II, i jak sen znikli z powierzchni ziemi, ze śmiercią tegoż monarchy.

Istnienie ich obliczyć się da na miesiące, üorganizowani w początkach r. 1730, przetrwali zaledwie do wyżej wymienionej daty. Byli kaprysem przeżytego i dziwaczącego władcy — kaprysem kosztownym, który dalej prowadzić następca jego ani mógł, ani pragnął...

Pamięć ieh ani w dziejach, ani nawet w kronice potocznej nie utrwaliła się niezem wydatnem, i jedyną, jak dotąd, monografią, a raczej krótkim tylko szkicem, zaznaczył ich istnienie pracowity szperacz Bartoszewicz („Szkice z czasów saskich“ str. 47—57).

Fantazya zblazowanego króla polegała na tern, aby utworzyć rodzaj przybocznej gwardyi (niezależnie od istniejących już Chevaliers garde) z młodzieży polskiej szlacheckiego pochodzenia i... olbrzymiego wzrosta. Było w tern niewątpliwie trochę naśladownictwa Ladwika XIV i jego słynnych maszkieterów— ale opasły i zmysłowy Sas, wziąwszy nawet gotową, piękną formę, masiał ją po swojemu wykrzywić i zepsać. Romansowi wojacy francuskiego króla to piękny wybryk dacha, rozkochanego w formach niezwykłych a estetycznych; drągale naszego Äugusta, to niesmaczne i niedorzeczne dziwactwo.

Cokolwiekbądż, pałk wielkoludów został w prędkim czasie uformowany, król zaś nie szczędził pieniędzy, aby go jaknajbogaciej przystroić.

Grandmuszkieterowie nosili „superwesty“ (wierzchnie kaftany) suto haftowane, mieli czapki z aksamita błękitnego, dokoła srebrnym galonem obszyte, z wyhaftowanym na prze« dzie orłem polskim. W mazyce, trąby i ko« tły były ze szczerego srebra, sztandary zaś z niebieskiego aksamita, srebrem haftowane. Zwyczajne ich chorągwie „kitajczane“ (t. j. z materyi nazwanej kitajką) miały również barwę niebieską, brzeg ich tylko był karma« zynowy i również haftem pokryty.

„Czapka każda (pisze „Karyer Polski“) przychodzi na 40 talerów,- Ich i'lc zaś Officye« rowie starsi maią po trzy pary sakien man« derownych, aby ie odmieniać mogli, które na 400 talerów kosztuią“.

Równie piękne i kosztowne były pod ty« mi rycerzami konie, na których aprząż zło« tern i srebrem błyszczała.

Otóż tacy to galanci kwaterowali przez parę miesięcy w Aarywilu, dorzucając jeszcze jeden krzykliwy ton do panującej tam towa« rzyskiej i kostiumowej pstrocizny.

Towarzysząc we wszystkich podróżach królowi, przybyli z nim w lutym 1733 r. do Warszawy—była to zaś, jak wiadomo, ostatnia podróż Äugusta. Trudno zgadnąć dlaczego tym razem ów strojny oddział olbrzymów zmienił na bruku warszawskim miejsce zwy« kłego pobytu, posiadał już bowiem wynajęty dla siebie na koszary pałac iTokronowskiego na Nowem Aieście, w pobliża kościoła Pan« ny Aaryi. Co prawda, zmalał on znacznie w owym czasie (liczył zaledwie 80 ładzi), a dla takiej garstki koszary były jaż rzeczą zbyteczną.

Fakt, że ci, po większej części zamożni i w Dreźnie do wykwintnego życia nawykli janacy wybrali na mieszkanie Aarywil, do« wodzi, że ta miejscowość była nie tylko bar« dzo obszerna, lecz posiadała także wszystkie potrzebne wygody, nie wyjmując dużych sta« jen, niezbędnych dla kawalerzystów.

Po śmierci króla, grandmuszkieterowie odbywali straż przy jego zwłokach. Stra« ciwszy w Aaguście swego organizatora i pro« tektora, znaleźli się w położenia dwuznacznem, z wątpliwą racyą istnienia. Aarszałek Bie« liński zażądał od nich przysięgi na wierność Rzeczypospolitej, większość jednak tego żądania spełnić nie chciała. Ową większość na« tychmiast rozpuszczono (przyczem każdy otrzymał cały ekwipaż muszkieterski z koniem i bronią oraz pensyę miesięczną), na kwate« ry zaś do Marywilu powróciło tylko trzydzie« stu, którzy Rzeczypospolitej przysięgli. Ta reszta pojechała następnie za Stanisławem Leszczyńskim do Gdańska, i tam ostatecznie ślad jej zaginął.

Tyle jest słów grandmaszkieterskiej de«

gendy.

Powróćmy do panien Kanoniczek.

Kościółek ich, przerobiony z kaplicy pod wezwaniem N. P. Aaryi, nosił charakter prze« ważnie szlachecki i arystokratyczny. Gołę« biowski w „Opisania Warszawy“, twierdzi, że w porze sejmów a zatem podczas najwięk« szego napływa magnatów do stolicy, w tym kościółka odbywało się codziennie uroczyste nabożeństwo.

Jakkolwiek jednak pobożne panienki do« brze rządziły się pod względem gospodarskim i religijnym, wąż niezgody wcisnął się pomię« dzy nie i na czas pewien spokój ich za« kłócił.

Dowiadujemy się o tem ze wspomnianej już „Noty Anonimusa“, który jednak nazbyt wiele gniewnego animuszu w oskarżeniach swych ujawnia, aby można było uwierzyć całkowicie w szczerość i bezstronność jego wy« wodów.

CIstawa dzieliła Kanoniczki na dwa chó« ry: pierwszy liczący 12, drugi 8 uczestniczek; chóry zaś różniły się pomiędzy sobą tem, że do pierwszego należeć mogły jedynie szlachcian« ki z ośmiu herbów genealogię wywodzące, do drugiego zaś takie, które choćby tylko metryką udowodnić mogły, że rodzice ich są stanu szła« checkiego.

Jakkolwiek îundacya równouprawniała oba chóry i przykazywała im żyć in communi, ło jednak, przy altra«szlacheckim charakterze całego zgromadzenia, owa klasyfikacya ma« siała dzielić świątobliwe panienki nietylko no« minalnie...

To właśnie poniewieranie chora dragiego przez chór pierwszy głównie obarza i do skarg namiętnych zniewala Anonimasa.

„Nie każą im one (to jest pannom dra« giego chora panny chora pierwszego) w sali gościnnej bywać, ani razem z sobą, jak fan« dacya mieć chce, pacierzy odprawiać,* owszem, każą im sobie asłagiwać, do stoła słażyć, ta« lerze sobie podawać i odmieniać, a dopiero po swoim obiedzie i kolacyi, jeść ze swojemi razem pokojówkami a jednego stoła...“

Oto próbka ostrych zarzatów, stawianych przez bezimiennego oskarżyciela. Przytacza on ich bardzo wiele, gdyby zaś choć połowa prawdy mieściła się w jego słowach, nale« żałoby owe panienki, z ośma herbów wywo« dzące się, o prawdziwie magnacką batę po« sądzić. Czytamy naprzykład w innym astępie „Noty“:

„Jest w fandacyi, aby karety dwie dla potrzeby i wygody kolegiom trzymano. Ale temi karetami same tylko z pierwszego chora jeżdżą, nie pozwalając ich nigdy dragiego chora kanoniczkom ani słabym, ani w deszcz lab błoto do kościoła na nabożeństwo, ani ich z sobą brać chcą. Owszem, wolą z sobą swoje pokojówki wozić, niż siostry...“

W konklozyi tych wszystkich wywodów żąda Anonimos, aby kolegiom z gmachów Aa« rywilo zostało osonięte, wartość posesyi tej kanoniczkom spłacona, pozyskane zaś na wła« sność państwa mory obrócone „na Akademię naok mennicznych, mechanicznych i innych krajowi ożytecznych“.

Rozomie się, że kanoniczki nie mogły tak gwałtownej zaczepki pozostawić bez od« powiedzi; jakoż zgromiły przeciwnika swego repliką, która okazała się pod tytołem: „Wy« pis z ostaw oryginalnych Ieymość Panien Ka« noniczek, na okazanie niesłoszności zarzo« tów, które Anonimos y inne pióra nieprzyiazne im czynią“.

Słoszność mosiała być tym razem po stronie „panienek“, gdyż pozostały na swem stanowiska jeszcze przez lat kilkanaście.

Opościły Aarywil dopiero w r. 1819, za« jąwszy na swój ożytek przerobiony starannie kościół św. Andrzeja razem z przylegającą doń kamienicą.

Gmachy marywilskie przeszły teraz w no« wy okres, poprzedzający joż bezpośrednio zo« pełny ich opadek.

Nabyte przez miasto i odpowiednio prze« robione, odzyskały raz jeszcze swój pierwo« tny i najwydatniejszy charakter, przeznaczo« no je bowiem na targowisko jarmarczne. Dwa olbrzymie jarmarki, ogniskujące cały handel miejscowy i przywozowy, odbywały się w nich każdego roku—ze słabnącem jednak stopnio« wo powodzeniem.

Tymczasem mary, acz niezbyt jeszcze stare, zaczęły rysować się i pękać; klecone naprędce przybudówki w graz się rozsypywały» i nad wspaniałą niedawno budowlą zawisła groźba ruiny...

A była to epoka, w której za hasłem, przez rząd Księztwa Warszawskiego wyda« nem, rozrzucano pośpiesznie stare mury, gdzie duch stary przemieszkiwał...

Nie było już śladu bram: „Nowomiej« skiej“ i „Pobocznej“; rozwalono niedawno i „Krakowską“ razem z kilkoma przypierają« cemi do niej kamienicami.

Odwieczny ratusz, rozsiadły poważnie na środku Rynku staromiejskiego, rozebrany był do szczętu, a ognisko władzy magistrackiej mieściło się w dawnym pałacu Jabłonowskich i Pruszaków.

Nie było też już ratusza na Nowem Aieście; ratusz zaś na Grzybowie ostatnich swych lat dożywał. (Rozrzucono go w ro« ku 1830).

fsm

’^i!

^3d

«a!

j**§>

gWB

hppp

Mn

ff«

« f-~t| mp*:_-» , ’, *» <m

-*¹

ffl

\p* "    * . mtt £ < <&>

ff

jj m JjiMj

1' *1^

'*SX

Bi

! fei

Ö-,

M»]

j. 3 5;: ;

::    f f

' ' '

I« '** >m

\»m    «r⁻*

KOŚCIÓŁ Ś. RNDRZEJR — RATUSZ — PAŁAC BLRNKR (OKOŁO ROKU 1831). (Podług sztychu Fryderyka Dietricha).

' ■

\ •

Wówczas to przyszła kolej ł na dzieło królowej „Marysieńki“.

Około roka 1835 Marywil ustąpił miejsca gmachom teatralnym, a nazwisko jego, będą-ce jaż zresztą formą bez treści, długo jeszcze żyło w astach i w pamięci lada warszawskiego.

II.

0 PLACÜ SASKIA.

w letnie, ciche, księ-

Piękny bywał Plac Saski życowe noce.

Nigdy go wówczas nie mijałem bez zatrzymania się na dłuższą chwilę, żeby się nacieszyć prawdziwie czarodziejskim widokiem. Ale godzina musiała być późna, po-północna, aby czara nie psały dzwonki tramwajów, zbyt głośny tarkot kół, hałaśliwe przechodniów rozmowy...

Gdy się szło od strony ogrodo, księżyc stał nad Przedmieściem Krakowskiem, zamgle-wając powietrze srebrnym pyłem, który wy-dłażał sztacznie perspektywę, odsuwając domy w dal niezmierną. Plac Saski, zalany taje-mniczem, szaro-zielonawem światłem, wydawał się małą pustynią. Na tej pustyni sterczał tylko czarny graniastosłup pomnika o spokojnych, poważnych, obeliskowych liniach.

Żołnierz tam chodził z karabinem i podejrzliwie spoglądał na spóźnionego, zbyt dłago na miejsca zatrzymującego się, przechodnia...

...Tymczasem niepokojąca pastka płaca zaczynała się zwolna zaludniać.

Pułki za pułkami szły i jechały, ustawiając się w długie szeregi, to znów formując czworoboki, albo półobrotami zakreślając łuki o bardzo długim promieniu.

Chwiały się kity na szakach ułańskich, błyszczały blachy kirasyerskie, połyskiwały giwery grenadyerów. Promień księżyca to prześlizgiwał się po długim rzędzie wzniesionych szabel, niby po wieloostrzowym nożu jakiejś potwornej żniwiarki, to znów zapalał girlandę płomyków w żelezcach lanc ułańskich...

W miejscu najwidoczniejszem, na wro-słym w ziemię koniu, stał wódz nieruchomy, i poruszeniem ręki zbrojne tłumy w ruch wprawiał.

Pomimo latających szabel i lanc, maszerujących ludzi i galopujących koni, cisza była tak wielka, że ziewanie szyldwacha przy pomniku wyraźnie do uszu dochodziło, a wskróś maszerujących pułków widne były płonące w oddaleniu latarnie uliczne...

Zapatrzony, wzruszony, szeptałem:

—C’est là la grande revue, Qu’aux Champs Elysées A l’heure de minuit Tient César décédé...

— Och, tak... Tylkoź nie Cezar!

Jeszcze na dwieście lat przed obrócę« niem Płaca Saskiego na miejsce wojskowych „rewji“, szumiały ta łany żytnie, nad którymi unosiły się wiosną skowronki, na jesieni łakomych wróbli stada.

W głębi, stały drewniane, słomą kryte budynki gospodarskie i wznosił się dworek, w którym przemieszkiwał starosta albo pod« starości. Był to bowiem folwark miejski, do starostwa warszawskiego należący.

Role starościńskie rozrzucone były po różnych punktach ówczesnej, „pozamurowej“, przedmieściowej, nawet nie przedmieścio« wej jeszcze, Warszawy. Aiędzy innemi, cią« gnęły się na dużej przestrzeni wzdłuż Nowe« go Światu, od miejsca, w którem dziś znaj« duje się ulica Świętokrzyska. Żyto i pszenica rosły tam jeszcze w wieku XVIII, jeszcze w epo« ce Stanisława Augusta.

h niech nikogo to nie dziwi—nie trzeba bowiem mieć lat stu, aby pamiętać, że już po otwarciu ulicy Hr. Berga, po jej lewej stro«

nic, gdzie dziś Bank Handlowy, znajdowało się pole żytnie, nieco zaś dalej, wielki ogród

warzywny.

Dla powiększenia dochodów ze starostwa sprzedano w wieka XVII niektóre, należące do niego folwarki. Tą drogą wielki szmat ziemi, gdzie dziś plac, pałac i ogród Saski, dostał się potężnej wówczas rodzinie Aorsztynów, piszącej się początkowo „Aorstin“.

Tobiasz Aorsztyn wzniósł ta w roka 1637 dwór okazały, prawie pałac. Według tradycyi, stał ów gmach w tern miejsca, gdzie późniejszy pałac Saski, stylem zaś barokowym przypominał pałac wWillanowie.

Dawne budynki folwarczne Aorsztynowie znieśli a rozległy plac, aż do Przedmieścia Krakowskiego dochodzący, uczynili poprosta dziedzińcem pałacowym.

Kie zapominajmy, że dziedzińce dawnych magnatów polskich zajmowały przestrzeń, wystarczającą nie tylko na pomieszczenie kilkaset pojazdów, lecz nawet na odbywanie rycerskich turniejów. (Irządzono naprzykład taki turniej u Dobrogosta Krasińskiego, na dziedzińca pałacowym, z którego później powstać miał plac Krasiński.

Pałac Aorsztynowski w roku 1664 przeszedł na własność Andrzeja Aorsztyna, świetnego poety, tłómacza „Cyda“, twórcy misternie rzeźbionych erotyków i madrygałów, przy-

;ow v<hgo|

Z KSi^G TliORCJ ^

Kazim.Goląc

tern zaś—na nieszczęście dla siebie a podo« bno i dla Rzeczypospolitej—podskarbiego wielkiego koronnego.

Poeta«dygnitarz założył u? tyłach pałaca piękny ogród, dziedziniec zaś przyozdobił sty« lowymi bodynkami gospodarskimi, wśród któ« rych pierwsze miejsce trzymały stajnie i pta« szarnie.

Zatargi z królem i senatorami zmasiły Andrzeja Morsztyna do opuszczenia krają. Pałac dostał się dwom jego córkom: Ludwice i Izabelli. Pierwsza wyszła za Franciszka Bie« lińskiego, marszałka wielkiego koronnego, dru« ga została podkanclerzyną litewską.

Pałac z olbrzymim dziedzińcem i bramą wjazdową od Przedmieścia Krakowskiego, zwano powszechnie „pałac Bielińskich“. Z tą nazwą i w swym kształcie pierwotnym prze* trwał do roku 1712, w którym losy jego nowej uległy zmianie.

Król August II nie lubił i nie umiał wo« jować. Natomiast — jak wszyscy niemal nie« rycerscy monarchowie—zamiłowany był w sztu« kach pięknych, w gromadzeniu dzieł artystycz« nych, w budowaniu ozdobnych gmachów.

Zamek królewski nad Wisłą nie przypa« dał mu do smaku. Zbyt przypominał Jagiełło« nów i Wazów, z którymi gruby Sas niewiele miał wspólnego. W pałacu willanowskim stra« szył go cień wielkiego Jana. Więc, aby uni« knąć niemiłych przypomnień i porównań, po« stanowił zbadować dla siebie nową siedzibę, któraby odpowiadała jego osobistym, sasko« wersalskim upodobaniom.

Następstwem tego postanowienia było na« bycie w roku 1712 dawnego pałacu Morszty« nów, wraz ze wszystkimi należącymi doń gruntami.

Ale i ta przestrzeń rozległa dla jego sze« rokieh planów okazała się za szczupłą. Więc poskupywał i do obrębu pałacowego wcielił sąsiednie posiadłości: Tarłów, Leszczyńskich, Denhoffów, Lubomirskich i Małachowskich.

Piękna, architektoniczna fantazya po« przedniego właściciela pałacu, choć stylowa i prawdziwie poetyczna, nie zaspakajała este« tycznych marzeń króla. Prawie doszczętnie pałac Morsztyna zburzyć kazał, zamierzając wznieść na jego miejscu gmach monumental« ny, godny „króla«Apolla“ i „króla«Herku« lesa..."

Profesor Henryk Stru\?e odnalazł w ar« chiwum państwowem w Dreźnie plany tego gmachu, które częściowo tylko ciałem się oblokły.

Twórcą planów był utalentowany archi« tekt Póppelmann, który jednak swe szkice oznaczył znamiennym dopiskiem: „Według własnej myśli i rysunku Jego Królewskiej Mości“...

Dziś, nawet na gotowych już planach spo-tyka się własnoręczne awagi i... poprawki króla Augusta,

iAarzony przez monarchę pałac miał przewyższać wielkością i przepychem wszyst-kie gmachy, jakimi pyszniły się: ówczesna Warszawa i ówczesne Drezno. Jako uzupełnie-nie pałaca, obmyślał August projekt wspaniałego parka, pełnego posągów, wodotrysków,-stawów, altan, szpalerów, chłodników...

Pozatem, miał król inne jeszcze plany, które gdyby się wcieliły, plac, nazwany dziś Saskim, przestał-by istnieć. Zamierzano mianowicie wznieść na tern miejsca: kościół dworski, teatr, obszerne ujeżdżalnie, mieszkania dla dworzan i odwach.

Pozostało to wszystko na papierze...

W styla projektowanego pałaca i innych budynków znać silny wpływ Wersalu, któremu August stale hołdował, marząc o dorównania ma blaskiem własnych dworów. Jednak kapryśna fantazya króla, której posłuszny był architekt, wybiegła po za pseado-klasyczne linie gmachów wersalskich. Warszawska siedziba króla, przeładowana gzymsami, przystawkami, wieżyczkami i nadmiernie wybujałą, o falistych zarysach, ornamentacyą, byłaby najzupełniej już nie barokowa, lecz — rokokowa.

Pomimo, że z wielkim zapałem przystą-piono do roboty, ciągnęła się ona długie lata, coraz utykając. Co dziwniejsze, wznoszone mary okazywały się bladcm tylko odbiciem fantazyj królewskich, iAoże brakło uzdolnionych odpowiednio wykonawców, może szka-tała królewska, w której się tyle rąk i rączek grążyło, nie była dość pełna—a może plany... wedłag własnej myśli i rysanka Jego Królewskiej I\ości przygotowane, okazały się — niewykonalne...

August II w wykończonej przez się części pałacu zdołał tylko—umrzeć. Syn prowadził dalej rozpoczęte dzieło, ale i pod jego ręką ono kurczyło się i pospoliciało.

Dziś, gmach, który nazywamy pałacem Saskim, kilkakrotnie przerabiany z uwzględnieniem biurowej praktyczności, najsłabszego nie daje pojęcia o tern, czem miała być a częściowo nawet już była, siedziba Augustów saskich.

Jedynem przypomnieniem barokowej fan-tazyi króla są ocalałe, w małej już tylko liczbie, posągi ogrodowe, tak dziwiące oczy dzisiejszego widza przesadnymi ruchami figur, rozwianą, przebogatą draperya i wogóle niepojętym już dla nas manieryzmem. Dodajmy (o czem już dziś mało komu wiadomo), że te wszystkie posągi były pierwotnie pozłacane.

Rozumie się, że o żadnym Placu Saskim w owej epoce mowy nie było. Istniał tylko pałacowy, częściowo zabudowany, od strony Przedmieścia Krakowskiego marem odgrodzony, dziedziniec.

Nie narodził się też Plac Saski w epoce, która bezpośrednio po tamtej nastąpiła.

Przez cały ciąg rządów Stanisława Augusta, wszystko ta pozostawało w dawnym stanie. Pałac był wciąż własnością elektorów saskich; wynajmowano w nim tylko czasowo oddzielne apartamenty bogatym cudzoziemcom. Niekiedy olbrzymiej sali, przez całą szerokość gmachu ciągnącej się, udzielano na wyjątkowo ważne i tłumne zebrania senatorów.

W kronice pałacu i jego dziedzińca uroczystość koronacyi Stanisława Augusta upamiętniła się faktem tragicznym.

Gdy miasto objawiało zwyczajową radość z powodu obioru nowego monarchy, cała Warszawa zapłonęła wspaniałą iluminacyą, trwającą od wczesnego zmroku aż daleko za północ. Przy tej sposobności, modą ówczesną, wysilali się wszyscy na niezwykłe pomysły w symbolach, allegoryach, świetlanych przezroczach i rymowanych napisach.

Książę podkomorzy, brat królewski, wpadł na koncept osobliwy. Na Przedmieściu

Krakowskiem, przy wejścia na dziedziniec (dziś plac) Saski, wystawił wielką, rzęsiście lampkami różnobarwnemi przybraną, bramę tryumfalną, w której na podwyższenia siedział olbrzymi, z drzewa czy z gliny, orzeł biały.

Na głowie symbolicznego orła wielka królewska korona bachała wciąż jaskrawym płomieniem, była bowiem gliniana i smołą po brzegi napełniona. Z dzioba zaś orła cie-kło strumieniem wino.

Zaledwie król, objeżdżający miasto, przy« patrzył się tej osobliwości i ruszył dalej, dopuszczono do orła tłum, który z nadstawionymi kubkami rzucił się czerpać trunek z bezpłatnego zdroju.

Zapanował ścisk... ¥ ściska, orzeł z ognistą koroną został wywrócony, i smoła gorąca polała się na głowy i plecy stłoczonych ludzi.

Krzyki bólu, przerażenia i wściekłości zmieszały się z rozgłośnymi wiwatami. Kilku ludzi silniej poparzonych, na miejscu umarło. Kilkunastu, może więcej, poniesiono do szpitala.

„Brama jednak—dodaje kronikarz, zdarzenie to opisujący— dopalała się w lampach do końca nocy..."

V roku 1797 pałac Saski wraz z całem otoczeniem przeszedł na własność rządu pruskiego. ¥ obszernym gmachu umieszczono przeróżne amły, i tam, gdzie niedawno jeszcze rozbrzmiewały: śmiech, mazyka, włoskie arye i wytworne zalecanki, rozlegać się zaczęło monotonne skrzypienie piór kancelaryjnych.

Aiejsce wykwintnych gładyszów w aksamitnych frakach, jedwabnych pończochach i ciżmach z brylantowemi sprzążkami, zajęły sztywne figary ratów, sztatsrałów, hofrałów, „i innych (jakby Bartek Prasak powiedział) psubratów“. Na wielkim dziedzińca zaciągnięto warty praskie; w badynkach pomieszczono praskich, sztywnych jak z drewna, żołnierzy w dziwacznych kaskach, z dłagimi harcapami.

Dziedziniec, jako miejsce rządowe i wojska oddane, wciąż jeszcze dla publiczności nie był dostępny. Słyszała ona tylko rozlegające się za murem, przy każdej zmianie warty, głośne bębnienie i komendę niemiecką. Wieczorami, echa roznosiły daleko głośny capstrzyk, wykonywany przez praskich muzykantów na trąbkach, bębnach i klarynetach.

W roku 1802, w dawnym palaca Saskim otwarto Liceum Warszawskie, i wówczas też uczyniony został pierwszy wyłom w nietykalności dziedzińca. Na użytek liceistów rozwarła się nareszcie brama od strony Przedmieścia Krakowskiego. Już teraz zamykano ją tylko na noc.

Owe resztki nietykalności ustały z chwilą, gdy na ulicach Warszawy ukazały się orły

Napoleońskie. Wówczas leż w astaeh lada warszawskiego pojawiać się zaczęła nazwa „Plac Saski“, otworzona z wyraża place, którym îrancazi oznaczali swe wszystkie, choćby czasowe tylko, posterunki wojskowe.

Od tej również chwili, na dawnym dziedzińca elektorów saskich, zamiast szwabskie-go „komandyrunkü“, słyszeć się dały miłe dla asza warszawian wojskowe hasła i odzewy francuskie i polskie.

Na Placu Saskim i w Ogrodzie Saskim odbywał Napoleon przeglądy swych pułków. Później ogrodowi przywrócono jego właściwy charakter (choć w roku 1831 tryumfujące wojsko wyprawiało tu uczty radosne); plac zaś na długie już lata pozostał miejscem wojskowych rewii i popisów.

Ten ostatni jego charakter ustalił się po utworzenia Królestwa Kongresowego, gdy wielki książę Konstanty w sąsiednim pałacu Bruhla założył swą główną kwaterę.

Wizya opisana przezemnie na wstępie do tego szkicu była przez lat piętnaście, to jest przez cały czas trwania Królestwa Kongresowego, najrealniejszą rzeczywistością. Ale ta rzeczywistość, nie zawsze i nie we wszystkich szczegółach przypominała fantazyę niemieckiego poety (Seydlitza) i francuskiego mała-rza (Raffeta). Chwilami bywała wiernem od« biciem mistrzowskiego obraza „rewji" z trze« ciej części „Dziadów“.

Jest plac ogromny...

Plac różnych imion—lecz w języku rządów Zowie się: placem wojskowych przeglądów.

Gdy pogoda sprzyjała, wielki książę „Ce« sarzewicz“ niemal codziennie odbywał na Płaca Saskim przegląd wojsk sobie podwła« dnych. Był ich naczelnym wodzem; co ważniej« sze, był także ich zapalonym miłośnikiem, ko« chankiem gwałtownym, zazdrośnym, pożer« czym—jednym z tych, którzy w wybucha sza« lonego przywiązania gotowi swe bóstwo ziem« skie w uściskach... zdusić.

Historya parad na Placu Saskim zajmą« je oddzielną kartę w ogólnej kraju naszego historyi. Poświęcono jej całe tomy, do nich też ciekawego czytelnika odsyłam.

Na paradę wojsko oraz młodsi i starsi oficerowie zgromadzali się już przed godzi« ną dziewiątą rano. Piechotę przedstawiała zwykle gwardya polska lub rosyjska. Na ich miejsce występowali niekiedy saperzy albo pułk czwarty liniowy. Jazda składała się z je« dnego plutonu gwardyi konnej polskiej i ro« syjskiej. Każdy z plutonów, który brał udział w paradzie, pozostawał już na resztę dnia na miejscu i używany był do posyłek w sprawach wojskowych.

Aby parada była naprawdę „paradna“, stawiać się na nią masieli wszyscy wyżsi oficerowie, od jenerałów zacząwszy, aż do adyu-tantów polowych i batalionowych.

Zgromadzone wojska ostawiały się w ten sposób, że tworzyły czworobok.

Ściana czworoboka od strony pałacu Saskiego była otworzona z jazdy, przy której znajdowali się tylko podoficerowie. Naprzeciw tej ściany, plecami do Przedmieścia Krakowskiego, stały oddziały dodatkowe, którymi ozopełniano bataliony saperów i liniowe. Piechota skopiała się przy odwacho „pod Białym Orłem“. Bok ostatni wypełniała starszyzna wojskowa na koniach, oczekojąca w postawie wyprężonej skinienia naczelnego wodza.

Ściśle o godzinie dziewiątej, z pałaca Brahlowskiego, gdzie była główna kwatera, szybkim krokiem wybiegał Konstanty w otoczenia swej świty. Przed bramą czekał jaż nań komendant płaca, którym przez dłagie lata był pułkownik Aksamitowski. Cesarze-wicz rzacał rozkaz, a on, dosiadłszy konia, pędził na środek płaca, skąd kierował następnie obrotami całej parady.

Konstanty otoczony świtą—wszyscy w kapeluszach „stosowanych“, z pękami piór kapłonich na wierzchu — obchodził szeregi,

pozdrawiając je po polska lab po rosyjska. W tymże języka odpowiadało i wojsko, krzycząc: „Zdrowia życzymy...“ albo: „Zdra-wja żełajem..."

Dobosze uderzali w bębny, kapela chwytała za instramenty, i plac napełniał się hałasem potężnego „jenerał-marszu".

Rozpoczynały się popisy zwyczajne i nadzwyczajne. Ha zakończenie rozlegała się komenda:

— Defilada plutonami! Cała parada! Dy-rekcya na prawo! Krok podwójny! Aarsz!..

Na tym tłumnym, okazałym i wielce uroczystym pochodzie kończyły się "popisy piechoty. A wielkie to było szczęście i prawdziwa łaska boża, gdy kończyły się pomyślnie, bez krzyków, łajań i poszturgiwań, bez odsyłania żołnierzy do ciemnicy a oficerów „pod Białego Orła“...

Zkolei występowała jazda.

Ta część parady była piękniejsza jeszcze od pierwszej. Piękniejsza zresztą tylko dla widzów—uczestnicy przeklinali ją, tak była nużąca i wprost: mordercza.

Cesarzewicz dosiadał konia. Wyprężony, wypięty, na strzemionach unoszący się, przykładał do ust dłoń zwiniętą, i naśladując trąbkę, dawał kawalerzystom sygnał pogotowia. Sygnał powtarzali tym samym sposobem jenerałowie i pułkownicy. Prawdziwi trębacze usuwali się na stronę.

Jazda, mająca za chwilę ruszyć z kopyta, stała w miejscu, niby mrozem nagłym chwycona kaskada.

Była długa chwila ciszy.

Czekano na sygnał powtórny, wprawić mający w ruch konie i ludzi.

Äle wódz z sygnałem nie śpieszył. On teraz właśnie przystępował najspokojniej do przyjmowania raportów dziennych. I dopiero z tern się załatwh»szy, powtórnie trąbił na dłoni.

Pluton wówczas ruszał z miejsca, rozwijał się, zwijał, biegł naprzód, na miejscu się osadzał, figury geometryczne wykreślał, to znów jak wąż skręcał się i falował—posłuszny ruchliwej, zmiennej, nigdy nie nasyconej fantazyi naczelnego wodza.

Po ostatniej defiladzie, kończyła się parada. Zamknięcie jej zwiastowały trąby i bębny. Konstanty opuszczał plac w usposobieniu pogodnem lub kwaśnem, stosownie do tego: czy był lub nie był z przeglądu zadowolony.

W gniewie miał oblicze szkarłatne, wielkie białe brwi zjeżone, wyraz twarzy tygrysi. Zadowolenie wygładzało mu rysy, przywołując na pełne, różowe usta uśmiech uprzejmy, czyniąc go prawie przystojnym...

Opuszczając plac w dobrem usposobie-nia, powtarzał nieastannie:

— Très bien! Doskonale! Charaszo!

Po roka 1831, na Płaca Saskim zapanowały pastka i milczenie. Istniał wprawdzie odwach, istniał nawet dawny areszt dla oficerów; niekiedy — przy wielkich uroczystościach — wojsko rosyjskie urządzało tam skromną paradę, były to jednak tylko blade echa minionej świetności.

W roka 1841 odsłoniono na Placu Saskim wielki, żelazny obelisk, wielce go—pod względem estetycznym—zdobiący.

W ostatniem dziesięciolecia, plac przetworzył się do grunta. Prawie wszystkie budynki, przypominające epokę Sasów i Królestwa Kongresowego zostały rozebrane.

Dzisiejszy Plac Saski nie ma już z dawnym nic wspólnego prócz nazwy.

Sr' '

«5 *-

III.

O ÜLICY ŚWIĘTOJAŃSKIEJ.

Rynek, jako ognisko handla i miejsce zbór« ne dla przyjezdnych oraz zamek warowny (kasztel), pod którego skrzydła ciśnie się sza« kające obrony i zabezpieczenia mieszczan« stwo—oto dwa główne i najpierwsze organy każdego miasta średniowiecznego. Główną też i najpierwszą takiego miasta alicą jest droga, łącząca te dwa organy z sobą.

Dla Starej Warszawy taką drogą była alica Świętojańska.

Nazwę swą wzięła ta alica od kaplicy zamkowej, pod wezwaniem Ś. Jana Chrzci« cielą, która początkiem swym sięga po« czątków miasta samego. W kolei czasów, drobna kapliczka wyrosła na potężną kate« drę, alica natomiast najznaczniejsza zeszła do rzęda nieznacznych.

Jak wyglądała alica świętego Jana w pierwotnym swym kształcie?

Żaden artysta nie utrwalił dla pamięci potomnych tego pamiątkowego obraza; możemy go jednak w rysach prawdopodobnych sami sobie odtworzyć.

¥ epoce, gdy kamień i cegła gdzieniegdzie tylko w Rynka spostrzegać się dawały, alica Świętojańska była zabudowana domami albo raczej dworami z modrzewia, którego w borach okolicznych nie brakło, lab z pospolitszej a tańszej sośniny. Dwory musiały być z gankami, bo innych nie znano, w oknach zaś, zamiast szyb szklanych, widziałeś błony, napuszczone tłuszczem i napół przezrocze. Całą stronę prawą zajmowała wspomniana kaplica, którą otaczał dokoła cmentarz grzebalny, opasany zwykłym zapewne parkanem, z wrotami pod daszkiem i z krzyżykiem żelaznym na szczycie. ¥ bliskości kaplicy znajdował się niewątpliwie dom z ogrodem dla księdza, domek dla służby kościelnej, kostnica i t. p. Po stronie lewej ciągnęły się domy mieszczan rolnych i kupców, proste, niewymyślne, wedle jednego wzoru stawiane i tylko tu i owdzie godłem symbolicznem wyróżnione.

Komu braknie we własnej wyobraźni ma-teryału do odbudowania tego, zapadłego już w niepowrotną przeszłość, obrazu, niech potrzebnych doń kształtów i barw poszuka w którejkolwiek z podrzędniejszych uliczek Ciechanowa, i^ławy, Przasnysza i t. p. W krają naszym wogóle, a zwłaszcza na Mazowsza, pełno miasteczek, które dziś zachowały tęż samą postać, jaką miały w kolebce. Czem« że zaś innem była przy narodzinach swych Warszawa, jeśli nie małem mazowieckiem miasteczkiem, bliźniaczo do wszystkich swych siostrzyc podobnem?

Dzisiejsza ulica Świętojańska posiada swą typową odrębność. Jest przedsionkiem Sta« rego Aiasta i wstępną kartą w solennej, pergaminowej księdze, która jego dzieje za« myka. I dziś też, jak dawniej, zmroczona po« tężnym cieniem Katedry, jest uroczysta, po« ważna, jakby atmosferą solenności nasiąkła.

Zgaduję, bracie warszawiaku, że na wzmiankę o atmosferze ulicy Świętojańskiej znacząco nosem kręcisz... Nic w tern dziwne« go. Upodobali sobie od zeszłego stulecia tę ulicę składnicy skór i zatruli ją mdlącymi wy« ziewami juchtu. Prawie w każdym domu mie« ści się tu sklep ze skórami. Äby podczas letnich upałów w atmosferze tej wytrzymać, trzeba być albo stałym tej dzielnicy mieszkań« cem, albo też mieć nos Napoleona III, który na pierwszej paryzkiej wystawie powszechnej w zapachu tym nad miarę się rozmiłował...

Trudno odgadnąć powód, dla którego sprzedawcy skór tu właśnie rezydencyę swą założyli. Wpłynęła chyba na to okoliczność, żc Rynek staromiejski i alica Dunaj od wie-ków ogniskiem kunsztu szewckiego bywały. Cokolwiekbądż, mary alicy Świętojańskiej pstrzą się dziś od końca do końca tęczowymi znakami, mającymi uplastyczniać różnobarw-ność sprzedawanych tam safianów. Znaki zresztą są rzeczą zbyteczną; każdy trafiłby z zamkniętemi oczyma, kierając się samem tylko powonieniem.

Dzisiejsza alica Świętojańska obejmuje (prócz dwóch kościołów) 23 namery hypotecz-ne; rozciąga się zaś od wylotn swego na Plac Zamkowy do ajścia na Rynek. Ongi sięgała dalej, docierając do uliczki Ślepej i garnąc pod swe skrzydła sześć kamienic, stojących wprost Zamku. Wówczas i sam Zamek, oznaczony l-szym numerem hypotecz-nym, do niej się liczył. Było to w epoce, gdy istniało jeszcze naczelne skrzydło Zamku zwane „Gród", i gdy to, co nazywa się dziś placem, nosiło charakter ulicy.

„Gród“ zburzono w roku 1818, prawie równocześnie z Bramą Krakowską. Przekształciło to z gruntu całą tę część miasta; dawne jednak granice Świętojańskiej siłą przyzwyczajenia czas jakiś jeszeze de nomine przetrwały. Taryfa z r. 1832, pomimo, że „podług nowego podziału wydana“, rozpoczyna tę ulicę „Pałacem zamkowym Jego Cesarsko-

Królewskiej 1\ości“ (nr. l), a kończy „Kamie« nicą Jego C. K. Aości“ (nr. 33; dziś posesya Chróścickich na Krakowskiem Przedmieścia).

Wielcy poeci, którzy bywają też prawie zawsze i wielkimi malarzami, amieją często« kroć w jednym przymiotnika zamknąć całko« wity charakter danej rzeczy. Słowacki, mó« wiąc o kolamnie Zygmanta III, dodaje:

...Dalej ciemna ulica, a z niej jakieś szare

Wygląda w perspektywie sinej Miasto Stare.

I w samej rzeczy Rynek Staromiejski jest przedewszystkiem szary, alica Świętojańska przedewszystkiem ciemna. Są to ich znamio« na główne, zasadnicze, typowe. Nawet w dnie najsłoneczniejsze, gdy trójca wież katedral« nych, razem ze strzelistą wieżycą pijarską, płonąć się zdają w parparowych ogniach za« choda, na dole, niby w górskim przesmyka, leży półmrok posępny. Wschód zaróżowią ta zaledwie szczyty wązkich a dłagich kamienic, promienie zaś południowe, drasnąwszy jedną połać domów, awypaklają jedynie na krótką chwilę wyskoczne ich gzymsy i widoczniej« szemi czynią godła oraz stare na tablicach napisy. Przez całą resztę dnia alicę zalewa światło przyćmione, brudne, jakby przez za« matowaną szybę przesiąkłe.

Na tym wązkim paska, który przed Ka« tedrą tylko nieco się rozszerza, jest zwykle dość pasto i dość cicho. Dopiero dnie świąteczne i targowe stają się dniami wyroją dla tego zasklepionego ala.

Gdy w Katedrze Ś. Jana zahaczy organ i zabrzmią pieśni chóralne, dreszcze w marach świątyni zbadzone adzielają się domom sąsiednim. Gliczka ożywia się wówczas, ludźmi nabrzmiewa, nabiera głosu i rucha. Nadmiar pobożnych, których wielkie nawy kościelne zmieścić nie mogły, wylewa się na zewnątrz, tworząc zator w ciasnej szyi ulicznej. Na asfalcie klęczą mężczyźni i kobiety z obna-żonemi głowami, ze świecami woskowemi w rękach, bijąc się w piersi, przesuwając ziarna różańca lab łącząc swój głos z głosami tych, którzy śpiewają we środka. Przez otwarte wrota wymyka się niebieskawy dym kadzideł, w zagłębienia dalekiem migocą blaski starego złota i szyb tęczowych oraz pozłocisty ornat kapłana...

Ranki znów piątkowe napełniają cichą uliczkę niesfornym harmidrem targu. Turkocą wózki drabiniaste, krzyczą polujący na zysk przekupnie, zawadzają o siebie wzajem dorożki, gwiżdżą na butelkach chłopaki od szewca.

W epoce, gdy Stara Warszawa była ju-rydyką a środek Rynku zajmował osadzisty gmach Ratusza z wieżą wyniosłą i szeregami kramnic dokoła, ulica Świętego Jana każdego dnia w tygodnia kipiała rachem i gwarem... Tędy, wezwani dzwonem rataszowym miesz« czanie śpieszyli na posiedzenie magistrata; tędy szli i jechali do „Groda“ przybywający bramą Nowomiejską obywatele; tędy jaryści wiedli klijentów swych do zasobnych piwnic pod Rataszem; tędy toczyły się wozy ładowne z towarem sprowadzanym Wisłą dla kapców staromiejskich; tędy dążyły złocone karoce magnatów; ta wreszcie snali się w czerni i fio-* letach biskapi, kanonicy, księża wyświęceni i niewyświęceni, żacy w sakniach pół«świec« kich, pół«kapłańskich i dziadkowie kościelni w granatowych kapotach, krzyżem czerwonym naznaczonych.

Do czasa jednak przeniesienia stolicy z Krakowa, alica była skąpo zabadowana. Lastracya z roka 1564 wymienia ta z a« ledwie sześć domów, w tej liczbie liber« towaną kamienicę biskapa poznańskiego. By« łażby ta cyfra prawdziwą? Pomimo, że wie« rzą jej bezkrytycznie dotychczasowi dziejopi« sowie Warszawy, ośmielam się podać ją w wąt« pliwość. Wątpliwość opieram na fakcie, że w tejże lastracyi cyfra domów na innych ali« cach Starej Warszawy prawie nie różni się od dzisiejszej. Rynek naprzykład liczy w niej domów 39, Piwna 28, Piekarska 28, a Grodz« ka aż 23. Być może, iż pod tę ostatnią na« zwę podciągnięto część Świętojańskiej, co jest tem prawdopodobniejsze, że w niektórych spisach późniejszych ta tilica nazywana jest „Świętego Jana seu Grodzka“.

W „Deskrypcyi“ z r. 1655-go na Święto-jańskiej wskazano ogółem domów 38. W tej liczbie znajdaje się 23 kamienic, 5 „kamieniczek“ i 10 domów drewnianych. Te ostatnie jeszcze przed rokiem 1700 zastąpione zostały murowanymi.

Przez długi czas nosiła ta alica znamię kościelne a raczej księże. Większość posesyj należała do zgromadzeń kościelnych lab do oddzielnych kapłanów. W wieka XVII dwie kamienice były własnością Jezaitów,- prócz tego mieli ta domy: ksiądz Radawski, ksiądz Borzęcki oraz Bractwo Miłosierdzia (założone przez Skargę), szpital Ś. Łazarza i konwent Ś. Marcina (Augustyanie). Wspomniana wyżej rezydencya biskapów poznańskich przeniesiona ztąd została na początka tegoż wieka na al. Jezaicką (nr. 72).

Znajdująca się do ostatnich czasów na wstępie do Świętojańskiej cakiernia była może> jedyną w Warszawie, posiadającą łakowato sklepioną, jak w starym refektarza, powałę.

Całe też urządzenie tej cukierni było, jeśli nie starożytne, to przynajmniej staroświeckie. Widziałeś ta stoły palisandrowe, duże, rodzinne; kanapy wyściełane, rozłożyste; stołki z poręczami w kształcie liry i poczerniałe obrazy na ścianach, które bo« daj czy nie były podobiznami antenatów.

Panowała ta zwykle cisza wielka, chłopcy mówili szeptem, goście w milczenia zapijali kawę lab herbatę, z kachni dochodził szam nastawianego samowara. Jeśli w środkowej, zapełnię ciemnej komnacie, zajęła miejsce jakaś para, amyślnie szukająca odosobnienia, rozmawiała z sobą czole ale i poważnie—podo« bniejsza raczej do Hermana z Dorotą, niż do Desgrieax’go z Aanią Lescaut...

Aożnaby sądzić, że to z tych morów grubych, osadzistych, których cegły twardości granitu nabrały, wychodziła owa solenność, narzucająca się przemocą umysłom i sercom. Nie byłoby w tern nic dziwnego. Te mory są napół kościelne. Kamienica pod numerem 3 to dawna Psalteria, dom Psałterzystów, człon« ków chóru Kolegiaty, następnie Katedry.

Psałterzyści są to księża, do których na« leży odśpiewywanie psalmów po ukończonem nabożeństwie porannem; wywodzą swą na« zwę od narzędzia muzycznego psalterium, przy którego wtórze śpiewano ongi pieśni ko« ścielne.

„Psalteria“, jako miejsce, wzmiankowa« na już jest we wspomnianej wyżej lustracyi za Zygmunta Äugusta (r. 1564), początek zaś Psałterzystów odnosi się do roku 1525. Przy« wilejem wydanym w tym roku, „we wtorek

najbliższy po świętym Wawrzyńca“ Janasz książę mazowiecki „żaków, psałterze śpiewają« cych w kolegiacie Ś. Jana, od obowiązków achyla, a na ich miejsce ośmia księży Psał« terzystów astanawia i fandasz dla nich wy« znacza“. Przełożonym nad Psałterzystami i jakoby ich gospodarzem miał być proboszcz od Ś. Dacha, który zarazem sprawiał obo« wiązki zarządzającego szpitalem (właściwie „domem przytałka“) tegoż imienia. Aby zaś pomiędzy zwierzchnikiem a podwładnymi nie było sporów o czynsze i prowenty, księżna Anna mazowiecka postanowiła, że Psałterzy« ści dostawać mają od proboszcza corocznie na Ś. Jan, 33 kopy groszy, in mediis grossis.

Nad drzwiami głównemi tego doma (nad „fortą“, jak w owe czasy mawiano) wyryty jest w kamienia i znakiem krzyża a góry aświę« eony rok 1684. Tego roka za datę erekcyjną aważać nie możemy. Jest on pewnie, jak się to często zdarzało, datą przeróbki i odnowie« nia kamienicy, liczącej się a nas do najstar« szych.

Dom sąsiedni (nr. 2), dotykający jedne« go z bocznych skrzydeł zamkowych, należy do staruszków zgrzybialszych jeszcze, dźwiga bowiem na swych, krzepkich zresztą jeszcze, barkach, blisko pięć stuleci.

Dziś przemawia on czołem swem jedy« nie do... żołądka, przystroił się bowiem po

Kto byli Aansyonarze?

jednej stronie wejścia w wędliniarnię, po dra« giej w skład wódek; wystarcza jednak wejść do wnętrza i rozpatrzeć się choćby tylko po sklepienia sieni, aby asłyszeć inne głosy, z ka« mieni tych wychodzące. Kształty archaiczne uderzają ta na każdym kroka, awydatniając się nawet w śmiałych liniach żelaznego, wbi« tego w mar ramienia, które trzyma dziś nafto« wą, czy olejną lampkę.

Ta kamienica była własnością a ponie« kąd i siedzibą księży Mansyonarzy. W wieka XVII zwano ją Mansionaria, początkiem zaś swym ona sięga pierwszych lat XV stulecia, to jest daty założenia kolegiom Mansyonar« skiego.

W ogólności ta nazwa staży księżom, którzy każdego dnia odprawiają nabożeństwo i odśpiewają w chórach officium ka czci N. P. Maryi. W Warszawie kolegiom ich ufundo« wała Anna księżna Mazowiecka, około roku 1425, wybudowawszy dla nich kaplicę oddziel« ną przy kolegiacie Ś. Jana.

Dodajmy nawiasem, że kaplica Mansyo« narzy mieściła się przy wejścia do katedry od strony Dziekanii. Wzniesiona na arkadach, w połowie wysokości nawy kościelnej była opasana dokoła balustradą żelazną. Łączy« ła się z gankiem, na którym monarchowie nabożeństwa słuchali, oraz z krytem przej«

ściem, którem dostawali się wprost z komnat zamkowych do świątyni. Pod tą kaplicą znaj-dowala się inna, zwana „ciemną“, w której zgodnie z tern mianem, ciągły mrok panował, rozpraszany jedynie sztcicznem światłem lampek.

Obie te kaplice w roka 1822 zostały ro

zebrane.

Księżna Anna aczyniła zapis na atrzy-manie siedmia Aansyonarzy, zobowiązawszy ich do odprawiania codziennego nabożeństwa na intencyę fundatorów. Przywilej mianowania ich i wogóle jus patronatus nad nimi posiadali początkowo książęta fiazowieccy, a następnie, aż do połowy XVI wieka, królowie. Ztąd właśnie oni się zwali aż do końca „królewscy“. Dopiero Zygmant I zrzekł się częściowo tego prawa na rzecz magistrata Starej Warszawy, a Zygmant Aagast, chętnie pozbywający się wszelkich ciężarów, oddał je w całości kapitale warszawskiej.

Przy zmniejszającem się uposażenia, liczba Aansyonarzy nieustannie malała.

Do „Aansyonaryi" przywiązane jest wspomnienie żałobne. W niej to, 8 sierpnia 1524 roku — „w poniedziałek przed Świętym Wawrzyńcem“, jak współczesna opowiada kronika—zmarł dwudziestoczteroletni książą Stanisław, jeden z dwóch ostatnich książąt mazowieckich. Zmarł na chorobę niedocieczoną,

Z KSI^ę

Hiona ^3kiago|

c.

którą jedni otrucia, inni nadużyciom in Baccho et in Venere przypisują. Śmierć jego wyprzedziła tylko na półtora roka zgon brata młodszego Janosza, z którym zeszło do gro« ba i Księztwo Mazowieckie, jako oddzielna całość polityczna.

Ten dragi cios, tak bolesny a tak nie« spodziany, o rozpacz przyprawił poczciwych mazarów. Teraz głośno jaż oni wypowiadali swe podejrzenia co do zbrodni, i wskazując winnych, na śmierć ich ciągnęli. Dożo osób potracono—bez dostatecznych, niestety, dowo« dów. Piekarka jakaś z Krakowa i wieśniacz« ka Kliszewska żywcem zostały spalone...

„Przed Warszawą—pisze Wapowski, któ« ry tę rzecz własnemi oczyma oglądał — wko« pali w ziemię słup, do którego obiedwie na łańcuszkach długo uwiązali, każdą na swoim łańcuszku, nagą, opak ręce związawszy, a około nich nakładłszy drew, wkoło zapalili. Piekły się około onego ognia, jako pieczenie, na czte~ ry godziny zanim pomarły, biegając około słupa, narzekając, kąsając zębami jedna dra« gą. Niesłychana męka! Potem też i Jorda« nowskiego ścięto,- Jakóba piwnicznego na ko« ściele u Bernardynów dobywano i wiele in« nych ludzi potracono...“

Kamienica Aansyonarska w roku 1869 przechodzi na własność pana F. Springera.

Dom przeciwległy, narożny od placu Zam~ kolego (nr. 27), odznacza się również cha« rakterem duchownym. Jest to dom dawnego Seminaryam metropolitalnego. W pierwszej połowie XVII wieka była ta posesya Barycz« ków, głośnej w dziejach Starej Warszawy ro« dżiny mieszczańskiej. Ta posesya przeszła na« stępnie na własność Nikołaja Popławskiego, dziekana warszawskiego. Gdy w roka 1682 przy kościele Ś. Jana zostało otworzone se« minaryam, dziekan część swej kamienicy na pomieszczenie seminarzystów przeznaczył. Korzystali też później ze szczodrobliwo« ści innych potentatów kościelnych i świeckich, a król Jan III przeznaczył był dla nich 3,000 złp. dochoda rocznego z kopalni soli w Wie« liczce.

Oprócz właściwych „kleryków“, kształ« ciło się zawsze w seminaryam kilka młodzień« ców, których, z powoda fioletowej, regalami« nem przepisanej sakni, nazywano „fiołki“. Ci ostatni sposobili się do niższej słażby ko« ścielnej, alamnat zaś ich ufundował w r. 1685 obywatel warszawski Wojciech Pstrokoński.

Od roku 1870 kamienica po«seminaryjska jest własnością prywatną pana Szczycińskiego.

Obok dwóch świątyń, stanowiących głó« wny pankt ciężkości ulicy Świętojańskiej, prze« chodzimy, nie zatrzymując się. Każda z nich otrzyma z czasem rozdział odrębny. Nawia« sowo tylko wyrażamy życzenie, aby znalazł się 2 czasem poeta wielki, któryby dla kościoła Ś. Jana uczynił to, co zrobił Wiktor Hago dla katedry paryskiej.

Pomiędzy Katedrą a kościołem po«je« zaickim zapisywano w dawnych taryfach na« mer hipoteczny 3. Dziś ten namer jest tylko—cyfrq. Oznaczona nim posesya zniknęła około roka 1840, w epoce gruntownego prze« badowywania Katedry,- znikając zaś, nie po« zostawiła po sobie żadnego ślada, choćby pod postacią szczerby pomiędzy numerami obocz« nymi...

Dziwna«bo też to była posesya. W naj« pierwszej drukowanej taryfie nazwano ją poprostu: „Sklep sławetnego Gordona“, i pod tą nazwą stale przez lat kilkadziesiąt w ta« rytach występuje. Około roku 1830, zmieni« wszy właściciela, nazywa się: „Sklepik Jó« zefa Barczyńskiego“. Potem jest tam już tylko.- „plac miasta Warszawy“.

W którem właściwie miejscu ta posesya stała? Odpowiedź na to pytanie jest trudna, zważywszy, że obie świątynie (zajmujące nry: 4 i 6) posiadają obecnie też same, co i da« wniej granice, na przedzielającym zaś je wąz« kim pasku grantu żadne zgoła zabudowanie stanąćby nie mogło.

Na szczęście, istnieje akwarela Yogla z r. 1825, na której, obok kościoła Ś. Jana przedstawiony jest też i ów zagadkowy nr. 5, w całej swojej... nieokazałości. Jest to ba« dyneczek mały, maleńki, malenieezki, przypo« minający zewnętrznie ową lepiankę, co to „jedno miała okienko, jeden był wchód do niej...“ Badyneczek przypiera bokiem do ko« ścioła po«jezaickiego i ma czoło na jednej linii z czołem świątyni. Znajdoją się w nim jedne tylko drzwi wązkie, połączone z zakra« towanem okienkiem, jak to zwykle w dawnych kramach bywało. O ścianę czołową oparte są od alicy łopaty, konwie, niecki i t. p., jako znak i próba sprzedawanych w sklepie towa« rów. Całość sprawia wrażenie grzyba brzyd« kiego, który wyrósł na pnia wielkiego i oka« załego drzewa.

Przylegająca do kościoła po«pijarskiego kamienica, łącząca w jedno dwa namery hi« poteczne: 7 i 8, stanowi od dawnych jaż cza« sów własność Bractwa niemieckiego. CIprze« dza o tern czystość, z jaką jest utrzymywana z wierzchu i wewnątrz—czystość w dzielnicy tej wyjątkowa, a nie posuwająca się aż do wydrapywania alfresków i pobielania marmu« rów, o co nie trudno w innych, nie«niemiec« kich posesyach. Niemcy pełni ;są czci dla archaicznych pamiątek, lecz zarazem nieubła« gani dla archaicznego brudu. Współobywate« lom moim wypadałoby ich w tern naśladować.

W wieku XYI i na początku XVII ta po« sesya była kolejno własnością rodzin miesz«

czańskich: Bigoszewskich, Kędrowskich i Aar« kiewiczów. W roka 1648 panami jej stali się jezuici; od jezuitów przeszła do bractwa, które je dotąd w ręka swych dzierży.

Przez czas pewny mieli ta swą „bursę“ mazycy, należący do kapeli kościelnej, jedno« cześnie takaż barsa muzyków dworskich znaj« dowała się w zabudowaniach klasztoru Bu« gustyanów na Piwnej. Podobno też mieściła się tu i bursa ubogich studentów, czyli żaków.

Była chwila, gdy Bractwo niemieckie posiadało nie tylko te dwie posesye, ale nadto rozporządzało obocznym, ongi jezuickim ko« ściołem. Ten stan trwał od roku 1781 do 1818. Następnie przeniosło się bractwo do kościoła Paulinów, przy którym dotychczas istnieje.

Ponieważ znaczna większość czytelników moich nic z pewnością o bractwie rzeczonem nie wie, przytoczę tu na ich użytek kilka faktów.

Plemię germańskie odznacza się wysoko rozwiniętym duchem korporacyjnym. Dzięki temu duchowi, jeszcze za Władysława IV (we« die innych, za jego ojca, Zygmunta III), prze« bywający w Warszawie niemcy wyznania ka« tolickiego, przeważnie rzemieślnicy, zawiązali między sobą stowarzyszenie wzajemnej po« mocy, z charakterem religijno«gospodarczym.

Pierwszem dziełem bractwa było zało« żenie szpitala dla chorych członków kolonii

niemieckiej, przy którym znajdował się też przytałek dla sierot płci obojga, pozbawionych ojca i matki, oraz gospoda dla abogich piel« grzymów. W „Opisie szpitali warszawskich“, przygotowanym w końca XVIII stalecia na ażytek tak zwanej Komisyi policyi obojga na« rodów, powiedziano, że bractwo „głównie z profesyonistów i rzemieślników złożone, zatrzymawszy przechodzących przez Warszawę zagranicznych księży ex congregatione clerico-rum sub titulo sancti Redempłoris, im oddało rząd szpitala i kościoła, zachowawszy sobie szaîanek dochodów“.

Cokolwiekbądź, pewnem jest, że nieba« wem po otworzenia bractwa, niemcy katolicy, osiedli w Warszawie, zapragnęli mieć także i własną świątynię. Zagrzewał ich do tego i pomagał im w tern ksiądz Leier.

I stał się fakt, któregobyśmy od dzisiejszych, samolabniejszych społeczeństw napróżno wy« czekiwali. Drożyna niemiecka, przez dzień cały ciężką pracą zarobkową zajęta, z nadej« ściem nocy chwytała za topory ciesielskie, za kielnie, łopaty i taczki, obrabiała drzewo, zwoziła cegłę, mieszała wapno, i przy świetle pochodni wznosiła mary świątyni...

Owocem tej ofiarności i tego wysiłka był kościół na Nowem Aieście, pomiędzy Sakra« mentkami a Panną aryą, pod wezwaniem Ś. Benona, patrona od morowego powietrza.

Zastanowimy się kiedyindziej nad wyborem tego patrona, ta zaznaczamy tylko, że byt jednym z tych, do których dawna Warszawa najczęściej o pomoc wołała.

Kościół Ś. Benona przy końca XVIII stalecia pogorzał i wówczas to, za sprawą Antoniego Okęckiego, biskapa poznańskiego, bractwa oddany został kościół po*jezuic* ki, razem z należącemi doń kamienicami. Wprowadzenie nowych posiadaczów do opu* stoszałych, po skasowania zakona, marów po* łączone być miało z wielką uroczystością. Bi* skąp Naruszewicz śpiewał Vent Creator i od* prawiał mszę solenną, wygłaszano kazania polskie i niemieckie; ogromny natłok lada, przybyłego z procesyą bractwa, omal nie roz* sadził szczupłej świątyni i murów wązkiej aliczki.

Odbyło się to w dnia 25 maja roku 1781, w samą uroczystość Zielonych Świątek.

Co się zaś tyczy kościółka Ś. Benona, ciekawi oglądać mogą dziś jeszcze dobrze zachowaną zwierzchnią skorapę jego przy alicy Pieszej pod numerem 1877. Zamiast domu modlitwy, znajdą tam jednak — îabry* kę noży.

Choć krzepko wyglądają w zwartym sze* regu domy na Świętojańskiej, dwa z nich pla* ca nie dotrzymały i legły w walce z czasem. Pierwszym był opisany wyżej „numer 5"; dra*

gim—dom na roga Zapiecka, opatrzony na« merem 9. Dziś ten namer jest również szczer« bą księgach hipotecznych i należy do nie« boszczyków, nad którymi kronikarz Warsza« wy krzyż żałobny kłaść masi. Pozostało po nim tylko wspomnienie i kawał płaca pastego, na którym sprzedają kwiaty w doniczkach i ptactwo w klatkach.

Nr. 9 padł ofiarą wygody publicznej. Je« go kosztem rozszerzony został Zapiecek. Dla ładzi tegoczesnych stare zbroje są nazbyt przestronne, ale stare ulice nazbyt ciasne. Dowód to, że zmalała ich dzielność a wy« olbrzymiały potrzeby.

Kamienica narożna, rozrzucona około roku 1840, w połowie XVIII i w począt« kach XIX stulecia należała do Lelewe«

lów, w ostatnich zaś taryfach zapisywano ją, jako własność sukcesorów Krestencyi Wagne« rowej.

Ha upadku nru 9 skorzystał nr. 10, po« zyskawszy okazałe czoło od strony Zapiecka. Szkoda, że ten ostatni nie pomieniał się na miejsca i role z numerem li, który jest star« szy i piękniejszy od niego. Zamiast pospoli« tej i wszelkiego wyrazu pozbawionej kamie« nicy, mielibyśmy na widoku jeden z najpięk« niejszych zabytków przeszłości.

Numer li zawdzięcza swe istnienie za« możnemu kupcowi Starej Warszawy. Objaśnia nas o tern umieszczone nad wejściem godło: okręt z rozpostartymi żaglami, wyrzezany z kamienia, pokryty polichromią i w ścianę czołową wmarowany.

Kształt okręta, jego krzepka bodowa i paszcze licznych dział, otworami z boka wy« glądające, świadczą, że przeznaczony był do podróży dalekich i z niebezpieczeństwem po« łączonych.

Podróże takie nie należały wówczas do osobliwości.

Warszawa, jeszcze za książąt Gazowiec« kich, prowadziła rozległy handel zamorski. Okręty z flagą naszą zawijały do wszystkich niemal portów Europy. Jerzy Baryczka od« bywał podróże do Liworna i Hiszpanii. Jan Bombach, posiadając domy handlowe w Warszawie i w Gdańska, miał własne statki na wodach Baltyka. Faggierowie, protoplaści późniejszych Fakierów, za Zygmunta Augusta sprowadzali wina nie tylko węgierskie, ale tak« że îrancaskie, włoskie i hiszpańskie. Gtrzy« mywano stale stosanki handlowe z Hambar« giem i Wenecyą oraz z krajami wschodnimi.

Wszystko to uprzytomnia owo godło ka« mienne, tak dziwne z pozom, tak dla mie« szczacha dzisiejszego niespodziane.

Dom „pod Okrętem“ mieścił w swych marach jedną z najdawniejszych w mieście naszem winiarni. Znajdujący się nad wej« ścieni znak imienia Jezas dowodzi, że był nie« gdyś własnością jezaitów. Na początku wie« ko XVIII posiadali go Czempińscy, od których przeszedł na własność bankiera Łyszkiewicza, ten zaś odprzedał go winiarzowi Hangelowi, po« dobno za 3,000 dakatów. Hangel był właścicie« lem tej posesyi przez lat kilkadziesiąt, aż do czwartego dziesiątka bieżącego wieka, potem nabyła go od sukcesorów Agnieszka Białkowska.

Sąsiadką doma „pod Okrętem“ jest ,,ka« mienica Busserowska“ (nr. 12). lAiano to no« siła w wieka XVII i później. Trzypiętrowa i trójokienna, posiada na wysokości piętra najwyższego dwie wnęki, a w nich postacie kamienne: biskupa z pastorałem i kobiety z lwem. Ciemne posągi, nieśmiało z zagłę« bień swych wynurzające się, na wysokości tej do rozeznania są trudne¹).

Tablica marmurowa nad drzwiami obja« śnią, że ten dom zbudowany został w r. 1629 przez rajcę warszawskiego Łukasza Bussera „na użytek jego i potomnych“. Napis brzmi w całości jak następuje:

D. O. M.

Suo et Posteritatis usu

Lucas Busser, consul Warsaviensis Dornum hanc a fundamentis extruxit

Anno f Dni

MDCXXIX.

9 W r. 1895 te pamiątkowe figury przez staro-zakonnego nabywcę domu zostały usunięte i zniszczone.

Przepisywanie tablic erekcyjnych nie jest rzeczą zbyteczną. Papier trwalszy bywa tym razem od marmara. Po niejednej z parnią« tek staromiejskich, których zaniedbano w czasie właściwym przepisać lab opisać, ślad nawet zaginął. Nieopodal naprzykład doma Basserowskiego na kamienicy nr. 14, herb jakiś wycięty w kamienia, taksięjaż zatarł, czy też został zatarty, że dziś czytelnicy ranów skandynawskich odgadnąćby go nie potrafili.

Ten sam los grozi płycie marmarowej pod nr. ló. Nasz klimat, wrogi dla marmarów, przegryzł jaż zwierzchnią, wygładzoną warstwę kamienia, którą włosi nazywają „naskórkiem“, i niektóre z głosek zrobił nieczytelnemu Póki czas, śpieszę osnowę napisa ocalić. Jest świadectwem służącej ongi domowi tema libertacyi.

Regis et Reipublicae beneficio sum liberata

ab

hospite ex officio oneribusque civilibus et miiitaribus Constitutione Regni 1676.

Restaurata Anno D. 1817.

Gołębiowski w swem „Opisania Warszawy“ przytacza inny na kamienicy tej napis. Podłag niego: „wielkiemi złoconemi lite-

rami, przedzielającemu piętra“, wypisane tam było co następuje:

Adsto vestibulo templi, sic res mea tuta

Ne collapsa ruara sustinet ipse Deus. Regia Sarmatiae meliores construet aedes Si caveant cives hospitis officio.

Ta kamienica jest jedną z czterech na Świętojańskiej, które różnymi czasy liberto-wano. Oprócz wspomnianego już wyżej domu biskupów poznańskich, zapisane zostały w kon-stytucyach (od 1550 do 1685 roku, wydanie I\. Ładowskiego) trzy następujące libertaeye:

1- o. „Kamienicy, Falkiewiczowska nazwanej, od gości ex officio tak podczas sejmu i wszelakich zjazdów publicznych, jako i bez sejmu,- także ab omnibus oneribus civilibus i od żołnierzów“;

2- do. „Kamienicy urodzonego Karola Zabrzeskiego od wszelakich ex officio stanowisk“,-

3-io. „Kamienicy Badowskiej od gościa ex officio¹¹.

Kamienicą „Falkiewiczowską“ jest właśnie ta, o której mówimy. Wcześniej jeszcze zwała się „Kowalkowska“, znajdowała się bowiem w posiadaniu rodziny Kowalkowskich.

Nad wejściem od ulicy Piwnej (prawie wszystkie posesye po tej stronie ulicy są przechodnie) widzieć można dużą, zatartą

Korona jest znakiem dostojeństwa, który służył tak zwanym „metrykantom“. Aż czterech metrykantów było kolejno posiada« czarni tej posesyi.

już i zamalowaną tarczę z koroną i rokiem 1718.

Cenili ją znawcy za wiedzę głęboką, szanowali współobywatele dla wiel« kiej prawości charakteru. Zwracała też na się uwagę publiczną niezwykłym a solennym wyglądem.

Do doma pod namerem 16 przywiązane jest wspomnienie długoletniego jego mieszkań« ca i właściciela: Walentego Skorochoda I\a« jewskiego. Była to jedna z najwydatniejszych postaci naszego miasta w pierwszej połowie XIX wieku.

Gajewski, jako niezmordowany szperacz archiwalny, zamiłowany w badaniach staro« żytnik i doskonały znawca przeszłości, jeszcze za Stanisława Augusta piastował godność głównego archiwaryusza metryk koronnych. Następnie został metrykantem koronnym Kro« lestwa Polskiego. Nie inaczej też nazywali go mieszczanie warszawscy, jak „pan metry« kant“.

Prócz działalności urzędowej, „pan me« trykant“ rozwijał inną, szerszą i donioślejszą, na polu czystej nauki. Znając dobrze języki wschodnie, odbywszy studya gruntowne, w licz« nych rozprawach ujawnione, nad sanskrytem, poświęcił się z zapałem badaniom początków

Wójcicki w swej „Społeczności Warszawy “ nakreślił następający wizeęanek Skorocho-da Gajewskiego, metrykanta, rejenta i członka Towarzystwa przyjaciół naak:

plemienia słowiańskiego. Wywodził je od Indów, z poetycznej doliny Kaszemira... Ciekawe to było i piękne—wywodów jednak aczonego badacza nikt słachać nie chciał. Gajewski rozdawał darmo swe broszary — i to nie pomagało...

„Od pierwszego roka naszego stalecia z jednego z domów głównej naówczas alicy Świętojańskiej okazywała się codziennie w porannych godzinach wyniosła postać, przechodząca poważnie do kościoła katedralnego Ś. Jana na mszę świętą. Postać ta, gdy tylko wychyliła się z sieni owej kamienicy, zaraz odbierała akłony od wszystkich przechodniów. Był to Walenty Skorochód Gajewski“.

Dwie kamienice: nr. 18 i 32 (ostatni zaliczony jaż dziś do Krakowskiego Przedmieścia) przez półtrzecia wieka były własnością „Bractwa miłosierdzia“ oraz stworzonego przez to bractwo szpitala Ś. Łazarza.

I bractwo i szpital założone zostały przez Piotra Skargę w r. 1590.

Szpital otrzymał pierwotnie od fandatora swego miano „Szpitala gnojowników“. Źródłem tej nazwy była okoliczność, że w dawnych wiekach panował wstrętny zwyczaj le-

czenia pewnego rodzaja chorych przez umiesz-czanie ich w odpadkach stajennych. Dodajmy, że pomimo założenia szpitala, zwyczaj ten przetrwał niemal do końca wieka XIX. Autor satyry zjadliwej, wydanej w Londynie W rokü 1740 p. t. Varsovie ridicule, pisze:

.    .    . ce qui m’ote la parole,

C’est de voir dans plus d’un fumier Des hommes jusques au gosier

Y suer la grosse v.......

Infame et dégoûtant remède, Honteux et dangereux poison! Lequel de vous sur l’autre excede: Du mal ou de la guérison?

Daża kamienica w pobliża płaca Zamkowego, łącząca w jedno dwa numery hipoteczne (23 i 24) dziś własność Krennów, znajdowała się przez czas długi w kolejnem posiadania Witthofów i Riaacoarfów.

Obie rodziny, a zwłaszcza pierwsza z nich, w dziejach Warszawy wydatną odegrały rolę.

Witthoîfowie kilkakrotnie występują na liście ojców miasta i dygnitarzy Starej Warszawy. W wieku XVII Gerhard Witthoff piastuje po wielekroć razy (multołies, jak głosi napis na kamieniu nagrobnym w Katedrze) godność burmistrza i wójta (te urzędy były wybieralne), co dowodzi, jak wielką czcią i zau-faniem darzyli go współobywatele. Umarł w roka 1694 w 75 roka życia i pochowany jest w podziemiach a Ś. Jana.

Ten właśnie Gerard posesyę wzniósł — czego świadectwem była znajdująca się ta ongi w marze tablica marmurowa. Sobieszezański w swych notatkach treść jej podaje, nadmie« niając, że jaż za jego czasów nie istniała. Wedle niego, napis na tablicy brzmiał:

Supremo Divini honori, Publico Antiquae Varsaviae décor i, Incolatui haeredum commodo Nobilis ac spectabilis dominus de Gerhardus Withof, civitatis hujus Proconsid, Inito cum no-bili Marianna Karczewska, secundi matrimonii voto, opus hoc Anno MDCLXXXI inchoatum, ac A. D. MDCLXXX1I electus advocatus, complétant, dat, dédit, dedicat acviternae.

Równie czczony i miłowany był syn Ger« harda Franciszek. Wybierano i jego, podo« dobnie jak ojca, na burmistrza czyli „prezy« denta“ Starej Warszawy. Lad warszawski na« zywał go „bogaczem". Posiadał w samej rze« czy majątek dąży, złożony z kilka kamienic, grantów za marami i kapitała.

Trafili do tego wszystkiego— jezuici.

Syn „bogacza“ Stanisław, wychowywał się w szkole jezuickiej, mieszczącej się podów« czas w dość szczupłym budynka, zwanym „Klasztorek". Zręczni w preceptorowie po«

trafili natchnąć serce młodzieńca taką miło« ścią dla zakonu, że wyrzekłszy się wszelkich ponęt świata i otwartej przed sobą drogi za« słag obywatelskich, przywdział sukienkę da« chowną. Ojcowie dobrze się przy tej spo« sobności pokrzepili.

Stanisław Witthoff amarł w r. 1727, wy« stawiwszy przed śmiercią swema ojca piękny pomnik w katedrze. Napis na tym pomnika (wmurowanym taż pod skromną a piękną płytą, pamięci muzyka Asprillo«Pacella poświęconą) śkreślony jest w zagmatwanej i napuszonej, iście jezuickiej, łacinie. Czego w napisie tym niemal Występuje tam nawet „Syrena war« szawska“, śpiewająca pieśń żałobną nad zmarłym...

Riaucourfowie byli spokrewnieni z Witt« hoffami. Jeden z nich, ożeniony z siostrą Sta« nisława, uczcił prymicye jego ucztą, na której było pełno dygnitarzów duchownych i świec« kich, biskupów, senatorów i ministrów z pry« masem Potockim na czele. Po uczcie, każdy z biesiadników otrzymał od amfitryona na pa« miątkę tego dnia kosztowny upominek.

W katedrze (która jest marmurową kro« niką Starej Warszawy) znajduje się pomnik barona Piotra de Riaucourt, szambelana Au« gusta III, zmarłego w roku 1768. Pomnik wystawił mu syn jego Andrzej. Ten ostatni człekiem być musiał wielkiej pychy, bo wyli« czenie jego dostojeństw i tytołów zajmoje na płycie pomnikowej znacznie więcej miejsca, niż „epitafiom“ nieboszczyka.

Ten to chełpliwy pan, tytołojący się joż hrabią (comes Sacri Imperii Romani), był je-1 dnym z dwóch najpierwszych w mieście na« szem bankierów. Drogim był Adam Ziemann. Riaocoort miał kantor na Świętojańskiej, we własnej kamienicy,- Ziemann na Podwalo pod nr. 497.

Nad wejściem do obecnej posesyi (nr. 25) czyta się wyrzezany w kamienia napis:

J. B. G.

empta

1666.

Litery są inicyałami jednego z Gizów, rok zaś oznacza datę nie wzniesienia, lecz naby« cia domo przez tę słynną rodzinę patrycyo« szów warszawskich. O Gizach mówię na innem miejsca, przy opisie Rynko staromiej« skiego.

W tym domo, jak niesie podanie, prze« mieszkiwał kilkakrotnie Stefan Czarniecki.

Glica Świętojańska nie zawsze była, jak dziś, wyłącznie targowiskiem skór wyprą« wnych.

W wieko XVI, w jednym z domów wprost Katedry (a więc pod nr. 19 lob 21) mieściła się to jedna z pierwszych w Warszawie aptek.

Była zapewne współczesną aptece otrzymywać nej przez jezoitów w kolegiom, do której wchodziło się od Rynko. Dodajmy przy spo~ sobności, że najpierwsza w naszem mieście była apteka „Królewska“, mieszcząca się w Zamko.

Na Świętojańskiej również znajdowała się jedna z najdawniejszych księgarń, którą otrzymywał Nawarski. W początkach wieko XIX istniały to dwie księgarnie: Józefa Pokszty pod nr. 25 i wdowy Szczepańskiej pod nr. 12. Jeszcze około roko 1850 jest tam księgarnia Iwanickiego (nr. 12) i Nowoleckiego (nr. 19 ab).

Drokarnie były również dwie: „Korespon* denta warszawskiego“ (pod nr. 8)iwspomnia* nego Pokszty, tam gdzie i księgarnia.

W kamienicy narożnej od płaco Zam« kowego (nr. 27) mieścił się przez czas dłogi, bo więcej niż przez jedno stolecie (od poło* wy XVIII do połowy XIX wieko) sklep ze* garmistrzowski słynnych Gogenmosów, ko^ lejno: ojca, syna i wnoka. Najgłośniejszy z trójcy był Gogenmos syn, ożywający ty« toło horloger du Roy i wypisojący ten ty« toł na wyrabianych przez się zegarach i ze* garkach.

Za Stanisława Aogosta, Gaotier otrzymy« wał najznaczniejszy skład sokna w kamienicy własnej pod nr. 25. Później nieco miało ta-kiź sam skład wdowa Weichertowa we własnym doma pod nr. 29.

Przepełniające obecnie ulicę Świętojańską składy skór nie są nabytkiem czasów najnowszych. Stwierdza to fakt, że jaż przed rokiem 1840 znajdowało się tam aż dwanaście takich składów. Dla ścisłości przepisuję je ta ze współczesnego kalendarzyka informacyjnego: Glinka (nr. 23), Grabowski (19ab), Grabowski P. (88), Heidenbrach (15), Bracia Lampe (18), Liedtke (8), Ainde (8), Atiller (27), Rebandel (21), Stasiakowski (27), Szlen-ker (11), Vollnagel (6).

W jednej z kamienic wprost Zamka, a więc w pobliża Piwnej, miał swój sklep w XVIII wieka cakiernik Baltresca. Aianuje on się w ogłoszeniach „wnukiem Gambakur-ty“, z czego wnosić można, że i Gambakarta musiał być niegdyś osiadłym w Warszawie a w swoim rodzaju znakomitym słodyczoro-bem. Cukiernie zaś zaprzeszłowieczne mało snąć były podobne do dzisiejszych, skoro ów Baltresca zawiadamia publiczność, że oprócz ciast i cukrów, sprzedaje u siebie „pomadę do rośnienia włosów“, oraz „ciasto do zębów chędożenia“.

Nareszcie istniały na Świętojańskiej w początkach XIX wieku dwa „handle win i korzeni“: Wincentego Sommera pod nr. 2, w starej Mansionarii, i Korola Togata pod nr. 30, na rogti Piwnej.

„(I tego ostatniego—powiada Wójcicki— pan Skorochód Aajewski obierał sobie becz« kę madziara i codziennie, na wytchnienie po rannej pracy amysłowej, ta przychodził; wy« pijał małą bateleczkę swego wina, pogawędził ze znajomymi, nowinki miasta asłyszał i wracał do doma na obiad.

Z KSIrÇO.'BîO^fi

_3

; ’ ■■ ■■ ' : '" y; 1. 'Cü o 5 a c h o ? ■ • s l o g o ;

•;

IV.

0 ÜLICY NOWOWIEJSKIEJ RLBO GOŁĘBIEJ.

aktach magistrackich, w taryfach starych, w Voluminach legam — Nowomiejska; w sto-sankach codziennych, w mowie potocznej, w pobieżnych zapiskach dziennikarskich — Gołębia. Zkąd ta dwuimienność? Ztąd, że lad każdy a zwłaszcza lad warszawski ma upodobanie w nadawania ludziom i rzeczom przezwisk. Nazwa urzędowa istnieje dla urzędu i lud spotyka się z nią tylko na papierach z pieczęcią; pomiędzy sobą posługuje się nazwą odrębną, przez siebie stworzoną i częstokroć dla siebie tylko zrozumiałą.

Nazwisko bywa często bezduszne i nic nie mówiące; przezwisko jest prawie zawsze pełne życia i malowniczości. Dla formalisty studnia na Tłomackiem będzie tylko studnią na Tłomackiem; dla ludu ona jest „grubą

Kaśką“, a \\?içc rzeczą prawie żywą, posiada« jącą charakter własny i samoistność.

W starej Warszawie, jak wogóle w sta« rych miastach, nie kto inny, jeno lad, chrzcił domy, alice i place. Jedne z tych przezwisk, adoptowane później przez prawo, stawały się nazwiskami; inne los zamykał na zawsze w nie« uświęconych granicach gwary ulicznej. Przy« kładem pierwszych: Zapiecek, Danaj, Krzywe« Koło i t. p.; przykładem dragich: Piekiełko, Prochownia, Żydowskie Bielany i t. p. Za naszej jaż niemal pamięci, bo przed kilkoma dziesiątkami lat zaledwie, lad przechrzci! uli« cę Gnojową na Celną (wedle jednych od po« blizkiej komory celnej, wedle innych od wła« ściciela posesyi i ogródka Celnera) i przezwi« sko to przeszło do akt urzędowych.

Ale vox populi najwyraźniej ujawnił swą potęgę przy nazwisku małej uliczki, stano« wiącej przedłużenie tostowej do Wisły. Tę uliczkę z przyczyny znajdującego się przy niej ongi więzienia gubernialnego, przezwał lud „Boleść“, ponieważ jednak to boleściwe mia« no nie przypadło do smaku t. zw. „Komisyi brukowej", więc dekretem, w roku 1784 wy« danym, przemianowała Boleść na Poprawę. Nic to, niestety, nie pomogło: nazwa urzędo« wa pogrzebana została w aktach, a uliczka jak zwała się, tak dotąd się zwie: Boleść.

Z tegoż samego źródła powstawały po« dwójne nazwiska mieszczan, bardzo pospolite w wiekach: XVI i XVII. Występują wówczas np.: Zalewski alias Rysownik, Sçkocki sive Wawro, Ratka zwany Wilk i t. p. W mieście i dla miasta oni byli z pewnością tylko: Ry« sownikiem, Wawrem, Wilkiem i t. p.

Otóż tą drogą i alica Nowomiejska stała się Gołębią.

Przypaszczam, że gołębie, od których nazwę swą wzięła, były stałymi i licznie roz« mnożonymi mieszkańcami zamykającej ją Bramy Nowomiejskiej. Te ptaki chętnie gnież« dżą się w starych marach, zwłaszcza obfita« jących w załomy, otwory, wklęśnięcia, i jak« najbardziej oddalających się od dzisiejszego, gładkiego i prostolinijnego typa. Jestem nie« mai pewny, że całe ich stada ulatywały nad odwieczną, nietynkowaną badowlą bramy i nad kilkoma pobliskiemi basztami, i że spadały często na brak alicy, szukając żera i gładząc dzioby o twarde kamienie.

Akty Starej Warszawy dowodzą, że ta uli« ca wcześniej zwała się Gołębia, niż Nowo« miejska. Pod rokiem 1770 zapisano w nich: „platea Nowomiejska, antę Gołębia“. Nietrudno odgadnąć, że miano Nowomiejska otrzy« mała ztąd, iż wiodła w stronę Nowego mia« sta, czyli Nowej Warszawy. Tradniejszem jest natomiast do zrozumienia, jakim sposobem w wieku XVII istnieć mogły w naszem mieście równocześnie dwie ülice Gołębie...

Ä jednak tak było.

Draga alica Gołębia leżała w niewielkiej odległości od pierwszej, ale jaż za marami. Znajdowała się mianowicie w tyłach dzisiejszej Zakroczymskiej. Kronika kościoła po - franciszkańskiego upamiętniła fakt, że pierwotny budynek kościelny (który był drewniany, miał dwie kapliczki i łączył się z drewnianym również klasztorem) stanął w roku 1646 pomiędzy placem Pociejowskim a uliczką Gołębią. Nie było to jednak toż samo miejsce, w którem kościół dzisiejszy stoi. Tamta budowla padła ofiarą najazdu szwedzkiego, potem ognia, i śladu z niej nie zostało.

Dziś na ulicy Gołębiej niema gołębi, bo niema i bramy, w której one się gnieździły. Rozbierano ją częściami w latach: 1704,1791, 1794 i 1818. Pozostał po niej plac pusty, którego część zajmowały dawniej stragany i budy, dziś zaś zajmuje tak zwany Bazar, stojący czołem do Podwala. Jedynym szczątkiem tej bramy, dotąd zachowanym, jest kamieniczka pod nr. 164, przerobiona z baszty, która w skład ogólnej budowli wchodziła. Zponad dachu kamieniczki wyziera zębaty, od starości poczerniały szczyt baszty, a okienka jej, na wysokości drogiego piętra, są wprost: oszklonemi strzelnicami.

Brama Nowomiejska zamykała ulicę a zarazem stanowiła północny kres Starej Warszawy. Kościoły: Paalinów i Dominikanów leżały jaż za marami, do jednego zaś i do drogiego przylegały cmentarze grzebalne. Dalej rozkładała się Mowa Warszawa, Nova Civitas Varsoviensis, zamknięta zkolei naturalną granicą rzeczki Drny, dziś joż nieistniejącej. Dalej zaś jeszcze biegł równolegle do Wisły gościniec pobliczny, zwany ongi „Trakt Gdański“.

Brama Nowomiejska była największą i najobronniejszą z bram Starej Warszawy. Składała się z dwóch budynków oddzielnych oraz z wydłużenia, które dochodziło do kościoła Paulinów i kończyło się furtą zam-czystą. W połączeniu z przyległymi morami te budynki tworzyły jakby małą twierdzę.

Różnolitość tej bramy była powodem, że w wieku zeszłym i zaprzeszłym mawiano o niej w liczbie mnogiej: „Bramy nowomiej-skie“. Tak naprzykład w spisie dochodów miasta pod rokiem 1766 znajdujemy między inemi:

„Z wynajmu mieszkań i bud przy Bramach Nowomiejskich.....złp. 2,667*.

Pierwsza z bram (licząc od ulicy Nowo-miejskiej) była budynkiem piętrowym czworograniastym, z takąż, dość wysoką, wieżą. Z prawej strony przylegała do kamienicy pod nr.161, z lewej łączyła się z marem obronnym. Otwór jej był zamykany kratą, na noc opuszczaną. Na piętrze mieścił się początkowo skład broni i amunicyi, następnie skład narzędzi ogniowych, wreszcie mieszkanie prywatne. Dół zajmowały drobne kramy kupieckie.

Druga brama, za pośrednictwem baszty półokrągłej (dziś dom nr. 164), dotykała po-sesyi, zwanej Dwór Gdański. Posesya ta stanowiła prawy bok przejścia pomiędzy dwiema bramami, lewym zaś bokiem był mur, leżący za trójcą baszt od strony Podwala. Brama druga była mniejsza od pierwszej, zamykała ją zaś, podobnie jak tamtą, żelazna, ruchoma krata.

Jak zwykle przed każdą z bram obronnych, znajdował się i przed Bramą Nowo-miejską rów głęboki z mostem zwodzonym. Niezależnie od tego, plany najdawniejsze pouczają nas, że ze zwartego pierścienia murów obronnych wychodziła w tern miejscu odnoga, zasłaniająca szpital Ś. Ducha, tuż przy kościele pod temże wezwaniem, wprost ulicy i'lostowej, zwanej przez długi czas Łaza-rzowa. (Ilica Nowomiejska była zamknięta w tern miejscu po raz trzeci bramą, najmniej-

szą pod względem wymiarów, która też no-siła pospolicie miano „furta“.

Jeszcze w końca wieka XVII mieszczanin warszawski, gdy minął dwie Bramy Nowo-miejskie, spotykał przed sobą widok posępny. Wśród stłoczonych w tern miejsca budynków, w cienia olbrzymim, przez wyniosłe mary i baszty rzaeanym, wznosiło się po prawej ręce więzienie, „Wieża marszałkowska“ zwane, po lewej wspomniany jaż szpital, a przy szpitala, taż w zetknięcia się tego zaałka z Podwalem, krzyżami posiany cmentarz, z po-narą, ciężką, ka obronie wojennej przygotowaną bramą. Zpoza mara wychylały się wieżyce dwóch kościołów-. Ś. Dacha i Dominikanów, a zaraz za tartą leżał nowy cmentarz, czerniały nowe mogiły i śmierć mówiła raz jeszcze każdej rzeczy i każdema człowiekowi memento mort...

Dziś miejsce cmentarza zajmaje daża kamienica pod nr. 502,- wspomnieniem szpitala jest dom pod nr. 167; po więzienia mar-szałkowskiem pozostała posesya narożna od Aostowej, namerem 166 oznaczona.

Bramy Nowomiejskie rozebrane zostały jeszcze w XVIII stalecia, jedna z nich wszakże (środkowa) dotrwała do początków wieka XIX. Ostatnie jej pozostałości rozrzucono w roka 1818. Były niemi trzy po-sesye, oznaczone numerami: 168, 169 i 503

Jedna z nich znajdowała się w dawnem mię« dzymurzu, dwie dotykały morów starych ho« kami.

W taryfach zprzed roko 1818 o tych po« sesyach czytamy.-

Nr. 168. Dworek Piotrowskiego. Stajnie miejskie. Kamienica miasta Warszawy.

Nr. 503. Kamienica miasta Warszawy. Stajnie miejskie. Kamienica Piekarskiego.

Po nabycia przez rząd i rozebrania tych trzech posesyj, otworzył się przy zbiega Pod« wala z Nowomiejską obszerny plac pasty, na którym wyrosły zaraz, jakby z pod ziemi, ba« dy, kramy i stragany. Przez dłagie lata istniał ta targ, na którym, wedle źródeł współcze« snych, sprzedawano: „drzewo, węgle, obręcze, klepki i tym podobne artykuły, przez włościan na farach przywożone“. Cegły z rozebranych budynków, pomiędzy któremi były i stwardniałe na granit szczątki starego mara miejskiego, przeszły: częścią do gmachu Teatrów rządo« wych, częścią do b. Pałacu Namiestników« skiego na Przedmieścia Krakowskiem. Nie« bawem, prócz drewnianych klitek i stołów przenośnych, stanął ta budynek miejski ma« rowany, w którym znalazło pomieszczenie 20 sklepów dla przekupniów i handlarzy. Wreszcie około r. 1870 body i stragany znikły doszczę« tnie, a ich miejsce zajął długi, jednopiętrowy

Tak przedstawia się w ogólnych żary« sach historya Bramy Nowomiejskiej, o której to jeszcze powiedzieć trzeba, że w epoce • pierwszego najazda szwedów ważną przy oblężenia Warszawy odegrała rolę.

bazar, przez sklepy i warsztaty całkowicie zajęty.

Dom pod nr. 166, o którym jaż wspo« mniałem, z dwóch względów ma prawo do pamięci potomnych. Ta mieściło się przez czas dłagi więzienie zwane „Wieża“ lab „Koza marszałkowska“; w tern też miejsca stała naj-pierwsza w Warszawie łaźnia.

Łaźnią obdarzył miasto jeszcze w wieka XIV Jan, książę mazowiecki—z tym zaś fak« tern łączy się ważna dla Warszawy pamiątka: wydanie najdawniejszego ze znanych i prze« chowanych przywilejów miejskich.

Ten szacowny dokument, ciekawy zarówno pod względem historycznym, jak gospodar« skim i obyczajowym, godzien jest, aby go ta przepisać w całości. Oto jego osnowa, w prze« kładzie z oryginała łacińskiego:

„W Imię Pańskie. Amen.

My, Jan, z Bożej łaski Książę Wizki, Warszawski, Zakroczymski, Pan i Dziedzic Ciechanowski, na wieczną rzeczy pamiątkę, wszem wobec i każdemu wogólności pragniemy, aby było wiadomo. Starając się miasto nasze do większego porządku doprowadzić i ciągle ulepszać, mieszczanom naszym, rajcom i całej zresztą gminie w rzeczonem mieście Warszawie osia-

dłym, dajemy pozwolenie zupełne na wystawienie za miastem wspomnionem blizko mostu (zwodzonego, na fosie przed bramą*); urządzenie i wybudowanie łaźni. Gdy zaś ta będzie przez nich wystawiona i całkowicie ukończona, natenczas wymienieni mieszczanie i opłaty i całkowity dochód z tej łaźni corocznie i na wieczne czasy będą pobierać bez żadnej przeszkody na urządzenie i naprawę rzeczonego mostu. To jednak chcemy, aby w każdzm tygodniu, jednego dnia, który nam dogodny będzie, albo który my sami z małżonką ukochaną wybierzemy, z całym dworem naszym wolno nam było kąpać się w tej łaźni, bez żadnej pieniężnej opłaty.

Na dowód i upewnienie czego kazaliśmy niniejszy przywilej napisać i pieczęć naszą przywiesić.

Działo się i datowano w Zakroczymiu, w dniu Ś. Anny, w roku Pańskim 1376“.

Ta nie zawadzi objaśnić czytelnika, że łaźnia w życia słowian wogóle, a dawnych polaków w szczególności, odgrywała ważną rolę, nietylko prywatną, lecz nawet publiczną. Pierwszy wspomina o niej Nestor, kronikarz

Ó To dwuznaczne wyrażenie wprowadziło w błąd nawet tak znakomitego znawcę przeszłości Warszawy jak Sobieszczański. Fałszywie pojmując słowa „blizko mostu“ (prope ponłtm), nie wahał się twierdzić (w artykule p. t. »Pochodzenie nazwisk ulic m. Warszawy“), że „most na Wiśle istniał zatem daleko wcześniej, niż Anna Jagiellonka o nowym w roku 1568 pomyślała, a w roku 1573 wystawiła“. Jestto niezgodne z prawdą, jakoż i sam Sobieszczański nigdy już potem omyłki tej nie powtórzył. (Przyp. autora).

raski, który w cista Ś. Ändrzeja kładzie słowa następujące: „Gdym przybył do krajów słowiańskich, widziałem w nich rzeczy dziwne: łaźnie drewniane a w nich piece kamienne, które mocno rozpalają, zwlekają się do naga, polewają się ciepłą wodą i winnikami się chłoszczą tak mocno, iż ledwie żywi wychodzą. Lecz wyszedłszy, polewają się wodą zimną, która ich ożywia“. Był zwyczaj w dawnych wiekach, że młodzieńców, o niezbyt ciężkie przewinienie obwinionych, wprowadzano do łaźni królewskiej, gdzie sam panający „ręką ojcowską“ karę im wymierzał. Ztąd wyrażenie: „sprawić koma łaźnię“. Rycerze Świętopełkowi w łaźni napadli i poranili Henryka Brodatego. Wielkim miłośnikiem łaźni był Władysław Jagiełło, o którym Stryjkowski pisze:

Wina, miodu nie pijał, tak rzeźwo żył zawżdy, Przezedni się w łaźni mył abo na dzień każdy, A winnikiem się chwostał, mówiąc: a je, je, je Po litewsku—a w cieple na wierzchnicy zieje.

(Iźywali wreszcie łaźni Zygmantowie Ï i II — ale jaż na nich obyczaj ten się kończy. Gdy zarzacili go panający, wygasać począł i wśród magnatów. Jeszcze wszakże za Władysława IV szlachta i mieszczanie warszawscy „chwostali się winnikiem“ nie tylko w łaźni miejskiej, lecz i w prywatnych, które istniały w domach i dworach miejskich oraz przy licznych w owe czasy gospodach. Do« wodem wiersz współczesny, którego aator, wyszczególniając zalety gospód warszawskich, mówi:

U Gąsiorka w Długoszowskim, U Kaliny też w Gizowskim, Znajdziesz łaźnię z fontannami, Ogródeczek za oknami...

Odtąd stopniowo łaźnie opadały, coraz mniej znaj dając zwolenników.

Jak arządzona była łaźnia parowa? Tak zapełnię jak dzisiejsze, zachowawcze „banie“. Na rozpalone silnie kamienie lano wodę, z kto« rej kłębami dobywała się para. W parze go« rącej rozebrani do naga ladzie parzyli ciało, ażeby wywołać obfite poty. Górnicki w „Dwo« rzaninie“ kreśli (nawiasem zresztą tylko) do« sądny takiej łaźni obrazek:

••• r

Jeden się ta maże gorzałką z my« dłem, dragi maścią od araza; więc ten paszcza bańki a ów siecze się winnikiem; zasie woła jeden: zalej! a dragiby rad, żeby drzwi achy« łono...“

Gdy w roka 1677 łaźnię przy Bramie No« womiejskiej wypaszezano w wieczystą dzier« żawę niejakiema Baltazarowi Pierzchale, ła« ziebnikowi miejskiema (balneator civilis), za« strzeżono, aby bezpłatnie leczył (?) słagi miej« skie.

O ULICY NOWOMIEJSKIEJ ALBO GOŁĘBIEJ. gg

Ta łaźnia spłonęła sama, czy też roz» myślnie spalona została, podczas pierwszej wojny szwedzkiej. Zgliszcza jej sterczały aż do roku 1694, w którym na nowo ją odbado-wano. Ale gdy i ta padła pastwą ognia, mia-sto łaźnię skasowało i na jej miejsca zwykłą kamieniczkę wzniosło.

W czasie powszechnego ożywania łaźni, a więc i znacznej zamożności łaziebników, istniał w Warszawie oddzielny cech łaziebni-czy. Później zabożał i rozwiązał się, a z epo-ki opadka jego pozostało przysłowie „obdar-ty jak łaziebnik“.

Istniejąca doniedawna pod namerem 164 baszta razem z przylegającą do niej a rozebraną częścią Bramy Nowomiejskiej, zwana była od pierwszych lat XVIII wieka: „Wieża“, „Koza“, albo „Kordygarda marszałkowska“—która to nazwa przeżyła owiele rzecz samą. Od roka 1701 w tych budynkach mieściły się: kordygarda, odwach oraz areszt straży marszałkowskiej, to jest znajdującej się przy boku marszałka wielkiego koronnego.

Nie trzeba jednak tej „Wieży marszałkowskiej“ brać za jedno z inną, stanowiącą szczątek marów obronnych, a której ślad dotąd oglądać można na załamania Krzywego Koła, w tylnem podwórza numeru 188. Ta ostatnia była wieżą nie tylko z nazwy, lecz i z kształtu.

Do Kordegardy marszałkowskiej tych sa« dzano, którzy jarysdykcyi marszałka podle« gali. Marszałek przenosił się za królem i sprawował władzę policyjną oraz sądową w mieście, w którem przebywał panujący. Władza jego obejmowała zakres rozległy, gra« nice zaś jej wskazywały tak zwane „artykuły marszałkowskie“, których istniało dwadzie« ścia. Najpierwszym obowiązkiem marszałka było: utrzymywać porządek i nie dopuszczać gwałtu w pobliżu osoby i dworu monarchy.

Marszałkom przysługiwało w pewnych wypadkach (naprzykład: za dobycie szabli na pokojach królewskich) prawo miecza; nader rzadko wszakże z niego korzystali. Kiedy za Jana Kazimierza, smutnej pamięci Hieronim Radziejowski ze Służką, podskarbim nadwor« nym litewskim, zrobili rozruch nocą na Przed« mieściu Krakowskiem, sąd marszałkowski ska« zał Służkę na „wieżę i grzywny“, a Radzie« jowskiego na „bezeceństwo i głowę“ (po dzi« siejszemu: pozbawienie wszelkich praw i karę śmierci). Wiadomo jakie następstwa ów wyrok za sobą pociągnął.

Jurysdykcya marszałka otwierała się na dwa tygodnie przed każdym sejmem, a na kilka dni przed przybyciem panującego w innych okolicznościach. Zwiastował ludowi otwarcie jej dźwięk trąby i głos woźnego, rozlegające się na głównych ulicach i placach miasta.

Woźnemu towarzyszył oddział tak zwanych „węgrów marszałkowskich“, mając na czele instygatora marszałkowskiego. Zaraz po ob« wołania zaczynały chodzić nocami po Var« szawie patrole, czyli „ronty“, złożone ze wspomnianych węgrów, gwardyi pieszej i kon« nej a także ołanów królewskich, „h kogo — mówi Kitowicz—zdybali na alicy chodzącego po capstrzyku, albo w szynkowni, lab przez podłość odzienia albo źle daną na pytania od« powiedź porozumienie o sobie sprawującego, zabierali na swoje hauptwachy, a nazajutrz odprowadzali do Kordygardy marszałkowskiej, przy Bramie Nowomiejskiej będącej, z której po justyfikacyi przed sądem marszałkowskim uczynionej, odebrawszy karę zasłużoną, byli uwalniani“.

Oprócz węgrów marszałkowskich, do których należało.- trzymać wartę przy kordy« gardzie i izbie poselskiej, odbywać nocne ron« ty i wyprowadzać na miejsce stracenia skaza« nych na śmierć z wyroku marszałkowskiego, posługiwały się jeszcze sądy marszałkowskie pachołkami, czyli milicyą miasta Warszawy.

Słówko o tej milicyi.

Początkowo siłę zbrojną Warszawy, po« trzebną tak do utrzymania porządku wewnątrz miasta, jak do zabezpieczenia się przed nie« przyjacielem zewnętrznym, tworzyli wszyscy mieszczanie, do noszenia broni sposobni.

Każdy, kto przyjmował prawo miejskie, był obowiązany składać magistratowi muszkiet oraz pewną ilość amanicyi. ¥ basztach urzą-dzone były arsenały miejskie, miasto posiadało własną fabrykę broni, własną prochownię i ladwisarnię. Fraternitas Sagittariorum, czyli bractwo łączników, aczyło swych członków (byli nimi prawie wszyscy mieszczanie) celnego strzelania, obchodzenia się z bronią i manewrów wojennych.

Z tego pospolitego raszenia wyłoniła się później milicya miejska.

¥ początkach zeszłego wieka ta milicya dzieliła się na dwie kompanie: polską i cudzoziemską. Pierwsza liczyła 50 ładzi. Obiór jej był: saknia granatowa z amarantowym kołnierzem, baty safianowe żółte, czapka biała, przy boku szabla z ozdobną głowicą, broń krótka bez bagneta. Oficerowie mieli w ręka piki. Draga składała się z 60 ładzi i strój nosiła cudzoziemski: pończochy czarne, takież trzewiki ze srebrnemi sprzążkami, spodnie do kolan aksamitne koloru amarantowego, kamizelkę długą białą ze złotymi galonami, na wierzchu rodzaj fraka z nizklm aksamitnym kołnierzem barwy szafirowej, ładownicę przez ramię na białym pasie ze złotymi brzegami; w ręka sztaciec krótki z szeroką kolbą, srebrem lab złotem nabijany, na

Z KSIĘGOZBIORU

• zzîm.Coiacnoviskiego

O ULICY NOWOMIEJSKIEJ ALBO GOŁĘBIEJ. IC3

głowie kapelusz czarny trójgraniasty, nizki, z białem piórem.

Jak widzimy, był to strój stosowniejszy do operetki, niż do służby praktycznnj—tern« bardziej, że służba to była uciążliwa, pospo« lita i nie polegała na indyczeniu się i pawie« niu. Za Augusta jednak Mocnego wszystko, co nosiło mundur, wyglądać musiało tea« tralnie...

W końcu XVIII wieku już ta milieya ze« skromniała i liczbą i wyglądem. Za czasów Kitowicza składała się tylko z dwudziestu czterech puchołków i jednego wachmistrza. Obiór jej był: żółte żupany, błękitne, do ko« lan długie, katanki z wyłogami żółtymi, gu« ziki białe cynowe, na głowie czapka wysoka z czarnym barankiem, z żółtym wierzchem, buty czarne z podkówkami, spodnie błęki« tne, pas takiż; ładownica czarna, skórzana, przy boku szabla w czarnej pochwie, kara« bin bez bagneta.

Sześciu pachołków wychodziło codzien« nie na służbę. Jeden trzymał wartę na ra« tuszu, jeden przed izbą sądową, jeden przed kordygardą. Reszta znajdowała się na pogo« towiu w kordygardzie, „czekając—mówi Kito« wicz — na obluz albo na jaki przypadek, po« rwać do kozy jakiego łajdaka, albo zwadliwą przekupkę“.

Z ostatniej doby sądów marszałkowskich

pamiętnem stało się marszałkowsko Franciszka Bielińskiego, który odznaczał się w równym stopnia zamiłowaniem porządku i wyborną gospodarką miejską, jak nadzwyczajną pocho-pnością do ścinania głów i wieszania.

Inny znów tytał do pamięci potomnych pozyskał marszałek Lubomirski, który w dniu 29 kwietnia 1780 roku rozsądził niesłychaną i jedyną w swoim rodzaju sprawę pomiędzy „Wielebnym Jmcią Xiçdzem Janem Kocem, Szkół po-Jezuickich Filozofii profesorem“, a „Grodzonym Eugeniuszem Innocentym Kor-tonich, Obersztelejtnantem wojska koronnego“, prawującymi się z sobą o... kwadraturę kołai

Nie tak wielka ile długa posesya przy zbiegu Nowomiejskiej z Podwalem, posesya tak szczelnie do kościoła po - Paulińskiego przyrosła, że się zda jedną tworzyć z nim całość, ma również swą historyç. h historya to najpiękniejsza ze wszystkich, bo z ducha miłosierdzia ludzkiego i bojażni bożej płynąca.

V tern miejscu aż do r. 1821 mieścił się najstarszy ze szpitali warszawskich: szpital Ś. Ducha. Założony w połowie XIV w., zajmował początkowo to tylko miejsce, jakie ma dziś posesya nr. 167, i dopiero później obszar swój powiększył.

Praojciec szpitali i wogóle instytucyj dobroczynnych warszawskich, nie był właściwie

Przywilej z roku 1425 nazywa go Dormis pauperum hospitalis; w przywileja O pół wieka późniejszym występuje jako Oraculum Sancti Spiritus; w dowodach urzędowych z końca XVI wieka zowie się z grecka: Xenodo-chium sive Hospitale; „Komisya porządkowa“ daje ma miano „Szpital miejski pod tytułem Ś. Ducha“; z chwilą opuszczenia ulicy Nowomiejskiej i zlania się w jedno ze szpitalem ubogich przy kościele P. A ary i przybiera nazwę dwoistą: „Szpital miejski Ś. Ducha i P. aryi“, wreszcie, przestawszy być miejskim, otrzymuje tytuł „Szpital Ś. Ducha i P. Aaryi dla starców“.

szpitalem dla chorych, ale raczej przytułkiem, czy „przytuliskiem“ dla starców, kalek i nędzarzy.

W podziw wprawia okoliczność, że tak niefortunne wybrano miejsce na ów zakład dobroczynny. Dom, mający być schroniskiem dla ludzi skołatanych życiem i zgnębionych chorobą, stał na krańcach miasta, tuż przy murze obronnym i już nawet po za bramą miejską, h jakby ci, którzy na progu wieczności stoją, sami przez się nie dość o śmierci pamiętali, jeszcze im ją przypominały dwa cmentarze: jeden tuż za szpitalem, drugi zaraz przed nim...

W razie zbrojnego napadu na miasto, pierwsze kule nieprzyjacielskie rozbijać się musiały o owo przytulisko, w modlitwie i rozpamiętywaniu śmierci zatopione. I w samej rzeczy, pierwsza wojna szwedzka omal nie sprowadziła zapełnej rainy tak szpitala, jak połączonego z nim kościoła. Wówczas też kronika tej miejscowości zapisała dwa ważne takty: oddanie kościoła księżom Paulinom częstochowskim i opasanie morem szpitala, świątyni, cmentarza oraz wszystkich zabudowań klasztornych. ińur, na półtora łokcia gruby i w strzelnice zaopatrzony, wystawili zakonnicy własnym kosztem; dla wygody zaś miasta urządzono przejście z Podwala na ulicę Długą przez podwórze klasztorne. Klucz od furty mieli ojcowie u siebie, i zamykali ją zaraz po zachodzie słońca.

Rż do połowy XYI wieku owo Xenodo-chium sive Hospitale mieściło się w domu drewnianym i ciasnym, wiernie przytułek dziadowski wyobrażającym. Dopiero w roku 1544 magistrat, główny opiekun szpitala, nabył od mieszczanina Figury posesyę oboczną (dziś nr. 502) i połączywszy ją ze szpitalem, przystąpił do wybudowania dużego gmachu w tych rozmiarach, jakie dziś posiada. Prawda wyznać nakazuje, że zyskali na tern najwięcej opiekunowie zakładu, najmniej zaś jego pupile...

Nowa posesya była przedewszystkiem tern, co dziś nosi miano „dom dochodo-

wy“. Wynajmowano w niej mieszkania osobom prywatnym, trzymano na użytek publi« czny magle i t. p. Jednocześnie ubodzy ko« rzystali z jednej wielkiej izby, gdzie po bo« kaeh znajdowało się 17 maleńkich, na kłódkę zamykanych, „komórek“. W komórkach sta« ruszkowie „z osobna sypiali y swoje schowa« nia mieli“, do izby zaś przychodzili, aby po« modlić się i ogrzać, stał w niej bowiem ołtarz i—piec wspólny.

„Biorą ci ubodzy leguminę, piwo y każdy po dwa szostaki na tydzień“ — objaśnia akt urzędowy z r. 1766.

W początkach zeszłego stulecia to po« mieszczenie dla ubogich okazało się zacia« snem, rozszerzać zaś go nie można było „bez uszczuplenia dochodów dzierżawnych“. Wów« czas też, jak już wspomniałem, połączono ra« zem szpitale.- Ś. Ducha i P. Aaryi i umieszczo« no ubogich na Przyrynku pod nr. 1884.

Dziś posesya po«szpitalna jest własnością prywatną. Wyzyskano ją tak skrupulatnie w kierunku dochodowym, że nawet dwa wej« śeia, istniejące dawniej od strony ulicy No« womiejskiej, obrócone zostały na sklepy. Ba« warya, herbaciarnia, szynk, sklep korzenny, bramy z norymberszczyzną, nawet lombard prywatny — wszystko tam w tej chwili znaj« dziecie.

Jest to zresztą jedyny dom na Nowo« miejskiej, odznaczający się takiem arozmai« ceniem handlowem. Wszystkie inne zajęte są przedewszystkiem przez jatki, następnie przez jatki, w końca—także przez jatki. iAożnaby sądzić, że wszystkie bydlęta, których skórami kopczą na Świętojańskiej, ta najpierw mięso swe na ofiarę łodziom złożyły.

Domy na Nowomiejskiej są bez wyjątka stare i noszą wyraźne a szacowne znamię archaiczności. Dwa jednak czy trzy zdążono jaż „zmodernizować“. Świeżo otynkowane, wygładzone, afarbowane, wyglądają dla sta« tecznego mieszczacha przyzwoicie, dla este« tyka i archeologa ohydnie.

Aby niczem nie raziły pospolitego, mie« szczańskicgo smaka, pozbawiono te domy ka« miennego a drzwi obramienia, wydarto z okie« nek nad drzwiami fantastyczne a tak piękne wzory z katego żelaza, zatarto na marach każdy gzyms nad miarę wystający, każdą ozdo« bę nie dzisiejszą, każde znamię starożytne, będące wyrazem myśli, fantazyi lab swobo« dnego, artystycznego kaprysa, zastąpiono wreszcie ciężkie, zamczyste, blachą wzorzy« stą okate farty pospolitemi drzwiami, poma« lowanemi żółto lab czekoladowo, i ostatecz« nie porobiono z pięknych i poważnych ba« dynków—dziwolągi.

Wandalizm rozszerzający się coraz bar« dziej w dzielnicy staromiejskiej, grozi zapeł«

O ULICY NOWO MIEJSKIEJ ALBO GOŁĘBIEJ. l0g

nem pozbawieniem jej eharaktera właściwego. Wobec małego najczęściej poczucia estetycznego samych posesyonatów, przeciwstawiać ma można jedynie wyższe, niż dotąd, wykształcenie estetyczne budowniczych.

W samym niemal środku lewej (idąc od Rynku) połaci ulicy Nowomiejskiej, pod nr. hipotecznym 174, stoi dom „pod Panem Jezusem“. Figurę Chrystusa, rzeźbioną z drzewa i pomalowaną, umieszczono tu w oszklonej kapliczce, na wysokości pierwszego piętra, i przystrojono wewnątrz sutemi równiankami z kwiatów papierowych. Przed kapliczką wisi latarnia, o szybach kolorowych, w pewne dnie kosztem prywatnym oświetlana. Dawniej koszt ponosili właściciele domu; dziś dzielą się nim dobrowolnie dwaj rzeźnicy, mający jatki w pobliżu.

Polichromiczna figura Chrystusa jest znacznie młodsza od kamienicy, którą zdobi. Liczy niewiele więcej nad lat sto. Jest to dzieło rzeczywistego artysty, odznacza się też prawdziwie artystycznemi zaletami. Wyrzezał je z drzewa Jakób Aonaldi, Włoch, rodem z Medyolanu, sprowadzony do Warszawy przez Stanisława Augusta i postawiony na czele szkoły snycerskiej, przez tego króla założonej.

Podobna rzeźba zdobiła i sąsiednią kamienicę, ale w kolei czasów znikła bez siada. Dziś tylko pasta wnęka w marze jest niewyrażnem jej przypomnieniem.

Co się tyczy samego doma „pod Panem Jezusem", albo „pod Figurą“, należy on do najstarszych w mieście.

Libertacya z r. 1667 nazywa ten dom „Sze-leżyński alias Drewnowski“. Widać ztąd, że należał niegdyś do rodziny Drewnów, dobrze zapisanych w kronice Warszawy. Jeden Dre-wno (Stanisław), komisarz warszawski i ła-wnik magistratu, w r. 1600 zmarły, ma piękną płytę nagrobną w Katedrze. Inny Drewno (Łukasz), zapewne syn poprzedniego, na pamięć potomnych zasłużył jako energiczny i poświęcenia pełen „burmistrz powietrzny“ Starej Warszawy w w. XVII. Clrząd swój spełniał w czasie okropnej zarazy, która miasto nasze nawiedziła za Zygmunta III, w latach 1623 i 1624.

(Iwalniała kamie-

Libertacya wspomniana wydana została „urodzonemu Stefanowi, Pisarzowi nadwornemu dekretowemu wołyńskiemu, Aetrykantowi kancelaryi W. Koronnej“, nicę jego „od gości ex officio, posłów cudzoziemskich, także żołnierzy podczas sejmu i bez sejmu i podczas wszelkich zjazdówpu-blicznych“.

Dom „pod Panem Jezusem" w końcu

O ULICY NOWOMIEJSKIEJ ALBO GOŁĘBIEJ. IXI

wieka XIX był własnością Dobrowolskich, potem dostał się Stillerowi.

Dragą kamienicą libertowaną była ta, która dziś nosi nr. 172, w wieka zaś XVII znajdowała się w posiadania najpierw Fukie-rów, następnie Czornów.

Kronika Starej Warszawy wspomina o dwóch Czornach, oba Janach, którzy urzędy magistrackie sprawiali. Pierwszy był w roku 1613 „szafarzem miejskim“; dragi, zapewne syn poprzedniego, doszedł najwyższej godności w magistracie, gdyż w r. 1688 obrany został burmistrzem Starej Warszawy.

W wieka XVIII ta kamienica przechodzi na własność Szubalskich, i w rękach tej rodziny pozostaje aż do pierwszej połowy wieka zeszłego. Szabalscy nie pojawiają się na urzędach. Po pilnem poszukiwania, jedne-dnego z nich zaledwie znalazłem pomiędzy ławnikami — w roku 1702, w gorącej epoce drogiego najazdu szwedzkiego.

Późniejsza kronika tego domu jest wesoła a przynajmniej hulaszcza. Za Augusta III odbywają się tu bale publiczne, maskarady, wesela i inne zabawy, w których urządzaniu owe czasy celowały niewyczerpaną pomysłowością. Wodzirejami tamtej szopki byli: Salwator i Hempel, dwaj sasi, mistrzowsko w rzemiośle swym wyćwiczeni.

Co do trzeciej kamienicy libertowanej,

nazwanej w konstytacyach (r. 1677) „Walba« chowska, ad praesens Gizińska“, była nią praw« dopodobnie kamienica, oznaczona dziś nr. 171, którą w lastracyi z r. 1655 zapisano jako własność Gizów, starej rodziny mieszczańskiej, nader często w dziejach miasta naszego wspominanej. Ta kamienica aż do połowy bieżącego stulecia należała do szpitala Ś. Łazarza; obecnie jest własnością prywatną.

Kamienica pod nr. 179 (narożna od Dunaju) była od najdawniejszych czasów „miejska“. Aż do pierwszych lat bieżącego stulecia zapisywana jest w taryfach jako „kamienica miasta Warszawy“. Ta jednak, którą dziś widzimy w tern miejscu, wystawiona została dopiero w r. 1780 na gruzach poprzedniej. Na czole tej kamienicy znajduje się dotąd tarcza w płaskorzeźbie, ongi z wyobrażeniem syreny, dziś zupełnie zatarta. Tu przemieszkiwali najczęściej burmistrze Starej Warszawy; tu również urodził się i umarł powszechnie szanowany prezydent miasta, Dekiert.

Jedno też potoczne wspomnienie jest do tego domu przywiązane. W nim to znajdował się (i znajduje dotąd, ale z gruntu przerobiony) typowy szynk staromiejski, którego wnętrze, pełne charakteru i Teniersowej ma-lowniczości, odtworzył Henryk Pillati na je-dnem ze swych najlepszych płócien.

Posesya oboczna (nr. 178), która ma

O ULICY NOWOMIEJSK1EJ ALBO GOŁĘBIEJ. ng

drugie czoło od Dunaju Wązkiego, nazywała się w wieka XVII „Balcerowska“. Pochodzę« nie te] nazwy zaciekawia.

Balcer to nie nazwisko rodowe lecz imię. Znaczy toż samo, co Baltazar. Tru« dno przypaszczać, żeby poważna rodzina mieszczańska miana takiego ażywać mogła. Komaż jednak w takim razie służyło?

Może odpowiedzią na to pytanie będzie kilka pozycyj z rachanków miejskich, w któ« rych pod rokiem 1657 (data najazda szwedz« kiego) zapisano w różnych miejscach, co na« stępaje:

„Balcerowi od konia zdechłego gr. 6“.— „Balcerowi od pochowania amarłych i koni zdechłych fl. 2 gr. 12“. — „Balcerowi od tra« pów chowania nr. 22 fl. l gr. 6“.— „Balcero« wi na chłopy dla chowania zmarłych fl. 2“.

Był zatem widocznie ów Balcer mistrzem, czyli katem, do którego należały i podrzędniej« sze obowiązki profosa.

Czy jednak lastracya z w. XVIII tego właśnie Balcera na liście posesyonatów umieszcza, nie ośmieliłbym się twierdzić napewno.

Właścicielem kamienicy czwartej od ro« ga (nr. 176) był niegdyś Orsetti. Ta kamieni« ca ma nad drzwiami wykutego z kamienia ba« ranka. (Iwadze znawców polecają sią piękne jej drzwi, z artystyeznem okuciem Żelaznem.

Kamienica pod nr. 175 jest zapisana

w najdawniejszej lastracyi, jako należąca do Jurkowskiego. ¥ rokü 1784 jest własnością „sławetnej“ Francowej. ¥ taryfie z r. 1786 jako właściciel jej występuje Dmaszewski.

Pod namerem 173 lastracya z roka 1656 wskazaje kamienicę „Latosowską", a pod 171 „Funkowską“. Zapisana w niej zaraz obok „kamieniczka Ptaszkiewicza przy marze“ („antę Ladwika“) dziś jaż nie istnieje. Część jej terytoryam zajął Bazar na roga Nowomiej-skiej i Podwala.

Po stronie przeciwnej, draga od roga ka-mienica (nr. 156) była niegdyś własnością Dzia-notów, spolszczonych włochów, którzy zwali się pierwotnie Gianotti. ¥ r. 1646 przeszła na rzecz Kolegiaty (właściwie na otrzymanie kaplicy, zwanej „Dzianotowska“). ¥ później« szych taryfach występaje jako kamienica kaplicy Ś. Trójcy, hż do czasa, gdy stała się własnością prywatną, zarządzał nią senior księży Wikaryaszów.

Niewielką, czwartą od roga posesyę (nr. 137) nazywa stara lastracya „kamieniczką Sawskich, pastą“. ¥ epoce wojen, najazdów, morowego powietrza i pożarów gwałtownych, domy poste nawet w śródmieścia nie należały do osobliwości.

Kamienicę sąsiednią (nr. 158) posiadał pierwotnie Ginter, rajca magistrata Starej ¥ar-szawy. Potem była własnością księży Pauli-

nów. Ci księża posiadali równocześnie siedm innych posesyi pod następującymi namerami hipotecznymi: 501, 1837, 1840, 1951, 1954, 1958 i 1962. Od początka zeszłego wieka pozostaje w rękach prywatnych.

Jako posiadacze kamienicy pod nr. 159 (róg Krzywego Koła) występują: w w. XVII Tomasz Hawłoz, który około roka 1597 był rajcą Starej Warszawy,- w XVIII Du\?al, słynny za Augusta III właściciel winiarni (mieściła się w nieistniejącym jaż doma „pod Gwiazdą“), ojciec pięknej Henryety a dziadek w prostej linii pani Orzelskiej, późniejszej księżnej Hol« stein-Beck; w XIX wreszcie Fastynowicz, Wia« trowski i inni.

W tej kamienicy, którą nazywano „pod Złotym orłem“, w roka 1763 otworzono dra« gą zkolei w mieście naszem kawiarnię, ütrzy« mywało ją w szczapłem mieszkanka na trze« ciem piętrze siedm sióstr rodzonych. Dodaj« my, że pierwsza kawiarnia, kilkoma laty wcze« śniejsza, istniała za Żelazną bramą, na rogu Granicznej i Targowej, odwiedzana zaś była wyłącznie przez sasów. Na Gołębią poczęli chadzać i nasi, wdrapując się jednak na trze« cie pięterko pokryjomu i z pewnem zawsty« dzeniem. Kawa była uważana jeszcze wów« czas w pewnych sferach za owoc prawie za« kazany, za narkotyk upajający a niebezpie« czny, jak opium później albo morfina...

W tejże kamienicy mieszkał podobno cza« sowo ksiądz Załaski, założyciel słynnej biblio« teki. Dostojnik kościoła a zarazem namiętny zbieracz książek, wiódł ta żywot anachorety, każdy grosz na zakop dzieł rzadkich przezna« czając.

Kamienica pod nr. 161 łączyła się bezpo« średnio, jak jaż wyżej wspomniałem, z pierw« szą Bramą Nowomiejską. Nosiła niegdyś miano „Wójtowska", stała zaś właściwie w międzymorza, to jest pomiędzy pierwszym a drogim morem, opasojącym ongi Warszawę. Ściana, która ją dotąd od posesyi obocznej (nr. 162/3) oddziela, jest jednym z tych dwóch morów (zewnętrznym), Mor drogi, wewnętrz« ny, zniknął całkowicie w tyłach ośmio pose« syj na Krzywem«Kole (nr. 190 do 196 i 160).

O posesyi zwanej „Gdańska piwnica" kilkakrotnie jaż wspominałem, powracać więc do niej nie będę. Granicząca z nią kamie« niczka pod Nr. 164 należy do najoryginalniej« szych, jakie posiada Warszawa, jest bowiem poprosto: basztą starą, na dom mieszkalny obróconą. Zapisywano ją aż do pierwszych lat zeszłego stolecia, jako „kamienicę mia« sta Warszawy“; później przeszła na własność Stanisława Piekarskiego.

Cllica Gołębia miała niegdyś postać od« mienną od dzisiejszej.

Przedewszystkiem poziom jej był o trzy stopy od obecnego niższy. Kiedy w roka 1854 prowadzono w tej części miasta roboty wo* dociągowe, znaleziono w trzystopowej głębo* kości pod warstwą braku, na wysypce ałożo* nego, ogromne głazy, dawny brak stanowiące. Była tam jakby alica pod alicą.

Taż sama niespodzianka spotkała kopią* cych w Rynka Starego Aiasta i na Święto* jańskiej. Ostatnia alica miała brak podwój* ny tylko na połowie swej dłagości, od strony Rynka. Brak pierwotny leżał głębiej jeszcze, bo o 5 stóp poniżej obecnego pozioma.

Prawie we wszystkich domach na Golę* biej znajdowały się w dawnych wiekach skle* pione loszki, czyli, jak mawiano wówczas „sklepy“ podziemne, rzemieślnikom na war* sztaty, kapcom na składy towarów słażące. Wszystkie miały wejście wprost z ulicy.

W owych podziemiach mieściły się prze* ważnie pracownie ślusarskie, kuźnie i piwiar* nie. Wejścia do nich, nie ogrodzone dosta* tecznie, przedstawiały wielkie dla przecho* dniów niebezpieczeństwo. Skłoniło to w dra* giej połowie XVIII stulecia komisyę brakową do polecenia właścicielom, czy dzierżawcom loszków, aby je codziennie, zaraz o zmierzcha, równo z drogą zamykali.

Dziś wcale już ich tam niema.

Na zakończenie, kilka wspomnień po

tocznych.

W połowie zeszłego wieka, a więc w epoce, prawie bezpośrednio czasy nasze poprzedzającej, alica Nowomiejska nie była, tak jak dziś, wyłączną siedzibą jatek rzeźniczych. Mieściło się na niej wiele innych sklepów, fabryk i warstatów.

Tak zwanych „handli win i korzeni“ znajdowało się ta naówczas aż cztery: pod nr. 159 Paczyńskiego, pod nr. 161 Sokołowskiego, pod nr. 167 Wasilewskiego, pod nr. 172 Kacper-kiewicza.

Pod nr. 176 istniała fabryka gazików Jana Kagla; pod nr. 160 fabryka narzędzi muzycznych Józefa Horalika; pod nr. 175 fabryka mydła i świec Tobiasza Kryszewskiego.

W epoce dawniejszej, jeszcze za czasów istnienia Bramy Nowomiejskiej, w samej bramie miał księgarnię, jedną z najstarszych u nas, Szczepański. Tamże mieściła się równocześnie apteka.

Nareszcie owa słynna Gdańska piwnica, z którą złączyła się na zawsze pamięć świetnej przeszłości handlowej naszego miasta, oraz bohaterskiego wtargnięcia Czarnieckiego do zajętej przez szwedów Warszawy, wplotła w owej epoce do wawrzynów swych dwa listki—bobkowe...

Ta nicmiec pewien, którego nazwiska historya nie przechowała, wypiekał najpierw« sze w Warszawie—rogale; ta także mieszkał włoch nazwiskiem Aangiani, najpierwszy również a przez dłagi czas i jedyny a nas wytwórca—salcesonów włoskich.

\

Y.

O SZPITALU DZIECIĄTKA. JEZÜS I JEGO ZAŁOŻYCIELU.

I. CO BYŁO PRZED KSIĘDZEM BAUDOUIN’EM ?

, które poprzedziły wystąpienie a nas

Stosanki

księdza Baadoain’a, nie przedstawiają się po« myślnie. W aktach sądowych i pamiętnikach doczytać się o tem można rzeczy ciekawych a smatnych.

Na zdrowym z natary organizmie War« szawy zaszczepili zepsacie cadzoziemcy. Naj« pierw sprowadzeni przez Bonę włosi, potem towarzyszący dwom koronowanym „Aaryom“ îrancazi, wreszcie najazd saski, przez całe dziesiątki lat nad krajem ciążący, wyzawali kolejno nadwiślańskiego mazora z jego ro« dzimej treści, która była prosta, szczera i aczciwa.

Na dłagi czas przed wystąpieniem świą«

tobliwego misyonarza zdarzały się w Warsza« wie porzucania dzieci i dzieciobójstwa. Pra« wo karało te przestępstwa surowo, bo pale« niem na stosie, topieniem i ścinaniem, nie mogło jednak złego wykorzenić.

Ksiądz Nieszporkowicz pisze w swych „Odrobinach“ o pewnej młynarzównie, która, słażąc w Warszawie w roka 1615, dziecię swe, nieżywo arodzone, oknem wyrzuciła. Skaza« na za to na ścięcie, potem na atopienie, ca« dowi jedynie zawdzięczyła ocalenie życia.

Jedne czyniły źle z rozpasty i dla achy« lenia się od kary; inne zniewalała do zbrodni nędza. W rękopisie zapisek magistrackich z r. 1710 znajduję wzmiankę o „ubogiey bia« łeygłowie, co z ubóstwa dziecię w rowie po« rzuciła“. (Ta nie była karana).

W księdze brackiej „Szpitala gnojowni« ków“ (Ś. Łazarza) zapisano pod rokiem 1591, że w Warszawie „wiele ludzi po ulicach y w gnoiu chorych y drugich dzieci małych, zdrowych, nagich, na zimnie umierało“.

Już za Zygmunta III złe doszło do takich rozmiarów, że wywołało potrzebę interwen« cyi—nie sądowej, karzącej, ale takiej, która niosła ratunek, bez dochodzenia, kto winien.

Traf zrządził, że gdy obcy przynieśli cho« robę, u obcych też znalazło się i lekarstwo na nią. Przedstawiciele zagranicznych mo« carstw, bawiący przy dworze królewskim prze«

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU. I2g rażeni widokiem moralnej i materyalnej nędzy naszego miasta, postanowili w jakikolwiek sposób jej zaradzić. Wynikiem postanowienia było założenie „Szpitala dla ubogich pielgrzymów (rozciągano to pojęcie do ładzi bezdomnych wogóle), podrzaconych dzieci i innych sierot“.

Ta pierwsza instytacya, biorąca w opiekę podrzatków, powstała w ostatnich latach panowania pierwszego Wazy (pomiędzy r. 1623 a 1629). Otwarto ją pod wezwaniem Ś. Benona, patrona od morowego powietrza. Warszawa, dotykana w owym czasie licznemi epidemiami, miała do tego świętego osobliwe nabożeństwo.

Widzimy ztąd, że wielkie dzieło księdza Baudouin’a nie było całkowicie oryginalnem. Nie dla obniżenia zasłag zacnego francaza, ale dla ścisłości kronikarskiej należy ten fakt owzględniać. A dotąd tego nie czyniono. Nikt prawie dotąd z nazwiskiem Piotra Baadoain’a, misyonarza, nie łączył nazwiska Jerzego Le-iera, Jezaity, choć ostatni o całe stalecie aprzedził pierwszego.

Co prawda, ojciec Leier prostował tylko ścieżki przed tym, który w sto lat później miał przejść po nich krokiem tryumfalnym. Ów pierwszy zakład publiczny dla kształcenia i wyżywiania „dzieci niepewnego ojca“ (orpha-nis incerto patre natis), nie cieszył się długim

żywotem. Ogień — najzawziçtszy i najstalszy wróg dawnej Warszawy — obrócił go w pe* rzynę.

Piękną pamiątką tej instytucyi jest przy« toczony w dziele Wejnerta przywilej Włady* sława IV, potwierdzający dzieło ojcowskie i wzbogacający je nowymi dodatkami. Arty* kał 5 tego przywileja brzmi:

„Wyehowańcy z nieznanych rodziców lab nieprawego łoża, jaż tern samem, że w doma tym wykształcili się i wyuczyli, uważani będą za prawych i od nas ogłaszani za zdolnych do wszelkich rzemiosł i urzędów miejskich, gminowi w tej Rzeczypospolitej dozwalanych“.

Na półtrzecia wieku uprzedziło to dya* lektyczne wojny i literackie zwycięztwa Du« masa młodszego...

I!. KTO BYŁ PIOTR GABRYEL BAUDOUIN I OD CZEGO DZIEŁO SWE ROZPOCZĄŁ?

Duchowy rodowód księdza Baudouin’a można zamknąć w tych słowach:

„Święty Wincenty a Paulo był mu ojcem, mistrzem, przykładem. Syn, uczeń i następ* ca, kochał go, czcił, naśladował“.

Dzieło zasłużonego twórcy szpitala Dzie* ciątka Jezus jest dziełem Ś. Wincentego, prze* niesionem na inny grunt, w inne czasy i po* między inne warunki. Oba dzieła narodziły

■i

.......m

■Æ

.....i

r''” -t

:n

fejSÉ

v.v

W%sl

i»'.

Wm

'■j

L¹

* Li i

'JÆË

fj

fj

Kto.

/J

13

x \|fi ■>4§

--1

■-£

%£t

:5isa

T:

ÜÉHÏ

KSIĄDZ BAUDOUIN.

(Projekt pomnika wykonany przez L. Kucharzewskiego).

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU I25 się z wielkiej miłości bliźniego i z równie wielkiej czułości no jego niedolę. Zakon misjonarski, którego Ś. Wincenty był założycielem, a Baudouin jednym z luminarzy, te cnoty na pierwszem miejsca a siebie postawił.

Wyjazd Baadoaina do Polski był rodzajem „misyi“. /limo blasku politycznego, jaki wówczas jeszcze otaczał Rzeczpospolitę, miała ona w swym ustroju wewnętrznym pewne znamiona, o których w kilkadziesiąt lat później powiedział Schulz, inîlantczyk: „już nie azya-tyckie, ale jeszcze nie europejskie". Nad Sekwaną o tern wiedziano.

Baudouin był członkiem rodziny zamożnej i dostojnej, młodzieńcem usposobienia żywego, łaknącym walki i czynu. Takie natury ogniste, wybuchliwe, są skłonne w równym stopniu do życia burzliwego i do ascezy.

Rodzinnem miejscem przyszłego kapłana było A\?ernes we Francyi. Zaledwie doszedł do lat młodzieńczych, roić zaczął o skierowaniu życia do celów niezwykłych, wielkich— jaką wszakże dać im formę, nie wiedział. Ciągnęła go przez pewien czas głucha cela kartuza, od tych jednak marzeń przerzucił się skokiem gwałtownym do bieguna wręcz przeciwnego i został—żołnierzem.

Jako młodzieniaszek, niespełna lat dwadzieścia liczący, pobrzękiwał przez pewien czas szablą i nosił błyskotliwy uniform przybocznej

straży królewskiej. Przy poparcia możnej rodziny obiecywało ma to świetną przyszłość— jedna wszakże rekolekcya, odbyta w misyo« narskim kościele Ś. Łazarza, tę bańkę my« dlaną zdmuchnęła...

Licząc lat dwadzieścia jeden, to jest osiągnąwszy prawną pełnoletność, zrzacił wy« szywany złotem mandar i wstąpił do misyo« narzy. Stało się towrokal7i0. W trzy lata później, otrzymał święcenia kapłańskie, a w le« cie 1717 r. widzimy go już w Warszawie.

W owym czasie nasze miasto posiada« ło kilka zakonów żeńskich, sprowadzonych z Francyi i zapełnionych w znacznej części îrancüzkami. Były one pamiątką po dwóch królowych francuskich. Dwudziestoośmio« letni ksiądz Baudoain został spowiednikiem wszystkich panien zakonnych pochodzenia francuskiego—przeważnie wizytek i sióstr mi« łosierdzia, zwanych „szarytkami“.

Ale to kierownictwo sumień nie mogło zabrać człowiekowi ruchliwemu i energiczne« mu wszystkiego czasu, na pracę przeznaczo« nego. Zbywającej reszty użył na dwa cele: na wykłady w seminaryum Ś. Krzyża i na uczenie się języka polskiego.

W przerwach pomiędzy zajęciami, mło« dy kapłan rozglądał się pilnie dokoła i badał ludzi oraz ich stosunki.

W tym czasie zaszedł wypadek, który —

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU. 127 jak głosi tradycya —- wpłynął decydająco na dalsze jego życie i działalność. Przechodząc jedną z pustych, płotami obrzeżonych uliczek, których ówczesnej, rozległemi przedmieściami otoczonej Warszawie nie brakło, ujrzał psa, rozszarpującego w kącie jakąś krwawą, nie« kształtną masę. Gdy się zbliżył, pies uciekł, unosząc w pysku coś, w czem przerażony ka« płan rozpoznał—główkę martwego dziecięcia.

Rzeczy takie za sasów nie należały do osobliwości. Aiasto i kraj cały były wówczas miastem i krajem kontrastów. Znękane woj« ną domową i przechodami wojsk obcych, piły jednak i romansowały na zabój. Za zbytka« mi i rozpustą panów idzie zwykle nędza i upa« dek moralny ludu, nic więc dziwnego, że War« szawa roiła się żebrakami i złodziejami, a po zaułkach porzucone niemowlęta marły z głodu, lub stawały się pastwą zwierząt.

Okropny widok wzruszył do głębi wrażli« wego kapłana. Ujrzał jedną z Łazarzo« wych ran społeczeństwa, które ukochał i które przywykł uważać za swoje. W tkli« wem jego sercu zbudziło się współczucie,-przywykły do rozwagi umysł, jął szukać leku na złe.

„Z natchnienia boskiego — pisze jego towarzysz i pomocnik — postanowił wówczas i mizerne te matki i dziatki ich niewinne a nieszczęśliwe ratować“.

Zgromadzenie misyonarskie poparło za« cną myśl Baodooin’a, ale poparło tylko mo« ralnie. Jeśli z fondoszów kościelnych odzie« łono ma jakiego zasiłko, to on był z pewno« ścią nieznaczny. Pozostawała ciężka droga kwestowania, czyli poblicznej żebraniny.

Baodooin, mający wciąż przed oczyma przykład Ś. Wincentego, nie cofnął się przed wyciąganiem ręki do możnych tego świata. Zbierał dla siebie gorycz, poniewierkę, roz« czarowania, i jak pszczoła, przerabiał to wszystko na słodki miód dla nieszczęśliwych.

Przez czas pewien omieszczał oposzczo« ne dzieci to to, to owdzie, oddając je na wy« chowanie łodziom obcym, albo improwizojąc dla nich tymczasowe schronisko w zabodo« waniach misyonarskich. Po kilko latach znój« nej pracy, posiadał joż środki na kopienie własnego domo. Nabył go wreszcie w r. 1732 i zaraz w nim szpital (właściwie: ochronę) dla dzieci oposzczonych orządził

Zakład, będący zaczątkiem później« szego szpitala Dzieciątka Jezos, znajdował się na Przedmieścio Krakowskiem, w sąsiedz« twie kościoła Ś. Krzyża i Dominikanów Obser« wantów. Gronta, na których się wznosił, na« zywały się „Kabatek“ i należały do jorydyki królewskiej, zwanej „Oboźnia“. Kamienica, ko« piona przez Baodooin’a, była poprzednio wła« snością Olborskich. (Późniejszy pałac Karasia).

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU. I2g

Niema jaż dziś tej badowli. Zachował się tylko wzniesiony na jej miejsca gmach, znany powszechnie pod nazwą „pałac Ka-rasia“.

Jakże cieszyć się mosiał ten dobry czło-wiek, gdy jaż mógł wy Chowańców swoich, po całem mieście rozproszonych, pod jeden dach zgromadzić! Zapewnił im opiekę, wygodę i wszystko, co do fizycznego i moralnego akształcenia było potrzebne. Dozór miały nad nimi Siostry Miłosierdzia. Samych niemowląt było około dwasta. Szakano dla nich mamek w mieście i po wsiach okolicznych, a zdarzyć się mogło, że biedna matka wykarmiała tam dziecię własne, nic o tern nie wiedząc...

Baadoain cieszył się, ale nie spoczywał. Schronisko na Przedmieścia Krakowskiem nie wydawało ma się dziełem skończonem, raczej dopiero—wstępem do dzieła...

III. DALSZE KOLEJE I ROZKWIT DOBROCZYNNY IDEI.

„Ojciec mój i matka opaścili mnie, a Bóg przyjął mnie do siebie“.

Te słowa Psalmisty wypisane były ongi na czole szpitala Dzieciątka Jezas. Szkoda, że je przy późniejszej przeróbce asanięto, mieści się w nich bowiem myśl piękna i krzepiąca.

Pierwotny gmach szpitalny nie był po-

dobny do tego, który dziś oglądamy. Roz« miary jego były mniejsze, a liczne wieżyczki dawały ma pozór zamka obronnego. Podo« biznę tego gmacha widzieć można na portre« . cie Baudouin’a, znajdującym się w szpitala.

h nie tylko zewnętrzność szpitala była wojenna: posiadał on nadto swe własne woj« sko. Był niem rodzaj milicyi szpitalnej, przy« wilejem królewskim dozwolonej. Ta milicya zaciągała wartę w bramach, odbywała straż nocą, słowem zachowywała się zupełnie po wojskowemu. Aiała nawet swoje mundary— granatowe z żółtem. Epoka saska kochała się w mandarach...

Podobno poetą, który wymyślił dla szpitala piękne miano „Dzieciątko Jezus“, był — lud warszawski. Aiewał on zawsze pod tym względem szczęśliwe natchnienia. Większość dawnych ulic warszawskich przez lud jest ochrzcona. Vox popali kłócił się często z na« zwą urzędową i prawie zawsze brał nad nią górę.

Z ust ludu symboliczne „Dzieciątko Je« zus“ przeszło do aktów, i urzędowy tytuł in« stytucyi począł brzmieć: Hospitale infantium expositorum sub titulo Infantis Jesii.

Jak wszakże do wybudowania szpitala

przyszło?

Około roku 1747 szpitalik księdza Bau« douin’a na Przedmieściu Krakowskiem otrz}«

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU. 13X mał kilka większych zapisów. W serca ener-gicznego kapłana zbudziło to nadzieję spełnienia marzonych planów. Wprawdzie to, co posiadał, było niczem w porównania z tern, czego potrzebował—miał jaż jednak o co „ręce założyć“.

Äle marzenia zacnego misyonarza sięgały daleko. Pragnął wybadować w miejsca otwartem, zdała od zabadowań miejskich, gmach olbrzymi, który-by starczył na potrzeby jaż nie tylko miasta, ale krają całego. Potrzeba było na to sam wielkich, których dostarczyć miała — dobroczynność pabliczna.

Przy ówczesnym, maskaradowo-tanecz-nym nastroją społeczeństwa, myśl Baudouin’a była prawie utopią. Äle ten wielki filantrop, jak wszyscy niemal wielcy ladzie, należał po-trosze do fatalistów i — „mierzył siłę na zamiary“.

Nie szkic pobieżny, lecz całą książkę za-pełnićby można opisem jego kilkunastoletnich trądów, walk i zabiegów. Oddany niepodzielnie jednej idei, poświęcał jej wszystek czas, wszystkie siły amysła i serca. Na wszystkich szczeblach drabiny społecznej, od wyrobnika aż do króla, stawał kolejno z wyciągniętą ręką i skarboną.

W jednem miejsca przyjmowano go z błogosławieństwem, w innem z niechęcią masko-

waną. w innem jeszcze z otwartem grubiań-stwem. Legenda mówi o policzka...

Wiedząc, że dzieło miłosierdzia najskuteczniej pełni się przez kobiety, Baadoain zjednał sobie poparcie kilka wpływowych ma-gnatek. Jedna z nich, hrabina Kollowrath, najwyższa ochmistrzyni dwora, urządziła na dochód szpitala loteryę fantową. Loterya była zabawą towarzyską, odbywała się zimą, na pokojach królewskich, w zamkniętem kółka arystokracyi (bilet kosztował 3 dukaty), i przyniosła zasiłek stosunkowo nieznaczny.

Łamiąc głowę nad tern, w jaki sposób z grosza zrobić dwa, albo i trzy, idealny marzyciel uczynił się przedsiębiorcą, finansistą— niemal spekulantem. Kapował i odprzedawał grunta, domy, towary, chwytał się najrozmaitszych środków, przy których pomocy „robią się pieniądze“.

Próbę z loteryą raz jeszcze powtórzył, ale na skalę większą i w formie odmiennej. Sojusznika pozyskał w ks. Stanisławie Konarskim, który właśnie czynił zabiegi o konwikt pijarski. Połączonemi staraniami wyjednali obaj u Augusta III przywilej na urządzenie loteryi, z której zysk miał iść w połowie na konwikt, w połowie na szpital podrzutków.

Owa loterya, pierwsza u nas w tym rodzaju, posiadała niejakie podobieństwo do loteryi klasycznej. Stosunek jednak biletów do

Z KSIĘGOZBIORU \

pazim.Goiadiowskiego:

wygranych był ta inny, bo inaczej zysk z lo-teryi byłby albo bardzo mały, albo żaden.

Dokładną wiadomość o tern przedsięwzięć cio îinansowo-îilantropijnem powziąć można z broszary owoczesnej p. t: „Przywiley, In-îormacya y Planta o Loteryi, erygowaney na dokończenie Szkoły Kawalerskiey y Szpitala Generalnego na abogie Dzieci, w Warszawie“.

Baadoain, choć nie miał jeszcze w kasie ani połowy potrzebnego kapitała, zabrał się w imię boże do dzieła.

Plac pod badowę szpitala nabył od zgro-madzenia misyonarskiego. Był to szmat zie-mi, zwany „włóka świętokazimierska“. Sy« taacyę płaca określa kontrakt w tych słowach:

„Wzdłaż tak, jako się między drogami od Folwarku Ś. Krzyża jedną, a od Grzybowa dragą, ka (Jjazdowa prowadzącemi wyciąga, to jest łokci przeszło czterysta,- wszerz zaś tak, jak jest przerzeczona włóka między grani czącemi miedzami rozległa to jest łokci sto trzydzieści dziewięć i pół łokcia“.

Za ten plac zapłacił Baudouin 300 dukatów.

Kamień węgielny pod badowę nowego szpitala położono 24 czerwca 1754 roku.

A zaledwie to się stało, już lotna myśl kapłana wybiegła po za granice początkowo zakreślone. Obliczywszy się z potrzebami społeczeństwa i głosu serca usłuchawszy, Bau-

doain postanowił plac pierwotny znacznie roz« szerzyć.

Nowy szpital nie miał być tylko domem sierot, ale—szpitalem „jeneralnym“.

Było to tak, jakby ktoś, upadając pod wielkim ciężarem, dla alżenia sobie wziął na barki dragi ciężar znaczniejszej wagi.

IV. NOWE WALKI I NOWE ZWYCIĘZTWA.

Przywilej na wyhodowanie w Warszawie szpitala „Jeneralnego“ albo „Głównego“ pod« pisał August III w dnia 28 maja 1758 r.

Cel zwiększony wymagał i środków więk-szych, a ponieważ i mniejsze zdobywały się z trądem niezmiernym, przeto ladzie „rozsą-dni“ przepowiadać jęli całema przedsięwzięcia niechybny apadek.

Stała się rzecz nieprzewidziana: do księdza Baudouin’a uśmiechać się zaczęło szczęście. Dary sypały się obfitsze, niż kiedykolwiek, przedsiębiorstwa wiodły się nad wszelkie spodziewanie, serca wielkich i maluczkich skłaniały się coraz bardziej ku dzieła i jego twórcy.

Anegdotkę, dobrze ów zwrot charakteryzującą, opowiada Bartoszewicz:

„Dnia jednego, gdy a króla zgromadzonych było wielu panów i duchownych i świeckich, zaczęto mówić z zajęciem o księdzu

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU. ^

Baodooinhe i jego fabryce w obecności króla. Wtenczas król rzekł do zgromadzonych pa« nów: „Oto, mości panowie, jedźmy wszyscy razem i zobaczmy, co ten ksiądz tam robi“. Stało się tak. Wsiadłszy król do pojazda, po« jechał, a za nim wszyscy panowie, i oformo« wał się dłagi szereg sześcio« i czterokonnych pojazdów. Przybywszy król z panami na miej« sce rozpoczętych badowli, obszedł z nimi całe dzieło, podziwiając tak wielkie i wielkich na« kładów potrzebające przedsięwzięcie. Obej« rzawszy wszystko, rzekł do obecnego ks. Baa« doain’a: — A masz«że, księże, fandasz na wy« hodowanie tak wielkiego gmacho?—Nie mam, n. panie, i ledwie mi z opatrzności boskiej wystarczyło na zaczęcie — odpowiedział ka« płan. — A na dalsze hodowanie jakąż masz nadzieję?—podjął król. Wówczas ks. Bao« dooin, wzniósłszy oczy do nieba, odpowie« dział: — Najjaśniejszy paniei całą moją na« dzieję zasadzam na opatrzności boskiej. Alboż to nie ta Najwyższa Opatrzność spro« wadziła w. kr. mość na to miejsce z tak wielo j.ho. i j. w. panami? Słysząc król te słowa czcigodnkgo kapłana, rozczolił się i oronił łez kilka. Podobneż oczocie ogarnęło panów, otaczających króla. Po krótkiem zadomanio, zwróciwszy się król do panów, wyrzekł:—No, mości panowie, trzeba księdza dopomódz.

„I zaraz, z woli królewskiej zrobiono

podpisy na składkę, na której czele król pod« pisał się na kilka tysięcy dukatów; za królem poszli panowie na rozmaite samy, tak, iż na parę kroć sto tysięcy złotych aczyniły te im« prowizowane składki".

Do tegoż czasa odnosi się historya, czy też legenda o policzka, z zakończeniem: „To dla mnie—a cóż dla biednych?" Legenda zna« na jest powszechnie, więc powtarzać jej nie będę. Zresztą Brodziński, Jaśkiewicz i Hoff« manowa zrobili to jaż o wiele lepiej, niż ja zrobićbym amiał.

Ważniejszą może od samej legendy jest sprawa jej autentyczności. Czy fakt opowie« dziany w legendzie jest prawdziwy, czy też zmyślony? Dotychczas na to pytanie odpo« wiedzi stanowczej niema.

Sobieszczański legendę odrzuca. Twier« dzi, że fakt istotnie odbył się, ale nie z Bau« doain’em, lecz z jałmażnikiem włoskim, i nie w Warszawie, lecz w Turynie.

Bartoszewicz natomiast przechyla się ku prawdziwości faktu. Opierając się na trądy« cyi, przechowanej w samym szpitalu, wymię« nia nawet sprawcę zniewagi. Aiał nim być Franciszek Bieliński, pisarz wielki koronny. Portret tego pana możnego a gwałtownego pomieszczony jest dziś w galeryi—dobroczyń« ców szpitala...

Cokolwiekbądż, legenda jest tak piękna,

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU. xg₇ że byłoby rzeczą nierozsądną dobrowolnie jej się pozbywać.

Wśród takich i podobnych wypadków wielkie dzieło miłosierdzia chrześciańskiego i społecznej przezorności szczęśliwie dopro-wadzono do końca. Ksiądz Baadoain miał wieczór życia cichy i pogodny, rozjaśniał go bowiem blask zasługi i światło łódzkiej życzliwości.

Twórca szpitala na resztę życia przeniósł się do zbudowanego przez się gmacho. Ostatnie lata poświęcił cichej dewocyi. „Żadnego dnia nie było—pisze cytowany joż jego towarzysz i biograf — ażeby mszy świętej nie miał, albo przynajmniej, w czasie znacznej choroby, jej nie słochał i podczas niej nie komunikował, co też w ostatnich dniach słabości swej praktykował, mając drzwi z izby do bliższego oratoryom. I w sam dzień śmierci, na pół godziny nim skonał, wysłuchawszy mszy świętej Pana Jezusa, i kilku dniami przedtem, rzekł w tej materyi do jednego z kapłanów w te słowa: — Aieć mszę świętą, albo przynajmniej jej słuchać i komunikować, jest to jedyna pociecha moja i pożytek mój“.

Śmierć zacnego męża nastąpiła 10 lutego 1768 roku. „Życia swego świątobliwego, bez choroby, bez boleści, i prawie bez konania, przez samo sił osłabienie, wieku swego 89-go, szczęśliwie dokonał“.

Ciało księdza Baudouin’a spoczywa w gro« bach kościoła Ś. Krzyża. Na kamienia w ścianę wmurowanym, położono ma skromny napis, którego może sam żądał:

d. o. M.

R. D. Gabriel Petrus Baudouin pr intus rector hospitalis generalis Inf ant is Jesu, anno-rum 89, vocationis j8.

We współczesnych „Wiadomościach Warszawskich“ wydrukowano piękny wiersz łaciński, którym ksiądz Jozeîat Hylzen, biskup smoleński (brat historyka), uczcił pamięć i zasługi zmarłego przyjaciela.

Hołd publiczny złożył mu też Krasicki w rymowanem epitafium. Wiersz biskupa-poe-ty wielokrotnie już był przytaczany, jest wszakże tak piękny, że go tu raz jeszcze powtórzyć warto:

Którego święta miłość bliźniego ujęła,

Mężu prawy! spoczywaj wpośród swego dzieła.

Bajeczna starożytność niech rycerzy głosi;

Nędzna sława, co światu nieszczęście przynosi.

Nie ten godzien pamięci, kto gnębił, kto zdzierał,

Nie ten kto łzy wyciskał, lecz—kto je ocierał.

V. TROCHĘ SZCZEGÓŁÓW KRONIKARSKICH.

Celem założenia szpitala Dzieciątka Jezus było: stworzenie instytucyi leczniczej, opiekuńczej, dobroczynnej, któraby istniała samoistnie, we wszystkiem sobie wystarczając.

Tam, gdzie ladzie cierpią, chorają i umierają, niezbędne są: kościół i cmentarz. Ksiądz Baadoain postarał się, aby jego zakład posiadał jedno i drogie intra mnros.

Cmentarz powstał współcześnie ze szpitalem. Był to cmentarz smatny, bezimienny, bez nagrobków, bez chwalb pośmiertnych, może tylko drewnianymi symbolami iTęki Pańskiej przyozdobiony. Po wielo latach (w ro-ko 1799), oczczono pogrzebanych tam skromnym, dziś joż mocno zniszczonym pomnikiem „jeneralnym“. Napis na pomniko oblicza liczbę pochowanych od r. 1757 na trzydzieści tysięcy. Ciała ich „spokojo wiecznego“ nie otrzymały; w niecałe stolecie po pogrzebania poroszył je i z łona ziemi wyrzocił rydel kopacza, przygotowojącego fondamenty pod bodowle.

Kaplicę szpitalną, tak obszerną i piękną, że można ją było kościołem nazwać, poświęcono w dnio 12 września 1762 roko. Poświęcenia dopełnił ks. Załoski, biskop kijowski.

Wspomniałem wyżej o galeryi „dobrodziejów“, którą szpital w portretach olejnych posiada. Galerya, z wielo względów ciekawa i posiadająca znaczenie historyczne, zasłogo-je, aby ją w dobrych kopiach odtworzono.

Prócz Baodooin’a, sportretowane są w tym zbiorze następojące osobistości: król Äogost III; król Stanisław Aogost; królewicz Ksawery;

ksiądz Hieronim Szeptycki, bisküp płocki; ks. Karol Kreni; Józef Sołłohab, wojewoda witeb-ski; książę Michał Jerzy Poniatowski; książę Aagast Alexander Czartoryski; Jan Klemens Branicki; Franciszek Bieliński (nie marszałek, lecz synowiec jego); Kazimierz Krasiński, starosta krasnostawski; Marcin Załaski, safragan płocki; księżna Barbara z Daninów Sangasz-kowa; z Sangaszków Krystyna Bielińska; Ka-neganda z Sangaszków Czacka,- Anna z Ossolińskich Krasińska; Józefa z Morsztynów Ossolińska; Joanna z SałkowskiCh Sapieżyna.

. W kaplicy znajdaje się nagrobek Hylzena, biskapa smoleńskiego, który zmarł w r. 1773.

VI. ZMIANY OSTATNIE.

Koniec wieka XVIII i początek XIX były dla Warszawy epoką klęsk. Bawialnie karczyły się albo zmieniały w koszary; pałace sprzedawano za bezcen kapcom i re-staaratorom, którzy przerabiali je na hotele inb mieszkania prywatne. Natomiast kwitnęły, rozwijały działalność i rozszerzały się tery-toryalnie—szpitale.

Około roka 1820 gmach wniesiony przez Baadoain’a nie wystarczał jaż na potrzeby miasta. Liczne przybadówki, któremi go w ciąga kilkadziesięcia lat obstawiono, czyniły go-

spodarstwo wewnętrzne trudnem ł niewygo« dnem. Komisya województwa mazowieckiego postanowiła szpital z gruntu przebudować.

Przebadowy dokonano w roka 1824. Plan przygotował Alexander Gröfte, badowniczy je« neralny Komisyi Spraw wewnętrznych i po« licyi.

Szpital po przebudowaniu przybrał po« stać zupełnie odmienną. Rozwinął się a głó« wnie wydłużył, wszystkie zaś dawniejsze ro« mantyczne wybryki stylowe ustąpiły miejsca prawidłowej, nieco sztywnej i—cokolwiek nu« dnej, powadze.

Wówczas to dopiero gmachy szpitalne dociągniono aż do ulicy Świętokrzyzkiej, a wejście główne, znajdujące się dawniej w rogu szpitala, umieszczono w samym jego środku.

Kliniki zaprowadzono u Dzieciątka Je« zus z chwilą otwarcia Akademii Medycznej. W r. 1860 otwarto ambulatoryum kliniczne. Do klinik, prócz studentów, uczęszczali lęka« rze,* odwiedzały je też, w charakterze gości, zagraniczne znakomitości świata lekarskiego.

Później nieco powstała klinika terapeu« tyczna i akuszeryjna.

W latach następnych, pod wspólnym da« chem kupiły się tu: szpital właściwy, dom podrzutków, instytut szczepienia ospy, oddział kobiet obłąkanych, instytut położniczy, połą« czony ze szkołą akuszerek wiejskich, i szkoła felczerów.

W „teatrze anatomicznym“ wykładano studentom medycynę oraz aczniom szkoły felczerskiej anatomię.

Przyjmowanie dzieci podrzuconych od« bywało się przez czas długi za pomocą tak zwanego „koła“. Dzieci przynoszono zwykle nocą. i'latka lub pośredniczka umieszczała niemowlę w rodzaju szafki, zwróconej otwo« rem do ulicy, i pociągała za sznur od dzwonu. Na to hasło dyżurna siostra miłosierdzia wy« kręcała ruchomą szafkę do siebie i wyjąwszy niemowlę, odsyłała je do właściwego oddziału.

Dyskretne „koło“ następnie skasowano. Dzieci oddawać dziś trzeba szpitalowi jawnie, dopełniając przytem pewnych urzędowych formalności i składając przepisaną opłatę. Tym sposobem te dzieci nie są już właściwie „podrzutkami" i piętno tej nazwy hańbiącej powinno już być z nich zdjęte.

O działalności szpitala podaje Gołębiow« ski, pod rokiem 1827, taką treściwą notatkę:

„Było chorych mężczyzn 163, kobiet 203; sierot chłopców 138, dziewcząt 243; mamek 22 karmiło 27 niemowląt, a 1,230 oddano na wieś".

Stan szpitala w chwili bliższej nam przed« stawiają następujące, u źródła poczerpnięte cyfry:

O SZPITALU DZ. JEZUS I JEGO ZAŁOŻYCIELU,

Procent śmiertelności

W dnia 1 stycznia 1896 r. było chorych, pozostałych z r. 1895 — 548; przybyło 6,803, razem zatem w ciąga roka 1896 leczyło się 7,351. Wypisano 5,830; umarło 952; pozostało na rok 1897 — 549.

12,95%; dni szpitalnych 162,576.

W oddziale dzieci opuszczonych (podrzut« ków) było starszych dzieci z r. 1895—127, przy« było 271, zmarło 20. Dzieci przy piersi było 59, przybyło 1,839, zmarło 261. Rozdano ko« bietom wiejskim na wykarmienie 5,040; przy« było 1,404; zmarło 14.

W domu położniczym było z poprzednie« go roku chorych 10; przybyło 642; zmarło 13, wypisano 681.

W przytułku rekonwalescentów pozosta« wało 12; przybyło 320; wypisano 320; na rok 1897 pozostało 12.

W instytucie szczepienia ospy szczepi się ją w ciągu roku średnio 1,500 dzieciom. Prócz tego instytut rozdaje i rozsyła limfy na 30 do 40 tysięcy szczepień.

W ambulatoryum udziela się średnio 20,000 porad rocznie.

Gospodarstwo wewnętrzne przedstawia się jak następuje:

W r. 1895 szpital miał dochodu:

Z nieruchomości rb. 12,289 kop. 87; z ka« pitału rb. 8,124; od rządu rb. 2,825; z opłat za leczenie rb. 75,776 kop. 35V₂; z innych źró«

deł rb. 9,750 kop. 54. Ogółem dochód wy~ niósł rb. 108,767 kop. 14. V tymże czasie -wydatki aczyniły ogółem rb. 108,767 kop. 14.

W roka 1896 ogół dochoda wyniósł rb. 166,284 kop. 38V₂, wydatki rb. 154,400 kop. 70*

Każdy chory kosztaje średnio szpital kop. 52,76 na dobę. Na dziecko przy piersi wydaje szpital dziennie kop. 54,70, na starsze kop. 40,20; na oddane na wieś kop. 4,42.

VI.

O POCZĄTKU WÄRSZÄVSKIEGO TOWRRZYSTWÄ DOBROCZYNNOŚCI.

Rok

1812 pozostawił po sobie zwykłe lat krwawych potomstwo: żałobę, kalectwa, nędzę. Warszawa, leżąca na szlaka orłów Napoleon« skich, widziała odwrót prawego skrzydła wiel« kiej armii, która przestała joż być wielką Aiasto zapełniło się ladżmi, chorymi ciałem i opadłymi na dacha, rannymi i żebrakami. Zewsząd wołano o nóż chirargiczny, o szar« pie, o pieniądze, o chleb. Miejsca zaczynało braknąć na szpitale, które nazywano „lazare« tami“, dla mąk Łazarzowych, które tam cier« piał niejeden.

Po chybionem i jałowem dziele damy, przyszła kolej na owocne i zawsze do cela trafiające dzieło miłosierdzia.

To dzieło nie było obce Warszawie,

owszem, stanowiło jedną z jej praktyk częstych, rzec nawet można: nieprzerwanych. Właśnie w ostatnim roka minionego stulecia, warszawianie utworzyli „Towarzystwo przyjaciół ludzkości“, natchnione i wywołane dobrym przykładem monachijczyków. Hasłem towarzystwa było: „głodnego nakarmić“, celem: dostarczać nędzarzom codziennego posiłku pod postacią tak zwanej „zupy ekonomicznej“ i sporego kęsa Chleba.

Wynalazcą wymienionej zupy, która nic dotąd na swojej wartości hygienicznej i dobroczynnej nie straciła, był hr. Beniamin Ramfordt, człowiek dziwnie ruchliwy, w jednej osobie: wojak, przyrodnik i filantrop. Grodzony w Ameryce, kształcił się w Anglii; odbywszy kampanię o niepodległość amerykańską, powrócił do Europy; ku schyłkowi życia przemieszkiwał w Bawaryi, umarł zaś we Fran-cyi. Bawiąc w Aonachium, gdzie zajmował się organizacyą armii bawarskiej i czyniąc doświadczenia fizyczne, wpadł na pomysł przyrządzania taniej a posilnej zupy przy pomocy hermetycznie zamkniętego „kociołka Papin’a“. Pomysł zastosowano zaraz w praktyce do celów filantropijnych, najpierw w Monachium, potem w innych miastach. Warszawa przyswoiła go sobie w roku 1799. I stała się rzecz nieprzewidziana: o pracach uczonego hrabiego z zakresu fizyki, strategii i dyplomacyi

2 Kr- • 1ÎOPCJ N

;ov.?3kiegoj

Hazim.Oo

O POCZĄTKU WAR. TOW. DOBROCZYNNOŚCI 147

świat zapomniał, zupa zaś „Ramfordzka“, na którą on sam najmniej zapewne liezył, zapewniła ma — względną, jak wszystko na ziemi—nieśmiertelność.

Niewiele wiemy o losach „Towarzystwa przyjaciół ludzkości", które biedaków warszawskich posilało zupą ramfordzką. Kilka sprawozdań, zamieszczonych w gazetach ówczesnych, poacza nas tylko, że w pierwszych latach bieżącego wieka z dobrodziejstwa tego korzystało w Warszawie po 240 do 300 osób dziennie. Potem zamieszki polityczne sparaliżowały w zawiązka całe dzieło.

Kiedy okropności wojen Napoleońskich powołały do czynnego działania filantropię warszawską, członkowie tamtego właśnie towarzystwa utworzyli inne, które nazwało się krócej i prościej: „Towarzystwo Dobroczynności“.

W samą wigilię Bożego Narodzenia 1814 roku odbyło się otwarcie nowej instytacyi. Pamiętna to data. Od tej daty nędzarz warszawski miał prawo podnosić nagięte ka ziemi czoło, bo ma powiedziano, że jest „rzeczą Świętą“ (res sacra miser).

Jak w każdem dziele miłosierdzia, tak i ta, głównemi działaczkami były kobiety. Listę ich rozpoczyna hr. Zofia ordynatowa Zamoyska. Obok niej kupi się pięć pierwszych opiekunek towarzystwa: Gutakowska,

wojewodzina, księżna Sapieźyna, księżna Wir-temberska, Teresa Kicka, Cecylia Beydale.

W składzie administracyi znajdujemy na« zwiska: Ädama księcia Czartoryskiego, sta« rosty« woje wody, jako prezesa towarzystwa, hr. Ordynata Zamoyskiego, jako wice«prezesa. Prezesem wydziału I«go jest minister spra« wiedliwości Wawrzecki; prezesem wydziału II«go doktór medycyny Berganzoni.

Listę członków wydziału I«go rozpoczy« na Julian Grsyn Niemcewicz.

Towarzystwo zdobyło sobie odrazu mi« łość i poparcie społeczeństwa. Posypały się ofiary, których wykaz jest z wielu względów ciekawy. Występuje w nim sto dukatów hra« biego Pocieja i sześć tysięcy złotych polskich hr. Ostrowskiego, wojewody, prezesa senatu— nie brak wszakże i półzłoika, opatrzonego takim komentarzem:

„W czasie wielko « tygodniowej kwesty część jedna szanownych Jałmużnie, które tej pracowitej dla ludności podjęły się pielgrzymki, przyszła zkolei do jednego z wyższych oficerów, przed którego kwaterą stał szyldwach.—Nie można—rzecze sucho żołnierz. — Generał nikogo puszczać nie kazał.—iTy nie z wizytą, ani we własnym interesie—odezwał się towarzyszący damom młodzieniec — kwestujemy dla biednych.—Dla biednych?—powtórzył tonem ułagodzonym grenadyer — ha, to

O POCZĄTKU WAR. TOW. DOBROCZYNNOŚCI.

co innego... Generał nie mógł tego przewidzieć... Idźcie panie, a tymczasem przyjmijcie, na co zdobyć się może chadoba — rzekł i położył na tacy półzłotka“.

W pierwszym roka istnienia Towarzystwa dochody jego wynosiły złp. 120,609 gr. 22. W szczegółowych pozycyach są dwie znamienne. Pierwsza brzmi:

„Ze sprzedaży szarpi—złp. 11,025 gr. 4“.

Draga:

„Z teatra amatorów—złp. 17,856“.

Fandaszami szafowano oszczędnie. Pierwszy rok zamknięty był remanentem złp. 40,028 gr. 9. Pomiędzy wydatkami zapisano: „Ha wspomożenie jeńców, powracających z niewoli, złp. 1,000“. Najwyższym wydatkiem było: „Wspomożenie szpitali warszawskich“,- ożyto na ten cel całkowitego wpływa z kwesty wielkotygodniowej, w kwocie złp. 20,419.

Pomimo sympatyi ogóła i możnych protektorów, Towarzystwo w pierwszych latach nie mogło rozwijać się należycie. Stał tema na przeszkodzie brak odpowiedniego pomieszczenia.

W przedmowie, którą do pierwszego rocznika Towarzystwa napisał Niemcewicz, braki te są otwarcie wykazane. „Towarzystwo Dobroczynności — mówi aator Śpiewów historycznych—zna dobrze, ile jeszcze potrzeba, aby ten instytut do takiego przywiedziony był staną, by ludzkości i społeczeństwa stał się istotnie pożytecznym. Ale skoro tylko otrzyma od najjaśniejszego pana dogodność doma i miejsce po tema, nie omieszka zaraz zająć się jak najlepszem onego urządzeniem, opatrzyć mieszkania dostatnio i wygodnie; założyć szaîarnie,- kuchnie i piekarnie na wzór Ramfordzkich arządzić, gdzieby chleb i żywność tanio, posilnie i zdrowo przygotowy-wanemi były; wyznaczyć osobną dla chorych inîirmeryç, mieć własną pralnię; nakoniec zaprowadzić po wszystkich salach warsztaty i kołowroty, gdzieby biedni, pod dozorem majstrów pracując, nie znali szkodliwego próżniactwa i choć po części na utrzymanie swe zarabiać mogli...“

Przez cztery pierwsze lata Towarzystwo mieściło się częścią w zabudowaniach księży Franciszkanów na rogu Franciszkańsktej i Zakroczymskiej (które rząd pruski w części już przerobił, zamierzając arządzić tam więzienie, a zakonników przenieść do Warki), częścią w gmachu Konwiktu Pijarskiego przy ulicy lAiodowej (nr. 487). Niektóre sekcye musiały nawet szukać pomieszczenia za miastem, mianowicie w Woli Grzybowskiej pod Warszawą.

Do dzisiejszego gmachu na Przedmieścia Krakowskiem przeniosło się Towarzystwo w roku 1819. Ten gmach nie miał wówczas

s\x?ej dzisiejszej postaci. Nadał ma ją dopiero w kilkanaście lat później słynny Corazzi, kto* ry w pierwszej połowie naszego stalecia odegrał w dziejach badownictwa warszawskiego rolę tak wydatną, jak Haasman w Paryża za dragiego Cesarstwa.

Obecne swe pomieszczenie otrzymała Dobroczynność w paściźnie po Karmelitach, których skromny kościółek stanowi dziś kaplicę Towarzystwa. Prócz tego część gma-cha wznosi się na miejsca dawnego pałaca Kazanowskich.

O Karmelitankach, które w swoim czasie zajmowały w kronice Warszawy miejsce wydatne, dziś jaż mało kto wie i pamięta. Te zakonnice, zwane „Bosaczkami“, przybyły do naszego miasta w pierwszej połowie XVII wieka. Początkowo mieściły się w skromnym dworka drewnianym, a gdy przy pomocy dobrych ładzi zbadowały sobie około r. 1650 marowany klasztorek, kale szwedzkie obróciły go niebawem w perzynę. Klasztorek jednak razem z kościółkiem odbadowano i dobrze zaopatrzono, „Bosaczki" bowiem cieszyły się opieką rodzin magnackich, a nawet panających.

Maleńki kościół Karmelitanek, który Erndtel w swym opisie ( Varsavia physice. illustrât d) nazywa „kaplicą“ (sacellum), posiadał dwie właściwości, wyróżniające go zpośród

innych. Ta uczęszczali głównie cudzoziemcy, dla których wygłaszano kazania w języku îran-cuskim (miewał je w początkach tego wieku Albertrandy w przytomności Ludwika XVIII); tu również, w grobach pod kościołem, cho-wano dzieci najznakomitszych rodzin. CI Karmelitanek pochowano, między innemi, córeczkę Władysława IV. Ojciec uczcił jej pamięć pięknym pomnikiem, który jednak w czasie najazdu szwedzkiego zniknął bez śladu.

Po oddaniu gmachów klasztornych Towarzystwu Dobroczynności, Karmelitanki, których było jeszcze wówczas trzynaście, przewieziono do Krakowa.

Pałac Kazanowskich słynął w wieku XVII z przepychu i stanowił jeden z dziwów, już nie tylko miasta, lecz kraju całego. Opisywano go wielokrotnie. „Dziwem“ uczynił ten gmach dopiero Adam Kazanowski, starosta borysowski, marszałek wielki koronny, towarzysz nauk, podróży i... rozpusty Władysława IV. Niezmierne bogactwa, z tego właśnie stosunku osiągnięte, włożył on w urządzenie pałacu, który był poprzednio skromnym dworem skromnego również Boboli.

Ostatnia okoliczność włożyła w usta rymo-pisa Jarzębskiego następujący naiwny okrzyk:

Gdyby zmartwychwstał B obola, Zawołałby z włoska: Olał

O POCZĄTKU WAR. TOW. DOBROCZYNNOŚCI, ^3

Podkomorzy, urzędniku,

Przeszły miły namiestniku!

Pewnieś tu Zamek założył,

Boś koszt wielki na to łożył.

Nie dziwuję! Według świata Wymyślają młodsi w lata,

Wszystko kształtnie alla modo,

Z cudzoziemska, pili commodo!

Dopiero po przeniesienia na Przedmieście Krakowskie, Towarzystwo Dobroczynności otrzymało ustawę. Wyszła ona z draka w ro-ka 1820, nosi zaś datę 24 gradnia 1819 r. Podpisali ją: Niemcewicz, ówczesny „Prezes Rady administracyjnej a razem wydziała opiekuńczego i wyszukiwania funduszów“, oraz sześcia członków: Plater Ladwik, Łubieński Jan, Kossakowski Józef, ks. Węgierski i^aciej, ks. Diehl Karol i ks. Lauber Karol. Treściwa ustawa posiada tytułów 8, artykułów 36. Obowiązywała aż do roku 1892, w którym, stosownie do zmienionych potrzeb i warunków, przerobiono ją i uzupełniono.

W artykule 35 ustawy pierwotnej znajduje się szczegół ważny. Pomiędzy tymi, którzy „nie należą do przednich starań Towarzystwa“, wymieniono tam „złożonych chorobą obłożną lub zaraźliwą, których wyraźna jest do szpitalów publicznych kwalifikacya“. Dziś zastrzeżenie takie wydaje się nam zgoła zbytecznem, wówczas było rzeczą nie tylko potrzebną, ale — prawie zupełnie nową.

Dopiero w ostatnich latach XVIII wieka tak zwana „Komisya policyi“ ustanowiła różnicę urzędową pomiędzy szpitalem - lecznicą a szpitalem-przytułkiem. Poprzednio, przez cały szereg lat i stuleci, te dwa pojęcia i te dwie rzeczy łączono u nas w jedno.

Najpierwsze warszawskie „szpitale“ były wtaściwie tylko przytułkami, gospodami, albo dosłownie: domami gościnnymi dla ludzi biednych (domus pauperum hospitciles). Nazywano je także z grecka: xenodochia (czasem z dodatkiem: peregrinorum), co znaczy*, gospody pielgrzymów.

Jeszcze w połowie XVIII wieku nazwa „szpital“ służyła w Warszawie wszystkim zgoła rodzajom zakładów filantropijnych. Posiadało zaś ich wówczas miasto aż dziewięć, co dowodzi, jak bujnie po wszystkie czasy krzewiły się u nas uczucia altruistyczne. Oto te zakłady:

1.    Szpital dzieci podrzuconych (założony przez ks. Baudouina).

2.    Szpital Ś. Łazarza (założony przez

Skargę).

5. Szpital sierocy Ś. Benona.

4.    Szpital Ś. Ducha przy kościele Ś. Barcina (księży Äugustyanow).

5.    Szpital Ś. Ducha przy kościele ks.

Paulinów.

O POCZĄTKU WAR. TOW. DOBROCZYNNOŚCI. ^5

6.    Dom Poprawczy (założony przez ks. Rostkowskiego).

7.    Szpital ks. Bonifratrów.

8.    Szpital Ś. Rocha.

9.    Szpital Ś. Kazimierza.

Gdy chciano część tych szpitali „party« kalarnych“ skopić w jednem miejsca i oddać pod zarząd jednej administracyi, w projekto-wanym szpitala „jeneralnym“ pomieścić się miało to wszystko, czem się zajmaje dzisiejsza, tak bardzo wyspecyalizowana filantropia warszawska.

Wydana w r. 1758 broszara: „O założenia Szpitala Jeneralnego w Warszawie; Do całego Naroda Polskiego y W. Xiçstwa Litewskiego“ wyszczególnia dziewięć pozycyj, programem owego szpitala objętych. Tłómacząc je na język dzisiejszy, czyli nadając im nazwy, dzisiejszym oddzielnym instytacyom słażące, wypada, że w „szpitala jeneralnym“ miały znaleźć jednocześnie pomieszczenie: Dom podrzatków, przytałki położnicze, ochrony dla sierot, właściwy szpital dla chorób niezaraźli-wych, przytałek dla starców i kalek, szpital dla obłąkanych, szpital dla wenerycznych, dom zarobkowy, areszt policyjny. Dodajmy dla ścisłości, że dla pierwszych pięcia oddziałów przeznaczono jeden gmach, a dla ostatnich czterech dragi.

Instytacya wszakże, najbardziej do dzi-

siejszego Towarzystwa Dobroczynności zbliżona (z wiela też względów podobna „Towa-rzystwa przeciwżebraczema“), powstała dopiero za Stanisława Augusta, za sprawą—cu-dzoziemca. Był nim baron Le Fort. Opracował on i około roka 1783 wprowadził w wykonanie plan, który zapobiegać miał radykalnie szerzącej się pladze żebractwa.

Przedsięwzięcie, popierane przez króla i możniejszych obywateli warszawskich, rozpoczęło się pod dobrą wróżbą. Za rogatkami Volskiemi stanął gmach, przeznaczony w połowie na przytułek dla niedołężnych kalek i starców, w połowie na dom pracy dla tych, co pracować mogli. Ladzie dobrej woli otworzyli towarzystwo, które stałymi zasiłkami zobowiązało się wspomagać nową instytacyę. Zaraz w pierwszym roka ona liczyła 327 członków.

Posiadam ciekawe „Doniesienie“ starościńskie z r. 1785, które okazaje jak gorąco ta sprawa była popierana. Doniesienie, wy-drakowane w trzech językach (polskim, francuskim, niemieckim), a podpisane przez ówczesnego starostę warszawskiego, Aloizego Fryderyka hr. Brühla, jest właściwie odezwą do ogóła o składki i ofiary.

„Ii'lC Pan Generał Baron Le Fort—powiedziano tam — był najpierwszy, któremu przyszło na myśl przedsięwziąć ustanowienie

O POCZĄTKU WAR. TOW. DOBROCZYNNOŚCI. 157

instytutu dla ubogich, dla zgromadzenia do niego prawdziwie samych abogich, odłączenia onych od włóczęgów, dania pierwszym wy-żywienia, wypędzenia drogich, albo ich przynaglenia do zarobienia sobie na żywność“.

Program, jak widzimy, zapełnię ten sam, jaki nakreśliło sobie nasze Towarzystwo prze-ciwżebracze.

Na nieszczęście, i baron Le Fort i jego dzieło zniknęli wkrótce z powierzchni Warszawy, jakby ich zdmochnięto. Dziwna tajemnica to zniknięcie pokrywa. Nawet Sobiesz-czanski, który miał w ręko specyalne do tej sprawy materyały, zagadki rozwiązać nie potrafił. I tylko poczciwy gadała Plagier stworzył na temat barona i zaszytych w łachmanach dukatów anegdotkę, która wszakże krytyki historycznej nie wytrzymuje, stwierdzając jedynie, że w błocie warszawskiem po wszystkie czasy obficie lęgły się plotki.

Dzieło Le Forfa przepadło, ale zawarta w niem idea ocalała. Z tej to właśnie idei narodziło się, w ćwierć wieku później, warszawskie Towarzystwo Dobroczynności.

Czem jest dziś to ostatnie dla Warszawy, mówić nie potrzebuję. Jest-że wśród moich czytelników choć jeden, któremuby obce były: zakres, wartość i znaczenie tej wielkiej i nieodzownej instytucyi?

VII.

O DWORZE „POD GWIAZDĄ“.

od oskardem malarskim padła jedna ze starszych pamiątek naszego, odmładzającego się pracowicie, miasta.

Był nią dom „pod Gwiazdą“, na roga alie: Senatorskiej i Koziej.

W pojęcia współczesnego warszawianina malownicze godło tej posesyi nadała jej mieszcząca się tam, pod taką właśnie firmą, wielce popularna piwiarnia—w rzeczywistości to godło było znacznie od niej starsze, sięgało bowiem początków XVII stulecia.

h i właśeiwa historya Warszawy, jako stolicy krają, rozpoczyna się od daty, niewiele wcześniejszej.

Warszawa w owej epoce, pod względem arządzeń administracyjnych i policyjnych nie była wcale ideałem miasta. Wszelkie tak zwane „porządki miejskie“ bardzo wiele pozo-staniały w niej do życzenia. Część tylko die posiadała nazwy urzędowe, o nameracyi domów mowy nie było. Nie było i być nie mogło, nameracya bowiem taka nastręczałaby w wykonania niezwalczone prawie trudności. Warszawa ówczesna nie stanowiła jednolitej całości, lecz była lużnem skupieniem oddzielnych miasteczek, z których każde rządziło się na własną rękę. Było to podobne nieco do związku niemieckiego—przed Bismarkiem...

Gdyby komu przyszła była wówczas myśl oznaczenia porządkowymi numerami miejskich nieruchomości, musiałby tworzyć oddzielną numeracyę dla Starej Warszawy, oddzielną dla Nowej Warszawy, oddzielną wreszcie dla każdej zosobna jurydyki.

Nie mogło więc przyjść do tego,- nie mogło tembardziej, że nawet nazwiska głównych ulic, placów, przedmieść i kęp na Wiśle nie były ustalone, i że nawet najwydatniejsze miejscowości nazywano coraz inaczej, nie tylko w mowie potocznej, lecz nawet w aktach urzędowych.

Właściwa numeracya domów zaprowadzona została w Warszawie dopiero przy końcu XVIII stulecia. Uchwała tak zwanej „Komisyi brukowej" z dnia 30 marca 1784 r. zaleciła ją mieszkańcom miasta w liczbie innych niezbędnych zmian i urządzeń. Było to zarazem hasło do odebrania władzy sądowniczej magistratom oddzielnych jurydyk i aczy-nienia ratasza Starej Warszawy rataszem głównym całego miasta.

Jakże jednak radzili sobie nasi pra«pra« dziadowie z oznaczeniem miejscowości w cza« saeh, poprzedzających ową uchwałę?

Radzili sobie w sposób prosty a do«

weipny.

Oto zamożniejsi i pomysłowsi obywatele amieszczali na swych posesyach jakieś znaki lab figciry wyrzezane z drzewa, czasem wy« kate z kamienia, które nadawały joż raz na zawsze pewną stałą nazwę dworowi, dworko« wi lab kamienicy.

Niekiedy te wyobrażenia były zapeł« nie przypadkowe; czasem jednak zostawały w związka z jakimś wydatnym taktem z ży« eia mieszczanina. Tak naprzykład obywatel, tradniący się handlem zamorskim, umieszczał na swej posesyi rzeźbiony misternie okręt; inny, który na jednej z wypraw tareckich od« znaczył się, a może i łap przywiózł z niej bogaty, ozdabiał czoło swego domu głową tarka i t. p.

Tak wyróżnione domy otrzymywały zaraz stałe przezwiska: „pod Okrętem", „pod Tar« kiem“ i t. p., i służyły za pankty wytyczne dla całej dzielnicy miasta.

Aawiano wówczas:

— Słyszeliśta? Pono w lochach ka«

mienicy „pod Bliźniętami“ pokazał się ba

zyliszek!..

— Pytacie o Kosa, ruśnicarza? Aieszka teraz podle dwora „pod Krzysztofem“...

— Co macie szukać! „Pod Gąsiorkiem“ dadzą wam i izbę ciepłą do przespania, i antał dobrego wina na rozgrzewkę!..

I każdy wiedział, że w pierwszym razie jest mowa o kamienicy na roga Starego Aia-sta i Danaja; w drogim o doma przy alicy Dłagiej, w blizkości dzisiejszego płaca Krasińskich; w trzecim o popularnej winiarni, połączonej z domem zajezdnym, również przy alicy Dłagiej.

Otóż w owej epoce, lubującej się w długich określeniach, poza marami miejskimi, przy ulicy Bykowej...

— Przy jakiej ulicy? — spyta zdziwiony

czytelnik.

—    Powtarzam: przy ulicy Bykowej...

—    Cóż to za nowa ulica?

— Wcale nie nowa. Jest to taż sama

ulica, która następnie, po wzniesieniu za Zygmunta III kościoła i klasztoru w miejscowości zwanej „Na piaskach“, nazywała się Reformacka...

— Ależ ja nie znam i żadnej Refor

mackiej!

— Przepraszam, znasz ją, czytelniku; znasz ją jednak pod ostatnią—na dziś—na-

zwą: Senatorska. Otóż przy tej alicy Bykowej - Reformackiej - Senatorskiej, wprost zieleniącej się dwoma rzędami rozłożystych drzew alei...

— Zkądże znów ta aleja?

— Zkąd, nie wiem; wiadomo mi jednak, że gdy zagęściły się na niej mniejsze i większe dworki (a dwa z nich, z modrzewia zbudowane do obecnej chwili istnieją) i gdy król Sobieski w roka 1684, na pamiątkę zwycięztwa odniesionego nad Tarkami, wymurował tam klasztor dla sprowadzonych przez siebie zakonników, z tej alei utworzyła się ulica i tę ulicę nazwano Kapucyńska...

— Kapucyńska? Nigdy o takiej ulicy nie słyszałem.

— Jest to taż sama, której już na początku zeszłego stulecia, mianowicie w dniu 11 grudnia r. 1808, nadano tytuł Napoleońska, na cześć bohatera z pod Austerlitz...

— I ta nazwa obca mi jest zupełnie!

— A więc, wyrażając się zrozumiałej, choć nie historycznie: wprost dzisiejszej ulicy iAiodowej, jeden z bogatych mieszczan warszawskich, lub też—co jest nawet prawdopodobniejsze—jeden z przyjezdnych magnatów, potrzebujących w porze sejmowej wygodnego pomieszczenia dla siebie i dla dworzan swoich, wybudował przestronny, drewniany

dwór, nad którym zawiesił drewnianą również, pozłacaną—gwiazdę...

Tradno dociec, co owego mieszczucha, rycerza czy też hreczkosieja, skłoniło do wybrania takiego właśnie astronomiczno-poetycz-nego znaku,- hyc może wszakże, iż będąc mazurem, chciał blaskiem tego godła okazać światu, że wbrew przysłowiu, nie urodził się pod gwiazdą... ciemną.

Hipoteza to zresztą bardziej felietonowa, niż historyczna.

Nazwisko pierwszego właściciela dworu „pod Gwiazdą“ nie jest nam znane; wiemy natomiast, że w połowie XVII wieku dwór znajdował się w posiadaniu Grzegorza Kra-kowińskiego vel Brukarskiego (dwoistość nazwisk była wówczas bardzo zwyczajna), który jednak nie był snąć zamożnym i do miejsca przywiązanym, kiedy go już w r. 1645 nowemu nabywcy odprzedał.

Co prawda, nabywca nie był pierwszym

lepszym...

Dość wymienić nazwisko: Krasiński.

Był to mianowicie Jan Kazimierz Krasiński, podówczas kasztelan warszawski i płocki, a nieco później wojewoda płocki i — podskarbi wielki koronny.

Bartoszewicz w swych „Szkicach" (tom I, str. 306 i następne) kreśli ciekawą sylwetkę tego magnata i dostojnika I\iał to być człek cichy z pozora i potalny, w rzeczywistości zaś obdarzony przenikliwym praktycznym rozamem i o przyszłości myślący.

Godność wojewody otrzymał od aryi Lodwiki, w nagrodę za to, że pojął za żonę jedną z jej ulubienic, Amatę Andrault, hrabiankę de Langeron. Przez żonę i przez dostojną jej protektorkę wkradł się w łaski samego Jana Kazimierza, który go do wiela spraw ożywał i starostwami obdarzał. Pod-skarbiostwo otrzymał od tegoż monarchy, pokładającego w nim nieograniczone zaofanie.

Wojewoda i podskarbi omiał chodzić nie tylko około publicznych, ale też i około własnych interesów, czego dowodem olbrzymi majątek, który omierając, zostawił synowi Janowi Bonawentorze, inaczej Dobrogostowi.

To joż tylko nawiasem wspomnieć wypada, że wspaniały gmach na płaco Krasińskich, zwany do dnia dzisiejszego „pałacem Krasińskich“, a będący w swoim czasie rezy-dencyą prawie monarszą, jest właśnie dziełem owego Dobrogosta.

Syn—częstą na świecie koleją—odrodził się od ojca. Wyrzucał na wszelakie zbytki pełną garścią złoto, które rodzic po dukacie przez długie lata gromadził.

Ale wracajmy do dworu „pod Gwiazdą“.

Kasztelan warszawski, nabywszy drewnianą posiadłość, niebawem rozebrać ją kazał

i na jej miejsce wystawił dwór marowany, przestronny, wygodny, jaki w pierwotnym swoim zarysie, z małemi tylko zmianami, dotrwał do dni naszych.

Dwór, nie odznaczający się na zewnątrz niczem szczególnem, miał jednak komnaty przystrojone bogatymi „szpalerami“ (gobelinami) i orządzone z przepychem błyszczącym, choć oszczędnym, niezbędnym dla człowieka, który o wielkiej karyerze marząc, masiał przyjmować w swym doma najwyższych dostojników Rzeczypospolitej.

Takie dwory, jaż z chwilą przeniesienia stolicy do Warszawy i zamieszkania w niej Zygmanta III, zagęściły się po przedmieściach warszawskich.

Z początka panowie lokowali się w dworkach mieszczańskich, na czas sejma wynajmowanych, gdzie bywało ciasno i niewygodnie, i gdzie splendora szlacheckiego nie można było roztoczyć. Pan mieszkał w dworka, mając często po dragiej stronie (dwory, staropolskim obyczajem, przedzielała sień na dwie połowy) krzyczącą rodzinę „łyka“; konie zaś, pojazdy i część większą słaźby masiał w inne miejsce odsyłać.

Stwierdzają to ówczesne pamiętniki, w których czytamy naprzykład:

„29 Oktobra (1614) przybyliśmy do Warszawy. Księżna (Dolska) prosto pojechała do

. *><

10 RU

kiego:

Kiecka, a książę stanął a Kosickiego w Ryn« ka. Byłem razem z księciem, konie zaś moje i czeladź stała na Krakowskiem Przedmieścia, nad Wisłą, w doma księcia Pana Podcza« szego" („Pamiętniki Samaela ^laskiewi« cza“).

Krasiński, wznosząc na miejsce drewnia« nego dwora pałac murowany, miał na cela nie tylko zabezpieczenie się przed niewygodą, lecz zarazem przygotowanie sobie stałej rezy« dencyi w mieście, które obrał za główne pole swych, daleko sięgających, kombinacyj.

W kombinacyach nie przerachował się... I on i syn jego zajęli w stolicy stanowiska najwybitniejsze. O podskarbiostwie JanaKa« zimierza już wiemy,- dodajmy, że i syn jego Dobrogost doszedł z czasem do wysokiej go« dności starosty warszawskiego.

W dworze „pod Gwiazdą“ mieszkał pod« skarbi do samej śmierci, to jest do roku 1668. Nim zamknął oczy na zawsze, pozwolił mu Bóg oglądać wielkie dostojeństwo, spływające na syna (reîerendarstwo wielkie koronne i sta« rostwo warszawskie), oraz patrzeć na zwią« zanie się jego węzłami ślubnymi z Teresą Chodkiewiczówną, wojewodzianką wileńską.

Wesele młodej pary odbyło się z wielką wystawnością. Salony „pod Gwiazdą" ledwie mogły pomieścić dostojnych biesiadników. Po« loneza z panną młodą wiódł w pierwsze parę... jego królewska mość Jan Kazimierz.

Po śmierci ojca, Dobrogost Krasiński niedługo jaż przemieszkiwał we dworze przy alicy Bykowej. Co starczyło ojca, dorabiają-cema się, nie mogło wystarczyć synowi, który przyszedł na gotowe. Damny, paszący się, bańczaczny, postanowił wznieść sobie pałac, zaćmiewający bodajby królewską rezydencyę. Ailiony ojcowskie pomogły ma do urzeczywistnienia tego zamiaru, i wspaniały gmach, obwiedziony murem jak forteca, już w r. 1676 a więc w 8 lat zaledwie po zgonie rodzica, stanął na pustych dotąd placach, przy ulicy Szerokiej...

— Alboż jest w Warszawie ulica tego nazwiska?—przerywa mi znów nazbyt współczesny czytelnik.

— Jest — objaśniam go nawiasem — nie nazywa się już jednak dzisiaj Szeroka, lecz— Długa.

Z chwilą przeniesienia się Dobrogosta do nowego pałacu, dwór „pod Gwiazdą“ opustoszał. Opustoszenie uwydatniło się tem-bardziej, gdy sąsiadujący z nim dwór Grzybowskich (w tern miejscu jest dziś posesya Piotrowskich, zwana „domem Rezlera“) został w czasie najazdu Szwedów spalony i z ziemią zrównany. „Pod Gwiazdą“ mieściła się podówczas może tylko służba Krasińskich,

a może i obcy zgoła ladzie bez dachu, którymi roiła się w tej epoce Warszawa...

Ambitny Dobrogost amarł około r. 1709.

Zostawił pięcioro dzieci, z których czworo w młodych latach zeszło z tego świata, przeżył zaś rodzeństwo tylko syn Stanisław, jema też dostały się na wyłączną własność dobra, kapitały i pałace ojcowskie.

Wówczas też w dziejach dwora „pod Gwiazdą“ nowa zaszła zmiana.

W r. 1715 sprzedał go Stanisław Krasiński Michałowi Gassowi, proboszczowi węgrow-skiema.

Trudno dociec, na jaki użytek nabywał ksiądz dużą posiadłość w stolicy; być może jednak, że to była tylko operacya finansowa, niebawem bowiem widzimy dwór ten odprzedany—Szaniawskim.

Odtąd „Gwiazda“ przechodziła nieustannie z rąk do rąk.

Od Szaniawskich nabywają posesyę Szu-

balscy.

Od Szubalskich ona przechodzi do Za

moyskich.

Od Zamoyskich dostaje się Balickim...

Około tego czasu dwór „pod Gwiazdą“ czołowemi oknami widzieć mógł scenę awanturniczą, polityczno-powieściową, która rozegrała się tuż przed nim, w ciemny wieczór listopadowy.

Było nią portante króla Stanisława Aaga« sta przez trzydziesta konfederatów, którzy zasadzili się nań na placyka, przy zbiega alic Senatorskiej, diodowej i Koziej — gdzie dziś wznosi się kiosk, afiszami oklejony.

Przebieg tej politycznej „awantary“ zna« ny jest wszystkim,- wszyscy też zapamiętali datę 2 listopada 1771 roka.

Gdy, pominąwszy polityczne znaczenie fakta, zważy się, że napad nastąpił między godziną 9 a I0«tą wieczorem, i że dopiero post factum miasto zaalarmowane nim zostało, kwestya wspomnianych jaż na początka „po« rządków miejskich“ przedstawi się nam we właściwem, nie wesołem zaprawdę, świetle.

Widoczne jest, że spiskowcy mieli po« tężnego sprzymierzeńca — w złem, a raczej podobno wcale nieistniejącem, oświetlenia Warszawy.

I w samej rzeczy, pomimo bardzo po« cieszających w tym względzie postanowień magistratu, kto w owych czasach zmuszony był do wyjścia wieczorem na miasto, a chciał mieć drogę przed sobą rozwidnioną, najpe« wniej osiągał to za pomocą... latarni lab po« chodni, które przed nim własna niosła służba.

Wprawdzie jaż w roka 1755 ówczesny prezydent Warszawy, Jan Dalfas, zaopatrzył miasto w latarnie olejne i polecił palić je w godzinach wieczornych nie tylko w bramach miejskich, lecz także przed gmachami rata« szowymi i na placach; wprawdzie w roka 1759 rozporządzenie wznowiono i obostrzo-no — wszystko to jednak nie przeszkadzało Warszawie tonąć w egipskich ciemnościach, które tylko niekiedy księżyc z łaski rozpra-szał...

Sobieszczański, dobry znawca przeszłości naszego miasta, zapisaje w tym przedmiocie fakt bardzo znamienny:

„Posiano (w kilka lat po wydania zacytowanych rozporządzeń) przy latarniach oświetlających bramę postawić straż, swawolni bowiem ladzie albo je tłakli, albo całkiem zabierali“...

Któż w owych „swawolnych łodziach“ nie pozna protoplastów współczesnych nam „figlarzów“, przed którymi nie ostanie się ani jeden kwiat w ogrodzie Saskim, ani jedno drzewko wzdłaż alicy posadzone, ani jeden szyld ozdobniejszy, który można rękami dostać i uszkodzić?

Dopiero po owym listopadowym wieczorze obadziła się większa czujność w tym kierunku, owocem zaś jej było rozporządzenie, nakazujące przybijać latarnie, co trzeci dom, ns każdej ulicy, i opalać je połączonym kosztem właścicieli domów.

Ale i o tem rozporządzenia niebawem zapomniano...

Wracając do dwora „pod Gwiazdą", w krótkich jaż słowach zamkniemy jego kro« nikę, nie obfitującą odtąd w fakty większego znaczenia.

Jak jaż wiemy, ordynatowie Zamoyscy, w których ręka dwór dość krótko pozostawał, sprzedali go Balickim; od tych ostatnich w r. 1782 nabył go smutnej pamięci Szymon Kossakowski, hetman W. K. L.

Ale niebawem dwór powrócił znów do rodziny Balickich, która odkupiła go od wie« rzycieli hetmana.

Na początku zeszłego stulecia, pono« wnie zmienił właściciela.

W objaśnieniu, dołączonem do znakomi« tego planu Warszawy Bacha (rytowanego w Dreźnie, roku 1808) znajduję dwór „pod Gwiazdą“ zapisany pod numerem 480, jako

pałac Kuźniców.

Ostatnimi posiadaczami tego pamiątko« wego gmachu byli Szymon Belli i jego sukce« sorowie.

Tyle wspomnień historycznych.

W potocznej kronice Warszawy, dwór „pod Gwiazdą“ występuje przedewszystkiem, a mo« że i wyłącznie, jako pomieszczenie wielce po« pularnej piwiarni.

Końcowa karta jego dziejów, obficie piwem bawarskim zlana, zdaje się być ćwiart« ką bibały, wklejoną do pergaminowego ręko~ pisa. Pomieścićby się mógł na niej jedynie szkic rodzajowy à la Kostrzewski...

/

VIII.

O DOAÜ PRRSTARYA PRZY tlLICY BRZOZOWEJ.

nouveautés z końca i z po-

/Architektoniczne czątku wieka, najczęściej dzieci geszefta, ożenionego z tandetą, rozpierają się dziś a nas na miejscach najwydatniejszych; czcigodnych zabytków przeszłości szukać trzeba po zasiłkach...

Szakanie do łatwych nie należy. Nasze polskie zabytki, oprócz szacownej, wiekowej pleśni, pokrywa grubszą jeszcze warstwą — brud wiekowy.

Trzeba mieć szczere i silne ukochanie

doby wczorajszej, trzeba posiadać żelazną wytrwałość odkrywców, żeby pokonać wszelkiego rodzaju wstręty i przeszkody, jakie przy tych badaniach spotyka się na każdym niemal kroku.*

Historya kultury zapisać powinna przy-

godę, która w ostatnich latach XIX wieku spotkała ś. p. F. K. Aartynowskiego w jednej z sień staromiejskich.

Zapalony starożytnik wstąpił tam, żeby nacieszyć się widokiem prześlicznej hałastra* dy schodowej, zabytka polskiej ślasarszczyzny artystycznej z wieka XVI.

V chwili, gdy zatopiony całą daszą w tern arcydziele, odrysowywał je w swym notatnika, stróż miejscowy krążył dokoła, spluwając i pomrukując coraz głośniej a gniewniej. Na* gle, z podniesioną do góry miotłą, rzucił się na archeologa, krzycząc:

— A pójdziesz stąd, złodziejul Dam ja ci cudze kunty przepatrowaći

Aartynowski został zwymyślany i siłą na ulicę wypchnięty. Aoże mu się nawet i mio* tłą dostało.

Anie wprawdzie podoby wypadek nie spotkał, dużo jednak wstrętów pokonywać musiałem, chcąc prowadzić ciężkie dzieło odkopywania z pod lawy (czytaj: z pod bru* du) polskiego Herkulanum, któremu na imię Antiqua Varsovia.

Już samo chodzenie po takich ulicach, jak Kamienne Schodki, Brzozowa, Bugaj i t p., stanowi pewnego rodzaju bohaterstwo, cóż dopiero, gdy trzeba tam czynić pilniejsze oglę* dżiny, wstępować do domów, czynić zdjęcia fotograficzne, rozpytywać, zapisywać.

tg»

ÊBÊ//

psi 1

•■■■■• * * S59

03

"a?

O DOMU PRASTARYM PRZY UL. BRZOZOWEJ, j-rjrj

Jest przy ulicy Brzozowej wielki dom, uderzający samą zewnętrznością. Dość spojrzeć nań, aby poznać, że eo najmniej pięć stuleci dźwiga na krzepkich barkach, na wyniosłem czole.

Nad wejściem do tego domu prastarego był niegdyś wmurowany kamień z herbem Barycz-ków i napisem łacińskyn. Wspomniał o tym kamieniu wydawany w Warszawie przed pół wiekiem przez Bolesława Podczaszyńskiego „Pamiętnik Sztuk Pięknych“. Tam również powtórzono ów napis, który brzmiał, jak następuje: D. O, M. Albertus Baryczka S. R. M. ab expensis avenariis, suo, amicorum et posteritatis usui, civitatis ornamento, a fundamentis posuit anno a partu Virginis 162g. Opierając się na tym napisie, autor artykułu twierdził, że dom we wspomnianym roku został wybudowany.

Zanim ostatnie twierdzenie poddam krytyce, zaznaczam, że herbu i tablicy z napisem już niema.

Co gorsze, niema i drugiego kamienia, o wiele starszego i ważniejszego, który był wmurowany od strony podwórza. Na szczęście odrysował go był niegdyś z natury ś. p. Adolf Dietrich.

Ostatni kamień był i pozostał dla archeologów i krytyków — zagadką. Data na nim

szanowna: rok 1599. Litery w napisie mają kształt gotycki; sam napis brzmi: Jesus (do« Słownie Isuss) Maria.

Tarcza ma kształt niezwykły: trzyma ją anioł z podniesionemi skrzydłami. Nie jest to znak herbowy. Poniżej tarczy wykuto zna« cznie później, zapewne w wymienionym na drogim kamienia roka 1629, herb Baryczków oraz inicyały A. B. (Albertus Baryczka). Ro« bota niezdarna; pomysł niegodny aczciwej i rozamnej rodziny starowarszawskiej.

Tradno odgadnąć, jakie koleje przecho« dziły te dwa, zgoła do siebie niepodobne, ka« mienie. To wszakże pewne, że jeden prze« czy dragiema. Jakże dom, istniejący jaż w ro« ka 1509, mógł być wznoszony a fundamentis dopiero w 120 lat później?

A i styl tej niezwykłej badowli świadczy o jej starszem, niż wiek XVII, pochodzenia. Niewiadomo, ile zmian, przekształceń, zbrzy« dzeń, szkód, pospolitości wniosła tam niszczą« ca wszędzie, a a nas zawsze zabójcza, fala czasu, ale z ogólnych, zasadniczych linii wi« dzi się, że ten dom pamięta czasy książąt Mazowieckich.

Gdyby starożytności warszawskie były poddawane tym wszechstronnym, krytycznym, umiejętnym ocenom, które stosują się naprzy« kład do zabytków krakowskich, owa tablica

O DOMU PRASTARYM PRZY UL. BRZOZOWEJ, ijg

dostarczyłaby wątka do bardzo ciekawych dochodzeń.

Dom, nawet jak na starą budowlę warszawską, jest niezwykle wysoki. Posiada pięć pięter, choć zmieściłoby się tam ich sześć lab siedem. Jaż wszakże od drogiego piętra zaczyna się nakrycie dachowe. Na dacha pełno bocznych przystawek. Na różnych wysokościach „facyatki“.

Wogóle ten dom osobliwy niczem nie przypomina typowych kamienic z Rynka Staromiejskiego i alic przyległych.

Kto wie, czy tablica z aniołem nie została z czoła doma wyrwana i przeniesiona w miejsce pośledniejsze,* zastąpiono ją zaś tablica o 120 lat młodszą, może również z innego doma przeniesioną. (I nas pod tym względem działy się i dzieją rzeczy nadzwyczajne.

Jaż zresztą aator artykała w Pamiętnika Sztak Pięknych“ zaznacza, że tablica nosi ślady późniejszego wmurowania oraz ognia. Widocznie zatem dom był dotknięty pożarem, i zapewne po tej katastrofie nastąpiła zmiana tablic.

Czy dom, o którym mówimy (nr. hip. 110, policyjny 22), był zawsze zamieszkiwany?

Jest to w tym razie pytanie zasadnicze i dające podstawę nowym hipotezom. Do czynienia tych ostatnich upoważnia już poniekąd niezwykła zewnętrzność badynka, nieregularny

rozkład i mały rozmiar jego licznych bocznych okienek, wreszcie: położenie prawie nadrzeczne. (Pamiętajmy, że przed kilka wiekami Wisła płynęła znacznie bliżej miasta, że dzisiejsza t. z w. „Prochownia“ stanowiła właściwie przyczółek mosta i t. p.).

Przeglądamy stare, drukowane taryfy, rewizye gospód i inne odnośne materyały i znajdujemy w nich stwierdzenie swych przypuszczeń.

Początkowe dzieje prastarego budynku pozostają nadal pokryte tajemnicą; natomiast z zupełną już pewnością możemy twierdzić, że w wieku XVII i XVIII on był Spichrzem.

Jeszcze w r. 1784 pod tym numerem jest zapisywany „Spichlerz jw. Szymanowskiego R. K.“ Później dopiero występuje w tern miejsca „dworek“ tegoż Szymanowskiego (następnie Podbielskiego), i ten dworek dopiero w początkach zeszłego stulecia, już za Księstwa Warszawskiego, staje się „kamienicą“.

Istnienie w tem miejscu Spichrza w wieku XVII stwierdza „Regestr rewiziey miasta Starey Warszawy“ z roku 1669. Tam przy opisie „ulicy, Miedzy Spichlerzami nazwanej, idąc do Wisły na zawału, ku fortce mieyskiey“, wymieniono pod N2 444 „dom Pana Gintera Juliusza przy śpichlerzu; izdebka mała, w której dziad mieszka, co Spichlerza pilnuje“.

Ale co na Spichrzu czyniłaby tablica

O DOMU PRASTARYM PRZY UL. BRZOZOWEJ, xSi

z aniołem? z imionami „Jezus“ i „IAarya“ na tarczy?

Ta właśnie zaczyna się mrok, czekający na rozproszenie.

Zanim znajdzie się taki, co tego dokona, pozwolę sobie zapisać mimochodem wiadomość, asłyszaną od jednego z „brzozowian“, to znaczy: Brzozowej alicy mieszkańców.

Szukając za wszelką cenę „pankta“ do zdjęcia fotograficznego, znalazłem się na drągiem piętrze w doma, położonym naprzeciw, w mieszkania starego eks-krawca, dziś zapewne rentyera.

— Al — rzekł, otwierając przedemną uprzejmie okno—to pan chce zdjąć ten stary kościół?

— Kościół?! — powtórzyłem w najwyź-szem zdziwienia.

— Ano, miał tam być kiedyś kościół. Kiedym był jeszcze małym chłopcem, mówił mi o tern jeden ksiądz sędziwy, pijar...

Z tą hipotezą nigdzie się dotąd nie spotykałem; nie zapisała jej też żadna z historyj naszego miasta.

Ale owym pijarem mógł być ksiądz Korowski, pierwszy grodu mazowieckiego hi-storyograf, autor cennych, dotąd częściowo tylko wydanych „Pamiątek Warszawy“...

Przypisek. Artykuł niniejszy, wydrukowany w roka 1908 W Tygodniku ilustrowanym, zachęci! kilka miłośników Starej Warszawy do poszukiwania wspomnianej przezemnie tablicy z roka 1509. Poszukiwanie dało wynik nadspodziewanie pomyślny. Tablica została w kącie jakimś odnaleziona, i choć pęknięta, dobrze naogół zachowana. Znajduje się obecnie w zbiorach „Towarzystwa opieki nad zabytkami przeszłości".

IX.

O NIEDOSZŁYA PROJEKCIE „ÜLICY KRÓLÄ RZYASKIEGO“.

Warszawa, odwiedzając corocznie Bielany, zastaje tam za każdym razem „wszystko, tak jak było“. I nie tylko: jak było, lecz — gorzej, niż było.

Lasek coraz rzadszy, drzewa coraz niższe, piaski coraz głębsze, karz coraz nieznośniejszy. Pustynia podrywa coraz bardziej oazę; oaza staje się sama pustynią.

W początkach i w połowie zeszłego wieku na Bielanach działo się lepiej. Warszawa jeździła tam nie tylko raz na rok około Zielonych Świątek, lecz we wszystkie piękne dni wiosny, lata i jesieni. W „Kuryerze Warszawskim“ z owych lat spotyka się nieustannie wzmianki o zabawach, piknikach, podwieczorkach i t. p., odbywanych w lasku Bielańskim.

Musiał tam być wówczas obszerny, rc-chliwy, w jadło i napoje obfitujący, zakład restaaraeyjny. Może nawet było ich kilka. I nie mogły to być tylko „piwiarnie“, skoro na Bielany jeździli wytworni panowie z wykwin-tnemi damami, łaknęli zaś wszyscy w równej mierze świeżego powietrza, jak świeżych kurcząt, raków, szparagów, lodów—nie zapominając, rozumie się, o węgrzynie i szampanie.

(Ilubione miejsce wycieczek, ozłocone poetycką aureolą wspomnień historycznych, postanowiono już przed stu laty przyprowadzić do niejakiego porządku, to znaczy: wyprowadzić cokolwiek ze stanu dzikości, której tam wówczas było widocznie zawiele.

Lasek, dziś tak łatwy do przejrzenia „na wylot“, był wówczas prawie puszczą nieprzejrzaną i do przebycia trudną. W gąszczach nie brakło dzikich zwierząt i dzikszych jeszcze opryszków. Wszyscy niemal zbiegowie z więzień lub też poróżnieni ze sprawiedliwością i ścigani przez nią przestępcy tam przedewszysłkiem szukali schronienia.

Zamierzano przeto gąszcze cokolwiek przerzedzić, drogi w lesie rozszerzyć i wyrównać, z „kniei“ uczynić „lasek spacerowy“, stałe miejsce wytchnienia i zabawy dla mieszkańców stolicy.

h tu zauważyć trzeba, że Bielany były

O PROJEKCIE ULICY „KRÓLA RZYMSKIEGO“. j85

wówczas względnie bliższe Warszawy, niż dziś, czyli raczej Warszawa była bliższa Bielan o całą dzielnicę, dziś nieistniejącą, na której grozach została zbadowana cytadela.

i^yśl, może jaż za czasów praskich po« wzięta, ale z roka na rok odkładana, docze-kała się narodzin Księstwa Warszawskiego, pogańskiego niemal kolta Napoleona, wreszcie przyjścia na świat jego syna.

Ostatni fakt wprowadził ją na drogę do rychłego orzeczywistnienia.

Wiadomo, że pomiędzy rokiem 1806 a 1812 Napoleon był dla Polaków bożyszczem. Nawet gdy bożyszcze opadło, jeszcze w wielo sercach polskich wznosiły się na cześć jego ołtarze.

Hymny, śpiewane o nas wówczas na cześć Bonapartego, były wprost hymnami religijnymi.

Naród, zwracając się do własnych prochów królewskich, zdobywał się na takie zadziwiające inwokacye:

Trzynaście wieków w grobie zależany,

Wstań, Lechu, dzisiaj z wieczności siedliska! Wstań, Bolesławie, Chrobrym od nas zwany! Powstań Kaźmierzu, z śmierci legowiska! Jeden swe berło, drugi kartę ziemi,

Ten znów praw księgę, co nadał krajowi, Wszystkie swe dzieła, przez coście sławnemi, Rzućcie pod nogi—Napoleonowi!

Po wyczerpania wszelkich możliwych i niemożliwych objawów czci i miłości, War« szawa ofiarowała Napoleonowi—ulicę. Właściwie: ofiarowała nazwę olicy, przemianowawszy ulicę fiiodową na ulicę „Napoleona“. Przez lat kilka ta nazwa była urzędowa, i dotąd czytać ją można na kilka planach Warszawy z owego czasa pochodzących.

Latnie i harfy głosu wyższego (zarazerm piskliwszego i fałszywszego) wydać chyba nie mogą...

Gdy w roku 1811 Napoleonowi urodził się syn, postanowiono natychmiast uczcić i jego podobnym hołdem, stwarzając nową „ulicę Króla Rzymskiego“—na Bielanach.

Władze porozumiały się, projekt zatwierdzono—geometra Szpilowski otrzymał polecenie przygotowania odpowiedniego planu.

Te czynności wstępne, rozpoczęte w lipcu roku 1811, przeciągnęły się z nieznanych mi powodów, do wiosny roku następnego.

Szpilowski wykonał zlecenie. Plan jego posiadam w swych zbiorach i pisząc to, mam go przed sobą. Nagłówek planu, rażąco nie-gramatyczny, (zapewne ułożony przez rysownika, który podpisał się u dołu: „Sturm fecit“) brzmi tak:

„Plan Bielan z Proiektem zrobienia (Ilicy Króla Rzymskiego, sporządzona (tak) w Roku 1812 przez Geometra (tak) Szpilowski (tak)“.

O PROJEKCIE ULICY „KRÓLA RZYMSKIEGO“. Ig₇

Projektowana ulica-aleja zakreśla olbrzymie niezamknięte koło, którego idealne dopełnienie przechodzi przez klasztor Kamedu-łów. Wewnątrz tego koła znajduje się inne, mniejsze, będące właściwie łakiem półkolistym, mającym za cięciwę zewnętrzny mar klasztoru.

Są zatem w rzeczywistości dwie wielkie aleje, które łączyły ze sobą sześć mniejszych ulic, biegnących w kierunku promieni koła. Aleja zewnętrzna ma w kilku miejscach pół-kuliste występy, przeznaczone na ustawienie posągów.

Całość przedstawia się pięknie i wspa

niale.

Gdyby projekt został wykonany, z bezładnej gęstwiny powstałby prześliczny park, czyniący Bielany jedną z najpiękniejszych miejscowości podmiejskich. W tym kształcie prastary lasek oparłby się lepiej zniszczeniu, i dotrwał do naszych czasów w stanie ówczesnej, może nawet doskonalszej jeszcze, piękności.

Stało się inaczej.

W dniu 28 marca 1812 r. prefekt depai tamentu warszawskiego przesłał następujące pismo do „Prześwietnej Izby Administracyjnej Dochodów Korony Księstwa Warszawskiego“.

„W skutku odebranego zapewnienia od Prześwietnej Izby Administracyjnej pod dniem

5 lipca r. z., iż zechce być pomocną, aby w celo uwiecznienia pamiątki (Irodzin Najjaśniejszego Króla Rzymskiego, w Lasko Bielańskim założoną była nowa olica do przechadzki, mam honor komunikować P. Izbie sporządzony w tej mierze Plan przez Budowniczego Departamentowego W-go Szpilow-skiego, z prośbą wydania komo wypadnie potrzebnej dyspozycyi, aby, znosząc się z tymże W-nym Szpilowskim, przy nadchodzącej wiośnie mogły być przynajmniej sadzone nowe drzewa w półcyrkole i w olicach oznaczonych na planie literami b, a, e, i żeby niemniej zasypane były doły, które znajdoją się w miejscach, gdzie teraz bywają rozbite namioty, czyniąc przechadzkę bardzo niedogodną.

Koszt na ciskcitecznienie tego projekta nie może być znaczny, gdyż w samym Laka znajdają się drzewa młode do obsadzenia nowych alic pod literami a, b, c, a ze sprzedaży drzew ściętych w alicach projektowanych pod literami d i e wyniknie dostateczny îandasz na zapłacenie ładzi do wykopania dołów na sadzić się mające nowe drzewka, jako też na uplanowanie i zrównanie granta.

Pochlebia sobie Prefekt, iż powód, dla którego zamyśla się apięknić Lasek Bielański będzie dostateczny do nakłonienia Prześw.

O PROJEKCIE ULICY „KRÓLA RZYMSKIEGO“. j8q

Izby Administracyjnej, aby projekt ten mógł być jaknajprędzej doprowadzony do skatka.

Rzecz nie cierpi żadnej zwłoki, jeżeli jeszcze w tej wiośnie alice nowe założone być mają.

Na kwaski“.

Jaki był dalszy przebieg sprawy?

W papierach swych znajdaję tylko bra-lion odpowiedzi na odezwę Nakwaskiego, skreślony własnoręcznie przez Prezesa Izby Administracyjnej po niemiecka.

• Prezes odpowiada odmownie.

Izba Administracyjna zawsze będzie gotowa ofiarować swą pomoc w arzeczywistnie-nia tak pięknego projekta, ale nie w tym kształcie, jak jej przedstawiono. Przysłany plan jest dla niej zbyt tradny, owszem, zgoła niemożliwy do wykonania.

Ta następaje wyszczególnienie owych niemożliwości.

Najpierw, Lasek Bielański jest własnością j. k. mości króla Saskiego i księcia Warszawskiego—rozporządzać się w nim dowolnie nie można. Co więcej, najjaśniejszy pan powierzył tę swoją alabioną posiadłość szczególnej opiece „Królewskiej Kamery“.

Następnie, żądane odrzewianie alic i przesadzanie drzew jest rzeczą tradną i niewdzięczną. Stare drzewa przesadzać się nie da-

dzą, w lasku zaś niema szkółki, któraby mo« gła dostarczyć młodych latorośli. Trzeba-by je sprowadzać z innych lasów królewskich, ale i wówczas nie osiągniętoby cela, gdyż młode drzewka wśród tak wielkich gąszczów pozbawione światła, nie przyjęłyby się.

Dalej, jest rzeczą więcej niż wątpliwą, czy pieniądze azyskane ze sprzedaży wyciętych drzew wystarczyłyby na pokrycie tak znacznych wydatków—tembardziej, że ojcowie kamedali mają w laska swe poręby i wystąpiliby niezawodnie z opozycyą i preten-syami.

Wreszcie, zdaniem „Kamery Królewskiej", twórca plana a wraz z nim Prefektura za-wiele obiecają sobie po zamierzonem przekształcenia Laska Bielańskiego—wskatka bowiem wielkiej nierówności grantu oraz licznych wzgórz piasczystych, alice ani nie będą regularne, ani nie odkryją spodziewanych widoków...

Na tern kończą się moje źródła—a prawdopodobnie kończy się zarazem i historya całego projektu.

Przyszły niebawem wypadki ważniejsze, którym sprawy tak drobnego kalibru musiały zejść z drogi.

Projekt „tllicy Króla Rzymskiego", choć piękny w sobie, narodowi miły a miasta aży-

O PROJEKCIE „ULICY KRÓLA RZYMSKIEGO“.

teczny, opadł—jakby dla okazania fatalności, ciążącej nad osobą nieszczęsnego księcia, któremo nic odawać się nie miało...

R Lasek Bielański \x?ciąż jeszcze na opo~ rządkowanie czeka...

4

•V. ■

\

X.

O RZADKIEJ BROSZÜRZE,

ZWRLCZRjąCEJ BEZIMIENNY PRSZKWIL NR WRRSZRWĘ.

pierwszy gruntowny badacz

Sobieszczański,

Starej Warszawy, oprawiając niwę, dotąd przez nikogo prawie nie tkniętą, nie dobył z niej wszystkiego, co dobyć było można,- na ile wszakże wystarczyło życie i siły jednego czło-wieka tego w zopełności dokonał.

I dla tego, napotkawszy broszorę z zaprzeszłego stolecia, nigdzie przez tego czojnego szperacza nie wspomnianą, mam prawo zaliczać ją do rzadkich. Nie rzoca ona wprawdzie nowego światła na żaden ze stwierdzonych dawniej faktów, dla samej joż wszakże niepowszedniej formy, a i dla tego także, iż skreślona jest przez cudzoziemca, na pilniejszą zasługuje uwagę.

13

Opowiadania.—T. II.

Broszura, jakkolwiek wydana w Polsce, napisana została w języka îrancaskim. Ty« tał jej całkowity brzmi:

„ Varsovie vengée et son apologie, avec des réflexions morales, politiques et autres“.

Nazwisko aatora nie wymienionone; miejsce zaś wydania oznaczono w sposób ogólnikowy: en Pologne (1742).

Jak wskazuje sam tytał i jak szczegó« łowiej wyjaśnia przedmowa, ta praca podjęta została w cela odparcia i ukarania potwarzy, którą rzacił na Warszawę i jej społeczność inny, również bezimienny autor, francuz, czy też posługujący się francusczyzną niemiec, w broszurze zatytułowanej „ Varsovie ridicule

Ostatnia była pamfletem politycznym i towarzyskim, trzymanym w tonie paszkwi« lowym, natchnionym prywatą.

Ów nieprzyjaciel Warszawy, jej mieszkań« ców i wogóle polaków — jakiś Franzos, czy Sache^Aasoch XVIII wieku — zbyt czarno wszystko maluje, aby uwierzyć można było w szczerość jego przekonań i sądów. Na« żywa Warszawę „ville sans conséquence“y twier« dzi, że pozbawiona jest praw i obrony, porównywa ją w sposób złośliwy (?) do Rzy« mu i Paryża, a mieszkańców jej nazywa „szorstkimi, nieogładzonymi grubijaninami“.

W pesymistycznym zapędzie nie przeba« cza nawet... Wiśle, mianajqc jq hańbiqco „ście« kiem i kałażqi“...

Przypuszczać można, że zawód w jakiejś ambitnie wymarzonej karyerze, stał się głów« nym powodem napełnienia goryczqtego liche« go pisarka. Przeciwnik jego objaśnia, że przy« pisajqc swój pamîlet jakiemaś magnatowi, liczył na jego łaskę, łaska owa jednak ogra« niczyła się wyłqcznie na tern, że magnat wrę« czył ma kwotę, wystarczajqcq na... natych« miastowy wyjazd z Warszawy i krają. W każ« dym razie ciekawem byłoby wiedzieć nazwi« sko owego magnata, którego poglqdy z po« glqdami paszkwilisty masiały, bqdź co bqdź, pozostawać w pewnem pokrewieństwie.

Obrońca pokrzywdzonego miasta nader gorqco i energicznie zabiera się do walki z przeciwnikiem. Smaga go nie tylko prozq lecz i rymami, a nie poprzestajqc na własnym dowcipie, acieka się jeszcze o pomoc do poe« tów łacińskich, którymi sato swq pracę przy« stroił.

Po dłagich, wielce deklamacyjnych tyra« dach ad kominem, kreśli wreszcie dość szcze« gółowy obraz Warszawy oraz jej mieszkań« ców stałych i przyjezdnych(szlachty), nieszczę« dzqc i miasta i obywatelom wszelkiego ro« dzajo „daserów". Ta część jego pracy jest dla nas najciekawsza — jakkolwiek psa je jq

nadmierny panegiryzm, nazbyt wszystko upiększający i powiększający.

Autor zaczyna rzecz od szczyta — od osoby Augusta III.

„Co się tyczy jego pięknej powierzcho-wności,—wykrzykaje—gdzież znajdzie się czło-wiek urodziwszy od niego i w którym dzielność duszy odpowiadałaby tak wybornie wdziękowi zewnętrznemu, łączącemu szlachetność z uprzejmością?!“...

Zaraz po królu, zwraca się do szlachty.

„Szlachta polska — naucza — wyróżnia się zpomiędzy szlachty innych narodów gład-kiem obejściem i postępowaniem pełnem wytwornej swobody; przewyższa zaś francuskich nawet notablów wspaniałością pojazdów, mebli i pałaców oraz wykwintem stołu, który należy do najdelikatniejszych i najlepiej zastawianych w Europie“.

Skończywszy z dworacką czołobitnością, przechodzi wreszcie do właściwego opisu miasta, choć i tu nie rozstaje się na chwilę z właściwym sobie, a niewiadomo czy szczerym, entuzyazmem.

„W tej Warszawie—pisze—którą usiłują przedstawić nam, jako wartą śmiechu, wznosi się sto pałaców wspaniałych, przygotowanych najzupełniej do ugoszczenia stu książąt, a te wszystkie pałace, otoczone wielką liczbą domów mieszczańskich, stanowią dopiero przed« mieścia właściwej stolicy“...

W tem miejsca, mimo całego patosa, nie może powstrzymać się od krytycznej awagi:

„Cllice tych przedmieść są szerokie» dła-gie i wybornie wybrakowane,- mogłyby jednak, prawdę rzekłszy, być lepiej nieco atrzymy-wane pod względem czystości“...

Widocznie przysłowiowe błoto warszawskie stanowiło zawsze nazbyt rażącą plagę naszego miasta, aby można było nawet w panegi-ryka, zamknąć na nie oczy. Jednocześnie wszakże pochwala aator braki, co jest jaż czystą fantazyą,- nie tylko bowiem, wówczas, lecz i za Stanisława Aagasta, a nawet w początkach XIX stalecia, dobre braki stanowiły zbytek, na który pozwalał sobie zaledwie środek Warszawy. Gdzieindziej kładziono kamienie tylko po środka alicy, pozostawiając po oba stronach przejścia dla pieszych wcale nie zabra-kowane.

W memoryale, podanym królowi Stanisławowi przy wstąpienia na tron, objaśnia marszałek Bieliński, przewodniczący w tak zwanej Komisyi brukowej, że „więcej, niż w czwartej części miasta, braków nie dostaje“...

Pochlebia więc francaz miasta, tak samo, jak magnatom.

Zaznaczywszy, że przemieścia połączone są bezpośrednio z miastem, od którego różni je tylko to, że nie są marem okolone, opisuje Stare Ciasto, a właściwie całą staromiejską dzielnicę w sposób następujący:

„Stare Ciasto, jakkolwiek szczupłe w sto« sunku do przedmieść, posiada jednak w obrę« bie swym dużo ulic, zabudowanych nieźle wyglądającymi domami. Te domy otaczają w je« dnem miejscu rozległy plac, na którego śród« ko wznosi się Ratusz. Niezliczona liczba kupców różnego rodzaju zajmuje siętosprze« dążą wszystkiego, czego tylko żądać kto może“...

O Zamku królewskim pisze:

„Pałac królewski znajduje się w obrębie murów staromiejskich, i składa się z wielu pa« wilonów, między którymi rozciągają się trzy przestronne dziedzińce, mogące pomieścić za« dziwiającą ilość pojazdów, mających po sześć koni w zaprzęgu. Łatwo przekonać się o tern podczas odbywającyah się tu sejmów“...

„Co się tyczy wewnętrznego urządzenia pałacu, w komnatach jego wygodnie przemieszkiwać może król wraz z całą swą ro« dziną i głównymi ministrami. Oprócz tego znajdują się tam zawsze całe apartamenty przeznaczone na zgromadzenia posłów i se« natorów; sala zwłaszcza, w której ci ostat« ni zbierają się wspólnie z królem, jest jedna z najobszerniejszych i najwspanialszych, jakie można sobie wyobrazić. Położenie pałacu.

podobnie jak oba miast (t. j. Starego i Nowe* go Aiasta), należy wedle mego zdania, do naj« piękniejszych w Earopie, i prócz Konstanty« nopola, żadne inne miasto nie przewyższa pod tym względem Warszawy“.

O tern położenia rozpisaje się szeroko, przyrównywająe^pomiędzy innemi, nasz gród do... Neapola.

„Warszawa — mówi — wraz z przedmie« ściami swemi rozciąga się na pół mili niemiec« kiej wzdłaż rzeki Wisły; a jakkolwiek zbado« wana jest na rozległej płaszczyźnie (siei) pa« naje wszakże ponad rzeką w taki sam spo« sób, w jaki słynny Neapol panuje nad morzem Śródziemnem. Wisła, trzykrotnie tak szero« ka jak Sekwana pod Paryżem, oddziela stoli« cę od niższej znacznie płaszczyzny, przedsta« wiającej widok cudownie piękny, o którym ten, co go nie widział, nawet pojęcia mieć nie może(Ill). Do drogiego brzegu rzeki przylega drugie miasteczko Praga, które możnaby słu« sznie zaliczyć do przedmieść WTarszawy. Zdaje się też, że ono było w samej rzeczy przed« mieściem w czasach, gdy most łączył je z War« szawą“.

O Nowem Aieście pisze, że od starego przedzielone jest jedynie zwyczajną bramą (une simple porte). Jest to określenie niedo« kładne. Pomiędzy Starą i Nową Warszawą wznosił się w opisywanej epoce potężny dwoi«

sty mar, który w innych panktach (głównie od strony Przedmieścia Krakowskiego), zaczynał jaż sypać się w grozy, ta jednak trzymał się krzepko. Owa „zwyczajna brama“, przez którą ktoś nieświadomy wyobrażać sobie może coś, nakształ farty, była największa ze wszystkich, Brama Nowomiejska, istniejąca w punkcie przecięcia się Podwala z alicą Gołębią.

Ta brama, posiadająca wysoką wieżę czworograniastą, przedłużała się na zewnątrz na łokci 60, do wtórego zamknięcia, obronnymi marami, z których jeden, domami zabudowany, kończył się wieżą, dragi zaś trzema basztami (jedną z nich oglądać można było niedawno jeszcze w podwórza posesyi zw. „Gdańska piwnica“). Oprócz tego, dla osłony szpitala Ś. Ducha, znajdował się tam jeszcze jeden mar z bramą. Wieże i brama rozebrane zostały dopiero w latach 1791 i 1794, a więc w lat pięćdziesiąt po wyjścia broszury. (Zobacz „Ślady dawnych morów otaczających Warszawę“, w „Bibliotece Warszawskiej“ z roku 1870).

„Nowe miasto — pisze dalej nasz apolo-gista—wydaje się na pierwsze wejrzenie dalszym ciągiem Starego; w rzeczywistości jednak tworzy całość odrębną, gdyż posiada własny ratusz, własną policyę i własnych urzędników. Oprócz swych świątyń parafialnych, posiada nadto piękne gmachy klasztorne. Księ-

ża Teatyni zajmują tam na swój użytek gmach, który z wszelką słusznością nazwaćby można pałacem¹). Ten gmach jest tak obszerny, że pomieścić może jego ekscelencyę nuncyusza papieskiego, wraz z całym jego dworem. Szkoły pijarskie znajdują się wprost tego gmachu; wyminąwszy zaś je, wychodzi się na nowe przedmieścia, gdzie wspaniałe pałace następują jeden za drugim. Szczegółowy tych pałaców opis, dostarczyłby treści do grubego dzieła. Anóstwo (?) szerokich i pięknych ulic, z przepychem zabudowanych, prowadzi nas nieznacznie {insensiblement) do iAarywilu“. (Autor nazywa tę miejscowość: palais de Marie-ville).

Opis gmachów marywilskich niesłusznie utożsamianych z dzisiejszym teatrem, (który zajął miejsce jednej tylko ich części), opracowany szczegółowo i z pewną malowniczo* ścią, przedstawia dość zajęcia.

„Ten pałac — są słowa broszury — jeden z największych w mieście, służy za mieszkanie wielkiemu kanclerzowi, którego jest własnością. Pomimo jednak, że właściciel na własną i swego licznego dworu potrzebę, zajmuje nader obszerne apartamenty, znajdują

*) Klasztor i konwikt Teatynów, wraz z niewielkim kościółkiem, mieściły się przy ulicy Długiej pod nr. 542a i b, tam gdzie dziś tak zwany „dom Elerta“.

Pałac, którego wszystkie oddzielne pawilony zbadowane są podług jednego i tegoż samego wzoru, posiada olbrzymi dziedziniec, otoczony trzema rzędami arkad, wzniesionych w ten sposób, że można przejść je swobodnie z jednego końca w dragi, mając nad głową sklepienie a z boka widok otwarty“.

w nim jeszcze wygodne pomieszczenie liczne rodziny mieszczańskie, oraz—zwłaszcza w czasie sejmów, — wielka liczba oficerów królew-skich.

„W Aarywila mieści się zadziwiająca ilość sklepów oraz bardzo wygodnych lokali, zajętych przez miejscowe kapiectwo. CI kapców tutejszych, dostać można — przepłacając trochę, co prawda — wszystkiego, co stanowi przedmiot zarówno powszedniej potrzeby, jak zbytku“.

„Każdy, kto raz pierwszy w to miejsce przybywa, nie może oprzeć się złudzeniu, że znalazł się wśród małego miasteczka. Co do mnie, przyznaję z całą szczerością, żem uległ tej ilazyi, zwłaszcza na widok wznoszącej się tam wspaniałej kaplicy, posiadającej łudzący wygląd parafialnego kościoła. Kaplica, w której nabożeństwo odprawia się publicznie, służy głównie dla wygody niezliczonych tego pałacu mieszkańców“.

„Prócz kaplicy, znajdujemy w obrębie gmachu marywilskiego bibliotekę, nader zasobną w dzieła, zarówno liczne, jak starannie

dobrane. Właściciel zamierza oddać tę bogatą książnicę na użytek pabliczny; przyczem pragnie na wzór sławnych miast francuskich i angielskich, otworzyć przy niej stowarzyszenie oczonych“.

Ostatni szczegół jest ważny i nowy. Nie-stetyi magnacka łaskawość nigdy nie stała się czynem.- ani owej publicznej biblioteki, ani tembardziej owegp uczonego ciała, Warszawie oglądać nie dano...

Marnotrawny i nieoglądający się na jutro zbytek epoki saskiej stanowi przedmiot nowych zachwytów francuza.

„Cóż dopiero—wykrzykuje z zapałem— gdybym wszedł w szczegóły wewnętrznego życia wielkich panów polskiehi—gdybym powiedział naprzykład, że dom każdego senatora jest małym dworem księcia udzielnegoi“

„Nie znajdziecie tu ani jednego prawdziwego dygnitarza, któryby nie posiadał własnej gwardyi przybocznej, dragonów, kozaków i wszelkiej broni, jaka mu się podoba. Przepych i wystawność w mieście, jak na wsi, przechodzi wszystko, co sobie wyobrazić można. Dość będzie, gdy powiem, żem widywał dostojników, których orszak podróżny składał się z trzydziestu pojazdów, w sześć koni każdy, oraz z eskorty przeszło czterystu jeźdźców szlacheckiego pochodzenia, nie mówiąc o odpowiedniej liczbie wszelkiego rodzaju służby.

Rzecz zresztą podobną co dnia widzi sic w Polsce“.

Od szlachty przenosi swój zachwyt do mieszczan, od „urodzonych“ do „łyków“.

„Co się tyczy mieszczan warszawskich— mówi—niema wśród nich ani jednego prawie, któryby nie posiadał choćby małego, dwukon-nego ekwipażu...“

Dużo miejsca poświęca klasztorom i zakonnikom warszawskim.

„Wszystkie niemal istniejące na świecie zakony posiadają w Warszawie jedno lub dwa pomieszczenia, a każde z nich odznacza się zewnętrznym przepychem i bogatem uposażeniem—przynajmniej w granicach, konstytu-cyami dozwolonych“.

„Kolegiata, przy której pełni służbę kościelną wielki poczet kanoników, wznosi się w samem prawie sercu Starej Warszawy i tak blizko Zamku królewskiego, że najjaśniejszy pan urządził w niej swą domową kaplicę, do której, wraz z całą rodziną, udawać się może bardzo wygodnie zakrytymi korytarzami“.

„Niemałą korzyść przynoszą sprawie wychowania dwa kolegia wspaniałe, do których z całego kraju młodzież się zjeżdża. Jedno z tych kolegiów prowadzone jest przez jezuitów,- drugie zostaje pod zarządem zacnych i uczonych duchownych, od których nazwy bierze swój tytuł: szkoły pijarskie“.

Dalej wychwala autor zgromadzenie mi-syonarskie, zaznaczając, że jego to staraniem powstał szpital, obsługiwany przez szarytki (soeurs grises).

„Ponieważ ten szpital —dodaje—jakkolwiek obszerny, nie był w stanie pomieścić wszystkich biednych, którzy się doń cisnęli, znaleziono środki do urządzenia dwóch innych szpitali, zależnych od tamtego“.

Dobroczynnem było miasto nasze po wszystkie czasy, jak to się okazuje z następnych słów autora:

„Ludzie biedni posiadają bardzo wiele źródeł pomocy tak publicznych jak prywatnych: a wstydzący się żebrać mogą nawet zapewnić sobie wcale przyzwoite utrzymanie z zapomóg, jakie rozdają się peryodycznie w domach wielkich dygnitarzów i mieszczan zamożnych. W tern rozdawnictwie narodowość proszącego jest rzeczą podrzędną: wystarcza być biednym, aby doznać dobrego przyjęcia“.

Zakony żeńskie pozyskały również wielkie uznanie naszego francuza.

O Karmelitkach (klasztor ich i kościół mieściły się tam, gdzie dziś kaplica i inne zabudowania Towarzystwa dobroczynności) — pisze, że surowością klauzury wprowadzają go w zdumienie.

Wizytkom oddaje sprawiedliwość, że jakkolwiek mniej od tamtych ciało swe umart-

wiają, stoją jednak na równi z niemi pod względem świątobliwości.

0 Sakramentkach, których klasztorne zacisze zblizka oglądał, mówi co następuje:

„Ten klasztor jest zbudowany w obrębie Nowej Warszawy, nad samą Wisłą. Na przestrzeni, oddzielającej zabudowania klasztorne od rzeki, urządzono piękne tarasy, trawniki i kwietniki, stanowiące przyjemne a szczelnie od świata odgrodzone miejsce przechadzki, godne wspaniałomyślności monarchini, której kosztem zostały zaprowadzone. Gmach, w którym mieszkają zakonnice, odpowiada w zupełności owym tarasom. Kościół sam, odznaczający się silną budową, posiada nadto wnętrze ozdobione najcudowniejszemi (I) dziełami pędzla. Zgromadzenie składa się z trzydziestu dziewic znakomitego rodu“.

Ten zakon szczególnie zachwyca autora.

„Chciałbym skreślić — pisze — wierny obraz tego budującego i podziwu godnego życia, jakie wiodą świątobliwe damy, ale pióro zbyt słabe do takiego zadania, wypada mi z ręki. Przytem, obawiam się zadrasnąć ich skromność bezprzykładną“.

Wzmiankuje dalej o szczególnej opiece, jaką otacza zakon Sakramentek królowa, i o poufnych odwiedzinach, które siostrom zakonnym składają jej córki. Ta wzmianka unosi go też zaraz w sfery inne. Zaczyna palić ka-

dzidła rodzinie Augusta III, w której wszystko jest „wspaniale, zadziwiające, szlachetne i bez* przykładne“. W żyłach królewien płynie krew „najczyściejsza w całym świecie i najszla* chetniejsza; zdają się współzawodniczyć ze sobą i prześcigać wzajem w myślach i czy* nach godnych czci najwyższej“...

Po długiej litanii pochwał, uniżony dwo* rak zdobywa się wreszcie na zadziwiający fra* zes: „Są one (królewny) tego rodzaju, że ża* dną miarą nie można wydać o nich dokładne* go sądu“ (?1). I dodaje jeszcze w sposobie zamknięcia:

„Cnota ich kierowana jest przez rozum; sprawiedliwość rządzi ich wspaniałomyślnością; dobroczynność ma przewodniczkę w roztro* pności“.

Sensu niewiele — ale co za dobór okre*

śleń!

Jeśli wysławianie córek królewskich obu* dza tak wielki dar krasomówstwa w naszym francuzie, o ileż wymowniejszym czynić go musiała osoba samego monarchy... I w samej rzeczy przechodzi on tutaj samego siebie.

Pochwałę Augusta III rozpoczyna swym zwyczajem od wyznania swej nieudolności wobec tak wielkiego przedsięwzięcia; zamiast jednak po tern wyznaniu naprawdę odłożyć pióro, na osiemnastu stronicach kreśli nadęty i przesadny panegiryk, w którym przyrównywa

pospolitego, ospałego sasa do największych mężów starożytności.

Zachwyca go w nim wszystko—nawet po« wierzchowność, którą jak wiadomo, przypo« minął hardziej Bachosa, niż Apolina...

„Nie było dotąd śmiertelnika — woła z patosem — na którego licach łączyłaby się słodsza łagodność ze wspanialszą wyniosłością. Majestat, z twarzy jego bijący, wskazuje od« razu, że stworzony został do panowania in« nym; słodycz błyszcząca w oczach poucza, że przeznaczeniem jego: zdobywać sobie miłość i uwielbienie wszystkich“.

Czytając te dworackie pochlebstwa, pra« wie połowę broszury zajmujące, przypuszczać można, że dla nich to głównie cała praca została podjęta, A mogła mieć ona widoki powodzenia, gdyż cudzoziemcy, dobrze wi« dziani na dworze, dochodzili wówczas bez tru« du wielkiego do znaczenia i fortuny. Niem« com przedewszystkiem, a po niemcach: fran« cuzom i Włochom dobrze działo się za Sasów w Rzeczypospolitej, co stwierdził sam autor broszury, w następnej strofie jej rymowanego działu:

Mille et mille étrangers, tous gens d’un vrai mérite, Viennent journellement y fixer leur séjour;

L’amour de la patrie en vain les sollicite Et je n’en vois pas un songer à son retour.

Co prawda, te rymy, jeśli składają po« chlebne świadectwo naszej gościnności, w nie« zbyt korzystnem oświetlenia stawiają nada« żywających jej przybyszów. Tak zasmakować -w cadzym Chlebie, żeby aż dla niego wyrzec się własnej ojczyzny — nadto jaż przypomina hasło: ibi pałria ubi bene.

h do tej kategoryi łatwo przystosowują« cych się filozofów musiał należeć i nasz chwalca—widocznie bowiem bardzo ma na tern zależy, aby pozyskać możnych przyjaciół i za« pewnie sobie w stolicy w Rzeczypospolitej wy« godne leże...

Jednak czując, że przy tyła słodyczach nie zawadzi choćby maleńkie ziarnko pieprza, ośmiela się przy końca swego obraza War« szawy, wyrazić—w formie własnego pragnie« nia i uprzejmej dla innych rady — kilka krytycznych uwag.

Pisze mianowicie:

„Ze wszystkiego, com powiedział, jasno wypływa, że nigdy jeszcze żadna satyra nie była tak całkowicie pozbawioną słuszności i sensu, jak owa, którą na tern miejsca zwal« czałem. Poprosta, pojąć nie można, jak autor owej satyry mógł w sposób tak zdumiewają« co niezrozumiały wszystko w niej wywrócić na nicei Wszelako wyznać trzeba, że aby aczynić pobyt w tej stolicy jeszcze przyje«

14

Opowiadania. — T. II.

mniejszym, wypadałoby wypełnić dwa dotychczasowe jej braki“...

Jednym z owych „braków“ nazywa niedość częste przebywanie w Warszawie Augusta III, (co jest fałszem, gdyż leniwy sas, który po ojca swym ani żywej wyobraźni, ani ruchli-wego amysła nie odziedziczył, przez całe lata nie raszał się ze swego pałacowego gniazda); za dragi, słuszniej daleko, aważa: porządki administracyjno-policyjne, na których miasta naszemu po wszystkie czasy zbywało.

Ta, w formie nader oględnej, zaznacza przedewszystkiem, że organy wykonawcze miejscowej magistratary nie są dość silne, aby zmusić mieszkańców do otrzymywania domów i alic w czystości.

Jaką była owa czystość poucza fakt, że na ulicy Błońskiej, vel Szerokiej, vel Długiej, częściowo tylko zabrukowanej, przed Arsenałem czyli „Cekhauzem“, (gdzie dziś Dom badań), znajdowała się wielka nakształt sadzawki i nigdy nie wysychająca kałuża!

O tern jednak dworski francuz nie wspo

mniał.

Zaznacza dalej, że zaprowadzenie latarń, któreby rozjaśniały nocne ciemności, również „wydaje mu się“ rzeczą potrzebną; uważa też, że prócz nich, przydałyby się miasta i patrole, nad bezpieczeństwem publicznem czuwające...

Ostatnie życzenie nie prędko zostało spełnione. Patrole wojskowe, które w porze nocnej przebiegały miasto, strzegąc mienia i życia obywateli, zaprowadzono dopiero w ro-ka 1792. A mosiały być wówczas joż gwałtownie potrzebne, skoro podróżnik Schulz, zwiedzający w tej epoce Warszawę, pisze:

„Niema ta ani stróżów nocnych, ani patroli, policya nie dowiaduje się o ludziach przybywających do miasta, wskutku czego bezpieczeństwo publiczne pozbawione jest wszelkiej opieki, kradzieże zwiększają .się nieustannie, a i o morderstwach joż słychać“...

Resztę broszury Varsovie vengée, wypełniają wiersze moralizatorskie, niemające żadnej z główną jej treścią łączności.

XI.

O ÜLICY WĄZKIEJ.

wy«

Warszawa, z każdym dniem staje się... godniejszą. Chciałem napisać: piękniejszą, ale mi się pióro na tym wyrazie poślizgnęło. Zresztą pojęcia piękności są względne, i nie każdy z warszawian jednakowo ją sobie wy« obraża.

Otóż Warszawa staje się wygodniejszą. Rzecz to pocieszająca. Szkoda jednak, że na ofiarę wygodzie poświęca się a nas tak wiele zabytków przeszłości i często drogocennych pamiątek.

Stare gmachy znikają z powierzchni na« szego miasta tak szybko, że wkrótce wielo« wiekowy gród mazowiecki będzie wyglądał jak salon dorobkiewicza. W takim salonie wszyst« ko błyszczy, bo nowe, bo nie pozostawione przez ojców i dziadów, lecz świeżo po skle« pach skapowane.

Niedawno Warszawa straciła jedną ze swych dawnych aliczek—niepozorną, cichą, ale posiadającą urok archaiczności, a nawet na swój sposób malowniczą.

(Uiczka, łącząca Podwal z Długą i głównie dla wygody pieszych słażąca, miała szerokości nie więcej, niż dziesięć kroków, nazywała się też słasznie: Wązka.

Wązkość tej przecznicy, a właściwie tego zaułka, przez dwa wieki nikoma nie wadziła. Piesi chadzali środkiem lab pod marami, po-sztargając się wzajem więcej lab mniej delikatnie; dorożkarze przy wymijania się dawali apast swemu niewyczerpanemu krasomów-stwa—i było dobrze.

Ale co wystarczało piechurom i dorożkarskiej „sałacie“, nie mogło wystarczyć tramwajom. I właśnie dla wygody tramwajów uliczka Wązka przestała de facto istnieć. Rozszerzono ją tak bardzo, że dziś miałaby słuszniejsze prawo do miana „Szeroka“.

Ofiarą wygody padła w tym razie wielka posesya, której boki zajmowały całą jedną połać uliczki, i która posiadała dwa czoła, wcale do siebie niepodobne: jedno od Podwala, drugie od Długiej.

Wspomniałem o dwuwiekowem istnienia uliczki Wązkiej. W istocie, ona nie była ani młodsza ani starsza nad te lata. Aoże w wieka XVI i wcześniej biegła tędy zwyczajna,

j,8<ww-

płotami ogrodzona dróżka, krórą, wydostawszy się za mar miejski przez bramę „Boczną“ (a wylotu Danaja), kierowali się ladzie ka alicy „Szerokiej“ albo „Błońskiej“ (dziś Długa), istnienie jednak właściwej uliczki zaczyna się dopiero z początkiem wieka XVIII.

W tym to czasie, mianowicie w r. 1702, przy alicy Błońskiej, właśnie na samym rogu owej dróżki, stanął piękny pałac. Wybudo-wali go zamożni mieszczanie Witthoîowie, do patrycyata Starej Warszawy liczący się, skupiwszy granty drobnych posiadaczów, leżące w bezpośredniem sąsiedztwie klasztoru ojców Paulinów.

Budowa pałacu trwała dwa lata, co dowodzi, że nam już wówczas na dobrych i energicznych rzemieślnikach nie zbywało.

Witthoîowie (spolszczani obyczajem ówczesnym na Wittów), w pałacu swym nie zamieszkali. Aieszczanie Antiquae Civitatis Var-soviensis nigdy wpałacach nie mieszkiwali. Piękny gmach, zaraz po ukończeniu, został przez nich darowany Szulendorîowi. Popęd do darowizn był Witthoîom jakby wrodzony. Jeden z nich obdarzył Jezuitów wielką narożną kamienicą w Rynku, w której oni pomieścili swe Collegium.

Ale i Szulendorîowi, który należał w połowie przynajmniej do mieszczaństwa, było nieswojsko w siedzibie pałacowej. Niebawem

Około roko 1721 przebadowany pałac nabywa od księcia biskupa Jan Szembek, kanclerz wielki koronny.

odstąpił ją (nie w podarku zapewne) Konstant tema Szaniawskiemu, biskupowi kijowskiemu. Wówczas dokonano pierwszej przebudowy gmaeha, który w zmienionym kształcie dotąd stoi, mieszcząc w sobie obecnie Sąd Handlowy.

W posiadania Szembeków gmach pozostaje przez pół wieka blizko, poczem przechodzi na własność Stanisława Mycielskiego, starosty labiatowskiego.

Żadne z wymienionych dotąd nazwisk nie utrwaliło się w pamięci warszawian. Ten zaszczyt przypadł w adziale dopiero szóstema nabywcy posesyi, którym był Filip Raczyński, generał wojsk Rzeczypospolitej. Przypadł może dlatego, że on sam nazwiska swema dał rozgłos, kładąc je na czole nabytego i powtórnie przebudowanego gmachu.

Przez długie lata, wielki, metalowy napis głosił świata, że ten gmach to „Pałac Raczyńskich“. Później generał rozmyślił się i nazwał swą posiadłość skromniej: „Dom Raczyńskich“.

Wówczas i biegnąca bokiem pałaca uliczka nazywała się: Raczyńska.

Nazwisko rodziny, która miała głośnych i zasłużonych społeczeństwu przedstawicieli, długo przechowywało się w tradycyach lada warszawskiego. Dziś jeszcze znaleźć można w dzielnicy staromiejskiej obywateli dawnej daty, dla których Sąd Handlowy mieści się w „pałacu Raczyńskich“.

W rzeczywistości ten pałac nie istnieje jaż od roka 1828. W owym czasie kapił go rząd na pomieszczenie Komisyi Sprawiedliwości.

Cały lewy bok aliczki Wązkiej (wchodząc od Długiej) wypełniają oficyny tej wielkiej po-sesyi.

niej głośną i w mniej głośne nazwiska obfitującą jest kronika posesyi przeciwległej, zburzonej i na zawsze już z planu miasta wymazanej.

Ta posesya była już stąd niezwykła, że pochyły grunt, na którym ją wzniesiono, był zniwelowany za pomocą wysokiego nasypu od strony Podwala. Na tym to nasypie znajdował się rodzaj ogrodu wiszącego, do którego wchodziło się od ulicy furtką, po stromych, drewnianych schodach. Przechodzący uliczką Wazką widzieli w tern miejscu, na wysokości pierwszego piętra, wychylające się zponad parkanu duże, stare drzewa. Była to jedna z osobliwości Warszawy, dzięki której ten punkt miasta przypominał uliczki miast południowych, rozzielenione wysokimi tarasami.

Dziś wznosi się na tern miejscu, na zna-cznie uszczuplonej przestrzeni, najpospolitszy w> śmiecie dom dochodowy.

Ciekawa posesya, którą zbarzono, choć posiadała jeden namer hipoteczny, składała się w rzeczywistości z dwóch odrębnych połów.

Od ulicy Dłagiej wznosiła się zwykła duża kamienica, z zadziwiająco obszernym dzie-dzińcem, z którego wykrajanoby tuzin co najmniej dzisiejszych podwórzowych studzienek.

Od Podwala był wspomniany tarasowy ogródek, a w głębi ogródka wielki dwór o przestronnych komnatach, gdzie przez całe lat dziesiątki mieściła się piwiarnia.

Kamienica nie należaia do bardzo sta

rych. Wzniesiono ją w piewszych latach zeszłego stulecia (wymieniona po raz pierwszy w taryfie z roku 1807), posiadała też w swej zewnętrzności wszystkie znamiona owej epoki.

Wystawił kamienicę Karoli, on też był posiadaczem i drugiej części posesyi, mianowicie owego „dworu“, choć o tern taryfy z końca XVIII w. nie wspominają.

Jest to ten sam Krystyan Karoli, zegarmistrz i mechanik warszawski, którego spor-tretował Orłowski w ciekawej, odnalezionej niedawno akwareli (podobiznę jej podały krakowskie „Wiadomości archeologiczno-numi-zmatyczne“ Bartynowskiego p. n.: „Orłowski w gronie swych przyjaciół warszawskich“)

i do którego ciekawe listy rymowane pisywał Marcin Molski.

Taryfy z lat: 1784 i 1797 wymieniają jaka właścicieli dwora: Kicińskiego generała i Przy« sachowskiego (właściwie Przyszychowskiego; ciekawe o nim szczegóły znaleźć można w „Teofraście Polskim“ Henryka Rzewuskiego); zapewne jednak byli to tylko długoletni dzierżawcy dworu, po dzisiejszemu „lokato-rowie“.

Ten dwór posiadał jedno wspomnienie, które mu za długą kronikę bezbarwnych szczegółów wystarczy.

Tu przez długie lata mieszkał Stanisław Trembecki.

Wielki, dotąd przez jednego tylko Mickiewicza właściwie poznany i uznany poeta, pod drzewami tego ogrodu, które tak oboję« tnie zrąbano i w ogień rzucono, dni całe spędzał na czytaniu klasyków łacińskich oraz naszych pisarzów „okresu złotego“, częściej jeszcze na samotnych, głębokich rozmyślaniach o początku i końcu nie tylko republik, lecz i świata całego...

Dotychczas po anegdotycznych, a nawet, niestetyi i krytycznych historyach naszej literatury, pokutuje karykatura Trembeckiego: hulaki, pojedynkarza, kobieciarza, przedajnego dworaka i nicponia... Czas wielki, aby na podstawie zgromadzonych już dowodów, wy-

malował kto prawdziwy wizerunek poety, ta-kiego, jakim był w rzeczywistości, w owym, cichym podówczas, drzewami ocienionym, a później pijackim hałasem szynkowni spro-fanowanym, dworze.

Szkoda mi tego dwora i tych drzew!

Jaż dla tego, że w tych miejscach naj-większy polski poeta wieka XVIII, „cząstkę swej daszy zostawił“, one były aświęcone, i należało się im poszanowanie.

Ale tradno. Wygodzie tramwajów stać się musiało zadość. Jest to dla naszych czasów, a przedewszystkiem dla naszego miasta, suprema ratio.

XII.

O SEWERYNOWIE.

Przez sześć dni w tygodnia na Sewerynowie panuje pustka i milczenie. V jesienne i zi-mowę wieczory dołącza się do nich ciemność, sprzyjająca włóczęgom, niebezpieczna dla przechodniów.

Ale przedewszystkiem: co to jest Sewe

rynów?

Każdy z mieszkańców wie, że ta nazwa służy placowi, a raczej dwom placom, leżą« cym po obu bokach obszernej, nie tyle wyso-kiej, co długiej, i nie tyle pięknej, co praktycznej, posesyi, której właścicielem jest dziś książę Czetwertyński.

Nazwa narodziła się prawie równocześnie z posesyą, liczy więc prawie tyleż lat, co ona, to znaczy: niewiele więcej ponad półwiecze.

Gmach, dziś tam stojący, wybudował hr. Seweryn (Iraski, i jego to imię utrwaliło się w nazwiska tego całego „obejścia“. Nie wybudował wszakże gmacha od zrębów (a fun~ damenłis, jak ongi w Starej Warszawie mawiano i na tablicach kamiennych wypisywano) zastał już bowiem gotowe i zręby i mary — wszystko co prawda, w rainie.

Kronika niniejszego gmacha, wypchanego lokatorami jak śledziami, i ztąd znaczny dochód przynoszącego właścicielowi, nie posiada kart ciekawych—chyba tę jedną tylko, że ta kiedyś, w ciasnem mieszkanka, z liczną rodziną i liczniejszym jeszcze księgozbiorem, dasił się i pracował znakomity Jalian Bartoszewicz, i że ta zapewne przyszedł na świat jego syn Kazimierz, utalentowany publicysta i historyk. Natomiast ciekawe są dzieje owych „ruin“, na których ta pakowna pose-sya wyrosła.

„Dynasami“ nazywamy dziś jedynie miejsce, w którem osiedli cykliści warszawscy. Przed półwieczem, zanim jeszcze hr. (Iruski ochrzcił swój gmach i place przy nim wła-snem imieniem, powyższa nazwa i do nich się stosowała.

Wszystko, co leży w czworoboku, zamkniętym alicami: Aleksandryą, Obożną, Topielą i Tamką, prawy syn Warszawy nazywał niegdyś: „Denasowskie“, „Dynasowskie“, lab wreszcie: „Dynasy“.

Źródłosłowem tych wszystkich imion było nazwisko rodziny książęcej de Nassau, znanej naszema ogółowi choćby tylko z opo-wiadanej przez Wojskiego w „Pana Tadeasza“

Historyi o dziku Nalibockich lasów I o kłótni Rejtana z książęciem Denasów...

Ów „książę Denasów“ jest tym właśnie, o którego nam ta chodzi —tym, co upamiętnił się w historyi Warszawy przechowaną do dziś nazwą.

Zapalony myśliwy, podróżnik, hulaka, pojedynkarz, przygód niezwykłych poszukiwacz, ów książę uosabiał dość pospolity w XVIII wieku typ tak zwanego aventurier, co się u nas niedość ściśle tłómaczy przez „awanturnik“.

Niezwykły żywot księcia opowiedział zajmująco Bartoszewicz w „Znakomitych mężach XVIII wieku" — dziele, w którem jest wszystko doskonałe, prócz... tytułu. Bo czyż można naprzykład „znakomitym mężem“ zwać magnata, który całe życie przestrzelał, przepił, przeawanturował, a przechwalając się z zabijania oszczepami lwów w Afryce, stchórzył sromotnie przed niedźwiedziem w puszczy litewskiej?..

Książę dc Nassau, spolszczony przez Mickiewicza, w dacha języka naszego, na De« nasowa, ożenił się z wdową po wojewodzie podlaskim, jmćpanią Karoliną Gozdzką. Do wiana wojewodziny należał, między innemi, obszerny dwór drewniany w Warszawie, sto« jący na wyniosłem wzgórza nad Wisłą. Był to dwór piękny i mocny, cały z modrzewia, sięgał zaś swym początkiem pierwszych lat XVII—może ostatnich XVI

wieka.

Ten dwór, niebawem po powtórnych śla« bach wojewodziny, spłonął.

Książę«małżonek upodobał sobie miej« sce, zkąd piękny roztaczał się widok na po« wiśle i zawiśle; na świeżem pogorzeliska ka« zał budować nową dla siebie siedzibę. Miał to być jaż nie dwór, lecz pałac,- za materyał do niego nie modrzew brano, lecz cegły, mar« mar, bronz.

Z pałacem księcia stało się, niestety, to samo, co z jego przygodą litewską w opowia« dania Wojskiego: nie miał być nigdy dokoń« czony...

Książę umarł w 1809 roka, gdy badowa była zaledwie do połowy doprowadzona. Nie« bawem za mężem poszła żona. Dzieci nie było — niewykończony pałac, będący raczej ciężarem, niż dobrodziejstwem, odziedziczyła wychowanica, pani Butiagin, która, rozumie się, o kończenia kosztownego przedsięwzięcia ani pomyślała.

I wówczas to do osobliwości Warszawy przybyły „Dynasy“, rzecz w swoim rodzaja jedyna: rainy pałaca, który nigdy nie był pa« łacem...

„W rainach pałaca Dynasowskiego (opo« wiada w jednej ze swych przygodnych nota« tek ś. p. Julian Heppen) mieszkali biedni la« dzie, między innymi niejacy Gwizdalewicze, którzy trudnili się wyrobem garnków. Cała przestrzeń dokoła nie była ogrodzona, a przy« stęp do niej główny stanowiła alica Aleksan« drya. Rosła ta trawa i zielsko, gdzieniegdzie napół uschłe drzewko; pasły się krowy i kozy; na sporym stawie latem pływały gęsi i kaczki, w zimie była ślizgawka...“

Dodajmy, że w obszernych podziemiach pałaca odbywały się schadzki tajemne — po« dobno pozostające w związku z wolnomular« stwem, przez cesarza Aleksandra I arzędo« wnie a nas skasowanem.

Jak odludne i dzikie było to miejsce do« wodzą dwa potoczne ale znamienne fakty. Dynasy były schroniskiem włóczęgów poróż« nionych z prawem i sztubaków pokłóconych z... nauką. Pierwsi mieli tu swoje nocne obo« zowiska, drudzy przybywali za dnia, podczas godzin szkolnych na „palanta“ oraz inne gry i zabawy. Jedni i drodzy czcili się na Dy-nasach dostatecznie zabezpieczeni od pości-Jednocześnie na pochyłości wzgórza cała armia bosonogich obdartcisów uzbrojo-nych w łopaty ryła głębokie rowy i doły. Byli to warszawscy piaskarze, zwani inaczej „piaskaciery“, zaopatrujący się w piasek „połowy“.

go,

Całe dziesiątki lat trwała ta idylla...

W najdawniejszych drukowanych taryfach warszawskich, ncimery hipoteczne 2779 i 2782 są zapisywane dwukrotnie, przy dwu-krotnem również wymienieniu jaśnie oświeconego księcia de Nassau jako właściciela.

Od 1807 roku, a więc jeszcze przed śmiercią księcia, nr. 2782 rozdziela się wyraźnie na 2782a i 2782b, przyczem, obok „pałacu“ książęcego pojawia się „dom drewniany“ jakiegoś Bauera. W 1821 roku przy pałacu czytamy nazwisko pani Butiagin (piszą je również Butaquin). Bauer wciąż trwa przy swym skromnym, drewnianym domku. Äle w dziesięć lat później domek staje się już kamienicą, i w ręku tegoż Bauera widzimy go jeszcze w 1850 roku. W końcu — jak to bywa zawsze przy wytrwałości i rządności — ten domek rodzi inne, większe od siebie domy, bogacąc taryfy późniejsze literami c, d i t. d.

Tymczasem „Dynasy“ zmieniły właściciela. Pani Batiagin czy Bataqain wychodzi za mąż za hr. Cetnera, a dzieci jej sprzedają osobliwe rainy jakiemaś Szweneichowi. Szweneich trzyma je zaledwie dwa lata i odprzedaje hr. Sewerynowi tlraskiemu—od którego zaczynają się dzieje dzisiejszego, właściwego Sewerynowa.

Hr. (Iraski, nabywając rainy pałacowe, nie miał bynajmniej zamiara wyprowadzania z nich nowego pałaca. Posiadał jaż go zresztą gdzieindziej. Trochę ekonomista (w prak-tycznem znaczenia tego wyraża) założył sobie cel bliższy i użyteczniejszy: postanowił uczynić Sewerynów jednem z ognisk handlowych Warszawy.

Być może, iż w projektach hrabiego nowy gmach i przylegające doń place miały stać się nowym „./''larywiłem“ — owym kotłem olbrzymim, w którym gotowało się ongi, zarówno dniem jak nocą, wszystko, czem za pieniądze nasycić można różnorodne smaki^ i głody—gdzie „traktyernie i księgarnie, artyści i rzemieślnicy, tandeciarze i bankierzy pospołu się mieścili...“ Cokolwiekbądż, sam kształt i rozkład gmachu wskazują, że miał być—bazarem.

W opisie Warszawy z r. 1852 o namerze 2779 powiedziano: „Pałac hr. (Irciskiego Se« weryna (dawniej Denassowskié). — Gościnny Dwór.—Sklepy dla kramarzy. — Jatki rzeźni« eze.—Rynek Sewerynów—Targ dla przekap« niów i far z produktami przybywających“.

Plany hrabiego tylko częściowo dały się urzeczywistnić. Stanęły im na przeszkodzie dwie okoliczności: sąsiedztwo „Ordynackiego“, gdzie ruch handlowy oddawna się skupiał i z każdym dniem potężniał, oraz położenie, choć wygodne i dogodne, ale — na uboczu.

Warszawiacy i warszawianki nie lubią zbaczać. Drogą prostą, szeroką, „pryncypal« ną“, zajdą choćby na koniec świata, a przy« najmniej... na Nalewki—konieczność wszakże zrobienia kilku kroków w prawo lub lewo już ich zniechęca.

Próba ze sklepami nie udała się. „Go« ścinny Dwór“ upadł, przekazując nazwę i treść swą dawnej halli targowej za Żelazną Bramą. Jatki rzeźnicze istnieją, lecz tylko w pewnych godzinach otwierane i znoszące z trudno« ścią współzawodnictwo „Ordynackiego". Fu« ry, właściwie wozy, stawają niekiedy w dnie powszednie, czekając (zwykle bardzo długo), czy kto z ich usług nie skorzysta. Pod dłu« gą kolamnadą osiedli zwykli „lokatorzy“, przeważnie rzemieślnicy, poprzerabiawszy sklepy na warstaty i mieszkania... Z całego pro-grama ocalał tylko i nadspodziewanie rozwinął się: „Targ dla przekapniów“—choć i jego dni jaż policzone.

XIII.

O KOŚCIELE BRYGIDEK.

roka 1892, przy zbiega alicy Długiej z Ha« lewkami, zostały rozebrane t zw. „Warstaty artyleryjskie“. Warstaty mieściły się w marach dawnego kościoła i klasztoru. Do tej posesyi należał także wązki zaułek od strony ulicy Długiej, murem i bramą zamknięty, a oznaczany zwykle mianem: „uliczka bez nazwy“.

Słów kilka o tym kościele i o tym

zaułku.

Aż do połowy wieku XVI znajdowały się w tern miejscu rozległe pastwiska miejskie. Zwały się „Wygon“, albo „Stegno“, po łacinie Expulsorium civile. Pod tern nazwiskiem są często w starych aktach i lustracyach Warszawy wspominane.

Ulica Nalewki była wówczas gościńcem. Jako gościniec wspominana jest też znacznie później, bo jeszcze za Jana Kazimierza.

Otóż przy owym gościńca, w pankcie jego zetknięcie z alicą Szeroką albo Błońską (dziś Długą), około r. 1540, sławetny Jan Kar-not, złotnik i rajca warszawski, wystawił kaplicę drewnianą pod wezwaniem Świętej Trójcy.

Stała ta kaplica nietylko po za obrębem właściwego miasta, ale nawet po za granicami jego przedmieść. Słażbę kościelną pełnił ta kapelan, utrzymywany z funduszów, pozostawionych na ten cel przez założyciela.

W pierwotnym, skromnym stanie dotrwała kaplica Ś. Trójcy do czasów Stefana Batorego, który ją większym otoczył blaskiem. Rycerski monarcha wzniósł przy niej murowany szpital wojenny, i całą posiadłość murem krzepkim opasał. 0«? szpital nie był, jak się zdaje, lecznicą, lecz czemś w rodzaju domu inwalidów. Wszystkie szpitale warszawskie miały w początkach przeważnie charakter przytułków; o tym zaś pisze nawet wyraźnie Braun (Theatrum Urbiumetc., Kolonia, 1593— 1615), że był „na pomieszczenie wysłużonych żołnierzy przeznaczony“.

Panowanie Zygmunta III przyniosło nową zmianę w losach kaplicy. Ten monarcha, ze szczególnem upodobaniem zaludniający miasto zakonnikami i zakonnicami, sprowadził do Warszawy panny Brygidki i dał im w posiadanie kościół oraz klasztor, który zapewne powstał z przerobionego na ten ce szpitala.

Z tym faktem łączy się historya pobli« skich alic: Nowolipia i Nowolipek. Brygidki, przeniesione do Warszawy ze wsi Lipie (w zie« mi czerskiej), przezwały obszerne swe granty, klasztorowi przyległe, Nowe Lipie, co zmie« niło się następnie na Nowolipie. Gdy zaś później, jaż w początkach wieka XVIII, za« biegliwe i dziwnie w procesach sądowych za« miłowane zakonnice wiodły ze szpitalem Ś. La« zarza dłagi spór o granty, sądy, ustanawiając granicę pomiędzy posiadłościami jednej stro« ny i drogiej, grantom szpitalnym nadały, dla odróżnienia, nazwę Nowolipki.

Dla kościoła i klasztoru wiele czyniła ro« dżina Leszczyńskich, właścicieli poblizkiego Leszna, będącego niegdyś wsią, dziś alicą warszawską.

Andrzej Leszczyński, arcybiskup gnieź« nieński, pierwotną drewnianą badowlę żarnie« nił na murowaną. Nagrodą za tę ofiarę było Salve Regina, odmawiane na jego intencyę przez zakonnice codziennie po nieszporach.

Jakaś Leszczyńska, o której bliższych szczegółów nie podaje nawet „Słownik mala« rzów polskich“ Rastawieckiego, wymalowała do wielkiego ołtarza obraz, przedstawiający Ś. Trójcę.

Gdy podczas wojen szwedzkich kościół

i klasztor wiele ocierpiały, Stanisław Leszczyn« ski znacznym kosztem szkody ponaprawiał.

Jan Przestaw Leszczyński, starosta war« szawski i wschowski, jeden z dobrodziejów zakona, pogrzebiony był w grobach kościel« nych.

Podłog księdza Korowskiego, aotora roz« proszonych to i owdzie „Pamiątek Warszawy", w klasztorze Brygidek nie bywało nigdy pa« nien zakonnych więcej nad dziesięć. Przed samem zamknięciem klasztoro ta liczba spa« dła do sześcio.

Jednak przyposzczać można, że owa za« miejska postelnia postelnią w ścisłem zna« czenio nie była. Nie brakło jej ani zalodnie-nia, ani gwaro. Przedewszystkiem, prócz za« konnic właściwych, owijało się tam sporo no« wieyoszek oraz wszelkiego rodzajo półzakon« nych, półświeckich towarzyszek i słożebnic, które przy ognio świętym tak bardzo wygrze« wać się lobią; następnie, w obszernych żabo« dowaniach klasztornych przebywały zawsze na dewocyi zamożne szlachcianki, nie mogą« ce się również obywać bez skromnego choćby dworo.

Posiadłość klasztorna była rozległa i mo« rem szczelnie zewsząd zamknięta. Przy kia« sztorze znajdował się ogród piękny, dostarczający obficie warzyw, owoców i kwiatów.

Praktyki religijne nie były wyłącznem zajęciem świątobliwych panienek a zwłaszcza ich ksieni. Klasztor, uposażony licznymi gruntami, które to na własną korzyść uprawiał, to w dzierżawę wypuszczał, miał z konieczności ciągłe stosunki ze światem. O pie-niackiej żyłce zakonnic już wspomniałem; prócz tego, dla wielu spraw sam klasztor stanowił sądowe forum.

Wynikało to ztąd, że panienki, zaokrągliwszy swą rozległą posiadłość licznymi a szczęśliwymi nabytkami, i nazwawszy ją „Nowolipie“, wyodrębniły się następnie od miasta, tworząc własną jurydykę.

Jurydyki, jedna z najcięższych plag dawnej Warszawy, były jakby miastami w mieście. Każda żyła i rządziła się własnym trybem, posiadała własny magistrat i w wielu sprawach ostatnią wyobrażała instancyę.

Władza miła jest sercu każdego, nawet tych, co Bogu pokorę i wyrzeczenie się światowych marności ślubują... Brygidki nie zaniedbały ze swej władzy korzystać jak najroz-leglej.

Co czwartek, obszerne parlatorium klasztorne zamieniało się w salę sądową, do której mieszkańcy Nowego Lipia przychodzili lub byli przyprowadzani, w celu popierania pre-tensyj swych, bronienia się, świadczenia w sprawach cudzych i słuchania zapadłych wyroków.

Sala wyglądała niezwykle, przypominając tajemnicze „rady“ Wenecyi, lab krzyżackiego Aalborga. Tam sędziowie występowali zamaskowani, ta—zgoła niewidzialni.

Ksieni wraz z sekretarką siedziały za gęstą kratą. Przez otwory kraty mogły wszystko widzieć, ich jednak niczyje oko nie dostrzegało. Niewidzialny głos zadawał pytania; niewidzialny głos odrzacał lab przyjmował obronę; niewidzialny głos ferował wyroki.

Przed kratą, przy stołach oddzielnych, zasiadali: kapelan i pisarz. W głębi, zabarye-rą, było miejsce dla obwinionych oraz świadków. Przy drzwiach trzymali straż pachołkowie klasztorni.

Sobieszczański (w szkica p. t. „Nowolipie i Nowolipki, astęp z przygotowanej do draka Historyi Warszawy") pisze, że przed ten osobliwy trybunał były wyprowadzane i ostatecznie przezeń rozsądzane sprawy o „pobicie, złorzeczenie, oszakaństwo, pijaństwo, niemoralne życie, przywłaszczenie cudzej własności i nieregularne płacenie czynszów“.

Tenże autor dodaje (a to już wygląda jak cień w tym patryarchalno-jowialnym obrazie), że pisarz sądu klasztornego, którym bywał zwykle blizki krewniak ksieni, korzystając z przymusowego odosobnienia władzy najwyższej, sam się najczęściej za nią podawał,

naiwnych nowolipian na własną rękę gnębiąc i wyzyskując. Gdy im to wszakże zanadto dokuczyło, szli na skargę do przełożonej, gdzie — jak mamy prawo spodziewać się — zawsze im sprawiedliwość wymierzana bywała.

Inne też jeszcze miewała spory pobożna kongregacya tym razem bardziej charakte« rowi swemu odpowiadające. Klasztorowi przy« sługiwało tak zwane jus -asyli, to jest prawo zapewniające nietykalność (immunitas ecclesia« stica) winowajcom, którzy się pod jego opiekę uciekli.

Z tego prawa korzystano podobno bar« dzo rozlegle, a litościwego serca panienki czyniły, co mogły, aby wielkich grzeszników raczej łagodnymi środkami nawracać, niż po« syłać okrutnie pod miecz katowski. Być mo« że, iż litość unosiła je niekiedy za daleko, ze szkodą dla rozumnej sprawiedliwości, a na« wet i z uszczerbkiem dla praw kanonicznych, dość pod tym względem surowych — z owej przesady wszakże nie trudno rozgrzeszyć te, którym przebaczać kazały: reguła zakonna i serce niewieście.

Znany z przeciwnych poglądów marsza« łek wielki koronny Franciszek Bieliński pro« wadził z Brygidkami częste i energiczne spo« ry, wydzierając im ową gibier de potence — spory jednak kończyły się najczęściej z wy« cięztwem zakonnic, üparty marszałek, aby postawić na swojem, uciekać się musiał do podstępu, tlkrywał w pobliżu klasztoru straż miejską, następnie starał się wszelkimi spo« sobami wywabić nieprzyjaciela w pole. Gdy naiwny kryminalista dał ucho wabikowi i nos za mury wychylił, pachołkowie miejscy spa* dali nań, jak jastrzębie, i unosili do wieży marszałkowskiej, zkąd już go nawet sam bi^ skup poznański, główny opiekun i rzecznik Brygidek, wydostać nie potrafił.

Jarzębski w „Gościńcu“ tak nam maluje niewybrednymi rymami obraz kościoła około połowy wieku XVII.

Kościół Ś. Trójce na Długiej ulicy.

Świętej Trójce kościół leży,

A przy nim gościniec bieży, Maluchny i dawne rzeczy:

Trzy ołtarze piękne grzeczy, Ambona z boku, a w ścienie Drobne kraty czynią cienie.

Za temi panny śpiewają,

Bogu cześć, chwałę dawają.

Są to świętej zakonnice Brygity, jej służebnice.

Przy nich szpital potężniejszy W mury, ale nie możniejszy.

W jednej z zewnętrznych ścian świątyni znajdował się aż do ostatnich czasów kamień z napisem:

Dorota Duklińska i Maryanna Okoniówna, zmarłe w czasie grasującego powietrza w War-szawie.

Była to pamiątka strasznej zarazy, która nawiedziła Warszawę w pierwszych latach XVIII wieka, a zarazem pamiątka wielkich, prawdziwie chrześciańskich poświęceń, jakie Brygidki złożyły wówczas na ołtarza miłości bliźniego.

Gdy Warszawa przedstawiała jakby je-den olbrzymi cmentarz, gdy połowa ludności w lasy ociekła a dotknięci morem pozba-wieni byli całkowicie speeyalnej pomocy lekar-skiej, Brygidki (pospołu z innemi zakonnica« mi i zakonnikami) leczyły ciała, koiły serca, dasze na drogę wieczności przysposabiały...

Äle do zapowietrzonych bezkarnie zbliżać się nie można; wkrótce też mór przedo-stał się do klasztoru i straszne czynił w nim spustoszenia...

W rękopiśmiennych rachunkach Wilhelma Czamera, ówczesnego burmistrza (prezyden-ta) Starej Warszawy, znajduję taką potężnie w swym lakonizmie tragiczną notatkę:

„17 Octob. (r. 1710). Chłopu, co chodził do Wilkowa, daiąc znać, iż yusz ostatnia Panna zakonna u Ś. Troycy umarła powietrzem... fl. 6“.

Ostatnial... h więc legły na stanowisku wszystkie co do jednej szlachetne rycerki Krzyża. Cześć im!

Jak już wspomniałem, kościół Ś. Trójcy razem z klasztorem Brygidek przestały istnieć na dłago jeszcze przed ostatecznem rozrzu-ceniem zabudowań.

W roku 1807 zakonnice przeniesione zostały do klasztoru Panien Wizytek, gmachy zaś ich obrócono na koszary. Nieco później urządzono tam przytułek dla wysłużonych oficerów oraz wdów po poległych na wojnie żołnierzach. Wreszcie, za Księztwa Warszawskiego, w dawnym kościele Ś. Trójcy, oddanym dyrekcyi artyleryi, pomieszczona została fabryka broni.

Kronikarze potocznych dziejów miasta zapisują, że warszawianie śpieszyli tłumnie do owej fabryki, aby oglądać dziw nad dziwami: pierwszą machinę parową, która nad Wisłę zawitała.

O „uliczce bez nazwy“ to mam przede-wszystkiem do powiedzenia, że—miała nazwę. Nazywała się ta uliczka: Wyjazd.

W najdawniejszej z drukowanych taryf Warszawy (z r. 1784) nie zapisano Wyjazdu na liście ulic istniejących, co dowodzi, że już wówczas był to zaułek, w połowie swej długości zamknięty. Ślad wszakże uliczki i nazwy zachował się między innemi w bardzo dobrej taryfie, wydanej przez J. Glücksberga w r. 1832. W rubryce zatytułowanej: „Wiadomość o dawnych ulicach, teraźniejszym spisem nieobjętych, wypisana z akt manicypalnych A(iasta) S(tarej) W(arszawy)“, zaznaczono tam: „ Wyjazd — za posesyami nr. 561, 562

i t. d.“

Prócz tego w samej taryfie znajdaje się wzmianka:

„Pomiędzy posesyami nr. 559, 560 i 561 egzystowała dawniej uliczka obok ogrodu Rządowego, Wyjazd zwana, która wychodziła na Nalewki".

Nieuprzejmym murem, który w drugiej połowie zeszłego wieku tę uliczkę zagrodził, była oficyna pałacu Ogińskich. Ten pałac, przechodząc przez różne ręce (był kolejno w posiadaniu: Łyszkiewicza, Czaczkowskiego, Hallmana, ftloy, Karolego), stał się wreszcie własnością rządu. Jako pamiątka po pierw« szym właścicielu, pozostała przywiązana do tego miejsca nazwa „Ogińskie“.

16

Opowiadania.—T. II.

XIV.

O KOŁATKACH, GAŚNIKACH I JÜDASZACH.

, tak za dni

W yrażenie „dzwonić do bramy“ naszych pospolite, w dawnych wiekach nie było warszawianom znane. Istniały dwa tego powody, oba zapełnię wystarczające. Najpierw—nie było wówczas bram. Następnie — nie było wówczas dzwonków.

Ściśle mówiąc, mieliśmy jaż przed wiekami jedno i drogie, ale nasze dawne „bramy“ i „dzwonki“ nie miały tego, co dziś, znaczenia.

Bramą albo „broną“ nazywąło się niegdyś wyłącznie wejście do miasta, w marze obronnym istniejące. Źródłosłowem bramy czyli brony jest „obrona“. Bramy miejskie były rodzajem fortów, zaopatrzonych w fosy, mosty zwodzone, strzelnice, a nadto w zbrojną załogę i straż, pilnającą wejścia.

Dzisiejsze bramy wjazdowe nazywano „wrota". W mieście posiadały je tylko: pa« łące magnatów, gmachy pabliczne i klasztory. Istnienie bramy było zawarankowane istnie« niem dażego dziedzińca, domy zaś mieszczan« skie w Starej Warszawie poprzestawały na ma« leńkich, do stodzien podobnych podwórkach.

Nakoniec wejście do kamienicy, zwane po dzisiejszema bramą (i w większości wy« padków bramą będące), nosiło w dawnych wiekach miano „forta“ (pisano ten wyraz „fór« ta“, wymawiano „forta“).

Wszystkie kamienice staromiejskie, za« równo w Rynko, jak w olicach przyległych, posiadają forty. Te forty są poprosto mocne« mi, dębowemi, grobą blachą żelazną okotemi drzwiami. Umieszczone w mniejszem lob więk« szem zagłębienio, mają zawsze obramienie kamienne oraz przejrzysty „sopraport“, zwy« kle misterną ślosarszczyzną ozdobiony.

Otóż przy takich fortach miejsce dzi« siejszego dzwonka zastępowała przez dłogie wieki „kołatka“. Chcąc się w owych czasach dostać nocą do domo, nie dzwoniono, lecz kołatano. Kołatki były dwojakiego rodzajo. Składały się albo z młotka, na łańcocho lob „powrozie“ zawieszonego, którym oderzano w omyślne, blachą wyłożone wgłębienie, albo też z rochomej, żelaznej lob mosiężnej, nie« kiedy bardzo ozdobnej, antaby, którą ojmo«

wało się ręką i stukało w przybitą taż pod nią blachę.

Kochanowski w swych „Żalach torty“, takiemi słowy każe jej na nocne niepokoje narzekać: „(Iźałaj się kto dobry, a potłucz zawiasy, i mnie samą wrzać w ogień! bo prze te nicwczasy dobrze jaż nie szaleję, ja, fórta strapiona... Co ta za mej pamięci powrozów stargano, wrzeciądzów okręcono, młotków skołatano! Teraz jaż głowicami (szabel) ło-trowstwo mię tłucze, a abogi gospodarz chowa pod się klacze“. Ausiało być owo kołatanie w najwyższym stopnia nieznośne, skoro późniejszy nieco od Kochanowskiego Stanisław Grochowski zanosi do króla suplikę rymowaną p. t. „Skarga obciążliwa sna nocnego“, gdzie mówi:

...Pełno kołatania,

Tak, że niejedna głowa boleje bez spania.

...Większa pono bezpieczność w puszczy, między lasy I między dzikim zwierzem, niż tu, gdzie sądowe Pałace, gdzie majestat, gdzie miejsce sejmowe...

Jeszcze przed dwoma, trzema dziesiątkami lat łatwo było w Warszawie, w dzielnicy staromiejskiej odnaleźć prastarą, przez czas oszczędzoną kołatkę. Ś. p. Adryan Głębocki, malarz a zarazem miłośnik i skrzętny poszukiwacz pamiątek historycznych, odszukał i dla Tygodnika Ilustrozvanego odrysował kilkanaście tych cennych zabytków przeszłości. Dziś już one prawie doszczętnie zniknęły.

Jedna z ostatnich kołatek znajdowała się na Rybakach, na bramie ogroda klasztornego Panien Sakramentek. Dostrzegłem ją tam kiedyś i wraz z całą bramą odfotografowałem. Gdy w kilka miesięcy później fotografowano tę bramę (która przy rozszerzania alicy miała być osunięta) na ażytek któregoś z pism ilustrowanych, już na tern zdjęciu kołatki nie było. Co się z nią stało, nie wiem. Aoże zachował ją kto na pamiątkę, a może — powędrowała na Pociejów do składu niepotrzebnych rupieci.

Kołatka u Panien Sakramentek była żelazna, bez wszelkich ozdób, budowy zupełnie prostej. Składała się z antaby, zawieszonej nad przybitą do bramy blachą. Wykwintniejsza robota i droższy metal skusiłyby już dawno „amatorów cudzej własności“, w których tamte strony obfitują.

Gdy mowa o pamiątkach warszawskich, to zapiszmy przy sposobności zniknięcie innej, również podobno w swoim/odzaju jedynej. Był nią „gaśnik“, czyli kamień z okrągłemi wyżłobieniami, służącemi do gaszenia pochodni. Leżał ten kamień do ostatnich dni obok bra

my wielkiej posesyi, zwanej „dom Grabowskich“, będącej przedtem pałacem Teppera. Leżał, nikomu przez dziesiątki i setki lat nie

wadząc; nowy właściciel, zapewne dom swój „modernizując", kazał tę niepotrzebną sta« rzyznę wyrzucić. Zaopiekowało się nią „To« warzystwo miłośników Starej Warszawy" i za« pewne od zagłady ochroni.

Wielki dom, przed którym omawiane ka« mienie leżały, zachował do naszych czasów swój pierwotny, nieco dziwaczny kształt... skrzyni kasowej. Ten kształt, według tradycyi, nadać miał swej posesyi bankier Tepper, wzno« sząc ją około roku 1775. Czy kamienie przez niego dopiero zostały tu umieszczone? Przy« puszczam, że nie. Cllica diodowa już od cza« sów Sobieskiego była gęsto zabudowana pa« łacami magnackimi. Ä i wcześniej nawet, bo w pierwszej połowie XVII wieku, stał w tern miejscu dom, który Jarzębski w swym „Go« ścińcu“ nazywa „kamienica Firlejowska“, mó« wiąc o nim: „Aijam diodową przecznicę, aż tam widzę kamienicę, Firlejowską tak nazwa« ną, z ogrodem, obmurowaną“...

Jest rzeczą niemal pewną, że już tamta kamienica była w kamienne „gaśniki“ zaopa« trzona. Posiadały je domy wszystkich dygni« tarzy, którzy dostojnych gości u siebie przyj« mowali, a należał przecie do ich liczby Hen« ryk Firlej, biskup płocki, podkanclerzy ko« ronny. Po śmierci Firleja, posesorami ka« mienicy byli również biskupi: najpierw kra« kowski, później przemyski. Następnie posesya przechodziła z rąk do rąk, i posiadali ją kolejno: Winkler, pisarz skarbowy koronny, daszyński, cześnik podolski, Leallier, szambelan królewski, wreszcie Sołtyk, biskap krakowski. Od ostatniego nabył ją bankier Tepper i gran-townie przebadował. Ale prawie wątpić nie można, że joż owe gaśniki pochodniowe znalazł na grancie, i dla siebie oraz dla następców swych zachował.

Oświetlenie Warszawy jeszcze w pierwszej połowie zeszłego wieka było bardzo liche. Poprzednio, aż do roka 1771, wcale go nie było. W najlepszym razie oświetlano tylko bramy miejskie, początkowo kagańcami ze smolnego łaczywa, następnie latarniami olej-nemi. Z tego właśnie powoda nie tylko dygnitarze lecz i zamożniejsi mieszczanie, wybierając się w odwiedziny w porze wieczornej, byli przeprowadzani przez słażbę z pochodniami. Aagnaci mieli szybkonogich „laufrów", którzy biegli przed pojazdem, trzymając w ręka pochodnie zapalone.

Gdy pan bawił w gościnie, słażba czekała przed bramą, pochodnie zgasiwszy. Aby przy gaszenia ogień nie został zaprószony, umieszczane były przy domach kamienie z wydrążeniami, w których płomień przyda-szano.

Zamykam tę notatkę wzmianką o jednym jeszcze, również zapewne ostatnim zabytku przeszłości, znajdującym się na Krzywem-Kole pod numerem 12 (hipotecznym 187).

Tym zabytkiem jest tak zwany „jadasz“, zastępujący ongi dzisiejsze oszklone okienka w bramach, dowcipniejszy wszakże od nich i... chytrzejszy (stąd nazwa). „Jadasz“ na Krzy-wem-Kole składa się z trzech otworów, z których dwa górne były przeznaczone dla ocza, a dolny dla ast. Te otwory, od alicy prawie nie-dostrzegalne, zakryte były od wewnątrz klapą ruchomą, która, wedłag potrzeby, dawała się podnosić i opuszczać.

\

XV.

O TEiA, CO ZNAJDOWAŁO SIĘ ONGI NA DZISIEJSZYIA PLACCI ZAiAKOWYiA.

Przy kopania tak zwanego „kolektora staro« miejskiego“, stanowiącego jedną z głównych arteryj wielkich robót kanalizacyjnych, natrafiono na płaca Zamkowym, w pobliża kola« mny Zygmanta, na cegły, bale drzewne,—na« wet na ludzkie i zwierzęce kości.

Lądek warszawski tern odkryciem wielce był zdziwiony, nie umiejąc wytłómaczyć so« bie jakim sposobem na „pustym“ płaca mo« gły znaleźć się ślady budynków oraz resztki istot żyjących...

Niniejsza kartka, wskrzeszająca kilka mo« mentów z przeszłości naszego miasta, wyją« śni ową pozorną zagadkę i pouczy nieświa« domych, że plac Zamkowy nie zawsze był pusty.

Przedewszystkiem zaznaczyć ta trzeba, że jaż w roka 1853, przy czynienia przekopa do nowych (dziś jaż starych) wodociągów, na« potkano w tem samem miejsca ślady robót dawniejszych, również wodociągowych, które w pierwszej chwili były dla miasta niespo-dzianką.

Ale niespodziankę niebawem do katego-ryi faktów spodziewanych sprowadzono. Znaw-cy przeszłości naszego miasta wyjaśnili, że owe stare rary, w głębi płaca Zamkowego znajdujące się, były szczątkami wodociągu, który zbudowany został w roku 1696 z pole« cenią Zygmunta III, w wyłącznym cela do« starczania dobrej wody do picia Zamkowi kró« lewskiema.

postawiłoby za-

Do owego czasa siedziba monarsza pozbawiona była zupełnie wody studziennej, mo-żliwej do picia, eo na wypadek oblężenia Zam« ku i odcięcia go od miasta—a w owych czasach nie było o to tradno łogę zamkową w położenia rozpaczliwem Źródło, dostarczające wody do tego wodociągu, znajdowało się przy cmentarzu (dziś szpitala) ewangelickim, to jest w obrębie po-sesyi nr. 2483 przy ulicy Karmelickiej.

Stary wodociąg był utworzony z jednej tylko linii rur, która biegła przez plac Zamkowy, wyginając się łukiem w samym jego środku; następnie przez Senatorską, Aiodo-

K*

ti

*È= .SL

r® »Ie-sF⁸

*î*

SS.-

'm\

mm

fi

FâI®’'

~£m

*1

*sy

'a¹

■ü y

- :L*.|

Ht*«

L'aail

**

PCjIl

,1

m£î

PLAC ZAMKOWY PRZED ROKIEM 1830. (Podług akwatynty Fryderyka Dietricha).

fcallW

sgi 8 t?

|j?

■ÇMr *'* ü

■KH“"

__

« —'•

ii

im« ;.:

jM»

SC

wą i „Szeroką“ (dziś Długą) sięgała Karmelickiej.

Rary drewniane, sosnowe, spojone z sobą rurami żelaznemi takiej tylko szerokości jak otwór, były zakopane w głębokości sześciu stóp bez dwóch cali, licząc od poziomu dzisiejszego bruku.

Ów zresztą wodociąg nie istniał samodzielnie,- był tylko świeższym wypustkiem dawniejszej, podwójnej linii wodociągów, które z tychże samych źródeł zaopatrywały w wodę całą dzielnicę staromiejską.

Dziwnym zbiegiem okoliczności, nierzadkim zresztą wśród wojennej, pełnej powikłań zawieruchy, dobrodziejstwo, z którego korzystać miała Warszawa, obróciło się właśnie przeciw niej. Stało się czasu wojen szwedzkich.

W r. 1704 szwedzi wzięli szturmem Warszawę i rozlokowali się w niej na dłuższy pobyt; niebawem wszakże z oblegających zmienili się w oblężonych, gdyż wojska saskie otoczyły ich i weszły do miasta.

Wówczas oddział szwedzki jenerała Hor-na zamknął się w Zamku i, przeciąwszy rury dostarczające wody reszcie miasta, pozostawił tylko ów odrębny wodociąg, który doprowadzał wodę wyłącznie do gmachu królewskiego.

Odkopane w r. 1853 szczątki zamkowego wodociągu pozostawiono napowrót w ziemi, nie przyposzczając, że w trzydzieści trzy lat później znowo będą poroszone.

Stary zatem wodociąg stanowi pierwsze dzieło ręki łódzkiej, na które późniejsi kopacze z konieczności natknąć się mosieli.

Drogiem dziełem są îondamenty Bramy Krakowskiej oraz dwóch morów, które ongi plac Zamkowy przez całą szerokość przecinały.

Brama Krakowska, w roko 1817 rozebrana, znajdowała się toż przy olicy Ślepej, była zaś główną siedzibą straganiarek, cisnących się to z owocami, pieczywem, śledziami i t. p.

Tworzyły tę bramę dwa bodynki czworograniaste, odległe od siebie na 25 łokci.

Pomiędzy jednym morem a drogim znajdowała się przestrzeń szeroka na dwadzieścia kilka łokci, gdzie wolno [.było bodować się, pod waronkiem, aby bodynki nie były wyższe od morów.

Zabodowany też był cały niemal środek płaco, w tern miejsco, gdzie dziś wznosi się kolomna Zygmonta—która, wedłog współczesnych świadectw, stanęła w odległości ośmiu łokci koronnych od morów starej Warszawy, a czterdziestu takichże łokci od Bramy Krakowskiej.

Właściwie takie zabodowywanie płaca, z zacieśnianiem wolnej przestrzeni i otrą-dnianiem przystępu do Zamka królewskiego, było nadużyciem, i już w r. 1580 magistrat warszawski o to nadążycie zaniósł zażalenie do króla Stefana Batorego.

Król wydał wówczas rozkaz, datowany w Wilnie 5 czerwca roka 1580, w którym uważając, że „grozi niebezpieczeństwo całe« ma miasta oraz jego swobodom i spokojności przez wystawienie domków taż przy marze miejskim, obok bramy prowadzącej na Przed« mieście zwane Krakowskie, około kościoła i klasztora bernardyńskiego", poleca zbadać: o ile właściciele owych domków są w prawie trzymania ich na grancie podmarowym i na« stępnie albo przez polubowne nabycie, albo też drogą wywłaszczenia owe budynki asanąć.

Oryginał rozkazu monarszego, po łacinie pisany, znajduje się w aktach dawnych War« szawy; masiały zaś do wydania rozkazu przy« czynić się istotnie ważne powody, gdyż czyta« my w nim między innemi:

„Nie tylko rozpoznaliśmy, że owe budyń« ki, opanowawszy mary, mogą stać się niebez« piecznymi dla obrony miasta, ale także w obie« głych tylko co czasach przekonaliśmy się, że stały się one narzędziem spełnionych żaba« rzeń i wywalenia czyli raczej wyrąbania bra« my miejskiej".

Wolę monarszą, tyle korzystną dla do« bra całego miasta, wprowadzono niebawem w wykonanie —'nie apłynęło wszakże jeszcze lat pięćdziesiąt, gdy jaż w aktach radzieckich, pod rokiem 1624, znajdujemy ślad, że stanął tam dom niejakiego Kloczyńskiego, graniczący po oba stronach z dwoma innymi domami, należącymi do dwóch kaśnierzów: Dłażyckie-go i Siennickiego.

Gdy zatem Władysław IV powziął zamiar wystawienia kolamny swema rodzicowi, masiał przedewszystkiem plac wybrany pod nią, poza morem miejskim, z tłoczących się w tern miejsca badynków oczyszczać.

Z oczyszczaniem miał monarcha niemało kłopota. Gdy po otworzenia potrzebnego widoka, wypadało koniecznie rozwalić kilka badynków, stojących na grancie, należącym do panien Bernardynek, te, pomimo formalnego sprzedania badynków i zrzeczenia się praw własności, asiłowały nie dopaście do ich rainy.

Do spora zakonnic z królem i miastem wmieszał się naneyasz papieski, Philonardus, który z postronnych przyczyn niechętny był podówczas dworowi Władysława IV. Naneyasz, ażywszy za narzędzie swej niechęci biskapa poznańskiego, Ändrzeja Szołdrskiego, sprawił, że biskup zagroził rozwalającym klątwą i ekskomuniką...

I\imo to król od zamiaru swego nie odstąpił; domy zostały rozwalone, a naneyasz, poznawszy zapóżno niestosowność swych po« gróżek, publicznie prosit monarchę o prze« baczenie.

. W ten sposób oczyszczono nareszcie plac—nie na długo jednak.

Brama Krakowska wraz z częścią muru miejskiego, do niej dotykającą, była szczególnym magnesem, przyciągającym przekupniów i rzemieślników.

Niebawem znów się usadowili na miejscu, z którego poprzedników ich spędzono, i raz jeszcze, przy pomocy, powagi panującego, wyrzucać ich stamtąd musiano.

Zaraz po smutnej pamięci wojnach szwedzkich, plac Zamkowy zabudował się gęsto a bezładnie przez zbiedzonych mieszczan, którzy cisnęli się pod mury miejskie, jakby instynktownie opieki w nich szukając.

Przy ogólnej nędzy i powszechnem spustoszeniu, klecono naprędce już nie domy, lecz małe i krzywe lepianki, które bezkształtnym wieńcem okoliły wyniosły kolos kolumny Zy-gmuntowskiej.

Było to nadużycie, gdyż przestrzeń gruntu pod murami oraz tak zwane „międzymorze“ (pomérium extramurale) stanowiły własność publiczną — magistrat jednak pobłażliwie na to patrzył, uwzględniając wyjątkowe położenie mieszkańców. Jest to już zresztą zwykła właściwość wszelkich kataklizmów wo« jennych, że cały porządek administracyjny z granta wywracają.

Dopiero po uciszenia się btirz i zwierz« chniem przynajmniej wyrównania szczerb, zrządzonych w gospodarstwie miejskiem przez szwedzkie najazdy, pomyślano o ponownem oczyszczenia płaca Zamkowego.

W roka 1681 król Jan Sobieski, rożka« zem dyplomatycznym, wydanym w Wilanowie, otworzył oddzielną komisyę, która tą sprawą energicznie zająć się miała.

Ciekawy dokament, czynności owej ko« misyi upamiętniający, zaznacza, że niepra« wnie wzniesione budowle tak już brutalnie cisnęły się na kolumnę Zygmunta III, iż za« słaniały zgoła całą jej podstawę oraz umie« szczone na niej tablice z napisami.

„Ponieważ — mówi ów dokument — dla tych budowli rozgłośna chwała wsławionych zdarzeń Najjaśniejszego niegdyś błogiej pa« mięci Zygmunta III przodka naszego, nie mo« że być od przechodzących rozczytywaną, a na« wet grozi stąd zniszczeniem temu pomnikowi; starać się więc będziecie i rozkażecie znieść je i rozwalić, przy zabezpieczenia całości i powagi tego pomnika“.

W tymże samym dokumencie znajduje« my wzmiankę o złym stanie rur wspomnia«

nego wyżej wodociągu, przyczem dowiadaje-my się, że w jednem miejsca przechodziły one przez piwnicę posesyi „sławetnego“ (fa-matus) Barankiewicza. Niewątpliwie ta po-sesya wzniesioną została jaż po zaprowadzenia wodociąga, nienormalność więc ową teraz kazano naprawić i kierunek rar zmienić.

Tyle co do szczątków architektonicznych, które pod powierzchnią placu Zamkowego odnajdują się dziś lab odnajdować mogą.

Oprócz nich, przekopy kanalizacyjne wydobyły na wierzch pamiątkę smutniejszą, mianowicie kości ludzkie ze zwierzęcemi zmieszane.

Nie sięgając zbyt już zamierzchłej przeszłości, mianowicie napadów Litwy, Prus i Rusi, które ongi gród książąt mazowieckich mężnie wytrzymywał, a którym miejsca blizkie murów i samego Zamku za pole zapasów służyć musiały, wspomnieć trzeba o toczonych w tym punkcie miasta walkach ze Szwedami.

Jak wiadomo, dwa szwedzkie najścia, pięćdziesięcioma laty od siebie przedzielone, kraj nasz wycierpiał, a w każdem z nich zmuszony był stolicę z rąk nieprzyjaciół siłą wydzierać.

W 1656 roku wojska Jana Kazimierza, obiegłszy Warszawę zajętą przez szwedów, zmusiły nieprzyjaciela do skupienia się w szczupłym stosunkowo obrębie starych morów, z pomiędzy których ostatecznie wypłoszyć go usiłowały.

Wówczas to hufiec ochotniczy, z samej prawie młodzieży złożony, wykonał bohater* ski acz nierozważny atak na Bramę Krakow* ską, najsilniej właśnie przez szwedów strze* żong.

Ätak odparto, a prawie wszyscy z owych uniesionych gorączką młodości bohaterów tru* parni swymi zapełnili po brzegi głęboką fosę przed morami, lub też przy wdzieraniu się na palisadę, trupem padli. Szwedzi z wyso* kości murów z łatwością razili ich gęstą strzel* bą muszkietową.

Najprawdopodobniej przeto tych to dziel* nych młodzieńców kości rydle dzisiejszych ko* paczów na bruk wyrzucają.

W owej gorącej przeprawie wielkie też niebezpieczeństwo groziło kolumnie króla Zy* gmunta. Kule nie tylko muszkietowe, lecz i armatnie szczerbiły ją i rysowały od góry do dołu, grożąc wywróceniem i strzaskaniem— nadspodziewanie jednak wytrzymała wszystko bez większej szkody.

W pół wieku później powtórzyły się w temże samem miejscu krwawe zapasy.

W roku 1704, w sierpniu, po raz drugi wojska polskie musiały odbierać Warszawę szwedom. W stolicy zamknął się wówczas bitny wódz szwedzki Arwid Horn, oblegał go zaś król Äagast II.

Trzy dni trwały ataki, kończące się mniej« szym lab większym tryumfem dla oblegają« cych; czwartego wreszcie dnia król kazał przy« paście gwałtowny sztarm do Bramy Krakow« skiej, wiedząc, że w tym punkcie mary są nad« rujnowane dawniejszemi natarciami.

I znów zatem krzyżowały się w tern miej« sca kale, i trapy wojowników padały na« okół, a wyniosły obelisk marmurowy chwiać się zdawał pod nawałem śmiertelnych po« Cisków.

Nie ranął jednak i teraz—jakby go losy umyślnie na to zachowały, aby mógł widzieć zwycięstwo naszych a porażkę nieprzyjacie« la, który we dwa dni później Zamek i miasto opuścił.

Nie możemy kreślić tu wszystkich prze« mian, jakie w ciąga wieków postać dzisiej« szego Placu Zamkowego przybierała—wypro« wadziłoby to nas daleko poza ramki krótkiego szkica—musimy wszakże zaznaczyć, że i prze« ciwna strona płaca (od strony Wisły) w abie« głych wiekach przedstawiała się zupełnie ina« czej, niż dziś.

Przedewszystkiem otwarty widok na Za« mek datuje się od czasów nowszych, gdyż

dopiero od roka 1817 i 1818, w których jednocześnie ze zwaleniem Bramy Krakow« skiej rozrzacono też drewniane i murowane budowle, zakrywające całkowicie bramę pod wieżą zegarową.

W tymże samym czasie rozebrano też całą jedną część gmaeha zamkowego zwaną „Gród“, w której niegdyś odbywały się sądy starosty warszawskiego. Dopiero skatkiem tych grantownych przemian rozszerzyła się przestrzeń wolna około Zamka i kolamny Zy-gmantowskiej, wytwarzając właściwy dzisiejszy plac Zamkowy.

Plac pomiędzy Zamkiem a węgłem Przedmieścia Krakowskiego nie był ongi otwartym, jak dziś; zapełniały go ogrody i badynki.

W tern też miejsca istniały dwa żeńskie klasztory sąsiadujące z sobą, a zarazem graniczące o miedzę z klasztorem Bernardynów, mianowicie: Klaryski, zwane „Bernardynkami“ oraz „Panny i Wdowy dewotki“.

Ostatnie zgromadzenie zostawało pod szczególną opieką Zygmunta III. Zwano je po łacinie trojako: Viduae et Virgines devotae, albo Viduae et pupillae devotae, albo wreszcie: Foeminae viduae et pupillae.

?lało znany, nawet dawniejszym histo« ryograîom Warszawy, ten klasztor powstał około r. 1563. Założycielem jego był Dawid

Zaremba, kanonik warszawski, który pierw« sze trzy zakonnice tej regaty do miasta na« szego sprowadził.

Podobnie jak Bernardynki (które z cza« sem, stawszy się właścicielkami wiela oko« licznych domów i placów, otworzyły w tern miejsca własną jurydykę) weszły i Dewotki w posiadanie znacznych przestrzeni grantu, które następnie, po ich jednowiekowem istnie« nia, przeszły na własność jurydyki pałacu zwa« nego „Pod blachą".

Klasztor „Panien i Wdów Dewotek" znaj« dował się w najbliższem sąsiedztwie klaszto« ru Bernardynów i na pochyłości góry,- kia« sztor zaś Bernardynek bliżej Zamka, na sa« mem wzgórza.

Te dwa zgromadzenia nie żyły ze sobą w zupełnej harmonii. Spory, które wiodły o tytuł własności jakiegoś pola czy ogrodu, oparły się aż o Stolicę apostolską, rozsądzo« ne zaś zostały ostatecznie przez prymasa i'la« cieja Łubieńskiego. Decyzyą owego sądu po« lecono Dewotkom, aby budynek na kwestyo« nowanym placu opuściły, i „na innem miejscu mieszkanie sobie według sposobności posta« wiły, płotem wysokim i gęstym od panien za« konnych takowe odgrodziwszy“.

Ów opór, szczegółowo zbadany i opisa« ny, dostarczyłby może materyału do drugiej „Aonachomachii" rodzaju żeńskiego.

Jarzçbski w następnych rymach upamiç« tnił odrębne istnienie zakonu, który dawniej niesłusznie łączono w jedno z zakonem pa« nien Bernardynek.

Przy nich¹) niżej tam są Wdowy Dewotki, z Bogiem rozmowy Zawsze miewają codzienne, Służebnice nieodmienne.

Od czasa ostatnich wojen szwedzkich ginie wszelki ślad „Panien i Wdów dewotek“. Prawdopodobnie, przy najgorętszych w tym pankcie miasta zapasach, zabudowania kia« sztorne zostały zbarzone i z ziemią zrówna« ne; mieszkanki zaś ich albo znalazły śmierć pod grozami, albo też rozproszyły się po świe« cie szerokim.

Gdzie dawniej leżały głoche zacisza kia« sztorne, ożywiane chwilami tylko dźwiękiem sygnaturki kościelnej, lub śpiewaną przecią« głym chórem pieśnią nabożną, tam dziś bie« gnie wspaniały Nowy Zjazd, wielkomiejskim zgiełkiem huczący, dwkami tramwajówroz« dzwoniony...

») To znaczy przy Bernardynkach.

XVI.

O POGRZEBIE KSIĘCIR GENERRŁR ZIEA PODOLSKICH.

Warszawskiemu kościołowi Ś. Krzyża przy« padło w udziale gościć u siebie wielkich nie« boszczyków i patrzeć na wspaniałe obchody żałobne. W nowszych czasach pomiędzy in« nymi wyruszali stąd w drogę wieczności: Ao« niuszko i Odyniec, pogrzeby ich jednak, choć tłumne i bogate, bledną wobec tych, jakimi wiek XVIII i początek XIX uczciły swych wybrańców.

Prócz obchodów, które możnaby nazwać „narodowe“, dawna świątynia ks. i'lisyona« rzy widziała inne, w połowie lub w całości prywatne, a jednak błyszczące przepychem niezmiernym. Bartoszewicz w swej mono« grafi kościoła Świętokrzyskiego wspomina o wspaniałych egzekwiach, które wdowa po Stanisławie Denhoîfie, het. p. 1., wyprawiła

Sterna mężowi w cztery lata po zgonie (1732 r.). Nie przeszkodziło jej to wkrótce potem wyjść za Czartoryskiego...

Obok tego obchodu postawićby można inny, tern sławny, że pamięć jego uczczono— medalem. Stosunek był ta odwrotny: nie żo-na mężowi, ale mąż oddawał hołd żonie. Tomasz z Bękowa Czapski, starosta knyszyński, goniądzki, radzyński, bratjański i t. d., w ro-ka 1774, chowając w grobach misyonarskich akochaną małżonkę Aaryę, wyprawił jej pogrzeb okazały a zarazem symboliczny.

Dokoła bogatego kataîalka stało z gromnicami w rękach pięćdziesięciu i jeden ubogich oraz dwanaścioro dzieci—wszyscy przybrani w jednakową, na ten obrzęd amyślnie sprawioną, barwę. Liczby oznaczały: 51 lat wieka nieboszczki oraz 12 pozostałego po niej potomstwa. Każdy z orszaku miał na piersiach zawieszony medal, na którym znajdowało się imię i nazwisko zmarłej, rok jej urodzenia i śmierci, wreszcie prośba o modlitwę.

Do wspanialszych i głośniejszych liczył się też pogrzeb ks. Augusta-Aleksandra Czartoryskiego, wojewody ruskiego, męża wspomnianej przed chwilą Denhoîîowej, który zmarł w Warszawie (1782 r.) i w kościele Ś. Krzyża został pochowany. Od tej daty Czartoryscy groby misyonarskie poczęli uwa-

żać z a rodzinne. To właśnie stało się po* wodem, że w czterdzieści lat potem, ta a nie gdzieindziej odbył się niebywałej świetności pogrzeb ks. Adama Czartoryskiego, który po* niżej opiszemy.

Niecałe dziesięciolecie przedzielało tę uroczystość żałobną od innej, która przewyż* szyła ją jeszcze, jeśli nie przepychem, to smutkiem. W dniu 9 września 1814 r. do ko

ścioła ks. iAisyonarzy wprowadzono na cza* sowy spoczynek zwłoki bohaterskiej pamięci ks. Józefa Poniatowskiego. Ostatnia z rycin, zdobiących „Śpiewy“ Niemcewicza, przedsta* wia—dość nieudolnie zresztą — tę chwilę pa* miętną.

Adam-Kazimierz^oachinWlmbroży^a* rek na Klewaniu i Żukowie książę Czarto* ryski, nazwany „Generał Ziem Podolskich“, feldmarszałek wojsk austryackich, kawaler orderu „Złotego Runa“ etc., zmarł w Sienią* wie 20 marca 1825 r. Starzec to już był, blizko całe stulecie na barkach dźwigający. Śmierć ta—jak zauważono pięknie w mowie nagrobnej—„acz nie zadziwiająca w tak sę* dziwym wieku, przez wspomnienie atoli na życie cnotliwe, na ważne usługi, na ten ostatni zabytek dawności naszej, rzewniej była opła* kiwana, niż zgon młodzieńca najświetniej* szych zalet i najpochlebniejszych nadziei“.

Pierwszą wiadomość o śmierci księcia

generała zamieściła Gazeta Warszawska dnia 25 marca (dzienniki nie miały jeszcze wów* czas obsługi telegraficznej!). Na czele name-ru, pod rubryką „wiadomości krajowych“ za« pisano ten fakt w słowach następujących:

„Sprawdziły się, niestety, smutne przeczucia, często żałosne dochodzące nas wieści. Aąż wiekiem, cnotami, zasługą najdostojniejszy, J.O. Xiążę Jmć Ädam Czartoryski, dawniej Generał Ziem Podolskich, Kawaler orderu Złotego Runa, Orła Białego i innych, żyć przestał. Zsunął się z tej ziemi wiek prawie cały w bezdenną przepaść wieczności“.

Był to wstęp do kilkudziesięciowierszo-wego nekrologu, podpisanego literami: J. U. N. Dla nikogo z wykształceńszych czytelników nie było tajemnicą, że te litery oznaczają wychowańca, przyjaciela i współpracownika zmarłego: Juliana CIrsyna Niemcewicza.

Poeta, sam już siedemdziesięciu lat dożywający, gorącemi, wprost z serca płynącemi słowami uczcił pamięć wielkiego nieboszczyka. Nie było to dziennikarskie „wspomnienie pośmiertne“, które się kreśli w pośpiechu, na zimno, zastępując szczery żal i prawdziwe uczucie gotowymi, stokrotnie już używanymi frazesami...

Czujemy żywo krwawiące się serce w prostym, nic teatralnego w sobie nie mającym wykrzyknika:

„Ileż uczuć głębokich i tkliwych, ileż przemijających nadziei i długich nieszczęść, ile wylanych dobrodziejstw, ile poświęcenia się i czynów szlachetnych przypomina nam strata tak ciężka“!

h jak znów solennie brzmi ten zwrot osobisty, w którym sędziwy przedstawiciel literatary i naroda składa świadectwo praw« dzie:

„Jeślim usiłował być dobrym obywate« lem, jeśli bez wstyda i skazy zstąpię do gro« bu—Tobiem to winien“...

Dopiero w tydzień potem Gazeta, odzna« czająca się lakonizmem, powraca do tego przedmiotu. ¥ n*rze 37, z dnia 11 kwie« tnia, podaje krótkie uwiadomienie, że zwłoki księeia Czartoryskiego mają być przywiezio« ne do Warszawy dnia 19 tegoż miesiąca (ter« min ten został o dwa dni opóźniony) i że po* chowane będą w grobie kościoła Ś. Krzyża.

Pojawiają się następnie częstsze i dłuż« sze artykuły, księciu i jego śmierci poświęco« ne. ¥ numerach 59 i 60 znajdujemy dość szczegółową relacye z pochodu żałobnego orszaku, który z nabalsamowanem ciałem księcia posuwał się zwolna od Sieniawy ku Warszawie. Był to pochód tryumfalny a za« razem taki, jakiego dziś, gdy najdostojniejsi nawet nieboszczycy „ekspedyowani“ są koleją,

w szczelnie zakrytych wagonach, niczyje oczy jaż nie zobaczą.

Na pierwszą wieść o zgonie księcia, do pałacu sieniawskiego poczęły cisnąć się tak liczne tłumy, że aż musiano silną strażą obwa-rować komnatę, w której zwłoki spoczywały. Wystawiono je coram publico dopiero na czwarty dzień po zgonie. Katafalk wzniesiony był w olbrzymiej sali pałacowej, wybitej całkowicie kirem. Na tern pontirem tle rysowały się wyraziście cyfry i herby zmarłego oraz trzy wielkie białe krzyże nad trzema ustawio-nymi umyślnie ołtarzami. Anóstwo świateł i zieleni otaczało błyszczącym wieńcem żałobne wzniesienie.

Książę był obrany w mundur feldmar-szałkowski, w ręko trzymał kracyfiks,- a nóg jego leżały: kapelusz, szpada, laska i owiązane krepą ostrogi.

Po rogach katafalku stały cztery czarne taborety z bogatemi poduszkami, na których ułożono ordery nieboszczyka. Był tam order Złotego Runa, Ś. Andrzeja, Orła Białego i Ś. Stanisława. Na przedzie znajdowały się laski feldmarszałkowskie i laska marszałka sejmowego.

W głębi sali księża różnych zakonów odmawiali głośne modlitwy bez przerwy, w ciągu dnia i nocy.

Straż wojskowa zajmowała trzy stano-

wiska: jedno przy zwłokach, drogie przy drzwiach sali, trzecie a wejścia do pałacu.

Czwartego dnia po wystawienia odbyła się eksportacya. Wyprowadził ciało ksiądz Gołaszewski, biskap przemyski, w towarzystwie ks. Snigórskiego, który był takimże biskupem, ale obrządka greckiego. Na czele orszaku postępowały zakony 00. Dominikanów, Ber« nardynów, Reformatów i Franciszkanów. Po« tern szły cechy z Sieniawy i miast okolicz« nych, szkółka miejska i t. d. Gromady czte« rech kluczów, składających niegdyś hrabstwo Jarosławskie, z pochodniami i świecami, na« pełniały po obu stronach drogę od pałacu do kościoła.

Wspaniały karawan ciągnęło sześć par koni, okrytych kapami i mających pęki czar« nych piór strusich przy głowach. Trumnę oraz znaki orderowe nieśli najznakomitsi oby« watele ziemi Przemyskiej. Zaraz za trumną postępował książę Adam, syn nieboszczyka, wojewoda, senator polski, z małżonką swą Anną z ks. Sapiehów. Otaczała go najbliż« sza rodzina, wśród której znajdowali się dwaj wnukowie zmarłego (po siostrze Izabeli księ« żnej Lubomirskiej): hrabiowie Alfred i Artur Potoccy z żonami (pierwsza z domu Czarto« ryska, druga Branicka).

Przed ruszeniem orszaku, piękną mowę wygłosił ksiądz Franciszek Siarczyński, ka«

Obywatelstwo przemyskie postanowiło nosić żałobę przez sześć tygodni i odprowadzić zwłoki księcia aż do Lwowa.

nonik warszawski, proboszcz jarosławski, zna ny aator „Dziejów panowania Zygmunta III i innych dzieł historycznych.

Jak był miłowany książę generał przez wszystkie klasy społeczne, dowodzi zachowanie się ludności żydowskiej. Żydzi nie tylko oprosili, aby duchowieństwu ich było wolno uczestniczyć choćby zdała w eksportacyi, ale nadto urządzili dobrowolnie całotygodniową żałobę, zamykając na ten czas kramy i wstrzymując się od wszelkich czynności handlowych.

„Widziałem—pisze świadek naoczny—jak wielu z przytomnych starało się dostać jakąkolwiek po księciu pamiątkę, bądź ułamek jego pisma, bądź rysunek jaki z pokoju. Byli tacy, co powłokę z krzesła jego na cząstki dzielili; inni odłupywali kawałki od stołu, na którym z domownikami jadał“...

Szczegóły przeprowadzenia zwłok przez Galicyę opuszczamy, pilno nam bowiem do Warszawy. Jednak zapisać musimy dwa fakty większego znaczenia. Pierwszym jest odprowadzenie konduktu aż do granicy przez oddział wojska austryackiego, zmieniający się na noclegach i popasach. Drugim — oddanie zmarłemu takiegoż hołdu przez wybór mło-

dzieży szlacheckiej, która, „mimo zimna i po-ry wilgotnej, po staropolska barkami okryta, otaczała wóz żałobny“.

Współczesny sprawozdawca pomiędzy innymi ochotnikami wymienia: Ladwika i Józefa hrabiów Jabłonowskich, Zygmanta hr. Łosia, Radolîa Albinowskiego, Karola Wiszniewskiego, Antoniego i Jana Jarantowskich, Ne-reasza Hoszowskiego, Ksawerego Petrowicza, Konstantego Bojarskiego, Aansweda i Józefa Skrochowskich, Antoniego Szelechowskiego, Czarnołaskiego, pałkownika Szamlańskiego, Eastachego i iAichała Jawornickich, barona Karnickiego, Zarębskiego. Łączyły się też z orszakiem i damy, jak np. baronowa Sadło, Grzemska, (Irbańska, Zarębska i wiele innych.

Nareszcie wspaniały pochód wkroczył w granice Królestwa kongresowego. Prawie na samym wstępie — pomiędzy Labiczem a Tomaszowem — powitany został przez Andrzeja hr. Zamoyskiego, który był wnakiem księcia generała. Hrabia otoczony licznym orszakiem słag i oficyalistów, przyjąwszy zwłoki dziada pod swoją opiekę, towarzyszył im aż do samej Warszawy.

Wszędzie po drodze na spotkanie oszaka wychodzili kapłani i lad, a mazyka dzwonów, odzywających się w bliższych'! dalszych wsiach i miasteczkach, brzmiała bez przerwy.

Ostatnim etapem było Służewo. Kon-

18

Opowiadania.—T. II.

dakt, stanąwszy to w sobotę wieczorem, za« trzymać się musiał z przyczyny dnia uroczy« stego do poniedziałku. Uczestników pochodo właścicielka Służewa gościnnie w swym pałacu podejmowała.

To przybyli z Warszawy znajdujący się tam członkowie rodziny księcia: hr. ordynat Zamoyski z synami, hr. Aleksander Potocki, w. koniuszy koronny z synem, hrabina Stani« sławowa Potocka z wnuczką. Towarzyszyło im wielu przedstawicieli arystokracyi rodowej.

W poniedziałek, d. 21 kwietnia, o godzi« nie 11 rano, kondukt stanął przy rogatkach Mokotowskich.

Oczekiwał już tam wielki książę Kon« stanty, naczelny wódz wojsk cesarsko«kró« lewskich. Otaczali go wszyscy generałowie oraz kapelani i urzędnicy armii.

Uszykowana też była przy rogatkach pa« rada wojskowa, mająca oddać ostatni hołd dostojnemu nieboszczykowi. Składały ją:

1)    Pierwszy batalion pułku litewskiego gwardyi królewskiej; batalion grenadyerów złączonych wszystkich pułków garnizonu war« szawskiego. Ten oddział zostawał pod ko« mendą generał«majora Richtera, dowódcy bry« gady gwardyi cesarskiej.

2)    Pierwszy szwadron podolskiego kira« syerskiego pułku gwardyi cesarskiej; pierwszy szwadron pułku ułańskiego cesarzewicza;

pierwszy szwadron pałka strzelców konnych gwardyi królewskiej, pierwszy szwadron pałka pierwszego ułanów, będącego na garnizonie ■w Warszawie. Dowodził tym oddziałem ge« nerał brygady Kurnatowski, dowódca pałka strzelców konnych gwardyi królewskiej.

3) Baterya pozycyjna artyleryi konnej gwardyi królewskiej, pod komendą pułkownika Szweryna.

Przy każdym z batalionów znajdowała się chorągiew i muzyka pałkowa.

Całą paradą wojskową dowodził hr. Wincenty Krasiński, generał dywizyi, dowódca gwardyi cesarskiej i królewskiej, w Warszawie znajdujących się.

Honory wojskowe należące się feldmarszałkowi państwa sprzymierzonego oddane zostały zmarłemu w chwili, gdy karawan, wiozący ciało, minął rogatki.

W tym czasie władze wojskowe i cywilne, duchowieństwo mające dopełnić obrządku pogrzebowego, i to, które tylko miało asystować obchodowi, warszawskie klasztory i instytuty, uszykowały się przed karawanem w następującym porządku:

l) Wice-prezydent municypalności i po-licyi m. Warszawy, Lubowidzki. 2) Oddział żandarmeryi. 3) Ädyutanci placu. 3) Komendant m. Warszawy, generał-porucznik Lewicki. 5) Sieroty szpitala Dzieciątka Jezus. 6) (Ibodzy z Towarzystwa dobroczynności. 7) Zakonnicy klasztorów warszawskich. 8) Du« chowieństwo świeckie. 9) Kapelani wojskowi. 10) Prałaci i biskapi. 11) Ks. biskap ftaru-giewicz, saîragan warszawski.

Ordery i inne znaki honorowe zmarłego niesione były przez adyatantów wielkiego księ-cia naczelnego wodza. Za karawanem szła rodzina nieboszczyka.

Wielki książę Konstanty postępował pieszo, na czele generałów i oficerów oraz urzędników wojskowych, otoczony licznym orszakiem senatorów, ministrów i przybyłych na pogrzeb obywateli. Towarzyszył w ten sposób ciała aż do samego kościoła Ś. Krzyża.

Gdy pochód zatrzymał się przed kościołem, powtórzone zostały honory wojskowe,, jakimi witano zmarłego przy rogatkach.

Po ukończeniu honorów, generałowie zdjęli trumnę z woza żałobnego. Tak w zdejmowaniu, jak w niesieniu trumny, pomagał im osobiście wielki książę Konstanty.

Zaraz potem wojsko, stanąwszy w szyku bojowym, złożyło ostatnie pożegnanie ciału trzykrotną salwą z ręcznej broni. Po każdej salwie słyszeć się dawało jedenaście wystrzałów działowych.

CI drzwi kościoła przyjął trumnę arcy-

biskup, prymas Królestwa, a po ustawienia trumny na katatalku, rozpoczęło się nabożeń« stwo żałobne.

Katafalk wzniesiony podług planu Zygmun« ta Yogla, artysty, członka Towarzystwa przyja« ciół nauk, był dziełem niepospolicie pięknem. Armatury, chorągwie, lampy, urny żałobne, tarcze herbowe, ozdobne świeczniki i kwiaty składały się na całość poważną i majestastyez« ną. Wielki portret księcia (z lat młodych, gdy podobny był bardzo do swego cioteczne« go brata, Stanisława«Augusta) zajmował miej« sce najwydatniejsze,- na kolumnach znajdo« wały się tarcze z Pogonią, herbem Czarto« ryskich. Podobizna tego pięknego katafalku dochowała się w rzadkiej współczesnej lito« graîii Letronne’a.

Po ukończeniu śpiewów żałobnych, za« brał głos Niemcewicz. Poeta zdążył już za« panować nad pierwszem wzruszeniem, które mu przed miesiącem podyktowało rzewny, łzami gorącemi skropiony nekrolog; mowa jego przyozdobiła się teraz zwrotami kraso« mówczymi; do pracy nad nią, obok głęboko zbolałego człowieka, przystąpił biegły w swoim zawodzie artysta. Jednak nie jest ta mowa tylko popisem retorycznym: są i w niej łzy prawdziwe, ujęte w kunsztowną, literacką oprawę.

„Podnosząc tylekroć głos żałobny—zaczął

sędziny poeta — przy śmiertelnych zwłokach najzasłużeńszych w ojczyźnie mężów, a czając oddawna, pod ciężarem wieka i dolegliwości, opadające siły moje, postanowiłem nie odzywać się więcej w tych tak bolesnych uroczystościach. Przemogły ten raz ostatni wdzięczność i obywatelstwo te tak słaszne niezdolności mojej obawy“...

Poeta, jako „wychowaniec i świadek życia księcia Czartoryskiego", czaję się obowiązanym „aronie łzę jedną i złożyć na grobie jego smatną cyprysa gałązkę“.

Obowiązek spełnił godnie. Aowa jest piękna i warta, aby ją przy sposobności przedrukowano. Wypisujemy z niej kilka zdań, głęboko odczutych i obmyślanych:

„Jest to prawda, stwierdzona dziejami, że czyny i sława publicznego człowieka całkiem prawie zawisły od położenia, w jakiem się ojczyzna jego znajduje. Jeśli kraj, w którym los rodzić mu się przeznaczył, jest potężny, rządny, kwitnący, jak łatwe lau-ry zwycięstwa i obywatelstwa palmyi Lecz kiedy wyrokiem zagniewanych Niebios ten kraj, za winy przodków, na upadek i poniżenie jest już skazany, jeśli najgorętsza żądza dżwignienia go, służenia mu dzielnie, już jest niewczesna, jak ciężka walka między chęcią i niemożnością, między szlachetnym zapałem i drętwiejącem zrażenieml Wtenczas

Książę Ädam żył w tych właśnie smu« tnych i przygnębiających czasach. Ostatnia chwała wojenna Polski zajaśniała pod mura« mi Wiednia. Potem — nierząd i zepsucie przywiodły podległość, tak, iż leczyć nawet rany, odwracać źródła złego cząstkowo tylko i niespodziewanie można było. Książę wie« dział, że przyczyną upadku naszego była cie« mnota, postawił więc przed sobą, jako główne zadanie: „rozpędzić zgubne ciemnoty, poprą« wić nadużycia trybunałów i usunąć ciężkie wady politycznych ustaw naszych“.

to samo usiłowanie już zasługą, już cnotą się staje.

Kończyła się mowa zwrotem solennym i rzewnym:

„Słusznie o Tobie powiedzieć można, co księgi święte powiedziały o patrjarsze swoim: skończyły się długie lata Mojżeszowe, i umarł w krainie Moabskiej, i płakali go długo sy« nowie izraelscy. Tak i Ciebie długo płakać będą Polacy; płacze i wdzięczny wychowaniec Twój — co wkrótce pójdzie za Tobą“.

Nazajutrz odbyło się u Ś. Krzyża wiel« kie nabożeństwo żałobne. Od wczesnego rana odprawiały się przy wszystkich ołtarzach msze za duszę zmarłego,- wszystkie też zakony od« śpiewały „wigilie“. Podczas głównego nabo« żeństwa, celebrował arcybiskup«prymas Kró« lestwa, przeszło stu artystów muzycznych,

Tegoż dnia wygłosili jeszcze mowy: biskup krakowski Woronicz i W. Miklaszewski.

pod dyrekcyą Elsnera, wykonało Requiem Mozarta. Wielki kondukt śpiewany był przez arcybiskupa oraz czterech biskupów: Woronicza, Prażmowskiego, Lewińskiego i Czyżewskiego.

Następnie trumna zniesiona została do kościoła dolnego, i tam, w grobie przodków księcia, złożona. Tę ostatnią posługę spełnili pozostali jeszcze przy życiu „kadeci", to jest wychowańcy dawnej Szkoły rycerskiej, która zmarłemu swój byt zawdzięczała.

Przez dłuższy czas po uroczystości pogrzebowej echa jej odzywały się w gazetach współczesnych. Między innemi „Gazeta Warszawska“ w n-rze 66 pisała.-

„Jak znakomita cześć pamięci Męża tego wyrządzona była przez wojska polskie, pod dowództwem najjaśniejszego cesarzewicza wielkiego księcia Konstantego, jak wielko-myślnie ten pan uczcić raczył cnoty księcia Czartoryskiego — ogłoszonem już to zostało w poprzedzających numerach Gazety; a moje słabe pióro nie poważy się na opisanie tego, na co .świeżo patrząc, Warszawa nigdy pewnie, z Polską razem, o tern nie zapomni“.

W. n-rze 73 tegoż pisma znajdujemy wzmiankę o zamiarze wystawienia księciu po-

mnika przez dawnych wychowańców Szkoły rycerskiej.

Pomnik ks. Adama Czartoryskiego (po« piersie lane z bronza na podstawie marma« rowej) stanąć miał w przysionka Biblioteki pablicznej, „jako w gmacha, w którym owcza« sowa młodzież kształciła się do asłag krajo« wych pod okiem pomienionego Aęża“.

KONIEC.

/\Y

<0

Ofl

INDEKSY.

śTói]

I.

AIEJSCÄ I ZDÄRZENIR,

KTÓRE SIĘ W TEJ PRACY OPISOJE.

Cyfry poprzedzone rzymską dwójką (II) odnoszą się do tomull-goj wszystkie inne do I-go.

B.

A.

Abrahamowska ulica, 242.

„Adonaj“ 219.

Akademia duchowna 90.

Akademia medyczna, II 141.

Alchemicy, 31.

Aleksandrya ulica, 221.

Antiqua Varsovia, II 176.

Apteka jezuitów, 83.

Apteka „Królewska“, II83.

Apteka na Ś-tojańskiej, II 82.

Architekci, 31.

Archikonfraternia literacka, 195.

Arcybiskupa gnieźnieńskiego władza, 6.

Arsenał, 46, 304.

Artykuły marszałkowskie, J7-

Artyści malarze, 32.

Augustyanie, 178. II 60,69.

„Austerja“ na Bugaju, 301.

Baba, bóstwo słowiańskie, 128.

Bagno ulica, 291, II 17.

Balet, 58.

Bank handlowy, II 38.

Bankierowie, II 14.

Baryczkowska ulica, 89, 242, 247.

Baszty, 17, II 116.

„Bazar“, 290. II 90, 114.

Bazylianie, 246.

Bazyliańska ulica, 245.

Bednarska ulica, 226.

Belweder, 306.

Berga hr. ulica, II, 37.

Benonici, 46.

Bernardynki, 30.

Bernardyńska ulica, 15, 220, 245.

Biblioteka publiczna, 55-II 281.

Biblioteka klasztorna Dominikanów, 91.

przy

Biblioteka Załuskich, 63. Bielany, II 183.

Bieliny, 221.

Bieda ulica, 248. „Biletowe“, 288. II 20. Bitna ulica, 249.

Błońska ulica, 222.

Błoto warszawskie, II 197. Błotnista ulica, 222. Boczna ulica, 229.

Boleść ulica, 233. II 88. Bonifratrzy, 48. „Boratynki“, 130. „Bosaczki“, II 151.

„Boża Męka“ murowana, 220.

Bożydar, 222.

Bractwo miłosierdzia, II 60, 78.

Bractwo niemieckie, II 68, 69.

Bractwo łuczników, II 102.

Brama albo „brona“, II ²43-

Bramy miejskie:

Biała albo Wiślana, 17, 166, 211, 225.

Gnojna 17.

Krakowska, 17, 64,250.

II 32, 257, 260. Nowomiejska, 27. II 32, 91, 92, 99, 116. 200. Poboczna, 17. II 32, 215.

Brama tryumfalna, II 44. Browar Łazarzowski, 230. Brudno 71.

Bruki, 61. II 117. Brygidki, 30, 46, 303, 304. II 232.

Brzozowa ulica, 166, 176,

177. *79) ²²5, ²²⁶> ²²9-II 181.

„Buda“ przy ul. Wesołej,

300.

Bugaj ulica, 225.

Bug, 20.

Burmistrz „powietrzny", 41. II HO.

Bursa muzyków, II 69. Bursa żaków, II 69. Bydgoszcz, 132.

Bykowa ulica, 222. II 162.

c.

Car z braćmi przywiezieni do Warszawy, 37. Cekauz, 47, 218. II 210. Cegielnia króla St. Augusta, 307,

Celna ulica, 166, 203, 211, 225. II 88.

Ceny mieszkań, 210. Chińska ulica, 252. Chrystus „cudowny“, 37, 88.

Chwafiszewo v. Walisze-

WO, 222.

Ciasna ulica, 223.

Cicha ulica, 252. Ciechanów, II 55.

Cła łądowe i wodne, 20. Cmentarze:

przy kość. Dominikanów, II 91, 92. przy kość. Gwardjac-kim, 204, 293. przy kość. Paulinów, II 91.

przy kość. Ś. Jana, 227. szp. Dz. Jezus, 139-

przy szp. S. Ducha, II 93.

Powązkowski, 188. Ewangielicki, 282. Luterański, 260.

Powązkow-

straconych 14. zmarłych na zarazę 15. Żydowski 243.

X. X. Karmelitów bosych, 257.

„Cmentarz ski“, 186.

Collegium nobilium, 55. Cuchthausowa ulica, 223. Cytadela, 249.

Czujna ulica, 253.

Czysta ulica, 23 c.

Czersk 10.

D.

Dach szklany, 151.

Dawna ulica, 253.

Długa ulica, 15, 48, 222.

„Dobroczynności Towarzystwo“ 63. II 145 — *57-

Dolina szwajcarska, 247.

Dom Eichlera, 239.

Dom Grabowskich, II 246.

Dom podrzutków, II 141.

„Dom poprawy“, 223, 294. II 155.

Dom zajezdny, II 14.

Domus professa, 31.

Dominikanie, 30, 48, 64, II 91.

Dominikańska, 255.

Dorożki, 61.

Drezno, II 40, 41.

Drna, 215. II 91.

Drukarnia A. Ryllego, 150.

Drukarnia Dufoura, 168.

Drukarnia „Korespondenta Warszawskiego“, II 83.

Drukarnia Korpusu Kadetów, ib8.

Drukarnia „Loteryjna“, 169.

Drukarnia Lutostańskie-go, 150.

Drukarnia Pukszty, II83.

Drukarnia „pod znakiem Poetów“, 142.

Drukarnia Rakoczego, — 142.

Drwęca, 20.

Drottöngholm, miasto na wyspie Löfön, 28.

Drzasna rzeczka, 261.

Dunaj Wązki, II 113.

Dunaj ulica, 15, 27, 49, 219. II 56, 112.

Dworek „Pacienburg“,— 285.

Dworek „Pólków“, 260.

Dwór Gdański, II 92.

Dwór Grzybowskich, II 168.

Dwór Leśniowolskich, — 284.

Dwór „pod Gwiazdą“, II 115, 160—173.

Dwór „pod Krzysztofem“, II 162.

Dwór XX. Dominikanów, *55-

Dynasy, II 222, 225.

Dyżurstwo główne, 264.

Działyńskie, 223.

Dzieciobójstwa, II 122.

Dziedzińce pałacowe, II 3⁸-

Dziekanja, 224,256, II 63.

Dziekanka, 224, 256.

Dziekańska ulica, 224,256.

Dzielna ulica, 300.

Dzielnica staromiejska, 241.

E.

Elbląg, 132.

Elekcya Henryka Wale-zego, 17.

F.

Fabryka tabaczna, 294. Fawory, 257.

„Fijolki“, II 66.

Folwarki kapitulne, 218. Folwarki miejskie, 309, II 37-

Franciszkanie, 46. II 150. Francuzczyzna, 56. II 8. Franciszkańska ulica, 218, *37-

Fraszki ulica, 260.

Freta ulica, 15, 218. Furty, II 244.

G.

Gaśniki, II 243—249. „Gazeta Warszawska“,— 123, 135, 210. II 268. Gdańsk, 23, 132. „Gdańska piwnica“, II 200. Giełda kupiecka, II 10. Głęboka ulica, 262. Gniezno, 3» 4, 3-Gniezno drugą stolicą Polski, 6,

Gnieźnieński kraj, 3. Gnojna, 225.

„Gnojowa Góra“, 225. Gnojowa ulica (Bednarska) 129, 179, 225, 226. Godła sklepowe, II 23. Gopło, 2,

Gołębia ulica, 137. II 87, 1x5, 116.

Gospody, 17, 38, 235. Gospoda krawiecka, 109. Gospoda kuśnierska, 165. Gospoda „pod Gąsior-kiem“, II 162.

„Góra do spaceru“, 287. Gostyniński zamek, 38. „Gościnny dwór“, II 23.

Grandmuszkieterowie, II 25—28.

Grodno, 9.

Grodzka ulica, 15, 263.

Il 59,

Grób S. Wojciecha, 3. „Gród“, II 56. 262. „Gruba Kaśka“, II 87. Gwardyi ulica, 264.

H.

Handel, 61.

der Haupsładt Warschau 59-

Herb „Baryczka“, 80. II 178.

Herb Wenecyi, 133. Hipoteka, 61.

Hołd Jerzego Fryderyka,

13-

Hołd elektora Brande-burskiego, 39. Homagium, 24.

Horodło, 8.

Hotel „Polski“, II 15. Hotel „Wileński“, II 15. Hrabstwo Jarosławskie, II 271.

I.

Instytut położniczy, II141. Instytut szczepienia ospy, II 141.

„Izys Polska“, 205.

J.

Jarmarki, II 32. Jerozolimska aleja, II 21. Jezuici, 30, 72. II 60, 69. Jezuici litewscy, 203, 208. Jezuicka ulica, 31,68,208. II 60.

Jezuickie kolegium, 38. „Judasz“, II 249.

„Judaeus Warschovien-sis“, 243.

Jurydyki, 29 57, 60.

Jurydyka „Nowogrodzka“. 236.

Jurydyka „Oboźnia“, II 128.

Jurydyka „Wielopole“,— 236, 276.

Jurydyka „Zadzikowska“, 240.

K.

„Kabatek“, II 128. Kagańce, II 248. „Kalwarya“, 53,

Kałęczyn, 226. Kalendarze, 170. Kameduli, 50.

Kamienica „Badowska“,

n. 74.

Kamienica „Balcerow-ska“, 182. II 113. Kamienica „Budzyńska“ v. „Plerowa“ 97. Kamienica „Busserow-ska“, II 74.

Kamienica „Clemensow-ska“, 138.

Kamienica „Długoszowa“

95

Kamienica „Dzianotow-ska“, 173, 177. Kamienica Elerta, II 201. Kamienica „Erhardow-ska“ 150.

Kamienica „Falkiewi-czowska“ II 76. Kamienica „Firlejowska“, II 247.

Kamienica „Funkowska“, II 114.

Kamienica „Giełda“, 174. Kamienica „Grottowska“,

Kamienica „Jego C. K.

Mości“ II 57.

Kamienica Kaplicy Ś.

Trójcy, II 114. Kamienica „Klucznikow-ska“, 107.

Kamienica „Korbowska“, iii.

Kamienica króla St. Augusta, 264.

Kamienica „Kupcewiczo-wa“, 194.

Kamienica „Latosowska“, II 114.

Kamienica Malcza, 61. Kamienica „Majeranow-ska“, 95.

Kamienica „Majnowska“, 140.

Kamienica „Marszałkowska“, 140.

Kamienica „Markiewi-czowska“, 99. Kamienica Merliniego,—

251.

Kamienica Minasowicza,

252.

Kamienica „Ogródek“, — 124.

Kamienica „Orłowska“, 167.

Kamienica pani Lulie, 298. Kamienica Petyskusa, II 2. Kamienica „Philipowska“

138.

Kamienica „pod Bliźniętami“, 127.

Kamienica „pod Fortuną“, 149, 166, 172. Kamienica „pod Murzynkiem“, 79, 147, 154. Kamienica „pod Okrętem“, II 73.

Kamienica „pod Opatrznością“, 225.

,Szlichtyn-,,Urbanow

„Walterow-

Kamienica „pod P. Jezusem“, II 109. Kamienica „pod Świętym Markiem¹⁻, iii. Kamienica „pod Złotym Orłem“, II 115. Kamienica „Przechodnia“

T53-

Kamienica Rafałowicza, 264.

Kamienica „Rengiuszow-ska“, 142.

Kamienica gowska“, 150. Kamienica

ska“, 109.

Kamienica „Walbachow-ska“, II 112,

Kamienica ska“, 167.

Kamienica Wasilewskiego, 298.

„Kamienica Wójtowska“, 100. II 7, 116.

Kamienica „Złocista“, 79.

Kamienica „Zygmuntow-ska“, 72.

Kamienne Schodki, 166.

Kamień, wieś, 89.

Kampamenta, 53. II 6.

Kamera królewska, II 189.

Kanał łazienkowski, 307.

„Kanapa kamienna“, 307.

Kancelarya dyplomatyczna, 264.

Kanonicy regularni, II4.

Kanoniczki, II 4, 12, 16, 17, 29.

Kanonie, 254.

Kanoniczna ulica, 226.

Kantor zleceń, 61.

Kapela włoska, 31.

Kapela Zygmunta III, 202.

Kapitulna ulica, 239.

Kapituła warszawska, 239.

Kaplica Archikonfraterni, 198.

Kaplica „ciemna“, II 64.

Kaplica moskiewska, 30.

Kaplica N. P. Maryi, II 29.

Kaplica obrządku greckiego, ,30.

Kaplica S. Krzyża, 198.

Kaplica Ś. Krzyża w polu, 15. ,

Kaplica S. Trójcy, 197. II 232.

Kaplica „Trzech Króli“ w kość. S. Jana, 155.

Kaplica zamkowa, II 53.

Kapucyni, 50, 227.

Kapucyńska ulica, 227. II 163.

Karmelici, 46, 50.

Karmelitki, 30,    277. II

151, 205.

Karpia ulica, 265.

Katedra, 31, 39. II 58, 67.

Kawcza Kępa, 90, 184.

Kawiarnie pierwsze, 55. II 115.

Kaźń Piekarskiego, 42.

„Klaryski“ albo „Bernardynki“, II 262.

„Klasztorek“, 30, 208. II 80.

Klasztor Bazylianów, 247.

Klasztor Dominikanów,

9°, 91.

Klasztor i konwikt Tea-tynów, II 201.

Klasztor „Panien i Wdów“ II 263, 264.

Klasztor PP. Bernardynek, 218, 263. II 263.

Klasztor PP. Brygidek, 303-

Klasztor PP. Karmelitanek, 91.

Klasztor PP. reguły Ś. Klary, 217.

Klasztor Ś. Jerzego, 197.

Klerycy, II 66.

Klimowa ulica, 266.

Kliniki, II 141.

Kłopot ulica, 309.

Knyszyn, 12.

Kodeks Napoleona, 63.

Kokoszą ulica, 266.

Kolegiata, II 114, 204.

Kolumna Zygmuntowska, 2Ó. II 57, 258.

Kołatki, II 243—249.

„Koło Ławnicze Starej Warszawy“, 191.

Komedya francuska, 58.

Komisya brukowa, 54, 233. II 88, 160. 197.

Komisya meldunkowa,— 185.

Komisya porządkowa, — 230, 244. II 105.

Komisya sprawiedliwości, II 2x7.

Komora celna, II 5.

Konwikt pijarski, II 132, 150.

Kolektor staromiejski,— II 251.

Koszary, 58, 265.

Koszary Aleksandryjskie, 250.

Koszary królewskie, 250.

Koszary Mirowskie, 226, 236, 272.

Koszary piechoty, 294.

Koszary pułku Działyń-skich, 224.

Koszary ulica, 271.

Kościoły:

Augustyanów, 14. Bazylianów’-, 53,58,247.

Bernardynów, 14, 39, 220.

Dominikanów, II 91. Fara, 197.

Gwardyacki, 258, 264. Karmelitanek, II 151. Karmelitów, 221. Jezuicki, 77.

Panny Maryi, 14,    85.

II 28, 70.

Paulinów, 14, II 91. po-Franciszkański II 90. PP. Kanoniczek, II 4. Ś. Andrzeja, II 31.

Ś. Benona, II 70.

Ś. Ducha, 197, 217’, 222, 236.

Ś. Jana, 14, 36, 77, 81. , 9¹» I4⁸, r97> ²9<>. II 80, S. Jerzego, 14,197, 2x8. S. Józefa, 91.

Ś. Krzyża, 14, 91, 221.

II 138, 265, 266.

Ś. Karola, 58.

Ś. Marcina, 296.

Ś. Trójcy, 14, 218, 222. Trynitarzy na Solcu, 53. w Ujazdowie, 14. Wizytek, 221.

Kozia ulica, 222, 273. Koźla ulica, 223.

Kraków, 4, 23.

Kraków stolicą Polski, 5. Krakowska ulica, 221. Kramnice, 10.

Kręta ulica, 272. Krochmalna ulica, 236. Króla rzymskiego ulica, II 186.

Królewska ulica, 220, 221. Król mistrzem cechu złotniczego, 33.

Krótka ulica, 273. Krzywe Koło, 15, 48,153, 249. II 25, 116, 249.

201.

Kruświca, 2, 3.

Krzywopoboczna ulica,— 229.

Krzywokolna ulica, 274.

Krzyże czarne na mu-rach, 41.

Księgarnie najpierwsze, 3i-

Księgarnia J. Pukszty, II 83.

Księgarnia Manickiego,— II 83,

Księgarnia Nawarskiego, II 83.

Księgarnia Nowoleckie-go, II 83.

Księgarnia Szczepańskiej II 83, 118.

Kuglarze, II 13.

Kult Bachusa, 235.

„Kuna“, 166.

Kupcy, 33.

„Kurye“, 226.

„Kuryer Polski“, II 24, 27.

„Kuryer Warszawski“,— 186, 273. II 183.

Kwatermistrze, 185.

L.

Latarnie, 54, 58.

Laufry, II 248.

Lazaret Gwardyi konnej, 276.

Legenda o policzku,II136. Legiony, 65.

Leszno ulica, 223. II 233, Liberum veto, 189. Liceum, 61. II 45. Libertacye, 103, 113, 185.

II 75, no.

Lipie wieś, II 233.

„List bracki“, 198. Lombard, 61.

Loterya fantowa, II 132.

Loterya pierwsza, 55. Loża wolnomularska, 262. „Loże“, 126, 207. Ludwisarnia, II 102. Lustracye, 15. II 59. „Legionista powracający w r. 1815“, 150.

Ł.

Łazarzowska ulica, 15,. 229. II, 92.

Łazienki królewskie, — 56, 215.

Łaźnia pierwsza, II 95. Łomazy, 8.

Łowicz, 8.

M.

Majolika holenderska, 156.

Malarze, 31.

Mała ulica, 277.

Mansyonarya, 28, 125. II 63. 85.

Mansyonarze, 155. II 63.

Maryensztat ulica, 217,. 222.

Marymont, 50.

„Marywil“, 50,    215, II

3—33,

Matki Boskiej figura, 51.

Mazowiecka ulica, 221.

Mechanicy, II 13.

Meldunki, $8.

Mennica pierwsza, 129.

Mennica szóstakowa, 131.

Mennica za Jana Kazimierza, 131.

Mennica za Michała Ko-rybuta, i3i.

„Merkuryusz Polski Or-dynaryjny“ 48.

„Międzymurze“, 294. II *57-

na cmentarzu“

Miedzy spichlerzami ulica, 230. II 180.

Miodowa ulica, 2,27. II 247.

Miodownicza ulica, 228.

■Misyonarze księża, 236. II. 128, 205, 265.

„Mistrz sprawiedliwości" (kat) 300. II 113.

Mława, II 55.

Młyny miejskie, 244, 245, 306.

Morowa zaraza, 42.

Most, 12, 13, 223, 287,

Most łyżwowy, 59.

Mostowa ulica, 141, 223, 229. II 92.

Mosty zwodzone, 17. II 92, 96.

Mury miejskie, 17, 166, 24S, 305-

Mysia ulica, 278.

Myślenicka ulica, 278.

„Myśl

wierszyk P. Kicińskiego, 190.

Milicya, II 101.

N.

„Na Bykowcu“, 16, 221. Najwyższa Izba edukacyjna, 63

Nagrobek generalny, II 139.

Nalewki ulica, 218, 304. „Na Piasku“, 222. Naprawa ulica, 279. Napoleońska ulica, 62, 228. II 163, 186. Narew, 20.

„Na Wale“, 239. Niemczyzna, 34.

Noteć, 20.

„Nowa Jerozolima“, 289. • II 21.

Nowa Warszawa, 15,214 II 89, 91.

Nowe Miasto, II 199. Nowogrodzka ulica, 235. Nowolipie, 231, II 233. Nowolipki, II 233. Nowomiejska ulica, 15, ^35- ,11.7,87, ⁸9-Nowy Świat ulica, 222. II 37-

Numeracya domów, II 160.

O.

Obchody żałobne, II 265.

Obóz królewski, 222.

Obrządek grecko-unicki, 245.

Oddział kobiet obłąkanych, II 141.

Odwach „pod Białym Orłem“, II 48, 49.

„Ogińskie“, II 241.

Ogniowe towarzystwo miejskie, 61.

Ogród „Fraszka“, 258.

Ogród Krasińskich, 304.

Ogród Łazarzowski, 230.

Ogród 00. Reformatów, II x, 3.

Ogród Rządowy, II 241.

Ogród „Sans-gêne“. 258.

Ogród Saski, II 38.

Ogród „Tivoli“, 258.

Ogród wiszący, II 217.

„Ogródek“, czyli mały Gród, 27.

Ogrodniki v. na Ogrodnikach, 237.

Ogrodowa ulica, 237,

„Olendry“, 184.

Opera włoska, 58.

Ordynackie, II 228.

Orkan, 36.

Ormianie, II 9. Ornamenty z żelaza, 144. Osobliwy budynek, 276. Ossolińska ulica, 230. Ostrożna ulica, 279. Oświetlenie, 61. II 248. Owcza ulica, 280. „Owiesny“, 93.

P.

Palais Royal, II 18.

Pałac Bielińskiego, 52. II 39-

Pałac Blanka, II 4.

Pałac Brühlowski, 298. II 46, 48.

Pałac Karasia, II 128. Pałac Kazanowskiego, 46, Pałac Kazimierowski, 46,

63-

Pałac Kencińskich, II 4. Pałac Krasińskich, II 165. Pałac ks. St. Poniatowskiego, 307.

Pałac Kuźniców, II 172. Pałac Leszczyńskich, 224. „Pałac Lucypera“, 262. Pałac Łubieńskich, 52. Pałac Łyszkiewicza, 253. Pałac Mniszków, 278. Pałac Mokronowskiego, II 27.

Pałac Morsztynowski, II 38.

Pałac Namiestnikowski, II 94-

Pałac Ogińskich, 304. Pałac Ossolińskich, 308. Pałac „pod Blachą“, 263, 264. II 263.

Pałac Pocieja, 289. II 18. Pałac Pruszaków, II 4.

Pałac Raczyńskich, 233. Pałac Rzeczypospolitej, 232.

Pałac Saski, 52. II38, 42. Pałac w Wilanowie, II 38. Pałacowa ulica, 280. „Pamiątki Warszawy“, II 181, 234.

„Pamiętnik Sztuk pięknych“, II 178.

Panegiryk nagrobny, 163. Parada wojskowa, II 274. Parczów, 8.

Patrole, II 21T.

Paulini 236, 272. II 69, 114.

„Pawiak“, 279.

Pawia ulica, 300. „Pensya“ Roberta, 206. Pensye prywatne, 61. Piekarska ulica, 15, 49* 231. II 59.

„Piekiełko“, 231. II 88. Piesza ulica, 232. II 71. Pijarska ulica, 229. Pijarzy, 46.

Piękna ulica, 246. Piwiarnie, II 117.

Piwna ulica, 15, 234. II 59. Piwnice, 121.

Piwo piątkowskie, 16. Plac Bankowy, II 5.

Plac Bazyliański, 247. Plac Komisyi, 232.

Plac Krasińskich. 58. II 3, 38-

Plac Marywilski, 280. „Plac mustry“, 253.

Plac Oranżeryi, 281.

Plac pod Lwem, 281. Pląs Saski, 232. II 35—51. Plac Teatralny, 215. II 2. Plac Węgrzynowski, 232. Plac Zamkowy, II 83, 251»

Krakow-

Plany Warszawy, 55, 218, 229, 231, 237, 267, 293.

Płock, 4, 5.

Płaskorzeźby polichromi-czne, 235.

Pociejów, 65. II 17, 22.

Poczta, 298. II 24.

Poczta pierwsza stała, 48, I39-

Podgórze uiica, 281.

Podwale ulica, 231. II 90.

Podwalna ulica, 230.

Pokorna ulica, 293.

Polanie, 2.

Pólkowo, 215, 281.

Polkowska Kępa, 184.

Polkowska ulica, 253, 281.

„Polkowska“ v. „Szubie-niczna Góra“, 282.

Pogoń, 133.

Półzłotek polskiego gre-nadyera, II 148.

Pogrom żydów, II 23.

Pomnik ks. A. Czartoryskiego, II 281.

Pomnik na pl. Saskim, II 3 5-

Pompy, 54.

Pontebia, 12.

Poprawa ulica, 233. 1188.

Porwanie króla w r. 1771, 5⁸

Posągi w ogrodzie Saskim, II 42.

Posłowie cudzoziemscy, 176.

Pożary, 38, 49, 63, 204.

Praga, II 199.

Proces o kwadraturę koła, II 104.

Prochownia, II 102.

Przechodnia ulica, 237.

Przeczna ulica, 15, 228, 283.

Przedmiejska ulica, 221.

Przedmieście Bernardyńskie, 220.

Przedmieście

skie, 28, 29, 37, 51, 220. II 38, 43, 45, I28, ²⁶*-

Przedzamkowa ulica 283.

Przejazd ulica, 271, 283.

Przemysława koronacya, 7-

Przeskok ulica, 239.

„Przyjaciel Ludu“, 186.

Przypawia ulica, 283.

Przypust ulica, 283.

Przywileje, 13, 20. II 61, 95, 124, 134.

Przytułki dla żebraków, 61.

Psalteria, II 61.

Psałterzyści, II 61.

Pusta ulica, 283.

R.

Raczyńska ulica, 233, II 2x6.

Raszyn, II 21.

Ratusz na Grzybowie, II 3, 32.

Ratusz na Lesznie, II 3.

Ratusz Nowej Warszawy, II 3, 32.

Ratusz Starej Warszawy, 16, 64. II 198.

Redemptoryści, II 70.

Reformaci 30, 222.

Reformacka ulica, 222. II 162.

Regestr Re wizy i Starej Warszawy, II 180.

„Rewizya Gospód“, 49, 7¹, 74, 109- . .

Rewizya Starej 1 Nowej Warszawy, 48.

Rewie na placu Saskim, II 37-

Roba di Pologna, 34. Rogatki Jerozolimskie,— 236.

Rogatki Stawczyńskie,— 293.

Role starościńskie, II 37. Rybacy, 233.

Rybitwia, 15, 233. Rycerska ulica, 231. Ryga, 23.

Rymarska ulica, II 5. Rynek Nowego Miasta, 218, 232, 235.

Rynek Przedmiejski, 15. Rynek Staromiejski, n,

15, l6, 49, ⁶7, 77, *4», 150, 152, 176, 214, 219, 225.    1156,59,117,215.

„Rząd Warszawy“, 71. „Rząpie“, 302.

Rzeźba na kamienicy ks.

Mazowieckich, 126. Rzeźnicza ulica, 284.

S.

Sakramentki, 50. II 70, 206.

San, 20.

Sandomierz, 5.

Saska Kępa, 184.

Saska ulica, 285.

Sąd handlowy, II 217. Ścięcie Nalewajki, 42. Schodki tajemne, II 225. Schodki'ulica, 285. Sejmy, 38. II 20.

Sejmy wspólne, 8. Seminarzyści, 193. Seminaryum Ś. Krzyża, II 126.

Seminaryum Metropolitalne, II 66.

Senatorska, 222. II 1.

Sewerynów, II 221—229. Sielecka ulica, 234. Siostry miłosierdzia albo Szarytki, 46. II129, 205. Skąpa ulica, 285. „Sklepy“ (piwnice), 95, 205, 235 II. 117.

Sklep Barczyńskiego, II 67.

Sklep Gordona, II 67. Składy win, 117.

Ślepa ulica, 231, 235, 250. . II 56.

Ślusarstwo, 33. Ślusarszczyzna artysty-, czna, 145.

Ś. Marcina ulica, 15,234. Śmiała ulica, 286.

Smutna ulica, 223. „Snopek“ herb Wazów, 29.

Sobieskiego posąg, 59. Solec ulica, 222, 236, 265. Sosnowa ulica, 238. Spadek ulica, 286. Spichrze, 230.

Śpiewacy, 31.

St. Augusta koronacya, II 43-

„Stara Prochownia“, 233. II 88, 180.

Stara Warszawa, 15. Stare Miasto, II 198. Starosta warszawski, 10. II 37-

Stary Pociejów, 287, 291. „Stegno“ (expulsorium civile) 303.

Studium iheologicum generale, 201.

Styl Odrodzenia, 154. Styr, 20.

Sucha ulica, 291. Świątynia ewangelicka,

przy

Świętojańska ulica, 15, 193, 296. II 53—85, 117.

Swiętojerska ulica, 197, 218, 323, 237.

Świętokrzyska ulica, 15, 221. II 37.

Świętych figury, 157.

Synagoga, 243.

Syrena, 16. II 81, 112.

Szeroka ulica, 222.

Szeroka włóka, 235.

Sześćdziesiąt lat w je-dnem mieszkaniu, 210.

Szklarstwo, 33.

Szkoci, 158. II q.

Szkoła akuszerek, II 142.

Szkoła chirurgów pierwsza, 141.

Szkoła felczerów, II 142.

Szkoła lekarska, 63.

Szkoła prawa, 63.

Szmulowizna, 234.

Szwedzi, 52, 93. II 253.

Szynkarska ulica, 234.

Szymanowska ulica, 292.

Szpital dla ubogich pielgrzymów, II 123.

Szpital Dzieciątka Jezus, 55- II I29-

Szpital dzieci podrzuconych, II 154.

Szpital „Gnojowników“, II, 7⁸, *55-

Szpital „generalny“, II

134-

Szpital Ks. Bonifratrów, II 15 5-,

Szpital Ś. Benona, II 154.

Szpital Ś. Ducha, 259, 262. II 92, 104.

Szpital Ś. Ducha przy kość. Augustyanów, II

^ x54-    ,

Szpital S. Ducha kość. Paulinów, II 154.

Szpital Ś. Kazimierza, II IS5- ,

Szpital S. Łazarza, 141, 229, 296.    1160,76,112.

Szpital Ś. Rocha, II 155. Szpital wyzn. Mojżeszowego, 308.

T.

Tania ulica, 293.

Targi, 61.

Targowa ulica, 237.

Targowica ulica, 236.

„Taryfa Łokciowego“, — 234.

Teatralne widowiska naj-pierwsze, 47.

Teatry, 63. II 3.

Tłomackie, II 87.

Toruń, 132.

„Towarzystwo opieki nad zabytkami“, 154. II182.

„Towarzystwo przyjaciół ludzkości“, II 146-

„Trakt Gdański“, II 61.

Traktyernia pierwsza, — 298.

Trębacka ulica, 225, 256. II 2.

„Tygodnik Ilustrowany“, II 182.

,,Tymfy“, 130.

Tytuniowa ulica, 593.

U.

Ulica bez nazwiska (I)

294.

Ulica bez nazwiska (II)

295.

Ujazdów, 246. Ujazdowska aleja, 246.

»5-

ioo*

Usilna ulica, 297.

Ustawa pierwsza Tow. Dobroczynności, II 153.

V.

„ Varsovie ridiculeII 79. 194.

„ Varsovie vengée“, II 164. Volumina Legum, 1, 22. „Voyageur d’Europe (le)“

W.

Wacława czeskiego ko-ronacya, 7.

Waliszewo v. Chwalisze-wo, 15

Wandalizm, II 108.

Warstaty artyleryjskie,— 303. II 231.

Warszawskie Tow. Przyjaciół Nauk, 61.

War i Sawa, 127.

Wązka ulica, 233. II 214.

Wązkie Krakowsk. Przedmieście, 51, 256, 297.

„W Bramie“, 251.

Wałowa ulica, 237.

„Węgrzy marszałkowscy“ II IOI.

Wekslarze, II 14.

Wersal, II 41.

Wesoła ulica, 300.

„Wiadomości Warszawskie“, II 138.

Widoki Warszawy, 138.

„Wiechy“, 235.

„Wieczory na Starem Mieście“, wiersz, 180.

„Wieczory uczone“, 299.

Wielopolska ulica, 236.

Wieprz, 20.

Wierzbowa ulica, II 1.

Wierzbowska ulica, 237. II 2.

Wieża Okrągła albo Marszałkowska, 248, II 93, 95-

Więzienna ulica, 300.

Wieża Zygmuntowska,— 28.

Wilanów, 50.

Wilno, 8, 9, 23.

Winiarnia Fukierowska, 118.

Wisła, 20.

Wizytki, 46, 269. II 205.

Wjazd tryumfalny Żółkiewskiego, 40.

Wjazd Lisowczyków, 40.

Władysława Łokietka ko-ronacya, 7.

Włóka Świętokazimier-ska, II 133-

Włosi, 34.

Włoskie mody i obyczaje, 34- .

Wodna ulica, 301.

Wodociąg, II *5²-

Wola Grzybowska, II150.

Wola wieś, 218.

Wolnica ulica, 237.

Woźny marszałkowski, II 20.

Wójt czyli Advocatus,

Wójtowstwo, II 7.

Wygoda ulica, 301.

Wygon, 218, 222, 302. II 231.

Wyjazd ulica, 303.

X.

Xenodochium, 234.

.    2, IJ,

16, 22, 27, 28, 39, 41, 58, ⁶4, 77, 125,215,263,283. II 39, 198.

Zamek Ujazdowski, 16,

Z.

Zadzikowska ulica, 240. Zajazd „Dziekanka“, 256. Zakaz chowania zmarłych przy kościołach, 59. Zamek krakowski spalony, i, 19,

Zamek królewski,

131, 215.

Zamkowa ulica, 263.

„Za Mniszkami“, 16. Źapiecek ulica, 305, II 72. Zarząd komunikacyi, 278. „Za Świętym Krzyżem“,

16.

Zatyłki ulica, 275, 305. Zawrót ulica, 305. Zazdrość ulica, 306. Zbiorniki wody, 302. Zdrojowa ulica, 306. Zdrój królewski, 286,307. Zdrowa ulica, 307.

Zgoda ulica, 238.

Zielona ulica, 307.

Zimna ulica, 275.

Zjawienie ulica, 308. Złotnictwo, 33.

Złotnicy, 31.

Zupa Rumfordzka, II146.

Ż.

„Żale forty“, II 245.

Żelazna Brama, 036.

„Żoliborz“, 265.

Żółwia ulica, 309.

Żórawia v. Żórawieńco-wa ulica, 240.

Żupy solne, 89. II 6.

Życie rodzinne i towarzyskie, 61.

Żydowskie Bielany, II 88.

Żydowska ulica, 15, 89, 219, 242.

Żydzi, 10, 61,    238, 242,

243, 288, 290. II 17, 19. 20, 23, 272.

Żyzna ulica, 309.

Ź.

Źródłowa ulica 232.

II.

OSOBY,

O KTÓRYCH SIĘ W TEJ PRACY WSPOrtlNA.

A.

Aksamitowski, II 48.

Albert, książę pruski, 104.

Albertrandi, II 152.

Albinowski Rudolf, II 273

Aleksander I, cesarz i król, 64, II 225.

Aleksander Jagiellończyk,

8.

Aloy, 304, II 241.

Andrychiewicze, 75, 109, 190.

Andrzejewski Paweł, 276.

Anna, arcyksiężniczka au-stryjacka, żona Zygm. HI, 44-

Anna Jagiellonka, 13, 43.

Anna Krakowianka, 127.

Anna, ostatnia księżna Mazowiecka, 127, II 63.

Anonimus, II 16.

Antoszewska, 75.

Arciszewski Krzysztof, 47,

d’Arquien de la Grange Mary a, 236.

August II, 53, 198, II 39, 42, 207, 261.

Augustin, 53,198. II iii, 132, 139, 196, 207.

B.

Bacciarelli, 142. Baccigalupi, 169.

Bach, II 15.

Balcer, 183, II 113. Baliccy, II 169.

Baltresca, cukiernik, II, 84.

Bandynelli, 106. Barankiewicz, II 259, Barbara królowa, 11. Barbara z Domniewa, 86. Barbara z Wyszkowie, 86. Barszcz Franciszek, 209. Bartolorówna Jadwiga, 89.

}}

yanówna, 152. Tytus Liwiusz.

Bartoszewicz Julian, 3, 5, ²², 30, 39, x77, ²47- U »7» 134, 136, 164, 222. Bartoszewicz Kazimierz, II 222.

Baryczkowie, 81—94. Bary czka Bartłomiej, 82. „    Henryk, 82.

„    Iwo, 81.

„    Jacek, ksiądz,

9T-

Jan, 82.

Jędrzej, łowczy sochaczewski,

94.

Jerzy, 86. II 73. Marcin, ksiądz, 83—86. Mateusz, 155. Michał, kapitan, wierszopis 94. Piotr, 87.

Piotr junior, 87. Stanisław, 80, 153, ²44-Szymon, 87. Wacław, 86. Wojciech, 86, 15², 133. II 178.

Wojciech, starosta ujazdowski, 92. Baudouin Piotr, ksiądz, 55. II 122—130. Bauer, II 226. Baumgartowie Jan i Paulina, l8 r.

BaumowaMagdalena, iii. Belotti, architekt włoski, Si-

Bembus, 30.

Bentkowski, 69. Berczyńska, perukarka, 107.

Bernaux Klemens, ku-piec, 141.

Bernstein Lewi, 136.

Bertiolati Franciszek, 211.

Beydale Cecylia, II 148.

Białkowska Agnieszka,— II 74-

Białobrzeski, 259, 260.

Białowąs, 142.

Bielewicz, 172.

Bielińska Krystyna z Sanguszków, II 140.

Bieliński Franciszek, marszałek w. koronny, 54, 221, 288. II 19, 28, 39, 104, 197, 237.

Bieliński Franciszek, pisarz w. koronny, II136. 140.

Bigoszewscy, II 69.

Blank Piotr, bankier, 224, 261, 310.

Błeszyński, 107.

Bobola Andrzej, 129.

Bodzanta, biskup krakowski, 84.

Bogdanowicz, 196.

Bohomolec ksiądz, 180, 182.

Bolesław Krzywousty, 4.

Bolesław, książę Mazowiecki, 70.

Bolesław Śmiały, 4.

Bojarski Konstanty, II— ²73-

Bona, królowa, 10. II121.

Bona Mar

Boratini 130—133.

Bombach Jan, II 73.

Borysławski, 253.

Borzęcki, ksiądz, II 60.

Bogusławski Wojciech,

Brajewicz Aleksander,— 181.

Brancarini bracia, 143.

Branicki Jan Klemens, II 140.

Braun, 172.

Braun, autor „Theatrum Urbium“, 13, 248. II 232.

Breza, 79.

Brühl Aloizy Fryderyk, hr. starosta warszawski. II 156.

Brzeziński Tomasz, kupiec, 138.

Burnbach v. Borumbach, 209.

Busser Łukasz, II 74.

Busserowie, 149, 162.

Butiagin v. Butaquin, II

226.

Büllau, poseł ks. kur-landzkiego, 154.

Byczkowski Andrzej, 199, 201.

C.

Campi, 133.

Canaletto Belotto, 57. don Carlos, 119.

Celner, II 88.

Cetner, hrabia. II 227. Chartron, 310. Chodkiewiczówna Teresa, wojewodzianka wileńska, II 167. Chołociński, 276. Choromariski, 79. Chróściccy, II 57. Corazzi, 65. II 5. Cybulski Józefat, 181. Cyzartowicz v. Ciężarto-wicz, 293.

Czacka Kunegunda z Sanguszków, 140.

Czaczkowski, 304. II 241.

Czamer Aleksander, 157, 161, 163.

Czamer Wilhelm, II 239.

Czarniecki Stefan, hetman, II 32, ii8.

Czarnołuski, II 273.

Czarnotulski, 11.

Czartoryski Adam, książę, 148. II 266—281.

Czartoryski August, Aleksander, książę, 140, 266.

Czechowicz Szymon, 182.

Czempińscy, II 74.

Czempiński Ambroży Tomasz, 178.

Czempiński Jan Chrzciciel, lekarz, 97, 177.

Czempiński Paweł, 98, 178, 206.

Czerscy, 149. 194.

Czermak, 245.

Czetwertyński, książę, II 221.

Czornowie, II iii.

Czorn Jan, szafarz miejski, II iii.

Czorn Jan (junior), burmistrz Star. Warszawy, II iii.

Czyżewski, biskup, II 280.

D.

Dalewska Łucya, 191 Dalewski, 191.

Danuta, córka W. Ks. Lit.

Kiejstuta, 124. Dąbkowski, 96. Delpinowski, 106.

Denhoffowie, II 40, 265. Derussi, 172.

Dębołęcki, ksiądz, 219. Diehl Karol ks., II 153. Dietrich Adolf, II 177. Dietrich Bohdan, 260. Długosze, 95.

Długosz Pawel, 95. Długosz Stanislaw, 95. Dłużycki, II 256. Dmuszewski, II 1x4. Dobrowolscy, II n±. Dolabella Tomasz, 32, 36. Dörnfeld, 142. Drewnowie, 149.

Dufour Piotr, 168.

Dulfus Jan, prezydent, II 170.

Działyński, 224. Dzianotowie (Gianotti),— ¹49» 173, I75* II 114. Dzianotowa Weronika,— 175.

Dzianoty Jakób, 173, 175. Dzwonkowscy Franciszek i Karolina, 182.

E.

Ebert, 201.

Eichler, 239.

Ekendorf, 94.

Eleonora, arcyks. austr., żona króla Michała Kory buta, 49, 198.

Elsner, II 280.

Elżbieta, królowa angielska, 158.

Erazm z Rotterdamu, 69.

Erhardt, 150.

Erndtel, lekarz Augusta II“go, II i, 9, 151.

F.

Fabrycy Paweł, księgarz,. 3¹-

Falkiewicz Stanisław, rajca i szafarz, 100, 158.

Falkowski, 59.

Fastynowicz, II 113.

Ferdynandlll, cesarz niemiecki, 173.

Firlej Henryk, biskup płocki, II 247.

Figura, mieszczanin, II 106.

Flaczkiewicze, 79, 96.

Folino Bartłomiej, kapitan artyleryi, 172.

Fontana, 194.

Francowa, II 214.

Franzos II, 194.

Fryderyk August, 6i, 198.

Fryderyk Wilhelm, 59, 6o_

Fuggero wie v. Fukaro-wie, 116. II 73.

Fukier Floryan, 115.

Fukier Michał, 117.

Fukier Teofil, 107.

Fukierówna Krystyna, 89.

G.

Gagatkiewicz Wincenty,, lekarz, 141.

Gałecka Zofia, ksieni Ka-noniczek, II 12.

Gambakurta, cukiernik, II 84.

Gaszyński Antoni, szam-belan, 115.

Gautier Jan, 190. II 83.

Gąsiorek, II 88.

Gass Michał, proboszcz węgrowski, II 169.

Gebauer August, X82.

Gérault, pułkownik, 265. Gianotti, 172.

Giedrojć, książę, generał dywizyi, 299.

Ginter Marcin, 78. II114. Ginter Juliusz, 147, 148.

II 180.

Giorgio, 202.

Gizowie, 149, 203.

Giza Aleksander, 70.

„ Balcer, albo Baltazar, 69.

„ Franciszek, 71.

„ Jakób, 71.

„ Jan, 69.

„ Jan Aleksander, 70. „ Mikołaj Konstanty, 70, 122.

„ Paweł, 69.

,, Tydeman, 68. Gizanka Barbara, 184. Glinka, II 84.

Glücksberg J., 190, 261, 274. Ii 240.

Głębocki Adryan, II 245. Głowacki Józef, 198. Gniewczyński, 147. Godswiller, 100.

Goldman Leon, 237. Gołaszewski ks. biskup przemyski, II 271. Gołembiowscy, 75. Gołębiowski Łukasz, 1, 18. II 29, 7s, 143. Gorczyn Tan Aleksander, 48.

Gozdzka Karolina, II 224. Goździejewska, 151. Górnicki Łukasz, II 98. Górski chorąży, 276. Gostkowski Wojciech, — 161.

Grabowski, 190 Grabowski Ambroży, 12. Grabowski P., II 84.

Opowiadania.—T. II.

Greber, 191.

Grochowski Stanisław, poeta, ii3. II 245.

Grotthoff, 99.

Groll Michał, księgarz i drukarz 142. II 25.

Groll Karol, rysownik i rytownik, 171.

Gröfte Aleksander, II141.

Grzemska, II 273.

Gudheit, 109.

Gugenmus Franciszek,— 192.

Gugenmus, horloger du Roy, II 83.

Gutakowska, wojewodzina, II 148.

Gutakowski, 97.

Guzowski, 156.

Gwizdalewicze, II 225.

Gwizjusze, 158.

Gzowski. 300.

H.

Hallman, 304. II 241. Hangei, winiarz, II 74. Hasselbek, 278.

Hawłoz Tomasz, rajca, II ii5.

Heidenbruch, II 84. Hempel Jan Jerzy, 276.

II ni.

Hencel, 302.

Henriet Klaudiusz, 97. Henryk Brodaty, król,— II 97,

Henryk Walezyusz, król,

13, 17.

Heppen Julian, 115. II 225.

Herse, 291.

Hiż, architekt, 298.

20

201.

Hoffmanowa Klementyna, 98, 179.

Holc, 147,

Holstein - Beck, księżna, II 115.

Horalik, mydlarz, 302.

Horlemesowie, 183—187.

Horn Arwid, general, II 253, 261.

Hoszowski Nereusz, II 273.

Hunowska Anna, woje-wodzianka belzka, 127.

Hylzen Józefat, ksiądz, II 138, 140.

I.

Unicki, 98.

Itar, budowniczy, 172. Izdebscy, 79.

J.

Jabłonowski Antoni Barnaba, 140.

Jabłonowski Józef, hrabia, II 273.

Jabłonowski Ludwik, hrabia, II 273.

Jabłoński, 150.

Jan Kazimierz, 47, 70. II 100, 165, 168, 231, 259.

Jan Klemens z Radziwia, lekarz i burmistrz, 138.

Tanusz, brat Anny, 125.

II 65.

Janusz I ks. Mazowiecki, 10. II 62.

Janusz Starszy ks. Mazowiecki, 104, 124, 256.

Jaruntowski Jan, II 273.

Jaruntowski Antoni, II 273.

Jarzębski Adam, autor „Gościńca“, 45, 68, 80, io4,i49, 172, 191, 308. II 238, 247, 264.

Jawornicki Eustachy, II 273.

Jawornicki Michał, II 273.

Jaworski Jan, 170.

Jelenie, 79.

Jenny Piotr, 107.

Terzy Fryderyk, 13.

Jerzy, muzyk, 202.

Jezierski Salezy Franciszek, ksiądz, 25, 57.

Jędrzejewicz, 150.

Jobscy, 209.

Jucht Jerzy, 78.

Jurkowski, II 114.

Tuszyński, cześnik podolski, II 248.

K.

Kabryt, bankier, 261,299, 310.

Kacperkiewicz, II 118.

Kaczkowski, 120.

Kalina, II 98.

Kapuściński, 300.

Karaś, 98.

Karnicki, baron, II 273.

Karnof Jan, złotnik, rajca, II 232.

Karol Gustaw, II 6.

Karol Sudermański, 21.

Karoli Krystyan, zegarmistrz, 171, 305. II 218, 241.

Katarzyna J agiellonka, 2 8.

Kazanowscy, 46, 197.

Kazanowski Adam, 129.

Kazimierz Wielki, 7, 83,

Kazub Andrzej, burmistrz,

ni.

82.

Kędrowscy, II 69. Kiciński Bruno, 186. Kiciński Michał i Franciszka z Rylskich, 187. Kiciński Pius, 186.

Kicka Teresa, II 148. Kiedrowscy, 149.

Kiliński, szewc, pułkownik, 286,

Kitowicz, II 19, 101. Kleinpoldt, 150. Kliczewska, 231.

Klim, wójt jurydyki Radzi wiłłowskiej, 266. Kliszewska, II 65. Kloczyński, II 256. Klucznikowski, 106.

Kłos Piotr, u3. Koberłejowa, 276. Kobyłecki Antoni, 191. Kochanowski Jan, 205. II 245.

Kociszewscy, 149, 195. Kociszewski Tomasz, 191. Koc Jan, ksiądz, II 104. Kokosz, rybak, 127. Kolberg Wilhelm, 250, 254.

Kollowrath, hrabina, II

132.

Koloman, król halicki, 82. Kołłątaj Hugo, 108, 299. Komarkiewicz, ksiądz, — 246.

Konarski Stanisł. ksiądz, 55- II 132.

Konrad ks. Mazowiecki,

Konstancya, arcyks. au-stryacka, druga żona Zygmunta III, 44. Kopernik Mikołaj, 69. Kopkę, 97.

Korb Grzegorz, iii.

Kortonich Eugeniusz Ino-centy, II 104.

Korwin Gracyan, 205. Korycka znachorka, 11. Korycki, 109.

Korycki, szafarz królewski, 155.

Korytowski, 310.. Kosiński, 78.

Kossakowski Józef, II153. Kossakowski Szymon, hetman W. K. L., II 172. Kostka, 96.

Kostrzewski Franciszek,

95-

Kościuszko Tadeusz, 189. Kotowicz, pisarz W. Ks. Lit. 203.

• Kotyńscy, 79.

Kowalkowscy, II 76. Krakowiński v. Brukarski Grzegorz, II 164. Krasicki Ignacy, biskup, 299. II 138.

Krasiński Dobrogost, II

38, 165.

Krasiński Jan Kazimierz kasztelan warszawski, II 164.

Krasiński Stanisław, II 169.

Krasiński Wincenty hr.

generał, II 275. Krasińska Anna z Ossolińskich, II 140. Kraszewski, 194. Kraszewski Józef Ignacy, 45, 84.

Krauze, 280.

Kreni Karol, ksiądz, II 140,

Krenn Anna, 105. Krennowie, II 79. Królikiewicz, pułkownik, ²59-

Krynicki, 300.

Ksawery, królewicz, II

139.

Kugiel Jan, II 118. Kulewski, 205.

Kuliński, 206.

Kulska Jadwiga, 90. Kupcewicz, 193. Kurnatowski general, II ²75*

Kurowski Józef, poru« cznik w wojsku saskiem, 144.

Kurowski ksiądz, 68,108, 118, 128, 141, 155, 210, II 234.

Kurowski Maciej, 143,145. Kuśmierski, 94, 209. Kwiatkowski, 79.

L.

Lafontaine dr., 142. Lafontainówna Prowiden-cya, 179.

Lampe, bracia, II 84. Lauber Karol ks., 153. Lebenthalowie Kiwa i Cecylia, 181.

Lebrun Tomasz, 169. Ledu (Ledoux), murzyn,

308.

Le Fort, baron, 156. Leier Jerzy, jezuita, II ₇°, 123.

Leirmont v. Lermount Jerzy, 162.

Lelewel, 98. II 72. Lengnich, 130. Leszczyńscy, II 40, 233. Leszczyński Andrzej, arcybiskup gnieźnieński,

II 233-

Leszczyński Jan Prze-sław, starosta warszawski, II 234.

Lesznowski, red. „Gazety Warszawskiej“, 169.

Letronne, II 277

Leullier, szambelan królewski, II 248.

Lewicki, generał - porucznik, II 275.

Lewiński, biskup, II 280..

Liedtke, II 84.

Ligber, 142.

Lingnau, 138, 151.

de Lille, książę, 299.

Lindnerowie Jan i Feli-cyanna ze Styczyńskich, 181.

Lobert, prezydent Starej Warszawy, 135.

Löbius, 150.

Lubomirscy, II 40.

Lubomirska, księżna, 230.

Lubomirski, marszałek w. koronny, 248. II 20,104.

Ludwik, król węgierski,, 88

Ludwik XVIII, król francuski, 299. II 152.

Lubowidzki, wice-prezy-dent policyi, II 275.

Lutostański, 150.

Ł.

Łapiński, 262. Łazarewiczowa, 252. Łącki, kasztelan sandomierski, 260.

Łokietek, 7.

Łoś Zygmunt hr. Ij 273.. Lubiński Jan, II 153. Łukaszewicz, 205. Łuskina, ksiądz, 123

Lyszkiewicz, bankier, 194, 253, 261, 304. II 74, 241.

M.

Magier, 168. II 157, 207.

Majeran, burmistrz Starej Warszawy, 77.

Majeran v. Marian Mikołaj, aptekarz królewski, 96.

Majewscy, 75.

Majewski Skorochód Walenty, metrykant koronny, U 77, ⁸5-

Makowiecki, 262.

Malcz, doktór, 299.

Malinowski, ksiądz, 169,

Małachowcy, II 40.

Manerelli, nauczyc. śpiewu, 171.

Mangiani, II 119.

Marcyalis Ryszard, kupiec, 141.

Marcinkiewiczowa, 280.

Marya Kazimiera, 198. II 6, 18.

Marya Ludwika, 46. II165.

Marya Stuart, 158.

Markiewicze, II 69.

Martin Jean, 150.

Martensowie, 203.

Martynowski F. K. II176.

Marugiewicz ks. sufragan warsz., II 276.

Maruszewski, 117.

t, Marysieńka“, królowa, 50. II 8.

Maskiewicz Samuel, II 167.

Massalski, biskup, 299.

Maszkowski, 151.

Matejko, 119. Matuszewicz, 229.

May J., 190.

Meizner Gnstaw, 182. Mejerin Urszula, 76. Merlini, 251.

Miaskowski August, 210. Michajłowskij - Danilew-skij, 60.

Michał Teodorowicz, car, 162.

Mieszkowska, 165. Miklaszewski W., II 280. Minasowicz, 154. Mincerowa (Mintzerowa), 134-

Minde, II 84.

Mintzer Dawid, 134. Mniszech Mikołaj, 11. Modzelewski Jan, jeden z pierwszych księgarzy warsz., 31.

Molski M., II 219.

Monaldi Jakób, rzeźbiarz, II 104.

Moniuszko, II 265. Montelupi Karol, 138,139. Montelupi Sebastyan, 139. Montelupi Walery, 139. Morawski, 59. Morsztynowie, II 38. Morsztyn Andrzej, II 38. Morsztyn Tobiasz, II 38. Morsztynówna Izabela,— II 39-

Morsztynówna Ludwika, II 39-

Morykoni, 191.

Mostowski, 309. Mściwojewski, 168. Müller, II 84.

Mycielski Stanisław, starosta lubiatowski, II 216.

Myśliborski, 165.

dlaski

nuncyusz

N.

Nakwaski, podkomorzy wyszogrodzki, 260.

Nakwaski, prefekt dep. warszawskiego, II 189.

Nalewajko, 42.

Napoleon I, 62, 228. II185.

Naruszewicz Adam, II 71.

Narzymski Jakób, starosta bobrownicki, 143.

Narzymski Stanisław, starosta ciechanowski, 143.

de Nassau, książę, II224,

226.

Niemcewicz Julian Ursyn, 43, 44. II 148, 268, 277.

Niesiecki, 81, 82, 88, 92, 140.

Nieszporkiewicz, ksiądz, II 122.

Nikolai Krzystof Bogumił, księgarz, II 25.

Norblin, 57.

Nowicki, 123.

O.

Oda, wdowa po Mieszku, 3.

Odyniec, II 265.

Ogińska, księżna, 230.

Okęcki Antoni, biskup poznański, II 71.

Okoniówna Maryanna, II 238.

Olborscy, II 128.

Opaliński Łukasz, 34.

Orgelbrand Samuel, księgarz i wydawca, 300.

Orłowski Aleksander, ry-sownik, 57, 122, 171. II 218.

Orłowski Jerzy, ławnik,. 167.

Orsetti, II 113.

Orzelska, II 115.

Orzelski, u.

Ossolińska Józefa z Morsztynów, II 140. Ossoliński, wojewoda po-279.

Ostrowski, hrabia, II 148. Otton, cesarz, 4, 250. Ożarowski, kasztelan wojnicki, 265.

P.

Pacełli Asprilio, 31. II 81. Pasek, 51.

Passamonik Krzysztof,— I43-

Patz, 76.

Pawiński A., 124. Petrowicz Ksawery, II ²73-

Petyskus, II 2.

Petz Gabryel,rzeźnik, 276. Pfaff Fryderyk, księgarz, II ²S-

Philonardus

papieski, II 256. Piasecki, 43.

Piaskowski, 98.

Piekarski, 42.

Piekarski Stanisław, II 116.

Pierzchała Baltazar, la-ziebnik, II 98.

Pilatti Henryk, 172. II112. Piotrowski, 138.

Piwarski J. F., 95. Piwniczy Mikołaj, 234. Plater Ludwik, II 153. Pociej, hrabia, II 148. Pociejowie, II 18.

40.

II 216.

Podczaszyński Bolesław, II 177.

Pol, 120.

Poliński Franciszek, 192.

Poniatowski Józef, książę, 250.

Poniatowski Michał Jerzy, książę, II 140.

Popławski Mikołaj, dziekan warsz., II 66.

Potoccy (z linii Łańcuckiej), 224.

Potocka Stanisławowa, II 274.

Potocki, 189, 262.

Potocki Aleksander, hr., II 274.

Potocki Alfred, hr., II 271.

Potocki Artur, hr., II 271.

Potocki Feliks, hr., 299.

Pöppelman, architekt, II

Pradt, 62.

Preyss, 167.

Przemysław, książę wielkopolski, 7. Przezborski, 203. Przeździecki Aleksander, hr., 146.

Przyszychowski, II 219. Pstrokoński Wojciech, II 66.

Ptaszkiewicz, II 114. Puczyński, II 118. Pukszta Józef, 170. de Pyrch, major, 259.

Q-

Quellus, 135.

R.

Rabe Jakób, ławnik, u 5. Raczkowski, 280. Raczyński Edward, 139. Raczyński Filip, generał,

233.

Radziejowski Hieronim, II 100.

Radziwiłł Albrecht, ksią-44, 77-

Radziwiłł Krzysztof, 16c. Radziwiłłówna Anna, 127. Rafałowicz, bankier, 261. Raffet, malarz, II 47. Ragoczy, II 25. Rautenstrauch, 259, 309. Rawski, 253.

Rawski Albert, 105. Razicka Zofia, 114. Razicki Stanisław, 114. Rebandel, II 84. Riaucourt’owie, II 76, 81. Riaucourt Andrzej, II 81. Riaucourt Piotr, szambe-lan, II 81.

Ricaud de Tirregaille, pułkownik, 275. Richard J., 114. Richardowa Maryanna,— 114.

Richter generał-major, II 274.

Rochefort, 25. Rodziewicz, 291. Rogalski, 107.

Rola Franciszek, no, 122. Roman, 310. Romanowski, 165.

Rossi, tragik, 119. Rózicki, 253.

Różański, 252. Różycówna Jadwiga, 81. Rudawski, dziejopis, 69. Rudawski, ksiądz, II 6o.

Rudolf II, cesarz, 92. Rumford Beniamin, hrabia, II 146.

Rutka v. „Wilk“, Il 89. Rybiński, biskup kujawski, 298.

Rydlowa, iii.

Rylle J. A., 150. Rzewuski, 189. II 219.

S.

Sacher-Masoch, II 194.

Sadło, baronowa, II 273.

Sahim (Klaudiusz Antoni) kupiec, 140.

Salvator, II iii.

Sanguszkowa Barbara z Duninów, ks. II 140.

Sapieha ks. Paweł, 299, 310.

Sapieżyna Joanna z Sułkowskich, II 140.

Sapieżyna ks. z Branic-kich, 298.

Sarnicki, 12.

Sarnowicz, 79.

Sawscy, II 114.

Schindler Jan Ernest, mincarz, 114.

Schmidt Jan, mincarz, 129.

Schultz F., podróżnik, II M» I2S-

Serociński, 156.

Seydlitz, poeta, II 46.

Sękocki v. „Wawro“, II

89.

Siarczyński ks. kanonik warsz., 32, 202. II 271.

Siciński, poseł upicki, 189.

Sielski, 302.

Siennicki, II 256.

Sierakowski, rzeźnik, 286.

Skarbek, 59, 62.

Skarga Piotr, 30, 37, 207, II 60, 78.

Skiwski, 205.

Skopowski, 310, Skrochowski Józef, II273. Skrochowski Manswed, II 273.

Słomińska Julia z Zawiszów, 181.

Słowacki Juliusz, II 57. Służka, podskarbi nadw.

litewski, II 100. Smogorzewski Jazon Junosza, metropolita, 247. Smoliński, 280. Smuglewicz Łukasz, 182. Snigórski ks. biskup przemyski, II 271,

Sobieski Jan, 50, 51, 198,

227.    II 6, 66. Sobieszczański, 1, 18, 19,

48, 112, 129,    133, 134,

138, 158, 199, 212, 227,

228,    240, 279. II 80, 136, 157, 171, 193, 236.

Soczawski, 196. Sokoliński, 300. Sokołowski, II ii8. Soldenhoff, 253.

Sołtyk, biskup krakowski, 252. II 248.

Sommer Wincenty, II 84. Springer F. II 65. Sroczyński. T96. Stanisław August, król, 58, 198, 246, 248. II139, 197.

Stanisław ks.Mazowiecki, II 64.

Stanisław Leszczyński, król, 224. II 28. Starowolski, 69, 175. Stasiakowski, II 84. Staszic, 65.

, 170.

Stefan Batory, król, 9, 13, 159. II 232.

Strubicz Balcer (Baltazar), 104, 206.

Strubicze, no, 149, 194.

Struve Henryk, profesor, II 40.

Stryjkowski, II 97.

Świątkowski, 269.

Świerczyński, 209.

Świnka, arcybiskup, 7.

Syrokomla, 120.

Szalapski, 134.

Szalborski, 262.

Szaniawscy, II 169.

Szaniawski Konstanty, II 216.

Szczyciński, II 66.

Szelechowski Antoni, II 273.

Szelert, 106.

Szembek Jan, kanclerz w. koronny, II 216.

Szeptycki Hieronim, biskup płocki, II 140.

Szlenker, II 84.

Szlichtyng, 150.

Sznegas, 291.

Szołdrski Andrzej, biskup poznański, II 256.

Szpilewski, geometra, II 186.

Sztejner, aptekarz, 273.

Sztetner, 282.

Szubalscy, II iii, 169.

Szubalski, 107.

Szulendorf, II 215.

Szumlański, pułkownik, II 273.

Szwarcenberg - Czerny z Witowie, kasztelan sądecki, 222.

Szweneich, II 227.

Szweryn, pułkownik, II *75-

Szyc (Schütz), konduktor, 298.

Szymanowski, II 180. Szymanowski, regimen-tarz, a60.

Szymańska, 156.

T.

Talenti Piotr, 143, 145,

Tarłowie, II 40.

Temporowski, 142.

Tepper, bankier, II 21, 247.

Tietz Franciszek, 134.

Tobiasz z Sandomierza, śpiewak, 32.

Tokarski, 203.

Tomaszewski, 142,

Topczewski, 300.

Trembecki Stanisław, II 219.

Treter Mikołaj, braciszek zakonny, 145.

Tucholczyna, 206.

Tugut Karol, II 85.

Tylkowski Wojciech, ks., 82, 83, 88.

Tympf Andrzej, 130.

Tymiński, 300.

Tyszkiewiczówna Anna, 250.

U.

Ulbrycht Ferdynand, 100, 201.

Unger Gracy an Unger Józef, 170.

Urban, aptekarz królewski, 108.

Urbańska, II 273,

Uruski Seweryn, hrabia, II 222, 227.

Uruski, szambelan, 290 II 18.

V.

Vogel, 75. II 67, 277. Vollnagel, II 84.

W.

Wachnicowie, 203. Wacław, król czeski, 7. Wacław z Szamotuł, 32. Wagnerowa, 98. II 72. Walbach Melchior, 73. Walter Kacper, rajca, 167. Wapowski Bernard, 232. II 65.

Wardyński, 260. Warszyccy, II 18. Wasilewski, 118. Wasilewski Józef Seweryn, konsyliarz St. Augusta, 298.

Wasil Szujski, car, 32. Wegnerowie, 206, Weichertowa, II 84. Weinert, 2, 19, 23, 89, 129, 172, 2x9, 244, 247, 261,268,270,275. u 124. Weise Augustyn, 228. Wemmer Aleksander,— 114.

Wemmer Benedykt, 114. Węgierski Maciej, ks. II

153-

Wiatrowski, II 115. Wielki książę cesarze-wicz, II 46, 48, 49, 276. Wielopolski Jan, 236. Wien, 107.

Wierzbicki, 291.

Wierzbowski, biskup poznański, 237. II 2. Wilczan, 156. Wilczogórscy, 140. Winkler Dominik, pisarz skarbu koronnego, 143. II 248.

Wirtemberska, księżna, II 148.

Wiszniewski Karol, II 273. Wiszniewski Michał, 132. Wiśniewski, 282. Wiśniowiecki Michał, 49, 69, 198.

Witold, syn Kiejstuta ;W.

Ks. Lit., 124. Witthoffowie, II 79, 215. Witthoff Franciszek, 71. II 80.

Witthoff Gerhard, II 79. Witthoff Stanisław, 72. II

80.

Witwicki Stanisław, biskup poznański, II 7. Władysław Herman, 4. Władysław Jagiełło, II 97. Władysław IV, 45, 46,129, 263. II 69, 97, 124, 256. Wojciechowski, 291. Wojniakowski Kazimierz, malarz, 172.

Wolscy, 149, 197.

Wolski Włodzimierz, 263. Woronicz, biskup, II 280. Wójcicki, I. K. 192. II 78, 85.

Wróblewski Jan, 170. Wydorowska, 147. de Wyzewa v. Wyżew-ski, 170.

Zabrzeski Karol, II 76. Zadzik Jakób, biskup krakowski, 239.

Zagórski, 129.

Zalewski v. „Rysownik“, II 89.

Załuski 55.

Załuski Jędrzej, biskup, II 116, 140.

Załuski Marcin, sufragan płocki, II 140.

Zamoyscy, ordynatowie, II 169.

Zamoyska Zofiahr., II147.

Zamoyska Antonina z Zahorskich, II 12.

Zamoyski Andrzej hr., II 273.

Zamoyski ordynat hr., II 148, 274.

Zapio Dawid, 114.

Zaremba Dawid, kanonik warsz., II 263.

Zarębska, II 273.

Zarębski, II 273.

Zaszczyński, 168.

Zawisza Jan, 181.

Zembrzuski Paweł, burmistrz, 105.

Ziebowicz v. Zienkowicz, 168.

Zieman Adam, bankier, II 82.

Zrazowski Mateusz, 278, Zygmunt III, 2, 13,18, 33,

39, 43, 44- II ²3², 252, 262.

Zygmunt August, 9, 11.

28, 139. II 73, 97. Zygmunt Stary, 9,10, 69, 124, II 97.

Ż.

Żebrowski T., 133. Żegota Wywiałkowski,— 169.

Żółkiewski, hetman, 37,,

. 40, 92-

Żółkowski Aloizy, 1x5.

V

f Z KSIÇOOZBIOSU j

iKazitnÆoîadiovJâkiagoj

c

S-

;

TREŚĆ TOMU Ii-go.

Str.

1.    O Marywilu.............

2.    O Placu Saskim ...........

3.    O ulicy Świętojańskiej.........

4.    O ulicy Nowomiejskiej albo Gołębiej .    . .

5.    O szpitalu Dzieciątka Jezus i jego założycielu

6.    O początku Warszawskiego Towarzystwa

Dobroczynności........ . .

7.    O Dworze „pod Gwiazdą“.......

8.    O domu prastarym przy ulicy Brzozowej

9.    O niedoszłym projekcie „ulicy króla Rzym

skiego“ ..... .......

10.    0 rzadkiej broszurze zwalczającej bezimieny

paszkwil na Warszawę.......

u. 0 ulicy Wązkiej...........

12.    O Sewerynowie...........

13.    O kościele Brygidek.........

14.    O kołatkach, gaśnikach i judaszach .    .    .    .

15.    O tem, co się znajdowało ongi na dzisiejszym

Placu Zamkowym.........

16.    O pogrzebie księcia generała ziem podolskich

35

43

87

121

*45

159

*75

183

193

213

221

231

243

²5I

265

Indeksy.

I.    Miejsca i zdarzenia, które się w tej

pracy opisuje..........

II.    Osoby, o których się w tej pracy

wspomina...........

285

<■’ Z KSlSSOZBIOnU -

t Kazim.Qolachoviskiego

J: cf.

c/ici^irnicc o li*o facfi olocfii

dowija §)<%c& ni. cKościuo&hi i. 11 //p#

N

*

y

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

4^"'-

<OQ

..w...: *

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296997

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

1-26398

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296997