rT. &

s*

• “f

%^ila

m-

’W -' 'V>

{ ys» '- ç “■. v

&*%•>

'ÿ

ESH ffl

I«

>/

Af'T •1*4

A

i\Pà‘Â

&» ,

lof"

sil

rJI

' ' ,\$|;| ;    >T^VL .S ‘#î

■i>*

pt&a

HB

s

l^gfe»

aSES

i:'! ';. -, '.'\

i ■ s%

4-r- > \w

.J!»Pjfc-r-â

Si

Lfjâ

{•:

lÀt^f H

■•fÿ'

- vilfÎÂ^

i V*'V •

.■ ł «*ywj \

. ■ X -,

v ■ >.

vffp. *

>1TOL

»w«WK

I5V‘"

sJ

fmjSiÉsN.

I?    ■. J

a»- ■ tv^uî

SB

FrV

;Æï d

mm

Éd

/■:îi

il

\îV ~kJŻ<

». V%A- sfe .#-

r-w,. v;,    mW**

mm/;- «J    rv-* / ^ -, niWi • »    *

Ê, ü a.

*• "V , •. fj.'.• ,» «VEjb .

H. v«x> ■■'■

* > \ ÿ- *$? ; *{ v . X

i

Ę\ *^m&M£sł«r. vs

’-uîtd *

S3

mp

ïïWWBà

'*•»

<W

»-r~-

tel* -

¹ H: * w*,

y»4*-    «    ,,ï    a*¹

m*%,h~.....*

FM

m -,

i*

pjfâ

SE! if

Wf.èê

J- bu

v't'.

j V >i

'f

Ibï

iîÿ

fi ■;

.    .^ïïSiiS» ■

P«8t

II

•'Il v

Ä

,■

^■V

Âît;

" i; ‘î^

», f , 4

U *& ‘

f .r’“-/,

'*•' V- r

Ł'^*.

SC- i

*-m . ,ÿ,S#> .a

pr '    ,

ÿ \ v • vy

<r“ • 7*

%Vâ

Kir"

;* - • >, 1 îââ

V-v/ iCÉ

MSM

Ä '

:’fö

ap

t- S^r^d

%

. ' ",-: '""-i «5 ■ I

»’

f-

•VJ*

:. Wf

Lî-

S&

f'4, 4‘?

U ■'t

'• - - j

|f • Sp vÿsitey¹

S-J

Inż. STANISŁAW HUBICKI

CZĘŚĆ I

REGULACJA PROGOWA NA ŚREDNIĄ WIELKĄ WODĘ

■i

•!

>1

' "V

:i

:r

J>

- •>" - ^ ■ '

..." Û

;• -Cr’.xjv..

~    . . ^w 2-

^>siÖ;₄

r£-X_ ‘

A* -i-;

Ti

,'#r_

■*fc.

„Ht ' %.

--

m*

T* * •

NAKŁADEM. KOŁA STUDENTÓW INŻYNIERJI LASOWEJ LWÓW — POLITECHNIKA 19 2 7

Wszelkie prawa autorskie, dotyczące przedruków, tłumaczeń i reprodukcji klisz, zastrzeżone.

t:r:3

- <

5*

O*- '

5

r- ■ *

3W

2^*

a

z

*^55> :

VI

3^-

v-v

GT>

Drukarnia Wydawnicza, Kalisz, Prez. Narutowicza 4.

1. OGÓLNY POGLĄD.

Jednym z działów budownictwa wodnego, mających na celu uzdrowienie gospodarstwa wodnego, jest dział zabudowań potoków górskich.

Charakterystyczny potok górski, występujący w Małopolsce na Podkarpaciu (rys. 1) możemy zasadniczo podzielić na trzy części, a mianowicie na część górną, środkową i dolną.

Część górna, zwana kotłem, jest partją potoku, charakteryzującą się znaczniejszymi spadkami, w której wytwarza się rumowisko, a którym woda w czasie wezbrań obciąża się i unosi je w dół.

Częścią środkową, zwaną szyją, unosi woda w dalszym ciągu, podniesione w obszarze kotła rumowisko, a posiadając w tej partji większą objętość i zazwyczaj jeszcze znaczny spadek, obciąża się jeszcze więcej mate-rjałem z dna i stoków.

Część dolna natomiast, zwana stożkiem usypowym, zaznacza się małym spadkiem, co powoduje zmniejszenie siły żywej wody, a zatem i pozostawianie części unoszonego rumowiska. Przestrzeń tę możemy uważać jako składowisko unoszonego materjału.

Potoki takie tworzą wskutek tego wzdłuż swego dolnego biegu odsy-piska rumowiskowe, dochodzące często do znacznej szerokości, a zmieniając swe koryto, zazwyczaj po każdorazowem wezbraniu, wcinają się w przyległe grunta i stale zwiększają powierzchnie nieużytków.

Jak widzimy, szkodliwa działalność potoków zaznacza się inaczej w każdej z poszczególnych partji i dlatego też sposoby zabudowania w tychże,

są różne.

W górnej części musimy zapobiec wytwarzaniu się rumowiska i unoszeniu tegoż w dół. Uskuteczniamy to przez ustalenie dna potoku zapomocą budowy zapór, stopni, żłobów oraz przez zalesienie nadwyrężonych stoków. W części środkowej staramy się zabezpieczyć dno i stoki przeciw erozyjnej i korozyjnej działalności wody. W dolnej partji natomiast musimy wodzie zapewnić swobodny odpływ, przy nienaruszalności nagromadzonych mas rumowiska. Budowlą, najlepiej odpowiadającą temu zadaniu, tak ze stanowiska iechnicznego jak i ekonomicznego, jest regulacja progowa na średnią wielką wodę, której szczegółowe opisanie jest zadaniem niniejszej pracy.

Ćr

<4

O.—

•Jmi

'§&

©--.

>®

•• fp

o~-

[f;'^

•-.-SJ

Szematycznie przedstawione zabudowanie potoku górskiego.

Przy wyjściu potoku w dolinę wybudowana jest zapora, od której poprowadzono na stożku regulację progową aż do terenu zalewowego rzeki. Część górna i środkowa potoku zabudowana jest zaporami i opaskami;—w bocznym dopływie widzi⁻my zapory i żłób kamienny.

4»

Rys. 1.

Przedewszystkiem chcę wyjaśnić z jakiego założenia wychodzimy przy wykonaniu takich budowli. Z powodu bowiem częstego indentyfikowania regulacji progowej na śr. w. wodę z regulacjami rzek, budowlami o innych warunkach i tylko w pewnych kierunkach podobnych celach, wykonane zabudowania górskich potoków na terenie Małopolski, w wielu wypadkach nie spełniły swego zadania. Wychodzę tu z założenia, że budowę regulacji na śr. w. wodę, o ile ta ma w zupełności odpowiedzieć swemu zadaniu, muszą poprzedzić czynności, które uniemożliwią, względnie ograniczą do pewnego stopnia pochód rumowiska z górnych partji danego potoku, to znaczy, że przestrzeń potoku powyżej regulacji, z której woda mogłaby znosić rumowisko, musi ulec poprzedniemu zabudowaniu. Dopiero po wykonaniu tych czynności, możemy przystąpić poniżej do budowy regulacji progowej, i tylko w tym wypadku możemy liczyć na prawidłowe funkcjonowanie tejże. Skutek takiego zabudowania górnych partji będzie się zaznaczał w ten sposób, że woda będzie prawie czysta, względnie tylko do pewnych granic obciążona rumowiskiem, a to zależnie od stopnia dokładności, że się tak wyrażę „szczelności” tegoż zabudowania.

Ponieważ stwierdzoną jest rzeczą, że woda czysta posiada większą siłę erozyjną, niż woda obciążona rumowiskiem, przeto musimy się z góry liczyć ze wzmożoną działalnością erozyjną wody w dnie koryta ujętego opaskami i odrazu w każdym wypadku ustalić dno zapomocą progów.

Następnie, z powodu mniej lub więcej ścisłego, a nawet całkowitego ograniczenia pochodu rumowiska z górnych partji, nie możemy się spodziewać późniejszego zalądowania odsypisk i dlatego musimy tę czynność wykonywać równocześnie z budową regulacji, a mianowicie przez dokładne rozplanowanie tychże. Słowem, regulację musimy odrazu całkowicie wykończyć i nie pozostawiać wodzie do wykonania żadnej uzupełniającej czynności. To, co przy regulacji rzek ma się zrealizować dopiero z biegiem lat, a więc wykształcenie koryta i zamulenie odsypisk, to musi być przy budowie regulacji progowej odrazu wykonane.

W ustaleniu dna już w czasie budowy i w nieliczeniu się z później-szem zalądowaniem odsypisk, leży zasadnicza różnica między regulacją rzek, a regulacją potoków na śr. w. wodę.

Z ustalenia dna równocześnie z budową regulacji, wynikają również i odmienne wytyczne co do prowadzenia kierunków trasy, niż przy regulacjach rzek, o czem później będzie mowa.

Przystąpmy teraz do omówienia przebiegu rozwoju budowy regulacji na śr. w. wodę na terenie Małopolski.

Akcję około zabudowania górskich potoków rozpoczęto w latach 1890-tych w bardzo szczupłym zakresie. Ze względu na brak podówczas prawie wszelkich doświadczeń w tych budowlach, wykonane początkowo zabudowania nie odpowiedziały w wielu wypadkach swemu celowi. Dziś, po upływie lat 35-ciu, po wykonaniu całego szeregu rozmaitych typów i poczynieniu szeregu prób, można było dojść do wielu doświadczeń, które umożliwią nam w przyszłości zupełnie celowe wykonanie budowli wchodzących w zakres zabudowań górskich potoków.

Rozróżniamy dwa rodzaje regulacji potoków, a to: regulację na wielką wodę i regulację na średnią wielką wodę. Różnica między regulacją na w. wodę, a regulacją na śr. w. wodę polega na tern, że w pierwszym wypadku ma się w sztucznym przekroju pomieścić cała objętość sek. odpływu w. wody, w drugim zaś wypadku ma wytworzony sztuczny przekrój ująć tylko t. zw. śr. w. wodę, a wielka woda ma się rozlewać po splanowanych i zalesionych odsypiskach. Regulację na w. wodę stosujemy tam, gdzie mamy do czynienia z mniejszemi odsypiskami, gdzie chodzi o ochronienie osad ludzkich, wartościowych gruntów, słowem, gdzie jesteśmy zmuszeni ująć całą objętość odpływu w. wody w zwarte koryto. Natomiast tam, gdzie mamy rozległe odsypiska, po których w. woda może się swobodnie rozlewać, stosujemy regulację na śr. w. wodę.

Prawie wszystkie potoki podkarpackie posiadają taki charakter, że budowa regulacji na śr. w. wodę jest jedynym środkiem sanacyjnym. W górnych partjach płyną te potoki zazwyczaj w zwartych przekrojach i posiadają zlewnie mniej lub więcej dobrze zalesione, rzadziej natomiast występuje w tych partjach silna erozyjna i korozyjna działalność wody. Po wejściu w dolinę, następuje zazwyczaj nagłe zmniejszenie się spadku, przy-czem woda rozlewa się po zwałach rumowiska, dochodzących do znacznej szerokości.

Co się tyczy regulacji progowej na śr. w. wodę, to początkowo ustalił się zwyczaj, że przy charakterze potoków Małopolski, należy na potokach nieposiadających spadku przekraczającego 10%o budować regulację bez zabezpieczenia dna progami. Sądzono bowiem, że przy występującym tu układzie geologicznym koryt potoków i przy prędkościach z jakiemi się należy liczyć w takich regulacjach o spadkach do 10°/oo, woda nie będzie mogła pogłębiać dna.

Na potokach zaś, wykazujących spadki ponad 10ü/oo uważano, że należy zabezpieczać dno progami do 0.45 m. wysokimi, między tymi zaś stosować spadek nawet do 30u/oo a brzegi ująć opaskami do 0.5 m. wysokiemi. Wszystkie jednak w ten sposób wykonane regulacje na śr. w. wodę uległy wcześniej czy później zupełnemu zniszczeniu, skutkiem gwałtownej erozyjnej działalności wody między pojedynczymi progami.

Wobec tego, zaczęto przy wszystkich dalszych regulacjach ubezpieczać dno progami tylko 0.3 m. wysokimi, a między tymi stosować poziom. Z biegiem czasu okazało się jednak, że i w ten sposób budowane regulacje tylko z trudnością dają się utrzymać; po każdorazowych bowiem wezbraniach ulegały takie regulacje, zwłaszcza regulacje o progach i opaskach kamiennych, mniejszym lub większym uszkodzeniom, wymagającym kosztownych robót konserwacyjnych, a często nawet zupełnemu zniszczeniu.

Powodem tych uszkodzeń, objawiających się przedewszystkiem w gwał-townem pogłębianiu dna bezpośrednio poniżej bruków progów z wszel-kiemi dalszemi szkodliwemi następstwami tegoż, były za wysokie jeszcze progi i opaski.

Temu katastrofalnemu w skutkach pogłębianiu się dna poniżej bruków L progów, starano się następnie zapobiec przez budowę jeszcze niższych progów oraz opasek. Ze zaś taki sposób budowy doprowadzić miał do zmniejszenia, względnie całkowitego usunięcia erozyjnej działalności wody poniżej progów, dowiodła nam to regulacja jednego z bocznych dopływów górnej Białej — koło Grybowa — gdzie li tylko z powodu braku grubszego ma-terjału, a więc nie celowo, tylko przypadkiem, zastosowano progi 0.15 — 0.20 m. wysokie. Okazało się następnie, że na regulacji tej, pogłębienia poniżej bruków progów były minimalne, nie zagrażające w zupełności tejże, podczas gdy inne regulacje w dorzeczu Białej, przy których zastosowano progi 0.3 m. wys. lub też wyższe, uległy zupełnemu zniszczeniu.

Zaznaczyć wypada, że regulacja o której mowa, ma zabezpieczone dno progami drewnianemi na brukach faszynowych, istnieje już z górą 30 lat i funkcjonuje bez zarzutu, mimo zupełnie niedostatecznej konserwacji tejże.

Na podstawie powyższych doświadczeń, można było dojść w końcu do wniosku, że w naszych warunkach, bez względu na jakość podłoża i wielkość spadku, wszelkie regulacje muszą mieć zabezpieczone dno zapo-mocą progów o wysokości nieprzekraczającej 0.2 m., przyczem dno koryta musi być zestopniowane do poziomu, a głębokość tegoż, mierzona ponad koroną progu ma wynosić nie więcej jak 0.3 — 0.4 m.

Możliwość regulacji na śr. w. w. zależną jest od spadku danego potoku. Jako największy spadek, przy którym można jeszcze budować taką regulację, podaję 30u/oo, a tylko w wyjątkowych warunkach, gdzie dno potoku tworzy grube rumowisko i gdzie objętość odpływu w. w. jest niewielką, a więc przy mniejszych, dobrze zalesionych zlewniach, można wyjątkowo zgodzić się na spadek 35%o — 38u/oo.

Przekrój na śr. w. w. ujęty opaskami, gdzie prędkość wody i głębokość w czasie przypływu w. wody jest największa, jest dostatecznie zabezpieczony progami przed erozyjną działalnością wody; natomiast rozplanowane z lekkiem nachyleniem odsypiska, po których rozlewa się w. woda, o głębokości malejącej ku brzegom, są zabezpieczone tylko poprzeczkami i związane zakorzenioną wikliną, a więc stopień odporności ich jest znacz-

nie mniejszy niż zabezpieczonego koryta i dlatego też, tylko do pewnej wielkości spadku mogą się oprzeć erozyjnej działalności wody, a jak z dotychczasowych doświadczeń wynika, spadek ten nie może przekraczać 30°/oo a w nadzwyczajnych wypadkach 35%o — 38°/oo.

Jak poprzednio wspomniałem, dno potoków, na których wykonujemy regulację, musi być zawsze, bez względu na wielkość spadku, zabezpieczone progami. W pewnych wypadkach, gdzie łożysko potoku tworzy drobne rumowisko, nawet przy zestopniowaniu dna do poziomu, nie jesteśmy w zupełności zabezpieczeni przed erozją (np. potok Jachówka — dopływ

Skawy).

Jako charakterystyczny przykład erozyjnej działalności wody w korytach ujętych opaskami, a niezabezpieczonych progami, w których siłę erozyjną wody zwiększono przez późniejsze rozszerzenie zabudowania na górną partję potoku, przytoczę regulację potoku Leniny, lewobrzeżnego dopływu Dniestru koło St. Sambora.

W r 1903 wykonano na wspomnianym potoku regulację na przestrzeni 3 km. w górę, od ujścia jego do Dniestru, przyczem dna potoku, obudowanego opaskami systemu Seelinga nie ustalono progami, gdyż spadek potoku nie przekraczał 10°/oo. Po wykonaniu regulacji, dno potoku, złożone z grubego rumowiska, pogłębiało się bardzo nieznacznie, gdyż przepływające w. wody były obciążone rumowiskiem; górne bowiem części potoku pozostawiono niezabudowane. W r. 1907 zlecono wykonanie dalszego zabudowania Leniny na długości następnych 7 km. w górę, a to w tym celu, by ograniczyć unoszenie rumowiska do Dniestru. Zabudowanie to, jako regulację na śr. w. w. z zabezpieczeniem dna progami, wykonano w zupełności w latach 1910 — 1913. Przez wykonanie tej regulacji na długości dalszych 7 km. ograniczono do pewnego stopnia pochód rumowiska, a skutek tego ograniczenia był ten, że pierwsza w. w. w roku 1913 zniszczyła zupełnie poniżej wykonaną regulację, utrzymującą się przez 10 lat w dobrym stanie. Powodem zniszczenia dolnej regulacji była ta okoliczność, że w. woda, po zabudowaniu potoku na długości dalszych 7 km. była mniej obciążona rumowiskiem jak poprzednio, a jako woda czystsza posiadała już większą siłę erozyjną i wywołała gwałtowne pogłębienie niezabezpieczonego dna, a co zatem idzie, zerwanie opasek i zniszczenie całej regulacji. Bez późniejszego wykonania regulacji na wymienionych 7 km. byłaby regulacja bez-progowa na dług. 3 km. i tak kiedyś po upływie szeregu lat niezawodnie uległa zniszczeniu. Zaobserwowano bowiem już przedtem powolne lecz stałe pogłębianie się dna. W ten sposób uległa również zniszczeniu regulacja potoku Topolniczanki, wykonana na dłg. 9 km. bez zabezpieczenia dna progami, gdyż spadek potoku nie przekraczał 10°/oo, oraz szereg innych w ten sposób zabudowanych potoków.

Niezabezpieczenie dna koryta zapomocą progów, stwarza po pogłębieniu się tegoż, gorszą sytuację, aniżeli była przed wykonaniem regulacji. Wskutek pogłębiania się dna, następuje obniżenie się zwierciadła wody, a co za tem idzie i przesuszenie sąsiednich gruntów. Naprawa złego, jest potem bardzo mozolna i może nastąpić przez sukcesywne podniesienie dna koryta do pierwotnego stanu zapomocą wbudowania w pogłębione dno odpowiednich budowli (np. zapór), których zamulenie, ze względu na ewentualnie poprzednio wykonane zabudowania w górnych partjach potoku, odbywa się bardzo powoli. Były wypadki, że wbudowane w dno takiego pogłębionego potoku budowle poprzeczne, musiano zasypywać dowożonem rumowiskiem, gdyż mimo przepływu w. w. nie można było uzyskać szybkiego zalądowania tychże, z powodu intenzywnego zabudowania górnej partji potoku.

Z powyższych przykładów wynika również jasno, jak ścisły związek zachodzi między regulacją rzek a zabudowaniem potoków. Jeżeli np. wykonamy regulację rzeki przy trafnie dobranym przekroju, t. zn. że przekrój z biegiem czasu zrealizował się do pożądanej głębokości i woda nie czyni już zmian w tym przekroju pod względem głębokościowym, to po następ-nem wykonaniu zabudowań potoków w dorzeczu tej zregulowanej rzeki, a więc po ograniczeniu znoszenia rumowiska, musielibyśmy na pewno liczyć się z dalszem, niepożądanem pogłębianiem zregulowanego koryta rzeki.

Dlatego też, okoliczności te muszą być przy regulacjach rzek z góry rozważone, a mianowicie, czy kiedyś przystąpimy w danem dorzeczu do zabudowania górskich potoków, czy też nie. Decyzja w tym kierunku będzie musiała mieć wpływ na dobór szerokości koryta zregulowanej rzeki.

W każdym razie, w naszych warunkach powinny zabudowania potoków poprzedzać regulację rzeki, względnie być wykonywane równocześnie.

2. OBLICZENIE OBJĘTOŚCI ŚRED. W. WODY.

O ile obliczenie objętości odpływu w. wody ze zlewni górskich potoków (z dokładnością wystarczającą dla celów zabudowań) nie natrafia prawie na żadne trudności, o tyle pojęcie objętości śr. w. wody nie było dotychczas znane.

Przy oznaczeniu objętości odpływu w. wody, posługujemy się datami doświadczalnemi, ewentualnie oznaczamy ją z charakterystycznych zwartych przekrojów, w których zaznaczono stan w. wody i z jednostajnego spadku, a które to dane można zawsze w górnych partjach potoków odszukać. W ten sposób obliczone przekroje na w. wodę dla zapór i dla regulacji na w. wodę, budowanych w Małopolsce w przeciągu ostatnich 30 lat nie okazały się nigdzie za małe ani też za duże, gdyż w czasie wezbrań zaobserwowano wielokrotnie całkowite napełnienie przekrojów. Wyjątek stanowi kilka zlewni w zachodniej Małopolsce, nawiedzionych w roku 1924 katastrofalnymi opadami atmosferycznymi, gdzie objętość w. wody przekroczyła nasze obliczenia — okoliczność, z którą zresztą zawsze liczyć się musimy. Trudno bowiem brać w rachubę niezwykle katastrofalne opady atmosferyczne, które mogą kiedyś nastąpić lub też nie i budować przekroje zapór lub regulacji o takich rozmiarach, których koszta nie stałyby w żadnym stosunku do korzyści osiągniętych z regulacji. Znacznie ekonomiczniej, jest przyjąć możliwość wystąpienia niezwykle kat. w. wód z obliczonego przekroju i uszkodzenia, ewentualnie nawet zniszczenia całego zabudowania i obliczać budowle tylko na ujęcie zwykłych kat. w. wód. Wspomnę tutaj, że po niezwykle ulewnym deszczu, nad niezabudowanym potokiem Jusz-czynką, prawobrzeżnym dopływie Soły koło Żywca, skonstatowano z pozostałych znaków po powodzi, w charakterystycznych przekrojach, sek. odpływ z jednego km.² około 14 m.:i wody, a więc odpływ niezwykle wielki, podczas gdy przy zabudowaniach podobnych potoków liczymy się z maksymalnym odpływem 6 — 7 m.'⁵ na sek. z jednego km.² i takie wartości wprowadzamy w nasze obliczenia.

Byłoby bowiem nierozsądnem budować przekroje na ujęcie takich niezwykłych kat. odpływów, które np. raz na 100 lat mogą wystąpić lub też i nie.

Zachodzi pytanie, w jaki sposób można było dojść do oznaczenia objętości śr. w. w. przy dotychczas budowanych regulacjach.

Prawie każdy potok posiada pewną, choćby tylko krótką przestrzeń, zazwyczaj o małym spadzie, której przekrój w czasie wezbrań nie ulega żadnym zmianom, t. j. dno nie pogłębia się ani nie podnosi, a brzegi pozostają nienaruszone. Woda, przepływając przez ten przekrój, nie czyni w nim żadnej zmiany, nie osadza unoszonego materjału, ani też nie podnosi nowego. Mówimy wtenczas, że przekrój znajduje się w „stanie równowagi”. W tym wypadku pewna część w. wody mieści się w takich przekrojach, reszta rozlewa się po przyległym terenie.

Z nienaruszalności takich przekrojów wynika, że chcąc przeprowadzić regulację, powinniśmy takisam przekrój stworzyć dla sąsiednich części potoku, gdyż sama natura nam wskazuje, że znaleziony przekrój najlepiej odpowiada warunkom odpływowym w danym potoku.

Przekroju jednak, znalezionego w ten sposób w terenie, nie możemy użyć bez zmiany pod względem jego wymiarów, dla regulacji mającej się wykonać w danym potoku. Musimy się bowiem liczyć z późniejszą większą chyżością wody, a to ze względu na mniejsze obciążenie rumowiskiem, spowodowane zabudowaniem górnych partji potoku. Woda czysta, względnie mniej obciążona rumowiskiem niż poprzednio, będzie posiadać większą chy-żość niż przedtem, a więc równe objętości wody przepłyną w tymsamym czasie mniejszym przekrojem, niż tesame objętości wody obciążone rumowiskiem.

Wymiary więc takich naturalnych przekrojów trzeba mniej lub więcej zmniejszyć, zależnie od dokładności wykonanego powyżej zabudowania.

Zauważę tu również, że nie możemy takich „znajdujących się w równowadze” przestrzeni, a dochodzących często do znacznych długości, wyłączać od zabudowania, twierdząc, że na tych przestrzeniach zabudowanie potoku jest niepotrzebne, gdyż koryto jest zupełnie ustalone. Opór bowiem takiego koryta, jaki wystarczał przed zabudowaniem, dla wody obciążonej rumowiskiem, będzie już po wykonaniu zabudowania w powyżej położonych partjach niewystarczający dla wody czystej, względnie mniej obciążonej rumowiskiem. Na to mamy liczne przykłady. W wielu wypadkach wyłączono takie „znajdujące się w równowadze” przestrzenie od zabudowania, przerywając ciągłość regulacji, a stosowano to tak przy regulacji na w. wodę, jak i na śr. w. wodę. Wkrótce jednak, po wykonaniu zabudowania, wystąpiły na tÿch przestrzeniach objawy erozyjne i korozyjne, zmuszające potem do zregulowania tych, przed zabudowaniem ustalonych przestrzeni, naturalnie już wśród znacznie trudniejszych i kosztowniejszych warunków budowlanych.

Wypośrodkowane wymiary przekrojów na śr. w. wodę z przekrojów „będących w równowadze” dały przy budowach regulacji progowych jak najlepsze rezultaty.

Wyszukanie jednak i trafne zmniejszenie takich przekrojów dla celów regulacji jest rzeczą trudną, wymagającą wielkiej. rutyny w tym kierunku i dlatego też brak jakichkolwiek wzorów na obliczenie śr. w. wody dawał się zawsze bardzo dotkliwie odczuwać przy sporządzaniu projektów regulacji progowych.

Bardzo wiele takich regulacji zawiodło głównie z tego powodu, że przekrój na śr. w. wodę został nieodpowiednio dobrany, zazwyczaj, jak się w praktyce okazało, za szeroki, czego następstwem było osadzanie w tymże unoszonego materjału. Dlatego też wzorem poniżej podanym staram się wypełnić tę lukę.

Na podstawie całego szeregu pomiarów objętości przepływu śr. w. wody, wykonanych na regulacjach progowych o dobrze dobranych przekrojach, dla potoków o zlewniach od trzech do stu km.-, stwierdziłem ścisły związek między wielkością zlewni a objętością odpływu śr. w. wody i związek ten «ująłem w poniżej podane równanie:

6.02 + (F— 1)0.02

w którym F oznacza powierzchnię zlewni w km.², a q odpływ śr. w. wody z jednego km.² w czasie 1 sek.

Pomiędzy objętościami śr. w. wody otrzymanemi z pomiarów, a wynikami otrzymanemi z obliczenia na podstawie powyżej podanego równania, istnieją pewne różnice. Jak się zaś te różnice przedstawiają podaje poniższe .zestawienie:

wielkość

zlewni

otrzymane z pomiarów

obliczone

równaniem

3 km.²

10 „ 15 „ 20 „ 25 „ 30 „ 35 „ 40 „ 45 „ 50' „ 55 „ 60 „ 65 „ 70 „ 75 „ 80 „ 85 „ 90 „ 95 „

100 „

1.600 m.³/sek. 1.300 1.050 0.900 0.800 0.720 0.650    „

0.600 „ 0.420    „

0.320 0.260 0.220 0.190    „

0.170 0.153 0.140 0.129 0.120 0.112 .„ 0.105 0.099    „

0.094 0.088 0.083 0.078    „

0.075    „

2.020 m.³/sek. 1.520 1.250 1.020 0.877 0.770 0.687 0.620 0,420 0.320 0.260 0.220 0.191 0.170 0.153 0.140 0.129 0.120 0.112 0.106 0.100 0.095 0.090 0.087 0.083 0.080

Jak z powyższego zestawienia wynika, różnice te są dla średnich i większych zlewni bardzo małe lub też żadne, a tylko dla małych zlewni, a mianowicie o powierzchni 3 — 5 km.² są one znaczniejsze, a wypływają prawdopodobnie z niedokładnych pomiarów objętości wody w przekrojach regulacji.

W potokach o tak małych zlewniach, mamy do czynienia ze znaczniejszymi spadkami a więc i bezpośredni pomiar chyżości w tychże natrafia na trudności. Zauważę jeszcze, że dla takich potoków stosujemy zazwyczaj już regulację na w. wodę a tylko w rzadkich wypadkach np. ze względu na konieczność potanienia budowli, lub też, jeżeli mamy do czynienia z bez-wartościowemi gruntami, regulację na śr. w. wodę.

Jak stwierdzono na podstawie próbnych obliczeń, równanie to można stosować i dla potoków o większych zlewniach niż 100 km.“.

Równanie powyższe przedstawia się graficznie w postaci krzywej, podanej w rys. 2, gdzie w układzie spółrzędnych wykreślono na osi odciętych wielkości zlewni w km.-, zaś na osi rzędnych odpływ śr. w. wody z 1 km.- w m. Vsek.

J2_

-----₊---T_

■ffi

jŁ5l

J&Ł.

4-3

41

±CL

Krzy wa

wyra zajaca związek

między objętością śnwwody sptywajacej z1 km* a wielko śc i a dorzecza.

OB

07

06

OS

D'A

J03..

J?JŁ

JÏÎ-

3ć-

602-KMI&Û2

00

to

20

5,0

CO

i ei

70 i SO

90

1Q0kn7.

Rys. 2.

Podkarpaciu

na

Uzyskane według podanego wzoru odpływy z l km.- odnoszą się do zlewni miernie zalesionych (przeciętne stosunki spotykane w Małopolsce).

Przy dobrze zalesionych zlewniach należy uzyskane wyniki zmniejszyć, jednak nie więcej jak o 20% . Przykład obliczenia odpływu śr. w. w. według pod. wzoru podaję w następnym rozdziale.

Gdybyśmy chcieli oznaczyć objętość śr. w. wody według znakowań Iszkowskiego, to byłaby to objętość między Qż a Qh (doroczna w. woda), zbliżająca się przy małych zlewniach do Qô, a przy większych do Qi.

Wypełnienie przekroju na śr. w. wodę może nastąpić w naszych warunkach w bardzo krótkim okresie czasu; — zaobserwowano np. przy mniejszych zlewniach całkowite wypełnienie przekroju na śr. w. wodę już po 30 — 40 min. od chwili rozpoczęcia ulewnego deszczu.

Dla potoków, posiadających zlewnię mniejszą niż 3 km.- stosuje się już tylko regulacje mające ująć całą objętość w. wody.

W końcu zaznaczam, że pojmowanie śr. w. wody jako dorocznej w. wody i budowanie przekroju, któryby miał ująć taką objętość wody, mijałoby się zupełnie z celem regulacji na śr. w. wodę. Przy regulacjach progowych, odgrywa zalesienie odsypisk bardzo ważną rolę i w tym celu musimy dążyć do jaknajczęstszego zalewania tychże, co przy zastosowaniu przekroju na doroczną w. wodę byłoby rzeczywiście rzadkością.

3. RUCH WODY W KORYTACH ZESTOPNIOWANYCH.

Na obliczenie ruchu wody w korytach zestopniowanych podał A. Armani następujące wzory:

hs X 8.72

Q — ub

1 — u²

z czego h

• t=y

Q- (1 — u²) 0.114679

u² b¹

Q- (1 — u²) 0.114679

u²h*

głębokość przekroju, spółczynnik obliczany doświadczalnie,

przyczem Q — oznacza objętość śr. w. wody, h b — szerokość dna przekroju, u

Powyższe wzory, jakoteż tabele wartości spółczynnika u wyprowadził Armani na podstawie badań dokonanych na regulacjach progowych, przy których stosowano ubezpieczenie brzegów zapomocą pionowych płotków, 0.4 m. wys. a dna progami 0.3 m. wys., a między tymi zaś spadek 5 — 10%o. Ponieważ, ze względów wyjaśnionych w pierwszym rozdziale, budujemy obecnie regulacje o progach nieprzekraczających wysokości 0.2 m. i opaskach nie wyższych jak 0.3 — 0.4 m., przyczem między progami za-stosowujemy poziom, przeto wzory Armaniego, oparte na badaniach w innych warunkach, nie mogą nam dać zadowalniających wyników przy dzisiejszych regulacjach.

Obserwując regulacje o progach 0.3 m. i 0.2 m. wys. lub też niższych, można stwierdzić, że, o ile przy pierwszych w czasie całkowitego wypełnienia przekroju, zestopniowanie dna zapomocą progów zaznacza się bardzo wybitnie, a mianowicie przez gwałtowne obniżanie się zwierciadła wody poniżej progu, o tyle przy progach nieprzekraczających wysokości 0.2 m., a zwłaszcza przy progach drewnianych, a więc o koronie zaokrąglonej, przelew przez progi odbywa się znacznie łagodniej, powodując tylko nieznaczne załamanie się zwierciadła wody. W czasie zaś przepływu w. wody, a więc kiedy warstwa przelewającej się wody nad progiem jest grubsza niż wysokość opasek, objaw obniżania się zw. wody poniżej progów nieprzekraczających 0.2 m. prawie zupełnie zanika. Istnienie nizkich progów w dnie koryta przy całkowitem wypełnieniu przekroju, a więc przy odpływie śr. w. w. nie wywiera już znaczniejszego wpływu na zmianę chy-żości powyżej i poniżej progów, a im niższe progi, tern bardziej zbliża się odpływ woęly do charakteru jednostajnego ruchu wody.

Wychodząc więc z powyższego założenia, że przy nizkich progach ruch wody zbliża się do charakteru ruchu jednostajnego, a z drugiej strony, z powodu braku ściślejszych pomiarów ruchu wody w korytach zestopnio-wanych do poziomu zapomocą 0.2 m. wys. lub niższych progów, popełniamy najmniejszy błąd, jeżeli przyjmiemy, że spadek zwierciadła wody zbliża się bardzo do spadku linji biegnącej po koronach progów, i spadek tejże linji użyjemy w obliczeniach przekrojów na śr. w. wodę., które przeprowadzimy przy użyciu jednego z wzorów empirycznych na oznaczenie chyżości przepływu, uwzględniając rodzaj materjału, z którego przekrój normalny ma być zbudowany.

Poniżej podaję przykład obliczenia przekroju regulacji na śr. w. wodę.

Dobrze zalesiona zlewnia o powierzchni 20 km.'² Według podanego

wzoru:

<7 =

6.02-h (F— 1) 0.02 _ 6.02 + (20 — 1) 0.02

20

otrzymamy odpływ śr. w. wody z 1 km.² = 0.320 m.³/sek. Ze względu na dobrze zalesioną zlewnię pomniejszymy wynik o 20% t. j. sek. odpływ będzie wynosił 0.256 m.³ czyli z całej zlewni 0.256 X 20 = 5.12 m.³

Jeżeli przyjmiemy, że linja biegnąca po koronach progów posiada spadek 15°/oo t. j. i — 0.015, to dla przeprowadzenia wymienionej objętości śr. w. wody wystarczy poniżej podany przekrój (rys. 3) o powierzchni/⁵ 2.56 m.², w którym ubezpieczenie brzegów przewidziano zapomocą kiszek faszynowych.

XI

60

Rys. 3.

Średnia prędkość w danym przekroju wyniesie według :

.    2.01 m/sek.

. 2.02

. 2.10 . 2.17 . 2.28

2.36

Przyjmując za podstawę dalszego obliczenia wynik uzyskany wzorem Kuttera v = 2.10 m./sek., to przekrój powyższy ujmie Q P X v t. j. 2.56 m.- X 2.10 5.38 m.³/sek. wody, a więc sekundowy odpływ z całej zlewni z pewną małą nadwyżką.

Gdybyśmy zastosowali wzór Armaniego, to danym przekrojem przepłynęłoby w jednej sekundzie :

Q = 0.703 X 6.0

0.4³ X 8.72

1 — 0.703-

= 4.43 m³

0.703 m.

Według Armaniego dla v — 2.10 m. u

Dla przeprowadzenia 5.38 m³ wody, dno przekroju przy głębokości 0.4 musiałoby przy zastosowaniu wzorów Armaniego posiadać

szerokość b —

5.38² (1 — 0703²) 0.114679 0.703² X 0.04³

= 7.285 m.

4. PROGI.

Celem progów jest przedewszystkiem utrwalenie dna regulacji. Progi budujemy :

a)    drewniane na bruku faszynowym,

b)    z kamienia na cemencie i

c)    z betonu.

a) Progi drewniane.

Na bruku (rys. 4) złożonym z pojedynczej lub podwójnej warstwy kiszek faszynowych o średnicy 0.25 — 0.30 m. i długości 4 — 5 m., wiązanych silnie drutem 1.8 mm. grubym, przymocowanych jednometrowymi i 0.04 — 0.07 m. grubymi kołkami do dna potoku, a wbijanymi na krzyż, układamy

Przekrój poprzeczny A-B

.••j

fi

04^

s;;

-=aa

>■<

flzut poziomy

.Ç

Mi

1^5örla^fc?i

------0^ — ".......

i*

Przekrój podłużny C-D

■^tracrr-------

iW:L

4 50--

•i

a;-

Rys. 4.

Typ regulacji z ubezpieczeniem dna progami drewnianemi a brzegów opaskami z kiszek faszynowych.

próg o formie gönne] belki drewnianej o średnicy nie większe] jak 0.2 m. Belkę przymocowujemy zapomocą czterech 1.5 m.— 2.0 m. długich, do 0.15 m. grubych pali, wbijanych kafarem ręcznym obustronnie na obu końcach belki, w odległości około 0.3 m. od końców tejże, a połączonych ze sobą zapomocą w ósemkę skręconego drutu o średnicy 3.2 mm. Wskutek wbijania pali, drut przyciska belkę do bruku faszynowego, przez co uzyskujemy ścisłe połączenie tejże z brukiem, oraz ułożenie progu w niwelecie. Po umocowaniu progu w powyższy sposób, następuje dalsze ustalenie tegoż przez wbicie, zależnie od długości belki, 1—4 pali wzdłuż przedniej ściany progu i połączenie tychże zapomocą silnych 0.3 — 0.35 m. długich gwoździ żelaznych, a to w tym celu, by uniemożliwić, względnie utrudnić ewentualną zmianę położenia progu pod względem wysokościowym. Ściśnięte bowiem belką kiszki faszynowe dążą do podniesienia tejże do góry i w ten sposób próg wychodzi z położenia, oznaczonego niweletą. O ile położenie progu ustalimy nietylko zapomocą pali złączonych drutem, lecz także za pomocą pali złączonych z belką gwoździami żelaznymi, a więc rozłożymy to oddziaływanie kiszek faszynowych na więcej pali, to podniesienie progu uniemożliwimy całkowicie, względnie utrudnimy w wysokim stopniu.

Wypadki podnoszenia progów, nieustalonych dodatkowymi palami, zwłaszcza w korytach złożonych z drobniejszego rumowiska, gdzie pale nie trzymają się tak silnie, zachodzą w praktyce bardzo często, co naturalnie wpływa niekorzystnie na niżej położoną przestrzeń, między danym a następnym progiem; zamiast poziomu mamy bowiem wtenczas pewien spadek.

Celem zabezpieczenia się przed podmywaniem progu t. j. dostawaniem się wody pod próg, należy ułożyć poza progiem, równolegle do tegoż dwie kiszki faszynowe, o średnicy około 0.20 m., przybić je kołkami i uszczelnić iłem. Ten sposób okazał się lepszym niż dotychczasowy system brukowania poza progami.

b) Progi kamienne.

Wysokość progu nad brukiem wynosi podobnie jak przy progach drewnianych również 0.2 m., a grubość bruku 0.4 m. Do budowy progu i bruku możemy używać kamieni łamanych w kamieniołomach jak i kamieni, które ewentualnie znajdziemy w korycie potoku.

Kamienie w bruku układamy najdłuższym wymiarem w kierunku wody, a najgrubszym w głąb, w ten sposób, by lico kamienia, stykające się z wodą przedstawiało^ o ile możności długą, a wązką powierzchnię, gdyż w ten sposób najpewniej przeciwdziałamy erozyjnej czynności wody.

O ile boczne ubezpieczenia regulacji mają być wykonane z kiszek faszynowych, należy pamiętać o wmurowaniu do bruku progu drutów, za-»pomocą których umocowuje się potem kiszki faszynowe biegnące ponad »brukiem progu.

Bardzo ważną rzeczą jest budowa samego progu. Próg powinien być ułożony z jednolitych kamieni ustawionych pionowo, t. j. najdłuższym wymianem, a zatem kamienie użyte do budowy progu muszą posiadać wysokość <0.6 m. (grubość bruku 0.4 m. wysokość progu 0.2 m.). (Rys. 5).

4 h-

- v- (    -=J

wmm, m

llSll|S§

Rys. 5.

Łączenie progu z dwóch kamieni (np. według linji ab, oznaczonej na • rys. 6) jest bardzo niebezpieczne, gdyż zawsze musimy się liczyć z możliwością dostania się pojedynczych dużych kamieni do potoku, lub też kloców (drewnianych, które uderzając o koronę progu, łatwo wyrywają pojedyncze

Äfj

WĘĘm

Rys. 6.

kamienie; objaw, w razie nieprzestrzegania budowy progów z całych kamieni, często w praktyce zaobserwowany. Celem uzyskania jak największej stałości budowli, możemy zastosować połączenie koron pojedynczych kamieni w progu zapomocą klamer żelaznych, osadzonych na cemencie.

Budowa progów z betonu nie wymaga bliższego wyjaśnienia. Ubijanie betonu odbywa się w odwodnionym i odpowiednio oszalowanym fundamencie. Odwadnianie, przy budowie progów nie natrafia na zbytnie trudhości; zawsze bowiem znajdziemy na nierozplanowanych jeszcze odsypiskach dość miejsca, by czasowo odprowadzić wodę innem korytem. Rzadziej stosowane jest pompowanie wody.

Zaznaczyć tu należy, że przy budowie progów nie stosujemy ścianek, szczelnych, a to z tego powodu, że mamy tu do czynienia z budowlami już zalądowanemi i najczęściej z kamienistym gruntem, w którym bicie tychże ścianek pociągnęłoby za sobą bardzo znaczne koszta. Do uszczelnienia progu tj. utrudnienia przeciekania wody pod tymże, wystarczą, jak wspomniano, ułożone z tyłu progu kiszki faszynowe, które wkrótce tak się zamulają, że dostawanie się wody pod próg ustaje, względnie jest tak minimalne, że nie wpływa w zupełności na wytrzymałość budowli.

Zastanowimy się teraz nad skutkami, jakie wywołują wbudowane w dno> koryta progi.

Przy wszystkich trzech typach progów, występuje tensam szkodliwy objaw, a mianowicie: erozja dna bezpośrednio poniżej bruków, z tą tylko różnicą, że kształty pogłębień, spowodowanych tą erozyjną działalnością wody, są inne przy brukach faszynowych, a inne przy brukach kamiennych,, względnie betonowych.

Kształty tych pogłębień, przedstawia (rys. 7), z którego widzimy, że mniejsze pogłębienia występują poniżej bruków faszynowych, a natomiast większe poniżej bruków kamiennych, względnie betonowych. Na całym szeregu zabudowanych potoków, o tychsamych warunkach pod względem jakości i wielkości zlewni, odpływu w. wody, tymsamym przekroju koryta, i tychsamych spadkach, stwierdziłem, że największe pogłębienia wywołują progi o brukach z kamienia łamanego lub o brukach betonowych, a więc gładkich, ujęte opaskami kamiennemi, a najmniejsze pogłębienia, progi drewniane, o brukach i opaskach faszynowych. Stąd wniosek, że im większy opór na brukach i opaskach, a temsamem mniejsza chyżość wody, tern mniejsze pogłębienie dna przed brukiem. Również zwiększa się pogłębienie, im wyższy próg i im wyższe opaski.

Katastrofalnie zaznaczył się ten wypadek przy budowie regulacji na: potoku Kocierzu (prawobrzeżnym dopływie rzeki Soły, w pow. żywieckim). Regulację tę rozpoczęto budową progów kamiennych o *wys. 0.3 m. ujętych 0.6 m. wysokiemi, również kamiennemi opaskami. Już po przejściu pierwszej w. wody, pogłębienie doszło do bardzo znacznych rozmiarów i pociągnęło za sobą zerwanie opasek poniżej i powyżej tych 0.3 m. wys. progów. Z tego też powodu obniżono stopniowo progi przy budowie dalszej części regulacji do wys. 0.2 m., a opaski do 0.3 m., przyczem na brukach progów pozostawiono wystające kamienie, celem zwiększenia oporu dla odpływu w. wody. Ten typ budowli spowodował znacznie mniejsze pogłębienia koryta poniżej bruków progów.

Skutki działalności erozyjnej wody na partji potoku Kocierza o progach 0.3 m. wys. przybrały po kilku powodziach takie rozmiary, że chcąc uratować regulację od zupełnej zagłady, musiano dno koryta wyłożyć bru-

kami faszynowemi, a to na takich długościach, jak daleko zaznaczyła się erozyjna działalność wody między progami.

Oznaczenie każdorazowej długości bruku zależne jest od bardzo wielu czynników, a mianowicie: od objętości wody, wysokości progu, kształtu

KSZTAŁTY POGŁĘBIEŃ PRZED PROGAMI

A. Progi i opaski kamienne

f':

»•

V*

# Progi drewniane, opaski fa szynowe

■ /•-

'-.v;

Rys. 7.    ^

i szerokości progu, szerokości i spadku koryta, i dlatego też nie da się ująć w ogólną formułę.

Na podstawie dotychczasowych obserwacyj, osiągamy przy progach 0.20 m. wysokich całkowite zabezpieczenie koryta przed erozją, jeżeli przy

progach kamiennych długość bruku kamiennego wynosi 3 m., do którego^ dołączamy bruk faszynowy o jednokrotnej długości bruku kamiennego, tomiast przy progach drewnianych, o brukach faszynowych, wystarcza 4 — 5 m., długość bruku faszynowego.

na-

Na podstawie spostrzeżeń można przyjąć, że na przytoczonych długościach odbywa się przekształcenie strugi wodnej, po przebyciu których, woda posiada już normalny odpływ i nie eroduje dna.

Z powyższego widzimy, że zabezpieczenie dna koryta zapomocą pro-gówj wymagających kosztownych ubezpieczeń przedpola tychże, nie jest uzasadnione i zachodzi pytanie, czy nie możnaby w pewnych warunkach w inny sposób dojść do ustalenia dna regulacji.

Przy przeprowadzeniu budowy regulacji potoku Kocierza, zrobiłem i spostrzeżenie, które mnie naprowadziło do poczynienia pewnych doświadczeń w powyższym kierunku. Przy zabudowaniu tegoż potoku na śr. w. w. popełniono tensam zasadniczy błąd, . że zbudowano część 0.3 m. wysokich progów, kładąc kamienie najdłuższym wymiarem prostopadle do kierunku wody, wychodząc z założenia, że bloki kamienne, uzyskiwane w poblizkim kamieniołomie, o przekroju 0.4 X 0.4 m., a długości 1.30 m., a więc o kubaturze 0.21 m.⁸ i wadze około 420 kg., a ułożone w progu na cemencie nie zostaną zerwane przez w. w. Stało się jednak przeciwnie; progi te uległy zniszczeniu wskutek uderzeń dużych kamieni, które w czasie powodzi dostały się do koryta potoku; bruki tychże pozostały jednak nienaruszone. Następstwem zniszczenia progów było zerwanie pewnej części za-płytko fundowanych opasek powyżej i poniżej progu z powodu odsłonięcia fundamentów tychże; wskutek bowiem zerwania progu, niweleta obniżyła się o 0.3 m. Przy tej sposobności zauważyłem jednak, że pogłębienie przed brukiem takiego zerwanego progu, przy którym głębiej fundowane opaski nie uległy zniszczeniu, było mniejsze i krótsze, niż przed brukami progów, które pozostały nienaruszone.

Ta okoliczność nasunęła mi przypuszczenie, że zabezpieczenie dna regulacji zapomocą progów nie jest całkowicie uzasadnione. Skoro bruk po-zerwaniu progu, założony jako pas kamienny w dnie potoku wywołał poniżej tylko nieznaczne pogłębienie dna tegoż — znacznie mniejsze, niż przy nieuszkodzonych progach, to możnaby dojść do wniosku, że dno po--toku wystarczy zabezpieczać w pewnych warunkach nie zapomocą progów, lecz zapomocą pasów, założonych w pewnych odstępach w dnie potoku, równo z niweletą.

Kierując się tą myślą postanowiłem przy najbliższej sposobności przeprowadzić odpowiednie próby. Sposobność taka nadarzyła się w r. 1914, przy zabudowaniu Bystrzycy, prawobrzeżnego dopływu Dniestru, w gminie Załokciu.

Po wybudowaniu zapory, w miejscu w którem potok opuszcza dobrze wykształcone zwarte koryto i rozpoczyna swą działalność erozyjną na szerokich odsypiskach, przystąpiłem od tejże zapory w dół do budowy regulacji, według zebranych dotychczas doświadczeń w ten sposób, że na długości jednego km. postanowiłem wybudować regulację z ubezpieczeniem dna zapomocą progów drewnianych, 0.2 m. wysokich przyczem każdy czwarty próg miał być kamienny. (Cel tego mieszania progów kamiennych z drewnianemi jest następujący: progi kamienne uważamy za silniejsze budowle i w ten sposób dążymy do umiejscowienia skutków po ewentualnem zerwaniu progów drewnianych. Ważną rolę odgrywa tu również i taniość takich mieszanych budowli). Natomiast na dalszej długości, również jednego km., miano budować w dnie regulacji, zamiast progów, pasy z siatek drucianych, wypełnione kamieniami, a ułożone równo z niweletą. (Rys. 8 a)*

Rys. 8a.

wys. 0.4 m.. Warunki

Tak w pierwszym jak i w drugim wypadku zaprojektowano ująć brzegi regulacji opaskami faszynowemi systemu Seeling odpływu wody były na obu przestrzeniach takiesame, jak również i spadek który wynosił 13%o. Odległość pasów była takasama jak przy 0.2 m. wysokich progach i przy spadku 13°/oo tj. = 15. 38. m. Niestety wybuch wojny przeszkodził wykończeniu całych dwóch km., pierwszy bowiem km. wykończono całkowicie, natomiast z drugiego około 120. m.

Po dwu latach t. j. w r. 1916 i po kilkakrotnym przepływie w. wody nie zauważyłem prawie żadnych zmian na przestrzeni regulacji zabezpieczonej pasami. Prócz bardzo nieznacznego pogłębienia dna przed pasami i nieznacznego zdeformowania pasów (zniekształcenie to wykazało jednakową formę przy wszystkich pasach) (rys. 8 b), koryto nie wykazywało żadnych niekorzystnych zmian.

-••• 'W,;.

■ii

fm

Rys. Sb.

Stąd można dojść do wniosku, że w pewnych warunkach i przy pewnym spadku, a więc w tym wypadku, przy układzie koryta z rumowiska o śred. grubości i spadku 13°/co, ustalenie dna nie musi się odbywać za-pomocą progów, lecz można to ustalenie uzyskać budowlami znacznie tań-szemi i niewywołującemi pogłębienia dna, t. j. pasami o szer. około 1 m., za-łożonemi w dnie koryta równo z niweletą.

Dalszego działania tych pasów nie mogłem już zaobserwować, gdyż siatki druciane zostały w r. 1918 wycięte i zabrane.

Po wznowieniu akcji budowlanej na terenie Małopolski, będzie można w dalszym ciągu prowadzić przerwane doświadczenia co do najkorzystniejszego typu ustalenia dna regulacji, a budowli nadających się do celów doświadczalnych, będziemy mieć poddostatkiem.

5. OPASKI (budowle podłużne).

Równocześnie z budową progów wytwarzamy i brzegi koryta, a czynimy to przez zakładanie budowli podłużnych, zwanych opaskami.

Rozróżniamy zasadniczo dwa typy opasek: opaski faszynowe i opaski kamienne. Opaski faszynowe dzielimy na: a) opaski z kiszek faszynowych i b) opaski zbudowane z pali i materjału faszynowego.

Opaski z kiszek faszynowych (rys. 4) uważamy jako słabszy typ ubezpieczenia brzegów i stosujemy przy mniejszych potokach, a przy większych tylko na lukach wypukłych — w jednym i drugim wypadku najczęściej tam, gdzie są brzegi (np. w wykonanym wykopie pod regulację), do których możemy przybić kiszki kołkami. Kiszki układa się z nachyleniem 1 : 1, a więc dla przekroju o wys. 0.3 m. wystarczą dwie kiszki o średnicy 0.2 m. a dla przekroju o wys. 0.4 m., dwie kiszki o średnicy 0.25 m. biegnące nad koroną progu, trzecia kiszka o średnicy 0.20 m. (t. j. o wysokości progu) leży na bruku prcgu przybita palikami do dna, o ile bruk zbud owany jest z kiszek faszynowych lub też przywiązana drutem, o ile bruk jest z kamienia lub z betonu, o czem wspomniano przy budowie progów. Wierzch tej trzeciej kiszki znajduje się na wysokości niwelety dna regulacji, tzn. łączy korony zalądowanych progów.

Celem uzyskania jednolitego nachylenia szkarpy utworzonej z kiszek, zaleca się przybicie, w zagłębieniu między dwoma kiszkami ułożonemi nad niweletą, trzeciej kiszki o średnicy 0.05 m. ze świeżo ściętej wikliny. W ten sposób wyrównujemy szkarpę przekroju na śr. w. wodę i przyczyniamy się do szybkiego i silnego zawiklenia tej szkarpy.

Najbliższej jesieni lub wiosny, obsadza się kiszki gęsto sztubrami wi-klinowemi, przyczem należy pilnie przestrzegać, by sztubry nie sadzić pionowo, lecz prostopadle do szkarpy z pewnem nachyleniem w kierunku odpływu wody, a to w tym celu, by sztuber po przebiciu kiszki dostał się dolnym końcem do ziemi, a swojem ukośnem położeniem ułatwiał odpływ przedmiotów unoszonych przez wodę. Należy jeszcze tutaj zwrócić na to uwagę, że celem ułatwienia odpływu wody, ułożenie gałęzi w kiszkach winno się odbywać zgodnie z kierunkiem wody, t. j. cienszemi końcami ku ujściu, a wreszcie, by kiszki wiązać jak najdłuższe (do 30 — 40 m.) i tym sposobem uniknąć zbyt częstych łączeń.

Silniejszym typem budowli podłużnych są opaski zbudowane z pali i faszyn według uproszczonego systemu Seelinga.

Opaski te składają się (rys. 9) z trzech szeregów pali 1.5 m. długich, do 0.15 m. grubych i tak w ziemię wbitych, by korony pierwszego szeregu były równo z niweletą dna regulacji, drugiego wystawały o 0.30 m. a trzeciego o 0.40 m. nad niweletą. Pale w szeregach są oddalone od siebie o 1.5 m. a szeregi między sobą również o tęsamą długość. Celem zabezpieczenia opaski przed podmyciem, zakładamy wzdłuż tejże, poza pierwszym szeregiem pali, dwie 0.20 m. grube, ponad sobą leżące, kiszki faszynowe, przyczem korona górnej kiszki położona jest w wysokości niwelety dna.

W ten sposób zabezpieczone opaski nie ulegają zniszczeniu nawet w razie ewentualnego podmycia na dłuższej przestrzeni. Miejsca między palami wykładamy warstwami materjału faszynowego i przysypujemy materjałem z koryta. Materjał faszynowy zakłada się, wbijając go grubszym końcem w ziemię, względnie wtykając w ułożone już poprzednio warstwy, a następnie przegina się w kierunku odpływu wody, jednak nie równolegle, tylko odchyla się od tegoż o kąt około 15 — 20°.

Po ułożeniu opasek faszynami i przysypaniu materjałem znajdującym się na miejscu (przyczem zaleca się skierowywanie wożenia materjału taczkami po opaskach, przez co uzyskujemy lepsze zgęszczenie tychże) — wiąże się pale drutem palonym o grubości 3.2 mm.

Warstwa materjału faszynowego, przysypana żwirem, służy do przyjęcia sztubrów wiklinowych celem wytworzenia silnie zakorzenionego brzegu. Jest więc tylko przejściową budowlą i dlatego też warstwa wytworzona z materjału faszynowego o grubości 0.3 m. jest zupełnie wystarczającą — wystarczającą na tak długo, jak długo potrzebuje wiklina czasu, by się silnie zakorzenić. W ten sposób budowane opaski wypadają tanio i odpowiadają w zupełności swemu zadaniu. .

Jako najlepszy materjał do budowy powyższego typu opasek uważam materjał gałęziowy ze starych sosen, posiadający nierówne kształty. Używa- ' jąc takiego materjału, uzyskujemy przy układaniu opasek silniejsze zwarcie

A-B

C-0

• ,rr s>«V3

•J

c:?

r<

■a

S&dâ

rj'

Rzut poziomy

M\\\

i:.]

ąm

‘. I ■    >

4>

iÈlfÀÈM

T⁵

K»

i;v

AN

Ir

ÄoM

J..-Q

mW:

ra

Przekrój podtużny E-F

^615

....    ;pSA

^oms <R A 50

--A--2.----

_J

Rys. 9.

Typ regulacji z ubezpieczeniem dna progami drewnianemi a brzegów opaskami według uproszczonego systemu Seelinga.

tychże. Również znaczna zawartość żywicy w takich gałęziach przedłuża, ich wytrzymałość.

Natomiast, jako najgorszy materjał do tego rodzaju budowli należy uważać materjał z drzew liściastych, a przedewszystkiem cięty w lecie. Gałęzie, chwilowo bardzo puszyste, powodują później skutkiem usychania i gnicia liści znaczne osiadanie się opasek — słowem poważne zniekształcenie przekroju. Dlatego też, o ile zmuszeni jesteśmy budować opaski z takiego materjału (używamy zazwyczaj materjału znajdującego się w najbliższej okolicy) — to musimy dawać opaskom znaczną nadwyżkę dochodzącą do 25 % wysokości tychże.

Po wykonaniu należy opaski w najbliższej jesieni lub wiośnie gęsto osztubrować sadzonkami wikHnowemi o takiej długości, by sięgały do wilgotnej warstwy odsypiska. Czynność ta odpada, o ile wierzchnią warstwę wykonano ze świeżo ściętej wikliny.

Wytrzymałość takich budowli zależną jest w dużej mierze od solidności w wykonaniu, która polega na wbijaniu pali o przepisanych długościach, co w materjale złożonym zazwyczaj z grubego rumowiska wymaga znacznego nakładu pracy, następnie w zwięzłym ułożeniu faszyn i t. d. i z tego też powodu wykonywanie tych budowli w akordzie nie jest wskazane. Tylko prowadzenie budowli we własnym zarządzie i pod ścisłem dozorem może dać nam pewność co do jakości wykonania tychże.

Twórcą pierwotnego typu opasek zbudowanych z pali i materjału fa-szynowego był dyr. dóbr, Seeling, — a pierwsze próby przeprowadził tenże na potoku Pałeczce, prawobrzeżnym dopływie Skawy, koło Zembrzyc. Seeling, nie zdając sobie jednak dostatecznie sprawy z celów takiej regulacji, nie zabezpieczył górnych partji potoku przed dalszą erozją i korozją, a więc nie ograniczył pochodu rumowiska i nie rozplanował odsypisk, lecz tylko obudował potok wysokiemi na 0.8 m. opaskami bez zabezpieczenia dna progami — a po odsypiskach przeciągnął również wysokie zamulniki. Skutki takiej budowy nie długo dały na siebie czekać. Zaraz w pierwszych latach po wybudowaniu tej regulacji, koryto ujęte opaskami zostało w miejscach mniej odpornych pogłębione, a w innych zupełnie zamulone rumowiskiem, wskutek czego woda musiała sobie tworzyć nowe koryto w odsypiskach, gdzie znowu trafiała na zamknięcia tegoż zamulnikami (poprzeczkami), a nie mając swobodnego odpływu, zabagniała okolicę.

W ten sposób, wskutek nieograniczenia pochodu rumowiska, niezabez-pieczenia dna, zastosowania zbyt wysokich opasek i nierozplanowania odsypisk, stworzył Seeling gorsze warunki odpływu wody, niż były przed regulacją. Stworzył również jeszcze jeden z wielu dowodów, że takich budowli nie można traktować na równi z regulacjami rzek.

Opaski kamienne (rys. 10) używane przy regulacjach progowych budu-

A-B

C-D

.^■J5

i....

P z ut poziomy

P z ut poziomy

•    --\e■

■i. •.

t...

ii

"T"

5-oo

aa

33

SW

'I . ;V

F.

Przekrój p od tu ż ny E-F

Ÿp.!

T"

• Sioo

4-QO-

Rys. 10.

Typ regulacji z ubezpieczeniem dna progami kamiennemi a brzegów opaskami kamiennemi.

jemy o przekroju trapezowym z kamienia łamanego starannie ze sobą łączonego i wyklinowanego, o nachyleniu przedniej szkarpy w stosunku 1 :2.

Budowa opasek kamiennych przy regulacjach progowych natrafia jednak na rozmaite trudności technicznej natury, których przy budowie opasek na rzekach nie spotykamy. Opaski, przy regulacjach progowych, budujemy, jak wyżej wspomniano, o szkarpie 1 :2; gdybyśmy jednak, bezpośrednio poniżej progu, prowadzili tę szkarpę dalej o temsamem nachyleniu, to otrzymalibyśmy na bruku progu przekrój węższy niż na koronie progu, np. gdyby szerokość dna przekroju na koronie progu wynosiła 6 m., to przy nachyleniu 1 :2 i wysokości progu 0.20 m. zmalałaby ta szerokość do 5.20 m., co naturalnie jest niedopuszczalne. Musimy więc łamać szkarpę bezpośrednio poniżej progu (stosować ostrzejszą, prawie pionową szkarpę), co znowu niekorzystnie wpływa na wytrzymałość opaski. Kamieni jednolitych (patrz rys. 11), nie znajdujemy w potoku, ani nie uzyskamy w kamieniołomie,

; w-

LZt

■v//j

Rys. 11.

lecz szkarpa musi być składana mniej więcej według linji a — b (patrz rys. 12). Jak widzimy z przekroju podłużnego (rys. 5 i 6) załamanie szkarpy biegnie zgodnie z linią łączącą korony sąsiednich progów.

"^Silili

I,-

Rys. 12.

Następnie, opaski w takich regulacjach muszą być, ze względu na znaczną chyżość wody, bardzo wytrzymałe, a więc muszą być budowane z dużych, dobrze ze sobą spojonych kamieni, co znowu wymaga materjału kamiennego pierwszej jakości, który nie wszędzie na miejscu, względnie w pobliżu można znaleźć.

Konserwacja takich opasek jest również utrudniona; — z jednej bowiem strony, z powodu przeznaczenia całego odsypiska dla przepływu kat. w. wody nie powinniśmy ustawiać wzdłuż brzegu regulacji rezerw kamiennych, tamujących swobodny odpływ wód — z drugiej zaś strony, późniejsze dowożenie materjału kamiennego na miejsce budowy przez kępy wiklinowe, naraża je na poważne uszkodzenia, podczas gdy materjał faszynowy, rosnący na kępach wzdłuż regulacji, jest zawsze do naprawy opasek faszynowych do dyspozycji.

Nadmienię, że jak doświadczenie uczy, opaski kamienne wymagają intenzywniejszej konserwacji niż opaski faszynowe.

Trzeba się liczyć wreszcie i z tą okolicznością, że zabudowania potoków odbywają się przeważnie w miejscowościach odległych od ogólnego ruchu budowlanego, a ponieważ budowa opasek kamiennych wymaga użycia wyszkolonych murarzy, których zazwyczaj niema na miejscu — przeto jeteś-my zmuszeni sprowadzać ich z obcych miejscowości, co połączone jest często z licznemi trudnościami.

Natomiast budowli faszynowych, jako łatwiejszych do wykonania, wyuczają się bez trudności miejscowi robotnicy.

Z powyższych powodów wynika, że opaski kamienne należałoby stosować w wyjątkowych wypadkach — a więc np. tam, gdzie niema w blizkości faszyn, a natomiast rozporządzamy bardzo dobrym materjałem kamiennym, następnie, gdzie mamy do czynienia z bardzo ostrem rumowiskiem, któreby poważnie uszkadzało budowle faszynowe, co się jednak w naszych warunkach tylko wyjątkowo zdarza.

Spotykane u nas twierdzenie, że budowle faszynowe mogą być tylko tam stosowane, gdzie potoki stale prowadzą wodę, jest nieuzasadnione. W wielu naszych podkarpackich potokach mamy w lecie bardzo mało wody, a nawet woda pozornie zupełnie zanika — absolutnie suchych odsypisk jednak, przy takich regulacjach nie mamy, — zawsze bowiem znajdziemy w pewnej głębokości, w takich pozornie suchych odsypiskach, dostateczną ilość wilgoci, wystarczającą dla potrzeb wegetacyjnych wikliny.

Na takich potokach, pozornie wysychających w porach letnich, musimy się liczyć z pewnem, czasowem obniżeniem poziomu wilgoci i z góry stosować dłuższe sztubry wiklinowe, których końce, w najgorszych warunkach, tj. w czasie długotrwałej posuchy, sięgałyby jeszcze do obniżonej sfery wilgoci.

Również i twierdzenie, że w naszych warunkach, w wielu wypadkach, mamy do czynienia z ostrem rumowiskiem, któreby niszczyło budowle i sadzonki, nie wytrzymuje krytyki. Potoki, o tak ostrem rumowisku, którego szkodliwa działalność wykluczałaby stosowanie budowli faszynowych, spotykamy u nas bardzo rzadko — a zresztą, co do jakości rumowiska i skutków

tegoż, daje nam w każdym poszczególnym wypadku najpewniejszą w tym kierunku wskazówkę stan roślinności drzewnej nad brzegami potoku.

Z powyżej podanych tu powodów, oraz ze spostrzeżeń przytoczonych w ogólnym poglądzie wynika, że na opaski nadają się u nas przede-wszystkiem budowle faszynowe i takie powinniśmy, o ile możności stosować — a tylko w wyjątkowych warunkach budować, ulegające łatwo uszkodzeniu i znacznie kosztowniejsze, opaski kamienne.

Prócz powyższych typów opasek możemy stosować jeszcze opaski zbudowane ze skrzyń sporządzonych z siatek drucianych, wypełnionych żwirem znajdującym się w korycie. Dokładne omówienie tego typu budowli wraz z uzyskanemi doświadczeniami będzie zamieszczone w II. części zabudowania potoków górskich.

W końcu zwrócę uwagę na ważność zakładania kiszek faszynowych prostopadle do osi trasy, wzdłuż brzegów regulacji.

Zauważono bowiem, że woda występując z przekroju na śr. w. wodę na odsypiska, natrafia na styk opasek z odsypiskami, tak przy opaskach kamiennych, jak i faszynowych, biegnący wzdłuż regulacji, a posiadając właściwości erozyjne, uwidaczniające się w pogłębianiu każdej szczeliny biegnącej w kierunku odpływu wody, rozpoczyna tu zaraz swą czynność erozyjną. Tej szkodliwej czynności należy zapobiec przez zakładanie 2—3 m. dłg. kiszek faszynowych w odległościach 5 —10 m. od siebie, ściśle złączonych z tylną ścianą opaski, a umieszczonych prostopadle do osi trasy. W ten sposób natrafia woda na przeszkody w swej dążności erozyjnej. Stosowanie tych poprzecznych kiszek okazało się w praktyce bardzo korzystnem.

Najlepiej używać do tych celów kiszek, sporządzonych ze świeżo ściętej wikliny, gdyż w ten sposób ułatwiamy ich szybkie zakorzenienie się.

6. POPRZECZKI

(budowle poprzeczne).

Cele poprzeczek są tutaj inne, niż przy regulacji rzek.

Q ile celem poprzeczek budowanych przy regulacjach rzek, jest prze-dewszystkiem umożliwienie zamulenia, a temsamem podniesienia terenu poza opaskami podłużnemi, ograniczającemi bieg wody, to poprzeczki stosowane na odsypiskach regulacji progowych, służą niejako tylko do usztywnienia tychże.

Ponieważ przyjmujemy, że przed wykonaniem regulacji zabudowujemy górne partje potoku, a więc nie liczymy się już nadal z pochodem rumowiska, a jeżeli tak, to tylko ze znacznie zmniejszonym, przeto nie możemy

oczekiwać późniejszego zamulenia ewentualnych zagłębień na odsypiskach, po których będzie się rozlewać w. woda, i dlatego też musimy to wyrównanie odsypisk wykonać równocześnie z budową regulacji.

Wbudowane poprzeczki muszą mieć tęsamą wysokość oraz nachylenie jak i otaczające je, rozplanowane odsypiska. W ten sposób założone poprzeczki służą do usztywnienia odsypisk, a w czasie przejściowym, tj. od chwili obsadzenia tychże, aż do czasu zawiklenia, są również podporą niezabezpieczonych jeszcze odsypisk, słowem przyczyniają się do uspokojenia tychże, a temsamem ułatwiają zawiklenie.

Poprzeczki wbudowane w odsypiska mają prócz tego za zadanie przeszkodzenie w. wodzie w ewentualnem wytworzeniu nowego koryta w rozplanowanych odsypiskach tj. skierowanie wody w danym wypadku z powrotem do koryta ujętego opaskami.

Poprzeczki należy budować w dwu zasadniczych typach: a) jako dwu — trzyrzędowe płotki wypełnione materjałem z odsypisk z wybrukowaną górną warstwą, b) jako poprzeczki z trzech szeregów pali, między którymi próżne miejsca wypełnia się chrustem z rozciętych faszyn i rumowiskiem.

Omówimy najpierw pierwszy typ poprzeczek (rys 13). W wykopie 0.5— 0.6 m. głębokim, wbijamy pale, o długości 1.3 — 1.5 m. i o średnicy 0.1 — 0.15 m. tak, by wystawały około 0.5 — 0. 6 m. ponad dno wykopu, a głowy ich znajdowały się w równej wysokości ze splanowanym względnie mającym się dopiero splanować odsypiskiem. Odstęp pali w szeregach wynosi 0.5 m., odstęp szeregów od siebie 1.0 m. Pale wyplatamy następnie materjałem faszynowym, a próżne miejsca, między w ten sposób powstałymi płotkami, wypełniamy materjałem z odsypisk, wierzch za; poprzeczki brukujemy grubszym kamieniem.

Jeżeli przeciągamy poprzeczki w materjale od dłuższego czasu uspokojonym, oraz złożonym z grubszego rumowiska i posiadającym już wysokość i nachylenie przyjęte w danym potoku dla mających rozplanować się odsypisk, a więc niewymagającym wzruszenia przy rozplanowywaniu, to budujemy poprzeczki bez dolnego podkładu, a przedpole tychże zabezpieczamy przed ewentualną erozją tylko zapomocą dwóch kiszek faszynowych, zagłębionych i przybitych palami również równo z terenem, a biegnących wzdłuż przedniej ściany poprzeczek. W tym wypadku kopiemy fundament według linji oznaczonej liczbami 1, 2, 3, 4. (Rys. 13).

O ile natomiast budujemy poprzeczki w odsypiskach złożonych z lżejszego materjału, oraz gdzie poprzeczki przecinają zagłębienia, które dopiero przez późniejsze rozplanowanie sąsiednich odsypisk zostaną wypełnione materjałem do przewidzianej wysokości, to budowlę należy wykonać na bruku faszynowym, złożonym z kiszek faszynowych 0.20 — 0.30 m. grubych a 3.0 m. długich, silnie wiązanych drutem, które układamy ściśle obok siebie i przy-

A-B

C-D

— O-S-O* ~e

t.m FWff

:r

P z ut poziomy

r-e

fl

Se

Hi

»i

lt.

I]

!-ffr

•a*:

i

jl

II

M-

'i®

fm,

ii'

iftit

,li

I..JU

[Mliii

[i!

. ""Tj

*■»

O)

3Ç*

c;

Ci.

kl

.■.".yger

i/

c.

Ś*

Ci

~t

' -im

f»

f'

::

lk-

*î.*3?

*sl

4i,

Rys. 13.

bijamy jednometrowymi palikami do dna. W tym wypadku wykop uskuteczniamy według linji oznaczonej liczbami 5, 6, 7, 8, (rys. 13). Bruk ten po wbudowaniu poprzeczki, zasypujemy równo z poziomem splanowanych odsypisk, jak i z koroną samej poprzeczki. Układamy go tylko w tym celu, by z góry zabezpieczyć się przed podmuleniem budowli, na wypadek erozyjnej działalności w. wody w świeżo nasypanym materjale. W danym wypadku, woda natrafia na bruk faszynowy, ułożony pod poprzeczką i w ten sposób kończy się jej erozyjna działalność.

Jak i w pierwszym wypadku tak i tu należy stosować przybicie dwu kiszek faszynowych przed poprzeczką, a to celem pewniejszego zabezpieczenia się przed erozją.

Tak płotki jak i poprzeczne kiszki faszynowe należy zaraz po wykończeniu, a więc w najbliższej jesieni lub wiośnie, gęsto obsadzić sztub-rami wiklinowemi, celem jak najszybszego wytworzenia silnego pasa wegetacyjnego wzdłuż odsypisk. Czynność ta odpada, o ile płotki i kiszki zostały wykonane ze świeżo ściętej wikliny.

Ten rodzaj budowli należy uważać za słabszy typ i stosować na od-sypiskach o mniejszej szerokości.

Natomiast silniejsze poprzeczki, które omówię poniżej, znajdują zastosowanie przy rozleglejszych odsypiskach, a więc tam, gdzie poprzeczki osiągają znaczniejsze długości.

Ten typ poprzeczek, (rys. 14) składa się z trzech szeregów pali 1.5 m. długich, 0.10 — 0.15 m. grubych, wbitych w odległościach 1.5 m., przyczem odstęp między poszczególnymi szeregami pali wynosi lm. Pale wystają około 0.5 m. ponad fundament. Miejsca między palami wypełnia się na-przemian warstwami z materjału faszynowego i żwirem znajdującym srę na miejscu, a wreszcie wiąże się silnie drutem palonym o grubości 3.2 m/m.

Przedpole poprzeczek zabezpiecza się kiszkami faszynowemi, a bruk faszynowy znajduje zastosowanie w takichsamych wypadkach jak i przy pierwszym typie. Po wykończeniu, należy poprzeczki w pierwszej jesieni lub wiośnie gęsto oszturbować sadzonkami nachylonemi w kierunku odpływu wody.

I przy tych poprzeczkach odpada sztubrowanie, o ile wierzchnią warstwę poprzeczek ułożymy ze świeżo ściętej wikliny.

Tak jedne jak i drugie poprzeczki muszą być silnie związane ze stałym brzegiem przez odpowiednio głębokie zapuszczenie korzenia tychże i zabezpieczenie brzegów powyżej i poniżej tegoż wyściółką faszynową.

Z zadania poprzeczek budowanych przy regulacjach progowych wynika, że stosowanie poprzeczek kamiennych o przekroju trapezowym, typu używanego przy regulacjach rzek, niema tu uzasadnienia, a zwiększa tylko bezcelowo koszta zabudowania danego potoku.

C-D-

/1-a

..I

w] €-o f—

■ '^Üis'ï

•-*ä

___

E?---

as

o:

<"-nrrn

c;

'S

I fi i Al¹ II !

vmTiïïmiTimrmfmïïili-, --

na

li

si

!t

"i

ii¹

rw

Łj

łl

£Wi

mm '■

10

I I ! I ■ : * i^Mliiililllliiil'illiiill'illi'iiilUliyililillllli •

Przekrój poprzeczni/ E-F

■3_

^0-20

ica

féà

f?

\rf°'A!> <*•<? l®w-‘

?m: * ii *■*“ n:r m \j m

i

.i___

Rys. 14.

Wskażę tu jeszcze na łatwość uszkodzenia, względnie zupełnego zniszczenia takich poprzeczek przez ewentualne wyrwanie choćby tylko jednego kamienia.

7. ROZPLANOWANIE ODSYPISK.

Dalszą czynnością, od której również w wielkim stopniu zależy prawidłowe funkcjonowanie regulacji, jest staranne i celowe rozplanowanie odsypisk.

za-

Od dokładnego rozplanowania tychże zależy nietylko utrzymanie w dobrym stanie przekroju na śr. w. wodę, lecz także powodzenie zawi-klenia całych odsypisk. Rozplanowane odsypiska powinny tworzyć wraz z korytem na śr. w. wodę taki przekrój, któryby w czasie wezbrań mógł pomieścić całą objętość w. wody. Dno regulacji progowej powinno być tak założone, by w. woda rozlała się całkowicie po odsypiskach i dosięgła sta--łych brzegów warstwą o minimalnej głębokości (rys 15). Za głęboko

Rys. 15.

Przekrój regulacji na śr. w. wodę z rozplanowanemi odsypiskami.

odsypiska splanowane o silnem nachyleniu zbli- •

łożone dno regulacji, żają nam przekrój na śr. w. wodę do typu przekroju na w. wodę (rys. 16)..

oraz

dobrze rozplan.

Rys. 16.

ile rozplan.

Przekrój regulacji na śr. w. wodę z niedsstatecznie rozplanowanemi odsypiskami. j

Przez skoncentrowanie w ten sposób całej w. wody w stosunkowo niesze-rokim a głębokim przekroju, nieprzygotowanym odpowiednio do przeprowadzenia w. wody, powodujemy mniejsze lub większe, a nawet całkowite zniszczenie regulacji, na co w praktyce mamy bardzo liczne dowody.

W wielu wypadkach robiono to w celach oszczędnościowych, by nie-rozplanowywać całkowicie rozległych odsypisk.

Jak wyżej wspomniałem, od odpowiedniego splanowania odsypisk zależy również udanie się zalesienia tychże. Nachylenie odsypisk ku regulacji musi pozostawać w ścisłym związku z ustalonem dnem koryta. Chcąc bowiem!

uzyskać wystarczające dla naszych celów zalesienie odsypisk, musimy zapewnić sadzonkom odpowiednią ilość wilgoci. Jeżeli nierozplanujemy systematycznie odsypisk i jeżeli przez pewne obniżenie zwierciadła wody, co przy zakładaniu dna koryta zawsze w mniejszym lub większym stopniu nastąpić musi, obniżymy również i poziom wilgoci odsypiska, to sztubry posadzone na miejscach wyżej położonych, nie dadzą żadnych, ewentualnie bardzo liche rezultaty, niewystarczające dla naszych celów, a jak wiemy, dokładne zawiklenie, a więc silne związanie odsypisk korzeniami roślin, jest również taksamo ważne i konieczne dla prawidłowego funkcjonowania regulacji, jak i ustalenie koryta zapomocą progów. O ile bowiem w. wody trafiają na nieustalone odsypiska (niezwiązane), łatwo uszkadzają je i mogą spowodować wymycie pewnych mniej odpornych części odsypisk, a następnie podniesionem rumowiskiem zanieść koryto na śr. w. wodę, następstwem czego bywa wytworzenie nowego koryta na odsypiskach.

Nieprzestrzeganie, względnie lekceważenie konieczności dokładnego rozplanowania odsypisk, było przyczyną wielu niepowodzeń regulacyj progowych na terenie Małopolski. W wielu wypadkach, gdzie pozostawiono nierozplanowane odsypiska, zawiklenie zupełnie zawiodło, a późniejsze uzupełnienia robót w tym kierunku natrafiały na znaczne trudnpści.

Rozplanowanie może się odbywać pod rozmaitym kątem nachylenia, trzeba jednak zawsze dążyć do tego, by w. wodę przeprowadzić przekrojem o możliwie najmniejszej głębokości, a temsamem zmniejszyć erozyjną działalność wody.

Im większe dorzecze, tern większa objętość wody, tern rozleglejsze odsypiska, tern więcej miejsca na przeprowadzenie w. wody a zatem i kąt nachylenia może być łagodniejszy. Przeciwnie, przy węższych odsypiskach stosowany kąt nachylenia bywa zazwyczaj większy. Takie rozplanowywanie odsypisk odbywa się równocześnie z budową regulacji, t. zn. równocześnie z budową opasek i poprzeczek; — materjał uzyskany z wykopów skierowy-wuje się odrazu na zagłębienia w odsypiskach. Jak i przy innych robotach ziemnych, tak i tu, trzeba dążyć do zużytkowania nadmiaru materjału w najbliższej odległości, by uniknąć kosztownych, dalekich transportów. Roboty koło dokładnego rozplanowania odsypisk są nieraz bardzo kosztowne, jednakowoż, jak to przeprowadzone budowle wykazały, celem osiągnięcia prawidłowego funkcjonowania regulacji są nieodzowne.

8. ZALESIENIE ODSYPISK.

Celem zabezpieczenia odsypisk przed erozją w czasie przepływu w. wody, musimy je obsadzić wikliną, która posiada silnie rozwinięty system korzeniowy, stawia bardzo małe wymagania pod wzgłędem podglebia, two-

rzy smukłe i giętkie pędy, uginające się w czasie przepływu w. wody,, a temsamem nietamujące odpływu tejże, a wreszcie posiada własność odradzania się (wypuszczania nowych odrośli po ścięciu pędów). Ta ostatnia okoliczność jest bardzo ważną. Nie możemy bowiem dopuścić, by wiklina rozrosła się w grubsze pędy, gdyż wtenczas nie byłaby giętką i tamowałaby wolny odpływ w. wody. Z tych też powodów nie możemy obsadzać odsypisk innemi roślinami drzewnemi, np. olchą, rośliną drzewną również o bardzo małych wymaganiach pod względem podglebia i posiadającą silnie rozgałęzione korzenie, gdyż ta tworzy już w drugim, względnie trzecim roku zbyt gruby i sztywny pień. Zalesienie odsypisk odbywa się przez wysadzenie sztubrów wiklinowych w rzędach prostopadłych do osi regulacji. Odstęp w rzędach wynosi od 0.25 — 0.50 m., a odstęp rzędów od siebie od 0.50 — 1.00 m. (80.000 wzgl. 20.000 sztubrów sadzenia zależy od jakości odsypisk,—więcej ruchome oraz jałowe odsypiska wymagają gęstszego sadzenia. Również zwięźlejszego sadzenia wymagają odsypiska, na których rośnie wiele chwastów, a które chcemy przygłuszyć i wygubić zapomocą ocienienia szybko rosnącą wikliną. Sztubry wycina się po ustaniu krążenia soków, t. j. w czasie około połowy października do połowy marca, z pędów dwu — trzyletnich, ostrym nożem, by rana była gładka, przyczem należy zwrócić uwagę na ucięcie sadzonki w cieńszym końcu, tuż nad samem oczkiem. Wystający bowiem ponad oczko kawałek sadzonki usycha, tworzy przeszkodę przy późniejszym wyrębie i jest siedzibą szkodnika wikliny zwanego Lamia textor. Długość sztubrów wynosi najmniej 0.3 m. (przeciętnie 0.4 — 0.5 m.), a zależną jest od głębokości warstwy, z której mają czerpać wilgoć dla swych potrzeb wegetacyjnych. Sadzenie odbywa się grubszym końcem w dół a więc oczkami do góry, w otworach wybitych poprzednio żelaznymi drążkami, a ścieśnionych następnie uderzeniem młotka lub naciskiem nogi robotnika. Sadzić należy jak najgłębiej, gdyż rozchodzi się o wytworzenie korzeni z jak największej ilości oczek, przytem sterczące wysoko ponad odsypiska sztubry zatrzymywałyby płynące gałęzie i inne odpadki roślinne. Sadzić należy również ukośnie a nie pionowo i to w kierunku odpływu wody, celem nadania roślinie pochyłości, ułatwiającej odpływ wody, i przepłynięcie niesionych przez wodę przedmiotów, a następnie celem zapewnienia sztubrowi łatwiejszego dostępu opadów atmosferycznych na całej jego długości. Sadzonka ma czerpać jednak wilgoć przedewszystkiem z odsypiska i stąd widać, jak ważną rzeczą dla udania się zawiklenia jest założenie dna regulacji w odpowied-niej głębokości i łagodne rozplanowanie odsypisk, a mianowicie tak, by wysadzone sztubry miały zapewniony stopień wilgoci, potrzebny do swej wegetacji. Sztubry należy sadzić w jesieni, bezpośrednio po ustaniu krążenia soków. Około połowy października należy sadzonki wyciąć i zaraz

1 ha). Gęstość

na

wysadzić, gdyż w ten sposób najlepiej zapobiegamy wyschnięciu tychże. Natomiast na wiosnę mamy u nas do czynienia z wysuszającemi wiatrami, wskutek czego sadzonki przewiezione na miejsce budowy, a następnie wysadzone, ulegają łatwo wyschnięciu.

Twierdzenie, że sztubry należy sadzić po spłynięciu lodów, jest uzasadnione przy regulacjach rzek, a nie przy regulacjach potoków. Potoki prowadzą w jesieni zazwyczaj małe objętości wody, stąd i pochód lodu jest minimalny i odbywa się nie po odsypiskach, tylko ogranicza się zwykle na same koryto, a gdyby nawet miał się odbyć po odsypiskach byłby dla sadzonek, wystających zaledwie kilka cm. ponad teren prawie zupełnie nieszkodliwy. Również i ta okoliczność, że w potokach podkarpackich leży długo śnieg, przeszkadzający sadzeniu, a przejście zimy do ciepłej pory odbywa się zwyczajnie bardzo szybko, przyczem w tej porze roku brak ludzi do kultur, zajętych również przy swych spóźnionych robotach polnych, przemawia za sadzeniem w jesieni. Często przy wiosennem sadzeniu zachodzi jeszcze następujący wypadek. Sadzonki musimy wyciąć przed rozpoczęciem krążenia soków, a więc około połowy marca i zaraz je wysadzić. Tymczasem spotykamy się często z późniejszemi opadami śniegu, który leży w dolinach potoków nawet do końca kwietnia lub początku maja, uniemożliwiając wysadzenie sztubrów wyciętych jeszcze w marcu. Celem wstrzymania wegetacji musimy takie wcześniej wycięte sztubry zadołować, t. j. ustawić pionowo w cienistych miejscach lub w wykopanych dołach i nakryć je śniegiem lub ziemią, ewentualnie gałęziami, co jednak wpływa niezbyt korzystnie na siłę kiełkowania takich sztubrów.

Z powyższych wywodów, popartych praktycznemi doświadczeniami wynika, że sztubry należy sadzić zaraz w jesieni t. j. po ustaniu krążenia soków, a 'ewentualne drobne uszkodzenia wiosenne, spowodowane przez pochód kry lub przez wymarznięcie, dadzą się łatwiej uzupełnić na wiosnę niż wykonanie całego zalesienia.

Posadzoną w jesieni wiklinę należy wyciąć najbliższej jesieni po ustaniu krążenia soków, to samo w drugiej jesieni, a dopiero po takich dwóch corocznych cięciach, pozostawić wiklinę w spokoju przez następne dwa lub trzy lata. Wycinanie powinno się odbywać ostremi nożami i tuż nad ziemią. Celem takiego wycinania przez pierwsze dwa lata jest zmuszenie rośliny do silniejszego zakorzenienia się, co jest naszym głównym celem tzn. związanie korzeniami odsypisk.

Wymienię tutaj kilka szlachetniejszych gatunków wikliny spotykanych i udających się dobrze na odsypiskach naszych potoków: 1) Salix caspica— udaje się najlepiej na gruntach piaszczystych, a więc na potokach półn. Małopolski, — posiada długie, cienkie pędy o barwie purpurowej i jest bardzo poszukiwana w koszykarstwie, 2) Salix accuminata — udająca się również na piaskach, jest pośledniejszym materjałem, wytwarza najdłuższe pędy i największą masę drzewną, bardzo dobra na faszyny, 3) na gruntach cięższych i kamienistych udaje się dobrze Salix amygdalina—bardzo poszukiwana dla wyrobów koszykarskich, tworzy giętkie i trwałe pręcie. Następnie również dobrze udaje się na takich odsypiskach Salix purpurea, Salix viminalis, Salix rubra, a wreszcie Salix vitellina.

Wogóle sadzić należy tylko szlachetne gatunki wikliny, gdyż w ten sposób zapewniamy sobie najwyższe korzyści materjalne, a w razie potrzeby użycia tychże do budowli faszynowych, to każdy rodzaj wikliny spełni swoje zadanie. Jako ważną okoliczność wpływającą na późniejszą wysokość ceny prętów wiklinowych należy tutaj podnieść konieczność sadzenia tylko jednego gatunku wikliny, albowiem kępy, składające się z różnych gatunków są daleko gorzej płacone, gdyż nabywca traci wiele czasu na późniejsze sortowanie tychże, celem użycia ich do różnych wyrobów koszykarskich. Zaznaczę tutaj, że szlachetne gatunki wikliny są u nas bardzo poszukiwane, a cena za 1 ha dwu do trzyletniej wikliny na pniu waha się od 700 —1200 zł., a więc umiejętna uprawa i tylko szlachetnych gatunków wikliny na odsypiskach, zapewnia prócz ustalenia tychże i wysoki dochód materjalny, mogący w wielu wypadkach służyć na pokrycie kosztów konserwacji całego zabudowania.

9. KIERUNKI REGULACJI.

I tu zachodzi zasadnicza różnica między kierunkami trasy, stosowanemi przy regulacjach rzek, a przy regulacjach potoków z ubezpieczeniem dna

progami.

O ile przy rzekach, celem ustalenia z góry głównego kierunku nurtu wody, wskazanem jest prowadzenie trasy serpentynami, dostosowanemi o ile możności do naturalnego biegu wody, o tyle przy regulacjach progowych należy prowadzić trasę o bardzo łagodnych, odwrotnie po sobie następujących łukach, lub w prostych kierunkach, nawet na znacznych długościach. Z powodu ustalenia dna regulacji, woda niema możności pogłębienia tegoż i wytworzenia dowolnego kierunku nurtu w przekroju ujętym opaskami pcdłużnemi, lecz płynie całą szerokością koryta o jednakiej głębokości.

Rzeki posiadają znacznie mniejsze spadki niż górskie potoki, nie wykazują też i stosunkowo większych chyżości wody i dlatego też w. woda rozlewająca się po odsypiskach, a płynąca równolegle do brzegu rzeki, nie wyrządza przy krzyżowaniu budowli podłużnych, znaczniejszych szkód w tychże. Inaczej odbywa się odpływ w. wody przy regulacjach progowych. O ile prowadzimy trasę serpentynami o ostrych łukach, to skutki krzyżowania się w. wody z budowlami podłużnemi, ze względu na znaczniejsze spadki, przekraczające zazwyczaj 10° oo, są tutaj bardzo dotkliwe. Z tego też powodu, regulacje progowe wybudowane serpentynami o ostrych lukach ulegają bardzo łatwo zniszczeniu. Regulacja założona w lukach o promieniach mniejszych niż 100 m. nie da się utrzymać, na co mamy liczne dowody na regulacjach wykonanych w Małopolsce. Z przytoczonych powodów, należy przy regulacjach progowych stosować proste nawet ponad 1000 m. •długie lub też bardzo łagodne łuki. W ten bowiem sposćb ułatwiamy swobodny odpływ w. wody i nie narażamy budowli na uszkodzenia, a z powodu ustalenia dna progami, nie wywołujemy niepożądanych zmian w kierunku nurtu. Natomiast regulacje prowadzone serpentynami o ostrych lukach, już to z przyczyny ukształtowania terenu, już to tyczone przy stosowaniu takichsamych zapatrywań pod względem prowadzenia trasy, jak przy regulacjach rzek, wykazywały zawsze po powodziach bardzo poważne uszkodzenia.

W niektórych wypadkach szkody te były tak znaczne i powtarzały się tak systematycznie, że musiano przebudować odnośne partje regulacji, prowadząc nową trasę o łagodniejszych łukach. Wymienię tu przebudowanie potoku Pławianki w dorzeczu Białej i potoku Leniny w dorzeczu Dniestru.

na

Objawy korzystnego działania regulacji prowadzonych w kierunkach prostych lub łagodnych łukach zaobserwowałem nietylko przy regulacjach progowych w Małopolsce lecz również i przy regulacjach progowych Śląsku, w dorzeczu rzeki Białej, prawobrzeżnego dopływu rzeki Nisy, oraz regulacjach w dorzeczu rzeki Traun (Austrja górna).

Na tych zasadach buduje się obecnie w Małopolsce wsch. regulacja potoku Olszanki, prawobrzeżnego dopływu rzeki Sanu, gdzie stosuje się przy tyczeniu trasy długie proste, względnie bardzo łagodne łuki.

Zaznaczę jeszcze tutaj, że ustalenie z góry dokładnego kierunku trasy na pl anach sytuacyjnych na postawie dokonanych pomiarów jest w naszych warunkach bezcelowe i powinniśmy się w takich wypadkach zadowolić tylko przybliżonem wkreśleniem osi trasy. Odsypiska zmieniają bowiem tak dalece swoje ukształtowanie po wezbraniach, że przeniesienie trasy na teren oznaczonej pierwotnie w planie sytuacyjnym, jest nie do pomyślenia.

Regulacja budowana na takich odsypiskach, musi być bezpośrednio przed wykonaniem wytyczona przez doświadczonego technika, który w zupełności zdaje sobie sprawę z zadania takiej budowli. Od umiejętności włączenia naturalnych zagłębień odsypisk (t. j. chwilowego koryta potoku) w kierunek trasy regulacji, zależy również w wysokiej mierze ekonomiczne wykonanie budowy, gdyż w ten sposób unikamy zbytecznych robót ziemnych.

Jako praktyczna wskazówka co do głębokości założenia dna regulacji, może posłużyć zwierciadło wody w potoku. Wybieramy pewne charaktery-

styczne położenia zwierciadła wody, najlepiej w załamaniach spadu, łączymy te punkty w przekroju podłużnym, linjami prostemi, obniżając je zazwyczaj o kilka cm. i w ten sposób otrzymujemy głębokość niwelety t. j. linji, biegnącej po koronie progów. Postępując wedle tej zasady unikniemy błędów, popełnianych przez zbyt głębokie lub za płytkie założenie niwelety.

W końcu nadmienię, że regulację progową doprowadzamy tylko do terenu zalewowego rzeki; doprowadzanie tejże do samej rzeki, byłoby bezcelowe, gdyż po każdem wezbraniu, zostałaby regulacja budowana w terenie zalewowym zamulona materjałem unoszonym przez wodę rzeki.

Przedstawiony w powyższym zarysie sposób nieszkodliwego odprowadzenia wody w dolnej części potoku jest oparty na długoletniej praktyce budowlanej w tym dziale.

Nie twierdzę, by był to jedyny sposób zmierzający do osiągnięcia powyższego celu, by sposób ten był wogóle najlepszym. Moglibyśmy bowiem zamierzony cel t. j. swobodne odprowadzenie wody przy nienaruszalności dna i odsypisk, osiągnąć zapomocą innych budowli np. żłobów kamiennych o znacznych przekrojach, ujmujących całą objętość w. wody, budowlach jednakowoż znacznie droższych, a niedających nam możności zakultywowania odsypisk.

W naszych wypadkach musimy jednak osądzać celowość budowli nie-tylko pod względem technicznym lecz zarówno i z ekonomicznego punktu widzenia. Koszta wyłożone na budowle regulacyjne muszą stać w pewnym stosunku do korzyści jakie z nich osiągamy.

Obu punktom widzenia odpowiada najlepiej regulacja progowa na śr. w. wodę, gdyż jest budowlą, niewymagającą znacznych kosztów (jeden bowiem km. tejże kosztuje 25 — 30.000 zł.), a spełniająca w zupełności swoje zadanie, przyczem jeszcze zaznaczyć wypada, że użytkowanie wikliny koszykarskiej z zalesionych odsypisk może nam zapewnić w danych warunkach najwyższe dochody.

Opierając się więc na przytoczonych wywodach, można słusznie uważać regulację progową, jako jedynie celową budowlę na stożkach usypowych.

DODATEK.

Ryc. I przedstawia:

Regulację progową dolnej partjl potoku Kocierza, dopływu Soły. Opaski 0.45 m. wysokie i progi 0.30 m. wysokie zbudowano z kamienia* odsypiska rozplanowano, zabezpieczono poprzeczkami i zalesiono wikliną. Zdjęcie wykonano bezpośrednio po skończonej budowie.

Ryc. II.

Regulację progową potoku Kocierza, w górnej części stożka usypowego.

Progi 0.3 m. wysokie, a opaski 0.6 m. Ta część regulacji uległa przy pierwszej w. wodzie znacznemu uszkodzeniu z powodu zbyt wysokich progów i opasek.

Zdjęcie wykonano w drugim roku po skończonej budowie. Na odsy-piskach widać już jednoroczne pędy wikliny.

Ryc. III.

Regulację progową potoku Kocierza w środkowej partji stożka usy

powego.

Progi wysokie 0.3 m., a opaski 0.45 m.

Zdjęcie wykonano w czasie prawie całkowitego wypełnienia przekroju na śr. w. w.

Ryc. IV.

Regulację progową potoku Niedzielnej, dopływu Dniestru.

Progi drewniane, opaski faszynowe. Na odsypiskach widać kilkuletnią wiklinę, która powinna była być już wyciętą, gdyż ze względu na silny rozrost, stanowiłaby przeszkodę w swobodnym odpływie wielkiej wody.

Ryc. V.

Regulację progową potoku Hucisko w dorzeczu Skawy.

Progi drewniane, opaski kiszkowe, Odsypiska zabezpieczone poprzeczkami płotkowemi i zalesione wikliną.

Zdjęcie wykonano w drugim roku po skończonej budowie.

TREŚĆ.

Sfr.

1.    Ogólny pogląd...........

CO O'.

16

24

36

37

40

•.

«L

Ki

,<*

ly

»*

A,

j| i>|

Aa ■*‘*ł'' %«•;*-

aEÉ?-%s

$*=rv«

rÄTSgrj^.;^'- -'■' ".

?>> r;'ir'w^

• ^0tSß9är^

■“““ÏE    Sfe.!

’>£*%

' •' ' Ç >?|æpi

.,'fV

par

S|s3$Bg8ji

**■ •

;tSf5?

trwa

4fl

bi

r-¹

te

äÜ&lt

feà

Pi

p»s»;

ET*" î

»*«*

'P"i*wnrri ** ś

ŁŁ^t&Sk

itó&s

;    "a.:

5r - V. g

m^dL--- -x H

<fc.

T*

^ślfe-

ä>"W: ?*\T

PfcX-*£■.- :

I-feaC

«fc

I-*

**Cr

<•

4*

Jp

jr

*s*

%*

(

*r

#

.

«

'Xl

r •

125öSfc:?r

8r&f/'

SjC-'Ä

f \

ÏMfiÉ

r i

4- «

- ÄT~" lé

li*    ;

g „Jïtàk**

ÉM

<T

■—i

■j

-

;-^V

\m

fe -■    *' «i

'* :

K*

v ?

mwm

wr jr

4* ■

-

Mtt*» ','%»» -•>>. “

Jul

fcj

.

v ’:

- .

SS

l*

H

>

r.

*

:?

Kfe f \

iï

V

{«y

rl-i' '

# ' "

2ÂjfJ#4!LL

■ -JÄ iii, "I

. ÎTi

.

air ...Ai,

Pi

1

8S®»

Xft!

*Â*. jj

,«*

îu?;

SP

■«ï J73Ç»

H

SJ.>!

&2zs

gpl

*ÜM**jL ;₄ ;

:r';‘

PliJ

M

f$*3*

fjt.

a»

!

i • -

$^ïMêC%

i

JŁ

•4

|Ür

î

/

»

j

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

11-1216

11-349206

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000308718

g Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231315