foi

ML

жжм

ни

.д?;

ййЯй

&!:

§т

1ШЙШ:

шш

»*«>•

iii

\Ш

ВЦ

£*

III

38#

11

■■

шяя

ж

ri

ill

■i

lä

г*

pi

шшшшт

КЬ;

тш

ii

;    • Я i -

8! ШВЖ

Шл

щш.

mi

mW

■ ш

«I

mwmWC'b

шж

Шж

шшш.

■ www

mR

ï*»

ft!

Ä-

ppljj:

RE

>:0

Î!

MMI

ШШ

у;

mê

mm

мт

Vf

!*■

;Г:тЯ

WMm

;Х;!

шиш

\ą\

'Л

ЁЩв1

шт

ЩШЩ

Штш

■iii!

;-у

IS1

•у?

si

ШШшЯ

::

ШШ

:V-.

ш I

11%:

Фцг ' I Sk

,

JP

v<:

*'.v«

4\Л

)\

<к

ffW,k

liii!:

кЖ « Г

^чу у\

Ж V⁴ ₄

шт

ян

%Ł (ШИ

штт

; 'М

iii

II

шшЁшт.

тшт\

l'i]

н§§||

Шш№\

kîSî ял

;;

шшш

ШВШЩшЯшШ

ЩШфШштщ

шмаШм

ШШшШЁШ

■н

ша|в|ВрВ

шщЯ

,.111

i.!*!¹»#

ii

Кйщде

ШШ

iii*

i* ¹

ww

! irai

,ы*

инк

ШШШ

Шш

ИНН

щ

!ill

|щр

ЙШЙИ

ШШ

$11

ï '‘Щ

liii

ШшШ

к®

ШИ

01

•V-

ШШШ

:ВР^

ИМКИ

i?jf    4ił * ' « *. •, ' : ‘

шт

ШвШ

шй

iS

sasa*

liii

:: V

ipi т

*•

р -

* i

ш-

ШЯШтт

Штт

■■1111.....

':Н^Кш

■мь ; £ :

:■• iJÜ

!Й

li

!»

ш

JI*

тШШ

«жшшм

щШ

'    -X»î»

йЙ

lÿ

шт

шш

.s*.

mÆ

ш

ïjjî

’■ :

am

Г*

î*

га

IgfiW

Billi

■Ик,

Жй

Ей

'iS****

siüPPlr.

■л

rev

..

.4

•ri.

>-

•V !

7 V.4

'i⁻.

-V

I-V

\.

~*3r

■Î

'-•£

- T s* -4    , y¥,

7- К* XT^.

V? >•

v\

:-X

vt

t il

rà

44

À 'y

3k

;î

%47 ■

*яг

“1?

■V

■:

■X

4* j

■Ц

4.

-V

У"

/*-

£ 4'Y

■)

à.

1, v;

\ïr

fv

1;.x

A-

7л

VV '

'r

-4-

f-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000228666

А'Аг ,.д

w-? ⁴*%7<ЧД/w 4jè-J$"K '444

' *v

T' тчrtV «?> .    •-    '" V Ar^ xr ..;.i..4

4- ’•-'    4 . •--/'■ A 1-^4 ,v-ÜŸ/ £ "Uis 4Ą? A,4lfy    ’#

1 ? -= ;.    -.M -* % *> Ч    У*г Z". , -л \ '74 Ч ’■ 3 V •'•*' >'

■ ' -

"'-^-ч :    ' ~ 7Х -4    ^ JH* л .. л- ч—4-- i "■ ,

IV-7,f o>i 4---4V , Ь :>~гр х*

à⁴/^

“4_

xÿ

• -:

.-:. ■‘'■V -x v-;

-■■    • .i

V "Ą

4t\ ^ V-

•    •    ■-=,=■ г '-.

% ЫХ

-7 '"■*?>$'$■*■

Ш' '

'b—jrs T'k - N

Jb- -;. *    ‘î»    ■''    '•—.    ..T?.-. . i

*(№$ *4 AtM АШИ 4    ^Й|

7|л    7Й;Дdf/ A-А 47

V- ⁴ ::    .. '. \i    ' 'V 3 vVi    а. ^ •*’ч’-74 v^-ł^*r---4 . A, ' ^ ^ ■jL>V'î'l

' , X¹    ? Vi»?    f I--7/T- o*    .....;    ? *>7 *

■    -■    -4 7 V .4- л- 4;' .4    7 ‘4 Я-f 74

• -•    3K-, Л    / - -■2—’--. .    -    -i,-- : ... =,    5», »•    “    '

..7 Г' .,.7;-:7,r

■    4., ^    " -TV äsj^r '4'^V ,4. * ^ '44: ^u^4-^V-r:

; 4 ,7 • ..-.77 м'->л ' :r/i-■ д VI,> 4,3-? Л ? „

. ,    ?^-;N v    ?* V

. < 77^ " i'^A,    4 .7^'^’

a7«'7,74777^4 ^

'    \ ■■    7> 3    0J    >-X    * *    ,p;$ ft ,7V ¹ ^

- ■”;    V    ,3-4-■■-¥?/' . . * * /•> ^ v--v -⁴ ч-(л .    ^ r* -\ v-^A -

„4 44'    Д1 ',уА44

"    1 ^^ 4>^ł ^

4,.7 • 5^-77?/? 7v-V*'x'⁷¥v '¥/;•- » ^J*-'

^    ;'?Н¥ч^л.;,

> д    f-jS*. '.i nJ    а a    *k-V.< i>4 4 X ^.л

■    -,    ,,    3r¥    -TiV    4 ¥-7

ffÂ4>.Â л*4-Д^    4^4 " V I:'¥3 i ,

4t    4t    - .¥7: ., , ' 'Ч -.y-iv¥7

. 44^ 44 'АхД ^ y. ;V Щ .3 '4,4 A f

лд %*r+ №*    2* -V *

-■ 4'7 V х>3*л 7.JV- и?/у I 'Ч 477 HÏfS-

X--, 7444 f ’?    i,- - * V rA 4 '

1' -À- У**¹    ^ -vV^ ^ ;%V ' M ¥~:V> 44- I

■¥;ЧЧ‘4-" ,->Г'47^?    4;/-V-* i? 7xf ■ 3 - X'-;/ *

/7 ,XA,-, 4ï#¥-5'A    -7 7v4-;X'>..7.'

'V- -. X. X ¥‘v'A ¥->, :'a 7’7 XXX я * *: A' ^ J

<x 4    4 тД4 .40£4 34i’ 7-ÿ-A

- - ■ - ' - ' 3 , -₄. X . ₄    - y- ,. ^ Ь л , i. хл < >■    ₄. -î;,:.3

¹—•    ¥ 7t' ^    ■ , ,    * г? -Д. X-->X

■À

%r

y-

•i-

X y ,,

-777,; V

ÂAAii À4 44# Ù-A-V- 1    *

V ::4>':7?4-4-

>V ; •>

¥5 4"

yv

-X

Y-

-c

~r

:4f

; Ч 4.Л, 'T?

V¹

.3.

‘•r

T»

/ Л-

> 4::L

V

■/>-

V-

"-4^4

,4

,    . . , >*•    >7

4\    ■

4-

A;

"i'X, ir*xł£

4 \f-Zł

V4 ' ГХ ,Л

-' i' 7Y X7

/7 , 4 Y

’5'1 4

44

у-—л

•л»

N..

dLl

rjef-

л_

4"

54

Yf7

,:4.

vil

Л хм-'

•/-

'■

•i.

•V

4-

•71

->•

4"

rJv-

■ЯГ

74 _‘-

* y 7

-чГ Y

->v.

-y

?7 Y

i-Ч

4 V. ■*-

À>V

5* A '

>;

K i} A*

4b

-•à.

ï'S¹*

Yk

-•< x>--

•i

4,

/4 ф>

~.L

,4:-;'-ч£ -,

4' '^>44

^'4

■Ą

-'Л *%

I/

; \;-ÿ ï -v-7 A

¥1

-4

i-

774

-4:

Да.

i /V/

-, •

~ :4

? ' 4>f j44x' Avv74>/ ;|4'^''

•4ti. X '4’4^Àti k’kvk#

•л --X -X- 4    4 XX'4 J* JM _    _ _ .

K:M'4 7- ""4 ?*"■£%4X4

>■=■ • 7    ,- :- y -r ,: -4. \ y - 1, Vi -Y- -' чд -4Л -3- ^-4 7, УХ г чл X- % I

■ > - V- 4 - Y y ; :: r'f Ï4' ; X <4 444 ! ,aV- 4s. , 4 4^'

-;• A P“-. -.4.    '    |4-4₄;^    ^ v-^ *4 4

'~' XA.XX :éb-f2 ? 474, 4Y4-ył ll,4i*

■-' -'y;- -‘’Y ,«Х"    ly>t'!- /37,7-»,,.

V.A -- ;fY ,, ЧАхЧ.    '‘V -VVX‘ 4'À'V .7^    -”'V -À—riA 'Tl^YSrf >/

Ÿî    3Y7..?-'v' 4<Â^:-:4.-T л ^4 -^

y.-X' -y-.

-/ ' y -Â'iv.

:<v 7 '■

“"Vi.

-~-4

Y -5

4- :f l;

■ ⁴ i-iV

д,<

■î

4.

4V

~k?

::

■j.

-4

^ . \y. * .У "-? 44ч > ■' v

* 7t? v-i >r%    —3^.. v

^ ::--./.y    3 y_ .    ,

,V    44/7 ,4

*4*

%-

Yy .7 ’ 5’.С:;7 -, -а,,3‘- 'A4 -■yyt

~-<x

_X

■À

-4

4.

;ч :

■-vr-,

Л Л,

-i

-î

Ÿ'

>

ч ■

"j*.

P

я

ê

'i

4

?

••v< «

Ą

i

T&

--ł

i

0

n<r

'■■■A

Д

- £ -

Ir

sr

‘•,;c

-4:^

■Ф

I

Я Я

■ 4

-А.

■?

à

-V

т-

■CvJs-'

л.

-£

dk

уГ

ч

g&

ч

,

>л*

#₄

■■-5

ж

I >

''f~:

■>г-‘

..4JL

Ч

Ą.-

£

л

к

i-

"Ч

i

4 ».Я

Ф i

- ?/

-Г*

Ą

Л- ..

1

М.

■h

$

ïv

Я~

ф-

'!"•

>

I

• УД;

. >1

зС ’

■>

I-

X

!Ч?

яг

4.

i

Щ..

'Ą

■

■ %

\

'%

h

Or

'%■

:S

/ ч

>уЧ ,ф

•УС

'S

jp.

.

i.

Vf.

‘ЧГ

■4

/

'

.Л"

4 **

- ' %.

£'

4

л*.

/ &

"Л Ö

'"W . i r '•'

4*

* V

>4

•/

Ч-.

■■>" ... '■

'f

Ж

C'L

ir

t

't*. ' t

ł

■ß

“ y

> .» ?

Ч

.# . Г

i

Я ••■

w

J2F-,

•.r?“

•    \ s ,T- .ï#

i —~ >. 2-

■X

.

Щ

S

ГУ:'

-ï

*£'

Y;i •

4

•j»a.

>•

; :-

A

j:

•~r

•~

:*L.

I

y

■': V .

:l .

%

T

;i......

-

'ï

3-..'

X:

>

3. U

T

j ä

f-

4.

^ ~*г

. '•:

r

"'H

Æ-

Â;

•f

4

•4

4

N

N

ft

4

■'-с;

«

■

*

*

«

«

«

£

<is

■

I

Г

«С?

>*§К

т

?

<9

Ps4

ёй

^С)

CJ

■>»*-

Шг-

Sp=\

llss

sa

FP

шш

Я1

<щ|ш

Ж'К

ешь

S&JEfilHBL

&■?

IШ■/

fl7jj

ÉL'

Н1^

1 ;;

ii;ïï!

с-т ■

пц

Ü'hî

P»""

'.'Un

iihSss

iŁ.

? ЯП ł! ! ! ■ i' f■ .*■ 11 ! 11 i* У i mi i ! 1111111

ай

huuiimiuunii

Г ■ I ■ ,11 III 111IIUiliililiinj

пинии

iPi

mTiTiTi

ii

“i

Ihfr?тда#|

És

iillr

ШШ1ШШИПШШП1К

щг

шшшшж

aummnimniimnniiinimimn

!!!!!!! Ifei

шшштштгашш ii

i-i

i,,,JvśAl,n||i|||i. iiiiiiHiiiiiiiiiiiuiiiiinil

mi

iiini

limit

fei

@3

WILLANOW.

iijjjijjijj

I lilii e V- -. 'Ч1Ш!__

\mm£ m

Kit Wii£

iiimniuDuuw uiimiui

laaiipuiiniiiuii

üâL

t#

=śi. . ililiuf - g

ИЙ! li

ч]

ÏIE

ШШ

I)

iflV. J«

=śi

Г. _

\мШм

ii

ШщМШ

ду

г =к

шЯ

&■»

Kir

ÆiHUf

ORAZ

WYKONANE NA DRZEWIE W DRZEWORYTNI WARSZAWSKIEJ

na

ГЬ Ł j

gjś

|%

йггйш

pfcsil

ÜHf4

Г -■

MB f

l: zzz :n:r:r".:::—r::::::

Wâ

î DODANIE«* OPISÓW

skreślonych przez

=:==

p ШИ hiillüli liS.Mi

ffes-si-H-H-s:

lrrz::::::;:::r:::rn::r::r~:

|j|

Si==i==*

=:

r:::::::::~r::::

pilijH

E~ira~i

ЩШ

m

||!

jy::-::.;

ГТТ111 i i 111:111 u 11 m i ■

WARSZAWA.

I' JlllilllllllllllllllllllllK

Nakładem S. Orgelbranda Synów

i Drzeworytni Warszawskiej.

IUŁ?

1S77.

■>

CSh

IV - 3

BIBLIOTEKA

GŁÓWNA

<ł

*7

OG

Дозволено Цензурою.

СГ-

Варшава, 25 Ноября 1876 года.

Warszawa. Drukiem S. Orgelbranda Synów, ulica Bednarska Nr 20.

, Nr=

II iiiłM

SPIS RZECZY.

Treść rozdziałów.

Wstęp. Willanów dawny i teraźniejszy . .

Pałac.................

Elewacya pałacu od dziedzińca......

Galerya „pstrą“ niegdyś zwana.....

Salon, sypialnia króla, gabinet królowej i zwierciadlany, szatnia

królewska ................

Galerye obrazów, przez W. Gersona ...    ..... . .

Pałac od ogrodu................. . . .

Park i ogród....................

Pomniki i cmentarz w Willanowie............

Część górna pałacu, Gabinet numizmatyczny, Biblioteka, Zbiór

rycin i rysunków................

Księgozbiór w Willanowie................

Pokoiki chińskie, oraz ze szkłem i porcelanami.......

Starożytności greckie, rzymskie i egipskie ........

Starożytności polskie i wyroby europejskie, oraz pamiątki dane

królowi Janowi III i Maryi Kazimierze.......

Prawe skrzydło pałacu......*..........

Lewe skrzydło pałacu.................

Nowa świątynia pańska....................

Okolice: Gucin z gajem, Morysiri i Natolin.......

Dowody i objaśnienia źródeł...........

Stronica

Obrazy z galeryi.

12

19

24

29

77

88

92

05 ОЛ ОЛ

СО -4 н-» 05 СЛ со

со со со сл

СО 05 Ю ОО О СЛ

Widoki zewnętrzne

Sn onica Opis na str.

Altana ogrodu kwiatowego w Willanowie . . . . 88 .

Budynek wodociągowy nad łachą wiślaną . . . . 80 .

Kaplica na cmentarzu .......

Kościół Willanowski........

Studnia na dziedzińcu pałacowym ....

Taras pałacowy od ogrodu......

Topole ogrodowe w parku.....

Widok tak zwany ,,Włoski“ na kościół z ogrodu

w Willanowie..........1

Widok pałacu od wjazdu. Rys. Dymitrowieża . .

od dziedz. z wieżą zegarową .... od ogrodu ...........

. . 89 . . 90

ii

ii

11

93

92

. . 172

. . 183

ii

ii

. 180 . .

. . 76 . .

-CI ^Л СО

Stronica

Apoteoza senatora "weneckiego, Tintoretta .... 163

Bahanalja, obraz Jordaensa..........

Dwie głowy apostołów z wieczerzy pańskiej Leonarda da Vinci........

,,Ecce Homo“ obraz Kornelia Schutta .    .

Głowa apostoła z wieczerzy pańskiej Leon, da Vinci 40 . Jan Fryderyk książę saski . .

Karol śmiały portret Holbeina Krajobraz Ruisdaela i portret Van der Helsta . . . 45 . Książę de Bouillon, Filipa de Champagne . .

Kuźnia, obraz Wouwermanna .....

Madonna, Van Dycka.........

Młudz eniec hollenderski w bogatym stroju . . Najświętsza Panna, Sasso - Ferrato .    ...

,, z dzieciątkiem, Sasso-Ferrato . 49 . ,,    ,,    „    „    św. Hieronim i

św. Katarzyna przez Hieronima z Treviso . 61 .

Obraz Greuse’a..............

,, Chodowieckiego, zabawa w ogrodzie . . .

„ Teniersa i widok Drezna Canalettego . .

Papież Klemens XIV przez Rafaela Mengsa .

Poezya i muzyka obraz Battouiego ....

Rycerz na koniu, Cassanowy . ......

Sztuki piękne: Budownictwo, Rzeźba i Malarstwo

obraz Battoniego ...........1

Widok morski, Yan der Velde........

Widok Drezna, obraz Canalettego........

Wjazd Radziwiłła do Rzymu, malowali Sandrart i

Viviani...............

Wjazd Radziwiłła do Rzymu, część obrazu Saudrarta 56 . Znalezienie Mojżesza M. Poussina........55 .

Opis na str.

138 .

. . 49 . . 70

. 40 .

. . 66 .

33

31

. . 52 .

. . 57 . . . 40 . . . 46 .

41

t>- 05 t-

. 67 . . 90 i 87 153    ... 89

<м -t о сл

—л to СО со

с:

11

29

44 .

. . 51 .

. . 47 . . . 76 .

63

I ю со

70 •

Portrety ze zbiorów willanowskieh.

21

August II król polski...........

August III król polski miniatura na porcellanie August III król p lski, w stroju polskim ....

Anna Jagiellonka............

Batory Andrzej, kardynał........

Branicki Jan Klemens, hetman w. koronny . . . 151 . Chodkiewicz Jan Karol Czarniecki Stefan

. 117 . . 157 .

20 .

103

сл ил —л 05 -^л —л ~л ^ 4^ 4^ с: 4^

-<t -ej -1 —Л -'Л сл о О M    LS О

-л —л 05 СЛ О

G: -Л -' i LO О О

11

11

11

. . . 84 . . . 119 .

170 .

Widoki Wewnętrzne.

Gabinecik chiński z widokiem na gabinecik Janalll 118 . . . 123

... 172.....21

. 132

Gabinecik króla Jana III. .

Gabinecik z starożytnościami greckiémi i etruskiómi 133 . Gabineciki zwane królowej Maryi Kazimiery i

Plan pałacu .....

Pokój zielony . . .

Pokój przy kaplicy zwany dawniej „Galerya pstrą“ 30 . . . Pokój „blamarantowym“ dawniej nazywany . . • 114 . .

Pokój garderoba króla ....... . .

Pokój sypialny króla Jana III......

Przysionek w pałacu willanowskim ....

Sala główna biblioteczna .......

Sala biblioteczna mniejsza .......

Sala marmurowa ........

to сл to

со to

10

. . 15 . .

. . .164 . . 146 .

. . . 8 . . . . . 88 . .

104 .

te о м to to i-¹ м а

СЛ —Л CD СО Ю СО 00 СО 05

Ю СО

Dönhof, kardynał .    ......

Eleonora arcyksiężniczka austryacka......161 .

Gąsiewski Wincenty, hetman polny litewski . . . 148 .

Heweliusz, popiersie.......

Jan Konrad, książę mazowiecki . . .

Jan Kazimierz król polski ...

Jan III na koniu.........

„    ,, popiersie marmurowe . . .

„ „w wieku podeszłym ....

„    ,, w wieku zgrzybiałym . . .

,.    „ i Teresa Kunegunda Sobieska

Karun Bey...........

Kątski Marcin generał artylleryi . .

87

4^

139 .

171

176 .

141

119

Salon środkowy............

Szpalery z gabiueciku królewskiego . . . .

137

132 .

11    li    11 *    •    •    •

malowane w gabineciku króla .

i)    »i    ».    »    »    ......

Widok na galerye wielką obrazów z gabinetu przed galeryą . .    ....    ........

. . 24 .

. . 62 .

116 .

128 .

36

LO Ю LO LO to

30

...    156

Koniecpolski Stanisław, hetman w. koronny . . . 69 .

Kossakowska z Potockich......

Leszczyńska Marya żona Ludwika XV Lubomirska księżna, Hetmanowa . .

Lubomirski ks. kasztelan krak. i hr. Stanisław Potocki minister oświecenia . . .

Lubomirski Sebastyan książę, marszałek w. koronny

hetman polny.........

Lubomirski Stanisław książę ......

Ludwik XIV król francuzki.......... 21 .

« XV „    „    ........152 .

Markiz d’Arquien, ojciec Maryi Kazimiery. . . . 150 Marya Kazimiera w stroju koronacyjnym*. . . . 177 . Marya Kazimiera pod postacią Flory z synami . . 188 .

111 .

. . 153

152 .

78

4L Î-S 4L о oc iL ю 4- 10 oi

. . 83

. . 149

169

. . 115

„    popiersie

Ostrogski Konstanty książę

173

153

ii

Potocka hr. Augustowa Potocki hr. August . .

Potocki Feliks, kasztelan podolski i krystynopolski hetman wielki koronny........

Stronnica

. 177 .

Opis na sir.

181

to to

Stronnica

Opis na str.

Potocki Jan

r—I H

. . 84 .

. . 86 .

Potocki Józef, hetman wielki koronny ....

Potocki Eustachy, generał artyleryi .....

Potocki Ignacy ............

Potocka wojewodz. Aleksandra z ks Lubomirskich . 92 . Potocki hr. Stanisław, przez Dawida . . .

Potocki Stanisław . .

Potocki Mikołaj, generał podolski . . . . Potocki Teodor, prymas ........

Potocki Prot.............

Radziwiłł Bogusław.........

Rodzina króla Jana III.......

Sapieha Lew, hetman wielki koronny

Sarbiewski popiersie........

Sobieski Aleksander........

90

. . 158 .

114

156

17 .

15

105 .

168 .

155 .

Sztuart i Klementyna Sobieska, jego żona .... 166 . Szczuka Antoni Stanisław, podkanclerzy w. księstwa litewskiego

I—I t—11 I—I. I—J■ I—l I—1|—1|—

tO tO tO I—tO I—¹ СЛ ГО i—¹ tO СЛ tO ГО СЛ Gi О СЛ tO i—¹ ł—‘. ОООСИСПСОЧО^СЮОООООСООСЛОСйО

Lit. I). Portret Alberta Diirera z malowideł stropu galeryi włoskiej

„ D. z rękopisu graduału w r. 1556 pisanego . . 98 ... 106

„ E. z tegoż rękopismu......

I. Część obicia z galeryi pstrej . .

,, J. z obicia pokoju zielonego . . .

»> L. „    sypialnego króla . . . . '. i

,, M. Zwierciadło i szkatułka z gotowalni Maryi

Kazimiery............

,, M. portret Mignarda z malowideł stropu galeryi 52 ... . 1 », O. z biórka Jana III darowanego przez Papieża 24 „ O. z graduału wydauia biblii Iwowczyka . . 150 „ P. z miniaturą przedstawiającą Narodź.Pańskiel 13 . „ R. Część obicia w salonie królewskim . . . .12 „ R. Portret Rafaela z malowideł stropu galeryi 39 . . . .20

„ R. z biblii krakowskiej Szarfenberga.....95

,; S. część wypukło nabijanych ozdób na zbroi z herbem Pilawa

„ Z. z obicia pokoju białego z w. blamarantowym 77

43

21

146

сл со

to to

105 . 103 .

Władysław IV i żona jego Cecylia Renata . .    . 16 .

Władysław IV obraz Rubensa.........127 .

Wiśniowiecki Michał Korybut.........160 .

Zamojski Jan, kanclerz i hetman wielki koronny . 137 , Zofia ze Sprowy Odrowążówna Zygmunt III król polski . . .

Tarło Jan

108 .

ÇVT Ю Ю    —I    Ю ^

T-H т-4 гН ОТ Ю C'T

|Q

Starożytności będące w Willanowie.

Biórko hebanowe z srebrnemi blatami......

Puhar z konchy, oraz zabawki dziecinne z srebrnego filigranu . . .

Starogreckie urny i amfory Stoliczek Ludwika XVI .

S-ty Jan Chrzciciel na puszczy z ( porcelany saskiej,) 125 . . Szkatułka i pałasz króla Jana III, Szable Stefana

Batorego i Zygmunta III.......

Szkatułka Maryi Kazimiery ozdobiona ptaszkami . 22 . . Taca z herbem Bony z domu Sforziów kr. polskiej. 135 . . Taca srebrna wykuwana, dar Gdańszczan królowi

Janowi III.....—......• 136 . .

Tafle posadzki z gabineciku greckiego w stylu starożytnym .............1

Talar rewelski Zygmunta III............

Waza grecka znaleziona w Neapolitariskiem ... 1

. 17

Nagłówki rozdziałów.

Część fryzu malowanego w pokoju garder, króla . 168

Deka od fortepianu darowanego Maryi Kazimierze przez cesarzową austryacką z wyobrażeniem parnasu

Epizod z obrony Wiednia, jedna z płaskorzeźb zdobiących pałac ...........

Ozdoba z nade drzwi prowadzących na taras z gabineciku Maryi Kazimiery

Ozdobienie z nad drzwi galeryi obrazów . . . . 29 .

Ozdoby z nad drzwi środkowych salonu.....24 .

Płaskorzeźba z nad drzwi sali głównej bibliotecznej 95 .

Starogreckie i etruskie wazy i amfory......130 .

Zegar słoneczny sporządzony przez Heweliusza . . 1 .

135

77

123

co i -

oc cc

i—i co —i to

148

134 . . 152 . .

CO co co

-t t— ^4

. 135

co co co co to to to

to o

СЛ . o

to Ci co Ci ^ to

t^ co co co ь- (M

-'f 03    CO    CO Ci co

. 58

co

OOWCOMtO -o to CO 00 co

Przedziałki i zakończenia rozdziałów.

Inicjały

Lit. A. z szkatułki mozajkowój Maryi Kazimiery . 135 . „ B. Posążek Merkurego w galeryi ....*• 29 .

со to to Ci

Armatura z fasetty biblioteki Nr. 1 . • . .

Я    »    4    ».    ,, 2 . . .. .

,, z oficyny w dziedzińcu pałacowym

Filarek schodowy z biblioteki.....

Filar z galery i otwartej od ogrodu kwiatowego ,, kominka w jednej z sal biblioteki . . .

Karjatida z galeryi obrazów ..... .

Narożnik z ozdobnego pieca galeryi pstrej . .

„ z grobowca Stanisława hr. Potockiego ,, z biórka orzechowego złączony z dwoma siodłami tureck. 7

„ z zegara szafkowego w "salonie........Ц

Ozdoby jednej z starożytnych szaf inkrustowanych ....

Patera z zastawy stołowej z początku XIX wieku.....

Postument chiński do kwiatów z werendy . . .

marmurowy i dwa stoliki marmurowe z wazonem (z galeryi obrazów) . . .

Słupek z bramy ogrodu kwiatowego.....

Starożytne uzbrojenia przy bibliotece.....

Świecznik w stylu starogreckirn (z galeryi obrazów).....17

,, starożytny brouzowy ,,    „    „    ....

., z zastawy stołowej z początku tego wieku ....

Ubiory i narzędzia z pokojów chińskich ........

Wazon bronzowy z zastawy stołowej..........

Zbroja jednego z Potockich..............

Zegar szafkowy inkrustowany .    . . . .......

,, zwierciadlany wenecki.............

138

106

137

110

24

108

. 123

. 38

14

12

31

109

. 120

103

18

16

SPEOSTCW-AITIA.

Stronnica 14 szpalta 1 wiersz 14 od dołu, zamiast Jakub, czytaj Aleksander.

1    ,,    17 z góry ,, do stolicy Austryi, czy taj z Woli do Warszawy.

Podpis na stronnicy 78, zamiast nïarszalkowéj czytaj hetmanowej.

13

Ill

ISPS

^^уДЯВ

MS

'Ж

Жш

ни

шл

jij

jj

щж

' ' г- -.

ял

T,;

§Ж|

ян

'■ .Л'.

Ä'-'

щ®

gńlig

^ Жз

Ч,

Zegar słoneczny, sporządzony przez astronoma Hcweljnsza.

WTIi,,\NÓW DAWNY I TERAŹNIEJSZY.

WSTĘP.

ało za granicą, a jeszcze mniej u nas, щ Ä!^iiiSj^K * znajduje się miejsc tak przeważnie Pi 5 pamiątkowych, jak Willanów, gdzie-) i'|    # | by przeszłości zabytki walczyły o pier-

ш»

V. ’

wszeństwo lub wartość z przedmiotami sztuki.

tocka (Augustowa), z istotnćm zamiłowaniem rzeczy ojczystych i nadzwyczajną starannością dbająca o utrzymanie pałacu w dawnej świetności, otworzyła nam wszystkie od Sobieskich i możnych rodzin, aż do dziś dnia gromadzone tu skarby, króre mamy odtworzyć w stukilkudziesięciu rycinach ze stosownćm objaśnieniem.

Dlatego najmilszą dla Warszawian i przyjezdnych kraju mieszkańców, bywa letnie bohatera mieszkanie. Każdy zaś cudzoziemiec, stary gród Mazowsza zwiedzający, uważa za najpier-wszy obowiązek odwiedzić i to ustronie, którego każdy zakątek nosi tak żywe jeszcze ślady zbawcy Wiednia i chrześcijaństwa.

Około dwóch stuleci czekał Willa-

Zwierciadło i Szkatułka z gotowalni Maryi Kazimiery.

i]

nów na monografiję, jakiej prawie każdy z nas

pragnął. Miejscowość zasobna

EN

we wszelkiego rodzaju pamiątki i bogactwa spółczesne i starożytne, upiększona od natury i sztuki, wspomnie-

W tym opisie Willanowa dawnego i teraźniejszego, najgorętszćm jest pragnieniem naszćm, zespolić przeszłość z obecnością,—arcydzieła sztuki z pięknościami przyrody,—pamiątki z osobami do których należały, — dzieje z prawdą.

Patrząc na dzisiejszą Willanowa piękność, któżby uwierzył, że waleczny król, obierając tu siedzibę letnią, zastał same piaski puste? Zapewne, że miejscowość wzgórzysta, po nad brzegiem Wisły, mogła mu się podobać. Ale tylko Panujący mógł tak dzielnie za-

niami związana z wielu wydatnemi

r-A

w dziejach postaciami, dopominała się o utrwalenie

swe piórem i ręką arty-

Яйш

из

stów krajowych.

Dzisiejsza właścicielka tej posiadłości, z hr. Potockich Aleksandra hr. Po-

Albiim Willanowski

рви

II

Szkatułka podróżna, Króla Jana III, w środku pałasz Króla Jana; z prauéj strony szabla Stefana Batorego,—zĄewój króla Zygmunta III.    "YV lllanÓW !

Wieleśmy przedsiębrać musieli trudów w zebraniu samych szczegółów do dzieła pisanego; ileż tam prac włożono innych, cięższych i sowitszych, nim powstał tak bogaty dziś we wszystko

na

■f y

AA

УЙ

i¹ У)

'г

Stuli

•У

„wionę

1 li

им

--

Narożnik z ozdobnego pieca galery i pstrej.

li

""

i;

i!

lii

Fu

-i2': ’’ТЕГ V

.....e*«=

Wszelkich sił użyliśmy, aby zadość uczynić dość trudnemu zadaniu.

Kierunek artystyczny przyjął na siebie jeden z najpierwszych u nas malarzów dziejowych, Professor Wojciech Gerson. On także skreślił ocenę galcryi willanowskićj, bo zarówno jest znakomitym sztuki znawcą, jak i niepospolitym malarzem.

Nadto, mieszczą się w tćm wydaniu rysunki głośnych lub ku sławie dążących artystów krajowych : Gryglewskiego (wnętrza), Franciszka Tegaz-za, Julijana Maszyńskiego, Józefa Buchbindera, Ksawerego Pilati’ego, Kotarbińskiego, Dymitrowicza, Witkiewicza, Strzałcckiego, Waroczewskiego, Masłowskiego, Konopackiego.—Sławnego Canalettcgo ił giovane, (ßcllotto Bernardo) cztery widoki wykonane przed 1780 rokiem, a nie znajdujące się dziś w Warszawie, także znajdą tu miejsce.

Sam zamiar wydania tego dzieła, natychmiast przyjęły nader przychylnie prawic wszystkie organa prassy ^tutejszej i zamiejscowej. Jeden z najpoważniej széjszych dzienników warszawskich, temi ozwał się słowy:

,,Uroczy Willanów, siedziba obrońcy Wiednia ,,i jego sercem najukochańszej Marysieńki, od najdrobniejszego sprzęciku do olbrzymich drzew par-,,ku, jest zbiorem rzadkiej wartości zabytków. Jak ,,powiadają o drogich kamieniach, że będąc wystana światło słoneczne, świecą potem w ciemności wsiąkłemi do nich promieniami, tak w Wii-,Janowic, każdy przedmiot, po latach wielu, świeci ,,spadłym nań promieniem bohatera, tchnie zatrzy-,,maną na nim jego myślą, nosi idealny ślad domknięcia jego ręki. Lata po latach upływają,

,,a pielgrzymka do tego muzeum pamiątek nieusta-,,je i trwać będzie dopóty, póki płaz utylitaryzmu ,,nie wygryzie z serca rodaków Jana III-o czci dla ,,wielkich mężów w ludzkości. Ale zawsze nie wic-,,lu jest takich, którzy piękny Willanów i chronią-,,ce się w nim pamiątki, mogą własnćmi oglądać ,,oczyma. Dla tych więc, którzy nie widzieli zbio-,,rów willanowskich, choć zresztą i dla wszystkich ,,którzy widzieli i niewddzicli, drogocennym będzie ,, nabytkiem.”

Mniej więcej w tymże duchu, acz' odmiennć-mi słowy, inne, prassy naszej organa, odezwały się III o dziele, którego jeszcze nie było.

Starać się zatem będziemy wszcl-kiemi siły ziścić choć w części chlubne o nas przekonanie łaskawych towarzyszów pióra. Obyśmy tylko podołali!

ŹRÓDŁA.

- ♦ >• Хек * •

Szczegóły do opisu Willanowa tak są niedokładne, krótkie, oraz tu i ówdzie rozrzucone, że poczytujemy za obowiązek wymienić tu przynajmniej główniejsze, chociaż je przyszło nam w wielu prostować miejscach. Dzieło bowiem szerszych rozmiarów, potrzebowało i bogatszych źródeł, z których, na nieszczęście, nie mogliśmy korzystać. Należało je skrzętnie zbierać i nader ostrożnie ich używać, aby dzieje połączyć z prawdą. Przytaczamy więc przynajmniej ważniejsze:

Archiwum główne Królestwa.

Archiwum i biblioteka W Ulanów ska.

Biblioteka Warszawska 1870 (Wejnert).

Inwentarze z 174З i 179З r.

Krasiński Józef Senator: Guide du Voyageur en Pologne. 1826. (Obok z tekstem polskim.)

Lipviski Tymoteusz i Baliński: Starożytna Polska T. 1. str. 469—461.

Potocki hr. Stanisław. Wiadomość w „Piśmiennictwie krajowem” Skimborowicza 1840. N. 29.

Sobieszczański Fr. Max. w opisie Warszawy, Encyklopedyi powszechnej i Przewodniku. 187З.

Silva rerum przez A. B. z Zagór w pow. Bir-żańskim na Zmujdzi,—rękopis znajdujący się w Bibliotece Wandalina hr. Pusłowskiego.

STAROŻYTNOŚĆ WILLANOWA.

—-=Ht>ë3<r3-

Ślad Willanowa znajdujemy już w XIV wieku. Był on wtedy własnością książąt Mazowsza. W dniu i3 Grudnia 1ЗЗ8 r. Trójden, książę mazowiecki, zawarł umowę z klasztorem ś. Wojciecha, a raczej z Opatem i Benedyktynami w zamku pło-J! ckim, którzy ustąpili mu wieś Milianów za nadanie wielu swobód tyczących się dóbr przybyszo-wieckich i pięciu wsi do nich należących: Osuchowa, Minkowa, Wyszomicrzyc, Borowa i Przyby-szowic. Zygmunt August, okazany mu w Warszawie oryginalny ów przywilej na pargami-nie, w zupełności potwierdził 2 Maja 1671 roku. Ten dyplom królewski znajduje się dziś w aktach metrycznych, w (Archiwum głównćm) w no księdze, na karcie 27. Przełożywszy dosłownie cały akt z języka łacińskiego

Rys. М. Kotarbiński.

f #

-Г

BI

i.v

Ryt. В. Puc.

co

i t: i

Г VI

|Ii! Ill

nil

ii

'Л

щ,

äfe'i.

Шш/Щ-

Шв

Rys. M. Kotarbiński.

Ryt. B. Puc.

Zofija ze Sprowy Odrowążówna.

Jan Konrad Książe mazowiecki.

£k

I* '.f f

Bi

i: -I :

Brązowy wazon ze stołowej zastawy z początku tego wieku.

Aleksander Wejnert wydrukował w Bibliotece Warszawskiej z 1870 r.

Jeden z książąt Mazowieckich, Jan na Wiznie i Zakroczymiu, chcąc nagrodzić usługi mężnego i walecznego rycerza Stanisława de Strzelczykowo w roku 1З77 daje mu wioski Milianów i Ranczaje jak wskazują księgi metryczne mazowieckie, pod tytułem Varsavia: ,,villas sui districtus Varsavien.” Potwierdza to nadanie książę Bolesław—i odtąd tu zamieszkał ród Milanowskich, następców dzielnego Stanisława.

Król Jan III dzierżawił wprzódy wieś Zawa-

dy, należącą do dóbr milanowskich. Potem, w roku 1677, gdy mu położenie Milanowa ponad Wisłą, a szczególniej bliska od Warszawy odległość przypadły do smaku, kupił za 35,000 złotych od Milanowskiego tę wioskę ze wspomnionćmi wyżej Zawadami i małym Powsinem czyli Powsinkiem.

W księdze 42 Indukt. rei. fol. 15З4 (Archiw. głów.) znajdujemy, iż jeszcze 10 Stycznia r. 1688 wyznaczeni byli kommisarze do rozgraniczenia dóbr królewskich: Willanowa, Powsinka i wielkiego Powsina, którzy, spisawszy tylko akt, z powodu śniegów, odłożyli swą czynność do Kwietnia.

■\\

|ДамШгд^Ш....»

марше

■щ

wml

WA

ryj

it-

rn

I;

!

|=Т~.

mm

-л

wm

JJu

ЩĘA ru

i .

I

m

i

'u

i

SRS

Ml

lii! IJ lii

Ł--:

m-y?

u.

Wi i

zu, w

wiejskićm, dzielnego uwiecznił

I;

gjg|f

И

№

gjgg

. ,.;ü

b'it

__ lllllili i||iii|i|||iU|IH

V, ; : . , с. H:¹......1 !1‘    "

■ii¹.'

Narożnik z grobowca Stanisława hr. Potockiego.

IL'.'¹¹¹

wodzonych ‘zaś Tatarach przy murowaniu, sądzimy, że ci, sprytnie zawsze na rączych zmykając koniach, w małej ilości dostawali się wrogom. Jeżeli więc i była jakaś bardzo niewielka ilość rąk niewolniczych, to niezawodnie przez czas bardzo krótki.

fe;

PAŁAC.

„Król, wśród trosk wolnej chcąc uży y,ać doby, Gdzie Wisła raz się okaże, znów chowa,

Zgromadza głazy i świetne ozdoby,

I wznosi pyszne gmachy Willanowa,

To było jego najmilsze ustronie!

Tam słodząc troski zbyt przykrej niedoli, Z swym Jabłonowskim, lub w uczonych gronie Chodził pod cieniem odwiecznych topoli.

Tam umarł — i jak słońce u zachodu,

Jaśniejszym ziemię oświecił promieniem!“

J. u. N.

kromny domek szlachecki Milanowskiego nie odpowiadał potrzebom i świetności dwo-królcwskiego. Wkrótce fMjjjpj więc po nabyciu tej majętno-i|j|§jjp ści, sam ]an III zabrał się do założenia ogrodu: niejedno Щштш. drzewo pod jego zasadzone II kierunkiem. Ten fakt historyczny, posłużył nawet Gersonowi do odmalowania obra-

którym, przy zajęciu

Część wypukło nabijanych ozdób z herbem Pilawa z napierśnika zbroi

jednego z Potockich. KI Ola.

OD DZIEDZIŃCA.

21

który do wyższej idealnej twórczości wznieść się •

niosła do skarbnicy sztuki powszechnej część swoją

two co się wyżej powiedziało PrzKf ogólnym rzucie

Autorowie niemieccy a pomiędzy nimi powagą ciesz

Do tych ostatnich najczęściej zniżali się Cor-reg

■~v 80

słowika odzywającego się pośród ciszy, nastrojeni,

w Willanowie przepisywał układać katalog rycin, kt

ШШ,

Z tego rodzaju urn, dwie, podane tu w oddzielnyc

daleko rzadziej Z tego rodzaju broni wystawa, pod

oraz jćj

W!

jednego z Potockich.    KI Ola.

Chociaż plan główny pałacu nakreślił Józef Bellotti budowniczy włoski, jednak Sobieski posiłkował się nictylko własnćmi myślami, ale zarazem i radami innych budowniczych, którzy wtedy byli w kraju, jak: Augustyn Locci (który stawiał niegdyś kościół kapucynów przy ulicy miodowej), Ce-roni a zapewne i Affati Izydor (z Medyolanu), który Щ w r. 1676 indygenat polski otrzymał. Sprowadzał także innych artystów z Włoch, jako dziedziny sztuk pięknych. Przybyli rzeźbiarze i malarze upiększali nowo-wznoszący się letni pałacyk.

Wielu powtarza, jakoby jeńcy tureccy, szczególniej w Chocimskićj wyprawie zdobyci, użyci byli do wznoszenia murów. Twierdzenie takie zaliczyćby można do niezupełnie dowiedzionych. Zabranych bowiem niewolników, natychmiast micniano na jeńców polskich w jassyr uprowadzanych. O przy-

Podania, zwykle dawne zamki i twierdze, zwalają na pracę obcą.

Nabywane we Włoszech i Francy i dzieła sztuki ciągle do pałacu przybywały. Obrazy, rzeźby, marmury, [alabastry, kryształy, świeczniki, przepyszne zegary, wyroby ze słoniowej kości, bursztynu, porcelany, aksamity, adamaszki, gobeliny, zwierciadła, jednęm słowem wszystko, cokolwiek do ozdoby i upiększenia prawdziwie królewskiego należeć mogło, ściągnięto do przybytku letniego.

Bohater nasz miłował sztukę, i cokolwiek tylko można było ze starożytności dawnej Romy sprowadzić do pałacu, kazał nabywać, aby godnie ozdobić swe ustronie. Ztąd też powstało i przezwanie dawnego Willanowa, albowiem król, zgromadziwszy tu takie skarby dawne, kazał na pałacu umieścić nadpis:

,,Quod vêtus urbs coluit,

Nunc nova villa tenet.“

Odtąd Willanowem zwać poczęli to miejsce.

Przy upiększeniu tej budowy znajdujący się Żmujdzin A. B. z Zagór, taki jeszcze drugi wiersz napisał :

,,Cede vêtus, succédé novis Nova Villa triumphis, Imperium, Urbem, Orbem, Patriam, Nova Villa coronat.“

Tenże sam naoczny świadek najpierwszej, świeżo-powstającćj Willanowa świetności, którego wszakże nazwiska nie mogliśmy odkryć, w księdze zwanej zwykle Silva rerum, (którą w rękopi-śmie udzieloną mieliśmy z księgozbioru Wandali-na Pusłowskiego w Warszawie) opisuje niektóre przezeń oglądane malowidła dość oryginalnym owoczesnym stylem. Dla zachowania pamiątki siedmnastowiecznćj, przytaczamy dosłownie owe notatki szlachcica żmujdzkiego.

Historyja Psychy panny wielce nadobnej, której historyją król Jmść w Willanowie na Facyja-cie od ogrodu kunsztownćm malowaniem kazał odmalować. Mnie zaś sam J. K. Mość Pan mój miły, non gravatus, tęż historyją usty swemi pańskiemi, w tymże ogrodzie, po którym go wprzód prowadziłem pod rękę, a potem siadłszy na krześle powiadał; a dla lepszego wyrozumienia kazał mala-

• 4ви1

т

&

h

ш

.Та

В

и

■

!

H

т

Ш

?

’

;■

Ł,

Ш

I

А

IPS

.. I

П

!:•*

----

ÜPbï

щь

1й&

ЩШЖ

= :

: :::::::::::*Я ' • 1 '

inii

g

m

î

i шт

U

i.:.

*5

я

Ł •

km

m

m

Wk

-■ Ci

=

k..à

,'Л

51

F

ш

J

m

ЯЯ

ï

K’

я

У

Rytował Chełmicki.

Ti

_

,-j; щ

ть.

-~-

В

Ш

iiliiiül

rÄ i nimfie

S>SEET

fir

'

■:

ÉJüia

т*

и га

■>Жш11|11ПИШ1ГПП|Ц^1

imnmimnniiiil

UffiD

inimiiii

lllllli

b

.

■

i

i

ш

.

ш

ш

т

%-

ж

m

EES'-

щ

D£_~

5J=

Ш

7

jôar

-î:

3^£L-

т

Г.

TT?:

Щ

Г--

M

mi

m

ю

m*

Я

т

к

Шт

’<А

ш

я

Н

L

)‘

ПИВ :-

НЯм

⁼гйШщш

1»

ЗЕ

===££-;

:

I

■

!

H

!r

&l

а

I

ч

0

i

WbbmÊ

1

ш*

■ •i

Ш

ш

I

ü=jSV: =

I TJ

-=.v

кт

-ТВ

ш

;

У

ш

Е==

■ИЯ

1

«

m _

7

И:-

■

ж

т

:

т

т±

L

'

!

ж ,.„

*iS»l7

i ■■■ :    ■■

ts

i

tili

IJ»

_

e3

m

vJ

!

m

h

■

И

m

■I

:

■

■>

И 1

:' '

W

g

m

L.

H

i

ES»

■;. ——•'-•y

¹

P

ü

г

S

r;

ГьМм 4

g»i

r

M

H*

m

m

■r-

a

I

IDMJ

b

H

ШШ

ШШ

r

SS

■

ЯИ^юайк!

ТЯТ'д.З.оЗг pałacu od wjsuz5d.vu.

F\

1 1

шт^ттшюш

Ш

'

f 4'

pa

щт

m

icHitmuu.

Rysował Dymitrowicz.

ft

#

Ш

#

%

♦ *

■ *

.

«

* ♦

#

*

if

»

*•

♦

Л

*

»

4

«

л .

#

«

.

*•

«к

* *

Ф

*

•*

I

'*

«г

*

...

А

9

•«

4

Ч

#

4

«

*

*

«

т

*

- *

... „

»

•ф

*

*

%

т

* ■

♦

«

»

• ш

4Г

*

*

i

*

#

г

*

*

*

lei

wydane za mąż. A ta do kościoła Veneri, aby jej usługowała.

1.    Lewa. Adstat Hymenaeis pulcherrima Psyche sororum.

2.    Służąc w kościele, obróciła wszystkich oczy na siebie, tak dalece, że bardziej onćj, niż Wene-rze poczęto ofiary palić.

3.    Rozgniewana o tę pospositią Wenus, namówiła syna swego Amorka alias Cupidynka ? aby ją nie tylko ludziom uczynił obmierzłą ale у sobie. Do tego aby co najszpetniejsi do niej inclinatią mieli..

sam,

zo-

wysoką

na

na

; Чр¹

fil

za no-

owoczes-

iiM mu и mii) ii muli, iiiii hhiii и timimiii iiiiiun

Ozdoby z jednéj z starożytnych szaf mieszczących w sobie różne pamiątki.

rzowi, aby mi ten kunszt ukazał za zasłoną jeszcze będący.

„Król jeden miał córek trzy, z których najmłodsza, Psyche nazwana, najśliczniejsza była. Dwie star-

sze

4. Amorek, syn Venery, w nieznajomości dotąd tćj panny, kiedy się przygotowawszy do tej infascinatii, kubeczek z przyprawą podaje, przedziwną gładkością tejże Psychy, zraniony staje.

5. Rodzic Psychy tęskniąc i dziwując się co za przyczyna, że przy takiej grzeczności swej córki nie może doczekać omężenia? udaje się do ora-culum Apollina. Innuptae genitor Psyches, oracula poscit.

6.    Oraculum słyszy takowe: Że podobnego ma mieć męża Psyche, który srogością Bazyliszka będzie przechodził, nawet i samym djabłom będzie straszny.

7.    Zaczem rodzic, każe córce, aby nie jako do wesela, ale do pogrzebowego aktu się ubrała, któ-rą, opłakiwając z przyjaciółmi swćmi, górę wprowadziwszy, tam zostawił. Mons erit iste, thorus; sunt haec responsa Deorum.

8- Wygnanka nieboga Psyche, tłukłszy się po górze, utęskniona zasnęła.

9.    Interea Zephirus, wiatr wiosenny, sukienki jej cicho zwiawszy pod górę, obudził. Porwie się, ogląda się, aliści postrzeże w dolinie szaty swoje, przy której śliczny pałac: rzeka w około.

10.    Ciekawa, z tęsknoty weszła do środka; gdzie usłyszała głos: Psyche! to wszystko twoje!

11.    Pokazują się do usług, do bankietów, do krotofil gotowe... częstują Umbry panią własną. Fa-mulantur in aedibus umbrse. Spracowana tańcami i niewczasem Psyche usnęła łóżku bogato usłanem: cicho w pałacu jako po uchu.

12.    Amor albo Cupidynek (?) spuszcza się do Psychy, skradając się. Dokazawszy swojej

Album Willanowski.

imprezy, ingeniosus Amor, udaje się w komplement z Jej Mością. Powiada o siostrach też swoich (a to wszystko niewidomie, jeno w umbrach). Napiera się Psyche, aby mogła przynajmniej siostry oglądać. Kiedy się sam rewelować nie możesz, anim jest godna oblicza twego ! Przyrzeka amor sióstr swoich konwersacye, ale ostrzega aby się nie dała zwieść onym i żeby sekretu o nim dochowała.

14.    Odwiedzają siostry Amorowe, bratową swo-ję. Psyche udarowawszy cleynotami drogiemi, widząc usilne prośby ich, aby ukazała im męża swego, za pierwszą wizytą zbyła ich tym: Że jeszcze młody, bez brody. Za drugą, że stary już lat 40. Za trzecią, że jako kupiec odjechał w dalekie kraje. Zaczym inwidia od dobrego jej mienia.

15.    Nauczają tedy te siostrzyczki (nie wiedząc że Psyche z bratem ich sprawę ma) aby go śpiącego, gdy przyjdzie, brzytwą zarżnęła.

16.    Przyjęła radę Psyche, nagotowała skrytą lampę albo latarnię.

17.    Spuszcza się w umbrze Amor do Psychy, która śpiącą się uczyniwszy, wstaje od boku cicho, odkrywa lampę, bierze brzytwę, przymknie światło do szyi, tak, że wszystkie umbry uleciały były. Obaczy Psyche one śliczne męża swego lica, zapalona у przestraszona jego nadobnością, upuszcza brzytwy. Jako w odmencie szukając onych, napadnie na strzały złote; nieostrożnie zarżnąwszy się oną upuszcza lampę. Wtym zapalone skrzydła Amora obudzą ze snu; porwawszy się nagle ulatuje Amor. Psyche postrzegłszy się, że źle uczyniła, nie nasycona pięknością jego, chwyta gi. Ale że nad wosk jarzęcy subtelniejsze ciało, z rąk się wyśliznęło у uleciało!“

Zkąd tu brzytwa dostała się do rąk Psychy? Dlaczego Amor za jedno poczytany z Kupidy-nem? Czemu nie ma obrazów z losu tego dziew-częcia motylego, jak zaleciało do przybytku Afrodyty, jak się Wenus źle z nićm obchodziła, jak Amor ( Eros ) wybawił z królestwa Prozerpiny i otrzeźwił z omdlenia, nim tę duszyczkę zaślubił i wzniósł do godności wyższych bogów? Nie wiemy.

Tych malowideł, jak i wielu innych przedmiotów nych, nie ma dziś w Willano-wrie: niechże choć dawny ich opis zostanie.

Nie przyjmując na się odpo-

Hi

Viiiiijl! '•

ArjÿpT »Vr^T|rft7j^p|f

rrrltl /rAVilf tttmrli itrri i rtViÿfH-miy

nuniiMmuMnUixiiHHULuimir •

ft I

iT-. •-»

i:

Rysował M. Kotarbiński.

<to

‘ ./W

1||§Г

шппп'^што

I Г.ТГЛ-гп.-^и.ИПГГП

Ж

m£m

v:V;

iii

ъМШм

Ш

Dl

V'

==

<*

iftitil i iii lumurTJiittYi’iiiiirniftÜ till i rr mît mi rilii tui iffltit if łłriijir

■________.

11

il

'4

ii uiii iiitiiiiHrn^jinittiiiliimniiniliiilhliiii'iiiiiVruiiiïiVrtijiiriiri

rmzm

feÜJi

*ггт®1

тшк

f, ■

r--Æ

ЯШ

Rytował P. Dziedzic.

Biórko hebanowe z srebrnemi blatami w pokoju zielonym.

wiedzialności za jowialność żmujdzina, sądziliśmy, że dla prawdy dziejowej, ani stylu, ani słów zmieniać nie mieliśmy prawa. Autor bowiem nietylko był odbiciem swojego wieku, ale i zaufanym przynajmniej, jeżeli nie ulubieńcem króla. Uważano go nawet za pełnego dowcipu męża, kiedy jan Sobieski polecał mu różne, dla swej willi, układać nadpisy.

V’

Wiersz o Wiilanowie.

Ustąp stara, nowej wille, Tak polskie każą Sybille.

Znajdujemy w tejże księdze: ,,lnskrypcye różne Królowi Jego M-ci w Wiilanowie dane ad spéciale mandatum samego Jego K. M-ci Pana mego miłościwego.” Temi nadpisami ozdabiano potem różne miejsca, już dziś nie mające bytu, lub znacznie przeobrażone.

Pod wzgórzem, (będącćm po za prawem skrzydłem pałacu, i po za przepysznym ogródkiem kwiatowym samej właścicielki) nazywanćm do dziś dnia górą bachusową, znajdowała się piwnica.— Szczyt jej, jako facijatę pałacową od ogrodu, musiały zdobić, odpowiedne przeznaczeniu, postaci mitologiczne. Znajdujemy bowiem w Silva rerum A. B. wiersz, następujący:

Чип.!),,;..:.»

Duch panegiryczny XY1I wieku jaśnieje tu w całej, swego blasku, pełni!

Nie tylko ślad tych nadpisów wraz z wieścią o ich autorze B. zaginął, ale także zginęło wiele innych przedmiotów i budowli, których pamiątkę odtworzyć, poczytujemy za obowiązek monogra-fisty.

rM

:]A

в/ *N

be.

Wielki bohater, nie wielkiego potrzebował mieszkania w Wiilanowie na pobyt letni, który z przyczyny kłopotów i zajęć panującego, nigdy prawic dlużćj nad dwa miesiące przeciągać się nic mógł. Do jakiego stopnia szczupłćm było pomieszczenie się obojga królestwa, najlepiej dowodzi potrzeba wznoszenia nowych, improwizowa-

nych na prędce, zabudowań dla przyjeżdżających posłów zagranicznych. Stawiano

na ów raz niby-domki, niby-altany z desek, aż nadto wystarczające do krótkiego pobytu cudzoziemców, zwłaszcza

Bachus milanowski.

śród skwarnych dni końca czerwca, lipca, lub początku sierpnia.

Jakże się wiele — od owych czasów — tutaj

„Jeden na beczce siedzi wina — mleka drugi,

I tak wzajemne sobie sprawują usługi.

Więc gdy mleko zaziębi, lub wino rozpali,

Wnet sie jeden nad drugim z swych aptek użali.“

zmieniło !

"!

Na toż po łacinie.

Hander adesto, mihi pressi, sit copia lactis, Inache adesto, nihi pressi, sit copia musti. Tu, morbum cures illius, ille tuum.

Sami jeszcze pamiętamy inny zajazd do pała-zaś obrońcy Wiednia, do jego letniej lezydcncyi, nic mających jeszcze dzisiejszych skrzydeł bocznych, wjazd byl także od zachodu, ale po moście na słupach drewnianych z poręczami zielono i szaro malowanćmi.

cli. Za czasów

ii*

>.

ippiiiiraiiiiiipeiiiiiiiiiiiiiiiil

Brama kamienna,—z rzymskich portalów, dźwigających posągi także z kamienia wyrobione, pod któremi,

Wiersz na łabędzie willanowskie.

Villanovum dulcis Zephirus demulcet olorem. Gaudet enim tanto reinige lympha premi.

niższych nieco portailach opierały się niedźwiedzie, — miała po środku, zielono

na

РЖ

K,

Na Wisłę pod Wilłanowem.

Vistula, vis tua, Rex est, et Nova Villa viretum. Neptunus sponsus, pignora cara seges.

szaro malowane, wrota drewniane z furtką i kuną żelazną do zamykania. Pod małą piwnicę, do której wiodły drzwi dżem żelaznym.

nią umieszczono z wrzecią-

ilffl

Na tarczę Króla J-mci w Wiilanowie.

Dat Phoebus scutis, dant Phoebo scuta decorem. Clarior a clans namque retractus erit.

Nim jednak zajdziemy do samego pałacu, będące dawniej budynki, prawej stronie bramy wzniesiono officynę samego rogu, mieściła się kordegarda z izbą niewielką dla żołnierzy, z oknami osadzo-nćmi w

rzućmy okiem

na inne

Po

w której, z

ołowiu: dla oficera zaś była tylk

o ma

obok izdebka, o jcdnćm nodobnćm-że okienku.-!

Cały wiek Króla Jana gradatim.

(’ivis, miles, Scipio dux, Rex omnibus Uonsulit, armat, monstrat, protegit atque co- 1!

[ronat.

u mis,

№ ".

Hk

1 dziś ten budynek stoi, ale całkowicie i najzupełniej przeobrażony.

II

Karożuik z biórka orzechowego w pokoju Maryi Kazimiery; dwa siodła tureckie tamże.

lu, od głównego dziedzińca, wejście do pokojów gościnnych na dole i gó-lzc, ze strony zaś drugiego dziedziń-

Шл

па g

та

Te żelazne niby kra-

iii

щс

я-

N' \

it

Шлу

П-

11

li

Nie odpowiadał

Wbij

i!

im

Starożytne uzbrojenie przy bibliotece.

ca, mieści się na dole kancellaryja dóbr, archiwum it. d.

Nade drzwiami głównemi, znajduje się, z dawnych jeszcze czasów pewnie pozostała, płaskorzeźba, wyobrażająca, w tle frontonu, armaturę z koroną królewską.

Nieco dalej widziałeś stajnię, z której wyszedłszy na prawo, znalazłeś izbę dużą z jednćm oknem na dziedziniec i 2-ma na ogród wychodzącemu Tu były jeszcze : sień z przegrodą zakrywającą kuchenkę, śpiżarnia, komora i kuchmistrzow-ska izba, z której drzwi do piwnicy wiodły.

Osobno stała kuchnia pod dachówką, gdzie się mieściły w około piecyki murowane, izba wielka do wydawania potraw, kuchnia polska (sic), izba pasztetnicka i sionka.

Z lewej strony bramy, pod daszkiem gontowym ciągniono wodę ze studni kołem drcwnia-nćm, na którego wałe osadzony łańcuch, dźwigał dwa kubły obite żelaznćmi obręczami.

Za studnią stała wielka, z podwój nenii wroty, stajnia opatrzona podłogą, w której sień oddzielała dwie izby od kuchni i śpiżarki Burgrabicgo, tutaj mającego mieszkanie. Z izby rządcy pałacowego wychodząc na lewo, stała szopa czyli wozownia, także z komórką mieszkalną, snadź dla woźnicy.

Po za szopą wozownianą była jeszcze officy-na sześciodziclna z różnej wielkości izbami, komórkami i sienią, wiodącą do piwnicy opatrzonej trzema oknami w ołowiu osadzonemi i wielkiemi dę-bowemi drzwiami podwójnemi, okowranemi żelazem. Po środku stał tutaj stół wielki, po bokach były półki i różne przegrody.

Prosto idąc od bramy ku pałacowi, na dość znacznćm podmurowaniu, wznosiła się balustrada przezroczysta, dzieląca dziedziniec pałacowy na dwie części. We środku balustrady były: formujące zamykaną tylko łańcuchem bramę, dwa słupy kamienne z dwoma drewnianemi posągami, czyli jak opis dawny opiewa figurami. Od tej pół-bramy, (że ją tu tak nazwiemy) z prawej strony naliczyć można było trzy słupy kamienne i ośm drewnianych; pomiędzy zaś nićmi 42 sztab żelaznych, na których błyszczały korony królewskie z laurami, a wśród nich jaśniały Tarcze. Lewa Strona, nierównomierna, składała się z 80 podobnychże prętów żelaznych, z koronami panująecgo, Jjjjjj wieńcami tak słusznie mu należ- :rjj| nemi i tarczami herbownćmi, których ozdobę Jan Sobieski krzyz

zdobył pod Wiedniem, ty, umocowane były na podmurowaniu pomiędzy 9-ma kamiennemi i 2-ma drewnianemi słupami.

Na tych wszystkich słupach mieściło się czterdzieści sześć latarń okrągłych, żelaznćmi obręczami przymocowanych i oświetlających zajazd do

pałacu.^

Dzisiaj dziedziniec zupełnie inną ma postać. Wielki klomb, ozdobiony po środku wspaniałą fontanną a po bokach, w małych klombach, kwitną krzewy i małe zielenieją drzewka.

Wprost dzisiejszej bramy, gdzie dziś domeczek dla stróża od ulicy wjazdowej, były przed r. 1840 dwa gryfy dłuta Kauffmanna. Teraz ich nie ma choć wrota przedwstępne, prawdziwie wiejskie, pozostały.

Pomiędzy fossami dość znacznie od pierwszych' wrót oddalonćmi, znajduje się wspaniała brama, której rysunek na oddzielnej podajemy rycinie. Ten wjazd główmy z lewej strony zdobi posąg rycerza z włócznią opartego na armacie (obraz męztwa i siły fizycznej; (z prawej zaś, postać niewieścia wyobrażająca naukę, z godłami wiedzy, palmą i globem (oznaka siły umysłowej). Możnaby je uważać za alluzye do osobistości króla mężnego i zarazem miłośnika sztuk i nauk. Na słupie lewym, w płaskorzeźbach armatury grecko-rzymskie, wśród których umieszczony herb Srze-niawa (Lubomirskich), na prawym zaś armatury z emblematami tureckiemi i polskiemi, ale nieskończone.

Ml    Jeden ze współczesnych podróżników, francuz

Beaujeu, (który, wbrew cudzoziemskim pisarzom, zwiedzając Polskę, dość ją dobrze poznał, i wszy-ЧШШШГ stkie nazwy polskie poprawnie pisze po polsku na boku, używając w samym tekście pisowni francuskiej,) wystawia w swćm dziele: Mémoires du chevalier de Beaujeu, (contenants ses divers voyages en Pologne etc. 1700. Amsterdam 8-0 min. p. 166—169) całą wspaniałość dworu królewskiego. Różne miasta kraju naszego, poczynając od Gdańska aż do Lwowa, po kolei przejeżdżając i skre-Щ ślając ich osobliwości, dość skromnie wyraża się Щ o samym pałacu Willanowskim.

on wspaniałościom dworu króla i królowej, które poszczególe opisuje Francuz. Oto własne jego Bp słowa z przywiedzionych wyżej stronnic P amiętmków dosłownie wyjęte:

IM

syć pospolitym stylu, nie wielką ma wysokość i bardzo małe

Składa się z korpusu

na-

Naturalnie, że cudzoziemiec, zwiedzający let-

uk o li

nie mieszkanie królewskie wkrótce

Pierwsze z nich, są według

Przedziałka z ozdobied gabineciku Maryi Kazimiery, ztamtąd t. ż taboret i sofka.

„Wyjechałem z Warszawy w połowie Listopada 1679 r. i nocowałem, pierwszego dnia, aż w karczmie wioski zwanej Willanowem, leżącej na skraju łąki, przez którą płynie Wisła. Stało się ? to miejsce sławnćm przez dom, który tutaj król kazał wybudować, gdyż samo z siebie należy do bardzo nędznych i może być tylko wygodnćm na pobyt letni dla mieszkających w Warszawie, od której leży o milę polską, to jest prawie tak, jak z Paryża do Saint Cloud. Tę wioskę z przy-ległościami kupił niedawno król Polski, na imię Wielkiego koniuszego, bo niewolno królom, od czasu elekcyi nabywać choćby jednej piędzi ziemi, gdyż Rzeczpospolita chciała, aby jej władcy posiadali same tylko dobra koronne.— Królowie polscy, którzy rozdają wszystkie urzędy, nadania, starostwa, przywileje, nie mogą ich dawać książętom krwi, a tćm bardziej zostawiać dla domu własnego.

Wielki koniuszy, który użyczył swego imienia przy zakupie tej wsi, nazywa się Mateusz Matciński. Zostawał on przy osobie króla wtedy jeszcze, gdy Sobieski był tylko Wielkim Marszałkiem i wielce skorzystał na wyniesieniu się swego pana, który go zawsze uważał za najlepszego, jeśli nie za jedynego swego przyjaciela, — Matciński bowiem ze skromnego starosty wkrótce został wielkim koniuszym koronnym, potem Wielkim Szambelanem, Wojewodą Bełzkim,—a wreszcie w 1689, Wielkim Podskarbim koronnym, Tego ostatniego urzędu zrzekł się wkrótce, aby żyć spokojnie z tytułem Wojewody Ruskiego, który mu nadał król w roku 1691. Takim jest ów przyjaciel wierny; zobaczmy teraz jakim jest Willanów.

Dom królewski wybudowany z cegły, w do

rozmiary.

mieszkalnego i dwóch pawilonów z dwoma skrzydłami oddzielnemi, które tworzą kwadrat dziedzińca? Ozdoby wewnętrzne stanowią freski, popiersia, płaskorzeźby i wiele obrazów, które zebrał król polski od czasu, kiedy go Margrabia de Bethune natchnął zamiłowaniem do malarstwa.

Są tam jeszcze i inne ozdoby, jak przykład kominki marmurowe, posadzki stolarskiej roboty, lamperye malowane i złocone i t. d. Z tern wszy-stkićm jednak, Willanów, nie tyle wydaje się być pałacem królewskim, ile raczej mieszkaniem człowieka prywa-

Album Willanowski.

tnego średniej zamożności, i nie dorównywa gmachom, jakie nasi mieszczanie, finansiści albo urzędnicy bogatsi pobudowali sobie w okolicach Paryża .

Ogród, taras i sady owocowe, które otaczają pałac, nie mają w sobie nic nadzwyczajnego, bo brak im wody i cienia”.

po jego

czeniu, a nawet możnaby rzec, w czasie jego upiększania, nie widział był jeszcze wszystkiego, co król tam nagromadził. Zepsuty zaś przepychami dworu francuskiego, nie umiał ocenić tej stosunkowej skromności wielkiego bohatera, który blaskiem zewnętrznym nie chciał przyćmiewać pałaców i zamków owoczesnych możno władców kraju

swego.

Ów „Mateusz Matciński” wspomniany przez Bcaujeu, był właściwie Markiem Matczyńskim, starostą Grabowieckim, koniuszym koronnym, wielkim podkomorzym (od 168З), wreszcie wojewodą bełzkim (od 1686 r.), podskarbim wici. koronnym (od 1689) i wojewodą ruskim (od 169З r.). Towarzysz króla w wyprawach wiedeńskich, wierny przyjaciel w złych i dobrych przygodach, na pierwsze, rozwieszał w domu swym potępiające słabostki pana swego obrazy; w drugich gotów był calem sercem wszystko poświęcić dla króla! Wymownym przywiązania Matczyńskiego dowodem był testament, (wydrukowany w „Wyciągach Pio-tröwieckich And. Ed. Koźmiana” II. 102—109) którym znaczną część majątku swego zapisuje Sobieskim. Niektóre wyrażenia w tym zapisie są oryginalne i cechują zarazem tak dworaka jak obyczaje i wyrażenia się siedmnastowieczne:

,,Zapisałbym cały mój majątek królestwu, ale to wszystko byłoby za mało, dla wdzięczności więc tylko król ma przyjąć stadko na polach Clioro-browa; królowa, stadko na polach Kozodawskich;

¹ Jakób, dla swoich niewiniątek na śmietanki i masełka, wieś Michrów pod Warszawą i (w zastawie będącą) wieś Leśniowolę ; Aleksander ma dostać З000 dukatów na rumaka, zęby jeździł drogą sławy, Konstanty nakoniec także 3,ooo dukatów na książeczki, żeby się uczył sapieticyi ojca” i t. d.    m

Na załączonym tu planie rozkładu wewnętrznego pałacu, dajemy troiste nazwy.

opisu dokonanego na gruncie 28 Wrze-

OBJAŚNIENIE PLANU

ZDJĘTEGO PRZEZ BUDOWNICZEGO ^.DOLFA ^SCHIMMELFENINGA.

ITa cLole.

Galery^ nazywał się w 1-m opisie Taras dzisiejszy od dziedzińca, w 2-m zaś inwentarzu nosił miano Galeryi przezroczystej.

1.    a Sień wielka.

b Sala wielka albo środkowa. c Pokój wstępny z rzeźbami.

2.    a Pokój pierwszy w zielone kwiaty. b Pokój aksamitny.

c Pokój zielony.

3. ab Sionka. c Kaplica.

4.    a Galerya mała.

b Galerya 2-a albo pstra. c Pokój z piecem przy kaplicy.

5.    a Pokój drugi albo blamarantowo* srebrny. b Pokój blamarantowy.

c Pokój biały.

6.    a b c Gabinet chiński lakierowany.

7.    a Gabinet portretowy.

b Gabinet drugi. c Gabinecik króla.

8.    a Sala średnia. b Pokój średni trzeci, c Salon od ogrodu.

9.    a Pokój sypialny króla. b Pokój sypialny J. O księżnej.

c Niewłaściwie przezywany pokojem królowej.

10.    a Gabinet portretowy. b Gabinet.

c Gabinecik królowej.

11.    a Gabinet zwierciadłowy.

b c Gabinecik zwierciadlany.

12.    a Garderoba b Pokój piąty.

c Szatnia Królewska, zwana dziś gotowalnią. 13a) a Galerya mała. b Galerya pierwsza.

c Pierwsza część właściwej galeryi wielkićj obrazów.

13b) a Galerya otwarta.

b Galerya od ogrodu,, zwana późnićj gotycko-egipską.

c Część druga galeryi wielkićj od pierwszćj tylko arkadą oddzielonćj.

14. a b Skarbiec.

c Przejście z galeryi wdelkićj do nowej, w której mieszczą sie starożytności etruskie i inne.

15a) a b Przedpokój i sypialnia z alkowy c Pierwszy dział galeryi nowej obrazów.

15b) Drugi dział nowej Galeryi.

16 i 17. Wschody na gorę.

ŁTa, g-órze.

18.    ab c Balustrada w sionce.

19.    a b Gabinecik alfresco malowrany.

c Gabinecik prowadzący do Biblioteki.,

20a) Część górna wstępnego pokoju z rzeźbą będącego na dole. (N. 1.)

20b) Garderoba o 3-ch oknach alfresco malowana dziś wstęp Biblioteki.

T~r

//

о^-,1

5amff ■

гг

I¹

/О

:_j—!_•

■TT

г©

®Ł j- Haras —    4»

Ш ’ n П p

r|

Irj Wï I

"■

DÓZ

=J

UtrïII

32

II

Â^ra s

CD

a 208 I

Pi&ruM%e Piętro

23

CD

Шr il 37

(~

Г"

:::::!“■ JJ ::rrr:::ł

uh

дТГ^г

rtrl

fr’:,

fl

Г“Г

LI

’i

V*

ЗУ

f!

II.

iff

h, J !■ I ^

IfrLr

Jm

X.

*Vr

21.    a b Sień i gabinecik.    29. a b Gabinet o 1-m oknie.    c Pokój bilardowy z wielu portretami,

■j

c Dziś stanowią jedną całość mieszczącą bi-    c Gabinet chiński.    34. a Dawnićj składał się z dwóch przedpokojów.

blioteke.    *    " *    30 a b Gabinecik ostatni.    Po spaleniu jednćj[ściany, w inwentarzu b na-

22.    Górna część kaplicy będącćj na dole.    c Gabinet z porcellaną saską    zwany pokojem wielkim, dziś jest salonem wte

23' a b Garderoba o 3-ch oknach.    "    "    ścicielki Willanow’a.

c Biblioteka.    2STa, dole.    35. o b Pokój dawny sypialny.

24.    a Pokój o 3-ch oknach nad sypialnią królewską.    c Sala stołowa mniejsza.

h Pokój cichy pierwszy.    Bez numeru na dole w prawTćm skrzydle pałaco- 36. a b Gabinecik przy niszy.

в c Dziś pokój z przedmiotami ehińskiemi.    -wem sień o 2-ch oknach, gdzie dawnićj były szaragi na    c Pracownia dzisiejszej właścicielki.

25.    a b Gabinet porcelanowy v. farfurowy o dwóch karabiny i pistolety, dziś zaś stanowi vestibulum, ozdo- 37. a b) O Dawnićj i teraz pokoje gościnne.

oknach.    bione portretami.    Bez oznaczenia numerami na planie: nad liczbami

c    Gabinet chiński.    31a)    Dawnićj i dziś Galerya otwarta z posągiem    20a i 27, znajduje się sala górna średnia,    a    raczćj    gł<»7

26.    a Gabinecik o 3-ch oknach.    Jana III na koniu.    wna o 6 wielkich oknach. Dawnićj był tu billard; dziś

b    Gabinecik drugi.    31 b)    Jeden z przedziałów tejże galeryi przerobiony    najwspanialsza sala biblioteczna,

c Gabinecik chiński.    dziś (w r. 1875) na zbiór oryginalnych rzeźb    Pomiędzy Numerem 32, galeryą otwartą ozna-

27.    a b Pokój średni z kominkiem (sypialny)    starożytnych-    czoną 31a i wejściem na wschody pod wieżą prawą.

c    chiński.    32. a    b c Sala wielka stołowra, dwupiętrowa, z pięciu    w przedziale na.planie oznaczonym,ale    mehczbowanym.

28.    a b Przedpokój o 3-ch oknach.    dolnćmi i tyluż górnćmi    oknami.    mieścił się dawnićj Skarbczyk, służący i dzisiaj na skład; ,,

c    Dziś z przedmiotami ehińskiemi.    33. a    b Przedpokój o 3-ch oknach.    rzeczy.

i

т

- Ш

;

i

\Щ

ишшж

ЧтшШШШш

т

ШН

i

явя

■il

.J

’

ММИ

süa«

-—у

1Ы

i

[J

■

№

I j

|j!i

I

;

rjm

:

1

[i

шшшш

т

т

_

-=:==•==, £:

г {

' I

■г

fcssg-J

',-Ж

ж

РиЗНвЯ

ш

ШПтЯШШшт.

щтшт

ш

\ S - .<_т

■

. ;

шШШ

и

от

а*

i

a

:

\ =‘-

v:-V

• - '

И

ш

■i

и

—

ш

I

Ё~к

■ш

Гр

“15

ш

==g

в

ш

шш

- Л

вай

и!

'.₌.

Rytował Dziedzic.

ЩШ№Ы.;

3

4.1

I-i

0Й

Um.,

№

ж

| ц

в

1

BSagH

Srf=^ï.7r.-=;r-—rri'AXX—¥

м

щШЛфЩЩж

- В//:;    ■'    -

И i

1 гИЧл\- "

я \\WP*X »Щш1

у-■

....

ш

щ

■ :

ш®

«■ЙИ»

mx

mMÿm

h

§

J/l

wIWëÊÊÊB.

Ши. \

h

■ “а

Sa.

ШШ\ ¹

=b=4 n

шиИ

s

/. 3

â;

ki

щат

Шш

Ш

а

B=sä

?

I:

—г>;

II

| 7

Ё=^

J

да

? s

;-р-

.

/Ш/ щ

И

-7ч

ÜBE"

■

:CV

s

ИВЯ

МШИ1

mäSäFä

j~~=~g=

'

—• ”=•/

:

’

,

/ЧН 7

U

1

/ .

|t_-

ИЦ

/■;

fi

V

|^гДдпгиг^гпд^ДгI: ŁMiMrfgalÄ™£L-5ifci_к

ДМ

Rü

-Л

P

ш

ршш|ТШ

-

pi

..&■ I

I

0;

i\

ж!

»iiSjü3 i

\\

л

ш,

•:- —!|

Kl

ШМ

«

МШ

шЩ

Sfesi

M

Ą

= • ■ —-~==

' ———■— ——!—

-

IPrz3rsion.elr.

ł=’

. tr-

==r-

Ш

31

w:r

"J

¹

"■:.

ЩЙЯ

Й

—■■«

“

'    ■ i

!=.

fm

•*'3J

f|pË

EE==

;

ш

i

S6j

Éii

и

B-a,

;^2=s

WM

!ï(

»

1

й£ЕЕ&

=^=====

ш

1

Kysował Dy mitro wiez.

«

»

■

»

*

»

#

♦

!

'!

*

.

„

V

s \

* «P

■ .

V

t>

w

-

i

■

i

.t

••

У

!

>

.

'

i.

;

4

;

Г ■ J ; ■i

■ " -»■*- ■ »

i

i

t

⁴

--

'

■

5

t% i :

£

■

¹

Ф

I»

-

■*

-i

. . :?

«

«

śnią 174З roku, to jest we dwudziestym trzecim roku po sprzedaży Willanowa przez syna Sobieskiego.

Drugie nazwy po nich, kładziemy z inwentarza w pięćdziesiąt lat później sporządzonego, noszącego napis: „Inwentarz pałacu Willanowskie-go, wszystkich w nim znajdujących się meblów, obrazów, etc. diebus septembris 179З spisany.”

Trzecie z kolei objaśnienia i oznaczenia pokojów dajemy według nazw dzisiejszych.

iii

f/

Mil'li

Czynimy uwagę, że wyrazu Galerija, najroz-maicićj używano w opisie z roku 174З.

I tak np. Wschody kamienne o 3-ch stopniach prowadziły do galeryi średniego apartamentu, na której była balustrada kamienna i posadzka z flizów szwedzkich. Z obydwóch stron umieszczono żelaza do obcierania nóg.

Jest-to więc po prostu dzisiejszy taras, niczćm nieprzykryty, wiodący do tak zwanej wtedy Sieni wielkiej, do której były drzwi fassowane dębowe, podwójne, z zamkiem francuskim i 2-ma gałkami żelaznćmi; pobielanemu Posadzka sieni stanowiła szachownicę układaną z włoskiego marmuru szarego i białego. Ściany obite były w bro-katellę, mającą kwiaty karmazynowe na tle żół-tćm. Lisztwy wkoło obicia połyskiwały złotem. Oświetlało sień 6 latarń angielskich, ze ścianką zwierciadlaną i lichtarzykami szklannćmi.

Dwa obrazy Silvestra nade drzwiami wystawiały: Aryadnę cieszącą się z przybycia Bachusa, który przyjechał 2-ma tygrysami, i Narcyza przeglądającego się w obec Nimfy w wodzie (dziś tych obrazów nie ma już wcale w Willanowie).

Stały tu dwie ławy obite takąż brokatellą jak i ściany, oraz dwa zegary angielskie w szafach orzechowych; na nich, u góry, po trzy wazy małe złocone, u dołu zaś zegarów, do wag drzwiczki; po stronach, sztuczki (czyli ozdoby) mosię- [ iBÉÂ żne. (Te zegary dzisiaj gdzieindziej są umieszczone).

r MUtfiHUiłl

ШЙ

Ml

li.!

li

Przysionek, (oznaczony na planie pierwszym numerem,) przed rokiem jeszcze 179З zwany salą środkową mozaikową, był już zupełnie przeistoczony w XVIII wieku. Tu połyskują dziś marmoryzowane ściany, z których każda ozdobiona czterema półko-lumnami porządku Jonickiego. wsparte belkowanie, nad którćm pionową część ścian zdobią, na płótnie wykonane, malowania chiaro scuro, wyobrażające nauki i rozmaite zajęcia niewieście, jak przędzenie, tkactwo, rękodzieła i t. p.

Na kolumnach

Naprzeciw drzwi wchodowych, w fasecie pod sufitem, widzisz glob ziemski i embłemata rolnictwa i rybołówstwa;—w bocznych zaś fasetach Jowisza i Neptuna; jjwreszcie nade drzwiami głównć-mi płaskorzeźbę Feniksa. W narożnikach u góry mieszczą się upostaciowane cztery wiatry: Akwi-lon, Boreasz, Eol i Zefir. Pośrodku bogatego w ornamenta sufitu zawieszona latarnia nad stołem z alabastru egipskiego, na którym leży księga do zapisywania imion odwiedzających Wilanów osób.

Narożnik z zćgara szafkowego w Salonie.

Rozpoczęto ten ciekawy zbiór autograficzny 24 lipca i852 r. O innych podobnego rodzaju księgach, znajdujących się dziś w Bibliotece, powiemy we właściwćm miejscu.

Opisany przysionek, którego wnętrze załączona tu rycina wystawia, mieści same tylko rzeźby według starożytnych wykonane wzorów.

Niektóre z nich wymieniamy, jak Fauna, Diannę, Omfalię, Wenus medycyjską i belweder-ską (kilkakroć tu powtórzoną, Ganimedesa) Ba-chantki, Adonisa, Marsa, Meleagra, Merkurego, Minerwę, Apollona belwederskiego i medycyjskie-go, Herkulesa, Hermafroditę, Platona, Cezarów i t. p.

Nim zaczniemy pamiątkowo-dziej wą pielgrzymkę wewnątrz pałacu, wróćmy się z przedsionku na dziedziniec, aby obejrzeć samo wzniesienie (eleva-tio) godne zaiste dłuższego rzutu oka.

o-

.-V?

v'.>

Armatura z fassetty biblioteki.

zecz

-o

ii

co

;|i

’Silili МИ

Część obicia w salonie.

&-Л'

IjgWH........„дииииуНЯ jj

((ТГДжШД I г ! i*

Spl Mli <

Wa

ШМИЦ! !

A MII, HM

piiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiihiT

Słupek z bramy ogrodu kwiatowego.

;! м,-|к

no-

muzeum pa-

zacna pani, łożyć tylko może na utrzymanie w całej świetności tak wielkich skarbów i tak drogich sercom miotów. .

RS

EUEWAUYA PAŁACU.

OD DZIEDZIŃCA.

dosyć dziwna, iż w sta-

HL rych inwentarzach naj Jffljl łowićj opisujących stan w Вд-i- wnętrzny pałacu i najdrobniej-sze przedmioty w nim się znaj-Цн1 dujące, wcale nic ma prawic iSffSp wzmianki jak zewnątrz gmach wyglądał ?

Całe określenie elewacyi HU ' domu królewskiego ogranicza się następnemi słowami:

,,Pałac osobliwszą architekturą z dwiema wieżami, miedzią z wierzchu obitćmi, na których stoją dwie osoby złocone. Każdy Atlas dźwigający na karku globy złocone, z blachy miedzianej roku 1769 zrobiony. Na tychże wieżach wkoło po rogach, po cztery wazy miedziane, złocone, i orna-menta (na dachu) drewniane, także złocone.”

„Na jednej wieży, zegar wielki żelazny ze dwiema dzwonami bijący kwadranse i godziny. (Ów zegar został do dnia dzisiejszego, choć już po kilkadziesiąt razy był naprawiany.)

„Tenże pałac bardzo przednie architekturą, kwadraturą, sztukateryą adornowany.”

Gmach dzielił się wtedy na cztery aparta-menta. Na dole średni, ograniczał się liczbami 3, • б, и i 7 (obacz na planie)—oraz dwa poboczne: i3a Ъ i 4, 3i Ъ—a. Czwartą część pałacu stanowiła góra.

Budynek od wjazdu, odznacza się stylem czysto włoskim, kiedy od ogrodu, kunsztowna elewa-cya jest w stylu Ludwika XIV. I ftic w tćm dziwnego, bo stawiał pałac w czasach panowania tego króla francuzkiego, król polski mający za żonę magnatkę z rodu Gallów.

Załączona tu rycina wzniesienia frontowego, nie zdoła oczom widza wszystkich szczegółów wystawić tak, jak może podać opis nastę-pujący.

Pałac zbudowany w prostokąt, ma dwa skrzydła boczne, później dostawio-    Û

ne, w rodzaju architektury włoskiej.    ™

Dla jednolitości stylu, prawdopodobnie przerobiono główną, środkową część budynku, od dziedzińca, nie zmieniając zupełnie elewacyi ze strony głównej od ogrodu, która pozostała taką, jak była za czasów Sobieskiego. Dwie wyniosłe wieże, wspomniane już wyżej podług opisu dawnego, ozdabiają narożniki, z którćmi łączy się każdy z pawilonów. Jeden z nich z prawej strony, bywa letnićm właścicielki pomieszkaniem. Skrzydło z lewego boku od zajazdu, mieści zazwyezaj w łecie gości przyjezdnych.

Reszta gmachu, środkowa, razem z galeryą boczną, dawną, którąśmy nazwali w objaśnieniu wielką (i3a, i3b) dla różnicy od drugiej galeryi wćj, będącej w lewem skrzydle (i5a, i5b), nie jest zaj^tą na mieszkanie i ochrania się, z całą troskliwością, jedynie tylko jako prawdziwe miątek krajowych.

Tak wielka i

naszym przed-

Ale od zasłużonych—a zatem dalekich od pochlebstwa, dziękczynień—wróćmy do opisu

We środkowej wgłębionej części frontu pałacowego, widzisz u samej góry (20а) trzy wielkie okna. Nad średnićm, cyrklastćm, promienieje złote słońce metalliczne: anioły, wsparte na pochyłościach frontonów dwóch drugich, bocznych okien, unoszą złote tarcze, wszakże bez krzyżów. W mię-dzypiętrzu jest pięć małych okien czteroszybowych, nad którćmi w attyku czytasz złotćmi połyskujący głoskami napis łaciński znaczący:

„Co stary gród miał we czci, to teraz Willa-Nowa posiada”

Nade drzwiami głównćmi, dwie unoszące się postaci sławy, trzymają w rękach wieniec laurowy z jaśniejącym napisem łacińskim:

„Cum pace triumphos sociant”

Oprócz głównych drzwi (Nr 1.) opatrzonych cztćrma oknami w tarasie, boczne ściany ryzalitu w tymże tarasie mają dwoje drzwi, z oknami u góry. Do nich wiodą trzy wschodki, obok których pozostała dawna jeszcze balustrada, ze czterema latarniami starćmi. Tu, zamiast szwedzkich kamieni w dawnym wspomnionych opisie, posadzka zrobiona z drobnej mozaiki.

Dach pokryty blachą, zakrywa balustrada, na której ponad środkowćm frontu wgłębieniem, stoją, z jednego ^ boku, dwie postaci muz (z lirą i fletem), z drugiej zaś strony dwa posągi trzymające księgę i kartę. Zdają się

*

Z

ii

if/

ЩШ

lib

im

§

I

i

ii

(

P«

m

i

i

i..,

W.

rf

kf.

:

in

g

A\;

:*i

I

'

1

i

:

I

If

I

M

i

,

N 1Ю

: 1

111

iiSl

ЯШ

Г) 1

til

; i

■t i|j

l .1 \

!:

i

m

IIIЩ

i -

li

IT

M

H

[П! j

In

i

, I.

■

f;

£

!i

1

,

Vi

ii a

II III! V

11

’ !ï 'Ж

и

\ "П 1

ii i

i j

:

1 -

fi

:

Г : ?Tp=

: ■

Hiss

' .

,

ж

I ¹

I и h

f/Jr

Г:--:

L

[Г!

|| I i

¹

! il

Hfl;

T/VidLols pałac-a. od. d.sied.3iń.ca z -wieżą, aegrarową,

⁷

к

I

'il

I

l.i'.Hfi j6

I

t

I "

üüii

-

iiliilll

A

IÜI

*

1

fe»

:

eSfef bj I

O

Ж®

1

DH

Я

ш

-1Ш

I?ys. Dymitrowicz.

u

8:6

Hä

ii

4-

У

»

*

f

0

>> p

w

0

*

#

Ф

Ф

*

Ф

-

.

•ч,

/ч»

0

!

%

i

j

i

!

ft.

ê

iO

byc te cztery figury uosobieniem nauk i sztuk pięknych, tak znakomicie przez naszego wspieranych

władcę.

Tnne

posągi zdobiące szczyt balustrady wyższej nadpałacowćj, także mitologiczne bóstwa obrażają.

wy-

Balustrady nieco niższe po nad galeryami bocznćmi, zdobią cztery płaskie wazony stojące piedestałach będących nad półkolumnami ko-rynckićmi.

Na tle attyków w ryzalitach, umieszczono płaskorzeźby wyobrażające epizody z wypraw wojennych obrońcy chrześcijaństwa, jak np. bitwy (z których w jednej widnieje nader łatwa do rozróżnienia postać samego- króla)—zawarcie traktatu pokojowego z Turkami,—wjazd tryumfalny Sobieskiego do stolicy Austryi,—dzieci rzucające palmy zwy-cięztwa przed rydwanem bohatera,—pochód niewolników zabranych i t. d.

Oprócz drzwi środkowych głównych na dole znajdują się jeszcze w galeryach bocznych, w małym ryzalicie zdobnym czterema półkolumnami, drzwi ślepe (fałszywe). Nad nićmi umieszczony w płaskorzeźbie, z lewej strony, wieńczony wizerunek niewieści, z prawego zaś boku odpowiedni portret mężczyzny.

Widok tych drzwi z prawej strony od oka patrzącego, wraz z wieżą i częścią pałacu, dajemy na rycinie oddzielnej, jako tytułową kartę dzieła.

W niszach, między półkolumnami i pilastrami tak w galeryach bocznych jako też i pawilonach, stoją różne posągi z następnemi podpisami łacińskimi:

na

ашя'ЧЦ-ншй

. l'iiiiiiiiiiiiiiiîïïîÏÏMmmîîînîii'T* i

Ml

II

W, :

E1K

л/Т

lii

'■A

Splendor, Robor, Munificentia, Majestas, Justitia, Sinceritas. Concordia, Nécessitas,' Scientia,

i.

Po nad każdćmi drzwiami prowadzącćmi na wieże, znajduje się jedno okno czterokątne, między-piętrowe małe;—drugie nad nićm wielkie; po bokach zaś wejścia, równo z górnćm jego światłem, są dwa okienka okrągłe.

W środkowym wyskoku pawilonów bocznych, ozdobionych także czterema półkolumnami koryn-ckićmi, są z każdej strony, drzwi z frontonami wspartćmi na dwóch karyatydach. Attyki zaś nad tćmi występami, zdobią cztery posągi. Trzy okna z każdej strony występu, opatrzone są, (tak samo jak i w głównej części pałacu,) pilastrami, arkadami, niszami i posągami, których znaczenie wyżej przytoczyliśmy.

Skrzydło lewe pałacu, zakończone werendą, niedawno wzniesioną według rysunku Budowniczego F. Lanci (ojca) 1842. Prawe zaś skrzydło, z drugiej strony od ogrodu, również przyozdobione jest innego rodzaju kwiaciarnią, łączącą się z salonem właścicielki, oraz pokojem billardowym (Nr. 33 i З4) i prowadzącą do pięknego ogrodu kwiatowego, oddzielonego od reszty parku, wzniesionym tarasem. Ow taras, żelazną otoczony przegrodą, ma jeszcze dwie inne werendy przejściowe, podług rysunku Bolesława Podczaszyńskiego; oraz przytyka, a nawet obejmuje część jednę Galeryi zwanej otwartą (3ia)

W niej przedewszystkićm zwraca uwagę na samem czele stojący posąg na koniu zwyciężcy Turków, takiż sam, jaki się znajduje na moście w Łazienkach królewskich.

Wybitną w dziejach naszych postać króla-wojownika i sławnego bohatera, następnćmi maluje słowy Deotyma, w niewydanym dotąd poemacie:

Veritas, Nobilitas, Patientia, Conservatio, Potestas, Fidelitas, Pudicitia, Felicitas, Sanitas.

Wyżej nad niszami na wysuniętych konsolach wydatnieją rozliczne, bez napisów, popiersia rzeźbione podług antyków.

W tłach każdej arkady, ponad oknami, galeryi i pawilonów, prócz odnoszących się do chwały Jana III, znajdują się jeszcze następne płaskorzeźby:

jf |j 1! fi

■ill ЮЛИЯ

Г'

Wojska się dziwią,—gdzie ujrzysz rycerza, Ten oczy zakrył, tamten skrzydła stula, Wszystkim się zdało, że ze skroni króla, Nadziemska światłość uderza!

Przy Gracye spoczywające na trawie,—Grup-pa Nimfy i Delfina,—Uwieńczenie bogini,—Apollo. Wyciskanie wina do czary bachantki,.

—Polowanie na niedźwiedzia,—Paster-

ki,—Neptun z Prozerpiną, — Perseusz z głową Gorgony,— Andromeda uwolniona przez Perseusza,—Miłość pasterska, — Apollo i Dafne.

Album Willanowsld.

eg

lis

- ___

Przedziałka zdjęta z marmurowych ozdobieri pilastrowyeh kaplicy pałacowej.

Niepróżno pędzle i dłuta zdobiły

Mężnych w promienie, świętych w aureole; Światło się skupia na jenjalném czole; Ogromny promień elektrycznej siły

Skrycie przez takie ulatnia się czoło.

Ktokolwiek wejdzie w to zaklęte koło, U czuje iskrę i mężnym się stanie !

Po tej ognistej zarazie już zdała Poznasz w rycerzu wodza powołanie;

Щ Kto sam sie pali — zapala !

F:.

i

r

Postument z wazonem z gale-ryi obrazów.

it!

nar

аяЩц

k.

"JSlkW

f:

.1:

-к

lu'

w®

шш

Portret Króla Jana III na koniu malowany prawdopodobnie przez biemiganowskiego (Kleutera) malarza nadwornego Sobieskiego,

ÉÏ

żony, wniesione przez Jamiołkowskiego

1§Ш

TT

\\m

mm _

Tm

BBSTfjlb

шИШшшШШ

jjljjgp

L ifm Ша-ШШm

?!

mm

ШяШШш

I owa groza aż nadto już znana

Turkom, co o niej smutno mówią „czary“! Jak w tylu bitwach, tak dziś błysła z Jana;

I biegł — jak pożar gnany przez obszary Trawiastych stepów; — nie miecz bohatera Lecz sama jego obecność pożera,

Pali, pochłania muzułmańskie szyki,

Co jak traw rzędy ścielą się w pokorę: Szmer przerażenia wstał głuchy a dziki,

Jako syk stepu co gore.

•к

Postrach opięty w żelaza i miedzie

Z obliczem moru i w płaszczu z całunów Idzie, w prawicy kańczugiem z piorunów Skrząco wywija.... a lewicą wiedzie Za cugle konia, na którym król leci;

Takich to miewał koniuszych Jan Trzeci !

—Za koniem, chwała stuoka, owita

Strojem z piór pawich, jak promień w topa-Sto laurów rzuca — a innych sto chwyta.... [zie, Takie za Janem szły pazie!

Pokoiki dziś zwane chińskićmi, zajmowała królowa Marya Kazimiera; pokoje zaś obecnie jćj mianem nazywane,—z tego powodu, że tam się mieści goto-walnia i inne meble z góry zniesione, — były ongi sypialnią i garderobą królewską. Marysieńka miała tylko gabinccik o-znaczony N. 10 na planie.

D w ó c h pawilonów czyli skrzydeł bocznych, jak wielu sądzi, nie było wtedy, gdy pałac. zWil-lanowcm należał do Sobieskich. Wprawdzie pozostali synowie króla,

(z których Jakób zostawał nawet przy boku Augusta И-go w służbie honorowej) pozwalali następcy swego ojca przemieszkiwać tu niekiedy; ale czy król, za to, skrzydło dobudowywał? wątpić przychodzi. To pewna, że spalony jeden z pokoików, N. 10, odrestaurował. Po przybyciu nowego władcy do Polski, nie pamiętni uraz do jakich słuszne mieli prawo, Sobiescy, z całą go tu polską przyjmowali gościnnością.

August Sas, miał wielką chęć nabycia tej posiadłości — jak dowodzą ówczesne gazety — mianowicie z Kwietnia i Maja 1720 roku. Tu czytamy:

,,Król Jegomość był w Willanowie, Oborach, usque w miasteczku Górze, i słychać, że te wioski król chce skupować.”

,,0 possesją Willanowa cum attinentiis stara się król J-mć—i już posłał z projektem kontraktu do królewicza Jakóba, do Oławy, Imć P. Franciszka boskiego, Podkomorzego Warszawskiego.“ Musiała jednak znacznie drożej zapłacić pani Sieniawska, lub może królewicz Konstanty nie chciał oddać pamiątkowej po ojcu siedziby, w cudzoziemskie ręce.

Tymoteusz Lipiński w „Starożytnej Polsce“ (Tom i str. 461) a za nim Sobieszczański i wszyscy inni piszący o letniej króla naszego rezydencyi, utrzymują, że syn jego sprzedał Willanów 1724 r. Jednakże w Archiwum głównćm Królestwa Polskiego (Donat. Gród. Warszawsk. ks. 63 fol. 428) obiatę przelania praw do pałacu i dóbr Willanowskich przez syna Konstantego we Wrocławiu 3 Lipca 1720 r. znajdujemy szczegółową. Intromissya zaś, czyli wprowadzenie do nowej posiadłości

Elżbiety, Heleny, na Wiśniczu, Jarosławiu i Ten-czynie, hr. Adama, Mikołaja na Granowie i

Szkłowie Sieniawskiego do akt

24 Lipca 1720 r.

Nie tylko Willanów z pałacem i ogrodem, ale i Powsinck, Służew ze wszystkiemi przyległo-ściami, Zawady, Kempa i Wolica, Sieniawskićj zostały własnością, której dochodzenie, w razie potrzeby, prawne, zastrzeżono w Trybunale Lubelskim (patrz tamże fol. З81). Zwracamy uwagę, iż w całym akcie nie ma wzmianki o summie, jaką wziął królewicz za Willanów. Może chęć kupienia Willanowa okazana przez Króla, była przyczyną tej tajemnicy.

Niezwyciężony na polu bitew bohater, król Jan Sobieski podbity był w domu przez najukochańszą swą

, na

ramach kryształowych, z essami szklannć-

kój

lid

ir:

wM

ii

iflj

Im

ШЁ

¹ ШШ

Bi

PIH

. ,>1 и i

II

li-

I:

"    " ..' Л ' Д.ДЁ

UJ.

Marysieńkę, która mu nieraz słodziła, ale też niekiedy i burzyła zaiste ! spokojność zacisza wilanowskiego.

Niejeden tu pokój, zapewne, podług myśli i woli królowej urządzono. Poparciem twierdzenia naszego, zdaje się być mnóstwo zwierciadeł,

zajmujących wteiy miejsca dzisiejszych obrazów.

W pierwszym zaraz pokoju (Nr 2 planu) lewo od wstępnego z rzeźbami, było aż cztery lustra w

mi na rurkach białych osadzonćmi i dwa stojące w ramach złoconych z ornamentami snycerską robotą. Ściany obite były aksamitem, na którego dnie złotem, zieleniły się kwiaty; — dlatego i pozwano raz aksamitnym, drugi raz zielonym. W około błyszczały złote galony. Dziś wszystko spłowiało, a świeci tylko pozostałą pamiątką. Na kominie stała postać Marsa z bronzu, może jeszcze samego króla ręką postawiona: w roku 1748, tę figurę, razem z 81 sztukami różnych zbroi dawnych, księżna Lubomirska (siostra jenerała ziem podolskich księcia Adama Czartoryskiego) darowała hetmanowi Branickiemu.

Meble, to jest kanapa i taborety, obite były podobnymże jak i ściany, ze złotem tkanym w zielone kwiaty, aksamitem. Dwa stoły marmurowe (większe) i dwa stoliki składane, orzechowe, fornirowane, obite aksamitem zielonym, służące do gry, oraz warcabnica orzechowa z kamieniami drewnianemi drukowanćmi w różne figury, resztę umeblowania składały. Warcabnicę dziś gdzieindziej umieszczono. (Nr 6)

Miejsce swe jeszcze tu miała Trou-madame, dębowa, zielonćm obita suknem, z dziewiętnastoma J kulami ze słoniowej kości. Była to tablica z po- ] robionćmi otworami, do gry, w której rzucano kulki tak, aby mogły trafiać w odpowiednie wy- < drążenia. Coś podobnego mamy i teraz w małych bilardzikach zwanych chińskiemi.

Na plafonie widzimy himę olejno malowaną , na płótnie, której nie było jeszcze przed 179З, ale znajdujemy już ją w inwentarzu z 179З r.

Nadedrzwiami wchodowemi Nimfa z Satyrem (według najdawniejszego opisu: IVenus i Satyr). Nad drugićmi drzwiami prowadzącemi do pokoju białego (Nr 5) podług opisu starego,

Amor podaje swojej matce strzałę; dzisiaj zaś widzimy Bachantki z Satyrem i stosowne do tego z Bachanaliami obra- ś|fl zy, na których, malowaniem chiaro scu-ro wystawione rozliczne psoty dzie-

cinne, piękne obrazki zajęć domowych, polowania

i t. p.

Wspomniane obrazy mitologiczne po nad drzwiami, wykonał malarz francuzki Ludwik Sil-vestre, uczeń Le Bruna i Maratti’ego, sprowadzony do Warszawy przez króla Augusta П-go Sasa, któremu nie tylko w Dreźnie, ale i w tutejszej stolicy pałac saski przyozdabiał. Ponieważ August II, tak od dzieci Sobieskiego, jak i później od Sie-niawskićj, miał dozwolone przebywanie w pałacu Jana III, mógł więc i do upiększenia Willanowa użyć Silvestra. Być też mogłoby, że i sami właściciele ówcześni, nabyli od cieszącego się wtedy wziętością malarza, kilka obrazów. Spotykamy się bowiem z utworami jego pędzla i w innych pokojach. Dziwna tylko rzecz, dla czego E. Ra-stawiecki w Słowniku malarzów polskich, nie wspomina wcale o będących w Willanowie obrazach? (T. II str. 167—169). Malował L. S. on i alfresco, ale czy tego rodzaju prace zostały w letnićm mieszkaniu królewskićm? podania, ani pewności mieć nie możemy.

Z luster, zostało tylko zwierciadło wprost drzwd wchodowych, ale zato liczne wizerunki postaci dziejowych ozdobiły ściany. Najdawniejsze z nich, które tu podajemy: Konrada księcia mazowieckiego, z nadpisem u góry:

loannes Conradus Dux Masoviæ E Tc, V. 2. i odpowiedni mu portret z podpisem u dołu :

,,Sophia de Sprowa Odrovonzia neptis Conradi III ducis Masoviæ, Dno voto Tarnowska Castel. Voy-nic. 2do V. Ko siczy na, Fałat. Sandom. fundatrix Coll. Iaroslav. ad s. loan, avia calas sima fund.... “ reszty podpisu nie można wyczytać.

Króla Władysława IV д jego żony Cecylii Renaty, wizerunki zamieszczone w przerysie wiernym nie potrzebują objaśnień żadnych. Malował je znamienity artysta Tomasz Dolabella.

Pod Księżną Zofią wisi portret Bogusława Radziwiłła z herbem (Trzy trąby) — z drugiej zaś strony drzwi, obraz, rzecby można, familijny książąt Korybutów, Wiśniowieckich. W jednych bowiem ramach, znajduje się dziesięć wizerunków małych, a mianowicie :

1) Jerzy Korybut Wiśniowiecki, książę Zba-rażski, Hetman W. koron, bezżenny do śmierci 16З2 r.

2). Dymitr Korybut książę Wiśniowiecki, rządca wysp Zaporożskich, pan obrany hospodarem wołoskim; wzniesiony od Turków w Stambule na

Rys. Maszy ński.

.3

ШЖШ

'Ч

.........."'"is

§§«

ii

i:,:

¥;

ЯШМ

шт

Шшж

1/М

ШиШвт

teg

fi

Ryt. B. Puc.

tę

Portrety Króla Władysława IV i żony jego Cecylii Renaty podług obrazów Dolabelli z pokojów pałacu Willanowskiego.

haku, a z niego trzech baszów zabiwszy, umarł od drugich rozstrzelany i563 r.

3). Jerzy Korybut Wiśniowiecki, wojewoda wołyński, ojciec księżnej Radziwiłłowćj wojewodziny wileńskiej ; Księżnej Czartoryskiej wojewodziny wołyńskiej ; księżnej Sapieżyny kasztellano-wćj wileńskiej i Pacowéj wojewodziny mińskiej; bil

na księcia Wiśniowieckiego. Leży w Kijowie, w Pieczarskiéj cerkwi (t. j. w Ławrze w pieczarach).

9). Heremi (sic) Michał Korybut książę Wi-ruski, przemyślski staros-ana к owskiego, króla Mi-

ai В

umarł i554, wieku swego 46.

4) . Janusz Korybut książę Wiśniowiecki koniuszy koronny, krzemieniecki starosta, syn Konstantego wojewody ruskiego, zmarły w Wiśni 16З6, Listopada 9, wieku swego 38

5) . Janusz Korybut książę Wiśniowiecki, kasz-tcllan krakowski, starosta krzemieniecki, syn Kon-stantego wojewody bełzkiego, umarł we Lwowie,

шшШШ

Ш1

fet

™ ' ft '7.1 ilTJ.l I ■[.

ta, syn

chała z Gryzeldą Zamoyską kanclerzanką Wielką koronną ojciec; moskiewską, tatarską, kozacką, w oblężeniu zbarażskićm i pod Beresteczkiem his-torijach, sławny, umarł pod Pawłoczą i65o. Sierp.

10) Konstanty Krzysztof książę Wiśniowiecki, wojewoda bełzki, białocerkicwski starosta, syn Janusza koniuszego koronnego, umarł we Lwowie

1742.

ïM

Ш

6). Konstanty Korybut książę Wiśniowiecki, wojewoda ruski, syn Konstantyna wojewody kijowskiego umarł w Zalescach 16З2 r. go 76.

wieku swe

^ Г

MIII

ävil M

flljfp

шжш

i fell

ll

7). Michał Korybut książę Wiśniowiecki, kasz-tclan kijowski, ojciec księcia Hieronima, postrzelony w Wołoszczyznie od Turków, umarł. Leży w Wiśniowcu,

га

Mi

wm/m

w murowanej cerkwi.

8). Konstanty Korybut książę Wiśniowiecki wojewoda kijowski, syn Ja-

i685. Aug. 16, wieku swego 52.

Największą jednak osobliwością w tym pokoju zielono-ex-aksamitno-złotym (bo dawnego złota zaledwie tam już dopatrzeć zdołasz) jest, ze znanych dotąd, jedyny wizerunek króla Kazimierza we zbroi, w całej postawie, przez malarza niewiadomego. Dajemy w dziele naszćm wierną jego kopiję, przerysowaną przez W. Gersona.

Podobnyż portret jana Kazimierza, zapewne z tego przekopiowany, znajduje się w zbiorach Ordyn. Krasińskich.

Dwa zegary starożytne z wieku XVII też same, które dawniej były w przysionku, stoją tu po rogach.

OKI

<•

Zegar zwierciadlany wenecki, jeden z dwóch jakie, za króla Jana były umieszczone w przysionku.

i

ж

1

.. s

.

—

—

к

Ig,

=g=S

[ii

m

I

I

Bi

m

, |Ти1

■ ."i

",

щ

IIIIIIIIIUIIII11JI11U

iniinu

!

V

Ifi

i

n

_____i

mmi    i nul

IHIIHMIlinilUHnmlimiinimul

sméSI

5»fe -'S

ipfm -.

__

i

i.

■

ssmbé

?

Ш

|ш

tiiiii

ż;

m

■Ą

■

■■É

M

li

111

I

'

Ш ;

i.

■

iIimiimI

ЕГГ

1

ш

. ■:ii^»iJüi;iul:i|i;ii;iiisim;wi;::v

щ

1I4IIHIIIIHIIIIIIII

Ht

иг

Ш1

IIIIIIII

ł

1

■" ' ' ¹ "

Pi

V ш

.

Ц

:

.

а'

■

||||

jjï

т

пит

ПП11П11И1П1

HIHIHI

ни

к

щт ~м д

||М

Il II II 11¹111 II I т: ;. I П,1П

ши

ш

ц

шк

:

*

и

Mflü

Щ

IHUUll

i :.П».г ICT

!п

и

È

1

mm

1№

■Mllllllllinml

SîjjlmiiiiWïSj

;;

jjJ

Щ1|1Щ1||

РИ|

I

К!

ii

ДМ

tej

i

g

: •

га

1

Ц^ЩШШШШП1ГгПц11|1||,|П|||„|,|,,'

Ш

ж

UÜLifinгпттi г

ЦЧИиппп

i

I

И

mmi

ж

ш

И» ■Р

Щ|||

iSlliiiiiiiiii

Û

¹—: i "*

Щ

tS-j

[=1

■

ёжш

llllm

SU

=

llys. Waroczewśki.

Ryt. Baranowski.

Biórlro orzechowe w zToioracłi ■willanowskich.

f'

v

■

».

#

*•

«* •'

#• *

*Ф

' v

» #

à

f,

•• ♦:

«

«И *'■

• *

*А

*

*-

.

-Л**

ч *

*' • -

*

• л* >'

V •

4

. >'* i-

-'J Vw

•! . ■

•I

*

«

#

ф

%

♦

*

w

»

ß

»

•i

, »

"■i

\

%

»

%

m

/*.

f

t

è

*

i

<r

• -

*

*

«

?

%

»

*

.

*

. *

\

%

f4

h

• •. *

*

♦

*

Uderza w przechodnia oczy biurko hebanowe z nad-

zwyczaj pięknćmi, wykuwanćmi na srebrze płaskorzeźbami, którego rysunek przez Miłosza Kotarbińskiego zdjęty, a na drzewie przez Piotra Dziedzica wyryty, podajemy na

str. 6 dzieła. Blachy na biurku wyobrażają przedmioty religijne, lub z hi-

storyi pisma świętego brane: do najpiękniejszych z nich należą: Opłakiwanie (pieta), Ukrzyżowanie Chrystusa Pana, N. Panna Marya, Ś. Jan, S. Roch, męczeństwo Ś. Se-

тгй а /М

ii

||

3EÜ

IÜF3

bastyana i t. p. Z obu stron bocznych biurka znajdują się herby połączone książąt Jabłonowskich i Ogińskich. Wyrób ten włoski nabył August hr. Potocki w Kolonii; że zaś jeden z Jabłonowskich był przyjacielem króla Sobieskiego, a Jan Ogiński, wojewoda połocki, hetman polny litewski, walczył przy boku Jana 111 pod Wiedniem,

31

Ci

Шш

III

mm

>11

й\;Ж ly

przeto dawny Willanowa właściciel uważał za rzecz odpowiednią tę pamiątkę tutaj umieścić.

Rys. MaszynsU.

odsyłamy do „Żywota wydanego przez Tytusa hr. Dzia-łyńskiego 1840 r. w Poznaniu.“

Dajemy także* i wyobrażenie króla Jana Kazimierza, we zbroi, z orderem złotego runa, w delii amarantowej i pąsowym żupanie. Przerysowywał portret z oryginału

W. Gerson; rytował zaś na drzewie j. Jezierski.

W tym pokoju, jeszcze 1793 r. była posadzka z marmuru włoskiego, czarnego białym, w szachownicę układna, oraz kominek marmurowy koloru czerwonego i białego. Dziś go zakrywa transparent w drzewo oprawny, ze starego gobelinu, któremu, dla ochronienia od zagłady, ł nowoczesna ręka dorobiła okolenie haftem z włóczek.

*k

Шл

г. V.

ШШ i

Bogusław Radziwiłł.

Gobeliny siedmnastowie-

czne, okrywają tu fotele i kanapę, przed którą stary stół, ozdobiony bronzami, sięga czasów saskich.

Stoi tu także stara skrzynia, otwierająca się do góry, wyrób wieku XVII.

Bogusław Radziwił, książę na Birżanach i Dù-binkach, syn Janusza i Zofii Kurfirstówny brande-burgskićj (córki Jerzego), ktorego tu wizerunek umieszczamy, nic cieszył się, tak jak i ojciec jego, poczciwą sławą. Będąc jenerałem gwardyi królewskiej, biegłym w wojskowości, chciał za młodu nagrodzić ojcowskie względem kraju winy i bil się mężnie pod Beresteczkiem i Mohilowem. Lecz potem przeszedłszy na stronę Karola Gustawa, przeciw własnemu walczył królowi. Jan Kazimierz, który mu później przebaczył zdradę, wisi dziś w tymże samym pokoju, i z innej ściany spokojnie na przeniewiercę spogląda. Ale dzieje przebaczyć nie mogą—i prawda historyczna zawsze złą

wykazać musi stronę.

Album Willanowski.

Ciekawszych czytelników

=■

yj

ł

■ńł

*■•****

■*<

Шт

v₄

Ryt A

Ruc.

Wnętrze komnaty zwanej niegdyś aksamitną, dziś zieloną, tu dołączone, zdjęte z natury przez Juliana Maszy ń-skiego, stawia oczom* czytelników kształt dawnych mebli ze stołem

marmurowym, z jednćm pozostałem jeszcze zwierciadłem i deseniami obić

starych.

Dawniej trzy okna, w ołów oprawne, oświetlało ten pokój: jedno z nieb wychodziło

na ogród, czyli mały ta-rasik boczny, drugie na dziedziniec albo taras dzisiejszy, przedwstępny ; trzecie

\affUF i

ii.

zaś rzucało tylko pół-światło z sionki, będącej naprzeciwko drzwi wcho-

!■

dowych, gdzie dziś jest wspaniała a skromna kaplica nowo-wzniesiona przez właścicielkę. Tutaj bowiem, według podania, miał kończyć żywot król Jan III dnia 17 czerwca 1696 r. leżąc na ziemi. Zsunął się chory z fotelu dla wielkich boleści, które cierpiał z powodu kamienia. A że był czas niezwykle gorący, i attak apoplek-tyczny zdarzył się przy usuwaniu się z krzesła, prze-niespodziana jedna chwila śmierć przyniosła. Ciało panującego tejże nocy przewieziono do Warszawy, do zamku królewskiego.

Świecznik w stylu starogrec-liim z galeryi obrazo«’.

zarazem

za-

to

Młodzi Sobicscy, oprócz 140,000 talarów, wy

płaconych po skonie ojca pozostałej matce, dali mnóstwo „principaliorum mobilium”.

Wiele więc

przedmiotów droższych i z Willanowa wtedy uby-ło, tćm bardziej że i Elektorowa bawarska niejednej pamiątki po swym ojcu zapragnęła.

Nadto, właściciele późniejsi tej siedziby królewskiej wiele obrazów i przedmiotów innych, jak

świadczą inwentarze, wywieźć kazali do Puław lub Łańcuta.

Dlatego niepospolita należy się wdzięczność rodzinie Potockich, która już w na-szćm stuleciu to wszystko, cokolwiek się odnosiło do pamięci i pamiątek po wielkim bohaterze, usiłowała gromadzić i w Willanowie przechowywać.

хТЛ

'V

mm

i;

Kaplica (oznaczona liczbami 3 i 22 na planie) cała bieleje marmurem karraryjskim, w żyłki dro- > bne, popielate. Ozdoby, czyli wyrażając się językiem technicznym ornamenlacye w kopułce gipsowej i na pilastrach marmurowych, przepiękne, są w stylu Sansowina.

Ołtarz, zamiast obrazu, wystawia Najświętszą Pannę wyrzeźbioną z Karrary w Rzymie, podług wzoru Madonny Sykstyńskićj Rafaela, przez rzeźbiarza Gajazzi.

Na drzwiczkach cimborium, mozaika rzymska wyobraża Zmartwychwstanie Zbawiciela.

i-    !

Antepcdium ozdobione mozaikowo - kolorowé-mi marmurami: ornamentacye i wszystko cokolwiek tu zrobione z marmuru, wykonał rzeźbiarz dekorator Caramini w Rzymie.

Sztukaterye będące w kopule, odlewane były przez zmarłego już Klimczaka, włościanina ze wsi O Powsinka, należącej do dóbr willanowskich. Przyj-ЖШ dzie nam jeszcze mówić o nim w opisie wspania-■H ^eS° k°ści°ła tutejszego.

We drzwiach, z jednej i drugiej strony, mieszczą się, w postaci sporej konchy, kropielnice z czerwonego marmuru zwanego rosso antico.

ne

Drzwi, z kaplicy prowadzące do galcryi (Nr. 4), z bronzu misternie są wykowane w fabryce Karola Mintera w Warszawie. W nich umieszczo

nc

płaskorzeźby przez Lavastre’a w Paryżu wy-

Zegar szafkowy inkrustowany коПЯПС z Salonu.    *

Ш Щ

Wæ щ

life

i»

.1

Wè

i

".

..

II:

ШЯ

в

I¹

ШшШ

i

II!

liiiiiiii !.l

il

ЮШШ

а

7'г i

îr.>/y

■я

г- -

ÜI

_ —j

Шш

ШтШ

щШ

Ж

р

т

i, р

Щ!1

№

;

as

i

lr

>!

i

ш

Г/

И]

п

■И

là-- .

li

г.,';

■/■

• ’

II

i ‘ /■

g

■

I Ш

ii

>

ЙОЛ

■« :

fc.

ШШ

M

il’,

ri

!

f

₁

I

g

.

fl

Щ

11

\

:Л

* V-

fj

/у0^\

ЩШШй

I . -.

-.

i

f /,

'Щ

Г)

7;

*....

i

i

Я SI

щ

■V,"j

ШШ /г Л

loü

fi!

Wm

j

pm-j

:,X.J

*“411 ЦК -JM'¹ l^rtl Ml'’    * »

'•■ ■

■i iiWM^№j!b '.^iriiillilillh-fJiiiiliMi.'¹.'¹:

Ö

mil пир

I

Щ

fjl

'M

i

I

h ¹

■

ffl

Il

!

Шй

I yfeé

■ ,.®

Ч'--'

/

i

Is

. Ä

d

fil

III

¹

m

m

! Л

t

m

y:

I

h

I'

к

J

,

I

■=—-

. I

s

•:

PI

f§

§*Ш

Rys. Jï Dymitrowiez

Rytował P. Dziedzic.

Шт)

"^77"rLçtrze polsoj-u. рггзг łszaplicjr, z-wane^o w d.a,-wzi3rchL czasach. „G-alleryą. Fstrą“.

- —.......

«

HL

:

î

\

.¹

* <t

.

■

:

-Ц*

V .

>

♦

♦

<1

*

*

;

j ł *

>

ч

I

!

!

■ • • ■.

т—

s.

*

GALERIA

„PSTRĄ” NIEGDYŚ ZWANA.

lanowie; większej jednak ich części już nie ma. Wykaz ich znajdzie się w rozdziale o dzisiejszej ga-leryi.

PT, |b.

ii

tej

Ш

Część obicia z „Galeryi Pstréj“.

; edne drzwi z kaplicy prowa-ić dzą do galeryi, którą zwano dawniej małą albo pstrą; my ją dziś mianujemy pokojem

I    przy kaplicy. 'Pu w gdań-

II    skićj starej wielkiej szafie dębo-! wćj kupionej przez hr. Augu-

■ sta Potockiego, (który i wiele innych jeszcze przedmiotów ofiarował dla kościoła willa-

Üïf

Is

ИИ

•G

nowskiego) złożone są apparata kościelne — przeto galerya dawna mogłaby nosić nawet dzisiaj nazwę

SI

zakrystyi.

U góry, dwa są malowane na płótnie plafony, wystaw ujące Religią i Naukę. Pomiędzy nićmi kilkanaście wyobrażeń medalionowych, po dwa wizerunki w jednćm, jakby duchy wielkich mężów, widnieją u sufitu i okalają uosobione postaci przedmiotów, którym całe swe poświęcili życie.

Imiona ich są następujące : Copernicus et Ptolomeus. — Vitruvius et Berninus. — Gallilcus

HM

W inwentarzu z г. 179З znajdujemy wzmiankę o suficie uczynioną następnćmi słowy :

},W środku dwie ramy duże, cyrklaste ze sztukateryą i ornamentami. W tych ramach różne figury na płótnie malowane; około tychże mniejsze ramy, a w nich różne, pierwszych poetów, filozofów i wszystkich sciencij i inwentuów (sic) portrety na płótnie malowane.“

Wyszczególniliśmy je wyżej w zdaniu sprawy z dzisiejszego stanu galeryi, w drugim inwentarzu pstrą nazwanej. Dodać tylko musimy, że gdy w pierwszym opisie, pominięto wzmiankę o obrazach na suficie, wszystkie inne drobiazgowo wyliczając, prawdopodobnie te plafony znalazły się tutaj dopiero pomiędzy 174З а 179З rokiem. Wnętrze galeryi Pstrej, osobno do album dołączone, rysował Dymitrowicz, rytował na drzewie P. Dziedzic.

ii

fi

et Archimedes. — Rafael de Urbino et Apelles. Aristoteles et Lipsius. — Ovidius et Homerus. Sanctus Augustinus et Plato. — Horatius et Sar-bievius. — Solon et Justinianus. — Treilius et Tasso-Torquato. — Demostenes et Paracelsus. — Fidias et Michael-Angelus. — Cztery portrety nie mają podpisu. Z wyżej wszakże przytoczonych J nazwań, widzimy cały poczet uczonych ze wszcl- | kich sfer nauki i wiary, a wśród nich świetne И zajmują miejsca nasz Kopernik i Sarbiewski, uwień- M czony w Rzymie jako polski Horacy.

Zobaczmy jak taż galerya, zwana wtedy ma-

Ściany w tćj galeryi, na pierwszy rzut jakby pstrocizną uderzają oko, ale bliżej się wpatrzywszy widzimy naśladownictwo niby-gobelinów malowaniem, które wystawia korony królewskie i powiązane głoski J. S. 111. Inicyałem właśnie takim poczęliśmy wzmiankę o tćj galeryi Pstrą dawniej słusznie nazywanej.

Wiadomo, że zwykle pomieszkania letnie pozbawione są sposobów ogrzewania. Gdy jednak w kaplicy, może się nieraz odbywać nabożeństwo i w czasach zimniejszych, przeto właścicielka dzisiejsza sprowadziła z wystawy wiedeńskiej piec jjjSjLs prawdziwie królewski, od którego idą kaloryfery i do kaplicy.

Na szczycie wysokiego z fajansu pieca, są g» herby Sobieskich. Małe to w swoim rodzaju arcydziełko ceramiczno-pałacowe pochodzi z fabryki szwedzkiej Roerstranda pod Sztokholmem.

roz-

lą, wyglądała w roku 174З.

Na posadzie z marmuru kaflowego, czarnego Ijg w tafelki trójkątne układanej, stało

ii-

i białego,

cztery ławy suknem czcrwonćm obite, a na ścianach było tyleż latarni angielskich, fornirowanych orzechowo, u których znajdowały się szkła okrągłe, za nićmi zwierciadła i w każdej lichtarzyk

I!

I

i.

ir

Słusznie

szklany z rurką mosiężną, się wtedy ten wązki a długi pokój zwał galeryą, albowiem na ścianach wisiało czterdzieści obrazów. Niektóre z nich,

iW-!

^Y-v-'Г

m.

jak zobaczymy w opisie galeryi teraźniejszej, znajdują się i dzisiaj w Wil-

-4.4;;

Z galeryi pstrej, przez opisany już pokój w zielone kwiaty, czyli aksamitny (Nr. 2), wchodzimy do blamarantowo-srebrnego, dziś zwanego białym. (Nr. 5.). Nazwa dawna pochodziła od ściennego obicia na dnie śrebrnćm w kwiaty blamarantowe, aksamitne, ze srcbrnćmi w około galonami. Kanapa z poręczami i taborety obleczone były takąż samą materyą i galonami. Oprócz czterech zwierciadeł wiszących na ścia-

— 20

nach byty jeszcze dwa stojące lustra. Nade drzwiami trzy obrazy mitologiczne : Latona z dziećmi i mężami przemienionymi w żaby, Wenus spuszczająca się w odwiedziny do Wulkana i Pluto porywający Prozerpinę, pędzla Sil-vestra, znajdują się wspomniane w obu najdawniejszych wnątrz zlotolitą wybijany materyą, służył do gry — i oprócz czterech narożnych wydrążeń krągłych na świeczniki, ma jeszcze pomiędzy nićmi drugich cztery owalnych wydrążeń na marki lub pieniądze. Dwa zegary lustrzane, gdańskie, błyszczą we dwóch kątach salonu.

ii

i- .-i

SI

■БЗРЦ

гг

S.

шШШш

iti

V.::

lift

'У'////////, V/

тшт

ЯМ

iШ&еттщтк

Шш

ii

wm,

WF

■Я

i. Witkiewicz.

Ryt. Baranowski.

Anna Jagiellonka kopia z obrazu wpałacu Willanowskim

Pod

inwentarzach i dotąd zajmują swe odwieczne miejsca.

Ze zwierciadeł pozostały dwa nad kominkami marmuro-wcmi i jedno między oknami, o sześciu tafelkach. nićm, na starożytnej komodzie, stoi popiersie Jerzego Ossolińskiego. Przed kanapą, dawny stolik składany, we-

Na plafonie wymalowany obraz Lata, otoczony ze wszech stron wypukłorzeźbami gipsowćmi,' wystawiają-cćmi dzieci z Trytonami lub Delfinami, wśród nich olejne obrazki okrągłe, wyobrażające rozmaite zajęcia letnie, jak pszczolnictwo, strzyżenie owiec, dożynki z tanami i hodowlę

i

Щ

,

_;

vT'

км

i

Щ

I

ill

i I

Л—V'

w

ЩЁ 5

i:

<

JJ

щ

г]

Mllfl

fi

«

ы

■Hi 1

?ЯИ

j

■

Я

-ГГ

• X5Î

li

; i

,й1 ii

-j

ii

i ;

1

m

r

Ir 'ii

"РД&1

■fil

i;i! l lii i

Ryt. Staszicowski.T

i

SSS

l i

i'1

■

i!

;

liii¹

. ni

„ЗЩм

jo I

i.:;.

liii

i?'⁴

«

ki

-U

h

li

¹

? ;<

■ ¹

■

■■i

lin

ТШ- ^,-л vT

$42

№

vT

IB

M

T

V,i

O

STaSfC

W

i

..i;

Ulli

N

,ii m

ш

EЙЭЩВ

==г^Д==^

—38^fv£:

:—: -V:

■■■

ll||liiji;|jjl|

fi

mit,-i,

Й

Ш&В

r:    — f=

~ -aHs-ś^

i- Z—⁻___ j-

=§a

И1

fi

i

V

«

У-/**

ff,! ... .Л]

ЩИ

F [

r

fjï';';

Й

Ul

-,

;

.

'Я

i

_4P-:^

,

фЯьГЛ'

u

B,

7

1Ш

■

pHi

łf|i3i

Ш

Jy5

l

_~p

■

py

i i я

J УУ:!|аД>^

ii¹,«¹

.

ш

i

—=SP!

I

I

mm

;ł

Щ

I',

¹1

ij-vi!

ł'

■

~,J

h

»

1

If

I

I

;

.

[ j

J

cl

ii

_

i

П

Łi

u

r

1

H|

И

ЯШШМ

: '

j

TE

jjfK^

mt

т

ж

/ '

i

;

p

—Si

11Й

! Я

Lr.:

...

^ :

ш

śp

W

II

f/mii

wÆm

WÆm

7///////A

WŁ

ä:

■^^Tn-ętrze p ols oj-u. blamarantowym d.a"Wïiiéj zwanego.

-==—=- -——

i w ' ----

—

1

i

%

f/

7

[Ti

:

= 1

TI

p" - l iii

tąjmu

Шш!

i

/

■

■

/

fi

P

/ .

*

m

i

fj

к 2

ii

il

¹

III Li

Rjrs. Maszynski.

*

*

.

m

;

ß

#

4'

Vf

#

m

»

«r

t

»

;

*

*

*

i".

*

...... _ . ......■ *..... -    -J-':..    ... . ... liii. . ■'    .

#*

! *

• •

21

koni.

Na jednym ze stołów przy ścianie, przechowane pod szkłem, w misternćm pudełku, album Gucina. lu są własnoręcznie wpisane imio-tych, którzy dla dawnych właścicieli, Stanisława hrabiego Potockiego, i jego brata lgną-cego, sadzili drzewa w

na

miejscu przez ministra ulubioném, o którćm później wspomnimy, opisując okolicę Willanowa.

Gobelinowy ekran przed kominkiem

marmu

rowym wystawia Neptuna z Trytonem.

Dwie szafy oszklone, stojące przy wejściu, zapełnione są drobniejszémi przedmiotami, o których szczegółowa powiemy w dziale o starożytnościach Willanowskich.

Ztąd wzięliśmy trzy pałasze na pierwszej stronicy dzieła naszego umie-

szczone w

drzeworycie.

stoi na stoliku składanym, warcabnica wspominana jeszcze w inwentarzach dawnych przy opisie pokoju pierwszego czyli zielonego (N. 2). W niej kamienie duże, drewniane, jakby do innej należące warcabni-cy, z wyobrażeniami panujących (jak Stanisława Leszczyńskiego, Ludwika XIV, cesarza Leopolda i t. p.) z widokami (jak Wiednia, Wenecyi) z ro-zmaitćmi scenami rodzajowćmi i podpisami, jak np. ,,ne sutor ultra crepidam” etc. Są one rzeźbione najprawdopodobniej w XVII lub na samym początku XVIII wieku. Plafon wystawia ptaki, po rogach w fasetach bożyszcza chińskie.

Dajemy na osobnej rycinie widok z wnętrza tego gabineciku na dalsze wnętrze gabinetu następnego (N. 7) zwanego portretowym albo Tcróla, rysowane przez J. Maszyńskiego, oprócz zaś tego dołączamy oddzielny rysunek Gryglewskiego, wystawiający wnętrze gabinetu siódmego.

«а

orna-

a nie

ML-

na

Na ścianach będące dwa spółczesne wizerunki gobelinowe Maryi Leszczyńskiej i jej męża Ludwika XV króla francuzkiego, przeniósł tu na drzewo Ksawery Pillati.

Portret Augusta Mocnego malował Franciszek Silvestre; Ludwika zaś XIV skopiował nieznany artysta z obrazu Mignarda.

Stary obraz żony Stefana Batorego nosi u góry nad herbem napis łaciński:

Anna Jagiellonia B. C.

Regina Roloniae (sic) E. T. c.

Podobnyż portret, poczytywany dawniej za wizerunek Bony, wisi u samej góry w sali wielkiej Augusta Ii-go. Kopię ostatniej z rodu Jagiellonów zdjął Witkiewicz, na drzewie wyrył Baranowski.

Pod Królową Anną wisi postać Stefana Czarnieckiego, Hetmana polnego koronnego, szkoły hollenderskićj. Przerysował jego wizerunek Witkiewicz.

Z pokoju białego, drzwi na prawo prowadzą do Gabinetu chińskiego, lakierowanego (N. 6). Dwa okna rzucające światło, zajmują prawie dwie ścianki wąskie; kąty zaś, dwie szafki starożytne fornirowane brezyllią, mosiądzem wysadzane i obite; na nich blaty z marmuru ciemnego w żyłki. Kominek z białego karraryjskiego marmuru. Pomiędzy mebelkami z obiciem dywanowćm,

Album Willanowski.

W ostatnim gabinecie narożnym, zwanym dziś króla, a dawniej portretowym, widać nade-drzwiami do galer.yi otwartej prowadzącćmi, Sfinksa, na plafonie zaś Satyra; we fasetach cztery okrągłe małe portreciki z XVII wieku. Obrazów na ścianach sztuk ośm (jak inwentarz z 174З r. opiewa) ,,przednich, różne historye w sobie zawierających, w ramach snycerską robotą i z mentami złoconych“. Te obrazy w kompartynen-tach wystawują : bogactwa przyrody, ogień i światło; lwa i słonia z amorkiem, Kupidyna z rogiem obfitości na jeleniu: Sfinks w kilku wyobrażeniach jak z Amorkiem, Izydą, i samo to wreszcie zagadkowe wyobrażenie egipskie w lwićm ciele, z twarzą niewieścią, obróconą na patrzących się, pojmujących jego znaczenia widzów.

Ale we trzech narożnikach gabineciku, stoją za to popiersia postaci wysoce przez nas cenionych, ukochanych i czczonych przez wszystkich. Wyraziste i pełne majestatyczności oblicze Sobieskiego umieszczone tu pomiędzy Sarbiewskim, (któremu Urban VIII, oprócz przyznanego publicznie wieńca wawrzynowego, łańcuch złoty, własną rę-ką na piersiach zawiesił, Władysław zaś IV, ze swej ręki zdjęty pierścień darował) i Heweliuszem, astronomem gdańskim, który Tarczę obrońcy chrześcijaństwa, pomiędzy konstellacyami

niebie zamieścił na wieki! Trzy wyliczone popiersia sto-dwóch szafkach kątowych dawnych z drzwiczkami

ją na

podwójnemi, z blatami marmurowćmi, kawowćmi w białe stoliku mającym marmurową powierzchnię.

żyłki—i na Czwarty róg gabinetu króla zajęty kominkiem z karrary niewiele mniejszym od znajdującego się w poprzednim gabineciku i doń podobnym.

Mebelki małe, stosowne

я**«

■

do niewielkiej pokoiku rozległości, obite ongi były błękitnym adamaszkiem, którego barwę, czas długi zrównał prawie z białym kolorem, zaledwie niebie-

zmięszanym z skawym. Prze i nićmi oglądasz dwa stare stoliczki okrą-

IHłUWWWUU

chińskiego, w różowej sukni Madame de Maintenon, nade drzwiami prowadzącćmi na taras w sukni podparta ręką, Madame de Sablière; nade drzwiami wchodowćmi z pokoju chińskiego bez\mienna\ nad oknem

wprost drzwi na taras, Madame de Ludę.

O czterech podobnych wizerunkach, powiem w opisie odpowiedniego królowej ga-bineciku. Znajdowały się one w pokojach na górze, w których mieszkała Marya Kazimiera. Przy ich zamianie na zbiory Chińszczyzny, wyniesione ztamtąd, długi czas tułały się po rozmaitych zakątkach.

ciemno-szafirowéj

ÄS

eil

,"ôÇ\

■иди»

41

t,.'

il

Ht

===^-r:-    ■ Д

r

głe, składane w półkola.

Dwa okna we dwóch ścianach, dają widok na dwie • strony ogrodu. Drugie drzwi boczne prowadzą na taras ogrodowy, przed którym bije dzisiaj wśród klombu fontanna. W tym gabineciku cztery boki plafonu ozdabiają niewielkie okrągłe portrety stępujące: nad oknem wprost drzwi wchodowych z pokoju

Maryi Kazimiery Szkatułka ozdobiona ptaszkami.

na-

Dzisiejsza właścicielka u-mieściła je w dwóch gabine-* cikach, w których pozostaną póki Willanów istnieć będzie. Nie chciałoby się zaiste wyjść z tego pieścidełka przeszłości ; ale obowiązek piszącego każe nam przez ów taras, zaprowadzić czytelnika do dawnej sali średniej, czyli dzisiejszego salonu, przekazanego przyszłości pędzlem Gryglewskiego (ob N. 8).

Шкз

'f

ï;:X

fj ж

Y/.

У/Ł-

-ж

h*

I-'

pprp

jll

mm

iz~-~

.=-г

Äs

щщ

шШШёгщ

I Ш"'

Н1

о⁴ \

ИШ1

ви

щ«

шш

ill

ЫщЖМ

:-.Ш

Й':

*0:

■ т

т:

щш\ ;Щш

II

7 , ’

ЯШ

!Шт: W 1

ЩШ

ч!

kiL

;Щжйш

ВИЯ

:É!

;V»

i.

II

/'¹¹

Rys Buchbinder.

Ryt. Śląski

T.nSi тттПг ^HV l^ról franc-u-zlzi w zbiorach. willarLO-ws^icłi.-

: ‘‘ja

ЖЕ

'tm

виь

и ''Ш'

m.

Э|р

11II

ш

ill h, ;

KH J

JÏI

if

(g!

■émB&SSEI««!

^лктят

ШёёёШёШш.

Г¹ ,/fe'    ^

•я

?/ -^pv

га

§Й

'j.

‘..,41

1 :L;-

" r .•

»jl

y ' ШЦшЩ№

MPlP te

.J№a»o li I, Ы

«вйш!

V- i

ill

lii

i. i

1 II

il

1%.'!

m

JJX-iJ

Sri

».Г1

'll

i I~!,ü

lllllllillllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll

la

llllilïi

j ispI

■gfl

il

ii.

II

t'ffi

1И

i,i U'/.i

®ТИ

S!

Bi

ifj

■■■M

ii

=§

ВИ

Rys. J. Maszyński.

Ryt, P. Dziedzic,

kaplica, w pałacu -willanowskina..

;i;

liii

;i|jj

'■hi

)Ą

iiii

üiüiiüiülii'iMiiü

Ipjï!

ГГ

li

il

:!И

Р®д? _ I

Util

li

ill¹

ür^i

?ЩЁШ^ип mm

liii

il

min

II

mm

Ozdoby z nad drzwi środkowych salonu.

|||Ч

Rys. W. Gerson,

SALON, SYPIALNIA KRÓLA, GABINET KRÓLOWEJ I ZWIERCIADLANY, SZATNIA KRÓLEWSKA.

I Еще ■

mrß%

sali średniej mówić nam przychodzi; obita była niegdyś ona materyą w różnobarwne,

- -r

V"⁴

ШШ

kwiaty aksamitne, na tle białćm

(qq

Initial z bió ri a Jana Ш-о darowanego prze* Papicia.

i i g a 1 o n a m i srcbrnćmi Ó w około. Trzy okna od ogrodu i troje drzwi * (w każdej ścianie i.) zajmowały wiele miejsca;

dziś więc jedne, prowadzące do pokoju z źbą, zakryte wlelkićm, starem zwierciadłem. Dwa inne zwierciadła wąskie, wysokie, u góry zlo-conćmi arabeskami zakończone, wznoszą się między Nad kominkami zielonćmi, mar-

rze-

oknami salonu.

murowćmi w żyłki czarne i białe, w ściętych rożnikach, dwa zwierciadła, u góry z naczyniami

na-

Ш&

pełnćmi owoców. Nade drzwiami dw⁷a obrazy Sil -vestra: Wenus śpiąca i Satyr—oraz WenuszMar-Były jeszcze w tym salonie cztery wdszącc ścianach i dwa stojące zwierciadła, oraz para obrazków z kwiatami, które dziś zastąpiono wizerunkami dwóch hetmanów : Wincentego Korwina Gosiewskiego i Jana Zamojskiego podług portretu będącego w galeryi florenckiej ,,Lffici Władysła-

scm.

na

Karjatida z Galeryi obrazów.

wa IV w młodym wieku, w dawnym stroju polskim i Karola Fryderyka księcia Sudermanu. Pierwszych trzech kopje dajemy w dziele tćm pamiątkowemu

Dwa zegary francuzkie, szafkowe, z bronzo-wćmi ozdobami w kątach i dwa stoliki z chami marmurowcmi, pstrego koloru, między oknami stoją. Inne trzy stoliki prostokątne, ze snycerskiemu wyrzynaniami, cale pozłacane, stoją przed trzema kanapkami, obitćmi razem z taboretami, starą materyą.

Pod wizerunkami dwóch znakomitych wodzów naszych, postawiono dziś dwie szafy stare, oszklone, szyldkretem i bron ze m wykładane; w których t widzimy płaskorzeźby bronzowe papieżów Innocentego XI i Piusa IV, oraz wiele innych drobiazgów starożytnych, które we właściwćm opiszemy miejscu.

Dwa ekrany gobellinowe, stojące przed kominkiem i sięgające czasów Augusta sasa, wystawu-ją dwa rozdzielone herby dawne państwa, ozdobione u dołu oznakami orderów orla białego i zdaje się ś. Huberta.

U góry fasety zapełnione wyobrażeniami wodnika, Trytonów, Smoka, pawia, kwiatów, naczyń i t. p. Wśród tych symbolów upostaciowanych, z jednej strony rolnictwo z drugiej pożytki zeń wypływające; po rogach uosobione zle i dobre siły.

W środku plafonu wymalowany Apollo z lirą, Minerwa i Bachus przez amorków unoszony.

Okolenie ze znaków zodyakalnych

wierz-

I.

'U

11

Wffl

PUSS

mm

яшшъ*

śsg

•ЩчВ

■J,

шш

Pm *31

[l-\V3

v"

FF

.!

II.

&3h

■г И

шттш

Д:-

ÉBâSS

?"

f\

Ж7

wJmmm

iPiPi

/;

[\

ШШ

ШЩШ

yéîî

s --,

f ,-    :. V '    j**

Ł?=

F#;. Ш

Гу:. Cliełmicki.

Rys. Konopacki.

«A.-a.gTa.st II Król Fclsłci, w zloicracłi TTT'illarLO'wslsicli.

- 25

W zagłębieniu perspekty wiczném obrazu ficie będącego, (który podobno przed kilkudziesięciu laty odnawiał prof. Kokular)—widać gmach pałacowy (ale nie Willanowski); a na jego balkonie, króla z królową, dworem i niektórćmi kami panującego, jak orłem i t, p. Miałżeby to być utwór Silvestra? czy też nowszy profesora Blanka ?

na su-

ozna-

Wchodzimy z pewnćm czci uczuciem do komnaty Jana III. Niewłaściwie dziś nazywają dziewiątą komnatę pokojem królowej, dlatego że my tutaj niektóre przedmioty z jej gotowałni, przeniesione za czasów ks. Lubomirskićj, z dzisiejszych pokoików chińskich, zajmowanych ongi przez Maryę Kazimierę. Są jeszcze w sypialni do dziś dnia haki na ścianach też same, na których wisiały pawilony otaczające łoże monarsze. Samo łóżko zostało skradzione w końcu zeszłego wieku.

ma

Wyjmujemy tu dosłowny jego opis z najstarszego inwentarza :

,,Łóżko samo dębowe, ze śrubami żelaznćmi. Zewnątrz z materyi perskiej (czemuż nie tureckiej ?) bogatej, w kwiaty złote ze srebrem, przerabiane jedwabiem karmazynowym. Impcryałw około z frendzlą złotą. Kołdra z galonami złotćmi

Płotki z galonami złotćmi

su

:'V:

ten pokój sypialny jak i poprzedzającą go salę średnią, dajemy czytelnikom dzieła naszego.

Pod ścianą, gdzie było kiedyś łoże królewskie, stoi dziś owoczesny stół, inkrustowany szyldkre-tem, bronzem i cynkiem; po czterech bokach wy-pukłorzeźby; powierzchnia zaś służąca do pisania, takimże samym pokryta aksamitem jak i ściany. Z podobnemiż, jakie ma stół, inkrustacyami, widzi-nim spory kałamarz i piasecznićzkę ze pióra. Cztery łapki brązowa podtrzymują ten antyk, którego każda boczna ścianka ozdobiona głową Herkulesa.

Możeby supraporty mitologiczne Sylwestra stosowniejsze gdzieindziej obrały dla się miejsca, ale były już tutaj w roku 174З w sypialni ks. Lu-bomirskićj, mianowicie: kąpiel Dyany z Endymio-(nazwanym Akteonem w inwentarzu najpierw-szym), Wenus ze swćmi trzema siostrami i dwo-kupidynkami (obraz nazwany w nowym spisie Gotowalnią Wenery) i dawniej był Perseusz uwalniający Andromedę z okowów, dziś taniec Nimf i Satyrów.

my na wżłobieniem na

ilem

ma

I pamiątki po królowej Maryi Kazimierze spotykamy w tym pokoju sypialnym, modzie

Na starej ko-umieszczonćj pod zwierciadłem dawnćm

wiszącćm na ścianie, stoi lustro toaletowe, w któ-

jak u imperyala. i z frendzlami naokoło złotćmi, będącćmi u dołu.

Firanki z perskiej materyi, na dnie karmazyno-wćm kwiaty złote : u dołu frendzle złote podszyte lamą srebrną. Gałki u imperyala tąż samą lamą bogatą pokryte i galonem złotym otoczone wokoło. Materaców adamaszkowych dwa i. wał takiż jeden.

Najgłównićj w dawnej sypialni spotykamy po większej części postaci Sobieskich. Sam bohater z pod Wiednia, w naturalnej wielkości, we zbroi; syn jego Konstanty-Władysław w młodym wieku (-J- 1726 w Żółkwi), córka I eresa-Kunegunda, nieszczęśliwa w pożyciu małżeńskićm z Elektorem Bawarskim, który z nią nader żle się obchodził (jak to wyczytaliśmy z oryginalnego jej listu będącego w bibliotece dzisiejszego uniwersytetu warszawsk.),

króla - bohatera, podobne

rćm zapewne codzień w Willanowde przeglądała się Marysieńka usiłując w przenajdłuższe czasy przechować wdzięki niewieście. Daliśmy rysunek tego niezmordowanego niczem kobiet sługi w gło-zaczynającćj rozdział na str. i-szćj.

Każda, z odwiedzających Willanów, matron i dziewic naszych wielce ciekawie ogląda cztery pudełka czyli kasetki, po obu stronach zwierciadła będące. Nie tylko, wszystkich uwagę zwracają piękne inkrustacye z perłowej macicy, szyldkretów i bronzu, oraz herby rodzinne królowej, tarcza Sobieskiego i orzeł z nićmi złączony; ale kto wie,

see

czy

nie .bardziej zajmuje owa myśl puszczona w próżne

■'I

wreszcie wyobrażenie do obrazu będącego niegdyś w klasztorze ks. ka-

rzez Sobieskie-

pucynów warszawskich założonych p go, zdobią ściany tego pokoju. Wnętrze pędzlem Gryglewskiego oddane jak najsumienniej na płótnie, podziwialiśmy niedawno ystawach sztuk pięknych w War-

dziś wnętrze tych przyrządów gotowalnianych ,,co to za klejnoty królewskie musiały się tam kiedyś przechowywać ?” Tćm bardziej wolno domysłom każdego bezbrzeżny bieg nadawać, patrząc na tar-Jana III z których się wnosi, że to musiał być podarek męża, a czyżby król swej Marysieńce próżne dawał schowadła, bez przepysznych w środku kosztowności? Niestety ! przebaczcie zaciekawio-

cze

ДВ

na w

szawie i Krakowie. Ręką tegoż sa-

mego artysty przerysowany Album Willanowski

zarówno

ne czytelniczki, że wcale was objaśnić w tym względzie nie możemy, bo wszelkie, nie tylko kroniki, ale nawet podania o tćm milczą. Gdyby f w on czas wychodziły takie dzienniki jak

26

z pewnością najdrobniejsze wiedzielibyśmy

dzisiaj

w tym przedmiocie szczegółki, nawet imię jubilera

i cenę za jaką nabyte zostały.

Tu widzisz, i odejść prawie odeń niechcesz, arcy-sztuczne biurko rzymskie, przysłane od Ojca św. Janowi III jako oswobodzicielowi chrześciaństwa z pod przemocy niewiernych Turków, najezdców

jjjl

%igg

Europy.

Opis szczegółowy biurka znajdzie czytelnik w dziale ,,antyków.“ rysował je Waroczewski, ryl

na

drzewie Dyamentowski.

Na str. 22 umieszezona szkatułka Maryi Ka-

I IM

zimićry, z mozaiki florenckiej, na której są wyobrażenia ptaków.

mniejsza, szkatułka była na wystawie staro-

Podobna do niej, aczkolwiek

nieco

żytności w Wiedniu, darowana przez królowę na-jednćj z wielkich pań austryackich. Rysunek będącej w Willanowic i stojącej naprzeciw goto-walni Marysieńki, zdjął z natury Waroczewski, rył drzewie Śląski.

szę

na

Ośm taboretów współczesnych czerwono obitych i kanapa z poręczami, zapełniają resztę komnaty.

Dawny gabinet portretowy (N. 10) dziś gabinecikiem królowej, mieścił ośm obrazów na ścianach „różne history c wyrażających, przy których cssów do świec mosiężnych, złoconych, bokach przybitych, było szesnaście.“ spisujący inwentarz wyraźnie powiedzieć jakie mianowicie były malowidła? 1 my też, bez jego pomocy powiedzieć nie zdołamy, bo ów gabinccik za bytności tu Augusta II zgorzał. Wiemy więc tylko, że dzisiaj, tak plafon jak i ściany, wystawiają miłostki Jowiszowe; a po rogach faset wyobrażone gołębic, paw i arnorkami.

Supraporty, zdobią obrazy mitologiczne po-dobnćjże treści. Jednę z nich widać na załączo-nćm wnętrzu zdjętćm przez Maszyńskiego.

Taborety obite lamą błękitną srebrem przetykaną. Przy kąty zajęte szafkami drewmianemi z bronzowemi ozdobami; czw'arty zaś kominkiem marmurowym.

Starożytny stoliczek w kształcie biurka, z naj-rozliczniejszćmi skrytkami i szufladkami, zaciekawia może niejednego wewnętrznym rozkładem, choć nie przywabia nikogo zewnętrznością swą nader skromną i zgoła niepokaźną.

zwa-

ny

na

Nie chciał

i orzeł, pomiędzy wieńcami

śm

Г'

MM.......

ш

§Щ1

ĆM

Będący za nim drugi zwierciadło wy pokoik narożny (Nr. и.) zwany dziś gabinetem królowej, podług zaś inwentarskiego wyrażenia „gabineci-kiem zwierciadlanym“ o dwóch oknach odpowiednich podobnemuż gabinecikowi króla z przeciwnej strony pałacu (Nr 7) ma ośm luster wjcomparty-mentach suto rzeźbionych i złoconych; otrzymał ztąd i mianot swoje. Większe ma wszakże prawo do tytułu ,,królowej“ albowiem postać Maryi Kazimiery i dłutem i pędzlem odtworzona znajduje się w tym gabineciku. Na plafonie, być może, iż przez Mignarda lub innego wymalowana Flora, daje nam rysy matki, a twarze dwóch ulubieńców, Zebra i Boreasza, portrety dwóch młodszych królewiczów. Trzeci syn w^ postaci jakby amorka wystawiony tutaj. Ze czterech stron tej bogini kwiatów (a jak dzieje utrzymują i kolców) znajdują się małe, okrągłe portreciki Francuzek, a mianowicie: nade drzwiami, przez które i się wchodzi, jest wizerunek ,,M-me de Lionne,“ nad oknami,,La duchesse Montmorency“ i ,,La duchesse de Brissac“, oraz czwarty nad drugićmi drzwiami do ogrodu wiodą-cćmi: „M-me de Lafayette.”

Należały one do grona ośmiu pań, będących niegdyś w pokoikach górnych Marysieńki, o których wzmiankowaliśmy mówiąc o gabineciku króla.

W odpowiednim gabineciku, o którym wspomnieliśmy (Nr 7.), powinienby się znaleźć był wizerunek króla, z dwojgiem starszych dzieci i z portretami czterech hetmanów, towarzyszów oręża.

Tego niedostatku nie dopełnia karraryjskie popiersie królowej, które dajemy w przerysic J. Ma-szyńskiego, ryte na drzewie przez Regulskiego.

Ośm kompartymentów z tego gabineciku, odbitych na tyncie, dołączamy do dzieła. Rysowali je Konopacki, Witkiewicz i Masłowski. Ry-towali zaś: Konarzewski, Borek, St. Śląski, i Piotr Dyamentowski.

Dajemy również w dziele, wzięte ze zwierciadlanego gabinetu, wnętrze gabineciku królowej podług rysunku Juljana Maszyńskiego, wycięte na drzewie przez Stanisława Baranowskiego. Na tej rycinie, raz jeszcze bieleje toż samo popiersie Marysieńki, oraz współczesny kominek karraryjsko-marmurowy, nazwany w inwentarzu z 174З r.

,,kunsztownym“ z gabineciku zwiercia-gpf|pf3 dłowego, (N-er 10) z którego widok illMiU wzięty.

«ES

Meble współczesne: taborety, dwie kanapki z poręczami i jedna bez nich,

i

♦

ШШ

Ml

m

Ш

ШЙШ

Ш:

riH

ш

Ж

Щ

hbhe

mmm

w

■

шш%,

%

т-v-r

■HB1

m

■

♦

I

i

!

i

wmm

f

SB

ш

a

!

2

S3

ЩшЁшшш

as

к ^

ж

m

m

ЦЗКГ

ш

■

p-rviv

If

:

ИМ

ж

Ш

ш

I

P

!

г

a

T—V

i

»I

т

:

SEi

-

■

.

Ryt. Dyamenrowski.

IS

щтш

йШДЯ

и

1№

I

a

ЩЖЖЩ

m

wm

в

■■s

Ш

s

I

r

m

m

m

0

²ÜÄel

«2

дидвивяи

'V'^W

mm

I.,

&

.

i I ■

m

1É

a

ii

I

у

v\

V

tr

M

1

I

i

mwm

m

m

pp

n

m

L:

N

m

ЗЙ

s

fo-l-Ui i

I

IBs

H

Ш

i

0

i.

j

:

I

.

1

4

!

! :

■■

^ав

шт

шаа

U

I

wm

ЗУ

ш

g Г

и

ЛиДиИИЯИ

rsflSte

ив

ÜÜ3

*т

вщш

V - :

■ ■

. ж

•tg

Я

■UlUH

0

Ii:

"у

i

I

рт

i

11

i

II

lb

ff]

SV

П

i

jf~T

m

кЯ

i

и

ШШ

шШаШШшв!,

SS ■ • . . I'SiSi *»='    ..• -у

г

Ш iSggg

щ

,мтт

",ś7vrn.ętrze połsojia. sp-pia.lan.eg'O 1^.rola- Ta/na. III.

..

m

4

i

№

i

7,

—

ж

ЯНН

Ш

ЙР»

il

Rys. Gryglewski.

‘

I

«

г

&

■

.

rï: '

.

* -

*

<

*

i

*

4#

î

;

". *.

J-

*

4

*

»

*

*

t-

*

*

*

*

£

<*

, * /

ą *

-

*

*

*

Ut

.

- 27

obite są srebrno-litą w kwiatki matefyą, wpływem su już spłowiałą.

Po rogach widzisz dwie szalki (z których stoi popiersie), półkoliste, stare, z bronzami, stoliczek

cza-

na

jednćj

rego narożnikach zawieszone cztery woreczki skórzane na pieniądze lub też marki przy graniu. Przed kanapkami dwa stoliczki prostokątne orzechowe, trzema szufladkami opatrzone, są dawne, acz może nie z XVII wieku.

тяи

■■

л:

//

SÄ

Я?

•V

11MI

: '■

.>

Ч-._

■И

■X,

щавш

щ/ЯшН

;■>''

Vï

liiüÄiä

\.\\

ЖМ

Ą,

Ч„

■■■

: у;

v<

У°*

в?я

S3

'

ЖЛ

mÆ

4Y»

Щ

wÊÊSBm

■Ив Ии

■iii

щт■

ii

жж

Щщщ

ЩШшш

шШт

шш

ЧХ'ЖМ1<1.,..

РрШЕШ

в

Ж»)

-И

(J

fff

mu

!\

I' 1

ai

WÊÊÊÊÊ

1гпП

шш]

ШЁ

itm

ш* жщ- шш

вь,

V'tH

|.

шщтуз ^ \шп pm

тш

Él

Ш»

щд

cl

\.Ж

Г]

■ш

Еш

m ił

...........*

W . *'⁴

ШИШ

J.tiEŁlER-liijC.

■■

Rys. W.Gerson.

Ryt. Jezierski.

Jan Kazimierz, kopja z obrazu będącego w pokojach Willanowskiego pałacu.

z kolorowym marmurowym blatem „w tryanguł“ kominek kararyjski z małą bardzo odmianą do innych podobny, i wreszcie oryginalny stary stół kwadratowy drewniany, składany w trójkąt, z klapą jedną spuszczaną, przy któ-

Szatnia królewska, zwana dziś przez oprowadzających gotowalnią, w г. 174З nosiła Garderoby miano; inwentarz zaś z г. 179З daje nazwę, poprostu, pokoju piąte-

•28

go. W teraźniejszym miejscowym spisie obrazów znajdujących się w pokojach królewskich, mianują dawną szatnię ,,salonem pierwszym od gale-ryi (na planie ii—12.)

Za dawnych czasów były tu drzwi szklarnie, zwierciadła z essami na świece, czyli nieruchomć-mi świecznikami i dwa tylko nade drzwiami obrazy Silvestra, wyobrażające trzy Bachantki w tanach z Satyrem, przy nich dwoje dzieci z winnć-mi gronami, oraz Bachantka z Satyrem na koźle białym.

Stała tu ,,szaraga do wieszania sukien, przy której z obu stron były firanki na drutach zawieszone” a także.,,Parawan wielki chiński składany pięć razy, czerwono lakierowany z obu stron suto ze złotem: mający różne po środku figury chińskie i landszafty, zawiaski zaś mosiężne pozłacane”.

Cztery stoliki, pięć krzeseł i jedna komoda. alias biurko niewielkie, na cale składało się umeblowanie. Obicie było w paski atłasowe z kwiatkami drobnćmi.

Niewiele inaczej wyglądał ów ,,pokój piąty” w roku 179З. Obicie dawne zamieniono tylko na aksamitne ze złotem dnem w kwiaty różnych kolorów, ze złotą lamą we środku, a dokoła ze zło-tćmi galonami.

Dziś zupełnie inną dawna szatnia królewska ma postać—bo do niepospolitego podobna salonu.

We dwóch kątach stoją tu stare, w szafkach drewnianych, zegary angielskie z fabryki londyńskiej Williama Barrona. Na dwóch stołach z wierzchami marmurowćmi, bieleją popiersia Jana Zamojskiego i Pawła Sapiehy,—Stanisław zaś Jabłonowski umieszczony na starożytnej komodzie o dwóch szufladkach i wysokich nóżkach. Nad nią zwierciadło.

. Stoi tu biurko orzechowe wykładane kością słoniową i różnobarwnćmi drzewami.

Na plafonie wymalowana Jesień artysty; wątpić wszakże można, ażali to praca Silvestra, którego pędzla są niemal wszystkie supraporty w poko-iach królewskich.

Na kanapie leży poduszka powleczona gobelinem wyobrażającym chrzest Chrystusa Pana; na dziesięciu także gobelinowych taboretach wystawione kwiaty same lub wazony z owocami i kwieciem. Wszystkich mebli nóżki są dębowe wyginane i wyrzeźbianc. Portret Sobieskiego w stroju koronacyjnym jadącego na koniu, daliśmy na str. 14 dzieła (w tekście); tu-oprócz niego jest parzysty drugi, wyobraża królowę Maryę Kazimierę, w podo-

Kii

11

pi

b

m

7 -i

'T

is

-V

%

ST

Eh

ŚM-

.V

III

III

___

Ig i

rrîTïs

1

(V

• • ''I V» :

bnćmże ubraniu uroczystćm, dzielnie siedzącą na koniu. Tryumf Jana III-o pod Wiedniem wystawia w niewielkim obrazie Ciro-Ferri (urodzony 16З4 zmarły 1689), malarz rzymski, uczeń Cortoniego.

Obraz przedstawia na środku króla konno; prowadzi go za cugle geniusz tryumfu; za nim zbrojni; u dołu postać świat trzymająca; u góry różne postaci symboliczne.

Apoteoza wspomniona en grisaille malowana, objaśniona w napisie umieszczonym na lewej stronie obrazu, w tych słowach :

,,Sujet du Tableaux en grisaille. Le Pape Innocent XI célébrait la messe au Grand aûtel de St. Pierre le jour meme et a peu près â l’heure de la délivrance de Vienne. Plusieurs témoins déposèrent qu’ils l’ont vu s’arrêter et proférer comme par inspiration les paroles ,,Forte Giovannone” ce qui fit beaucoup de sensation dans le temple et fut le sujet du present Tableau en grisaille, que peignit Ciro Ferri. Guarnacci, dans sa biographie des Papes, parle de ce fait à l’article: Innocent XI.

W drugiej połowie napis taki na płótnie:

,,Jean Sobieski, Roi de Pologne après la délivrance de Vienne”.

Piotra Mignarda, który żonę naszego wielkiego bohatera we Florę przeobraził, mamy w tym pokoju wizerunek Maryi, Anny, Krystyny, Wikto-ryi, księżniczki bawarskiej, żony W. Delfina (syna Ludwika XIV) wnuczki Sobieskiego.

Drugiej wnuczki Jana III, Maryi Klementyny, (córki Jakóba Sobieskiego), oraz jej męża, ostatniego pretendenta do tronu angielskiego Jerzego Stuarta, dwie kopie portretów z galleryi rzymskiej i Corsinich, gdzie się znajdują oryginały pędzla de Troys, są tu w powtórzeniu z G. Bothego.

Wizerunek syna króla., Aleksandra, w wieku dziecinnym, nieznanego malarza (może Siemiga-nowskiego?) wyobrażony w stroju rzymskim.

Cała rodzina królewska w jednym wystawiona obrazie, ale nie w takiej grupie, jak na rycinie « rzymskiej Henryka Gaspara (169З r.) mieści postaci Jana Ilt-o z małżonką, synów |akóba, Aleksandra i Konstantego, córki Teressy-Kunegundy żony Ja-kóba ([adwigi-Elżbiety-Anlalii) z córką. Artysta powiększył dawne obrazy ze względu na liczbę osób.

Oprócz wizerunku Jana Kazimierza, Teodora Denhoffa Kardynała, i kopii Mikołaja Kopernika z Basaitego (oryginał znajduje się u ks. Lubomirskiego), wszystkie inne tu będące, do Sobieskich rodziny należą.

Dalej, według zachowanego na planie porządku, następuje Galerga.

Шт

Ill

■кая

l/A

г;

нн

Шй

:■

Ni

9 MF

fcs^ JT A.J

Æù#

тая

ШШШшШ

И¹ 4 ;*>

||r

II

mk

-m

Bll

®tSg

Ш1

Ш.

T- ; •

r.

Pi

i®;

ii

РШи®

Ш8ШИмИИ

ii

Jilfc

ШШЯш

i: №

fil

iiiiiiiiiiiiiiiiiiil

VI » *4]

I. !

..........i

mm

тш

-- !

I ; !Ii!

SI

r<"'

те

i! I ;

If?

Г-!

ima

"i

if

i lilii

'i

,H

jjLggs

11^»»

|щ|8м

...

sP^Ni

ЯШ J

1!'ЭД11ШЭ

lilii

к¹

ШШ

шШшш -■

шщ

----- -

W-$. li'Jv нй 1

■■"¹ МШ

J1lL:; ■ i .i i

Wt iiiiiii'iiiiiiiiMiiâ

iii

i.

isst

РШшЖ

Уз

ЩЖ

ы-

л?

ШШШ

виШ

/"'А

ЧГ'Л

fm

Hi

fil

tv**

■ . дцшуй

Га -

—■ -----^.-w-Ж^- ~i~7-

§§§

1Ш

i5s=1

Rys. Gryglewski.

Ryt H. I.

G-afbinecils: łcróla Jana III w pałacu ,willaaa.o'wsici»a₄

-•

ж

P

■    -» -j

.

г

'

V

.

.

V

Ф

'

I

*

.

-¹ ■

* ‘ ■

¹ .

Л

/

.

<

(f

;

-

*

*

■

Ж

т '

• #

♦

.

TÏÏTjT

fet

aM.

elii

Г'-$Ш

НИШ

ms

ШМ

ji

?vi

Pi

Aj

Ilm

29

i i и i i i i пТТ

11

mm

|11!Щ :i'ia

-ж.

mm

Шт

ШШвЛ

wm

ШЕЯ

PI

li

чГз

Г...

шаШ

üj

KJ

ж

■'

II

■LÄS

ьТн

L

вризи®

Bill

i«

■inill

Il I

\Г

Il и

{)

................

mor

Li

liii

iiS (j4 .як ¹

■ :||M

if

[гг/

liii

Ul

I!

Ï!

iiii

III

.i

ШЩ

Ifj

iii

II !

iii

Il il

::

i-¹;

te

r-

11

Li

li i

.--•::::ns:r=g=l===

ri

GALEEYE.

iii kW. ilfSi i йт1 ЯП

li i i

li

ji ...iii

Iii-i" i;    II

Rys. W. Gerson,

Ryt. Jezierski.

Praebent non prohibent.“

bo.

err

АшШ

ardzo piękne wyrazy te zakończając napis nad wnij-ściem do galeryi obrazów, gościnnie zapraszają do jćj wnętrza, zapraszają nie bez celu; światły umysł, ministra oświecenia publicznego Stani-

: i!üU

«Я

„eC;. ' I

li

ШЖ %

7:((f ‘ri Q r tir, (,i

>1

sława Potockiego nie był skłon-

|1йЙ

«Jilts«    SmЩ

Ш1МШ Tf łl

PN

Posążek Merkurego w galeryi.

Щ ny do bezcelowej deklamacyi.

Spadkobiercy St. Potockiego, jak napis mówi, „czcząc wolę jego, utrzymują i rozszerzają zbiory przystęp do nich otwierając“, z tćm samem przekonaniem o ich pożyteczności; zapraszają słowami napisu bo widzą to jasno i mają przekonanie, że zbiór którego dopełnieniem starannie się zajmowali, może zwiedzającym go przynieść istotny pożytek.

Pójdźmy więc drogą poszukiwań tego pożytku, rozpoczynając od rzutu Album Willanowski.

oka na historyą zbioru od jego zawiązku, aż do i; stanu, w jakim się dzisiaj znajduje.

Zawiązku początek sięga niewątpliwie czasów I króla Jana. Na pierwszych już stronnicach zaznaczone były i opisane ozdobienia obrazowe pałacu Wil-lanowskiego w czasach Sobieskiego, nie mogły te ozdobienia ścian zewnątrz być jedynemi jakie w re-zydencyi dworu się mieściły, było już podówczas

na swojćm

miejscu w opisie pojedynczych pokojów i ich nazw (portretowy) było nadmienionemu

Zamiłowanie światłego miłującego nauki Jana III nie ograniczyło się na pamięci o ozdobianiu życia sobie tylko samemu; gromadził król na dworze swoim niemałą na owe czasy liczbę, artystów malarzów, i zamyślał założyć czy też nawet założył był szkołę malarską w ukochanym Willano-wie (*). Kto był w tej szkole nau-ШРВЩ czycielem, lub jacy z niej wyszli ucz-

j.....mŁm wiele malowideł i wewnątrz, jak to

epf I

kĄ

iiii

i ft В/

шаш

.■ni¹ iĆHJ

(*) Haur. Skład albo skarbiec znakomitych sekretów o ekonomiej ziemiańskiej Kraków 1693 str. 356 o professiey malarskiój.

30

niowie, niewiadomo, z łask jednak, jakiemi król Jan obsypywał swoich malarzów nadwornych, należałoby wnioskować, iż najbardziej zasłużonymi królowi byli Siemiganowski (Elentcr Jerzy) i Samuel pieto?' egi'egius, jak go nazywają akta współczesne, oprócz tych dwóch Elewers, Rejs ner, Al-tamonli, Caloth Klaudyusz i Charli Aniom, nosili tytuł malarzów nadwornych Sobieskiego.

Któreby jednak obrazy z istniejących w Wil-lanowie tym artystom przypisać należało, żadna na dokumentach oparta wiadomość czasów naszych nie doszła. Dwa tylko lub trzy portrety z niejaką ścisłością wymienić możemy, jako prawdopodobnie będące ręki tych artystów.

Portret króla Jana na koniu podaje Rastawie-cki w Słowniku malarzów polskich (*), jakoby byl Siemiganowskiego, określając go jednak bliżej mówi, iż król ma draperyę żółtą, na tym zaś portrecie jest ona czerwona, mamy za to inny portret do pół figury króla ]ana w młodym wieku z buławą marszałkowską w draperyi żółtej, jeden więc z tych dwóch może być ręki ulubieńca królewskiego, a może i pierwszy i drugi.

O Samuelu mamy tę niemylną wiadomość, że królowa Marya Kazimiera poróżniwszy się z po-

V:d

wdzięczamy skrzętnemu staraniu i nakładowi niepospolitemu dzisiejszych dziedziców Willanowa, którzy starali się o ile to było możliwćm, to co się tu dawniej znajdowało, na swe właściwe miejsca przywrócić. Urządzenie też galeryi obrazów w dzisiejszym jej rozmiarze i miejscu, nastąpiło już w czasie objęcia Willanowa przez rodzinę Potockich, a mianowicie: pierwsze dwie części, dawna mala galerya i dwie za nią idące większe, założone

za Stanisława hr. Potockiego, ostatnia zaś, tak zwana braccio nuovo czyli

skrzydło, staraniem hrabiego Augusta i hrabiny Aleksandry z Po

tockich.

nowę

mm

słem francuzkim, bawiącym na dworze polski iw,

żądała od niego zwrotu portretu swego małowa-

nego przez Samuela, ztąd łatwo wyprowadzić wniosek, iż ten malarz musiał byl i inne portrety ma-

ii

lować na dworze Jana 111.

W najdawniejszym inwentarzu, opisującym pa

Pi

Ш i

lb

lac willanowski, znajdujemy już trzy miejscowości galeryę obrazów, jedną która się

poświęcone na nazywa galeryą małą, stanowiącą obecnie pierwszy przedział, zwany gabinetem przed galcryą wielką obrazów, i dwdc na górze w miejscach zaję-

tych obecnie na blioteki.

boczne wydłużone skrzydła bi

12

Ze spisu obrazów, które się w czasie formowania inwentarza (w г. 174З) w tych galeryach

znajdowały, niewielką już liczbę w dzisiejszym zbio-przypisać należy kilkakrotnc-

rze znajdujemy, co

przechodzeniu Willanowa z rąk do rąk i temu,

mu

-I

że rodziny magnackie, które były kolejno w posiadaniu tej rezydcncyi królewskiej, przenosiły niemałą liczbę tak dzieł sztuki jak i pamiątek do in-

yJÊL

Г;

nych swoich pałaców, tak iż największą część a raczej prawie wszystko, co dziś na ścianach pałacu willanowskiego i w jego obrębie znajdujemy, za-

li

/j

i

i lit:,-. /

(*) Rastawiecki „Słownik Malarzów / J Polskich“ Tom II str. 163 i następna.

Składa się więc obecnie Galerya obrazów z następujących części: z gabinetu przed .gale?'g ą (na planie i3a) г Galeryi luiellciej, (i3b) z galeryi zwanej muzeum (i5 a) i г galei'yi krajobrazów (i5b).

Podczas ostatniego przebudowania części wychodzącej ku stronie północnej, wszystkie inne części składowe odnowione lub ozdobione zostały w sposób odpowiedni przeznaczeniu budowli,, pełen wytworności i artystycznego smaku.

Pierwsza część galeryi mieści się w tak zwanej dawnej małej galeryi; jest-to pokój o 2-ch oknach wychodzących na dziedziniec, o jednych drzwiach wychodzących na taras, drugich które stanowią wnij-ście z poprzedzającego pokoju zwanego, garderobą, trzecich, które prowadzą na kręcone schody, po których wchodzi się do biblioteki, i nareszcie, czwarty otwór obszerny bez podwojów nawprost drzwi od tarasu, daje widok na główną i największą ga-lcryą, której okna wychodzą na stronę ogrodową ku łasze wiślanej, czyli na tak zwany dawniej ogród włoski. Ściany tak tej części galeryi, jak i innych wszystkich są szczelnie pozawieszane obrazami,. ) stropy zaś wszystkie ozdobione malowaniami, które tu opiszemy, aby dać wyobrażenie o tćm, jak są istotnie wybornie zastosowane do miejscowości, W tym pierwszym saloniku, jako stanowiącym wstęp do galeryi, strop mieści na środku w kole malowidło klejowćmi farbami, przedstawiające ma larstwo pod postacią kobiecą siędzącą przed sta-lugami a wieńczoną laurem przez geniusza, trzymającego w ręku pochodnię. Na zewnętrznym okręgu I współśrodkowym z kołem obrazka dwa razy od niego I większym, małe dzieciaczku, złączone rękoma w wieniec, odbywają wesoły taniec jakby objaśniający radosną chwilę uwieńczenia sztuki.

Otwór prowadzący do głównej galeryi otoczony pilastrami ozdobami w półkole nad zasklepieniem ułożonemi, białemi ze

'-I

•и

■I

г™

Ям?

fl

\:

*àç#'

Кф

тж

SI

■МЯИ

Äfc/^KS*

®2=

J ||ш

■....

Щ*

Яа

mm

.ТА

тШ

Г'

яйрщ;

TTi"

вв

SSü

'.Ш

ТТ;

тдр

WffjiOLLÜ

.,:_

Jrnmi:

Т;,1

|'|

ii

iiiMffl

■I

LjsaT“*¹

У!

BS

=====

,1

ii

Ш\\\

н,i я

É ï!

p™

I! li

li

'i,

iiiii

jg---

'll

ИГ:

Ij

fi

III

S':

i«l

p

p|

И1;:=г:

ill

i'll

Hi

III !

ii

__

I.

ijl

:s

Hi

JÜH

■I

[|ij|

[g*

I:

!■

!■ I

I Z.

§ If

US'.

I III

ii

-m

ill

•lV

ШН

ii

ll

•--

ft si

..Jl

Z”

ÏLL' -J

-,

на

МШ

"'aafegi

П;:

il

ii

jjlî

idi

; :1

\\y — I

ill

c-

JP

li'i.

r:;

W^ŚĄ

il

KEES

yiil;.....imps

T-

«Sa

'."•‘.’•■K

Tl ;

-t-;

ij

"" -

5йУТ

щЦ

i:T

III:

ЙЯИЩЯВ

......

мй

шрМйЯКЯв

■4==^^

Rys. J. Maszyński

Ryt. baranowski.

O-a/bixiecilsi, z-^ane I^rôlOTvéj ГМГалгзг! I^a.zizn.ier3r i z-wriercia.d.la-n.^-’-.

» %■

*

•*ч

4

%

i-%

.

:

*>

.

■

31 -

złotem, w progu tego otworu umieszczony kamień, si napis łaciński Guncti petent (wszyscy dążą tu).

Ozdobienie tegoż samego otworu przesklepionego, od strony galeryi głównej, odwzorowane w nagłówku poczynającym opis galeryi; nie potrzebujemy go więc z osobna opisywać, zwłaszcza, że i napis wiernie powtórzony w rycinie dał nam dwa słowa

no-

roz-

jako punkt wyjścia do niniejszego rzutu oka, dodam tu tylko, iż biała barwa i złoto podnoszą świetność ozdobień tych.

Galeryi głównej strop podzielony jest na cztery części odpowiadające czterem wielkim oknom

wm

■ЩНи

wm

oświetlającym główną ścianę, ze szkodą tych obrazów, które są pomieszczone na ścianie o-knowéj, a pomiędzy któ-remi jest kilka istotnie nie małej wartości artystycznej.

Podział stropu na cztery części został wybornie zużytkowany na u-mieszczenie na nim w malowidle szarcm to jest tylko światłocieniowem, naśladu-jącem wypukłe gipsatury wyobrażeń osobistości sztuce zasłużonych. Ponieważ zaś ta część galeryi obejmuje dzieła najwyższych zakresów malarstwa to jest religijnego, historycznego i w ogóle figurowego, zatem na tych podziałach są wyobrażenia mistrzów którzy, w tym kierunku malarstwa zasługi położyli.

Ponad pierwszym podziałem widzimy napis Italia, na środku zaś onego znajduje się popiersie większego formatu niż wielkość rzeczywista, Rafaela, zaś po bokach na ramie, mniejsze Michała-Anioła i Ticiana.

Drugi podział oznaczony napisem Germania ma na środku wyobrażenie Diirera, po którego bokach na ramie mieszczą się w zmniejszonych także kołach Kranach i Holbein,

Trzeci podział o napisie Hollandia w środko-wćm kole daje nam poznać rysy Rubensa, w mniejszych zaś bocznych Rembrandta i Van-Dycka.

W czwartym podziale oznaczonym napisem Gallia, największe środkowe koło zajmuje Mignard

Y"/;

dwa mniejsze zaś Poussin i Lessuer. Układ ten pełen dobrego smaku, historycznie prawdziwy i systematyczny, na rzut oka zwiedzającemu galeryę wskazuje, jak sobie narody cztery na wały prowadzenie dzieła rozwoju malarstwa i którym

osobistościom największą w tej wiekopomnej pracy winniśmy wdzięczność. Co do osobistości szkoły włoskiej i francuzkićj nasuwają się jednak następujące uwagi, chy w czasie odrodzenia sztuki były niezmiernie bogate w wielkich przodowników na tej drodze, z tych jednak wszystkich, za trias nierozłączną geniuszów, którzy zręby odrodzenia postawili, uważa się Leonarda da Vinci, Michała Anioła i Rafaela. Wprawdzie Titian Vecelli posunął był kolorystowską szkołę tak daleko, iż podług zdania Aretina współczesnego mu, a nareszcie i podług dzisiejszego naszego także poglądu na sztukę, stanął i w innych przymiotach to jest rysunku i układzie na równi z Flo-rentczykami, Leonardem i Michałem Aniołem, a następnie i z rzymską szkołą Rafaela; wszakże Leonardo pozostanie na zawsze mistrzem, który całemu odrodzeniu sztuk, pierwszy nadał cechę tej genialnej wyższości, jaką młodsi od niego Buonarotti, Sanzio i Vecelli rozwinęli: słowem brak mi tu Leonarda i tęskno tu bez uwidomionego wspomnienia chociaż przyznaję, iż wybór był trudny, z powodu bogactwa szkoły włoskiej w genialnych mistrzów.

stropie wymienione kolejno przekazy-

Wło-

r_ дйр

-jjpf

ж гшт нпян як: wÈÊmÊËÆmSÊÊ,

Ш:

Sil

Rys. Waioczewski.

Portret Karola Śmiałego przez Holbein’a w galeryi willanowskiéj.

Starużytny świecznik bronzowy w galeryi obrazów.

Ryt. St. Śląski.

o nim

Co do osobistości reprezentujących szkołę francuską, tu tylko wolałbym na pierwszćm, to jest środkowćm miejscu, widzieć Poussina, artystę potężnego, samodzielnego, o zdrowych zasadach sztuki i męzkim energicznym kierunku, niż Mig da, drobiazgowego panegirystę ceremonii lub obozowych rewii Ludwika XIV; tego miękkiego i manierą przejętego malarza portretów, mających pozór jakby je ręka kobieca wypieściła, malarza

nar-

na

każdym kroku w Willanowie. wytwornemu a wszechstronnemu, cechującemu umy-

W1

sam

Z pośród tych starożytności wchodzimy do

Tu znów dekora-

ЩИ

II

j„: ,

ï~

Hi

ЩЙВШнк

ним

li

iiu'iiniiiitmniiiT

gffij

ilïïiiiiiiiiiiiiiiîj]

Si

"l,

isp

Kg

its

który do wyższej idealnej twórczości wznieść się • nie zdołał.

Wyjście z tej galeryi na wprost wnijścia otwiera się na ogród włoski od strony północnej; ozdobione ono jest wewnątrz kolumnami jońskiego porządku, jak u wejścia, nosi na belkowaniu napis łaciński: ,,Suspendit pieta mentem vultumque ta-bella” (obrazy w zdumienie wprawiają oczy i umysł) wyjęty z Horacego.

Ustrojenie wewnętrzne dwóch tych przedziałów dopełnione jest w pierwszym wazonami bron-zowemi na wzór grecki stojącemi na konsolach pod oknami, gdzie także znajduje się posążek Merkurego śpiżowy, podany jako iniciał w lit. B. i wielką czarą marmurową ustawioną na środku posadzki.

Galerya wielka ozdobiona czterema popiersiami z białego marmuru, przedstawiającemi rzymskie nieznane osobistości, ustawione na słupkach z ciemnego drzewa metalem inkrustowanych. Posadzka jest marmurowa, dla wygody zaś zwiedzających galeryę ustawione pod ścianami dębowe lawy i taborety o pięknych choć skromnych zarysach, dopełniają całości o pozorze pociągającym

a poważnym.

Do następnych dwóch części galeryi obrazów wnijścic, prowadzi przez mały korytarzyk zapełniony urnami starożytnemi, greckicmi, etruskie-mi, zabytkami egipskicmi.

Doskonały smak estetyczny napotykamy

Temu to smakowi

sły wyższe, zawdzięczać należy, że i ten mały za-kącik w najdrobniejszych nawet szczegółach odpowiada w zupełności przeznaczeniu swemu i stano-w swoim rodzaju całość estetycznie zakoń-

Czoną.

Zasklepienie i luki podsklepicniowe zapełnione są wyobrażeniami mitologicznych zdarzeń, stylem malowania odpowiadających mieszczącym się tu urnom i wazom, sama nawet posadzka z tafelek fajansowych polewanych, została do całości dobrana tak, iż ten mały światek starożytny w sobie stanowi całość, przemawiającą głoskami odwiecznej cywilizacyi europejskiej ludów Hellady, Etrurii i Latium.

części galeryi zwanej Muzeum. cyjna strona wnętrza nie może nie zwrócić naszej uwagi.

Styl ozdobienia tej części jest zupełnie inny; na ustrój onego wpłynęła w znacznej mierze konstrukeya. Dwie

belki przecinające strop podtrzymują go, a wsparte na karyatidach w ścianę wprawionych musiały tu bezwątpienia wypłynąć z konieczności w czasie przebudowania; cały ten salon bowiem o trzech oknach wychodzących na dziedziniec stanowił dwa pokoje mieszkalne księcia Lubomirskiego, przegrodzone zapewne ścianą podpierającą inną ścianę górnego półpiętrza. Zużytkowano tę konieczność na cel dekoracyjny w ten sposób, iż strop o bardzo znacznyeh wygięciach fasset, utworzył trzy przedziały niemal kopułowate, a ornamentacyą i malowidłem powiększono jeszcze wrażenie kopułowego zamknięcia środkiem otwartego ku niebu, przeglądającemu przez zakratowanie, na którćm wije się winna latorośl obciążona gronami. Ozdoby te są różnobarwne, fasseta składa się z ornamentów białych w części złoconych, sam zaś luk zagięcia naśladuje czerwony marmur, na którym wy-pukłorzeźbione popiersia medalionowe otoczone lau-rcm, przedstawiają oblicza znakomitych mistrzów malarstwa, rzeźby i budownictwa.

Różnobarwności ozdobień cechującej epokę przekwitli sztuk, a zatem i malarstwa, dziełom którego, ta sala jest poświęcona, odpowiada całe urządzenie wewnętrzne i zaopatrzenie w meble i sprzęty starożytne tej części zwanej muzeum. W pierwszym przedziale od wnijścia przez korytarzyk mieszczący urny, na stropie nie ma medalionów, ścianę zdobi bardzo piękny kominek marmurowy o bronzowym wilku, na kominku bron-zowe wielkie zegary nowożytne stylem odpowiadają baroccowćj epoce obrazów.

Drugi przedział mieści w czterech rogach popiersia Giulo Romano, Carlo Dolce, Antonio Ca-nowa i Giorgio Vasari. Trzeci który ma wnijścic od sieni a zatem mógłby być pierwszym mieści popiersia wcześniejszych mistrzów drugorzędnych: Massacia, Baccia Bandinclli, Annibala Caracci, Jakóba Sansowina, a te już nie w rogach ale pośrodku fasset. Nad otworem zaś prowadzącym do galeryi krajobrazów, znajduje się popiersie medalionowe białe Lorenza Berniniego.

Charakter muzeum nadają tej galeryi sprzęty

zdobiące ją, stoły prostokątne mozaikowe ozdobione bronzami, z których jeden o blacie z marmurowej mozaiki florenckiej, drugi o blacie z mozaiki drewnianej, wielkiej piękności, dwa stoliki okrągłe na starożytnych bron-zowych greckiego stylu trójnogach o blatach: jeden malahitowym, drugi mozaikowym z szarych marmurów.—

i

is

1(1

. ■;

: '

ъ?~

&

— .

ЬдШ

33Sï

a r,

v

yH<

V!

;,, "•

fo

«

Jf<

I I

uf

ш I

r . [V. J

y.

%

S

,

!*•

>,

:

•'

Г

'T=

i- ч    ^

lit..

W : V r Л Г

M

=6й-;

y

$1Ш| \

3K i

Ш# J?

m.

* i

щ?

>

' .•:

/

^yr

мДЙШЬ

"P

WÆ

t~lB

S

m

** '

шш%

;;Ss

:*•

F~

ч

Ç'3

À;

H

Ч-

V

li

ai;

I

*

L:

s I ■

- :L

Ш

I

r.

P. •■

M

El

Чу

E£

■ 1

w

m

к

^ .- MH

m

Ш&

;*V"

;a.

и

г

~:ШЫ;

\1

.

i Л

4ll

y

ж

V

Mi

ifj

äSS V

S

V

■■

feS

ilfl

КШ

Ш-Ш

r~ia

3J

V

\4J

•'//M

.

4.1

i

‘

ÜB

<îs

4

ggi

РИКЯИИ

I;

R

V

,

i

1

M

i

■

У

ц

y”

■

M

'

gfe

..-i

J

i

l)

b

*■:

«

il

Щ

.

•Й*

? "-- -Ч "

1^1

MBP

V:

Щ

w*'-

Kl

»

•r-'f

f/l

m

i

/■<

z щГГйЫ

___- -_

Ftt

..»

J

Rys. Witkiewicz.

Ryt. Wisniewski.

ЗчСагз^а Kazimiera pad. postacią, T^orp- — z sp-naatai, plafon, w g-abinecils-u, lcrôl©T>ç-éJ.

I

i

■« ■.

♦

.

...

W

i

.a

i?

Г- .i

»

.

-

»

Dwa garnitury krzeseł, jedne czarne w włoskim stylu XV wieku, drugie dębowe w stylu wieku XVII pięknie rzeźbione, żyrandole nowożytne zwieszone od belek, świeczniki bronzowe starożytne, rzymskie wazony różnobarwne dopełniają całości, w której na miękkich wezgłowiach i przy obfitości kosztownych wydań dotyczących sztuki i historyi, przy kominkowym ogniu możnaby urocze chwile duchowej rozrywce poświęcone przepędzać.

Trzecia część galeryi zwana galeryą krajobrazów, samemi też prawie krajobrazami zapełniona, zwrócona oknami na ogród włoski, ma pozór najmniej poważny w ustroju ogólnym, niemniej jednak pełen wy-tworności i stosowności.

Stosowność, jestto

Wm

Iill§j§

it

■■

a?

pozornie wyraz małego znaczenia, nie jest jednak tak mało

mm

I/

znacznym w dziełach smaku artystycznego; stosowność to

Kys. W aroczew«ki.

zaród harmonii, jedno-zgody; niestosowność, to rozdźwięk, to chaotyczna plątanina lub rażąca częstokroć niewłaściwość sprzeczna rdzennie z tern, pięknem.

Przedział pierwszy o obrazku środkowym, wyobrażającym południowo-włoskiego pasterza kóz grającego na kobzie, otoczony jest medalionami malarzów: Tempesta, Bolognese, Chodowiecki, Salvator Rosa. W drugim przedziale, gdzie obrazek środkowy przedstawia w kilku osobach średniowiecznych łowców, w medalionach mieszczą się Vatteau, Potter, Van der Velde i Canale. W trzecim, gdzie na środku piękny obrazek żniwiarza witającego żonę i dzieci, w medalionach są: "Witte, Bod, Meulen i Ross.

W czwartym nareszcie oddzielnym, środek stropu ozdobiony obrazkiem wystawiającym Satyra grającego na flecie, w medalionach spostrzegamy:

Claude Lorraina i Ver-dingena.

Pulpit dębowy pełen dzieł, sztuk dotyczących, stoi na środku galeryi; marmurowy postument w rodzaju wodotrysku z paterą podpartą trzema gracyami w jednym końcu, zaś stolik o bron-zowych złoconych nogach pokryty blatem z mozaiki rzymskiej okrągłym, w drugim. Mozaika sama już jest dziełem sztuki niezwykłem, w środku wyobrażone jest w banvach bardzo świetnych, w kole zawarte, forum rzymskie, a raczej dzisiejsze jego ruiny, których ramę stanowią różno-barwne marmury ułożone do cieniów od czarnego aż do jasnych.

To ostatnie urocze ustronie sztukom poświęcone po wrażeniach poprzednich poważnemu poświęconych malarstwu, stanowi jakby miejsce wytchnienia pośród przyrody uroków, przyrody zawsze łagodząco działającej na umysł i serce nasze.

• "V-T

SX-

Йм

Ilf

Kyt. bziasüi.

Jan Fryderyk książę Saski z galeryi obrazów w Willanowie.

co nazywamy

Ta ostatnia część galeryi przedzielona ścianą na dwie, z których jedna o trzech oknach, druga o jednem; każda z nich ma odpowiednie ozdobienia malowidłami stropu, pełne wytwornego gustu, a wykonane z świeżością i doborem barw przynoszących zaszczyt autorowi.

Sam pomysł zajmuje tu już uwagę patrzącego. Ponieważ w tej części galeryi pomieszczone zostały krajobrazy, małe bitwy, polowania i w ogóle to, co sielskiem życiem trąci, zatem na stropie w czterech przedziałach napotykamy cztery obrazki żywemi wymalowane barwTami, odpowiednie tym kierunkom malarstwa, zajmujące środki przedziałów, w ozdobach zaś białych jakby gipsaturowych naśladowanych malowidłem, medaliony naśladujące glinę paloną, a portretujące malarzów, którzy się w tych sielskich kierunkach malarstwa odznaczyli.

it

Gdzieby były obrazy pomieszczone za czasów założyciela Willanowa Króla Jana, jaka mogła być ich liczba, i które były, obecnie dobadać się niepodobna; wniosek tylko wyprowadzić można ze spisu, na który się niżej powołujemy, iż przed ułożeniem jaki ten spis zastał, było już inne, a po-

Album "Willanowski.

iw

И

IfsiJ

11

SIP

■m

::

III

4.

SiiS

rządek jakiś w nićm był niewątpliwie zaprowadzony w owym bowiem spisie sporządzonym w 49 lat po śmierci króla |ana, na każdym obrazie wzmiankowana jest cyfra biała jako dawniejsza i cyfra czerwona jako nowsza napisana znać na każdem płótnie, cyfry te porządkiem zupełnie się różnią od liczb porządkowych spisu, co dowodzi, iż stanowiły te obrazy inne całości układowe, liczba zaś ogólna dosyć jest wysoka dochodzi bowiem do paru setek. Z paru setek zatem musiał się składać zbiór obrazów przed sporządzeniem inwentarza z г. 174З; że zaś w czasie pomiędzy śmiercią króla |ana a sprzedażą Willanowa Sieniaw -skićj nic nie przybyło, jest to rzeczą więcej niż prawdopodobną, zkąd drugi wniosek, iż te setki obrazów musiały pochodzić jeszcze z zakupów założyciela Willanowa, Sobieskiego.

Z miejscowości obecnie na pomieszczenie galeryi obrazów przeznaczonych, jedna tylko w dawnych już czasach, bo w najdawniejszym istniejącym inwentarzu willanowskim, spisanym w roku 174З zatem w 20 lat po przejściu Willanowa do rodziny Sieniawskich, miała toż samo przeznaczenie. Zwała się ta część galeryą małą, stanowiącą dziś wstęp do galeryi wielkiej (na planie i3a).

Druga część galeryi mieściła się w tak zwanej galeryi pstréj (na planie Nr, 4). Dwie zaś galerye wielkie mieściły się w wydłużeniach górnego półpiętrza (na planie Nr. 20b. i 2З), jak się to wyżej wzmiankowało.

Takie pomieszczenie galeryi trwało co najmniej do г. 179З, z którego pochodzi drugi inwentarz, a najprawdopodobniej aż do czasu zamienienia półpiętrza na bibliotekę, w którym-to czasie galerye obrazów na dół przeniesione zostały do miejscowości i3b i i5a, z których pierwsza do owego czasu była galeryą otwartą na ogród włoski, jak jeszcze jest po drugiej stronie 3ia, a do nieda- 9 wna była i część 3ib.

W owych-to czasach najdawniejszych naszych wiadomości pewnych, na ogólną liczbę obra- lf zów w pałacu Willanowskim wynoszącą w г. 174З sztuk З99, galerye miały ich 221, podzielone zaś były w następujący sposób: w galeryi małej sztuk 38, w galeryi pstrej 42, w galeryi wielkiej (3iab) sztuk 92, w galeryi wielkiej 20b sztuk 49.

Pod г. 179З znajdujemy znaczny przybytek w ogólnej summie dochodzi bowiem do 5o8, z których na gale_

ilS

rye przypada 28З, podzielone między * też same części w taki sposób, iż

w pierwszej jest ich 42, w drugiej 9, w trzeciej 4З, w czwartej 189.

Nareszcie w obecnej chwili na ogólną liczbę, przechodzącą cyfrę 927, na właściwe galerye przypada sztuk 404, która-to liczba podzielona jest pomiędzy trzy oddziały: Gabinet przed galenją o liczbie 76, galeryę wielką zawierającą 12З obrazy, galeryę muzeum zwaną o liczbie 96 i na galeryę krajobrazów mieszczącą w⁷ sobie obrazów 111.

W dawnych spisach obrazów galery owy cli napotykamy przeważającą liczebnie szkołę hollen-derską, której małego wymiaru produkeye już podówczas w modzie będące, zalewały zbiory nieestetycznym swym karczemnym żywiołem. Były jednak i pomiędzy ówczesnemi obrazami już w znacznej liczbie religijne i historyczne obrazy szkoły włoskiej, a jakkolwiek nic o wszystkich możemy mieć dokładne wyobrażenie z opisów inwentarskich, to jednak na pewno twierdzić można, iż zbiór ówczesny był już niezwykłym.

Wskazówkę pod tym względem daje nam porównanie dawnych inwentarzów z dzisiejszemi wykazujące, iż pewną liczbę najlepszych dawnych dzieł sztuki z г. 174З dziś jeszcze w galeryach odnaleźć możemy. Jakoż, napewno twierdzić możemy co do tego o 20 obrazach, których nazwy lub cechy charakterystyczne są tak wybitne, że się na nich omylić nie można.

1 tak, w starym inwentarzu pod tytułem galery a mała zapisany jest na pierwszćm miejscu obraz wielki Bachanalia po Rubensie kopia, w dzisiejszym pod Nr. 87 jest Tryumf Bachusa Jako ba (ordaensa ucznia Rubensa, który ma wprawdzie ramę galeryi króla Stanisława Augusta, mógł je-2 dnak z galeryi willanowskićj wyszedłszy, w zmienionej tylko szacie drogą kupna wrócić, co jest I tern prawdopodobniejsze, że jak wiemy tak dzi-bjj siejsi właściciele Willanowa, jak i ich ojcowie, zwłaszcza Stanisław Potocki, starali się o ile to było możliwćm przywrócić pałacowi willanowskie-w mu to wszystko, co kiedykolwiek wr murach jego 1 znajdowało się. Pod Nr. 6 zapisany jest portret ' mniszki modlqcéj się oryginał, w dzisiejszym pod Nr. 1З9 jest Najświętsza Panna modląca się oryginał Sasfo Ferraio. Jeżeli zwrócimy uwagę na to, że piszący inwentarz jak to się niżej pokaże wyrazu portret używa często zamiast obraz i że ubiór L    głowy jest tego rodzaju, że i dzisiejszy

inwentarz słusznie go nazywa ,,białym welonem“ tedy i co do tego obrazu bytności w galeryi w odległym owrym czasie wątpliwości mieć nic będziemy.

Г

i

m

g>

yr

,

?:>

Æ

-d⁴''-' "i

J A

b

!

H

ШщГ ^

T

■a

О

*4.

У

Ж

«8

ЩШ

^ 51?

jfl' s

’Шг''

r"

<k

i

V-

f> ^

'

<;

<;

<

N

са

i

SSis

W

$

w ?

! 4

?»

;

Я!

Kj

i.i\

I

1

/%

Ш

tik

Й

i'

>•

12

i \

SE

m

ш

i

w%

щ

J

4ï

г*

I; 'Щг$

ki

Ш*0

y

ш-

I

ы

:

G

н

mfl

мл

я

m

W Ł

|„

Т

Х~7

.;- ■

l:.

е

!

;1

i

sO

V

шщФщящ

■

ш

а

щ

[Р.

Ш

т

Т'->

m

n

«хтш

i

i

* •

ii

f

I

||Ж

Г

>

5pi

• .

1

i-i

»,

3

с

:

ЙШ1

•'

96

¹

!>

É8É

1

Г: W

v

Î

Är

4

l

ffv ■!i

¹ j

w

I

ST

’к..

iii

IM

■

ii

i

4Иа

IM

(fà

ш

f.omivTo&ui.

у

S

я

Rys. Masłowski.

Ryt. Dyamentowski.

Szpalery s gfatoiaaecilsu. lsróle-wsłsieg-o.

Ф

«

#

4P»

■

+

*

%

к

«

Ł . .-V*

ч

%

4 ;

'

; •?;' '

♦

.

y

i¹

«

!

*

t,i

. »i-v

; ‘v 'n

!

;

-

у--

4»

C

i.

i

.U;-

%

■ .'/>■;

> «■:

■о!

-л

i '

V

V

r

>Ъ..

St

'ул;

..»4*

;

■

i'.

..    * i

/ st

. ■ ' *'

I

*

35

Niezaprzeczenie tenże sam jest obraz Krana-cha pod Nr. 9 zatytułowany Zabijająca się Lukre-cya oryginał, który znajdujemy dziś pod Nr. 94 nazwanym Lukrecya, ją też niewątpliwie obraz przedstawia. Pod Nr. 18 by! Rembrandt starzec z brodą czapka haftowana rękę trzyma do góry, jest to jedyny, którego autor wskazany w starym inwentarzu, tego jednak dziś nie ma. Pod Nr 22 portret prałata jakiegoś mającego rękę го rękawiczce opisany tak dokładnie iż odnajdujemy w nim natychmiast obraz noszący dziś Nr. 1З8, nad którym w szczegółowym opisie bliżej się zastanowimy.

W opisie drugiej galeryi małej pod Nr. 16 zanotowany portret malarza Russego trzymający paletę i pędzle, ten jest dziś na schodkach prowadzących z galeryi do biblioteki, pod Nr. 17 portret sławnego skulptora Baltazara, w temże miejscu pod Nr. 20 portret (sic) umierającego Seneki dziś w galeryi wielkiej pod Nr. 81, o którym także niżej mowa będzie.

W dawnej galeryi wielkiej pierwszej, znajdujemy portret młodego kawalera pod liczbą З9, który może być tym samym, jaki dziś pod liczbą 164 napotykamy. Niewątpliwie zaś ten sam jaki pod ^ liczbą 81 opisany jest wyrazami Żołnierze prowadzą na stracenie jednego, officijer dekret czyta, dziś odnajdujemy pod liczbą 274 egzekucya zbiega z mi- I licyi flamandzkiej skazanego na rozstrzelanie.    1

W dawnej galeryi wielkiej drugiej napotyka- ' my słabiej opisowo określone obrazy pod liczbą 4    *

Familia Sacra, 14 S. Sebaslyan, 19 Narodzenie Bańskie, które mogłoby się znaleźć pod dzisiej mi liczbami 106, 82, 161 i io5. Z obrazów, które dawniej znajdowały się w pokojach mieszkalnych, w galeryi są dziś (z przedpokoju Imci księcia J gomości Lubomirskiego Nr. 1 Ścięcie Ś. Jana wielki, dziś Kranacha, Herodyada Nr. i3, tamże Nr. Kawalerowi na łowy wybierającemu się konia przyprowadzają i dzieci wózkiem się wożą, dziś Nr.

З29, Filipa Wonwermana Scena przy kuźni którego rycinę podajemy, Nr. 25, dwóch chłopców arbuz jedzą, dziś Nr. 258.

W dawnym pokoju sypialnym księcia Jegomości (Lubomirskiego) pod liczbą 8 szwiec na swoim warsztacie, jest dzisiaj pod Nr. 2З7 Szewc szyjący baty pod Nr. 46, Chłop olenderski szczury nosi w klatce, baby wrzeszczą, dziś pod Nr. 259.

W pokojach gościnnych na górze w pierwszym pod liczbą 3 byl Apollo między muzami siedzący w wieńcu, który pod dzisiejszym 2ЗЗ numerem ga-leryowym rozpoznać możemy.

sze-

e-

rj

Tliiilliillllllllllllllllllll,

m

'Ш

CL

.:Г.пГм

W innym pokoju ze schodów wieżowych na prawo pod Nr. 2 byi obraz Rzymianin unoszący Sa-winę na ramieniu, (sic), który dziś pod Nr. 187 galeryi poznajemy pod nazwą porwanie Heleny; nareszcie w pokoju przy galeryi wielkiej drugiej pod liczbą 2 był obraz opisany słowami bachusek mały trzyma grono winne obok niego frukta różne, który dziś pod liczbą 194 z tytułem narodzenie Bachusa, mieści się w galeryi wielkiej.

Biogenes z latarnią szukający człowieka w ohec Aleksandra Macedońskiego szkoła Rubensa, dziś pod Nr 47 zawieszony, trzy razy wzmiankowany jest w najdawniejszym inwentarzu, musiał być ten przedmiot przynajmniej w dwóch egzemplarzach w Willanowie przedstawiony ponieważ w jednej Galeryi małej go lewej stronie zapisano pod Nr 4 Biogenes stary rozmawia z Aleksandrem, trzyma książkę, pod Nr. З4 Byogenes stary z Aleksandrem, i w przedpokoju X-cia Jegomości pod Nr. 12 Byogenes między ludźmi z latarką; ten to ostatni prawdopodobnie dotrwał do naszych czasów w galeryi.

'    Inwentarz z г. 179З со do obrazów galeryo-

р» wych dostarcza nam wiadomość tę tylko, że ga-lerye w tychże samych znajdowały się miejscowościach, co w г. 174З, nie wymienia jednak obrazów

galeryowych szczegółowo, podaje tylko ogólną ich w każdej miejscowości liczbę i numera jakie były na obrazach pomieszczone,

bynajmniej

o tych dziełach jako o przedmiotach sztuki objaśnić nie może.

co nas

у.' г

Jill

mj!

as

[г "..у;:; ;

Szczegółowo opisane tu są tylko pokoje mieszkalne, tak pod względem ozdobień, jak i znajdujących się na ścianach obrazów, z tych tedy nek poznajemy, iż i wtedy flamandzka szkoła liczebnie przemagała, a stwierdzić możemy również tożsamość niektórych obrazów z dzisiejszemi w galeryi znajdująccmi się na podstawie opisów golowych.

I tak w pokoju sypialnym znajdujemy między innemi dwóch hollendrów siedzących i pipkę palących trzeci dzban w ręku trzyma, będzie to zapewne dzisiejszy obrazek Teniersa pod Nr. 80 znajdujący się. Następnie w pokoju górnym trzecim, Bziew-czyna w kapeluszu kwiaty w ręku trzymająca, który dziś nosi Nr 226. Ban Jezus z uczniami i sury tanką przy studni rozmawiający dziś Nr. З42.

W pokoju sypialnym tamże na górze Wieża babilońska na drzewie, w któ-

roz-czar-

wzmia-

szczc-

та

rym dzisiejszy Nrem 79 oznaczony

life-

poznamy, 1 nareszcie Lansząft w

nych ramach na drewnie malowany

re-

кя

шт

mmmm

Дщ    _____

111

мята*

Wh

1ШЛ

ышт

__

шш

jg-;:

gXs

^^^ттжш\цц|и|ццмии1ййй1й1

8Ш|Р ’¹

xç

i. i: Il .....u.ix,

ШЁЯкш

mimiiiiiiiii)iiïïlTiiiiii<iiiHiiiiiiMMiiTiiiiiMiiii»iiii!iiiii>i[i

ISS

....................ячвт If f -"y È 'S/Ш

я*¹"

gj

щЯШ

i^V4 \

g*

Er i-■■' TUFt- 'H=-,

-ЙЭ«

й11Щря1

V-

ii

ii!

.... ;

Г^Г-'-Sçîl"у~ -~j: ■-zuxz>j=~^~д^уГ!

,\ V i

11!

Se

mm

'!

Pi

11101

щи

Wy

имИИ

i___Ь

ет

Jj

Уй

хсЩ

Jlj\

FTitj

' —*1д;-Г.—- V

ШжШ1

:i!

Tff|t

ii

•i

:fr

iff

Wm

Hf г

J ■■m

il

æIH !

РЗГ *шжч|

nffi

fc-

-y.

! J.

•êi

шиии

WJ

Rys. Maszyński.

T?yt. Malinowski.

Widok na galeryę wielka obrazów, z gabinetu przed galeryą w Willanowie.

■*■

L

f

4 AlA:

- <ШЁ>Л-£:&3&£

⁵    \ t s 7? Ч

. y

0

mra?

>

/

U

L

л.

I

,i

V

-A"

A-

(:-

A

ж

К

"

л

a

\i*

Ш

jÀ %

■2

>,

TA

TV

Ł-

I

Эган»

!жЗ?

Ш

S*

!' ¥i^Àl

s

■ ¹

1 -1

Щ

'■' a

-<_ i

¹

r#

Аш

7

a

A

AML

łi

i'

)

4 V

(

¹

ш

fi

Л

1

A

Ir

<?r

Lj

v"

kt:

Ш

-/A

I "i

If

(:(

>

-ïX

Я

:

%

IS

fo

62

J»

V

!(â

Af

Ш

■

&

îk

Ш

';.!

'^~~a

vv

"9

A

c'Ajt

v<

A

r?r

A

v t'⁴' ^

v'i

¥T

f*

Л

[jJM

2 T?

C^î

7

fc

ii

Ł/

J«'¹

.

•A

Aj

■*ШЛ1!

M

-S

H f

«

A

Ap

шш

A¹

1»

fe*

А

здР

I

i

"

¹

si.

[\

(7

к

»

■Ж

MgggLA

JH

¹

Bil

*

A

I*

lo

J5

г

B

»5«

il-

к/ •

y ', г

Я

;- V

f ]

ш

1ш1иК2

я

Я

ЩИ

*asNxv

J2

M

?

m

A

C

rśpig

V. 2

А

ШЖ

Ę®

ДА

я

А

SPS

,/

ш

дРвЬ^и

: ..

7

Rys. Witkiewicz.

Ryt. Śląski.

Szpalery z g^aToinecilc-a. łsróle-wsłsieg'©.

•.

I

i

. •.

>

:• V

,v »*£?>

-• ii. ,

ч

■i

%

<k

•V

;>

*

r

Ф

-

I

*

i

!

t

#•

V

m

»

■

►

f

■к

!Ć

4

%

и

*

ii

;

*

*

'r

*

<1

*

*

■?

«

•«

è

*

*

37

prezentujący ucztę, w którym kobieta głowę ściętą n esie, w którym rozpoznamy dzisiejszy nazwany biesiadą Herodyady a oznaczony Nr. 44.    •

Były w ówczesnej galeryi obrazowej drugiej i portrety odnotowane jako zabrane do Warszawy już podówczas w r. 1747 die 19 Augusti z Rozka-Xiężnćj Jejmci jakoto: Dwa portrety Stefana Potockiego y z zoną i dwa portrety Słuszki kasztelana wileńskiego i Hetmana z zoną sub specie Cerery, również portret Wielopolskiej wojewodziny krakowskiej do Warszawy wzięty, niemniej portret Jabłonowskiego Hetmana w zbroi z buławą i buń-czukiem die 19 Augusti 1748 do Warszawy wzięty.

Trzeci opis galeryi obrazów został sporządzony w roku 18З4 podobno przez Blanka, profesora malarstwa na wydziale sztuk pięknych przy b. Uniwersytecie Warszawskim. Podówczas obrazów w galeryach było З84, na ogólną liczbę 680 w całym pałacu.

Opis ten drukowany w Warszawie w drukarni Wróblewskiego w г. 18З4 nosił tytuł: Spis obrazów znajdujących się w Gallery i i pokojach pałacu Willanowskiego z wyszczególnieniem przedmiotów godniejszych uwagi. Własność hr. Aleksandra Potockiego. Sprzedaje się w Willanowie przy gallery i obrazów, w księgarni J. Glücksberga przy ulicy Przejazd Nr 649 i w biórze inform, na Krakowskiem Przedmieściu.

Mieściła się podówczas galerya obrazów w miejscowościach poczęści dzisiaj przez obrazy galeryowe zajętych pod nazwami: Gabinet poprzedzający gałeryę dolną obrazów (i3a). Pierwsza galerya (i3b). Druga galerya (i5a). Trzecia galerya (której pomieszczenia oznaczyć nie jesteśmy w stanie z dokładnością), w części zaś w dawnych pomieszczeniach z których pozostała była znać jeszcze część zwana Galeryą górną obrazów w prawem skrzydle ,,gdzie było obrazów 67 i galerya za tym gabinetem znajdująca się zawierająca 128 portretów, w mniejszej części familijnych, a w większej: osób z.czasów dawnych i obecnych“, podług ówczesnego wyrażenia.

Całość galeryi pozostała prawie zupełnie taż sama z nader nielicznemi wyjątkami, które tu wymienia się i tak:

W gabinecie przed galeryą pod Nr. 1, portret na koniu wielkości naturalnej hr. Stanisława Po-tockiego, Prezesa Senatu królestwa polskiego, Ministra wyznań :J i oświecenia publicznego, założy- Т1Й! cielą tej galeryi, zmarłego w ro- fj|j^ ku 1821. Portret ten wzięty ze ęjjP

Album Wilanowski

zu

szkicu zrobionego z natury w ujeżdżalni w Neapolu, został wypracowany i wystawiony na popisie sztuk pięknych w Paryżu w roku 1781, uważany jako jedno z najlepszych dziel autora Dawida.“ Portret ten obecnie znajduje się w salonie apartamentu mieszkalnego właścicielki Wil-1 ano w a.

IÉH

gg

Wm.*

mm

il

»,

,7

KmS

ШШ

m.

W drugiej galeryi pomieszczone były pod liczbami 184 i 192 ,,portrety króla Jana III na koniu i królowej Maryi Kazimiery żony Jana III na koniu malowane przez Netschera“ które obecnie mieszczą się w pokoju Nr, 11 planu.

W trzeciej galeryi zapisany pod liczbą 26З ,,Portret piękny ówczesny naturalnej wielkości Zygmunta Augusta K P. S. Zadler.“ Zdaje się, iż to musiał być ten sam, który do obecnego jeszcze czasu bywa nazywany tćm niewłaściwem mianem, lub u-chodzi za księcia Sudermanu, a zawieszony jest w salonie czyli pokoju środkowym (N. 8 planu). W tejże galeryi był podówczas, znajdujący się obecnie w wzmiankowanym salonie, a w spisie z г. 18З4 zapisany pod liczbą 271.) ,,Portret Władysława IV króla Polskiego dzieło ówczesne świetnego kolorytu i wielkiej poprawności rysunku, wykonane za powrotem artysty z Włoch, co poznać się daje po sposobie jakim jest malowane. Van Dyck.“

W tejże galeryi pod liczbami З82 i 383 zapisano. „Mały portret Augusta III króla polskiego i Maryi Józefiny żony jego, córki cesarza austryac-kiego Józefa I Rafaela Mengsa,“ te obecnie nie istnieją albo gdzieindziej przeniesione być muszą.

Wyżej nieco nareszcie pod liczbą З78 zanotowano smutny wypadek temi słowy: „Ta próżna ramka w której był mały portret dziecka, dzieło oryginalne Rafaela z Urbino, przypomina stratę jaką ta galerya poniosła, przez wykradzenie tego obrazka.“

O innych obrazach przypisywanych, czy to innym malarzom przez autora spisu niż to najnowsze wykryły badania, czy też stwierdzających bądź notaty dawnych inwentarzów, bądź nasze obecne o nich zdanie, przy każdym godniejszym uwagi a tu obszerniej opisanym, osobną uczynimy wzmiankę.

w nawiasie oznaczy numer pod jakim każdy z nich w owym trzecim opisie zamieszczony został.

Oprócz obrazów pomieszczone były w galeryi niektóre dzieła rzeźby i pa-§pil<Ci?4. miątki, z których jedne w opisie izabytków starożytności znajdą miejsce, inne jako pozostawione w galeryi, tu wzmiankujemy:—

Oddzielna liczba i notatka

in

38

w gabinecie przed galcryą ,,wielka taca z marmuru popielatego wsparta na trzech gracyach, którym służy za podstawę postument z marmuru przyozdobiony płaskorzeźbą. Dzieło nowożytne mające wiele zalet. “ Wzmiankowaliśmy o nićm przy opisie galeryi krajobrazów. Model Mojżesza Michała Anioła, Taca agatowa Zygmunta Starego króla polskiego, szkatułka z mozaiką florencką są obecnie pierwszy w szafie pokoju Nr. 8, druga Nr.

2; z rzeźb w gabinecie tym pozostał tylko jeszcze Merkury podług Giovannida Bologna z spiżu odlany, którego rysunek stanowi literę początkową rozpoczynającą opis galeryi. Rzeźby starożytne, które były w pierwszej galeryi w roku 18З4 znajdują się obecnie w przysionku (Nr 1) i tam opisane zostały w znacznej części, reszta znajdzie miejsce przy opisie zbioru pomieszczonego w gabineciku starożytności (Nr. 3ib). Było tamże i popiersie Maryi Kazimiery dziś w gabinecie N. 11.

Szafy z starożytnemi etruskiemii i greckiemi wazami w liczbie sztuk 48, zajmą inne miejsce w opisie.

НИ

™ГЯ''......'"'’'"411

fff w

■I

IS

Niewątpliwie pomiędzy obrazami tak w galeryach dzisiejszych jak i w innych miejscowościach moglibyśmy odnaleźć jeszcze niejeden w dawnych inwentarzach zamieszczony, gdyby opisów onych albo zupełnie nie brakowało, lub gdyby nam dokładnością swą mogły dać nieomylną podstawę do twierdzenia, którego na luźnych przypuszczeniach opierać nie chcemy.

W każdym razie to, co opisy dawne zamieszczają świadczy, iż posiadacze Willanowa dbali o świetność zbiorów swych, gromadzili to co z pod ręki najznakomitszych współczesnych im mistrzów wychodziło, lub co uświetniało poprzedzające stulecia.

pÿ -Twmj

flSMi

IP__

|ipi '■ I

É.&I

■Л

'■':T ' -

%Ж-М

Następcy ich aż do chwili ohecnćj nie ustali w tern szlachetnem zamiłowaniu do piękna, a bogacąc zbiory swe i otwierając je dla ogółu zapisali imiona na kartach, które wdzięczna potomność z chlubą w pamięci i sercu przechowa.

Przejdźmy teraz do szczcgólo-wego opisu samych dzieł malarstwa.

PSFi

Postument marmurowy i dwa stoliki mozaikowe w galeryi obrazów.

ЩЩ

щ.

Armatura z otïioyny w dziedzińcu pałacowym.

т

XL

WM\

1

Ш ti

JJ#

PV

c

о

Ш

<6-

n5

fÆj,

II

ft

рШС

^rÆ

m

s

Æ

_ч__ ^

«-C

J- 4?

ж~

Олл>

(f    ’"

il

Д

(fi

l-

\

If

л

Ci

G

1$

<LX

*/

•%

y.

«J

'Jlg

■g

ш

[wî

kl

./*41.

9

snar л

«

Mf i

мЦк 4

m®

étâx

с2

В

JJ/

к

^41Ьш

{)

-Pi

4

Ж

‘ iiî

?

>) #

f

IlnU

щ

i > 1 /

□

J

fc f ^

да

4,

*

Щ

_Щ|аЩ

P

*^raÉ.

il

Щ

f

te;

J

.?S/iz~Ą

If

*Ж1

■

",

L

w

1

г

Г

l P

1

;V ;

4

Vjâ

«

. г y*

5».

■-

Ш

âsr~

’’.л

, .

w-¹""-'"' •

;

3

-i

fV

0"x

I

у.

m

.......

Ш'Ш^

y

-V

x-f

ifÂ

ЩШшш

'Ч*Ц;

И

4J

sTt 5

Rys. Konopacki.

m

ж

?

'Ш

Ä

&

^•ï

tfc~

Si

Ü$f^ “ф

|P#

{f%à

Лх

tr

*■■-,

&

V * **t

,*m\

11%

■V V

ч:

?y~

'■/ St I

i i .

MD,

RŻ

?

о

1 ‘

tri

i

S

Ш

3»

fv

■■r

ж*

U

#3

Il

Г

t;

Ш

$

•>

é ft

:

S

ж.

Й

?

)i

.if

IJ*?

ffih

Л i%y

г 4

m

1

' i

H

I

дйШ

|)

a

>

tv»’*

я

M

и>

Л

4*

V|

щт

i

1?

P

fJ

S;

v~

1

Г(

t"'w.⁴

;ïM|i

ж Я

vu

i=rL|

uJ '

Чл

T

\

\\J

,'JV

Ш

<3

Щ',1

■ '

i

il МЩУ

"Ÿ'.

N

ъттш

ШЯя

l_

P.J

llL^-ja

;—

nil

Il il

xi

f

ЯН

Ryt. Skrzymowski

Szpalerjr malowane -w дга.Ъ1пес11г:'а. Inróla, "w pałacu, ■willan.o'wslnlrxi.

41

t w-

*

»» •

*

«f -

%■

»

♦

»

**

■ =4.

«

îâl

.

*

I

»

*

«

«

v

.#

a«R •.

*>

■V

*

*

r

V

i

?

1

♦

4»

⁴ ‘

%

,

i

♦

f

t

»

*

ш

i

>

i

>■

»•/

*

• ;

«

. *

»

•V

>

»•

%

♦

*

»’>

*

f

•т

#

* Ф

J

f

I

1

i

*

era

Maubege'a

męczenników (Nr. 20), Mabuzea v.

Najświętszą Pannę (Nr. u), i niewiadomego portret

Щ    oz wiesze nie obrazów w

Ш galeryi podług przędli miotów jest zarazem u-II kładem prawie ściśle chronologicznym, zatem przedstawiającym rozwój sztuki malarskiej od pierwszej połowy XV-go wieku, czyli od istotnego jéj zakwitu w wieku zwanym odrodzenia, aż do początku wieku XlX-go., czyli prawie do naszych czasów, ostatnim bowiem w szeregu czasu obrazem jest, dzieło Wojniakow-skiego zmarłego w r. 1812.

ft

Jm

mcm

I ortret Räfäbla z ozdobień malowanych stropu çaleryi wielkièj.

czasu

Religijny duch średnich wieków, przeradzając się w kierunek humanitarny, dał podstawę całej nowożytnej cywilizacyi europejskiej i początek odrodzeniu sztuki, które zakończyło się i do upadku pochyliło wraz z zepsuciem obyczajów wieku XVIII-go, w którym zwrot nowy do przyrody, do prostoty obyczajów człowieczych powszechnych, powszechne też sprowadził przemiany, odbijające się w sztuce malarskiej epoką krajobrazów i odwzorowań życia potocznego, a następnie historycznego i bohaterskiego ducha narodów.

Z tej ostatniej wprawdzie epoki w galeryi willanowskićj nic nie znajdujemy, jestto bowiem już najnowszy rozwój sztuki zakwitłćj pod tak dzielnemi mistrzami jak Dawid, Smuglewicz, Cam-mucini, Gerard, Delaroche i inni, ale zbiór ten sięga po sam kres nowego, że je tak nazwę półno-cno-europejskiego odrodzenia.

Najdawniejsze obrazy galeryi willanowskićj sięgają połowy XV wieku; tu z włoskiej szkoły już na nowych budującej się podstawach, mamy Luiniego, oryginalny obraz (Nr. 114) S-go Jana Dobre kopje głów apostołów

..

Chrzciciela.

czerzy Leonarda da Vinci (Nr, 34), Lippiego Najświętszą Pannę z dzieciątkiem (Nr. 11З), Cima da

z wie-

с.¹

Conegliano pieta (Nr. 122), Andrea del Sarto familię świętą (Nr. ц5), i Śgo Jana z barankiem (N. 141). Ze szkoły niemieckiej

Łukasza Kranacha (N. 6, i3 i 94), Jana Holbeina gortrel Karola Śmiałego (N. i5), z holenderskiej zaś Van der Mayra

zwany Elektora Saskiego (Nr. 19).

Rzućmy okiem na to, co nam ta pierwsza у epoka rozwoju sztuki w Europie do skarbnicy malarstwa nowożytnego przyniosła.

Na pierwszy rzut oka z największą łatwością rozróżnić można dwie szkoły: północną i południo-wo-europejską; w południowej czyli włoskiej dostrzegamy szerokość, pełność rysunku i malowania, nietylko w tern, że miłowano tam więcej wymiary naturalne lub do nich zbliżone, niż drobne zmniejszone, ale że i w tych zmniejszonych większy nacisk kładziono zawsze na. ogółowe pojęcie i oddanie form niż na drobiazgowe zaciekania się w szczegóły niepozwalające oku spokojnie spocząć na wyobrażonej postaci. Nie zbywało dziełom sztuki włoskiej z tej epoki na wykończeniu sta-rannem, jak o tćm świadczy Ś-ty Jan Luiniego— jak nareszcie i Cima da Conegliano, najbardziej ze wszystkich Włochów stylem malowania zbliżony do szkoły hollenderskićj; to wykończenie wszakże/. inny na sobie nosiło charakter, wyrazistość bowiem nawet postaci i fizyonomii utrzymaną była zawsze w granicach istotnego piękna, a prawdziwość zarysów przyrody i charakterystyka nic przechodziły w karykaturę ani przesadę, jak to widzimy w szkole hollenderskićj i niemieckiej.— Łukasz Kranach należy z szkoły niemieckiej do tych zwolenników, a ściślej mówiąc niewolniczych naśladowników pierwszej lepszej jaka mu się nadarzyła przyrody, czem też szkoła ta odznacza się w czasach swego samodzielnego, wolnego od wpływu włoskiej szkoły, rozwoju. Wszelka wyrazistość choćby tak karykaturalna jak w niektórych postaciach Van der Mayra, była tam dobrą i to nic-tylko w początkowej fazie rozwoju, ale jak to później zobaczymy i w dalszych najświetniejszych epokach popłacała jeszcze w zupełności. Do najbliższych włoskiej zasady piękna w tej szkole leżał Jan Holbein, na jego też portrecie Karola ^ Śmiałego, jak też i na portrecie Elektora Saskiego nie widzimy w prawdzie karykatury w zupeł-nem tego słowa znaczeniu, niepodobna jednak nic-dostrzedz, iż ten artysta byl jeszcze zupełnym prawie niewolnikiem przyrody, że do ideału jej i ponad nią wznieść się nie zdołał.

ШМ

na-

Dwa więc zupełnie różne czyn-r nikł, pojęcie piękna typowego i pojęcie “t charakterystyki wyjątkowej lub przy-§ godniej, górują w dwóch szkołach, któ-^ re mamy przed sobą, każda z nich przy-

Źródłem sztuki średniowiecznej na północy i w środ-

niosła do skarbnicy sztuki powszechnej część swoją, bez ujmy tedy zasłudze którejkolwiek z nich, zastanówmy się tak nad źródłami, z których każda zasób swój twórczy czerpała, jak i nad drogami jakie przebiegła w tćj

Włoszech, oto przyczynek do skarbnicy powszechnego piękna, jaki Włochom z czasów odrodzenia zawdzięczamy.

'•w

шштт

mÊËMÊbê.

Rys. Waroczewski

Ryt. 15. Puc.

Rys Waroczewski.

Ryt. B. Puc.

im

gaagg

ggjl

■i

j,A

Dwie głowy apostołow z wieczerzy Pańskiej Leonarda da Vinci.

epoce, abyśmy sobie pogląd na dalszy ich rozwój ułatwić mogli.

Odrodzenie sztuk we Włoszech jakiem je widzimy w XV wieku jest istotnie pod względem doskonałości technicznej dziełem samegoż wieku onego.

Rozwój trwał od czterystu lat już, to jest od początku wieku XI, postępował jednak głównie drogą czystego idealizmu jako z idei najwyższej z religijnego poczucia wyrodzony, natrafiwszy dopiero na przyjazne z wielu względów okoliczności, wyrósł na zupełne i wszechstronne, odrodzenie.

Z tych przyjaznych okoliczności jedną, tą właśnie która na technikę najbardziej wpłynęła, były odgrzebywane w wieku XV liczniej niż poprzednio zabytki sztuki greckiej. Popęd do poszukiwań starożytniczych dany Włochom przez ówczesnych uczonych greckich szukających na półwyspie włoskim schronienia po zajęciu Byzancium przez Turków', spowodował, iż artyści włoscy na pięknie sta-roźytnćm oparłszy swe pomysły religijne doprowadzili je do doskonałości wszechstronnej, dokładając do dobrego kierunku wskazanego przez starożytnych, własne swe badania przy rodny eh piękności, zdolności niepospolite i niczem niepohamowany zapal do twórczości na drodze plastycznej.

Piękno zatem, doskonałość formy, oparta na zabytkach starożytnych, ogrzana ciepłem chrzcś-ciańskich serc szukających natchnienia w piśmie świętem, a prawdy przedstawienia w przyrodzie: oto źródło wzrostu malarstwa w XV wieku we

Głowa apostoła z obrazu wieczerzy Pańskiej Leonarda da Vinci.

ku Europy było toż samo potężne uczucie religijne, jakie poruszało serca artystów romańskiej epoki na południu, różniły się te narody jednak zarówno strefą jaką zamieszkiwały jak i tradycyami lub brakiem głębiej sięgających tradycyj estetycznych. Gdy bowiem na południu romańskie odrodzenie rozpoczęte z początkiem XI wieku miało już jakąkolwiek podstawę w zabytkach rzymskiego budownictwa i rzeźby, północne narody wszystko prawie z samych siebie czerpały— świadczy o tern zarówno ostrołukowe, zatem zupełnie odrębne od starogreckiego i starorzymskiego budownictwo, jak i rzeźba i malarstwo nieroz-łącznemi z pierwszą sztuką złączone węzłami. Jedyny wpływ, jaki trądy cyc starożytne mogły wywierać na sztukę północną, odbywał się za pośrednictwem miniatur rękopiśmiennych, przeważnie bizantyńskiego pochodzenia. Nie był ten wpływ bez znaczenia jak to na obrazach Teodoryka z Pragi, Van-Eycka i innych przodowników odrodzenia malarstwa w środkowej i północnej Europie dostrzegać się daje. Byłto jednak tylko wpływ, z pod którego przegląda odrębność wybitna poglądu północnych na człowieka i na sposób przedstawiania go. Pogląd ten da się streścić w jednym wyrazie pierwotności, lub jak to pospolicie przyjęto naiwności, która jest dzieciństwa poglądu znamieniem. Dzieciństwo jednak, młodzieńczość, to świeżość wrażeń stanowiąca wybitną cechę pierwotnych szkół, o których mówimy.

Świeżość i żywość wrażeń nie zaokrąglona doświadczeniem, ani przetrawiona dostatecznie ce-

]

'

■

I

i

i

1

I

/

4

4- ^4

ш.

\ ***

%

/■è.

?

3\

VÄfr

4

%J

illBBS^

TO

u

.Й

i

•Л

mw

J

r?

»j

в!

A5t^N

я

Л

»

0*

Г

AJ 4?

4

>- V'

ч ^

i £

V3

rf

У

/

У*

¹

Mt

ж>

Г¹

4

i

H¹

n

1

•A)

I

^4

r

Г

Г

Ił H

h

If

В

i

Ш.

№

M

Ш

m

w.

r±

ET

iSi

w

•-

№

ШШ/

4

m.\ü

имш

m

к

■0

iCŚ

m

i

№

f/жш

V (ГГ I

rs

i

f

m

?

"j

4

mm

ж

ft/C4- -

p

1

*4v4i

г-»:

r>

4^Ł?\

j£vA^t—_J^_

%

тщ

%

?

V

2Г

-V

m

,r«

г

■i

ЧЧ

-4^

1

lFf>'

S’

«>

Г"

i_±

&

•4%f

Л'^чУ. • ■ •

-5—Ł

~гтг*

W¹

ч⁴^

d

'«toll

51

f3S

■

■.....

*

a

:•- 3

I

<!/:

a

m

Æ-ч- ..«J

и

Ш

ms

Ш;к

Mal

il

m

<

li

s

■■и

L

■

шиш»

IHilHI

Ш

i

ж

■

EM-!

*2L

У

i

2Я

1

■ !

i

Ш

g=-

us

m

У

jjfelfe

SSra¹:."

sm

ЩЩМщ

:

I

Ш

w

Ê

i

il

1

¹ ■,<;

.1

я

îi

I

Ш1ШЯ liß I

■:

■

F5S

P

i

i

'

Rys Konopacki.

Ryt. Berg¹.

Szpa.ler;y malowane w g'st'toim.ecllc-u. łsróla, -w pałace -willarLOwskim,

•%

*

%

.

*

„

У

;

/

.

:>ч

.

У

%

•Г-

;

*

л-

,v

’>■1

i

-

ф

/■

*

I

т

V;

*■ ■

ч

А.

typy; jest ruch, jest życie, są formy,

p®

па

шж

Rys. Buchbinder.

Najświętsza Panna Sasso Ferrato z galeryi willanowskiéj.

Najstarszym w szeregu chronologicznym był Filip- nie pochłonął tu, ani po Lippi (1412 -j- 1489) malarz florencki, który na równi z Masacciem i prawie jednocześnie z nim słynął prowadząc sztukę włoską na nowe drogi prawdy w przedstawieniu, nie porzucając prostoty i powagi stylu. Najświętsza Panna z dzieciątkiem (Nr. 11З) jego ręki — nosi na sobie cechy szkoły włoskiej, z tej pierwszej jej epoki, w której zarówno umbryjskićj jak i Weneckiej Belliniego, jak i florenckiej lub lombardzkićj szkoły madonny mają sobie pewne wspólne znamiona, w których prostota z sztywnością połączona rozpoczęły nieśmiałe kroki na nowej podówczas drodze odradzającego się za popędem Cimabuego i Giotta malarstwa. Właściwości tych dwóch ostatnich najwy- 1 bitniejsze są w Madonnie Lippiego, obraz to dobrze zachowany, należy do cennych zabytków sztuki.

Florencka szkoła słynęła pod ówczas jako krzewicielka nowego zwrotu ku prawdzie, Giovanni da Fiesole najbardziej duchowy, Signorelli najdzielniejszy anatom przygotowali drogę niemniej od nich genialnemu Leonardowi da Vinci, który skupiwszy w sobie zalety poprzedników, a mocą

Album Willanowski.

тшш

та

шж

К i

шк. %

Szcze-

Ryt. Konarzewski.

UCZ-

nem

razu

cznie cechuje też wybitnie obrazy Kranachów, Mayrów i t. p.

Widzimy na obrazach niemieckich i hollenderskich najczęściej indywidua, a nie typy jak w szkole włoskiej; obserwacya bowiem idywiduów musi poprzedzić przerodzenie onych na jest układ, wszystko jednak nie jednoczy się ani pod względem myśli przewodniej, ani typowości form ani piękna; rozerwanie na cząstki obserwowane każda z osobna, a brak ogółowego obszerniejszego poglądu na całość.

Cóż tedy przyniosła ta sztuka północna do skarbnicy plastyki powszechnej ? oto przyniosła świeżość obserwa-cyi, dokładność miniaturową skończenia, charakterystykę żywą i wybitną.

Zobaczmy teraz, jak określone tu przymioty dwóch szkół, dadzą się okazać na dziełach, jakie mamy przed sobą.

MSfc

МШ

ï5

впн

własnego ducha rozszerzając je jeszcze stał się przewo-wodnikiem całej ówczesnej plejady geniuszów.

Trzy głowy apostołów jakie mamy przed sobą (Nr. З4), dobrze skopiowane z najznakomitszego dzieła jego, wieczerzy pańskiej, należą do tych utworów sztuki włoskiej, w których wysokie jej zalety wybornie ocenić

można. Zycie zupełne, tak iż zdaje się, że tylko głosu brak tym ustom, aby przemówiły; plastyczność wydobyta nadzwyczaj małemi środkami, kilka potężnych a śmiałych zarysów, kilka barw wystarczają tak dalece, iż o więcej czucie patrzącego nie pyta wcale, pochłonięte w zupełności wrażeniem, golnie dwie razem narysowane głowy, z których jedna wyraża zgrozę, druga zdaje się pytać, czy to być może, aby pomiędzy dwunastoma uczniami Zbawiciela znalazł się ten, który mistrza wydał,

• są wiernym obrazem tej wyżyny, na którą tylko skończeni wdzierają się arcymi-strze: wyraz, a co więcej wyraz groźnego oburzenia^ poprawności rysunku ani piękna, skończoność uniknęła drobiazgowości, a siła i wypukłość istnieją pomimo lekko narzuconych i bladawych zarysów. (Spis z г. 18З4 Nr. 55 i 56.)

Dzielna szkoła dzielnych też wydawała niów, a synowie bywają podobni do ojców. Sy w sztuce Leonarda da Vinci był Bartolomeo Luini (ц5о r.). Ktokolwiek widział słodkiego wy-a pięknego wykończenia i okrągłości obrazy Leonarda, pozna w tym świętym Janie Chrzcicielu (Nr. 114) z krzyżem o napisie na wstędze Ecce Agnus Dei Florentczyka i ucznia Vincego; taż sama tu słodycz co u mistrza, toż skończenie szerokie, pełne, bez drobiazgów niepotrzebnych lub zbytecznych, taż szlachetność postawy rozlana w całej postaci.

Innym nieco od tych trzech, niemniej jednak widocznie Włochem w obrazach swych był Cima da Conegliano (1480 f i520). Nazwisko nosił od miejsca urodzenia swego, jak wielka liczba średniowiecznych znakomitych ludzi.

To przybieranie nazwisk od miejsca urodzenia, naprowadza nas na dostrzeżenie ’dziwnego we-

11

spadki, ponure głębie rozpadlin, oto słowo

swe na wszelkiej

na Conegliano lepiej nam

cza.

sze-

suro-

swoim

Cyl

ЩШ

«§§»

rj

feïr.V

/ wm.

storycznćj, począł biblijne w współczesne stroje włościańskie lub mieszczań-

к-

wnętrznego związku pomiędzy charakterem miejscowości danéj a osobistością z niej pochodzącą. Estetycy i znawcy dawnej sztuki włoskiej opisując charakterystykę obrazów Cima da Conegliano mówią, iż i pomysły jego i wykonanie tchną szczególnym wyrazem surowości w liniach, dzikości niemal w wyrazie, ascetyzmu w pojęciu postaci świętych, najdoskonalszym wszakże objaśnieniem do charakterystyki tćj, byłby opis położenia miasteczka Conegliano. Położone pod grzbietem jednego ramienia Alp zniżającego się ku Adryatyko-wi, aby utworzyć półwysep tryesteński, dziś nosi niewątpliwie ten sam charakter, jaki miało przed wiekami; lesiste, dzikie wyżyny Alp, ciemnym

grzbietem odbijające się na niebie, rozdoły i strome przyrody, które wyciska piętno duszy wrażliwej, a wrażliwą być musi dusza artysty, a czucie gorące i pochłaniające to, co go ota-Jedno spojrzenie

maluje duszę syna tego miasteczka, Cimy, niż rokie opisy charakterystyki prac jego, w których się to usposobienie duchowe odbiło. Jego Pieta (Nr. 121) czyli opłakiwanie skonu Jjbawiciela przez Matkę, ma w sobie, oprócz tćj powszechnie uznanej cechy za najwybitniejszą, wyraźne znamię szkoły weneckiej do której Cima z Conegliano bywa zaliczany, tak z powodu niewielkiej odległości rodzinnego jego miasta od królowej Adryatyku—Wenecyi, jak i dla przymiotów malarskich w obrazie tym widniejących.

Obraz willanowski pochodzić musi z epoki kwitnienia tego artysty, ascetyczna bowiem wość zarysów i barw właściwych jego pracom początkowym, a przedziwny wyraz twarzy Matki Zbawiciela robi prawdziwe wrażenie.

Szkoła wenecka w dalszym rozwoju poszła torem wskazanym jćj poniekąd przez Cimę i Belliniego, rozwój ten jednak wy kwitł nad wszelkie spodziewanie bujnie w kierunku kolorystow-skićj śmiałości, mając za podstawę ścisły aż do suchości z początku posunięty, następnie, na wzór florenckiej szkoły, szerszy i naturalniejszy rysunek.

Wszakże w rozwoju zarówno człowieka pojedynczego jak i pewnych gałęzi umiejętności i sztuki, gwałtowne przemiany i przeskoki są bardziej pozornemi niż rzeczywistemi. Rozwój odbywa się zwolna i stopniowo, a przejścia od jednej do dru-

gićj fazy dają się zwykle rozpoznać i zaznaczyć.

W zakwicie kołorystowskiego zwro- t|jg tu szkoły weneckiej, tym który wypełnia przestwór pomiędzy Gian-Belli-

nim, Cima da Conegliano, a Giorgionem Palmą Vecchio i Titianem Vecelim, jest Benedetto da Coda (*j- 620). Łatwo nam tu będzie mając przed oczyma obraz Cimy, stylem bardzo blizki Beilina i dwóch innych późniejszych Wenecyan, dopatrzeć to przerabianie się stylu, albo inaczej, wyrabianie się tego, co szkołą pewnej epoki lub narodu nazywamy. Obraz przedstawiający Najświętszą Pannę z dzieciątkiem Jezus, o. Janemi, S. Augustynem i S. Sebastganem oznaczony liczbą i35, daje nam do uwag tych wyborną sposobność.

W rysunku piękne zaokrąglenie, jakiego nie napotykamy jeszcze u Cimy, a już znajdujemy w Giorgonic, w kolorycie siła, soczystość i barwność, przymioty Wenecjan drugiej epoki, przy spokoju i niejakiej jeszcze sztywności w układzie.

W rycerzu zakutym w zbroję średniowieczną nie poznalibyśmy rzymskiego dowódcy roty, jakim był S. Sebastyan, tu więc jest i owa naiwność poglądu, którą zaznaczamy jako charakteryzującą szkołę wenecką aż po Weronesa i Ticiana. Słowem wszystkie cechy znamionujące chwile przejściowe szkoły tak wybitnie różniącej się od florenckiej i rzymskiej, której wielcy mistrze ówcześni najdokładniejsze gromadząc zasoby wiadomości, usilnie starali się w zewnętrznych nawet oznakach ubiorów, zgadzać się z prawdą historyczną a unikać anachronizmów.

Świetna-to jednak była ta, choćby przejściowa chwila, jaką nam uobecnia de Coda; czystość barw wspartych na wybornym rysunku i szero-kiem pojęciu całości, świetnieje i dziś jeszcze, pomimo iż z górą trzy wieki przepłynęły po nad tern malowidłem o jasnym niebie i żywych obliczach,

W (w Spisie z г. 18З4 uznany za Pahna il Gioninę N. 65.)

Zwrotem ku przyrodzie i szczęśliwemi jćj obserwacyami uczynił znakomity na tćj drodze skok Jerzy Barbarelli, zwany Giorgione, żyli ЯСУ pomiędzy rokiem 1477 a i5ii. Młody uczeń Jana Belliniego, wyrywając się z stylowych opasek swego znakomitego mistrza w poszukiwaniach prawdy z pierwszej ręki, z przyrody, posunął się tak daleko, iż z zaniedbaniem prawdy hi-

swe postacie ubierać * skie, aby im tylko nadać najzupełniejszą prawdziwość rzeczywistą. Anachronizm ten znalazł naśladowcę w Pawle Cagliari Veronese z niejaką dla sztuki szkodą,

S. pożytek wszakże jaki przyniosło badali nie prawdy o tyle przewyższał wadę, że

S]

UW

I

-:::Г^:.:Г^;...::........

.    -••"............... '....... ............'......... ..............У--"-. У .

Ryt, Malinowski.

j:."'

filii

■%!■

ЕЭ

r,/l

mr

k'V

-- -

ВЙЙЙГ?

''I

if . J

/ES

»fff

|:|

,и

Hil

■ИМГ

:'Ч

iii

- »I i. \;i>J

ffi

l.:)

CI

Il

:::-§ -

rati

M:r

v%

lie

ШШЛ

< ж

sS^ilStiàL.fe:b I НИ

тгт»*

Ё^Ы

...

иИ|

A

11

g~= ?

Kü

■:

==

—

ЯШШШ,

"Wnętrze saloau srodiso'w'eg’o ^ pałacu *willaaa.oawslsira.

v;

v I;

Iff,!

ill

1ШШ

ЩМ

Ji

Щл

ШкЯш

i.

!

0

-

■

*

Ф

*

.

• •

/ V

#

*

li

swej uwydatnione głębokiemi cieniami

iiniiiiiiiiiiiiii

ii

SM

szkoła włoska a zwłaszcza wenecka za popędem Gior-giona rozwinęła się w kierunku zupełnie niespodziewanym, a nad wszelki podziw świetnym.

Nikt przed Giorgonem nie umiał i nie śmiał ani tak świetnego, drżącego od gorących promieni światła, namalować nieba, nikt nie pokusił się przeciwstawić tej jasności, tak głębokich cieniów zieloności, nikt ciała nie zabarwiał rozpowszechnionym następnie i w formułę urobionym sposobem malowania świetlanemi barwami w światłach. Ti-cian Vecelli, Veronesse i Tintoretto rozwinęli tylko każdy na swój sposób to, czemu początkowanie dał Barbarelli.

Na obrazie przedstawiającym pasterzów i nimfy (N. i33. Spis z г. 18З4 N. 77), jaki mamy przed sobą, możemy z łatwością sprawdzić przymioty, jakie wyżej wymieniłem;rysunkowi tych postaci nie zbywa ani na poprawności ani na śmiałości zarysów ani na pełności form; ciało żywe a do dziś dnia jeszcze przejrzyste w półświetlanych odcieniach; na świe-tniejącćm niegdyś, a dziś, trzystoletnią przeszło dawnością przyćmionem nieco niebie, żywo odstają z kolei

grodzoną niczem dla sztuki szkodą. Yanucchi naciskany smutnem położeniem pracował częstokroć szybko i mniej dbale, ztąd też wielka liczba jego obrazów, mniejszych zwłaszcza, nie może dać wyobrażenia o doskonałości, jaką się odznaczają jego znakomite prace freskowe, tak w klasztorze del Scal-zo, jak i w klasztorze żeńskim w Florencyi, gdzie ona sławna Madonna zwana del Sacco, z przyczyny worka na którym wsparty jest S. Józef odpoczywający, doskonałością wykonania nie ustępuje ani na włos najznakomitszym pracom Rafaela. Nic więc dziwnego, że i obrazy jakie mamy przed sobą, Święty Ja?i z barankiem (Nr. 142), Najświętsza Panna z Świętym Janem i Święty Sebastyan, oprócz ogólnych cech szkoły florenckiej i szczególnych Andrea del Sarto, polegających na pewnym niepokoju ręki graniczącym czasem z manieryzmem, nie mogą nam dać dostatecznego o nim pojęcia, témbardziéj, że tylko małego Świętego Jana można uważać za istotnie oryginalny. Najświętsza Panna zaś jakkolwiek ma cechy rysownicze Va-nucchiego wygląda na kopię z niego (Nr. 146).

■liii i piniUHii.mi 1

drzew i odległego krajobrazu: co za wdzięk, co za życie, co za przepych barw prawdziwych musiał niegdyś zdobić to malowidło!!...

O kilka kroków dalej, świetnej tej szkoły zabytek (Nr 1З8) mieści się w kopii współczesnej znać, może przez jakiego ucznia zrobionej. Nieśmiałe pokłady barw na twarzy zdają się wyraźnie o tern świadczyć, że postać wyobrażonego na tćm płótnie diakona, czy może uczonego, nie wyszła wprost z pod ręki mistrza. Usprawiedliwiam zdanie, iż ta postać w rękawiczce o obciętych palcach może przedstawiać uczonego tern, że w owych czasach uczeni, już to dlatego, w znacznej części należeli do stanu duchownego lub też że na wzór ubiorów zwyczajnych cywilnych wzorowały się późniejsze duchowne, nosili we Włoszech rodzaj ubioru podobny do dalmatyki diakonów. Niezwykłe są dwie rzeczy w ubiorze tego młodzieńca, owa wzmiankowana rękawiczka i rękaw wyraźnie pikowany lub zrobiony z ma-teryi tkanej w sposób dziś już nieznany lub zaniedbany, a naśladujący jakby pikowanie drobne lub jakąś jakby łuskową zbroję.

Piotr Vanimchi znany pospolicie pod skiem Andrea del Sarto (1480 -j- i53o) był jednym z tych wielce utalentowanych Florentczyków, których nieszczęśliwe koleje prześladowały za życia, J| i śmierć samą przyspieszyły z niena-

жШ¹

że

pip

m

i Ir l¹

ill

nazwi-

iirer Albert jest uważany słusznie za założycieli la szkoły niemieckiej w malarstwie; zapał, 1 wszechstronność prac jęli go, poświęcenie, niezmordowana czynność, postęp aż do ostatnich chwil życia widoczny, świadczący o niepospolitym talencie a nadewszy-stko twórczość niewyczerpana, oto tytuły do wdzięczności ziomków, oto podstawy, na których nie-tylko bliżsi i prawie współcześnicy jego opierali się ale i podwaliny, które najnowszemu rozwojowi sztuki niemieckiej, owemu zakwitowi sprowadzonemu przez Korneliusza, Sznora i innych bawarskich malarzów służyły za punkt wyjścia do sformułowania odrębności sztuki niemieckiej.

Tak zwane „czasy“ w których Durer w Niemczech sztukę malarską z takim zapałem uprawiał, nie były to czasy przyjazne w tćm znaczeniu, w jakiem były w Rzymie, Florencyi i Wenecyi, niebyło ani w Norymberdze, ani na w pół jeszcze słowiańskiej Bamberdze, papie-żów, miłośników sztuk a największych na świat cały magnatów, nie było Me-dyceuszów, nie było dożów weneckich i

.•

C:\

щштщ

шшт

IlilB

rfiÏÏl

Portret Alberta DUrera z malowideł stropu galeryi wielkiej.

żują one, jak wiele na tern traci wszelka myśl

konieczności

roz-

(I

j;

bogactw handlu lewanckiego, trzeba było aby trzy wieki upłynęły do epoki króla Ludwika bawarskiego mającego brata na tronie greckim, aby Monachium sięgnęło po przydomek nowych Aten. Tymczasem Durer pierwszorzędny geniusz plastyczny, któremu płodności twórczej południowcy Włosi zazdrościli, zmuszony był całą swą duszę przelewać w drobne obrazki i w mnóstwo rycin na miedzi i drzewie, które do dziś dnia stanowią skarbnicę

niewyczerpaną dla odrodzonej sztuki niemieckiej.

Z współczuciem i boleścią patrzy się na te prace znakomitego malarza średniowiecznego; wska-wyższa, podnioślejsza, gdy jest z zacieśniona w drobny wymiar przynależny zaledwie plastycznemu odtworzeniu pospolitego wypadku z życia codziennego.

Durer jedyne swe cztery postacie apostołów, odmalowane w wielkości naturalnej, a tchnące powagą i majestatem, nieustępującym włoskiej współczesnej szkole malarskiej, darował miastu Norymberdze, bo nie było komu zapłacić pracy artysty, po zbiorach zaś najbogatszych zaledwie jeden lub parę obrazków drobnych rozmiarami napotkać można: te bowiem tylko na szersze pole świata z pracowni jego wyjść mogły.

Taki też mały obrazek jego z życia Świętej Rodziny, znajdujemy i w Willanowskim zbiorze Nr 149, i z niego wysnuć musimy to, co snuli i snują jeszcze do dziś dnia zwolennicy starej szkoły niemieckiej, poznać myśl skurczoną, przykulo-ną do ziemi, skrępowaną warunkami ziemskiego bytu i niemocy ludzkiej —dopatrzeć serca gorącego, przejętego wiarą, rozeznać czysty, naiwny pogląd na wyrazistość postaci, stwierdzić, iż rysunek jego postaci wolny był od tćj pospolitej karykaturalności, jaką w Kranachu nieraz dostrzegamy, nareszcie zauważyć, iż owe pozałamywane twardo fałdy ubiórów jego postaci mają w sobie prawdę stylową; wprawdzie stylizowaną zbyt zgruba, niemniej jednak a właśnie przez to świadczącą o głębokiem poczuciu powagi stylu, który niemogąc rozwinąć się na szersze wymiary, kurczył się i łamał jak owe szaty zmniejszonych postaci świętych.

Obrazek nasz maleńki przedstawia Ś. Józefa zajętego pracą swą ciesielską w obecności niewiast świętych przędzących i przy pomocy dziecięcia Zbawiciela— cisza tu i spokój, koloryt zaledwie z lekka oznaczony musiał mieć kiedyś ja-

kąś srebrzystą barwę, z której trzysta lat trwania obrazka oszczędziły jasność dziś w kredowy wpadającą odcień.

ТИ

Imię Jana Holbeina (1498 -j-1554), słusznie sławione i zajmujące jedno z pierwszych miejsc w średniowiecznej szkole niemieckiej, obudzą ciekawość w każdym znawcy i miłośniku sztuki; zawsze radzi spotykamy się z pracami jego i badamy przymioty, które go wzniosły ponad współcze-śników, tak dalece, iż on jeden tylko z północnych malarzów onćj epoki może być postawiony na równi z włoskimi mistrzami z czasów odrodzenia, pod względem technicznych zalet. Jego Madonna w galeryi Drezdeńskiej i portret mężczyzny, jak niektórzy utrzymują jednego z książąt domu Sforzów, znane są powszechnie z poprawności i szerokości rysunku, z świetności barw i śmiałości ręki. Przymioty o których mówimy widniały już i w pracach ojca jego jana, którego ręki portret, podług katalogu, Karola Śmiałego (Nr. i5) mamy przed sobą, a chociaż znajdujemy jeszcze niejakie ślady drobiazgowości w narysowaniu i wykończeniu fałd otyłej twarzy księcia, przecież całość nie ma tćj suchości roboty, jaką rażą twarze Van der Mayra, Kranacha, a nawet i doskonalszego od tych obudwu Bartłomieja Broyna, którego ręki prawdopodobnie jest portret zapisany w katalogu jako wizerunek Elektora Saskiego Jana Fryderyka (Nr. 19). Styl roboty tego portretu jest bardzo podobny do najdawniejszych malowideł Holbeina, sama nawet za tło służąca zielona drapcria często przez tego ostatniego używana mogłaby łatwo złudzić na pierwszy rzut oka, bliższe jednak rozpatrzenie się w tćj pracy zdaje się potwierdzać przypuszczenie nasze, że malowidło to jest ręki kolońskiego malarza słynącego już w pierwszej połowie XVI wieku, a różniącego się od Holbeina nieco większą twardością i sztywnością tak w rysunku jak i w malowaniu ciała. Jakkolwiekbądź, obadwa te portrety stanowią ozdobę galeryi willanowskićj, drugi zaś pod względem zachowania czystości barw i zupełnego braku uszkodzeń należy do szczególnych i szczęśliwych w tym względzie wyjątków. Cyfry i napisy jakie na tym obrazie znajdujemy, nie są w stanie dostarczyć nam wybitniejszego dowodu co do jego pochodzenia. Na tle jest napis œtatis suaœ 26, a pod spodem rok 1ЗЗ7. Na liście, który trzyma

\

mà

г.

I

У

ш

Г

2

«

«

ш

ш

И

г

г

t \

1

Ü

-I

P

те

г

>*» н

й?=:

0

В

Ki

шт

шт

1

ж

а

а

:

„i

i

mm

ta

i

m

r:

9

i '

£

ll'l

1

1

ИГ

Ы

E

Sfi

E

I

li

5

4

Ж

i

ES

П

i

1НЙ

_ji|

i

m

Ryt. Staszkowski.

IFo.koj §,агй.егоЪа króla "w pałacu, "willano-wskim.

Héi

И

SfeU»

ш

H

м

sa

г

й

¹

I

lumii

/

r~J

■

iii

$

Ri

..

Ml

r__.

ш

ш

.i

ища

U

1

If

1

Я

/

HBH

!

№

s

■1

I

ill

IB

Щ;!

У

fc

m

H

i

I

i

i

--

ш

Шш

«

I

iZ.

i

¹

1

I

»1

i-

1

-■m

t

m

m

. t■-—■i

m

M

■n

ШЁЁёШ'

l

T\

i

ж

- W

1

iiJiä

i

E

I

Rys. Maszyński.

-

#

J

;

,

i;

ii

•»'-

!

.!:

i!

•!

.

!

u;

i

;

i

ч

i

I

j* •

r

i

ii

i '

ty V

f

il

4P

✓

<,

К

■i

•Î

*)

1

к

ł

».

(

i:'

■

ii

?

s- 4

‘

Ï

!

*

V

♦

*r

к

I

г-

1

:

ш

I

■

»

■

±4

Ж

■В

х

ян

т

1Л*

т

.

ш

Ul

ш

ж

V

fi

ш

S

«

i

Wi

I

t

1

■

{f:

viliÄ;

»

i

■

Цр

w

an

Ш

шШж

тШж

I.шШИ|i

i

Шт.

И,⁴?

г.

■ш

ив

В*

ш J

Ж

■

i

J

1*1

kJ

ê

и

л

и

ж

w

мВ

п

■

ÉF #i

Bi

i

Щ

ùto.¹

Ej

»

S

ьЛ

Si

Ш

i

к

f

■ЗЗ

кеш:

I

-

■i?..

k'-;

pp

и

и

НИШ

WA

|й|

%

i a

m

и

i

(щ ii

иШШШШ

i

. W. Strzałecki.

Krajobraz Ruisdaela i portret Van der Helsta z galeryi obrazów Willanowskiéj. Ozdoby otaczające z nad wnijścia do galeryi wielkiej.

Album Willanowski.

и

?

т

тт

WM

ш

М

яя

Ryt. Staszkowski.

12

na-

•=ś,

Ш

i

U

z-jE-:

Nrr:

ggg

LÏÏT^TTïïÛHiii'Mi4i4.iui|

№>

mo

ll

fil

iii

ej

fi

zowego panuje w całej sztuce holenderskiej tćj pierwszej epoki, dopiero w

zobaczymy pod wpływem szkoły włoskiej zaszła zmiana rdzenna w tym kierunku.

Drobiazgowość posunięta do suchości

Ш

;af

Im

Щ

:

Щ

•Щн

Ш

Ы

Шё.

dokładnie aby nareszcie dojść do tego, że i ten obraz męczenników ma jakąś całość, jedność akcyi, ześrodkowanie i rozkład

IB

•»/

jakąś

ma

w wyo-

co się ma z twarzami i ubiorami,

krajobrazie zimowym, jak to po zamarzniętych w lodzie statkach rozpoznać można.

umieszczone w

osoba portretowana jest napis niemiecki nieczytelny zaczynający się od wyrazów ,,Dem erbaron un-sern haben“ który może znaczyć: Dem ehrbarem unserm herren i t. d. dalszy ciąg zupełnie nieczytelny, byłby to więc portret ku czci czyjejś malowany. Na palcu osobistość ta ma kilka pierścieni, z których na jednym jest herb, trzy zdaje się dzicze głowy w polu czcrwonćm.

Holenderskiej szkoły przymioty wyżej już scharakteryzowawszy, zajmiemy się sprawdzeniem ich na obrazach kilku malarzów pochodzących z pierwszej epoki odradzających się sztuk, to jest z końca XV a pierwszej połowy XVI wieku.

Girard Van der Mayr żyjący i pracujący w Gandawie około 1460 roku ma być autorem obrazu (Nr. 20), na którym zgromadzone są postacie Świętych pańskich wystawionych na rozmaite męczeństwa. Zwyczajem malarzów holenderskich ubiory tak męczenników jak i tych, którzy na nich siłę swą wywierają, wodzów i pachołków współczesne są z epoką wykonania obrazu lub mało co wcześniejsze. W rozmaity sposób starano się objaśnić przyczynę tych rażących anachronizmów jakim dawne szkoły malarskie ulegały, bo nictylko holenderska, widzieliśmy wyżej, że i w włoskiej wenecka do pewnego stopnia nie była od nich wolną. Niewątpliwie jednym z głównych powodów był brak dokładnych, wiadomości o ubiorach z owych odległych epok, brak zupełny lub wielkie ograniczenie źródeł, z którychby wiadomości tego rodzaju zaczerpnąć było można, były jednak inne a szczególniej dwa, z których jeden czysto-te-chniczny malarski, drugi wypływający z estetycznego poczucia potrzeby przemawiania obrazami do tych, dla których były wykonywane. Techniczne tedy ułatwienie napotykali owi malarze średniowieczni w używaniu ubiorów współczesnych w tćm, że je pod ręką mając, mogli zadość uczynić warunkom skończenia, częstokroć posuniętego do nadzwyczajnej drobiazgowości i dokładności zupełnej. Zamiłowanie w tej dokładności jest w każdym razie wielką zasługą owych artystów, i świadczy o ich sumienności i prawdziwej miłości sztuki. Umiłowawszy zaś sztukę i jej plastyczny język, pragnęli, aby się stał słowem zrozumiałem dla ogółu współobywateli, chcąc zatem przemawiać skutecznie, zmuszeni byli to słowo swoje ubrać w postać znaną powszechnie, ztąd też rycerz występował w holenderskiej

zbroi, Herod, Piłat lub konsul rzymski w lamowej lub adamaszkowej szerokiej sukni futrem nieraz obłożonej, szło bowiem im więcej o duchowy wewnętrzny związek pomiędzy osobistościami, niż o tę zmięnną jak moda zewnętrzną osłonę ciała. Ta naiwność poglądu na zewnętrzną postać dzieła sztuki spowodowała inny uboczny wprawdzie, niemniej jednak ważny pożytek, jaki z obrazów w ogóle średniowiecznych malarzów i rzeżbiarzów wyciągnąć żerny i wyciągamy dzisiaj: oto, że w ich obrazach religijnych pozostał nam niewyczerpany zasób wiadomości o zwyczajach, obyczajach, strojach, uzbrojeniu i całem zewnętrznćm obliczu epoki ówczesnej.

Drobiazgowość w pojęciu zadania dzieła obradrugiej jak to później

zarysów widnieje i w obrazie, o którym tu mówić mamy, ogromny zasób zamiłowania do sztuki, godna najwyższego szacunku sumienność w obrobieniu szczegółów, czyni jednak ogół nieco pstrym i rozerwanym na części, w których z osobna rozglądać się potrzeba, aby sobie z nich sprawę zdać

na grup-

py i na plany. Linie ogólne grupp głównych pierwszoplanowych nie są wcale ani źle obmyślane, ani niezgrabnie ułożone, a proporeye figur za chowane umiejętnie i ściśle. Wykończenie ciała a szczególnie głów gruppy po prawej stronie bardzo naturalne i pełne życia chociaż brak w nich typowości, brak ścisłej odpowiedniości zadaniu, to bowiem portretowane twarze gandawskich współobywateli malarza, których twarze zarówno jak i ubiory, nie zgadzają się ani z epoką przedstawioną na obrazie ani nie przedstawiają typów wschodnio-południowych, jakieby powinny się znaleźć brażeniu męczeństw pierwszych chrześcian.

To samo

zachodzi 1 w wyobrażeniu budowli w głębi krajobrazu, które nie są wcale starożytne azyatyckie, ani wschodnie ani południowe, ale północno europejskie i średniowieczne,

Na dwóch obrazach Łukasza Krana-cha (1472 -j- i5ą3) mieszczance niemieckiej (Nr 6) i Lukrecyi (N. 94) sprawdzić możemy ła-

à

Ж

:

I

/

Ш

Ш

i

a

I

Ai

i

p

i

«ü-

m

5

a

m

'■J

mm

i

I

к

с.

■

я

i.

i

SS

I 1Ш

m

[a

ьз

i

!

i

Я

u

B

1

û

л

I

M

ii

i

X-

m

liii

ШШЧ

SU-1

m

mm

в

1

:

i

i

%

nsa

i

ш

«

ч

1

«

Ï»

■

£

г

я

ь

П

Ш

■

liJŁI

!

■

■

V?

в

. :

в

У

Ж

г

*

*

«

i

В

I

i

ri

-I

■1 è J

*

m

msm

Si

ш

I

i

# mm

mm

:

Я

4

i

'SaiULLśffl

$

V

M

:

Ши1*г1

X

l-

f5

Èrl

■;

К

я

-

ш

К

и

I

Ра

Щ

■ я

а

и

я

Щ

i i

№

№

ь

■

ИНН

в

ш

г

я

Ryt. Puc i Skrzymowski.

»

ŁŚ

г _

и

Ж

у

(

S

■

№

m

m

ш

и

/1

Ś

»

i

г

Г:

!ЖГ-1

Tam.    SoToieski z rodziną.

S

/

T

s

■

ш

4

4

:

M

я

я

I

U

ÏJT

i

,

«

1

“■ •

ï-l

Ш

X

i

i

s

ш

i

Ж

J

№

ü

:

H

^ iW

i

m

№

1

I

Ш

i

Г

f «ai!

81И

II

¹

;

i

i

щ

ш

»

Г

Ä1

и

Rys. Tegazzo.

w

F

«г

> *• -,

тЩЁ

Rys. Kotarbiński.

ii

.;';V

ro-

zw

opisie kopie rysowane podług głów apostołów

- ' -J-T,

mmi

Ryt. Bojarski.

Portret papieża Klemensa XIV przez Rafaela Mengsa w galeryi obrazów w Willanowie.

:/

ma-

two co się wyżej powiedziało PrzKf ogólnym rzucie oka na malarzów holenderskich, że ||iśle odtwarzając przyrodę jaką mieli przed oczyma do typowości wznieść się nie zdołali, w pierwszym też rodzaju robót będąc dość silnymi, w drugim okazują się tak stosunkowo małymi, iż prawie uwierzyć trudno, iż to są prace jednych i tychże samych rąk. Portret mieszczanki jest bardzo dobrym portretem, oddanym z drobia-zgowćm powtórzeniem wszelkich nawet usterek budowy kobiecej i jako prawdziwy, we wszystkich szczegółach u-bioru, ma wielkie zalety; gdy takaż sama mieszczanka niemiecka obnażona o popsutej rogówką klatce piersiowej i tłustej okrągłej twarzy a cienkiej szyi i wątłych ramionach, pięknej Lukrecyi wcale nie wyobraża i staje się dziełem sztuki zupełnie nieudolnem.

Toż samo powiedzieć można i o Herodiadzie (Nr. i3*), której wyraz ponad powszednie sportretowanie codziennej fi-zyonomii nie wznosi się, głowa tylko Ś-go Jana ma w sobie coś idealnego, co świadczy, iż autorem obrazu był artysta niezwykłych zdolności, któremu zbywało tylko na wyrobieniu i trądycyach sztuki, sam pośród współczesnych miernych malarzów z siebie tylko czerpiąc, nie rozwinął się tak jakby jego zdolności na to pozwalały.

Najznakomitsze galerye Państwowe Europejskie posiadają zaledwie po jednym albo po parze obrazów oryginalnych plejady artystów włoskich, do której zaliczają się Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael, Tician. Dobrze więc, że zbiór prywatny, jakkolwiek magnacki, jakim jdst Willanow-ski, zupełną dziś prawie niemożność nabycia prac tych najznakomitszych mistrzów starał się zastąpić dobremi o ile można było kopiami. Z kopii takich, z których większa część jest współczesnych, można utworzyć sobie pojęcie jeżeli niezupełnie dokładne, to przynajmniej przybliżone o zaletach mistrzów, którzy tak przeważny wpływ na dalszy ój sztuki wywarli.

Na początku już wzmiankowaliśmy w ninicj-szym

z Wieczerzy Pańskiej Leonarda da Vinci, obecnie zanotujemy jeszcze parę innych kopii, aby przejść do dzieł pochodzących z drugiej epoki rozwoju szkoły włoskiej, z epo-poki śmiąłych kolorystowskich rzutów pędzla, które pociągnęły za sobą z kolei rzeczy znów inny następny zwrot

do źródłowych i nieśmiałych badań prawdy i piękna

Drugą kopię wspomnieliśmy wyżej pod Giorgionem, do najlepszych z innych artystów tej pierwszej epoki należy niewiadomego autora Коды Madonny Rafaela z dodaniem Anioła i Kardynała Bem-bo zatem bardziej od zwykłych kopii samodzielna, podług dzisiejszych pojęć naszych nawet nieco święto-kradzka (Nr. i5o). Nie leży w obyczaju dzisiejszych zarówno kopistów jak i tych którzy kopie mieć pragną, dopuszczanie się » jakichkolwiek dodatków lub przemian.

Rozważmy, czy ta niewolił iczość jest właściwością ma-łoartystycznćj, czy też więcej szanującej cudzą własność moralną epoki dzisiejszej.

W postaci N. Panny i dziecięcia jest jeszcze jako-kolwiek zachowany styl Rafaela, tylko kopiista zepsuł ko

loryt karmazynowych barw sukni N. Panny i ciała zbyte-cznem użyciem cynobru. Anioł zaś chociaż naśladowany z Rafaela innego obrazu (*) sztywny jest i niezgrabny. Dodatkom kopii, o której mowa zawdzięczamy jako jedną z jej zalet przechowanie rysów znakomitego w swoim czasie filozofa i uczonego, co do powtórzenia właściwości rysunku i kolorytu Rafaela jest ono równie dowolne jak inne odmiany poczynione i oprócz ogólnych cech stylu Rafaelowskićj kompozycyi, w kolorycie dużo kopia ta odbiegła od oryginału, tak iż mo-żnaby ją wziąć za wykonaną pod koniec wieku XVI, kiedy wpływ kolorystowskićj maniery weneckiej i bolońskićj efektowności, stał się powszechnym we Włoszech.

Źródła swobody z jaką pozwalali sobie larze i w ogóle artyści włoscy z wieku odrodzenia

(*) Z obrazu Familii Świętej znajdującej się w Luwrze paryskim gdzie takiż anioł rzuca kwiaty na kołyskę dziecięciu Jezus.

Pil

. ......V......................    .

Hi

Są

' i'C

. ir

-i

"'O

stanowi

ni

przerabiać, powtarzać i przemieniać powtarzając pomysły swoich poprzedników, musielibyśmy szukać w całym toku rozwoju sztuki włoskiej, w który raz zapatrzywszy się dojrzelibyśmy, iż cały ten rozwój właściwie na takićm ciągłćm przerabianiu zawisł był. Wiek XIV przerabiał to, co mu pozostało z najdawniejszych zabytków sztuki bizantyjskiej, łamiąc ustalone wiekami reguły syme-tryi i sztywnego spokoju w układzie grupp. Wiek XV nie zmieniając nic w tym ogólnym pozorze architektoniki obrazowej, wlał weń więcej życia zaczerpniętego z przyrody; XVI wiek, swoją drogą częstokroć zupełnie powtarzając motywa poprzedzającego przyozdobił je tylko w świetniejsze barwy i w śmielsze odziewał zarysy ; tak iż pośród tej całej zresztą niepospolitej twórczości znalazłoby się niezmiernie dużo samego li przetwarzania i rozwijania. Pomysł raz na świat wydany uważany był za własność znać powszechną i każdemu wolno było zużytkować go na swoją potrzebę; dowodów w history i sztuki na to niebrakuje.

My, ludzie dzisiejsi, innej epoki dzieci, innych trądycyi synowie nie jesteśmy spadkobiercami w prostej linii tego potoku, który owych unosił, dla tego nie możemy i nic powinniśmy zdaje się w danym razie posuwać się po zagranice wiernej acz rozumnej kopii. Kopie też dzisiaj sporządzane są zwykle wiernem powtórzeniem oryginałów bez dodatków ale i bez opuszczeń.

Kopia uczty u Faryzeuszów, na której"znajduje się Chrystus Pan, z Pawła Veronesa (Nr. no) powinnaby znaleźć miejsce po skreśleniu przymiotów tej drugiej epoki szkoły Włoskiej, do której Veronese zaliczanym bywa pospolicie, gdy jednak już mówimy o kopiach mieścimy ją tu, przejście bowiem od jednej do drugiej z tych epok istotnie nieznacznie się odbyło tak, iż jedna w drugą istotnie zachodzi, jedna z drugiej się wylania i wiąże nierozerwalnie, jak następstwo z przyczyną swą. Kopia więc ta, jakkolwiek bardzo zmniejszona, jest dobrym i wiernym obrazem i sposobu malowania i rysunku Cagliarego i dobrze jest pomieszczona w galeryi, w pobliżu oryginalnego obrazu tego malarza który pod liczbą 106 znajdujemy, jakby dla okazania jakim Veronese był w szerokim pomyśle kompozycyjnym, a jakim w wykonaniu swrc-go pomysłu.

Druga epoka rozwoju sztuki Włoskiej znamionuje się rozrosłą już ^jj dobrze śmiałością ręki, pomysłami kolorystowskiemi, a gdy i te przestały wystarczać na czynienie wybitnego wrażenia na widzach, gwałtownemi effektami światłdcieniowemi i wybujałością wyobraźni twórczej, szukającej pola w fantazyjnych odstępstwach od prostoty i prawdy przedstawienia.

W zbiorze Willanowskim mamy kilka dzieł sztuki, wybornie tę epokę charakteryzujących.

Pawła Veronese (1625 -]- i588) N. Panna z dzieciątkiem Jezus S. Józefem i Ś. Janem (Nr. 106). dają nam obraz owej swobody i pewności ręki, która kolasalne z kilkudziesięciu postaci naturalnej wielkości złożone, uczty w Kanie Galilejskiej, lub w domu Faryzeuszów z zadziwiającą biegłością na płótno rzucała.

Obraz ten nosi na sobie znamiona najważniejsze i najwybitniejsze weneckiej szkoły kolorystów z jćj najświetniejszej epoki, objaśnia dobrze o jéj właściwościach a wyprowadzić może szukającego prawdy z często powtarzanego mylnego pojęcia, jakoby owi koloryści weneccy byli słabymi lub zupełnie żadnemi rysownikami. Rozgraniczenie kierunku rysowniczego od kolorystowskiego wprawdzie nie jest ani bez zasady ani bez słuszności, prawdą jest, że rzymska szkoła Rafaela i Michała Anioła, oparta na ścisłości rysowniczej Leonarda da Vinci uprawiała tę stronę z mniejszym względem na koloryt, tak samo jak ze swojej strony Wenecyanie w kolorycie upatrując najważniejszy powab malowidła zaniedbywali czasem rysunek; nikt jednak nie może na dobrej podstawie utrzymywać, że Giorgione, Tician, Veronese, Tiepolo lub Tintoretto byli słabymi rysownikami, dzielności swej w tym względzie dawali dowody bezustannie, a cztery z nich mamy przed £obą w Giorgio-na Nimfach, w familii Ś-tej Veronese i w kopii uczty u Faryzeusza z tegoż mistrza dokonanej, i w Tintoretta apoteozie Senatora Weneckiego.

O Nimfach Giorgiona mówiliśmy wyżej. W obrazie familii świętej Veronesa, umiejętne topienie barw posunięte wyżej jeszcze niż w poprze-dzającym; rozpoznać to łatwo po mistrzowskiem użyciu siły cieniów dających, ciału zwłaszcza, wyborną okrągłość, a niewpadających ani w czarną ani w brunatą barwę, jak tu właśnie przykład tego mamy na dzieciątku Jezus. Ś. Józef, słabą stronę obrazu, zaniedbany jako wyraz, dopełnia pomysł i zaokrągla go pod względem linii i przeciwstawienia mass obrazowych, wewnętrznie jednak nie łączy się z całością, Ifea przez brak ścisłego i głębszego i wniknienia w prawdę duchową, ii li brak określenia stosunku zachodzącego pomiędzy tą osobistością

а.“ ' Sj

ЙГ> и м: ■■■ ;

нк

ИН1к\’

ff

;*э

- -    — гг//.

ГУМ

3©

Г,

il

11

■lis

Шм

rsraîîxM:

'ÉÊÊêêëê

•i

d!

ШЖ

mm.

i®

mm

ЖИР»

Шш

/А

А/à

Si

SI

Ki

,;ч Й

iii

\W

ipa

я®!

LI

iTj

[■ J

1И1

ШИ

МИД :

■J

1Ш

ëg

ïii!

I'if,

____.....'•    1 1 "..........■■ńil.mun.....-и. 1.1.1. И: .VI ■„■й.У III ;мГ.irii'i'iuTm'iT-M..........и||мч,Г|ТГГТТ]| ii'.ii

llllliiHlwMlllllllllHlllllllllllllllliîllltilllUMlïiniiïiuiiiiiiiiiiiiiiiiiiïiiiïniïïitimnimijiiHiimiiiiînïiîïï;-'    i lifBBiffl

!!

Ml

II

II

If/I|;ii llll ll lVV 1Ш

|$|§1

IE

llll

ii

¹¹

4J

III

ii

Ш

sÄ

ни

ijj

-1

,, k,

m*)

ill

Î I!

i* i

lV

;Ж

ifP

qV|I

йсти»»¹¹"¹ га

|ШШШШЩ||В1|

щ.

и

иГ|Ь''ии'

iiim

ЧШддцш’т^

1!Ш*8

Wżi

ii»** :

—.il

ыэ/я Ш If

жт

в§«*й»

^ gsj'..

■1 sft

lull

ШЩЬам

ЙВИШД

Ни

tü

Г,

-— --=J

ГА

ï=s=

ШЯ

Rys. Gry gniewski.

Ryt. Konarzewski.

Gabinecik 3bv£a-r3ri lE^asim-ierj/-.

♦

»

fr

4

'*> '

'

■i

■

'

:

• %

.

/•

■

ii

*

»

'fr'

L

a N. Panną i dzieciątkiem. Duchowe kompozycyjne uspo- Apoteozę senatora Weneckiego (Nr. 118). Dzielność, i pe-sobienie szkoły florenckiej lub rzymskiej byłoby wolało zmniejszyć gruppę o jednę osobę, uczynić ją mniej lowniczą, ale duchowo treściwszą i ściśle określoną, tej jeszcze postaci możemy wszakże zarówno jak i szatach Najświętszej Panny zauważyć ważną jedną cechę szkoły weneckiej bardzo tu wybitną, szerokie płaszczyzny jakie dawała natura i jakich Veronese w naturze poszukiwał. Kopia, o której wzmiankowałem, najłatwiej patrzącego o tern objaśni a zarazem dopełni wiadomości o którą potrąciłem wyżej, iż Cagliari na wzór Gior-giona nic nie dbał o autentyczność ubiorów i tak dobrze za stołem bie-siadniczym w Kanie galilejskiej, jak i przy żłobku Zbawiciela nawiedzanym przez magów, wszystkich oprócz Najświętszej Panny, S-go Józefa i Zbawiciela ubierał

1111

ШШ

...Sm

у'

ВайК

ЩИ

Ryt. Konarzewski.

Najświętsza Panna z dzieciątkiem Sasso Ferato w Galeryi Willanowskiéj.

«Fi

ш

gjf

ma-

Na na

11Ш

Rys. Witkiewicz.

w stroje sobie współczesne weneckie tak, jak Hollendrzy i Niemcy w hollenderskie i niemieckie, dając też i osobistościom, ludzi zwyczajnych przedstawiającym, typy, jakie go otaczały, portretując nieraz siebie i swoich blizkich. Pod względem układu, linii grupp i poważ

nego potężnego użycia pięknej architektury włoskiej z czasów odrodzenia jest ta uczta u Faryzeusza jednym z najbardziej zajmujących pomysłów Veronesa.

Titian Vecelli, uważany za naczelnika szkoły kolorysto wskićj, chociaż przyszedł już po Gior-gionie, zasłużył na to stanowisko skupieniem w sobie wszystkich ty ch wysokich przymiotów, j akie cechowały Wenecjan. Zaczął od skromnego naiwnego rysunku, mało co przechodzącego po za prostotę Cimy da Conegliano i Giam Beilina, a przepracowawszy dużo i potężnie wyrobiwszy niepospolity zasób genjalnych zdolności, doszedł szybko do śmiałości i szerokości malowania, które do przasady i wybujałości niepomiernej posuwał często Jakób Robusti zwany Tintoretto (i5i2 -j- 1594). Tego to Tintoretta w Willano-wie znajduje się oryginalny obraz przedstawiający Album W illanowsfei.

wność ręki i oka, wyborne ocenienie wartości kolorysto- ■ wskićj każdej barwy, przegląda tu z każdego pociągu pędzla. Senator ów ubóstwiony przez malarza wkracza na obłoki pewną i dumną nogą, wita go uosobione zdaje się

światło prawdy w otoczeniu postaci, które zapewne dla współczesnych musiały być zrozumiałemu Dla nas to zestawienie różnych osobistości niezupełnie czytelne, zmusza oko zastanowić się nad samemi li tylko przymiotami mało w niez oś ci przedstawienia obranego przedmiotu. Oprócz tedy owej wyżej wzmiankowanej dzielności ręki w zarysach, dostrzegamy skutek niepospolitej biegłości Robu-stego w nakładaniu od jednego rzutu najwłaściwszych zawsze a potężnie zharmonizowanych barw : przymiot, który spowodował nadany mu przydomek Tintoretto. Ta pewność niezachwiana ręki i oka pocięgnęła za sobą inną jeszcze niepospolitą zaletę malowideł iinto-retta, którą i w obrazie Willanowskim znajdujemy, a tą jest świetność barw. Pomimo, iż trzysta lat upłynęło od wykonania obrazu, jasność bije od płótna, gasną światła wszystkich otaczających go malowideł, blednieje ich siła przy potędze Robustego.

Najżywsze odbicie wpływu Veronesa widzimy w szkole weneckiej na Leandrze da Ponte zwanym Bassano (i558 -j- 162З). Zdjęcie z Krzyża, pod liczbą 1З0 w Galeryi Willanowskićj zamieszczone, jest tak wiernem odbiciem szkicowej maniery pierwszego, iż gdyby nie sposób malowania głów możnaby łatwo obraz ten, który istotnie fest tylko szkicem do większego, wziąć za dzieło ręki Veronesa. Ubiory są wykonane zupełnie tak, jak je robił Cagliari, też same gzygzakowate i wężykowate linie oznaczające wierzchołki fałd, taż żywość ręki, tenże sam dobór sąsiadujących z sobą barw, więc taż sama harmonia ogólna.

Jedyną wybitniejszą a wielkiej wagi różnicę, stanowi drammatyczność przedstawienia obranego

Bi

Mm

Ifill

iV

li

wm

,;c

'■g

ЙЧ»

jjjr-V

v\

JJgjgy

Яш?

АнШ l.'l

(цттппптгтттптт *'

il

rm

ii®*

przedmiotu z łagodnym spokojnym charakterem Veroneza niezgodną. Układ téj sceny jest tak przedziwny, a tak zdaje się być prostym i naturalnym, iż wpatrzywszy się weń, trudno zachwycone oko a przejęty umysł od niego oderwać.

Jak Andrea del Sarto stanowi jakoby przejście od szkoły florenckiej do weneckiej tak i Hieronim z Treviso młodszy zwany Penacchi (i5o8 -j- 1644), łączy w sobie różne kierunki szkół włoskich, ponieważ jednak wenecki koloryzm najbardziej w pracach jego przeważa i ziemia na której wzrósł była wenecką, więc w tej go mieścimy szkole. Nie należał wprawdzie do pierwszorzędnych malarzów, nazwisko jego nie jest tak znane jak wielu innych, o których tu mówiliśmy, ależ w owych czasach i ci drugorzędni artyści byli wcale znakomitymi, a była ich liczba wcale niemała. N. Panna z dzieciątkiem w obłokach z dwoma aniołami trzymającemi korony, niżej S-ty Hieronim i S-ta Katarzyna, w głębi widok miasta Treviso stanowią przedmiot obrazu (Nr. 14З). Wdzięk i spokój w układzie i wyrazie, piękność rysunku przy gorącem barwnćm malowaniu stanowią główne przymioty obrazu Penacchiego; na pierwszy rzut oka poznać można, że jest włoski i wenecki.

Wpływ szkół rzymskiej i florenckiej oddziaływał na wszystkie inne a dokładniej mówiąc wszystkie one odbijały w sobie nawzajem zalety ościennych. Pod koniec tej drugiej epoki potężny tytaniczny rysunek Michała Anioła znajdujemy w słabszych lub silniejszych odbiciach wszędzie.

Do tych, w których odbicie to często wbrew przyrodzonym ich skłonnościom okazywało się, należał Michał Amerighi Caravaggio (1669 -j-1609). Na poparcie tego zdania naszego, stwierdzonego mnóstwem kolosalnych, jako rozmiary, utworów

jego-

Nie mamy wprawdzie w Willanowie ani oryginalnego ani w kopii obrazu tego mistrza, ani tych jego postaci o tytanicznych kształtach i o massach przesadnych mięśniów, ani żadnej z tych przerażających scen męczeństw w jakich miał upodobanie, ale za to rozpoznać możemy inną ważną stronę jego usposobienia, a najwłaściwszą tej kolosalnej zdolności, to jest jego szczery naturalizm i biegłość, щ którą przewyższał wszystkich spółczesnych i jako A przykład następnym podawany być może.

Obrazem tym jest kobieta na wpół klęcząca a na wpół siedząca, zatopiona w rozmyślaniu czy modlitwie cichej (Nr. 112). Prostota, z jaką ta postać rzucona jest na płótno, daje jej życie niezmiernie prawdziwe tak, iż zdaje się, że z ust jej cichy szept wychodzi, oczy w górę wzniesione na wpół łzami zaszłe pełne żywego błasku, cera południowa, śniada o pięknym gorącym odcieniu, przejrzysta i bar wna, chociaż zdaje się jakby jednym wykonana kolorem. Przyczyną tego jest stopienie wyborne odcieniów, Cały obraz jakkolwiek nieźle jest zachowany musiał uledz niezbyt pomyślnym procederom zastosowanym do niego przez jakiegoś od-nawiacza, ślad tego daje się dostrzedz w ogólnym kolorycie zanadto w złotawo-czerwonawą barwę wpadającym, który nie był właściwością Caravaggia wyłączną, a gdy się zdarzał to nie w tym stopniu.

Świetna epoka sztuki we Włoszech przeminęła już była wtedy, kiedy na świat dopiero przyszli Caracciowie, Amerighi, Dominichino, Guido Reni, słowem w połowie XVI wieku.

Blask wielki opromienił półwysep latyński, a tłumy adeptów sztuk plastycznych z północy, wschodu i zachodu gromadziły się około spuścizny po minionem stuleciu pozostałej.

Przekonanie ogólne panowało wówczas, a i dziś jeszcze spotkać się z niem można, iż następującym pokoleniom nic już więcej do zrobienia nie pozostaławało, jak w mniej lub więcej nabożnem naśladownictwie poprzedników utonąć.

Niezważano na przestrogi mistrza odrodzenia Leonarda da Vinci, zalecającego samodzielne wyrabianie się; ubity szeroki gościniec przedstawiał dogodniejszy przebieg pracy. Owoce jednak okazały, iż nie szeroki gościniec, ale wązka i przykra ścieżka prowadzi do świątyni istotnej sławy.

Słowem, naśladownictwo poczęło na dobre już malarstwo o zagubę przyprawiać, gdy na horyzoncie sztuki ukazało się trzech braci Caraccich z silną wolą powstrzymania upadku, a przechowania zdrowych tradycyi prawdy i piękna plastycznego.

Szkołą to głównie a szkołą dobrą wsławili się Annibal i Augustyn Carracciowie. Genialności nie posiadali, na nowe tory sztuki nie popchnęli, utrzymali atoli nabytki dawne, skrystalizowawszy w do_ brze urządzonych akademiach prawidła nauczania.

Głowa męzczyzny (Nr. i5o), a pra-wdopodbnie portret lub studium wykonane przez Augustyna Carraei (i558 1601) nie odznacza się niczem nad-zwyczajnem; rysunek w niej dobry, ma

f

ilïl

Ш

■

il

:

ВЫ

H

Ü

-jililiweii

Д2'а?ГГГ-'^

iy

$

/ii

Я

Ryt. Malinowski.

л

üüSB

WÊmËÊ^A. i

/frrë.

,{•

шМ

'■VT*

■ми-мшия

S3

Э

У

mm

■

Ш

7i

;

■

■

■■■

ri

1

m

m

s ■

..

1

m

1

Ггг

ш

Ш

Ш

ü

m

pfeäfctl

3

S'

■

Ш

Ш

»

I

m

-

h

rr

f '

т

I

m

P®

i

ж

i

им

щ

W

T:

-

I

Ш

0

Л

Г*

mi

ш

m

li

»,

S

шшшшшшшИИ

■^7"an.§!trzie g^lery-i zwanej M-azenm,

"

s

P

Ш

h

!

I

ÉS

ш

■

:

шо

m

л-

m J

H

MA

i

S

•a

-,

ш

И

I

ш

I

1

il

Ш

в

III

к

JĘm

HH III

Щ

Ш

II

Rys. Maszyński.

îàiipr

Ф

*

•:

*

! '

'

\

'

!

V

■ i

' '-Y

■4

\ !

*

*

• -A

*

■ f

l

i

:

Y

:

*4

- '

A

V *

Л

*•

■ ;

j..

.

,

■■

V

»

> <

t.

.

i

■ !

ï;

■

V

v:

;

f-

?

m

♦

' „•

Г

i.

V

;

>

?

V.

j

• V !

4.

*•

г

» ł

i

A

«

i

.

m

• Y

«

*

*

-

Ш/Ш/ММ

шт

ii

97

S3®

.г • г..:

5с •

ва^ШВя

шт

ÄJ

г-—

^рвшвиЙрВ

.ШЁЁГ

Щ V.

Ml

hi

!|!

l'i

TF^

'—Г

г^ВР§р=^

Lg=:

:!]

шж

::i

ШН

==

—ГГ

1рг

1ШШНВП

Ili.“ V‘

V'-

II к к

дй

II

зЩ

ÎU

■'.

ШЦШ

• '! h ! hi : ! i II!

liii!

ill

;. Owieki.

Ryt. Śląski.

Obraz Teniersa. — -'Ś7\7'id.©ls: Drezna Canaletteg-o ■w G-aler^i "TtX7‘illa:n©T>7"siziśj.

zo-

ЯкI

Ul

z.

AS

p\

wm

i..

a wzmiankowanem tu już pod Giorgionem malowaniem światłami w świetle.

T;

U-

ii

KM

mi.

KV

TA

ШШШ

л;

nar

luimi

Portret Mignarda z ozdobień stropu Galeryi Wielkiéj.

LITO

iium

/О

Шш*

il

lowanie skromne, życia nie brakuje, oko więc choć z pewnym chłodem mile jednak spocząć może na pracy nienoszącćj na sobie ani cech brawury bezpożytecznćj ani usterek przeciwko prawdzie naturalnej.

Annibala Caracci (i56o -]- 1609) owego naczelnika akademickiego kierunku szkoły bolońskićj, posiada zbiór Willanowski zajmujący obraz Abrahama przyjmującego aniołów (Nr. З41). Ciemny a raczej poczerniały nie tyle przez czas, ile z powodu sposobu malowania. Ułożony bardzo dobrze nie robi jednak wrażenia; na zimno wytworzony, a raczej tylko złożony, pomimo dobrą budową techniczną, pomimo starannie obmyślane gruppy i linie, chłodem wieje. Z jakiegoż tedy powodu obraz ten zajmować nas może? oto właśnie z tego, że jest świadectwem przeważnej dobrej woli Caraccich usiłujących w szkole swej ocalić dobry kierunek techniczny, a zarazem braku wyższego uzdolnienia twórczego, które samo tylko wielkicmi dziełami karty historyi sztuki uświetnia.

Ciemne barwy obrazu, to dowód nieśmiałej pracy kilkakrotnie zapewne poprawianej i przera-• bianćj, świadectwo niepewności ręki i oka; dobry ale pozbawiony życia układ jest znać owocem, nie natchnienia, nagle w wyobraźni wybłyskującego, ale rozważnego obmyślenia, rozwagi chłodnej i usiłowania, siłą woli skierowanego do tego celu.

Dobra a silna wola, szacowny to przymiot, ale nie twórczego, tylko kształcącego się ducha, wykształcić może to, co się w twórczej sile wyobraźni poczęło, ale nie stworzy nic w zakresie poezyi i sztuki.

Drugi obraz Caraccia Annibala Chrystus Pan z Samarytanką u studni (Nr. З42) pod względem wartości artystycznej ma zupełnie też same przymioty co poprzedzający, tchnie tylko bardziej jeszcze eklektyzmem to jest, że użyję takiego wyrazu, zbieraniną, połączoną w całość. Na zbieraninie na składaniu zamierzonego obrazu z okruchów dzieł arcymistrzów polega ów eklektyzm, w którego o-wocach jest wszystko dobre pomiernie, a nic wy-bornem życiem tchnącego, wszystko przystojnie krąglone a nic coby oko lub umysł uderzyć, zachwycić lub przerazić mogło; mdłego ducha to twory.

W katalogu obraz ten nosi nazwę krajobrazu w którym Chrystus Pan z Samarytanką, pomieszczony też został w galer}d krajobrazów chociaż ЩЩ przedmiot jego jest poważny i religijny. 3S

Obraz szkoły włoskiej i gałęzi jćj weneckiej kolory sto wskićj, mógłby się nam bardzo uzupełnić gdybyśmy mogli mieć jakiekolwiek choćby rysunki oryginalne w galeryi willanowskićj Michała-Anioła, lub jaki portret Titiana, w braku wszakże oryginałów musimy wskazać kopie, lub prace, na których wpływ tych mistrzów jest widoczny.

Wpływ z pierwszej ręki na Rubensa a z drugiej na Van Orleya przez Buonarottego wywarty, wskażemy w swojem miejscu, tu tylko przytoczymy jeszcze kopię z Titiana, dającą niejakie o pracach tego mistrza kolorytu wyobrażenie. Pod liczbą 240 znajdujemy Ve?ierę z amorkiem leżącą, jakich w tym rodzaju Titian niemało wykonał. Nie ma pomiędzy temi postaciami bogini piękna i miłości ani jednej przez Vecellego wykonanej, której by okrągłość miękkiego ciała wyrażona była silnemi cieniami, wszystkie oblane je-dnostajnem światłem, zachwycają prawdziwością miękkiego ciała. Powab miękkości i okrągłości wydobyty jest używanćm w szkole kolorystowskićj

Kopia dobra jaką mamy przed sobą, jako wierne naśladownictwo mistrza, przynieść może pożytek pragnącym zapoznać się z sposobem malowania Vecellego. Na kopii tej zakończamy rzecz o szkole wene-

ckićj.

alarstwo włoskie pod koniec XVI a na początku XVII wieku wchodzić poczęło, jak się to wyżej wzmiankowało, na drogę eklektyzmu, naśladownictwa wielkich mistrzów, i na tćj drodze pozostało z róźnemi przemianami losu aż do początku wieku XIX; całe wiec dwa stulecia.

Inną charakterystyką tych dwóch stuleci jest to jeszcze, że wpływ szkoły włoskiej na niemiecką, flamandzką, francuzką i na całą zresztą Europę północną, stał się przeważnym i zamieniającym wszystkie szkoły malarskie europejskie, wszystkie akademie w jedną, kierującą Ц§ się wspólnemi zasadami, które otrzy-■£& mały miano klasycznych.

US*    Niema już od tego czasu szkół* um-

~a. — -

* %.ы

pc-S

МШ

=Л

Ryt. Malinowski.

mWM

BU

Ррй

Рите

пг

JH

Bi

sa

,!

2Г"_

ill ii

штат

■' i¹ Ik ■< i

f?

3,

ши

it!

j—~

ÿi

Kg

Ei

iłi

-=

buTft

PJirJl

айва!

■ł

ь-

ШзН

шшШёШтЯ

»4

ii

!i л

ЩЖ

Г)

SÄf

ra

IgMJi

ШШ

!■ i|

-,

Щщ

'j

§ß

i! i

Jpg

11

Wm

:':"Г

■\7ч7"гLçtrze sa-li marmurovréj "w pałacu -willano-wslsizn.

шЁт

ШЙИй

им®²

wy

n=i

•• ■

bl

!'

«=

il

■gfjg

Sb

-V

li

vj

=i:

11

! ■

i *■

II

Rys. Maszyński.

•À

■

— 53

brvjskiéj medjolańskićj, florenckiej, rzymskiej j’ âéj, trwają jeszcze jakiś czas bolońska i neapo-] <mska następnie od szkoły Caraccich począwszy,

3. ra zapragnęła skupić w nauczaniu zalety i przy-i ty wszystkich poprzedzających, poczyna pano-X pod ogólnem mianem, włoskiej, szkoła łącząca _ wszystko, w co wzbogaciły umiejętność malarstwa nabytki indiwidualnych wysileń genialnych mistrzów wieków XV i XVI.

Poczęto uczyć się sztuki na zimno jak nauki, im ne też są po większej części produkcye chylącego się do upadku malarstwa.

Wyróżnimy jednak i z pomiędzy tej drogi umiejętnościowćj osobistości obdarzone niepospoli-temi zdolnościami, które zdołały podnieść się do wysokości swych poprzedników.

Szkoła Caraccich wydała dwie ostatnie gwiazdy najbliższe świetnością mistrzom pierwszorzędnym: Guida Reni i Dominika Zampieri zwanego Dominichino, które sztuce malarskiej w pierwszej połowie XVII wieku przyświecały; im to jeszcze między innymi parę słów poświęcimy w rzucie oka na tę drugą epokę sztuki włoskiej.

Guido Reni, Dominico Zampieri, Guercino, Sasso Ferrato, Carlo Dolci Włosi, Hondchorst, Rubens, Van Dyck, Mirevelt Holendrzy, i Poussin Francuz zajmują w sztuce stanowiska zdobyte pod wpływem sztuki włoskiej, godne nie tylko wzorów? na których się kształcili, ale bezwarunkowej chwały całych wieków następnych.

Galerya Willanowska posiada oryginalne prace każdego z nich, będziemy więc mogli przyjrzeć się im zbliska i dokładnie zasługi przez nich położone ocenić.

Guida Reniego (1675 -j-1642) trzy obrazy posiada zbiór Willanowski: Wyrżnięcie niewiniątek w Be-tleem (Nr. 119), Sybillę (Nr. 126) i Porwanie Heleny (Nr. 187). Pierwszy z nich, w ciemnych trzymany barwach, na pierwszy rzut oka z powodu właśnie tej siły barw mało przypomina Guida, za to Sybilla jasna, a szeroko i śmiało malowana odrazu rzuca się w oczy i o autorze Jutrzenki mówi. Sama już ta oryginalność sposobu pojmowania i odtwarzania pomysłów jest tytułem do utrwalenia Guido Reniego w pamięci potomnych, jeżeli dodamy do tego idealne prawdziwe poczucie przedmiotu, widniejące w pracach jego, poprawność i śmiałość rysunku i dobry układ, otrzymamy zalety, które nie na-próżno przypominają, że jego Wschód słońca czyli Jutrzenka, chociaż przypadła już właśnie ku zachodowi sztuki na

Album Willanowski

we-

li

щт

iüH

ii

igs

If

ï:

№. ■

HÉ

И

■ii

liiEsl

два

ши

horyzoncie Włoch, otoczyła jednak ten zachód prawdziwie świetnym blaskiem. Szkic wyrżnięcia niewiniątek (jest to bowiem prawdopodobnie szkic do większego obrazu) pełen jest zalet dobrego układu, a wykonany pewną i śmiałą ręką. Trzeci obraz Guida Porwanie Hele?iy (Nr. 187) nosi na sobie cechy tego mistrza najzupełniej wszechstronne — ruch, życie, rysunek poprawny, malowanie śmiałe przy pewnem niedokończeniu czy zaniedbaniu w wyrobieniu szczegółów, które czyni wrażenie nieco dekoracyjne. Autor spisu z г. 18З4 poświęca mu kilka wierszy następujących. ,,Porwanie Heleny wśród ,,pożaru Troi. Obraz galeryjny z 9-ciu figur wiel-,,kości naturalnej, znakomity pod wielu względami ,,i również szacowny przez swój koloryt jako doskonałość rysunku i układu figur. Sam artysta „zapisując na nim swoje imię, uznał jego zalety, „Guido Reni. (Numer tego spisu 86).

(W spisie z г. 18З4. Wyrżnięcie niewiniątek Nr. 89. Sybilla 2ЗЗ).

Czy obraz oznaczony liczbą 122 jest istotnie Dominika Zampieri przezwanego Dominichinem (i58i -j" 1641), trudno stanowczo powiedzieć; jak to Polowanie Diany tak i wiele innych obrazów zbioru Willanowskiego musiało uledz niezbyt szczęśliwym naprawkom restauratorów obrazów, którzy częstokroć wielkiej w tym zawodzie używając sławy, przez zarozumiałość i brak sumienności niejedno prawdziwe dzieło sztuki zniszczyli, staci niewieścich polujących wraz z Dianą jest bardzo poprawny, koloryt i sposób malowania bardzo do Dominichina robót podobny, typy nawet twarzy są takie jakie u niego najczęściej napotykać się dają, te same wyraziste, czarne, błyszczące z pod wąz-kićj górnej powieki oczy jakie podziwiamy w jego obrazach, skończenie nawet samo drobiazgowe przypomina Zampierego, nie.śmiem jednak twierdzić o autentyczności obrazu z powodu niektórych niedokładnie zakończonych zarysów, które jednak mogły pod ręką, mającego się za artystę restauratora, zaginąć. Obraz-to w każdym razie dobry, a choć nie może nam dać wyobrażenia o podniosłości ducha jaka Dominichina ożywiała, z powodu samego już przedmiotu mythologicznego, daje jednak możność patrzącemu zbadać charakterystyczne cechy zewnętrzne prac tego mistrza, zatem przyjrzenie się obrazowi czyni pożytecznćm. (Spis z г. 18З4 Nr. 122).

Trzecim, który o szkołę - Caraccich z lekka tylko otarłszy się, założył później na tern samem miejscu swoją w Bolonii, był Franciszek BarWeri Guercino da Cento (1690^-1666). Był

Rysunek ро

rj

zwany

on

■I

gobie cechy tej płynności ruchów ręki jaką się Lanfranco odznaczał, dobrze zachowany, ma tę wa-

gę w historycznym przebiegu malarstwa, jaką ma szczebel jeden w drabinie sprowadzającej z wyżyn Ш na padół upadku.    Щ

——j

32Й

kićj raz

na

starcza.

Ili

szczere

serca

ii

ii

да

ai

•-

Ш

m

Si

'

r-

-

/:V

*;ii ! J Ш li" • Ч ! I ! |M i :. i Л I kil il iSTt Ж']!!] iTÎÏÏ] j î 11 i i Г ! f iVM ' '

Li

od poprzedzających samodzielniejszym dlatego może właśnie, że powijaki szkolne na naśladownictwie pospolicie oparte, mniej go dotknęły. Przybył do Bolonii już prawie skończonym artystą a przynajmniej samodzielnemi studiami przyrody tak przygotowanym, iż indiwidualności już zatracić nie mógł; różni się też od współczesnych wybitnie światłocieniowemi pomysłami, kolorytem prawdziwym a potężnym, łagodzonym uczuciowemi z zapału i przejęcia serdecznego płynącemi pomysłami. Aniołowie 'płaczący nad Chrystusem Panem w grobie złożonym (Nr. 88) o uczuciowej stronie Guercina dają wyborne wyobrażenie; potężne massy światłą i cieniów uwydatniają gruppę pięknie ułożoną, pełną wdzięku i szczerości w pojęciu. Obraz cały dobrze zachowany, jest cenną ozdobą galeryi a to tern większą, iż prace tego mistrza za życia jego były już przez współczesnych miłośników sztuki poszukiwane. (Spis г. 18З4 Nr. 84).

Najmniejszej wartości z uczniów szkoły Anni-bala Caracci był Giovani Lanfranco (i58i f 1647). Pełen zdolności istotnej, śmiałości i werwy w sposobie malowania, w kolorowaniu świetny czasem aż do jaskrawości, tym właśnie sposobem rysowania i barwienia obrazów swych począł był krzewić manieryzm, który w kilkadziesiąt łat po nim stał się już nieuleczoną a zgubną i śmiertelną chorobą malarstwa uprawianego we Włoszech w tym kierunku przez Carola Maratta i szkołę jc-Obraz Ś-tej Maydaleny (Nr. 35) nosi na so-

Ostatnie odbłyski dobrych czasów szkoły włos-jeszcze tu zanotować musimy i sprawdzić obrazach, jakich nam zbiór Willanowski do-Dwiema tedy ostatniemi na tym horyzoncie gwiazdami byli Jan Chrzciciel Salvi zwany Sasso Ferrato (i6o5 -j- i685) od miejsca urodzenia i Carlo Dolci (1616 -|- 1686) Florentczyk. Co nade-wszystko w obydwóch tych mistrzach uderza, to przejęcie religijne, z jakiem znać obrazy swoje tworzyli. Rzuceni pośród społeczeństwa bezreligijnego już, a przynajmniej o spaczonych pojęciach, lekkomyślnością i światowym otoczeń przepychem, zachowali prostotę i czystość uczuć, która ich pomiędzy pierwszorzędnych mistrzów niemal stawia.

Dostrzegaliśmy już wyżej, mówiąc o

Cima de Conegliano, związek wewnętrzny zachodzący pomiędzy miejscem jego urodzenia, a charakterystyczną cechą prac tego mistrza, tu wypada nam zanotować szczególnego rodzaju podobną zgodność pomiędzy nazwiskami dwóch malarzów, o których mówić mamy, a cechami charakterystycznemi ich malowideł znajdującemi się także w pewnym wybitnym z sobą związku a raczej podobieństwie zu-pełnem.

Miasteczko Sassoferato dałoby się przepolsz-czyć na żelazną skałę, więc twardości wrażenie łączy się z tą nazwą, twardością też niejaką a przynajmniej wybitną ostrością konturów odznaczają się i cechują prace Salviego. Na pięknych dwóch jego obrazach zdobiących zbiór Wil-lanowski łatwo to sprawdzimy. Pod liczbą 109 zamieszczona Ж Panna z dzieciątkiem Jezus (N. 109) o ile uszkodzeniom przy odnawianiach nie uległa zachowała charakter rysowniczy Salviego, szczególnie w rysunku dłoni, palców, jest to bardzo widoczne i wyraźne; bardziej jednak charakterystyczną jest jeszcze N. Panna w welonie białym, modląca się z zlozonemi rękoma (Nr. 1З9). Piękna ta postać o wyrazie wielkiej słodyczy i spokoju wykończona z nieopisanym wdziękiem barw i rysunku opowiada nam cały cichy żywot skromnego pracownika na polu religijnem, nie szukającego sławy, a jednak godnego jej jeszcze i po wiekach całych.

Doki, jak nazwisko jego słodki, słodyczą podbija serca tych, którzy uczuciem w wyraz twarzy jego postaci świętych wniknąć chcą. Obraz jego S-ty Jan, pod liczbą i5i, ma cechy łagodnego puszystego malowania, o barwach wprawdzie nieco przyćmionych, jednak powabnych i pociągających przejrzystością.

Nic można nie dostrzedz pewnej przesady tak w wyrazie słodyczy wszystkich postaci Dolcego, jak i w puszystości zarysów malowideł tego mistrza, Herodiada nawet miewa uśmiech łagodny i słodki w obrazach jego, niemniej jednak słodycz ta pociąga i wywiera wrażenie dodatnie, więc ta kie, jakiego po dziele sztuki religijnem wymagać mamy prawo.

hi

Wszystkie trzy szkoły zwane ogól-nem mianem niemieckiej, a dzielone przez samychże sumienniejszych Niemców na frankońską, której przewodnikiem byl Durer, saską z Kranachem, szwaj-

Ь&г.

Ry s. J. Maszyński.

{.

£lf

3^*5

CjL-V- •

>-

II

P, .

'Г*

ti~=

•h:-

-g

gl

ifö

ШШ

BH

ЩШЁ

j’- •' i

îm ¹

v.¹'-

ШИ

Mm

S

л“Г-сГ

—Ł~StgsMj

......sgégse

_ji,.—* -i*.--*-

вни_,

У,

SSas&yt--.

ÏS^»

•*-

IP

!.А^

34

|вм

та

il

Г:

kJ

:■

i'

ШрЯ|1

ГГ

еГ

mm

г&Г.

•. /£, ■

ЗЗйИ

li

Шрр

ś •:?>

тт

Ryt. W. Bojarski.

Portret Stanisła/wa. Koniecpolsłriegr© Ketmana "W~. Kor. ■w гЪгогасЭа T^T'illario'W'slsäcih..

#

‘ •

«

• »

Л

«

■

.* >

♦

. %

«

4

♦

♦

'm

•.

♦

?

4»

к

•.

'

1

<r

•-

*

i

»

i*

.

-

Д

*

!

"X.

'--=vT*

:•

• «

v-

■:

Ł

!

i

t

'

;

:

#

:i

I

<1*

'll

; ■

i

*

9

m*

*

*

%

♦

carską z Holbeinem, a kolońską z Bayrem na czele w ciągu dwóch prawie wieków nic nie wydały.

Wojny bezustanne, rcformacya religijna, a ostatecznie trzydziestoletnia, po której znów

zapowiadały się wcześniej, niż we Francyi i Niemczech, i bez porównania świetniej. Są ewangcliczki miniaturami

owa

zaraz prawie nastąpiła siedmioletnia wojna, wstrzymały rozwój sztuk i jak niemieccy autorowie powiadają, doprowadziły naród do zdziczałości, przy której o sztukach ani myśleć było Niżej jeszcze wrócimy gdy o wieku XVIII mó-

sami

można.

do artystów tego narodu,

wić będziemy, obecnie dodać nam tylko wypadnie, iż cokolwiek jakie-mi zdolnościami odzna-

czało się w Niemczech, to pod sztandar hollen-derskićj sztuki zaciągnąć się było zmuszone, tam więc z niektó-remi od kończyn zachodnich Niemiec nazwiskami spotkać się można.

ozdabiane na dawnej ziemi słowiańskiej w Bamberdze już około r. looo wykonane, istnieje słownik czeski ozdobiony miniaturami przez malarza Mirosława, modlitewnik malowany około r. i35o przez Sbinka z Trotina. Legenda o S. Jadwidze na i355 przez Matiasza z Lubina, inny rękopism w Bibliotece w

Pradze przez Tomasza Z Stitnéj (Szczytny) 1З7З malowidłami zdobny. Nareszcie Teodoryk z Pragi w tymże czasie wsławił się ołtarzowe m i 1

z r. 1202

Szlązku 60 malowidłami ozdobiona r.

gp=

ЩЖрХ у

iiiik ïd

id

.л

Ш\

ММ

--ч

ściennemi malowidłami, z których niejedno do dziś dnia się zachowało. Ten rozwój sztuki malarskiej, o którym najpoważniejsi znawcy świadectwo składają, iż przewyższał inne współczesne, miał teżswo-je wybitne rodowe cechy; uosobienia pojęć oderwanych, odwzorowania scen z życia codziennego i pewien nastrój żartobliwy przeważnie uwydatniane, pominąć musimy dla braku przedmiotów odpowiednich w galery i. Nieznajdując w zbiorze Willanowskim podstawy do bliższego zastanowienia się nad temi tak blisko nas obchodzącemi dziełami malarstwa, nie napotykając nawet obrazów Kupets-kiego, Czecha, jednego z znakomitszych portrecistów z końca XVII a początku XVIII w. o rodaku tylko jego Mengsie, Morawianinie niżej, przy obrazach jego, słów parę zamieścimy.

wÊÊBÊÊÈ,

Ryt. Śląski,

Znalezienie Mojżesza.—Mikołaja Poussina w Galeryi Willanowskiéj.

Rys. Masłowski.

Mało w ogóle badana sztuka malarska u Słowian zachodnich do których czeskie i lechickie, zatem polskie należy plemię, nie daje materyału do rozwinięcia obszerniejszych uwag z tego głównie powodu, że w wiekach zakwitu sztuk na południu i dalszym zachodzie Europy, to jest w wieku tak zwanym odrodzenia, o którym głównie mówimy, Słowiańszczyzna zachodnia lechicka mały w tym estetycznym ruchu wzięła udział, początki rozwoju malarstwa na

A jednak

ziemiach słowiańskich

|Д

Г'

;■,

*Ь

bg

-/<

"S|

•Г;

шшш

tipi

IM

тт

ач?Ж.-

’>rÈa**?7,a4

тш

!№

~^тт

ill ■"

II

ü$

jggv

ЗЙД

ЖЖ

ri

ç •’

;jO

AV\

Vv

Tfl

mi

BÏÏ

Mi

ti

Vi

Rys. Masłowski.

Cześć obrazu Sandrarta. Wjazd Radziwiłła do Rzymu w Galeryi Willanowskiéj.

Ryt. Bojarski*

,|Л

HÜ

i;

wrocie z

Wpływem sztuki Włoskiej na północne a napływem północnych malarzów na półwysep południowy zajmiemy się obecnie.

Autorowie niemieccy a pomiędzy nimi powagą cieszący się w rzeczach historyi, sztuki i estetyki, Waagen utrzymuje, iż wpływ włoski zgubny był na północy, że Niemcy i Hollendrzy zatracili rodowe cechy swego plastycznego uzdolnienia na czas przynajmniej jakiś.

Z bezstronnego jednak stanowiska patrząc na tę sprawę, znajdziemy ją może inną nieco, niż Waagen i ci z rodaków jego, którzy dla sztuki swej zarówno jak i dla hollenderskićj, którą za swoją gwałtem chcą uważać, pragną odrębności chociażby kosztem doskonałości.

Zarzuca Waagen Hollendrom iż pragnęli przejąć od Włochów ,,podniosłość wyrazu, uogólnienie „i piękność kształtów, mistrzowstwo w rysunku ,,ciała, swobodę, śmiałość i wdzięk ruchów—gdy „zaś mówi dalej—to wypłynąć nie mogło zieh przyrodzonego usposobienia artystycznego, gotową rzecz „pragnąc wziąć, stali się chłodnemi naśladownika-„mi“. Słusznym w tern zdaniu jest zarzut chęci naśladowania, naśladownictwo bowiem jest zgu-bnem w sztuce, za winę im jednak uważać tego nie można, że pragnęli wznieść sztukę ojczystą, żałować tylko należy, że pragnęli tego „niemając przyrodzonego usposobienia artystycznego” odpowiedniego założeniu swemu, w tćm błąd, ale nie w dążeniu, w tćm też o ile sądzę błąd Waagena, że bierze dwie przyczyny za jedną, lub jedną za drugą.

Pierwsi pionierowie tej nowej w Hol-landyi drogi istotnie polegli w walce nierównej lub zaciągnęli się pod sztandar włoski, następcy jednak ich osiągnęli cel przez tamtych zamierzony, a stanęli do współzawodnictwa z najpier-wszemi mistrzami włoskiemi minionych już podówczas stuleci, a stanęli dlatego, że przyrodzone ich uzdolnienie, że prawdziwa genialność pozwalała im gdy przyswoili sobie naukę, pozostawioną w spuściznie przez sztukę włoską, rozwinąć na téj podstawie swe indiwidualne uzdolnienie.

Że tu nie było winy w takich Florisach, Scho-relach i innych, ale tylko brak potężnej genial-ności, dowód na to łatwo znajdziemy w dawniejszej nawet sztuce. Najbardziej, a powiem rdzennie różnym od Włochów w sposobie pojmowania i odtwarzania postaci idealnych był Durer, a jednak podróż do Włoch wcale nie zaszkodziła przyrodzonym jego usposobieniom, cech indiwidualnych w nim nie zatarła; jak to poznać można łatwo na czterech apostołach wykonanych po po-Włoch, dziele, w którem Durer stanął pod względem owej podniosłości wyrazu, mistrzow-stwa rysunku i piękności, uogólnionych zarysów na równi z Włochami współczesnemi mu, to jest z Leonardem da Vinci, Rafaelem i Michałem Aniołem.

Nie przyniosły szkody, ani oryginalności późniejszych mistrzów takich jak Rubens i Van Dyck podróże do Włoch, ani sztuce; podniosły ich i jąr nie ma więc powodu wyrzekać na słońce, że świeci choć zbytecznie olśniewa i oślepić może oczy nieprzygotowanych.

Bernard von Orley (1471 -f-1641) należał do najpierwszych, którzy za przykła-

Wyniósł ztamtąd śmiałość

' i;

5iii

riiHHHlHUBSSP=ag •:

Rys. Masłowski.

MÜH

■j

ИМ

вещ

li

Rys. Waroczewski.

Widok morski Van der Neera w Galeryi Willanowskiéj.

szerokości form rysunkowych

jest widoczny,

na

Ł3£

ir.

ттттЩШ

Ryt. Losko czy ński.

Kuźnia.—Obraz F. Wouwermanna w Galeryi Willanowskiéj.

egg

тшт

im

r--V -

===:

gXj

Ryt. Śląski.

nadnaturalnością i nadzwyczaj-i t. p. Przydomek

dem Mabuza (Maubege) zwiedzili Włochy i przejęli się utworami świeżo zgasłego Rafaela i dogorywającej plejady mistrzów włoskich ręki, łatwość tworzenia obrazów, dobry układ, dramma^ tyczność, nie uniknął jednak i wad, którym podlegają zwykle naśladowcy. Przesada zastępuje w nich zwykle brak istotnego samorzutnego czucia, brawura podstawiona bywa na miejsce śmiałości i pewności ręki, te też przymioty i usterki dają się z łatwością dostrzedz na szkicu do obrazu wymalowanym gwaszem na papierze a przedstawiają cym Podniesienie krzyza z przybitym doń Zbawicielem, (N.

128) nie brakuje temu szkicowi ani dzielności ani życia, stanowiącego prawdziwą podstawę dzieła sztuki, koloryt mniej dobry, czerwonawym odcieniem w ciałach nieco razi.

Jan Gosart Mabuze

inaczej zwany z francuska Maubege, żył pomiędzy latami 1499 a i56y.

Jego Najświętsza Panna z dzieciątkiem pośród architektury ostrołukowćj z końca XV wieku tak pod względem pomysłu jak i stylu wykonania stanowi środek pomiędzy szkołą hollenderską a włoską, zwłaszcza życie w układzie dzieciątka, ruch, okrągłość form, pełność rysunku, w którym zaledwie w sztywnych nieco załamaniach draperyi pozostał ślad szkoły hollenderskićj, stanowią charakterystyczne cechy tego pięknego obrazu. Uderzającą w nim jest rzeczą, że barwa karmazynowego płaszcza Najświęt-Album Willanowski.

széj Panny do dziś dnia zachowała całą swą siłę i świetność pierwotną. Wpływ podróży do Włoch odbytej,

na tym obrazie bardzo

Nierzadkim było wypadkiem w dziejach sztuki spadkowe w rodzinie zajmowanie się malarstwem. Ojciee Rafaela Sanziojan był malarzem, Veronese zostawił syna malarzem, Caraccich cała rodzina temu zawodowi była oddana; z hollenderskich rodzin Breughelów i Teniersów najwięcej się wsławiły:

Piotr Breughel ojciec W r. 1020 urodzony, w i55i r. do Włoch się udał za innymi, poszukując

nauki u źródła ówczesnego zakwitu. Przywiózł ztamtąd poprawność rysunku manierę ^krajobrazową, wzorowaną na Giorgionie i Titianie. Odezwało się jednak w nim przyrodzone usposobienie hollenderskie do drobnych rozmiarów, i w tćm jeszcze, iż pierwszy do tworzenia obrazowego oprócz religijnych przedmiotów, które wykonywał, wcią> gnął życie potoczne narodu swego zyskawszy przez to przydomek Breu-ghelachłopskiego. Jemu to należy przypisać otworzenie tej nowej drogi w malarstwie, na którą później weszli Tenierso-wie, Ostade, Brouver i wielu innych.

Syn jego starszy, także Piotr Breughel (1667 -j-1626), poszedł za przykładem ojca, wyrobił sobie jednak pewną odrębność przez obieranie przedmio-

tów, których nadnaturalność lub nadzwyczajność da wała mu pole popisu z nością oświetleń nocnych ogniowych

rozeznania.

ce.

li

I!

ши

Wi

ii

f/

Mû

najgienialniejszego

na

i

ri

piekielnego dostał się mu właśnie skutkiem tych drobnych rozmiarami malowideł, w których szatańskie pokusy świętych piekielnemi oświetlone wyobrażał płomieniami. Obrazek jego ręki w ga-leryi Willanowskiéj (N. 79) przedstawia Zburzenie Jerozolimy, nie ma tu wprawdzie zwykłego w jego pracach czerwonego ognia, światło jednak niezwykłe oświetla całość pełną piekielnego zamię-szania, w którem drobnych rozmiarów postacie na odległych planach niepodobne są prawie do Drugi przypisywany mu obrazek liczbą З99 oznaczony nienosi na sobie oprócz krajobrazu tak wybitnie charakterystycznych cech, jak poprzedzający.

Drugi syn Piotra ojca Jan Breughel (i568 -j- 1622), zwany aksamitnym z powodu łagodności i gładkości skończenia prac swych malarskich, słynął więcej z krajobrazów chociaż i figurowe malowidła jego są bardzo zajmują-W zbiorze Willanowskim przechowuje się bardzo ciekawy zabytek w którym krajobraz jest jego ręki, figury zaś Henryka van Ballena (i56o -j- 16З2). W katalogu z г. 18З4 taką o nim znajdujemy wiadomość, pod liczbą З81. Parnas wśród 1er aj o widzu obwiedzionego arabeskami.

,,Obraz malowany na złoconym gruncie, był ,,to niegdyś wierzch od Fortepianu podarowanego ^Królowej Maryi Kazimierze przez Cesarzowę Zo-,,nę Leopolda w czasie wyprawy króla Jana III ,,pod Wiedeń. Przy tym podarunku napisała Cesarzowa list własnoręczny, znajdujący się w Bibliotece Willanowskiéj, w którym wyraża: iż posyła królowej ten Instrument dla tego ażeby doskonaląc się w swoim talencie do muzyki, znalazła ,,w nim pociechę przeciw zmartwieniu, którego nie ,,obecność Małżonka jest przyczyną i zarazem przygotowała się do opiewania zwycięztw Bohatera ,,za jego powrotem.“ Autor opisu owego(dodaje, iż nie wiadomy jest malarz, któryby ten obraz był wymalował, dokładniejsze wpatrzenie się w sposób malowania drzew, w ich barwę żywą, daje poznać Breughela najmłodszego.

W dzisiejszej galeryi zwanej muzeum tablica ta zamieszczona pod liczbą 2ЗЗ, wybornie zachowana, stanowi zarówno ciekawe dzieło sztuki jak i cenną pamiątkę historyczno-obyczajową minionych wieków.

Środek deski zajmuje obraz owalny, po bokach są pozostawione pola złocone zapełniające rogi czworoboku, na których różne

ozdoby połączone z małemi figurynkami, stanowią całość bardzo ozdobną i dar prawdziwie cesarski.

Środkowy obraz przedstawiający Parnas jest następującego układu. Muzy kołem zgromadzone otaczają Apolina w środku z lirą stojącego. Odwzorowanie tego obrazu zamieścimy w dalszym ciągu dzieła, nie będziemy się więc rozszerzali nad opisem tego, co rysunek dokładniej opowiedzić jest w stanie.

Uderzającą jest jedna wspólność malarzów hollenderskich, co do której zdaje mi się, iż dotąd zwrócono uwagę tylko w tym zakresie Rembrandta. Tą wspólnością jest szukanie, czy odnalezienie intuicyjne punktu wyjścia do wywołania wrażenia obrazowego, w świetle, w szczególnej onego naturze, lub rzucie. Szkoła włoska odznaczała się pięknością, dzielnością rysunku postaci, kolorytem, nareszcie bolońska siłą barw, szerokim rzutem i podziałem na massy świateł i cieniów; w Hollenderskićj oprócz poszukiwania charakterystyki, bardziej jednostkowej niż typowej, zauważyć się da, usposobienie do rzutu światła ześrodko-wanego, wyłącznego.

Breughel piekielny, płomieni, latarni i nadnaturalnych świateł z jednego punktu wychodzących używał jako środka zwrócenia uwagi patrzącego na główny przedmiot obrazu. Hondhorst wyłącznie nocnym oddał się oświetleniom. Rembrandt czy dzień czy noc wyobrażał, czy światło słoneczne czy nadnaturalne, za punkt wyjścia do effektu obrazów swoich używał: światło pośród zupełnych prawie ciemności, wkradające się na jego postacie. Starano się tłómaczyć to, usposobieniem tych północnych mistrzów zaczerpniętem w właściwości kraju o skąpych promieniach słońca a długich nocach. Niewdając się w dłuższe nad tym przedmiotem badanie zaznaczamy fakt zajmujący a ułatwiający pogląd ogólny na szkołę hollenderską.

Pominiemy Schorela i Florisa, których prac przed oczyma mieć tu nie możemy, a spojrzymy na Mirevelta Jana Michała (iSöy-j-iööi), jednego z najwyborniejszych portrecistów swojego czasu. Nadmienić tu należy, że portretowanie było podów-I czas w Hollandyi jednćm z najważniejszych zajęć j malarzów; niezbyt szczęśliwi w pomysłach religij-j nych, w ten rodzaj pracy energią i umiejętność swą kładli. Portret kobiecy (Nr. 9З), pełen życia, szczególnie szczęśliwie odtworzonego, o pięknych a prawdziwych barwach, naryso-wany szeroko i bardzo poprawnie.

mo-

ттщ

■щтш

ka

A ip

шт1шттиг|ИГы11111>|И1Тйпч.

1ч,.;|,:1|!ч||||111!иг1|1|и||ЩИ!10

Pewność i śmiałość ręki posunął

w resz

La

... ,7

ррж

Niemniej wybitnemi zaletami odznacza się drugi portret tegoż samego malarza, przedstawiający Małżeństwo (Nr. 102). Wielkie fałdowane i koronkami obszyte kołnierze zdobią tę parę w sile wieku i czerstwości, podanej do potomności z rzadką prawdą. Wybornie zachowane proporcye w rysunku, jakkolwiek zmniejszone, sprawiają zupełne wrażenie postaci naturalnej wielkości: niepoślednia zaleta w obrazach małych wymiarów.

Idąc porządkiem chronologicznym należałoby w téj chwili przejść do Rubensa, wstrzymamy się jednak na chwilę, aby określić stanowisko w sztuce Hollendra, który opuściwszy kraj rodzinny, aby się sztuki we Włoszech nauczyć, pozostał tam i na-był przydomek włoski, pod którym dziś powszechnie jest znany.

Tym Hollendrem jest Gerard Honhorst, (1692 •f* 1660) zwany pospolicie Gerardo della notte z powodu upodobania, jakie miał w obieraniu przedmiotów do obrazów, któreby się nadawać mogły do oświetlenia nocnego. W całej uprawie sztuki hollenderskićj po i pod wpływem włoskiej spostrzegać się daje ważna jedna cecha, mianowicie zmiana wymiarów drobnych na wielkość naturalną; zginie ona później jeszcze pod ręką malarzów scen z życia potocznego, w epoce jednak najwyższego wzniesienia trwała bez ustanku i zmiany. Obrazy Honhorsta, jako należące do epoki najsilniejszego wpływu szkoły włoskiej i jako wykonane nawet wszystkie we Włoszech, są zwykle albo rzeczywistych albo nawet olbrzymich wymiarów, do takich należą także dwa jakie znajdujemy w Willanowie pod liczbami 48 i 49, jedna z tych postaci przedstawia chłopca dmuchającego w węgle druga na pochodnię. Jak widzimy szło tu głównie o wyobrażenie effektu oświetlenia od ognia. Ogień tu wybornie wyrażony, twarze pełne życia, i śmiało, szeroko rysowane dają dokładne pojęcie o kierunku Gerarda della Notte pod względem technicznym, krzywdąby było wszakże dla niego, gdybyśmy tu nie wspomnieli o innej jeszcze drodze jego, o obrazach treści religijnej poważnie traktowanych, którym nic na dobrym układzie ani na pięknym rysunku ani na wyrazie nie zbywało.

Piotr Paweł Rubens (1677 -j-1640), stanowi epokę w rozwoju szkoły hollenderskićj, a powiedzieć żna, że i w całej sztuce Europejskiej zajmuje kartę nie pospolitego znaczenia. Z niezwykłą twórczą zdolnością łączył biegłość ogromną, nadużył wprawdzie jednej i drugiej w ciągu życia zapełnionego równie pracami malarskiemi jak życiem świato-wem i dworskiem; temu to nadużyciu przypisać na leży, iż ma zarówno wielu stronników jak i przeciwników.

do potwornej przesady w rysunku, a świetny koloryt zamienił na igraszkę jaskrawych barw mozaikowo z sobą zestawionych, że jednak nie zawsze to czynił, zarobił na uwielbienie zwolenników i niepożytą sławę w historyi sztuki. Willanów posiada w zbiorze swym dwie prace jego, z których jedna nie ulega wątpliwości, druga może z powodu niezręcznego naprawiania straciła wy-bitność cech ręki Rubensa. Pierwszą jest Seneka umierający (Nr. 81) należący do tych właśnie obrazów, w których zaniedbanie w kolorycie jest widoczne; zielone półcienie na granicy świateł żółtawo różowych i brunatnych cieniów stanowią wybitne świadectwo zaniedbania w użyciu barw, a zarazem są dowodem śmiałości malarza genjalne-go, który miał odwagę zaniedbać formę, aby tylko jak najszybciej i jak najżywiej rzucić na płótno pomysł, mistrza, którego dusza gorąca niezawsze była opanowaną przez silną wolę wykonania dzieła nie jak najprędzej, ale jak najlepiej.

Drugi obraz, który za Rubensa uważać należy, jest mojćm zdaniem portret małżeństwa (Nr. 76). Skończenie w nim daleko większe, stopienie barw zupełne przy śmiałości i pewności ręki. Niektórzy mniemają, iż to jest kopia przez ucznia Rubensa Wilhelma Keyzera (1647 -j- 1692), przypominam sobie jednak, iż widziałem obraz ten przedtem nim został kilkanaście lat temu naprawiony, i że wówczas przejrzystość i świetność barw twarzy niewieściej a żywość i śmiałość dotknięcia w ciele mężczyzny nie pozwoliły mi wątpić, iż to jest oryginał Rubensa i twierdzę, iż nie można sądzić o nim z tego jakim jest dziś.

Pewnik to jest, że wszyscy mistrze odznaczający się genjalnością w malarstwie znali wybornie architekturę, i albo ją uprawiali oddzielnie, jak Giotto, Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael, albo w obrazach swych dawali jej znaczące miejsce i podnosili tern majestatyczność pomysłów obrazowych, jak to wzmiankowaliśmy pod Veronesern, albo uprawiając malarstwo tak zwane dekoracyjne, to jest mające ozdabiać w sposób monumentalny ściany budowl, na zarysach architektonicznych opierać się w tern musieli, lub cie: wszystkie gałęzie sztuki uprawiając, architekto-nicznemi posługiwali się kształtami dla powiązania pomysłów obrazowych, jak to czynili Michał Anioł w kaplicy Sy-kstyńskićj, Rafael w Loggiach, Cor-

.Or-yV-*4.

JS®

ci i

ińs$gt/<ć

ucznia

li

,Ń

regio w plafonach swoich. Otóż i Rubens w swoim czasie i w swoim sposobie słynął z tego rodzaju pomysłów, a szkice jego olejne w tym rodzaju na dziesiątki po zbiorach i galeryach obrazów liczyć można, niemamy wprawdzie w zbiorze Wil-lanowskim szkiców tego rodzaju, wspominamy je wszakże dla uzupełnienia pojęcia o wszechstronności Rubensa.

Nazwisko Van Dycka jest tak ściśle związane z imieniem Rubensa, prace jego początkowe, kiedy jeszcze był pod przeważnym wpływem mistrza, tak trudno jest odróżnić od oryginalnych prac nauczyciela, że często jest się w wielkiej wątpliwości któremu z nich dwóch autorstwo obrazu przysądzić. Są jednak pewne różnice wytworne, na których oprzeć się można w podobnym razie. Większa ostrożność i skromność w zarysach, mniejsza śmiałość i przesada, cechowały prace i odróżniały go zawsze od mistrza. Opierając się na tern postrzeżeniu, twierdzić możemy, że Ж Panna z dzieciątkiem Jezus (Nr. 91) jest oryginalnym obrazem Van Dycka (699 -j- 1641). Dzieciątko śmiało narysowane, a wypieszczone pod względem kolorytu, jest jednem z najpiękniejszych pod względem prawdziwości realnej wyobrażeń Zbawiciela dziecięcia. Niepodobna tego przyznać duchowej idealnej stronie przedmiotu, ani ta N. Panna ani to dziecię ducha naszego zniewolić nie są w stanie. Umieli to nieraz uczynić obadwaj ci wielcy Hol-łendrzy: mistrz swćm zdjęciem z krzyża, uczeń ukrzyżowaniem; ostatni wzniósł się był pomimo młodość swą w niektórych obrazach, że tu przytoczę Samsona z galeryi Belwederskićj w Wiedniu, do wysokości Veronesa i Titiana, obraz jednak jaki mamy przed sobą przesiąknięty jest realizmem hollcnderskim, a jakkolwiek cenny jako dzieło wielkiego mistrza oprócz cech charakterystycznych jego talentu, nic nam nad to nie daje.

Portrety jak w ogóle w szkole hollenderskićj były jednym z najważniejszych zakresów prac tych mistrzów, tak też i w zawodzie malarskim Van Dycka stanowiły jego najważniejszą potęgę. Portret Księcia na Bergu (Numer 104): w kopii tej przedstawia nam stronę obrazową portretowego malarstwa z bardzo dobrej strony, jaśniej mówiąc, wzorowym jest jako układ, pełny życia, naturalności i wyrazu, skutkiem jednak nieśmiałości ręki kopiisty ma barwy ciała przyćmione, nie daje więc wyobrażenia o świetności malowideł Van Dycka. Lepszą od portretu księcia na Bergu a bardzo charak

terystyczną kopiją jest niewielki portrecik młodzieńca czarno ubranego 2 listem w ręku, zamieszczony pod liczbą 268.

Szkoła Francuska szczyci się Mikołajem Pous-sinem, jako jedynym dawniejszej nieco epoki malarzem, godnym stanąć obok mistrzów najświetniejszej pory kwitnienia sztuki we Włoszech. I słusznie. Całe życie tego prawdziwie dzielnego artysty zbiegło na usilnem dążeniu do wyprowadzenia sztuki z upadku, w jaki ją szkolnictwo i manie-ryzm pogrążyły były.

Nie był Mikołaj Poussin (1694 -j-1665) pierwszym malarzem francuskim w szeregu chronologicznym, miała Francja już przed nim innych niepospolitej zdolności, był jednak najpotężniejszym, a pod względem wyborności przymiotów niewątpliwie najdoskonalszym.

Na sto lat przed Poussinem i wcześniej byli już malarze we Francyi.

W najdawniejszej epoce cywilizacyjnego rozwoju Europy średniowiecznej za Karola Wielkiego miniaturowe rękopismów zdobienie z Byzancium na ziemię Franków przeszczepione zostało.

hranciszek I w swoim czasie na dwór Paryski ściągnął po owładnieniu Lombardyi, Leonarda da Vinci; Rafael, Tician a następnie i Andrea del Sarto, który czas jakiś przebywał we Francyi, dla dworu francuskiego pracowali. A artyści o takich wrodzonych zdolnościach, jak Jean Goujon, Limousin i inni mogli byli sami stworzyć, i stworzyli byli oddzielną sztukę francuską jednoczesną z rozwojem sztuki włoskiej. A jeżeli do tego dołączymy jeszcze tych flandryjskich artystów, którzy z pogranicza Francyi pochodząc, dla niej lub w jej stolicy pracowali, dojdziemy do przekonania, że ukazanie się genjalnego Poussina nie było wypadkiem odosobnionym, ale wypływem przyrodzonego usposobienia narodu, oczekującego wieki na nowy genjusz po zejściu z horyzontu dawniejszych jego poprzedników.

W sztuce powszechnej znaczenie Poussina Mikołaja jest niemałej także wagi, polega ono głównie na wszechstronności jego. Doskonały rysownik i malarz przedmiotów figurowych, nie zaniedbał ani jednej gałęzi sztuki; był równie dobrym malarzem krajobrazów i z architekturą wybornie liii [11 obeznany, w rzeczach starożytno-MillllCT ści dotyczących, wykształcony i

il

ii

11

'III

UJ;

iA\

■5

и

iĄ

Щй -

ijlj

i::Ü i"

Hf

•*

li

ii

19

i.

I,

₄.4

KPPHP

эЁщШт

‘‘§0iÿ0ÿfr

ä:

Г# .

111

[{ii

HH

■щ

■j

>'/

¹ щяМ

л If    '

r mil

•v,

ïi

\i/j

lÉi

pijli

li

t'i

Ryt. B. Pue.

Rys. BuehMnder.

Zbv£aa.ozin.a "Vап.-Юзгска kopia z obrazu Gi-aller^i *Willazio-^rskiéj₇

V. • '

Г.

- *

• '■ •

*

■" •

v :

Y *

:

'

m

.

♦

ч‘

>

.

л

' .

.• V

А

*

—• 4

г

*

♦

г*

*

' >

v\ N ‘

# ■■■н ■

i

*

’Ч"

Г.

-С

в

*

А

\ ■ ■

■i

.

⁴*Л._

■ ' *** ‘ -

: -'Г, ■

А . '

'• ■*

9

*

ч.

>

*

*

* -.

1

. к

А

А

V

* *

■

*

Cl

Hly

-i;

Pi*

,;p

SK

SS

WÆ

.■ Ц

wm.

mm

■BR :

i. Buchbinder.

Ryt. Śląski.

Najświętsza Panna z dzieciątkiem, Ś-ty Hieronim i Katarzyna, Hierenima z Treviso w Galeryi Willanowskiéj.

16

Album Willanowski.

V. i

-y-;

iiiii

kołaja Poussina niewielkich rozmiarów, a trzeci większy zapisany w katalogu jako kopia.

Pod Nr. 148 znajduje się mały obrazek przed-

znana kom-

miedzi z obrazu

'j

iE

MSI

fil

fil

ki

(W spisie

cze

z r.

W]

tam

liii

\...........

j cd m/ m z n

cicielom tej rezydencyi uczynić udało się. (W spi- Ц sie z г. 18З4, Nr. 61).    I

■i

oce-

r,s>

na

Tybrze. Na

na

■ ....

7 :- ~'i    '.'У*    ■

zamiłowany, łącznie z bratem swym Gasparem utworzył nowy rodzaj tak zwanych krajobrazów historycznych. Zobaczymy niżej w galeryi Wil-lanowskićj całe szeregi zajmujących krajobrazów Lucatelli, Horzonte, Bolognese, Verneta i innych, którzy popchnięcie pierwsze na tę drogę otrzymali od braci Poussinów a przeważnie od Mikołaja.

Zbiór Willanowski posiada dwa obrazy Mi-

SĘm stawiający Znalezienie Mojżesza; jestto pozycja Poussina rytowana na większych rozmiarów, do którego ten obrazek musiał stanowić szkic przygotowawczy, skończenie

jednak tego szkicu jest zupełne, tak iż nic nadto żądaćby nie można; przymiotów układu opisywać nie potrzebujemy, odwzorowanie bowiem rytowni-w tekście jest pomieszczone.

18З4, pod liczbą 71, przypisany Dominichino-i). Pod liczbą 1З1, mieści się szkic, ale równie wykończony jak poprzedzający, a więc stanowiący zupełny obraz mniejszego formatu przedstawiający Męczeństwo Ś-go Erazma. Właściwy obraz olbrzymich rozmiarów pomieszczony jest w pinakotece watykańskiej czyli w zbiorze najlepszych obrazów religijnych najgenialniejszych mistrzów świata chrze-ściańskiego, począwszy od Giovani da Fierole. Jest Przemienienie Pańskie Rafaela, Komunia S-go

Hieronima Dominichina i wiele innych znakomitych dzieł sztuki, z któremi Ś-ty Erazm wytrzymuje porównanie, tak potężnćm jest dziełem. Mały obrazek willanowski dający zupełnie dokładne wyobrażenie o tćm doskonaleni dziele jest więc

ajszczęśliwszych nabytków, jakie właś- рЩИШ

Pod liczbą i56, znajdujemy obraz zatytułowa-ny w inwentarzu dzisiejszym Tryumf Bachusa z nadmienieniem, iż jest szkoły Poussina co jest równo- J|jj ważne wyrazowi kopia. Dla tego to obrazu po- |ш| między innemi żałuję, że na ścianie pomiędzy oknami zawieszonym został, że przeto niepodobna nić go jak na to zasługiwać zdaje się, nie można j|||p nawet twierdzić na pewno, czy jest oryginałem, czy kopią. O ile wszakże z niektórych, silniej oświetlonych części obrazu wnieść można, jest to dzieło wyborne i za oryginalne uważane być może.    .|jg|

Pod liczbą 219 mieści się na- p reszcie istotnie kopia z Poussina

Pasterzów arkadyjskich obrazu znadującego się w Luwrze w Paryżu. Przytaczamy i tę kopią jeszcze, aby nagromadzić materyał do uwydatnienia przymiotów, jakiemi się odznaczał mistrz szkoły francuskiej zwany przez niektórych rzymskim malarzem. Powód do tej nazwy dał długi bardzo pobyt tego artysty w Rzymie, jego zapał i zamiłowanie do szkoły włoskiej, nareszcie wpływ jaki długoletnie studia na ziemi klasycznej cały jego kierunek wywarły. Ślady wpływu tego i przejęcie się tćm, co Włochy a szczególnie Rzym pod względem studiów dostarczyć mogły, jest istotnie przeważne w twórczości Poussina, nie jest jednak wszystkiem, nie zaciera w nim charakterystycznych cech jego ani rodowych ani indiwidualnych, zwłaszcza jeżeli na uwagę weźmiemy dzieła z ostatnich lat jego działalności w Rzymie i z epoki pobytu we Francyi.

Na jednym z obrazów, jaki mamy przed sobą, to jest na Mojżeszu sprawdzić możemy przeważny wpływ stadiów rzymskich, za tło bowiem scenie wydobycia dziecięcia służy okolica Rzymu wzięta z drogi ku San Paulo extra muros, gdzie widać piramidę Cestiusa i stary most męczeństwie Ś-go Erazma zaś wybitną jest zupełna już dojrzałość i samodzielność francuskiego mistrza nie tylko w śmiałości i dzielności rysunku, ale w pewnych cechach charakterystycznych one-go, które łatwo dojrzeć porównywając zaokrąglone grecko - rafaelowskie zarysy postaci niewieścich w Mojżeszu z śmiałemi naturalistycznemi spłaszczeniami kształtów ciała nagiego w Ś-tym Erazmie, które nazywam dla tego czysto franc askiemi że się w szkole francuskiej później nieraz ponawiają, przechodząc w manierę i rozpływając się-w falistą bez akcentu linię pod ręką Bouchera i jego współcześników, którzy wraz z Włochem L Karolem Marattim spaczyli kierunek Poussina i wynaturzyli go nie do poznania prawie.

W połowie XVII wieku wpływ szkoły włoskiej w większej jeszcze mierze rozlał się na Europę północną i środkową niż w XVI, nie tylko bowiem pielgrzymki kształcących się do Rzymu Flo-rencyi i Wenecyi nie ustawały jak i po dziś dzień trwają, ale Włosi ze-swej strony poczęli wędrówki na północ odbywać i osiedlać się, bądź to przez dwory panujących i możnych *

li®

-wzywani, bądź z własnej woli udając się na poszukiwanie chleba i sławy w obcych krajach.

Ruch w tym względzie od owej chwili niepomiernie się zwiększył. W XVI wieku widzieliśmy Leonarda da Vinci w St. Cloud na dworze Franciszka I, następnie Andrea del Sarto przy dworze francuskim, Titiana malującego portret Karola V. dworze krakowskim me-

Na

Ej

dalierowie włoscy za Boną Sforcią- zjechawszy, za obudwu Zygmuntów bawili w Polsce. Były to jednak wyjątki w porównaniu z tą liczbą którą w sto lat później, napotykamy wszędzie: w Belgii, Anglii, Polsce, Szwecyi, Niemczech. Już nie tylko malarstwo, rzeźba i budownictwo, ale i muzyka włoska zjednały sobie wyłączne prawo obywatelstwa w całym świecie cywilizowanym; uobyczajenie, język nawet sam, stał się językiem dworów i klass wżyszych.

dno. Teniers sam przez się bardzo znakomity artysta, pierwszy, jako dawniejszy, wszedł na tę drogę, która jego miłości własnej bardzo schlebiała i była powodem wykonania niejednego dzieła dziś za Giorgiona, Titiana lub Bassa-no uchodzić mogącego. Dietrich mniej w tćm naśladownictwie szczęśliwy, wykonał jednak tak wielką liczbę tego rodzaju obrazów, że znawcy dawnych szkół malarstwa raz w

....

ГЛ

Hf

Là

Ii

liys. Piotrowski.

■i

Wm

li

im

Wm

Щк

wk

Kyt. Wolski.

Rycerz na koniu, Cassanowy; w Galeryi Willanowskiéj.

są me-kłopocie, gdy idzie o rozpoznanie i odróżnienie jego prac oryginalnych od Teniersa, Rembrandta, Pollenbur-

ga, Salvatora Rosy. Świadczy to o wielkim upadku dobrego smaku współczesnych, że pasticcm dziś pospolicie a wzgardliwie pastiszami zwane, uważano za dzieła cenne, że pragnio-no je posiadać, a co gorsza, o braku poczucia w tych artystach godności sztuki, którą tym sposobem na drogę rzemieślniczego, acz wirtuozowsko mistrzowskiego

owe

Pod koniec wieku XVII i w XVIII nastała istotna wieża Babel w sztuce malarskiej, języki zupełnie się po-mięszały, a raczej nastał jeden powszechny język sztuki, i zdawaćby się mogło, że wówczas właśnie dobra szkoła wzięła stanowczo górę z powodu swych przymiotów, że natrafiono nareszcie na rozwiązanie zupełne zagadnień tech-micznych, mogących służyć wszystkim i do wszystkich celów malarstwa. Tak niewątpliwie sądzili współcześni, za taką doskonałą szkołę uważano akademię Caraccich, a co gorsza manierę Karola Maratti, nam jednak z odległości dwóch prawie wieków patrzącym na ówczesną uprawę sztuki, po jej nowem przerodzeniu na początku tego wieku zaszłem, nie wolno w tern obłędnem pozostać kole.

Historya sztuki owej epoki zaznacza inny jeszcze szczególnie wybitny fakt, zwiększający to, co nazwałem wieżą Babel w malarstwie. Słynęli -dwaj malarze Hollender Dawid Teniers syn i Sas Christian Dietrich z tak wybornego naśladowania sposobu malowania innych malarzów, że prace ich •od owych których naśladowali odróżnić było tru

wyrobnictwa sprowadzili.

Na szczęście sztuki i ciż sami malarze wzmiankowani i wielu innych o potężnej indiwidualności przez tę, grubą warstwą, zalegającej ówczesny horyzont sztuki, mgły, przebić się zdołali i jaśnieją do dziś światłem gwiazd pierwszorzędnych po wiekach minionyęh.

Wyróżniąjąca się już wówczas i wyłamująca, z pod naciskającego inne włoskiej, szkoła hiszpańska i pośród potocznej oryginalności genialnie odskakujący od wszystkich innych Hollender Rembrandt stoją jako żywe świadectwo prawdy, którą mamy na myśli, prawdy opartej na wiekuistych a niepożytych prawach do życia individuum każdego, prawach i obowiązkach indiwidualności osobistej i rodowej w sztuce.

Dawniej już, mówiąc o szkole hollenderskiéj, zwracaliśmy uwagę na brak w niej idealizmu, który tylko od czasu do czasu jako wyłączne usposobienie niektórych mistrzów w pewnej mierze ukazywał się, mam tu na myśli Van Eycka. Pod wpływem szkoły włoskiej Hollendrzy zmienili do pewnego stopnia to usposobienie swoje. W Ru-

tej drodze Van

iii!

'di.....li

na

kierunkowi ma-

jjHsj

jy

V'T' '•

na-

I»

po-

malarstwo w XVII i XVIII wieku znalazło: jednym był idealizm oparty

bensie, na którym potężnego w pomysłowości i dzielności rysunku Michała Anioła wpływ jest najwidoczniejszy, widzimy jeszcze, iż za wzór do swych Madonn i świętych, brał zwykle postacie zatyłych Hollendrów, jego Venery tłuste o biało-różowem ciele a rudawych włosach rassy flandryj-skiéj, jego bohaterowie mythologiczni o w pałąk wygiętych goleniach są idealnemi postaciami tylko z nazwy, a jednak usiłowanie idealizowania uogólniania charakteru, pełność i szerokość rysunku, są w jego pracach już stokroć większe, niż w poprzednikach jego.

Dalej jeszcze posunął się na Dyck, tak w portretach, nad które lepszych sztuka malarska nie wydała, jak w niektórych religijnej treści obrazach, gdzie i idealizm w całej swej podniosłej sile i zupełności napotykamy. Popchnięcie wyszłe z szkoły włoskiej było potężne, wydało też owoce niepośledniej doniosłości, za przykładem Rubensa i Van Dycka poszły całe szeregi innych mistrzów niezacieśniających się już do małych rozmiarów ani do potocznego z charakterystycznej strony przedstawienia przyrody; piękność formy na chwilę odniosła zwycięztwo. Wzmiankowaliśmy już Mirevelta portrety, niemniej świetnie odznaczyli się tej drodze Franz Hals, Van der Heist, Korneli Schut, Jordens i inni, Rembrandt nawet jakkolwiek zupełnie oryginalny i należący do tych, w których widzimy powrót do rodowych wyłącznie cech hollenderskićj charakterystyki, trzymał się przynajmniej w większej części swych portretów i w obrazach naturalnej wielkości idealnych zarysów i kierunku przez włoską szkołę wskazanego.

Przyrodzone przymioty i właściwości rodowe wszakże brały nieraz górę nad zasadami wszczepionemu [uż Breughel ojciec oprócz religijnych obrazów, do których popęd we Włoszech zaczerpnął dał był początek nowemu larstwa osnutego na tematach branych z życia ludu prostego. Rubens przejęty silnie potężnym wpływem Włoch podniósł był to usposobienie do godności legendowo mythologicznego malarstwa w swoich obrazach satyrów i bachantek, w czćm go uczniowie jego z niemałem powodzeniem śladowali. Wytworny Teniers na dwóch polach klassycznem i ludowem z równem pracował powodzeniem, przeplatając piękne swe gruppy portretowe miejskich zgromadzeń municypalnych hollenderskich obrazami z potocznego karczemnego życia ludu. Rembrandt do religijnych przedmiotów wprowadzał osobistości i charaktery

stykę czysto hollenderską, brzydoty nawet nie lękał się jego pędzel, słonecznemi blaskami zdobiący niezgrabne, chociaż pełne życia i głębokiego . czucia prawdy, postacie.

Zwolna więc lecz bezustannie prąd przyrodzonego upodobania podrywał i znosił tamy, które pękłszy nareszcie, sprowadziły najzupełniejszy wylew charakterystyki ludowej w szranki odwzorowań malarskich.

Za Teniersami poszli Brouvery, Ostadowie i Steiny, a brzydota typów stała się cechą tej karczemnej sztuki, doprowadzonej do ostatecznych wyników graniczących z wstrętnemi malowidłami nie-przystojności codziennych.

Wskazaliśmy rozdrożne kierunki, na jakich się

na naśladownictwie, drugim re-• alizm do grubej doprowadzony zmysłowości, a oparty na prawdzie powszedniej. Mieliśmy tu sposobność wykazać, jak prawdziwie genialni mistrze z obudwu tych kierunków sami z wy ciężko wychodzić umieli, teraz należy się jeszcze kilka słów wzmianki tym, którzy zdołali się utrzymać w równowadze, lub którzy, żyjąc w tej psującej się atmosferze zboczeń, zdołali zajaśnieć prawdziwie wyższemi zaletami umiejętności i dobrej uprawy malarstwa.

Napiętnowaliśmy wyżej znamieniem śmierci ów tak zwany kierunek klassyczny ową szkolarską jednostajność i rutynę sposobów wykonywania dzieł malarskich, napiętnowaliśmy znamieniem upadku kierunek realistyczny, zniżający się do powszedniości i grubej gminnej nieprzystojności, zastrzegając przy tym drugim prawo indiwidualno-ści osobistej i rodowej.

Cóż-to są te prawa indiwidualności osobistej

i rodowej.

I czy istotnie przyniosły sztuce jakie ożywcze tchnienie w chwili martwoty szkolarskićj i rzemieślniczego naśladownictwa, które upadek sztuki sprowadziło? Na to odpowiedź znajdziemy w samych dziełach sztuki, jakich nam zbiór Willanow-ski dostarcza. Teoretycznie biorąc, sama już indi-widualność pojedyńczych mistrzów wyrywa sztukę z rzemieślniczej nudzącej jednostajności. ^ I gdyby nie godne najcięższej przyga-' ny lenistwo tych malarzów XVII wie-1Й ku, którzy za rzecz najdogodniejszą uważali wziąć gotowe już urobione

Żałować trzeba, że szkoła hiszpańska jednym tylko z Velasqueza w Willanowie jest re-

poprzedników swych sposoby naśladowania przyrody, sztuka nie przyszłaby była do upadku. Mistrzyni sztuk plastycznych, przyroda, skarby swe rozsiała i rozsiewa dla wszystkich jednakowo, a kto trudu na uczenie się od niej samej żałuje, zasługuje według słów Leonarda da Vinci

Netschera, Mierisa, Pollenburga, Wouwermannow i im podobnych.

obrazem i to kopią prezentowana, że zatem to, co tu o niej powiedzie jeste-

L--

___- :

ЩЛ :i|

"''I

pi

У)

щшшш

3JJ

ai

Ryt, Wolski.

Rys. Masłowski.

Widok Drezna, obraz Canalettego w Galeryi Willanowskiéj

me

nie zapisali pod koniec XVII i w XVIII wieku. Źródłem ich nauki z

i)'

na nazwę wnuka przyrody nie zaś syna. Synami jej być mają malarze, synami szczerze miłującymi byli Włosi w czasie kwitnienia sztuki, synami Hollendrzy i Hiszpanie w czasach upadku powszechnego w wieku XVII; a jakkolwiek niektórzy z nich posunęli się w tern naśladownictwie do pospolitości i o duchowych wyższych polotach zapomnieli, zasługę mają w tćm, że co czynili, czynili z miłości do prawdy przyrodzonej, z szczerością, bez pychy i obłudy.

Ta to szczera miłość swej ziemi, swego nic-" ba, swego ludu, wszechstronna i wyłączna, ta miłość prawdy przed wszelkiemi innemi względami, chociaż częstokroć z warunkami piękna niezgodnej postawiła ich, pomimo zniżające sztukę wyłączności, na świeczniku sławy, której im wieki całe odjąć nie będą w stanie.

Byli bo też i pomiędzy Hołlendrami mistrze, którzy umieli połączyć sz-częśliwie rodową swą cechę, charakterystyczność, jeżeli nie z najwyższą idealną w sztuce dążnością, to przynajmniej z zasadami piękna; dość tu wspomnieć, Gerarda Dova,

Album Willanowski śmy zmuszeni dla ciągu historycznego opowiadania, da się oprzeć na dowodach dających się naocznie sprawdzić, przeto z mniejszym dla zwiedzających zbiór ten musi być pożytkiem.

W porządku chronologicznym była to ostatnia świetna karta malarstwa, na której się Hiszpajednej strony były Włochy z drugiej Hollandya. Wpływ zarówno idealizmu

religijnego włoskiego, jak realnej wyborności Van Dyck a, odbił się na niej. Religijny kierunek oni to doprowadzili do extatycznych uosobień świętych postaci, realizm do dzielności i wytworności, przewyższającej niemal Wenecjan, Bolończyków i Hol-lendrów, pozostali pod jednym i drugim, sobą samymi, odbijając w malarstwie to swój zapal religijny, pełen uniesienia i mistycyzmu, w którym odznaczali się Zurbaran i Murillo, to realną plastyczność ognistą, w której mistrzem był Velasquez. Że jednak byli sobą i dlatego właśnie, że zdołali siebie odbić w pracach swych, w czasach powszechnego upadku, zajaśnieli blaskiem, którego im

Isto-

rzeczą zajmującą tnie, na pozór takby się wydawać mogło i by

IB

ч nuimi

в

‘

Щ

'

*

-i

fe-

jf

*

Ш ¹

m

ШШ

wm

/Л

4ii|

■i;

ii

j*

ïïTïïïïïl

i*: •"* •

MllłUfe.

przeszłe wieki sztuki poniekąd pozazdrościćby mogły.

Tyle razy powtórzony tu i z takim naci

skiem wyraz upadku mógłby słusznie czytającym te słowa podsunąć myśl, że skoro sztuka upadła i nareszcie zupełnie prawie na rzemiosło zamieniła się, to właściwie nie może być mówić o niej więcej.

łoby, gdyby na szczęście pośród tego stanu smutnego nie były się znalazły osobistości wyjątkowe, które zdołały wynieść z tej ruiny imiona czyste, a przymiotami prawdziwego artyzmu dawniejsze szczęśliwsze dla malarstwa czasy przypomnieć, lub nowym kierunkom drogę utorować.

Przyjrzemy się tedy obecnie i tym, którzy byli na pochyłości wirtuozowskiej w sztuce i tym, którzy na świeczniku artyzmu pozostali.

Chronologicznego trzymać się będziemy w tym dalszym przebiegu poglądowym porządku, z powodu, jakiego się domyśleć można z uprzednich wstępnych słów, to jest, iż podział na szkoły: nieliczną w produkcyi włoską, wpływem włoskim przejęte hollenderską i Francuzką i wreszcie, na hiszpańską ubogą w przykłady w Willanowskim zbiorze, jest prawie niemożliwy, a że natomiast należałoby inny wprowadzić układ na rodzaje: najwyższy religijny, historyczny lub ogólnie figurowy, potoczny połączony z bitewnym i krajobrazowy.

Tego tedy porządku na podstawie chronologii trzymać się będziemy, doprowadzając przegląd nasz do ostatniego już wieku, to jest do XIX, z którego jeden tylko w galeryi obraz znajdujemy.

Belgijczyk Cornells Schut (1697 1' rôy6) należał do tych uczniów Rubensa, których historycy sztuki w pierwszym stawiają rzędzie, rysunek jego poprawny w ogóle i szeroko pojęty, zatrąca przesadą w muszkułowaniu i cechuje się właściwością odróżniającą Schuta od innych artystów, zatem nadającą mu znamię oryginalności, którą jest, pewna twardość i ostrość zarysów, jakoteż ciemno brunatne cienie, któ-remi bczwątpienia pragnął podnieść* ja-

sność świateł. Zbiór Willanowski zaopatrzony został w czasie rozprzedaży gałłeryi Ossolińskich obrazem tego malarza bardzo wybitnie odznaczonym, wzmiankowanemi właściwościami a przedstawiającym Chrystusa Pana przed Piłatem Nr. io. W kilku postaciach naturalnej wielkości przedmiot jasno się tłómaczy, układ więc który jest dobrego dzieła malarskiego podstawą, znajdujemy tu odpowiadającym założeniu.

W postaci Zbawiciela wyraz dosyć dobrze uwydatnia chwilę, chociaż więcej jest w niej cierpienia fizycznego, niż duchowego: realizm hollenderski przeważa tu. W każdym razie lubo dzieło to nie wyszło z pod ręki mistrza pierwszorzędnego, należy jednak do cennych prac na polu malarstwa religijnego, do ogólnej zaś skarbnicy sztuki przynosi przykład szczerej nieobłudnćj pracy i poszukiwań prawdy plastycznej, czynionych wprost na naturze, nawet odcień Rubensowskiego manieryz-mu widoczny w przesadnem wyrażeniu siły mięś-niów, łopatki i ręki zbira, prowadzącego Chrystusa Pana, ma w sobie jeszcze ślady szczerego usiłowania znalezienia bezpośrednio w przyrodzie motywów prawdziwych do tego ciała; sama nawet twardość i ostrość zarysów służyć mogą za dowód staranności i ścisłości w poszukiwaniu prawdy. Wymienione tu przymioty obrazu skłoniły nas do podania w dziele ninicjszćm kopii rytowniczćj odtwarzającej oryginał.

Zupełnie różnym od poprzedzającego był Francuz Lesueur Eustachy (1617 -j-1655), malarz wskroś przejęty religijnym duchem, który go z pośrodka współczesnego mu bczreligijnego społeczeństwa wyróżniał. Jest to pierwszy malarz Francuzki, który we Włoszech nie był, zatem wpływ jakiego od szkoły włoskiej doznał, jako bardzo pośredni, bo w części oparty na niektórych tylko dziełach sztuki włoskiej w Paryżu znajdujących się, w części zaś na rycinach podług arcydzieł Rafaela, uważać należy za bardzo ograniczony, chociaż widoczny, jakoż sposób rysowania i malowania Lesuera jest bardzo oryginalny, a chociaż zbywa mu na potędze wielkich mistrzów XVI wieku, ma jednak wdzięk i szerokość, którejby się żadna szkoła nie powstydziła. Największa część dzieł jego jest treści religijnej, jak kopuła w kościele Najświętszej Panny de la Victoire i w klasztorze Kartuzów w Paryżu, gdzie w znacznej liczbie wielkich obrazów, znajdujących się obecnie w Luwrze, życie S-go Brunona wystawił. Mythologicznych ulubionych w jego epoce obrazów niewiele wykonał, najważniejszemi

JTS-

шш

ЧЩ

:•

РИМ

ШШ1

mi

■jg

.■

■PS

1 I:

шЯ

ШШ

!:■

ж;.

Ml

■Ji,

::YŻ

-i?

Ill

■À.

шш

т^а

Rysował J. Maszyński.

Щь

щ-

sV

$5

шгш

)ï

sS

Щ|

IfeÄ £

i*

ШШЁ

-

ms

».

НаЙ

1Ш

wŁ

;•

j:

:л'0

Wm..

ч?

•VV

;Ч,:

; ' ' ’’

1*

'iW^l

4 :'    & , I

IK

'•v:

[v

fi

ЯЯ

ГЭ

НИ

l №4,\=Лу.. XïAi

ЩЁ)У ■

шв

щжш

ШЯЯ

WÊM

»*    »    „ j

нМёШш

Ś7-:.v.;

ШШ

•С

rfrf:

/ншя

*а

v\

Hpl

ж

iS

Rytował Б. Puc.

„Ессе Homo” kopia z obrazu Kornelia Schutta w Galleryi Willanowskiéj.

«

♦

#

-V,

i*

7

<.

. V

A

.

= - ' V

*

;

i

:

■> \

rf r

4]. •.

i

U

!

y

,v

.

*

■

■

-

î

*

/

%

Vv-

V

-

*

■Ф

i

г ■

•J

Ш

i

.■ :

ł

#

~я=:

.

Ą.

i---'

Я

msr%î

ч?

■, > ж

ш

; JKŁ^ Âg ^.рДЯДу "■'    .

F-

J=r_

u.

ДрЩ

Ü WĘ. _

7_ 1_

Я

'7r*

^Pt.

üi

я

Я

B

£h1|

'

B

m

Я

■я:

m

~

jlgg

Hjis

9Ш

гаЙШШша

lälfl

ш

ш

L. ,

-

.

kJ,

- -

и

Я;

7

я'

Й|

~

Rys. X. Pilatti.

67

---

T^7-~-=

ki

ШМ?:

■-Щ

.=£

. •

/

я _-

ццг

>■=:

:-

-ш

-J-

•- P

Я

a

Éü

иШВЁ

ЯЯдД'

I

ï

I

П

E

".: I.,

H

llllllllll

ïiBiuiMiwmiH]

i

я

immiiiiiiiiiiii

m

,

Ш '

щ

m

.,l|j

m

iii jj^

:; ii

ià

\ш

Й-Й

;Я:

Щ

р

щ

щ.

ж

Я

m

If

wmm

ш

■я

ЩЦЁШВЁШШ

ШМ

к- ■--

1

,1

I

V

Щ

я-;

V.

ж

.

и

Яш

i

1

э

:

я

{$•>

и

li';

1

II

I

ЯКЯ

ЯЯ

я

I

1;

1

"...

;

=5?-=

>•-

я:

I

1Г

:~Г”?

я

•;

>||

51

==

Шш

ЩШМ-

; - _

===™

, ;

Ï

Я,Я

Ryt: Konaizewski.

Taras pałacowy od ogrodu.

era

zm

ta

Ul:

'"fiillllllllllllllllllllllllillujllJ

щщшт

f:X

?)

HM

F тчЁ

Uf

n.'⁻

JIII4IIIIIII44 ni i i 11 ii i i i i i ii i iii i ; i i iij

ВилишЯ

SJScv i

Мщ

ЙЯ

są ozdobienia hotelu Lambert na wyspie Świętego Ludwika w Paryżu, przedstawiające Trace Herkulesa. Religijnych jego utworów cyklowych przypomnienie mamy w Willa nowie, w pa-stelowćm studium Kartuza, wykonaném zapewne jako przygotowanie do jednego z obrazów z życia Ś-go Brunona Nr. 221, szeroki charakter rysunku, pewność ręki, jasność kolorytu tej głowy mnicha, przypominają w zupełności obrazy Lesu-i zalety artystyczne, jakiemi się ten młodo arły mistrz szkoły francuzkićj odznaczał.

Nie mieliśmy do tego czasu sposobności, wspomnieć w niniejszym poglądzie na malarstwo o Cor-regiu, ani o wpływie, jaki on na następnych wywarł. Przyczyną tego braku sposobności był brak zupełny obrazów jego, teraz dopiero nastręcza się okoliczność, gdy nam z porządku rzeczy przychodzi mówić o szkicu do kopułowego malowidła, pomysłu francuzkiego malarza Lebruna, na tćm bowiem polu Corregio był pierwszym, który miał odwagę, rzucić się na trudności wykonania wielkiej liczby postaci, jakby unoszących się po nad głową widza.

Początkowanie Corregia było bardzo płodne w naśladowców; kopułowe i plafonowe malowidła po pierwszym kroku jego, poczęły się napełniać skróceniowemi aż do dziwactwa i potworności po-suniętemi grupami; do takich pomysłów należy i szkic do malowidła kopułowego przedstawiający Wniebowzięcie Najświętszej Tanu у (Nr- 2З9). Szkic ten jest śmiały wprawną nakreślony ręką, szeroko i jasno malowany; ma więc wszystkie znamiona tćj doskonałości technicznej, którą napotykamy w wieku XVI, a która w XVII wieku pod szko-larską ręką Lebruna i jemu podobnych stała się chłodną umiejętnością, wirtuozowskiem powtarzaniem pomysłów, układu, oświetlenia, rysunku, dawniej już przez innych z lepszym skutkiem wytworzonych. Lebrun Karol (1619 -j-1690) był właśnie jednym z najznakomitszych wirtuozów w malarstwie; niepospolitą zdolnością obdarzony, nabył długim pobytem we Włoszech, opatrzeniem się arcydzieł szkoły włoskiej, łatwości w układaniu, nie można bowiem powiedzieć w tworzeniu pomysłów; ogromne obrazy wykonane przez niego dla Lud- 3 wika XIV nie przedstawiają pod żadnym względem к nowości ani samoistności; ruchy, postacie, wyraz, | układ, słowem wszystko, co stanowi duchową stronę pomysłu, możnaby odnaleźć w obrazach Rafaela, Giulia Romano, Mantegni i innych; są to zlepki dokonane przez utalentowanego kom

pilatora, a wprawnego rysownika, zaniedbanego . w malowaniu. Lebrun daje w historyi sztuki z siebie przykład pociągający niezwykłem powodzeniem, ale zgubny lekceważeniem istotnych, głębszych, przymiotów w tworzeniu obrazowem.

Lucca Giordano (16З2 -J- 1706), zwany inaczej Lucca Fapresto, co znaczy spiesz się, samym już tym przydomkiem charakteryzuje epokę swoją; spieszył się napędzany przez ojca do pracy, spieszył jak Lebrun, żeby jak najwięcej napłodzić nie zważając na to, czy to będzie jak można najlepiej. Jego Habakuk porwany przez Anioła (Nr. 179)

* w galeryi willanowskićj, daje dokładne wyobrażenie tak o nim samym, jak i o owym kierunku, o dobrych pozorach a czczości wewnętrznej.

Karol Maratta (1625 -j- 171З), którego szkic Narodzenia Tańskiego (Nr. io5) posiada zbiór wil-lanowski, uczeń rzymskiego malarza Andrea Sacchi, był rysownikiem wybornym, odznaczającym się bardzo pewną ręką, niestety jednak, innych przymiotów najważniejszych w tworzeniu idealnćm prawie że nie posiadał. Wyrazu brakiem świecą jego pomysły, głębokości żadnej, w drapery ach manieryzm, w barwach i układzie wzgląd tylko na dekoracyjną piękność zachowany, wszędzie znać sztuczność, udanie, nigdzie szczerości, a chociaż w szkicu, jaki mamy przed sobą, więcej może niż w wielu innych znaleźć możemy uczucia, siły i piękna, manieryzm odbiera mu jedną z najcenniejszych wartości dzieła sztuki: prostotę prawdy. Powinni byśmy skończyć na tern określeniu Marattego, gdyby nie wpływ, jaki za jego pośrednictwem w sztuce na ziemi naszej uprawianej, tak przeważnie odbił się w Bacciarełlim, Czechowiczu, a za niemi i w innym, dziś jeszcze żyjącym malarzu obrazów kościelnych. Mdła próżnia i manieryzm pomysłów Bacciarellego, zajętego zresztą przeważnie portretowaniem nie potrzebują szerszego określenia, bardziej tu idzie nam o Czechowicza ucznia Karola Maratta, który w szczerocie uczucia religijnego przewyższał swego mistrza, chociaż nie mógł mu dorównać w pewności rysunku. Niezmierna płodność malarzów tego kierunku, jako cecha charakterystyczna odbiła się i na naszym Czechowiczu. Setki jego wielkich obrazów napełniają kościoły kraju całego, a niektóre z nich jako odznaczające się żywszym, niż w mistrzu jego widzimy wyrazem, wywarły, choć w pewnej mierze, dodatni wpływ na uprawę sztuki w Polsce.

Wojniakowski Kazimierz (1772 -f-1812), był uczniem Bacciarellego, przy-

лг

■А

шш

.....

IP

щч

ШШ

§рг.

■V^g

. -л

■щ

■-

иа

ШЯ|

Ж*

.щ.

i (У

L';

■«

вШ?

111h

k .'-J

U ..

••

; ' _Г

ÜS

•;

IÎ

'Ч

Щ§

■1

■I

il

mm

ii

АЩЧ

7$

к,

Rys. Kotarbiński.

•V."

iw"

Ш.

"1

шштя

тМЩ;Ш

Sgi

Si

.fr

ЛЬ :

?. «»i

ваш

Ryt. Br. Puc.

Bacłianalja, obraz Tordaensa w gra-leryi -willaxio^xrslsiéj.

/

*

*

:

ф

Ф

;

.

..i

,

■

rodzone jednak zdolności wyniosły go ponad mistrza

w pojęciu prawdy przyrody. Święta Magdalena jego ręki, (Nr. 202), posiada siłę i pewność rysunku, soczystość barw i świetność; przymioty, co

się z pośród modnej maniery samodzielność, w której majaczeje przedświt nowego odrodzenia sztuki malarskiej w Europie.

do których temu wielce

utalentowanemu malarzowi, tylko natura i dzieła dawniej szych mistrzów, mogły dać wskazówki, jakich, czyciel jego bezpośredni,

ani nau-

ani współcześni dostarczyć nie-Odradzającćj się sztuki pod Dawidem

byli w stanie, we Francyi, Woj makowski znać nie

mógł; jeden tylko

Mitologia należała, w czasie najświetniejszego zakwitu sztuk we Włoszech, do źródeł, z których czerpano przedmioty do plastycznego odtwarzania pełnemi rę-

ЛИ

£=:~r

jilpS

тли

Ig

-----

im m

lii!

....

•ot-

M)

pkJ

И

m .

«mii

liii

iSg

I”

In

113

"I

HH

ry,

Rys. Konopacki.

Ryt. Malinowski.

Widok pałacu Willanowskiego od wjazdu, podług obrazu Canalettego.

Smuglewicz równy zdolnością Dawidowi, a dzielny, giczny rysownik, mógł Wojniakowskiemu być niejakim,

i istotnego pięk-nam bliższych wska-

ener

koma.

Mantegna, Rafael, Giulio Romano, Giorgione, Tician, Corregio, a za nimi Caravagio, Guido Reni, Ru-

na tej nowej drodze zwrotu do prawdy na przykładem, na to jednak brak zówek biograficznych.

bens, Jordaens, Poussin, Battoni i całe szeregi innych, na pierwszćm miejscu po religijnych, stawiali legendowe greckie zadania

Ostatni więc obraz religijny, o jakim w tym opisie

nam uczynić wzmiankę,

galeryi Willanowskićj, wypadło ma dla nas podwójną wagę, powtóre jako malowidło, w

Album Willanowski.

Epokami i indywidualnćm usposobieniem się, że przedmioty obierane do obrazów, należały albo do wyższej sfery pięknej legendy idealnej, lub do

działo

raz jako dzieło Polaka, którćm widać wyróżniającą

niższej, bachijskich zabaw i cielesnego powabu, ułudą sprosności wabiącego oko, podniecającego zmysły.

rr~':    . ■'

liii

la

?»

■л

Wbr-

ШЙ1

li

№fp

Łaajl

Im

as

c¹

Jestto więc jeden

Obraz przedstawia jedno z na-Tłumy narodu witają

się na

Viani Antoni wymalował budowle i cały widok architektoniczny Piazza del Popolo, zaś figury

na

ma-

my w

sunek łączy się z wdziękiem dotknięcia opartego na kolorycie prawdziwym i wolnym od przesady, manieryzm nie dotknął

», _

DHL

Do tych ostatnich najczęściej zniżali się Cor-regio, Rubens i uczeń jego Jordaens. Jordaensa Jakóba (1694 -j- 1678) Tryumf Bachusa (Nr. 87), uwydatnia wybornie kierunek i przymioty tego rodzaju obrazów. Powab ich zewnętrzny, cielesny, że tak powiem, był bardzo wielki, niepospolite mistrzowstwo techniczne, życiem tchnąca wyrazistość, każą nieraz zapomnieć o powszedniości sfery duchowej służącej im za punkt wyjścia. Tryumf Bachusa, który pomiędzy innemi w rytowniczćj kopii tu podajemy, należy niewątpliwie do naju-datniejszych pomysłów a najdzielniej skończonych malowideł, jakie w tym rodzaju wykonane zostały. Bachus i bachantka mają w sobie coś hollen-derskiego wprawdzie, w innych atoli głowach i postaciach satyrów, typowość powszechna oparta na greckich i rzymskich rzeźbach, jest najzupełniej doskonale przeprowadzona. Szczęśliwie w czystości i jasności kolorytu zachowany obraz ten, mógłby zdobić najpierwsze zbiory monarsze, jakoż istotnie należał kiedyś do zbiorów króla Stanisława Augusta, jak pozostała na ramie cyfra o tćm świadczy. Drugi obraz Jordaensa Narodzenie Bachusa (Nr. 194), przedstawiający tego bożka pod postacią tłustego dzieciaka otoczonego owocami, jest daleko mniejszej wartości pod względem sztuki.

Pod postaciami mitologicznemi wyobraził Pom-peo Battoni (1708 -j- 1787), w dwóch obrazach uosobienie poezyi i sztuk plastycznych. Na jednym z nich (Nr. 214), Apollo, zdaje się, pod postacią młodzieńca laurem uwieńczonego, oczy w górę wzniósłszy, wypowiada jakby poetyczny utwór, przysłuchują się wymowie jego dwie postacie uosabiające poezyę i muzykę, o ile z oznak ja-kiemi są otoczone wnieść można. Na drugim (Nr. 21З), zgromadzone są trzy sztuki: budownictwo, rzeźba i malarstwo. Obadwa te obrazy uderzają na pierwszy rzut oka pięknością, linii układu, śmiałością i wdziękiem poprawnego rysunku i bardzo pięknym, jasnym, żywym kolorytem. Jeżeli sobie przypomnimy, że chwilę w której żyl Battoni, poprzedził zgubny manieryzm Karola Ma-ratta, będziemy musieli oddać całą sprawiedliwość autorowi tych symbolicznych obrazów, iż umiał pracą samodzielną wybić się ponad poziom zepsutego smaku. Zaprawdę był to nietylko na swój czas, ale i bezwzględnie bardzo znakomity mistrz. Olbrzymie obrazy, jakiemi ozdobił kościół Kartuzów w Rzymie, nie mogłyby być wykonane mniej dzielną i wyrobioną ręką; tę dzielność widać właśnie w pięknych pracach, jakie ma-

my przed sobą, a jakie w dziele niniejszém, w wierném odwzorowaniu podajemy. Trzeci obraz tego mistrza przedstawiający S. Józefa z Chrystusem Panem mieści się pod Nr. 199.

Obraz stanowiący środek pomiędzy tćm, co nazywamy dzisiaj obrazem historycznym a potocznym, zamieszczony w galcryi Willanowskićj pod Nr. 20З, przedstawia Piazza del Popolo w Rzymie-, w czasie wjazdu księcia Radziwiłła, posła Jana III Sobieskiego, zwiastującego Ojcu świętemu Innocentemu

XI zwycięstwo pod Wiedniem. z najważniejszych obrazów w tćj rezydencyi bohatera z pod Wiednia, który swoją i narodu swego piersią, chrześciaństwo całe od nawały tureckiej zasłoniwszy, potęgę wrogiego krzyżowi półksiężyca, złamał, stępstw tego tryumfu, długi korowód, świetnie wjazd do wiecznego miasta odprawiającego posła, dary obyczajem ówczesnym składane u dworów, stanowią tu jeszcze wielbłądy w bogate rzędy poubierane, dzielne rumaki tureckie stanowiące czoło korowodu, w końcu którego sam ambasador otoczony towarzyszącymi mu magnatami i szlachtą, ukazuje się właśnie w chwili przekroczenia bramy stolicy apostolskiej. W dwóch rycinach, jakie tu podajemy dla dokładniejszego zapoznania ogółu z tym obrazem rozpoznać można w jednej całość malowidła, w drugiej jedną z najcharakterystyczniejszych jego części. Dwóch malarzów ówczesnych złożyło odwzorowanie tćj pamiętnej chwili. Vi

Piotr Van Bloemen zwany Standaert (i658 -f- 171З). Pod względem sztuki figury Standaerta, a szczególnie konie i w ogóle życie, jakie w ruchliwym tym pochodzie panuje, najbardziej zasługują

uwagę.

W rodzaju portretowym i w ogóle figurowym większym, odznaczał się pomiędzy innymi Filip de Champagne (1602 -j- 1674). Uczeń Mikołaja Poussina, pośrednio jak wszyscy współcześni-cy jego, spadkobierca świeżych jeszcze i dobrych trądycyi umiejętności malarskiej.

W portrecie przez niego malowanym, jaki galeryi Willanowskićj, szeroki a dobry ry

Ife

5 był jeszcze wszystkich w owej epoce, nie ma go więc w portrecie Księcia de Bouillon, starszego brata Turenmusza

I

b- ■ '

Ш

»Д

I

Щ

> 7⁴

ip

й

■

P

wmanÊ

ш

H

Ł

Ы

К

S3&£~à

г ^

Iw'i

'

'< ^

L .

--Д1:

= - ■-

i

Ш1

1

Т?!

Ш.

Щ

Ш

олДш

."У

j.A

li

;

il

r

Ш

ЖП

щ

j^)k

%_

.

ж

s

щ,Ш

bi

1

-

ш

■Ku

-.

.

p2=ś

;

ил

II

üpssiSä

==

м

' p

Й

pp

*•

■

HI

'^Ё0вшш

MÉf

#:

-,

îbv

A\

^k

Ш

ML

kl

‘•i.

\\

''4\

F>î

«N

fa

m

m

L

Ш

r

11

m

m

Ш-

11

::- łi

I

1

g

pj

■

%j0À

£■>

«

;-:\Л

й.ЖШ

V

//

■ „

Rys. F. Tegazzo.

Kyt. B. Pue.

Poezyja i rtru-zylsa,, obraz Ba/ttoxiieg’© -w O-aler-yi TTT’illa.aa.o-W’slriéj.

w

.J

k

/

::

>:-'i

'

J

m

j

*

«

m■

I

*

!

.

(Nr. 180). Dla tego to portretu między innemi żałować przychodzi, że galerya Willanowska nie ma oświetlenia

z góry, lub jednej jeszcze ściany więcej kie wyborne malowidła jak ten portret pomieścić mogły. Rycina z czytelników dokładniej Champagne, (w Katalogu

, na

której by ta

się

tego portretu jaką podajemy objaśni o wartości malowidła Filipa de z г. 18З4 Nr- 178).

Pomiędzy podanemi rycinami znajduje się portret młodego Hollendra nader zajmujący pod względem ubio-

tretowanego, aby broń Boże nie uszczknął czegoś z znamion bogactwa jego, sztuka na tern straciła wprawdzie nieco, ale zyskała archeologia i do historyi ubiorów ówczesnych hollenderskich materjał w tym portrecie wyborny. (W spisie z г. 18З4, Nr. 18З)

Wiek makaronizmów łacińskich

w prozie 1 poezyi, wiek mięszania mythologii do obrazów z życia codziennego w malarstwie wydał niemało portretów, w których osobistości ówczesne przedstawiane bywały pod posta-

EĘp=?

■==

~_C:-

tf..

FF

ś==r

ЕИ

łżśsi

ШШШ

w;.

■В

|f

.Ił

kW-

s-

1Щ-:

■VW

тш

га

,1X

' il g

г- ê

Kd

.pi

r!

...

«yj

Я1М » Sali'.. N

ШШЛ

âgfl

il II

pj

il

SES

Rys. M. Kotarbiński.

Ryt. Śląski.

Widok pałacu Wiilanowskiego z tarasem ogrodowym, podług obrazu Canalettego.

ru w

katalogach też nazywany portretem młodzieńca

pochodzący z tej samej

w bogatym stroju (Nr. 164), a epoki, co poprzedzający malowany przez mniej znanego malarza Strobeth’a w r. i635. Przymioty tego portretu należą do tych powszechnych podówczas, jakiemi zalecały się dobre malowidła, nie ma tu błędówr rażących, ale też i genialności nie widać; autor tego portretu utonął w dro-

bogiń starogreckich. Wzmiankowaliśmy tu już podstawie jednego z starych inwentarzów Willanowskich

ciami

na

portret Kasztelanowej Słuszkowćj sub specie Cer er u, znaj dzie się

w ciągu dalszego opisu portret księżnej Lubomir skićj w postaci Minerwy z tarczą i oszczepem

, w galery i

mamy nieznanej osobistości portret mdodéj piçknèj dzie

biazgach wykończenia bogato naszywanej sukni i koronkowego wielkiego kołnierza, uległ pewnie żądaniu por-

weczki w postaci Diany (Nr. 90) malowany przez Bartłomieja Van der Helsta (161З f 1670),

Diana owa w staniku rogówkowym swojej mody, atłasowym błękitnym i w ta-

na

it*

дЯ|

Jednym z cennych także a rzadkich obrazów muzealnych jest człowiek z rybą (Nr. 83), jak go katalog nazywa. Dzieło to hollenderskiego mala-XVII wieku SantV00lta‘. Malowidło to samo się zaleca czystym srebrzystym kolorytem i nader drobiazgowćm nicposuniętćm jednak do przesady skończeniem.

Z świetnej epoki kwitnienia malarstwa w Hiszpanii mamy w Willanowie jedną tylko acz dobrą kopię z Velasqueza Antoniego Gonzalesa (1729 •j* 179З), portretu Infantki Małgorzaty. O kolorycie przejrzystym tego mistrza, z kopii jaką pod Nr.

108 mamy można nabyć dość dokładne wyobrażenie.

Francuzka szkoła XVIII wieku świetnie w Willanowie jest przedstawiona malowidłem Jana Chrzciciela Greuze (1727 *j- 180З), wyobrażającem dziew- ЯШИ czę siedzące z listem otwartym (Nr. 1З4). Obraz    ШИ

ten ma swoją legendę, podług której Szczęsny Po-    J|

tocki bawiąc w Paryżu i będąc w pracowni Greuza, spostrzegł u niego obraz ten niedokończony. Uderzające podobieństwo rysów dziewczęcia wy- li malowanego do Gertrudy Komorowskiej, miało skłonić Potockiego do zamówienia tego obrazu, skoro zostanie dokończony. Obraz przybył, a od czasu jak się znajduje w zbiorze Willanowskim, uchodzi za portret nieszczęśliwej Komorowskiej, która jak wiadomo z pewnemi odmianami-stała się główną postacią poematu Malczewskiego „Marya“ Obraz ten w każdym razie jest bardzo typową pracą Greuza i jedną z najpiękniejszych, jakie 'НИЦ w życiu swojem wykonał. Żaden z jego

ING

yf

ÏUÎjlilï Щ1i]

. , • .. 1

ul

141

rysowanym.

tHi

Гм

ci"

nulls

kićjże sukni podpiętej z lukiem w ręku i chartem u nóg, jasna blondyna z loczkami o typie czysto flamandzkim a białej cerze, jest bardzo pięknem malowidłem, chociaż wcale Diany nieuosabiającćm. Van der Heist należał do najdzielniejszych mala-rzów hollenderskich, z Van Dyckiem go niemal równać można tak pod względem rysunku wybornego, jak i kolorytu i pewności ręki; manieryzm bardzo z lekka przesunął się po nim i wygląda tu bardziej na indiwidualny przymiot ręki, niż wadę stałą, nad którą artysta już panować nie jest w stanie.

Do bardzo dobrych portrecistów hollenderskich, a tćm charakterystyczniejszych że ograniczających się do mniejszych rozmiarów figur, należał Van Mouscher (1645 -j- iyo5), którego portret dwojga małżeństwa siedzących przy stole (Nr. 64), bardzo dobrze dochowany należy do cennych zabytków sztuki, dostał się do Willanowa z galeryi Czackich.

rza

,1:

- -^4I|

---f:

przepełnionych postaciami obrazów z życia potocznego, nagromadzonych w Luwrze paryzkim, nie jest ani tak pięknie malowanym, ani tak wybornie na-Typ twarzy, jaki widzimy w obrazie willanowskim jest wprawdzie tym bezustannie powtarzającym się w jego pojedyńczych figurach i głowach typem, wybornie znanym każdemu, kto widział pewną liczbę malowideł Greuza, puszystość malowania jest tąż samą zawsze powtarzającą się u niego, przez rozpędzenie zarysów zewnętrznych wydobytą manieryczną miękkością, którą wielu za nim powtórzyło, wszelako całość obrazu ma tak nieopisany a pełen życia wdzięk, że oczu od niego oderwać trudno. Inne głowy Greuza w zbiorze Willanowskim, po części kopie wykonane przez uczennicę jego pannę Ledoux, (Nr. 1З6, 129, 86) po części jego własne oryginały (Nr. 85), tym samym typem i naiwnym wyrazem odznaczają się Obra-zy pod liczbami 85 i 86 dostały się do galeryi Willanowskićj ze zbioru Czackich.

Podobnego rodzaju puszystość malowania, j ką widzieliśmy w Greuza obrazach, znajdujemy portrecie Kafaela Mengsa (1728 f 1779) przedstawiającym Papieża Klemensa XIV (Ganga-nellego) Nr. 60. Piękny ten portret o barwach nader żywych, wyrazu pełen, jest jedną z bardzo charakterystycznych prac Mengsa; szczególnie ów koloryt ciała brzoskwiniowy, w którym zielonawe odcienia z różowemi zlewając się, dają skórze jakiś pozór mszysto-aksamitnćj barwy owocu, na pierwszy rzut oka, niemylnie daje nam rozpoznać na Morawie zrodzonego a przez dwór Saski wypieszczonego malarza.

bj    Miękkość i puszystość tak miłe czyniąca wra-

1И zenie na oko w portretach. idealizowanych, do ja-Ш kich Willanowski należy, zgubną była dla Mengsa sk w obrazach wielkich kościelnych, zapełniających ołtarze drezdeńskiego zamkowego kościoła; mdłe te wymuszone, wyszukane, skompilowane malowidła, tchnące owym nieszczęsnym eklektycznym manie-ryzmem Karola Maratta, stanowią ujemną stronę artystycznej strony tego malarza, zasługującego jednak na poszanowanie z powodu bardzo poprawnego rysunku, a odznaczającego się prawdziwą oryginalnością pojęcia piękna w barwnćm odtwarzaniu najpiękniejszego objawu przyrody zewnętrznej, ciała ludzkiego. Portret Kapncy-Швк    na (Nr. 271), ręki Rafaela Mengsa mniej

ifimlr charakterystyczny od poprzedzającego, odznacza się wielką pewnością ręki i wyrazem życia. Izmaela (Nr. 2), no-

mm

"r.v:

щтщ

w.

.4

HÉI

ii

<кШЯЖ

Шмщ

ШШт

Wmmm

Iх

Щу Ł

шв

Гм

S&

LJ

К lii

•г

Дни

1|11|||§

ми

Т/

I3ä

■Л

■ :-;

ш

«а

Mp^gof Г^кямр

Имй. Mft

■п

шШШ

Èk

ТЩ

ЯЛ

i

i

43:

ШШЧ

Шш&ш è

JiHL

ИЯ

ИяДу* Жа

ж.

|ppi|

I

iii

с,

i •-

КГ

¥М

i 'iii

sil

Шт-

~~=3gjç

•Гм

¹ II

II

шгаклшН

г:

i,--«

лл

У?

Si!

•щ

Rys. Tegazzo.

iii!

___ aSl______

Mïï^t^n'ftmiii'iniuiuiiiimiHUtiiiunifiLMiuiuiiMiwnu^jijiiHaiiHWiuHmiJ^

• ill

ШШ0ШШ

Ryt. В. Puc.

Szfa.3s:i piękne: Budomiictwo, BzeiToa i Ibv£alarstwo, Inopia obrazu Batozxie^o

tv <3-aler3ri 'TTsT’illaoa.OTvslsie?.

’

*

j;-.- -ч .

\

i

I

;

i

■

:

- ' i A } ■

r

J,

1;

(

? T‘

*

.

*

' '

*

-i

•'

'

-

.

i

к

■

:?

-*

m

w

«*

V

щШ£ш

ÆmkW/m

Au

I;

...

tujemy tylko dla pamięci zwiedzających galeryę, przymioty jego są nader mało wybitne.

Zycie potoczne Hollendrzy najpierwsi, jak to już mówiliśmy na tych stronnicach, w zakres odtworzeń artystycznych wprowadzili. Galerya Willanowska posiada kilkanaście obrazów dających o tej sferze malarstwa dosyć zupełne wyobrażenie; składają się na nie Teiüersy, Mieris, Brouwer, Wouwermann. Pokupny ten rodzaj malarstwa o drobnych wymiarach znalazł przedstawicieli i w mistrzach innych narodowości, w dawniejszych już czasach; Salvator Rosa i Casanova Włosi, Calloth i Bourguignon Francuzi, a Chodowiecki Polak, będą tu w swojem miejscu wspomniani.

Jednym z najdzielniejszych malarzów życia potocznego hollenderskiego, był David Teniers (1682 -j- 1649), dobry rysownik, w układzie wdzięku pełen, a w kolorycie prawdy szukający, w dotknięciu pędzla śmiały i zręczny, utorował drogę synowi własnemu i wielu innym, którzy karczem-ność i pospolitość pomysłów dalej jeszcze, niż on posunęli; obrazek jego ręki pod Nr. 80 w galeryi Willanowskićj zamieszczony podajemy w rytowni-czem odwzorowaniu, zatytułowany Scena z życia domowego holenderskiego.

Brouwer zniżył jeszcze poziom malowideł z życia potocznego, wraz z Janem Steenern doprowadzili je do zochydzenia prawie. Nie pięknością, ale brzydotą, poczęły się znamionować prace ich, tak iż Van Ostada malowidła z łatwością rozpoznać można, nie po czem innem właśnie, jak po odraża-żającćj brzydocie twarzy jego współobywateli; po obrzękłych i zwieszonych nosach, niedojrzanćj prawie małości oczach i po małych a niezgrabnych wymiarach postaci. Prawda powszednia, charakterystyka pospolita, wygładziły piękność z dziedziny malarstwa hollenderskiego, tak iż tylko wesołość, uśmiech i nieco dowcipu, stanowią tu cały zasób estetyczny, niezmiernie drobnych wymiarów, cały tytuł tych produkcyi do miana dzieł sztuk pięknych.

Do tych którzy wyższymi okazali się po nad ten prąd pospolitości należał Wilhelm Van Mieris (1662 f 1747), ubogi w pomysł, powtarzający zawsze jedne i też same postacie, jednakowo îs Album Willanowski.

prawie ubrane, w coraz innych tylko postawach. Charakterystyką jego kobiecej, głównej postaci bywa szafirowa jubka, futrem obłożona a biała atłasowa spódnica, tego rodzaju też obrazek jego mały Kobieta śpiąca znajdujemy w zbiorze Willa-nowskim pod liczbą i55.

Wojny, któremi w XVII wieku rozbrzmiewała cała Europa, wytworzyły w malarstwie rodzaj, który w naszém stuleciu na nowo podniesiony przez Horacego Ver neta, stał się oddzielną gałęzią tak zwanego malarstwa batalijnego.

Obadwaj bracia Stevensowie, Polenburgami zwani, starszy Antoni i młodszy Paweł (1607 -\-16З8), odznaczali się w tym zakresie dobrym rysunkiem i niezłym kolorytem; tego to młodszego, którego prace są w ogóle rzadkiemi, mamy pod liczbą 274, obrazek przedstawiający Ekzekucyę zbiega z milicyi hallender skiéj, skazanego na rozstrzelanie; jeden z najdawniejszych obrazów zbioru, jak to już wyżej wzmiankowaliśmy.

Najbardziej wsławionymi w rodzaju malarstwa bitewnego, są Wouwermanowie Filip i Piotr (1620 -j- 1668) i (1626 -j- 168З). Obudwu obrazy posiada Galerya Willanowska, Filipa Wyjazd na Iowy i zatrzymanie się przed kuźnią, Nr. З29, podajemy w rycinie, Piotra Obóz, Nr. З02. Przymioty ich i zalety są bardzo do siebie zbliżone, Piotr odznaczał się nieco większą śmiałością, Filip bardziej drobiazgowem wykończeniem; obadwaj celowali wybornem rysowaniem i malowaniem koni, najczęściej też konie stanowią główne postacie w ich obrazkach i powtarzają się siwe i łaciate tak iż po tych koniach, zajmujących najczęściej naczelne miejsca rozpoznać prace tych malarzów bardzo łatwo.

Bourgignon, Jakób Courtois, (1621 f 1676), śmielszy i żywszy w układzie od Wouwermana nie odznaczał się ani tak dobrym rysunkiem, ani takiem skończeniem, jak tamten. Poznać można jego sposób malowania, po mnóstwie centkowato nakładzionych świateł połyskowych na mieczach, zbrojach i tym podobnych przedmiotach, pośród szeroko i śmiało kładzionych płaszczyzn. W Wil-lanowie jest jego bitwa, pod Nr. 276.

Tę szeroką śmiałość w drobnych wymiarami obrazach doprowadzili do zupełnej maniery Franciszek Casanova (1727 -j- i8o5) i Wawrzyniec Ru-gendas (1775 -j- 1826). Pierwszego z nich szwedzkiego jeźdźca, Nr. 186, P podajemy w rycinie, drugiego Willanowska galerya posiada dwie bitwy, (Nr. З64 i 365).

U)

za-

znakomitego polskiego artysty widniejące, zasłu-Znać w tern dotknięciu, że ręka

samo-

jącego się, a stylizatorskićj szkoły, ostatnich przedstawicielów, Lucatelli i Verneta, zajmujący szereg pięknych

. I I11*

' 1'!'" .

ШЯШЁЁШ

■II

!■'" . .;nl^

' JJJb

■■ i¹ : X

11

и

нй

ШЯ

ft

Przejście od rodzaju bitewnego do krajobrazów stanowi w zbiorze Willanowskim obraz An

toniego Franciszka Van der Meulen, (16З4 -f- 1696),

przedstawiający polowanie. Pośród krajobrazu leśnego, w którym z po za drzew ukazuje się kościół, w stylu ostrołukowym, zgromadzone jest grono jeźdźców i pieszych, rozpoczynających znać łowy, autor był malarzem trzeciorzędnego znaczenia, niewiele więc o nieśmiałych jego pociągach pę-

dzla powiedzieć można, (Nr. З00).

Drugim, który jest nawpół sceną z życia potocznego, nawpół krajobrazem, jest obraz Daniela Chodowieckiego, (1726 -j- 1801), przedstawiający bawę pośród parka (Nr. З17). W pracy té] zaledwie tylko charakterystyczne cechy dotknięcia

gują na uwagę, nawykła do szczerego śmiałego i pełnego wyrazistości rysunku, z trudnością naginała się do wyrażenia sceny mdłej, jako zadanie artystyczne. Rodzaj pomysłu w guście Vatteau, którego styl przypomina obraz Chodowieckiego, wymaga! pieszczotliwego dotknięcia ręki wytwornego Francuza, szczery Gdańszczanin nasz lepszym był stokroć od Vatteau, gdy był na swoim gruncie, w scenach charakterystycznych, żartobliwych, lub nawet po-

ważnych, ale w ogóle o zdecydowanćm założeniu.

Zakres krajobrazów znajduje w Willanowie najlepszych swoich przedstawicielów. Od dzielnego, naiwnie na prawdzie przyrodnćj opiera-bardzo znakomitego Ruisdaela do

prac mamy przed oczyma.

Wspominaliśmy mówiąc o Giorgionem, Titia-nie i Poussinie, że ci wielcy mistrze, wywarli wpływ na kierunek malarstwa krajobrazowego, chociaż nie uprawiali rodzaju tego z osobna, a raczej krajobrazu za osobny rodzaj malarstwa nie uważali, ale za tło postaci ludzkich.

Takie samo pojęcie teoretyczne i takież użycie krajobrazu praktyczne napotykamy u wszystkich wielkich mistrzów w epoce kwitnienia sztuki. Leonardo da Vinci, w swym traktacie o malarstwie, zachęca młodych adeptów tej sztuki do wszechstronnego kształcenia się, utrzymując, iż nie ma tak niedołężnego człowieka, któryby całe życie pra- ^ cując nad jedną tylko cząstką zakresu ^ malarstwa, to jest nad nauczeniem się dobrego wymalowania głowy ludzkiej, zwierzęcia lub krajobrazu, nie dopiął nareszcie celu.

Inni, Rubens, Rembrandt byli w stanie równie dzielnie wymalować krajobraz, jak człowieka i zwierzęta, toż i wszyscy pozostali pierwszorzędni a nawet i drugorzędni mistrze.

Dopiero chylenie się sztuki do upadku, sprowadziło owo podzielenie jednej, nierozdzielnćj w swćm wewnętrznem i zewnętrznem znaczeniu całości, na cząstki zwane dzisiaj specjalnościami.

Byli owi specjalni wprawdzie, w swoim zakresie znakomitymi, podołali tę część przyrody przedstawiać nam z tak głęboko poczutej poetycznej strony, że prace ich z przyjemnością oglądamy, więcej jednak w tych wszystkich robotach jest strony technicznej, zewnętrznej doskonałości, niż tych wyższych duchowych przymiotów, które-by ludzki umysł i serce, wyższemi ludzkiemi przejąć mogły uczuciami.

Weźmy jednak rzeczy jak są; zejdźmy na ziemię pośród te lasy zieleni pełne i wody przejrzyste, którcmi oko nasze i czucie pociągnąć chcą Hollendrzy, którzy pierwsi weszli na drogę, oddzielenia krajobrazu od człowieka. Było dwóch Ruisdælôw, Salomon (161З -f- 1670), i znakomitszy od niego Jakob (i635 *j- 1681), którzy na polu krajobrazowem najpomyślniej i pierwsi, z tak wielkiem powodzeniem pracowali. Pierwszego (Nr. 3ą5 i 352), odznaczają się szerszym sposobem malowania, drugiego (Nr. З98), większćm skończeniem i prawdziwie poetycznćm poczuciem powabów przyrody. Zjednali sobie sławę obadwaj tćm, że porzuciwszy drogę naśladowniczą Breughela, na matkę przyrodę, pełne miłości synowskiej zwróciwszy oko, w niej szukali piękna i prawdy z szczerością i prąwdziwem przejęciem się swojem zadaniem. Na obrazku, który podaliśmy w odwzorowaniu (Nr. З98), a który jest niewątpliwie ręki Jakóba Ruisdaela, znajduje się bowiem na nim napis i data r. 1667, miłośnicy sztuki mogą sprawdzić, jakim ten malarz był w świetnej epoce swojej działalności.

Podobną drogą poszukiwania prawdy w przyrodzie, i odtwarzania jej powabów z całą miłością posuniętą aż do drobiazgowości, po-jjjijjj|l^!> szedł Hollender Wilhelm Van der Vel-Äpgil de, (1610 -j- 169З); słynął z malowania widoków wybrzeżów morskich, z któ-В31и|р9 rych jedno tego rodzaju pod Nr. 35y

ЖЕ

Pil

Шит

га

1-'

Ryt: Konarzewski.

ШЁтШВтШ

is

fei

i’'«II»

IL*'¹

SS

^ ri I jiTr

*1

Ш1

Ш»ж

Ml

с;,

Al I J

:i ;

Ijj Ешйш

11

»?

--

т.

Дй1|

ЕЕЛВШЯ

II»

ШШ

m

гт

ÄL

-Г

É9

ШЕ

шИшЬ

Гл

SfH

sc

“2

J.

ra

V.

1 =xi'r"'.r ~.

Mm

Bfc

irt

M î

ar

шашиши

sa

■шмвнйии

ю.

s»

§§

ШрЩ

Mii:

Ui

ШШ

ifML

mm.

“^7“ja,z;d I^stdaiTwiłła, do IRÄT/m-u.,' оЪгай -w Oalearyi TXT’illaïiO’WSkiéj. malowali Sandrard î "Viwiaxvi.

'•

,■

ГГ

PH

Bf

;1]|||1!||||[1||1Ш||||11|!||И

"tïSi

Rys. Masłowski,

«

•••

o-

mm

j;

I "1

tyj

fil

nas

ciekawy oznaczony Nr. З44, wyobraża salę wielką obwieszoną obrazkami

ne

w galeryi Willanowskiéj znajdujące się, podaliśmy w wiernem odwzorowaniu na stronnicy 5y.    (*)

We Włoszech, z osobna krajobrazy uprawiać począł pierwszy Antoni Tempesta, (i555 -J- 16З0), którego bardzo piękny krajobraz nocny, posiada zbiór Willanowski, pod liczbą 200, za nim poszli inni a najbardziej odznaczył się, Salvator Rosa, (i6i5 -j- 167З). Wyróżniają się obrazy jego dzikością skalistych okolic, które brał za wzór, a cha-rekteryzują się niezwykłą śmiałością ręki. Szedł po utorowanej przez Titiana drodze, a jakkolwiek z natury czerpał wzory, prace'jego jednak tc.lmą stylizmem, a jako wyraz mają ponurość i dzikość.

Obrazy noszące w zbiorze Willanowskim tytuły Salvatora Rosy, (Nr. З09, З12, З27), wydają się być kopiami dobremi, ale nie oryginałami, dają więc względne tylko wyobrażenie o właściwościach tego mistrza.

Mikołaj Poussin dopiero pchnął tę sferę działania na nowe tory, wyborny rysownik postaci ludzkich, był nim w równej mierze i w krajobrazach; od niego datuje się w krajobrazie piękny układ linii, poprawność rysunku perspektywicznego w nieregularnych nawet zarysach przyrody i ścisła charakterystyka w rozróżnianiu gatunków drzew wchodzących w skład pomysłu krajobrazowego. Brat jego Gaspar, poświęcił się temu rodzajowi wyłącznie, a wspólnemi usiłowaniami dwaj bracia utworzyli rodzaj krajobrazów, tak zwanych historycznych, którego nazwa poszła ztąd, iż pośrod wielkiego zwykle i pięknego krajobrazu umieszczano w małych postaciach jakąś, scenę z historyi świętej lub mytologii, opracowując krajobraz sumiennie i poważnie, dociągając go stylem do wysokości zadania historycznego. Trzy piękne kraj brązy Gaspara Poussina, posiada zbiór Willanowski pod Nr. ЗЗ4, 400 i 401.

Najlepszym naśladowcą Kaspra Poussina był Jan Glauber, Hollender, nazwany z włoska Polido-rem (1646 -j- 1726), trzymał się w krajobrazach więc włoskiej szkoły klassycznéj, a był artystą niezwykłym, jak o tern świadczy jego krajobraz, o bardzo pięknych słonecznych barwach, pod liczbą 358, zamieszczony.

Na tćm samem polu krajobrazów historycznych z powodzeniem pracował Jan Franciszek Grimaldi zwany Bolognese (1606 -j- 1680); z trzech krajobrazów jego oznaczonych liczbami 205, 207 i З01, najpiękniejszym jest ostatni, przedstawiający Chrzest S-go    ^

(*) Przez omyłkę w podpisie wydrukowano Van der Neer, co się niniejszym prostuje.

Jana i dający najwyborniejszy wzór tego, czćm ten rodzaj jest w sztuce malarskiej, jakie jego powaby, a w czćm słaba strona. Są to zwykle właściwie tylko piękne stylizowane widoki, do których scena historyczna przyczepiona, nadaje im miano, ale znaczenia nie powiększa, jest bowiem z imienia głównym przedmiotem obrazu w rzeczywistości zaś dodatkiem tylko do niego, okrasą.

Niemniej pięknym jest krajobraz, (Nr. 2o5), jakoby widziany przez otwór, arkadowo w poprzek drogi zgruppowanych skal.

Najpłodniejszym w tego rodzaju widokach był Andrzej Lucatelli (1696 -j- 1741); zbiór Willanowski ma prac jego dziewięć, pod liczbami, З07, З22, З26, З28, З81, З87, З90, 402 i 404; sposób malowania tak je czyni podobnemi, że odróżnić je od innych łatwo. Odznaczają się pięknemi zawsze lini-jami, dob^rn układem, śmiałością i pewnością ręki i miłym kolorytem, przypominającym nieco malowanie dekoracyjne, którego tego rodzaju krajobrazy są początkowaniem.

Ostatnim, który się w zakresie stylizowanego krajobrazu odznaczał, był Klaudyusz Józef Vernet, (1714 -j- 1789), z rodziny owej artystycznej w której Karol a ostatecznie Horacy, okryli się sławą na świat cały. Krajobrazy jego najczęściej wyobrażają wybrzeża morskie, przy zachodzącem lub wschodżącem słońcu, przy księżycu, porty lub tym podobne. Zbiór Willanowski ma ich trzy (N-ra, 242, 383 i З89) dających dokładne wyobrażenie o wartości prac Yerneta Józefa.

Przechodzimy do ostatniego rodzaju malowania widoków, graniczącego już z tak zwanym rodzajem nature morte, do perspektywicznych widoków wnętrzów i zewnętrzów budowli.

Jednym z słabszych w tym rodzaju obrazów ale zajmującym jako przedmiot jest Pont Neuve, w Paryżu, (Nr. 353), malowany przez Petitot. Tegoż samego rodzaju pamiątkowe znaczenie mają dwa obrazy, Wnętrze kościoła Jezuickiego w Ant-werpii. (Nr. З49), wykonane przez Henryka Yan Steenwyk około r. 1589 i drugi szczególnie dla

na których w nadzwyczajnie zmniejszonych figurynkach przedsławio-jest życie S-go Jana Nepomuce?ia. Obraz ten wymalował Gabriel Donat, Ambroży de Grtinau, i ofiarował go Maryi Józefinie, żonie Augusta III, króla

Polskiego, słynącej z wielkiej pobożności — jest to więc pamiątka historyczna bardziej, niż obraz, którego wartość artystyczna, pomimo że jest bardzo dobrze perspektywicznie wykreślony i starannie wymalowany, nie przechodzi zwykłych miernych produkcyi: owoców chłodnej woli malarza, nie zaś poczucia piękna lub pod-niosłości chwili, jaką obraz ma przedstawiać.

Najwyższej sławy w rodzaju perspektywicznym dostąpił Beilotto Canalö zwany Canaletto, (1697 -J- 1768), którego plac Świętego Marle a w Wenecyi, pod liczbą 355 napotykamy (w katalogu z roku 18З4 Nr. 9). Dokładność rysunku perspektywicznego, poszukiwanie prawdy i piękności w barwach, oto najważniejsze przymioty obrazów Canalettego, owe zwykłe cechy dobrych mistrzów. Stwierdza się na nich, co się już tu kilkakrotnie powtórzyło, iż miłość prawdy jako punkt wyjścia i jako dążenie, najpewniejszą są drogą do dobrej sławy.

Na tćm samem polu zyskał laur swojego czasu i Bernardino Canaletti,

(1724 -j- 1780), którego dwa widold Drez?ia pod Numerami З79 i З91, zamieszczone, podaliśmy w odwzorowaniu drzeworytniczem-(W spisie г. 18З4, i^r. 1З6 i 149).

Zajmują nas one z powodu, że dynastya Saska panująca w Polsce obdarzyła kraj i owym Canalettim, który później już za Stanisława Augusta w Warszawie osiadłszy, niemałą liczbę widoków stolicy i okolic byl wymalował i wyrył na miedzi, jest nam więc drogim, że te ukochane nasze kąty starego grodu, pamięci potomnych przekazał.

Willanów z kilku stron przez niego malowanym był, i z tych to malowideł, cztery które zdołaliśmy otrzymać w przerysach, podajemy w drzeworytniczem odwzorowaniu.

Znużeni pielgrzymką pośród owoców trzystoletnićj pracy, ludzi wielkich zdolności i nieraz niepospolitej pracowitości, jeżeli nieraz doznaliśmy błogiego uczucia zachwytu, stojąc w obec powabów, jakie znikomą barwą na znikomej powierzchni płótna lub drzewa, mocą genju-szu zaklęte zostały, na końcu niewątpliwie przyjdzie nam zapytać siebie, lub co lepiej, historyi sztuki, historyi ludzkości, jaki pożytek to usiłowanie ponawiające się bez przerwy, przez tyle wieków, te nieukojone niczem dążenia, przynosiły, przynoszą, lub przynieść mogą?

ДИ

jfiüiM шипи! . VlüL

m. ш

i ‘-t m “ni If

Rys. X. Pilatti.

Ili!

,1

ii

^ я -----

te.

Il

Skupiwszy się więc w sobie i streszczając natłok wrażeń otrzymanych, dojdziemy niewątpliwie po nitce do kłębka, po słojach do rdzeni, łupinę nieraz niesmaczną odrzuciwszy, dotrzemy do słodkiego jądra pytania naszego.

Z pod niesmacznej łupiny pospolitości cechującej Hollendrów, dostrzegaliśmy wychylającą się ich miłość ku swojskiemu życiu, umiłowanie ubogiej przyrody, z której bogate w miłość serce, piękności na jaw dobyło. Odrzucając narosłe wiekami słoje manieryzmu, dojrzymy z pod nich dobywające się idealne usiłowanie utworzenia czegoś, coby powabem, bodaj zewnętrznym, gdy na duchowy niestać było, popieścić oko i czucie zadrażnić.

Po srebrnej nici, snującej się przez wieki najszczytniejszego zakwitu, dotarliśmy też do jej osnowy. Na cóż boją to owijano? na najwznioślejsze zachwyty duchowe, czćm ona świetnicjc? pragnieniem odwzorowania najwyższego piękna. A gdzież owych wyższych popędów źródło? W pragnieniu uwidomienia tych tęsknot za światem prawdy piękna, najwyższego dobra.

Okiem tedy ducha, gdy spojrzymy w to, co duch wytworzył, otrzymamy w udziale cząstkę tych zachwytów, jakie mistrze w dzieła swe zaklęli i ucieszymy i oko i umysł nasz i pożyteczną praca nasza będzie.

■-.j-

-i

Ll/i

■V

Studnia na dziedzińcu pałacowym w Willanowie.

тШ

■ШШ i

ЩЁ&

'Ш

mm

§gL

\m

pi

Ryt. Jezierski.

cWojciech "Gerson.

>:r

A,

I?

liii

mm

'■à. -

ł:

ШШт0Ш -1 ШшЯШ

Щт>жт-

Ш-Ш-    :

^Лтттт^щШшйшШШщтР"

г    . ;> -.4    :

Jm    _•    мЬь

Big ^^ЙШК^ШЬА ■'-■ ?ш

. .'■ У .-Ж,о.. .

тг^/йи

-,'--ŹS Ы

É® Л

fóS

SgS#: , / / ₍

-    ■- //.г!

[3

ШШг

жй V///»

тшт

fc ’

^JIlMi

к ⁻ \тшь.' к

мт

Ун

iw

■ :V v,,V

ГЛУ -у-.,

: У:

.ШШ'Л

уГ<«

sjfcä

il".

мя

штт

шш

тя-шт

|0Ш

Ий

*::^5=£

ai

îâ

ВЯНМ

.у?

SK

шш

ИКйН

SJfiK

шяш

Titos’¹

ШШШ

SllĄ

il®

ш

ЫЯШ

:!

'<•

ЕЕ

Вй

шц

II

5Ш

ÉSK

У./УЩсИ

Rys. Maszyn ski.

Ryt. W. Bojarski.

rVCł©d.:z,ien.iec liollerLd.erslri w Ъод-а/Ьзгпа. stroj-u. obraz z gra,ler3ri TTT’illaaa.o-wslsiej

malował StroToatło.

♦

»

%

h

j

!

"

*

!

Г ■

V

г

i

■i.

.

:

♦

1

I

*»

Л

ł

' .<>ć

:

*

!

V

&ï

:v

i

•*

4

«

*

„* .

■4

Rys. Witkiewicz.

Jedna z płaskorzeźb zdobiących Pałac Willanowski od strony dziedzińca, epizod z obrony Wiednia.

Ryt. Jezierski.

PAŁAC OD OGRODU

ORAZ KILKA WSPOMNIEŃ O WILLANOWIE PRZEZ DAWNYCH PISARZÓW.

„Widzisz wspaniałe pięknych gmachów szczyty,

Gdzie niegdyś rycerz sławny, znamienity,

Co męztwem swojém narody zdumiewał,

Wielki Jan trzeci pod łaury spoczywał —

Tam laty, pracą, troskami znużony,

Słodził w zaciszu niesmaki korony:

Tam pokój znalazł wpośród chwil niezręcznych.

Tam świat pożegnał i ziomków niewdzięcznych!“

Ignacy Krasicki.

(W liście do ks. Stan. Poniatowskiego).

-    galcryj, położonych od stro-

"    w:;T;w-    ny «grodu, wychodzi ^

na taras, z którego widać ^    ^    wspaniałe wzniesienie dru-

'    :    gićj zewnętrznej pałacu

iЫтшШ&Г    części, zupełnie różnej niż

pierwsza, bo w stylu Ludwika XIV.

Opisaliśmy już elewa-cyą pałacu od dziedzińca, czyli główną część zewnętrzną, widną od wjazdu. Trzy inne boki téj siedziby letniej królów, mieszczą się w ogrodzie i całą ich piękność obejrzeć można, stanąwszy na krańcu wielkiego tarasu, wiodącego na dół do rozległego parku.

Nim jednak podamy czytelnikom dokładne i szczegółowe opisanie tych stron zewnętrznych

pałacu, rzucimy pierwej kilka wspomnień ogólnych, Album Willanowski

ts

ifT

.    .    ‘ .V......J

Obicie z pokoju białego zwanego blamarantowym.

jakie nam

■Г

te

pozostały w dziełach znamienitych pi-sarzów XVIII i obecnego wieku.

Książe arcybiskup gnieźnieński, polimat polski, z którego wzięliśmy godło do tego rozdziału, tak opisuje ową miejscowość w liście do synowca królewskiego, podskarbiego w. ks. litewskiego, generała lejtnanta wojsk koronnych, księcia Stanisła-Poniatowskiego:

„Willanów, upodobane miejsce spoczynku Ja-III, gdzie król, włoskim kształtem dom ozdobny wymurował, i ogród przy nim założył. Tamże i życia dokonał. August II rozszerzył to mieszkanie i wiele mu ozdoby przydał: do téj zaś pory, w której jest (kiedy Krasicki opisuje), przyprowadził August Czartoryski, Wojewoda, ojciec gene^ rala ziem podolskich, Adama,“

wa

na

,,Z uszanowaniem zastanowiłem się i patrzałem na miejsca udeptane ślady wielkiego człowieka! Zdaje mi się widzieć go w cieniu owych

ro-

Bi

ЯШ!

il

Wi

Rys Konopacki.

il

Ci

. (m

Yl

SU

j,i i

Шт

Ki

Ryt. Djamentowski.

Portret księżny Marszałkowej Lubomirskiéj w zbiorach Wülanowskich.

Cm

ful

złożystych jaworów, przechodzącego się z pisarzem Anti Lukrecijusza (kardynałem de Polignac, posłem francuskim); rozmawiającego z godnym posiedzenia swojego Stanisławem Lubomirskim (Marszałkiem W. K. zwanym „Polskim Salomonem“) przypominającym ze słodyczą dawne dzieła z Jabłonowskim (kasztelanem krakowskim, hetmanem wielkim koronnym); słuchającego rytmów poważnych Chrościeńskiego (sekretarza swego). Zdawało mi się widzieć, zestarzałych pomocników wielkich dzieł jego, przybliżających się ku niemu z u-szanowaniem, całując z rozrzewnieniem tę rękę, którą nieprzyjaciół ojczyzny gromił, orzeźwionych słyszeniem jeszcze głosu tego, który hasłem bywał zwycięztwa. Oderwać mi się przyszło z gwałtem od Willanowa.

A porzucając te ślady, Rzekłem: o dzielne przykłady! 0 miejsce wiekom szanowne, Czułym sercom zbyt wymowne! Wzniecaj, do prawej ocboty, Wzbudź w następcach, ojców

[cnoty.

W „Podróżach historycznych J. U. Niemcewicza“

(wydanych w Petersburgu 1869 r.) znajdujemy opis aż nadto dobrze znanego autorowi Willanowa, dokonany jeszcze za czasów byłego księstwa Warszawskiego. Brzmi on w słowach następnych:

„Miałem dosyć czasu, wlokąc się po piaseczkach Czerniakowskich, czynić różne uwagi, które porwał widok wiekuistych topoli, przenoszących wierzchołkami swć-

mi wspaniałe Willanowa szczyty. Tu pamięć cofa się w epokę przypominającą Jana III, mężnego króla Piasta. Powtarzane od tylu lat klęski i wojny, rządkiem prawdziwie szczęściem ocaliły od ostatniej zguby to piękne królów mieszkanie. Przecież, jak inne okolice Warszawy, co mówię, jak kraj nasz cały, był Willanów świadkiem ciężkich potyczek i przygód.“

„W ostatnim wieku zabrane zostały z ogrodów onego piękne posągi Gladiatora, Wenery, Apollina, lane z ołowiu i pozłacane. W roku 1809, na zielonych błoniach jego, w samym nawet ogrodzie, zbrojne potykały się hufce, co dziwna, bez innej szkody, jak urwanie kilku gałęzi kulą działową.

„Willanów zawsze był pobytem królów lub znacznych w królestwie mężów.

Po królu Janie, nie jego dziedzice Lecz August drugi, w liczném panów gronie, Tam wprowadził swe piwnice;

Po nim zawiesił herbowne pogonie

Jagiellończyk z swą Leliwą; A kiedy kończył starość swą sędziwą

Odzierżyli go, przez dziedzictwa

[prawo

Pilawita ze Srzeniawą.

„Dawnym właścicielom winniśmy, wśród tylu zaburzeń, troskliwe zachowanie pamiątek króla wojownika. Dzisiejsi, nietylko pomnożyli te drogie starożytności skarby, lecz przydali do nich ga-leryę pięknych malowań, bogate sprzęty, liczne w różnych rodzajach zbiory; rozszerzyli nakoniec i upiększyli wspaniale miejsca tego ogrody. Nie dosyć na tćm: chcąc z okazałością połączyć użyteczne zamiary, nie szczędzą znacznych nakładów na wystawienie gospodarskich budowli i wygodnych dla rolników mieszkań. Wkrótce cała wieś na nowo ^wystawioną zostanie; te jedne są pożyteczne, a nawet chwalebne zbytki. Lecz i mieszkaniec i przychodzień, patrząc na te wszystkie wspaniałości, czuje radość swą pomieszaną przez myśl, iż tyle pamiątek, tyle nakładów, uszedłszy przed mieczem i ogniem, straszniejszym nad inne zagrożone są żywiołem: tąż samą rzeką, która stanowi jednę z miejsc tych piękności:

Gdyż i ten zamek, te złociste dachy, Te królów dawnych podwoje,

Świeże ogrody, gospodarskie gmachy: Jeżeli prefekt, przez starania swoje, Zuchwałej Wisły nie skróci, Wkrótce jéj potok wezbrany, Wszędzie, jak morze, rozlany Wszystko zatopi i wszystko wywróci!

A po tym ogrodzie

Kędy piękna królowa, przy wieczornym chłodzie Z pięknym chodziła hetmanem,

Po tym domu tak przybranym,

Po salach — w zapału pędzie,

Za jesiostrzyną, jesiotr gonić będzie.

7-.

Lfl'J

ШВЕЯ

Vf

' fm

ш

пни

Шкшм

Ш1Д

У Т%шВт

*■

шШЩ

ft ü

?»

ТРчЯйШ^®

Ш\>А

K^:^ÄIPfe»'*ä

<%%

v л '-V :S :' A

ISik».

*:1

к?

S!

щта

ÿii

111

m -%«;

spgM

il

g\î

vV

».

Еж m

kLÿfl

MH

i-\

Wm

*>

SZZSUZSA;

s,

Ш®

•é.

ÉÂ-

Y//

Zf/f/SA

y.v.-.

Rys. M. Kotarbiński.

Ryt B Pue.

Portret Irsięcia d.e Bouilloa przez Filipa d.e Champag’n.s ■w O-aleryi TTśTillaircwslriśj.

*

*

Ц

#

*

4 :

# *

*

*

*

ч ^    '

■

N

!

■ » ’V

* -

Щ

К

а

/

-

*

. '?■#«

■ш

ч

*

4

i

*

У

*

:f

:

.

• .

;

<

%

Ш

*' Î

л

«

♦

*

„м,    4L

a

m

11

m

m

SH

m

i

1

i

■ ï

SiS?

K

i

Ht

■

m

M

Г £

m

f

N

ïi

i'

i

i№

—i

ÎO

n

1

ш

m

m

■

ж

K

m

П

1

II

s

Ж

m

m

I

Яш

i

m

m

ш

»

I

i

i®

w

jfBKl

шЩж

m

Ryt. P. Dziedzic.

ршш......

-Л

i

Ш

ГА

&

i

iS

tm

Щ

t

1

m

i

!!

Æ

i

m

ЙИШШ1Ш

"in lïiiHinn m и и i, i^| i, 111 imm.mimfiïï "

р-'^НЦТПТПтг^

Si

Ж

.

Я

я

1

I

I

ГмПП

1

m,

Ш

0

'■■■

2

i

Ш

г!'

. •

1

w

Ф

iw

1 11 •гг 11111.,,

1

иТ

s

I

=

M

:_^-r_==âRâe

i.

m

il

£

mê

a§

■ Ш

Шш

■r

m

m

i

№

Pomnik grobowy Stanisława hr. Potockiego z żoną z domu Księż. Łubomirską, w Willanowie.

i

Rys. Dymitrowicz.

■~v    80

,,Wtenczas, jak zawsze mądry Polak po szkodzie, Willanowa żałować będziemy !“

Również krótką wzmiankę o pamiątkach będących w tém narodowćm muzeum uczyniła Klementyna z Tańskich Hoffmanowa w ,,Listach Rzeczyckićj.“

Ale o pamiątkach, przez dawniejszych właścicieli ztąd przeniesionych do Świątyni Sybilli, znajdujemy obszerniejsze nieco zdanie sprawy w poemacie pod tymże tytułem kilkakroć drukowanym.

Każdy cię łatwo zgadnie z postaci i stroju,

Jak drugiego Pelidę przy trojańskim boju.

Tak jak on, Marsem ziewasz, ślepisz zbroi blaskiem, Poprzedzony zwycięstwem, szczęściem i poklaskiem.

Wiele w bitwie z Hussejnem legło pod Chocimem?

Gdzie z całą swą zbrojownią poszedł na wiatr z dymem; Bądź w ciągłych z Ibrahimem nadętym zapasach, Ściganym po Zadnieprzu, pustyniach i lasach;

Bądź wreszcie, gdy Rakuska stara Windobona,

ft

ill

S-.

". i

*

?т

gj| |||

WWW

ЕЁ

»Л

шяр

|ВВ

л"

Су¹

||И$$

IłMW

' .i

re«

V*.

а<

ШЁЯт

tn4

РЖ

ilpf

М

аХ'дай'-

ш

jin.

1ГТТТТНТР

» ^трь

ЯгаД

WIS

pil

Л\

■I

~1

звш

“Щ|рИЯ

i;»¹:;'

'i Л

А,;

-■ ■

> •,

Ms

ill

- ^‘Уг—д>:

bä

"^Т

ï li ■

Hys. Dy mitro wicz.

Ryt. Staszkowski.

Budynek wodociągowy nad Łachą w Willanowie.

Niegdyś proboszcz w Powsinku, jednej z wiosek należących do Willanowa, mianowany później biskupem krakowskim i Senatorem, a wreszcie Prymasem Królestwa, fan Paweł Woronicz, w czwartej pieśni swego poematu, klassycznym wierszem opiewa czyny bohatera i wymienia po nim przechowane pamiątki, których choć już nie ma w Willanowie, ale wkrótce znajdą się w muzeum krakowskićm przy bramie Floryańskićj.

„Któż cię Wielkim nie pozna w tym przybytku chwały Sobieski! bohaterów królu okazały?

Dokoła milionem pohańców ścieśniona,

Już konając, w nadziejach i siłach omdlała,

Polski oręż na pomoc ostatnią przyzwała. Przyleciałeś piorunem na ratunek Janie!

Wnet prysła rozpacz, przestrach, płacz i narzekanie; A od brzegów Dunaju aż do morza brzegów,

Nie zliczyć Ottomańskich rozpierzchłych szeregów: Gościńce i wąwozy trupami zatkane,

Jeźdźce, konie, tabory, bronie rozsiekane,

I cały z namiotami obóz opuszczony,

Azyatyckich bogactw zbiór nieoceniony!

ври

пиния

щйш

ш шш

шжмж.

[ïsï

iii

■Â

iÆ'-f

' III

W?'r

■

Гг -

'

'

;i, J% Ш~0~ -t

1111Й

■pp-

Kim m ■. wm :

II s

fcf;

®ш и

.: ■ '■ ^

■

■F

,k

(a

■Ą

mmm

Ш\

ШШ

l'f

, H

pÏ-Л' '''У.-'• ' ;

щшттт

ШШ

WM

....

jiyiiipE

I®LäJ

1IS|>

/ аШиИ!;

IBP*

' I alii

mk

ell

V.

'ß

•.î^l

') £

■‘ .4— i¹

шшй*

If

mm-J’

TnÖ

......;vik.o;

£ W®\.

'll.

f <•' ■ j

42»?

Щ§

,lSj

■Mi Ш

fi

ИВ

np

II

P','4

|Щ|||

! '~mn

ÜP

^êAéâsk

■же

I/;

:S

[«

mW

Гс

ly.

11ШЛ .К / *à

ШШ

шиш

MillMililll

щщ

⁴v*i :

Hl

—и

ii

1П Hl 1 llfll (it

ттШШШЁШЁк

^31» ШЩШГ=22Ш

rM\Sm

ШИ

Eys. F. Tegazzo.

Kyt. B. Pue.

Obraz О-гетлэе’а z О-аИегзг! TT^illano-wslriśj.

*•

1

f

%

*

■■

Г’

■

fi

♦

*

«

К

>

Y

v-j

i

i

V ■'

/

;

.'W

У

f

- * -

*

*

, ж

:

¹

*

'

-

;

*

i:

S

’ft'-'

f

!

7

% ■

V

;;

>

)

•Y

*

:■

S

■ ... •*

+

♦

♦

V.

«

*

*■

!

r

!

Y

*

:

i

;

#

•r

;

;

■ é

»

81

I ów łańcuch w Wulkana ukowany hucie,

Na Windobony całej zwycięzkie okucie,

Został pamiętnym dotąd oblężericów łupem,

I sowitym za tyle łez i klęsk okupem.

Twoja zaś, bohaterze! cała korzyść, sława,

Która ci do wdzięczności dwa nadała*prawa:

Żeś pamietnóm zwycieztwem Europę ocalił,

I dobrym czynem przyjaźń sąsiedzką utrwalił.

Już ta wieść siegła skrzydłem obu świata końców, I narody winszownych wysyłają gońców.

Sam Sułtan Ispahanu, choć z Kalifów rodu,

Na ten znak Muzułmanom wierność przysięgali. Powierzył go ze strachem Machmet Hussejmowi, Ten go z głową przekazał naszemu Janowi.

Ów zaś liułat, zabytek sławy nieśmiertelny,

Od boku Saladyna towarzysz niedzielny,

Co Egipt, Syrów, Persów, Arabów zwojował.

I od zguby następców jego uratował,

Zdobyty od Selima wraz z Kairskim krajem,

Po zgładzie Mameluków z wodzem Tumenbajem, A nakoniec pod Wiedniem z wstydem odbieżany, Ozdobił bok zwycięzcy, wzgardził dawne Pany.

Iëê

шш

!di

r^E

Konopacki.

Z¹

VÏ

J3_.

~r _=Ztj

[jL

Ш1

z-=l

zà

j_ ■

ЩГгШГШ^

ii"

'ii

гЧ

ЯНН

Щ,

Ш [

__,    ||Ш ' |гт

rjrl

:?v

IÜÜ

•--V

IM

HH

SJ

ii

ïîfflfM

№№И

■ loiM о

ioMal

if

5,

iOi

Ioip

>r ■<

Ei

III

IIHilillllUiiltHllll

■■-»■диад

rAÜlfiSÄ

I/

Г'-

11

му

i.iii

111!!

Mliii'

Ryt Staszkowski

Widok pałacu od wschodów tarasowych.

Uczcił twoje zwycieztwo poselstwem od wschodu!

A dawna chrześcijaństwa i świata stolica,

Laury twe na ołtarzach swych świątyń wyświeca.

Ale nie czas pod cieniem murów Babilonu,

Stroić gęśle wspominkiem zgasłego Syonu!

Mówcie to wieki przyszłe!—Nam niech wolno będzie Przejrzeć przy tym niewinnym tajnych łez obrzędzie, Złożone w tym pokrewnym domu sławne spadki,

A obecne tych dziejów zakazanych świadki!

Oto sztandar, pierwszego zaszczyt Ottomana,

Którym on tron wysłużył i imię sułtana;

I wszyscy, którzy po nim na tron wstępowali,

Album Willanowski

Przed wszystkićmi ma miejsce!, chorągiew Proroka, Świętość i tajemnica Medyny głęboka,

Hasło Muzułmanina, dzieło wiekopomne:

Tylu wieków i wojen ciosami niezłomne!

Zaczęła go Fatyma, a Sułtanek grono,

Przez wiek nad niem styrało ręce i wrzeciono; Niebaczny Sułtan, mimo Muftego wzbraniania, Mimo lamentu Mołnów, i ludzi szemrania,

Upornie ją wielkiemu oddał Wezyrowi,

Za godło pewnej zguby Niemcom i Wiedniowi. Sprzątnęła ją Polaków jedna rota lekka;

Już więcej nie zobaczy téj świętości Mekka.

2Î

--82

Drzewce od niej tu stoi, a zaś samej szczątki Dochowują Warszawy i Rzymu pamiątki.

Któż zliczy te namioty ? i te sofy lite,

Greczynek i Ormianek gładką ręką szyte,

I na wzór ich piękności, Tyryjską purpurą,

I nienaślednią w wdziękach kreślone naturą?

Te buńczuki trzytulne, rzędy z pereł tkane,

Zgoła wszystkie bogactwa, wiekami zbierane Z Bassory i z Kairu, z Alepu i Jaffy?

A ten list, co tu znaczy? list! .... Kara Mustafty! Napis jego: „Mustafa, .potomek Emirów,

„Wódz Muzułmanów, przykład nieszczęsnych Wezyrów, „Wierny Mahometowi, zgubny Panu swemu,

„To przekleństwo przesyła Janowi trzeciemu.

„Pomsta cię wniosła, gwiazdo niefortunna Traków! „Jeszcześ nie dość krwią naszą napasł twych rodaków? „Małoś nazbierał laurów pod Ohoeimem, Lwowem, „Trębowlą, Podhajcami i twoim Złoczowem;

„Jeszcze mi zdobycz bierzesz, tak obcą dla ciebie, „Byś wyżej z tarczą błyskał na gwiaździstem niebie: „Żebyć tak gorzko było dosiedzieć na tronie,

„A twym synom, tułać się. po ojcowskim zgonie, „Żeby twą skrzętną starość chciwy duch pochłonął! „Jak cię dziś na mą zgubę ogniem Mars ozionął. „Żebyć tak ciężko było oszczercom się bronić,

„Jak mnie ginąć! i Wiedeń marnie z ręku ronić! „Wiek nie wyjdzie, gdy noga twoich wyzwoleńców, „Ślad twój zatrze,—a wnuków wtrąci między jeńców! „Oby jeszcze z nich który równie wam odpłacił,

„Jak mnie sułtan!" — Tu resztę pisma czas zatracił.

'тМ

'V

iii

laf

il

шт

II'! I¹ !|[|]

*1*И

ii

ш

ЕШЬ

fs

II

szone wypukłorzeźbą, wystawiającą Pelikana. Pomiędzy siedmiu oknami parteru, odpowiadającemu takiejże liczbie okienek na półpiętrzu, są cztery popiersia nieznanych nam mężów starożytnych. Może nawet ich twarze nie były przez artystów brane ze wzorów historycznych, lecz tylko czerpane we własnej fantazyi.

Po lewej stronie, patrząc z tarasu ogrodowego, widzimy w stylu włoskim galeryę otwartą o pięciu przedziałach, za którą dalej wznosi się tylko górna część wieży zegarowej. Tu na pilas-trach i w miejscach im odpowiednich na ścianach znajdowały się wewnątrz muzy, olejno malowane, z tej przyczyny niekiedy galeryę otwartą nazywano Galeryą Muz. Pomiędzy pilastrami, na samych ścianach, są 3-y krajobrazy alfresco.

Na suficie, oprócz Marzenia i obrazów innych z wyobraźni artysty czerpanych, najbardziej zajmuje widza pierwszy od drzwi wiodących do sali niegdyś Augusta 11, dwupiętrowej, dziś stołową lub portretową zwanej.

Ów plafon ałfreskowy, w bardzo dobrym zachowany dotąd stanie, wyobraża sławę w postaci geniuszu trzymającego w dłoni koronę królewską z tarczą herbówną Sobieskiego, opatrzoną krzyżem; na ręce, jako najpiękniejsze perły koronne, ma nanizane trzy wieńce laurowe. Jest-to niby dopełnienie malowidłem apoteozowćm tuż stojącego odle-

iii

wu

Elewacya pałacu od ogrodu w stylu francuz-kim, po nad pokojem białym, (dawniej blama-rantowo-srebrnym), nad salą średnią i pokojem sypialnym króla, (na planie Nr. 5, 8 i 9), ma pół-piętrze siedmiu kwadratowemi opatrzone oknami, między któremi jest sześć w płaskorzeźbach medalionów; nad tćm zaś wznosi się facyata o trzech oknach stanowiąca piętro pierwsze. Tu mieści się wspaniale urządzona biblioteka, której osobny poświęcimy rozdział. Dach facyaty zakryty balustradą, na której stoją cztery posągi. Pierwsze piętro (Nr. 20a i 27), zajmuje tę miejscowość, która na planie dolnym oznaczona liczbami 1 i 8.

W pawilonach nieco wystających, opatrzonych jednćm tylko cztcroszybowćm na półpiętrzu oknem i jednćm na% dole większćm, drzwi zarazem stanowiącćm, błyszczą złote Sobieskiego tarcze herbowe, z których jedna na piersiach orla, druga na boku wsparta pogoni. W ścianach pawilonu bocznych, wychodzących na

taras, nadedrzwiami, w ornamentach są J§||

щг

dwie mozaiki, wyobrażające Sybille.

Drzwi zaś środkowe na tarasie, upięk-

gipsowego przez Franciszka Pincka; — odlew’u

mostu w bazie Li

pplł

mäm

' ......¹ .--lp

'=

7Ш

HIHI i®

......ii

,vy

r ..1

lii

ipM

l"1

Il Î1

zresztą powszechnie znanego z kach, w większych tylko rozmiarach, (dziesięciu stóp). Król, \\' stroju i szyszaku rzymskim, jedną ręką kieruje konia, na którym siedzi, w drugiej zaś trzyma buławę. Turcy, jako zwycięztw ka, leżą pod rumaka stopami. Z grubsza wykuty jeszcze za czasów Jana III wzór do tego pom-

ozna-

nika z ciosowego kamienia, leżał w Szydłowcu

sś przez sto lat prawie, aż do chwili, kiedy Stanisław August kazał go wykończyć swemu nadwornemu rzeźbiarzowi. Krążył podówczas wierszyk, M którego tu koniec powtarzamy:

„Pomnik dwakroć kosztował; jabym więcej łożył, „By Stanisław skamieniał a Jan 111 ożył!“

■ :    fifi'fiTu-

Obok. posągu zwyciężcy Ottomanów, nadedrzwiami, o których wspomnieliśmy, na czarnej tablicy marmurowej, złotemi błyszczy głoskami nadpis po łacinie, wyrażający iż:

,,Ten gmach roku MDCLXXXVI, Jana Ш-go, zwyciężcy sławnego ręką wzniesiony, czasów i wojen niesprawiedliwością upadający, odnowili i powięk-

few

P

m

Ш

Ьшёёё

m

m

îililil

ЩИ

m

Щ

ш

S&-

УШЩШт

Üb

m

m

m

H

M

ш

ш

s

m

И

m

HP

s

Явка

i

la

PP

:

■ i

a

%

mm

i

m

! i Ш

#Г

■

i i

i

s

и

Tît

: I

Il

= =~ r§

i

\L

h

m

1 m

-— ■ ~ ------

■

SIM»

- -

P

Ш

Ы

Ш

m

B

■

i

mi

m

щ

Ш

■

m

РЩЩ

1

m

W

ж .

li. j

№

M

a

i

m

P

у

mm

m

Г V

ш

;

I

ш

Ryt. Malinowski.

Obraz Cb.od.o'wieclzieg'© w <3-а,1егзт-1 ’Ts^7'illan.c-wsls:iéj.

i

ЩШШ

1

M

ш

4

в

ü

i

ш

m

;

m

Rys. Masłowski.

*

«

.

т

*

ч

fr-.

"

■

•ч

г

• Ч ..

• • Y

*

•«

■

; i

",

' • (. ч

V ■

s •

г

i

V/-'

'

ч

т ■

.

“i

* V; /

<•

"

- :«

•** >•

\

Ч;

:.

...

Щ

.

*

;

<*•

. г: .*

V-*

ч -’ . '

•V

Ï,

.

ч

?

, -л"

♦

.

г. •

ч

'

. .Г.

%

: *

А

I

'

- : V

'#'Л

s»

ж

Я

Ш

1

liyliê

m

ÉÜ

ty»

OU

К

J

и

Ж

и

s-1

ш

В

i

s

&

И

i

i

1

»

à

к

Я

Щ

ж

»r

1

‘Г

"

ш

m

Г Л

0

la

i

1

4i

i

i

ж

S3

ж

со

i. - V

№

lia

со.

FiriÉl

Ryt. Wolski

:

I

\

У

i

m

а

И

i

w

m

Ш

Hr. Stanisław Potocki Minister Oświecenia,

w głównej sali bibliotecznej.

й

я

i

-J

И

ш

Vrm;^, ■

ii

4

тШ

ГГ»*¹'

I

И

1

F

11

1

зЭ

5Е

i

Rys. Piotrowski.

Książę Lubomirski Kasztelan Krakowski,

wmm\

illl

i»'

1.1

fl

musa,

Rys. Witkiewicz.

Józef Potocki, Hetman Wielki Koronny w zbiorach willanowskich.

NLWSĆII SUPREMI DÜCIS E-XERCITUM REGNE

■iiiniiiinwiiiimiiiic....... 1 .

te¹'

MÉÉiil

prog

■bf-

Kyt. Bojarski.

na zawsze,

muz,

nasz

mu-

zeum

szyli: Elżbieta z książąt Lubomirskich, wdowa po Sie-niawskim Hetmanie Wielkim wojsk koronnych; skrzydło od południa August II Król Polski; drugie od północy dodali: August ks. Czartoryski Wojewoda Ruski, wraz ze swą córką a żoną ks. Stanisława Lubomirskiego. Mieszkalną część powiększyli Hr. Stanisław Potocki, Prezes senatu królestwa polskiego i Aleksandra z ks. Lubomirskich, małżonkę-wie. Biblioteką, galeryą obrazów, rycin i posągów, oraz wszystkićm, co rzadszego Chińczycy posiadają, wzbogacili.

Dla uprzyjemnienia miejscowości rozleglémi ogrodami, wygodnemi budowlami w i ej s к i ć m i ku dogodności mieszkańców i dla uprawy roli opatrzyli

ROKU MDCCCXXI.“

Nadpis ten, w języku łacińskim, brzmi:

Anno mdclxxxvi Ædes QUAE IOIIANNES III VIGTRI-CI MANU EXTRUXIT, TEMPORUM ET BELLORUM INJURIA COLLAPSAS RESTAURA-VERUNT ET AMPLIARUNT E-LISABETH DE PRINCIPIBUS

Lubomirski vidua Sie-

A lam

MERIDIONALEM AUGUSTUS

II Rex Poloniae; alteram аи aquilone adiunxerunt Augustus Princeps Czartoryski Palatinos Russîae, una cum filia sua, Stanislai Principis Lubomirski magni Mareschal-ci Regni consorte. ’ Domicilis auxerunt Stanislaus Comes Potocki Princeps Senatus Regni Poloniae et Alexandra de PRiNCiPiBUS Lubomirski Coniuges. Bibliotheca, Pinaco-theca Tabulis pictis sicnis et quae sinenses rariora habent

ORNAVERUNT. LOCI AMAENITATI EXTENSIS HORTIBUS Co-LONORUM commodo atquae agrorum CULTURE aedifi-ciis Providerunt.

ANNO MDCCCXXI.

Stanisław lir. Potocki, Minister oświecenia publicznego i wyznań religijnych, oraz Prezes Senatu, mąż, któremu, jak słusznie opiewa powyższy napis, pałac Willanowski nadzwyczaj wiele, pod każdym względem, winien, sprowadził z Turynu wychowańca tamecznej Akademii Sztuk Pięknych,

Piotra Ayres. Ten artysta, długo bawiąc w jego domu, zanim udał się do Londynu, wiele dla Willanowa, Mory-sina i Gucina malował przedmiotów. Niektóre nawet z obrazów jego znajdowały się na wystawie Warszawskiej i potem w galeryi willanowskiéj miejsce znalazły. On to upiększył galeryę otwartą jeszcze w r. 1816, Muzami malowanemi i freskami, o których wspomnieliśmy. Lecz gdy nie-litoscivy ząb czasu i częsty kaprys klimatu naszego, psuł wyobrażenia owych nimf źródeł starożytnych wytryskających z gór Parnasu i Helikonu, wód Ka-stalii, Pimplci lub Aga-nipy, przeto aby od kropel deszczów i wilgotnych puchów śniegu polskiego, uwolnić te pogańskie boginie, dzisiejsza właścicielka, nie widząc w nich żadnej pamiątki zeszłości, ani arcydzieła sztuki, rozkazała zetrzeć je z murów.

Był jeszcze i drugi powód daleko ważniejszy godzący na muz zagładę. Wykopaliska rzeźb starożytnych, szczątki o-ryginalne arcydzieł sztuki, tułały się tu i owdzie po różnych zakątkach pałacu. Znawczyni i miłośniczka wszystkiego, co piękne lub pamiątkowe, kazała je zgromadzić w jedno miejsce, i za stały, raz przytułek obrała dla nich część przybytku dawnych niedawno malowanych. Tym sposobem ostatnie z nich, a mianowicie I erpsychora i Euterpa, musiały ustąpić ścian swoich szczątkom z Pompei, Herkulanum, Rzymu i t. p.

Jedna z arkad, galeryi otwartej, (oznaczona na planie liczbą 3i-b), przytykająca do miejsca, w którćm ostatnie chwile życia zakończył wielki bohater, obróconą jest obecnie na umiejętne zestawienie tego, co dawniej mało znanćm było zwiedzającej publiczności. To, acz małe, rzeźb

opatrzone stosowne dającćm światło oknem i pięknćmi drzwiami kratowćmi, (także oszklone-mi), które wykonał, podług rysunku budowniczego L. Marconiego, choć miejscowy, ale znamienity ślu-

ilii

3=^

li!

11

■■

ii

■■liii

liii

li

Ryt. J. Chelmicki.

i -,

ШИЯ!

Hi

- ■ :

____.

тяж

VËà

II

ШЯ

il

ż= I jlj =1

i. I

i.l

y=fj

•/ 7

».

iii

L _7j|

SJ

fia

ЯШ

11

!п|

----- -V I

i. iii :

(ffl

оЗШг⁷!

,i..

Г; г

зЛзЯмаИ

1 IM

iiL

7-

3r

lii

Ol

Sil

эыш

II!

ËI

ВЯ

iB

ЙНС!

jlj

I:

t=3=Ü

ill!

PgJPaJ*î

ИР*¹

•=?==

ES

Ul !ы!

ШЁШЯ

■Жж

V '"L.

[Ł

C1 J

> -*1 .Д

Щ5ЕЯВШи

. „ _4

-pj

19Ш

li

III

[ii i

1,(1

цр

■J~ ]•;• J;

■ям

eil

!|

i ill;

ШЖМЯЁ^сШ

'Willi

|!И( J;l,i

Mi

1,1

ьШ

■Г

III

таЯИЯ

"lii

:-’даа

mm

■npoiSo po т^э^.с-цс'ецт^А^ отгт'еут

■и

lii

Мвади

я11»Ш

l*

ÜÜ

§s=

Iw

II

;■

•м

wi

•k m

m

s-i

. - V*

if

iv,

Rys. Dymitrowicz.

' ..

sarz

żal

TL:Ällflfäß}

“iii⁴

шщШ

1®lf

J

.;vJ

fcif ! 1|

DIEM

Co

mM

Ü

ЁШН

Ьж ши nu iii iii wini iii фЦ| in

.лянш

wznie-

JSSS

Ш4

w ro-

e-

z różnych obrazowych miejsc Eneidy

przez

na-

mniemanie

DEL DIPINTI

Piotr Irojanowski, jest nowćm pałacu upiększeniem, które nie pozwala, aby został jakikolwiek za nadpsutćmi już boginiami starożytności. Upada tylko z nićmi zarazem i nazwa, nowo także powstała, galeryi muz. Ztąd również należało przenieść w inne miejsce napis dawny, będący nade-drzwiami kaplicy:

„Johannes III Rex Poloniae, iiic ultimum clausit Anno Domini mdc nonagesimo sexto. Jntu-eee viator grata Polonis pristinae gloriae monu-

MENTA AR INJURIA TEMPORUM PIE VINDICATA.“

znaczy:

,,Tu Jan Trzeci, król polski, ostatni dzień życia zakończył, roku pańskiego tysiącznego sześć-setncgo dziewięćdziesiątego szóstego. Przyglądaj się przechodniu! drogim dla rodaków pomnikom dawnej chwały, z poszanowaniem religijnćm wydartym nieprawości czasów.“

Z drugiej pałacu strony, prawej od oka patrzącego, odpowiadającej galeryi otwartej, gdzie mieści się pierwsza część właściwej galeryi wielkiej obrazów (na planie oznaczonej liczbą i3-b), była niegdyś zbudowana p. Aigncra, galerya gotycka, z pilastrami egipskićmi. Uwiecznił ją rysunkiem Zygmunt Vogel, profesor pierwszego uniwersytetu warszawskiego, w ,,Z b i o r z e widoków sławniejszych pamiątek, jako to: zwalisk zamków, świątyń, nadgrobków, starożytnych budowli i miejsc pamiętnych w Polsce, z natury zdjętych“, (w Warszawie, 1806 r., w pokroju arkuszowym, sztychowany przez |ana Freja). Jest i drugi tytuł francuski, oraz poświęcenie Towarzystwu Warszawskiemu Przyjaciół Nauk. Podpisy na rycinach, aqua forte wykonanych, także we dwóch językach. Widok, o którym wspomnieliśmy, podpisany: „Galerya Gotycka w Willanowie.“

Objaśnić tutaj musimy, chociaż kilku słowami, zaginioną już, chwilową metamorfozę tej części zewnętrznej pałacu.

Wiadomo, że dach gmachu pokryty był blachą miedzianą, zdjętą, w czasach potrzeTy, na użytek publiczny. Tymczasowo więc obito gontami * smutno, jak żebra kościotrupie, sterczące krokwie. L Na prędce, koniecznie wypadło ochronić pałac od Ц zniszczenia. Aby więc tę wadliwość i lepiankę czasową, z muru pruskiego, niestosowną do pięknej całości gmachu, zakryć blichtrem artystycznym siono drewnianą galeryę w stylu mic.

Album Willanowski szanym gotycko-egipskim. Trwała ona do czasu, w którym stanął pawilon nowy, wzniesiony ku i85o przez hr. Potockiego Augusta.

Upiększenie wewnętrzne tej świeżej części pałacu, przerobionej podług planów budowniczego, Franciszka Lanciego, czytelnicy dzieła naszego mieli już szczegółowo wykazane w opisie galeryi. Przydać tylko musimy tutaj, że główną kierownicą wszystkich estetycznie wykonanych pomysłów, była sama dzisiejsza właścicielka Willanowa.

Na balustradach górnych, kryjących dachy dwóch galeryj końcowych pałacu od strony ogrodu, umieszczono jako ozdoby, wazony na rogach i szesnaście popiersi mniejszych.

Balustrada dolna, środkowego większego tarasu, upiększona 6-ciu wazonami, w których latem, mieszczą się kwiaty.

W bocznych szczytowych mniejszych tarasach, stoją 4"У postacie mitologiczne z marmuru a ściany ich całe okryte bywają w lecie mnóstwem krzewów z flory zamiejscowej i naszej własnej.

Między pilastrami wyżej wspomnianych gal ryj> ¹¹3- tłach murów pełnych, po nad pięcią otworami galeryi niedawno jeszcze muzom poświęconej, oraz nad cztćrma murami z drugiej pałacu strony, mającej okna zamiast arkad, znajdują się alfresca i Odyssei.

le malowania, znacznie są podniszczone wpływ powietrza, światła i następstw klimatu szego, który dość bywa obfity w deszcze, śniegi a nawet i burze.

W tych zdaje się miejscach były, za czasów Jana Sobieskiego, owe .malowidła z historyi icielce nadobnej panny (Psychy), które król miał pokazywać Żmujdzinowi z Zagór A. B. (str. 4).

Podania miejscowe twierdzą, że wzory do nich są rysowane za czasów jeszcze króla Jana Sobie skiego. Potwierdza zresztą podobneż i podpis na szóstym z kolei obrazie:

„Mich. Chiarini dipinsę sui dissegni

FATTI ESEGUIRE DEL Re SOBIESKI.“

Na siódmym zaś obrazie znajduje się tylko eryptonym: M. C. A. 1846.

Wiadomo, że fresków przemalowywać ani poprawiać nie można. Ów więc wioch Chiarini, Me-dyolańczyk, sprowadzony do Warszawy, przez hr.

Augusta Potockiego użytym był i do odtworzenia na nowo dziewięciu obra-IIUHllL z°w wztÇtych z klassycznych dzieł Wir-gilego i Homera. On także upiększał pracami swćmi ściany kościoła ś. Ka-

Il

-Tt

Kys. Konopacki.

Eustachy Potocki, Generał artylleryi w zbiorach wilianowskich.

rt

/л $

i'

ill

na-

\Ą

Kyt. t-chlibler

C,

\\

il

rola Boromeusza. Podpisy łacińskie, poczynając od ga-leryi otwartej, na freskach są następujące:

Fundimur et telo lumen terebramus acuto

(Rzucamy się i w oku jego świdrujemy ostrzem).

Hic Polyphenus adest horrens graditurque per aequor.

(Tu zjawia się straszny Polyfem i po morzu idzie).

Italiam! Italiam! primus con-clamat Achates.

(„Italia! Italia!“ pierwszy zawołał Achates). ■

Harpyae horrifico lapsu de

MONT1I3US ADSUNT.

(Harpie strasz nćmi z gór zlatują skrzydly.)

Jmplentur veteri Bacchopin-

GUIQUE FERINA.

(Pożerają tłustą zwierzynę ze starem winem.)

ClRCE AUDAC1A TERRITA OUTEM-'

PERAT.

(Circe poddaje się, śmiałością przestraszona,)

SlRENUM CANTUS VINCTUS SU-PERAViT Ulysses.

(Śpiewowi Syren nic poddał się związany Ulysses.

Excitât arma cane ns coecus Demadocûs.

(Zagrzewa do walki śpiewem ślepy Demadokus.)

Agnovit solus dominum cants Ulyssem.

(Pozna! tylko jeden pies pana swego Ulissesa).

Z dwóch względów freski te w dzisiejszym stanie swym są dla nas zajmująccmi, raz że pomimo ostrości klimatu naszego na zewnętrznej ścianie budowli utrzymują się tak długo, (podług jednego podania bowiem od czasów króla [ana, podług drugiego zaś lat trzydzieści pięć) w niezmienionym bowiem stanie pamiętamy je już lat z góry trzydzieści; po-wtóre, że są te malowidła jako dekoracyjne, zatem u nas w ogóle zupełnie wyjątkowe, wcale dobre, tak pod względem pomysłu, rysunku, jak i kolorytu.

Nie mając pewności niezbitej, kto pomysły do tych obrazów utworzył, zdanie nasze wyrzec musimy pod zastrzeżeniem, że dobra sława pomysłowości nie może z nich spłynąć na Chiariniego.

Układ jest w ogóle zręczny i jasny w wykładzie myśli; ruchu i życia w nim nie brakuje. Polyfem pełen cyklopowej energii i siły dobrze, się różni wyrazem od Ulissa i jego towarzyszów. Syreny wdzięczne w ruchach; swoboda w ogóle nadaje tym pomysłom cechę jednolitości i życiem tchnie prawdziwem. Poprawność i śmiałość rysunku przychodzi bardzo w pomoc układowi, a chociaż panuje w sposobie odtwarzania ciała i szat pewna jednostajność, nie wpada jednak w mdłą manierę, ale

trzyma się w jędrności i prostocie godnej pochwały. Rozmaitości wyrazu rysunek dobrze odpowiada i sprawia, iż z przyjemnością rozpatrywać się można w tych udatnych pracach. Mają one w sobie coś z tego, co napotykamy w dobrem wirtuozostwie mu-zycznćm, które acz niczem nowem nie błyska, nie zmusza jednak uszu do słuchania fałszywych zgrzytów stron niewprawną uderzanych ręką.

W zastosowaniu kolorytu do malowideł, których przeznaczeniem było pozostać zawsze wystawionemi na sloty jesienne i wiosenne, na mróz rozsadzający szczeliny nawilgłe, i na słońce ługujące barwy mniej wytrwale, malarz freskowy napotyka wielkie trudności; musi bowiem dobierać te tylko barwy, które się z wapnem dobrze i w zupełności łączą i nakładać je tylko w takiej ilości na powierzchnię tynku, aby zbywająca ich grubość, niezwiązana z wapnem, nie-spłynęła od marcowej lub listopadowej mokrej i szczotkującej ścianę śnieżycy. Ztąd w malowidłach, o których mówimy, przemagają wyraźnie niektóre barwy, jak rudawo-brunatna we wszystkich bez wyjątku cieniach i często używana mineralna, błękitna w szatach, z czego też pewien płowy odcień, panujący we wszystkich malowidłach wynika.

Ostatecznie więc malowidła te rzymsko-greckiej - treści zdofrią prawdziwie pałac willanowski i przyczyniają się do podwyższenia cechy monumentalności budynku, jaką stanowi dobrze w całość związana trójjednia architektury, rzeźby i malarstwa.

I'

Pomiędzy oknami ścian szczytowych pałacu, widzimy u góry, ze strony galeryi otwartej, w oko-

ÂÆ

ШШ

Г:

H;sSi;g2

да!

ШШ

vs

, Il

J? AVA

rv;

»7 7

3R

IPAÜ

\i

i® J

■'

да

II

да!

1#

p!

i vV

f/v]

éLé^Æ

®b#\aâ

як

i-

'Ą

r <

f > /Ш

la

mm

Rys. Maszyński

Ryt; Jezierski.

Tan. SZarol Ch-odkiewicz, Hetmaa “V^leUzi n^croziz^y w zbiorach. TTsT’illaxi.c'wshiicli.

*

V

♦

Ш

% •

■

«•

i

■/

;

с

»

1'

’К

'"Г

«

.>..

Я

k

f.

/

':T'

%

•; Vi .• -. . -    ............ Д ,

•V-

i

*

V :

»

*

m

za-

wspomnianych już fontann, ale i z bę-dącćj w ogrodzie kwiatowym przed

przyrządem mechanicznym, dajemy w tekście

Kyt. l'uo.

Popiersie Heweliusza, w zbiorach willanowskich.

leniach płaskorzeźbami ozdobnych, błyszczący złotem kompas, którego wykreśleniem miał • się zajmować Jan Heweliusz, astronom polski, wielki Sobieskiego, jako uczonego i króla swego, wielbiciel. Z przeciwnej zaś strony północnej, na ścianie szczytowej, w odpowiednićm kompasowi miejscu, umieszczono czas (Chronos), unoszący się nad globusami świata, w stosownych płaskorzeźbą, malowaniem i złoceniem ozdobnych otoczeniach.

Przed tą rozkoszniejszą, bo na piękny ogród, zwróconą pałacu stroną, nie jedna jak od wjazdu ale trzy wytryskują fontanny, łożone już przez hr. Augusta i Aleksandrę Potockich, w roku i852.

Wprawdzie niema tutaj Trytona, rzeźby sławnego Kiessa, jak na stronic wjazdowej, ale mimo to, powtarzamy jak najśmielej, stokroć od pierwszej roskoszniejsza i od wszystkich zwiedzających, bardziej ulubiona, ta strona królewskiego mieszkania

Kys Kotarbiński

Do nowych wodotrysków, postawiono na dole, ku brzegowi odnogi wiślanej, pomysłu inżyniera niemieckiego łatwo z tego miejsca każdemu dający się widzieć budynek, w którym mieści się machina parowa, poruszająca wytrysk

wód nie tylko ze czterech mieszkaniem właścicielki dzisiejszej. Widok tego wodozbioru z

opisu.

Wodociągi urządził sprowadzony przed dwudziestu pięcią laty przez hr. Potockich, Inżynier-hydraulik z Berlina, Schramke.

Z punktu widzenia, obranego do oglądania pałacu ze strony tarasu, który tylko cośmy opisali, mamy przed sobą z drugiej strony i cząstkę ogrodu kwiatowego przy zamieszkanćm skrzydle pałacu. W niem z dwóch werend, wzniesionych podług rysunku budowniczego Bolesl. Podczaszyńskiego, widzi-

TARAS DAWNY I DZISIEJSZY, ORAZ WIDOKI Z NIEGO.

1 aras, z którego opisywaliśmy widną od ogrodu część pałacu, (spółczesny środkowi tego budynku, a najpewniej i odeń wcześniejszy z powodu nasypów, jakie dla podtrzymania znacznej wyniosłości obmurowywano zewsząd);

dwie boczne, zakrywające schody, balustrady. Na mchem już okrytych, widzimy ośm grupp lub postaci mitologicznych. Średnia tarasu cząstka, dająca widok z jednej strony na sam

ma

my jednę na załączonej tu rycinie.

Przed stu laty, kiedy Canaletti malował pałac od ny ogrodu, były u góry tarasu balustrady przez całą j go przestrzeń; dziś tylko część ich pozostała. Mur, pod-tizymując) nasyp ziemi, dziś osłonięty zaroślami, wtedy przedstaw iał się inaczej. Był bowiem ozdobiony gałerya z wazonami, w pilastry gęste, pomiędzy którćmi

urządzone, o kilku spadkach, biły fontanny, po pięć z każdej strony było innych schodów.

murze

Stro

ck -

w samym

Z górnego tarasu, sztucznie klombami ozdobionego, prócz schodów widoczne

środek pałacu, z drugiej zaś na Wisłę i zieleniejący się za nią Morysin, ozdobiona jest przy samych końcach wazonami z kamienia kowanćmi i okolo-

nćmi girlandami kwiatów, jakićmi ich wdeńczą kupidynki.

Dwadzieścia cztery wschodów prowadzi z każdej ta-strony do ogrodu, czyli raczej parku dolnego. Druga .schodó w strona ma, podobneż do górnej, .dwie balustrady, tylko skierowane ku dołowi, a na nich siedzą bożki z koszami kwdatów po środku, na rogach zaś dwie większe postacie mitologiczne, kamienne.

rasu

są w rysunku tu załączonym, darniowe kręte zejścia, całćj przestrzeni, gdzie dziś nieco zaniedbany trawnik i drzewa, na obrazie Canalettego widzieć można bardzo ładny dolny taras z w lelką fontanną, w której basenie, nimfy i trytony z końskiemi łbami, puszczają wrodę. Oba te tarasy, gdzie dziś tylko drzew a, wzorzystćmi były okryte klombami kwiatów i zdobne w charakterystyczne obelisków szeregi, zapew ne z drewnianych listew^ budowane, pokryte pnącemi się roślinami np. winem lub Między owćmi obeliskami nagich (mitologicznych, zdaje się)? znacznie więcej niż obecnie kamiennych figur rozstawionych było.

Na

powojem.

Pod tarasem, wre środku, przy zejściu na dół jest sklepiona sala, której półkuliste wejście, również jak i boki tarasu, zazielenia dzikie wino, pnące się tu i owHzie.

Między pniami starych drzew, urządzona z kratowanego drewnianego rusztowania, dzikiem winem ocieniona, znajdowała się piękna promenada.

to

4.Д

lS=ï

Æa

'Wk

. ••••

~£Я

afcögy

:'fi

J" ST.

hfv

to

гГ

Шшё

Щ!

:_'I

Quj

gri

mmmm

cf

рЦУ

•mi

■~a

;§=

-it’

*fsi§

ja

■■■•'

ij

WR

SJ-

4:1

:==

|i

'J

(s—

§iw

Rys. Gerson.

Ryt. Wolski.

Altana ogrodu kwiatowego w Willanowie.

PARK I OGRÓD.

»Hfakladanic pięknych 0§r°-

Д- dów, estetycy nie od dzi-

ШИШкзгУ siaj mieszczą pomiędzy sztuki piękne, i nie bez znacznej miary słuszności, różnica pomiędzy tworzeniem krajobrazów lub budowaniem a urządzaniem parków istnieje, i to różnica niepoślednia. Gdy bowiem w sztukach pięknych plastycznych, budownictwie, rzeźbie i malarstwie, wszystko wykonane jest od pomysłu aż do ostatniego, jak powiew wiatru lekkiego, dotknięcia ręką człowieka, to w pięknych ogrodach przyroda jest posłuszną a czasem kapryśną pomocnicą człowieka, a nagięta wolą i zamiarem do celów estetycznych, posługuje w nich czasem nad zamiar wybornie, ale często i niemało kłopotów przyczynia temu, kto na niej zagrać pragnie.

Ogrodnictwo i malarstwo krajobrazowe są podstawą zakładania pięknych ogrodów: działać jednak można jeszcze i na inne dwa zmysły powiększając wrażenie piękna muzykalnym szmerem czy to strumienia wodospadu, wodotrysku czy drzew, czy nareszcie śpiewem ptasząt leśnych,

»i

iii!

iii

[1

UA'

i"!

ЩЖх

sra

Г:-

Mm

".

a-nakoniec do piękna dodając nadto przyjemność, jaką zapach kwiatów i roślin sprawia.

Zaciszne ustronie o ciemnych i wonnych świerkach, jak ów gaj Egeryi nad spokojnie płynącą wodą, inne zupełnie uczyni wrażenie, niż wesoła, nad potokiem, otwarta miejscowość o szeleszczących i jakby gwarzących bezustannie osikach i topolach, pośród których poważne zasiądą tu i owdzie dęby. Inny zupełnie jeszcze wyraz mają tego rodzaju ogrody, gdzie budowle wchodząc w skład krajobrazowy, dopełniają wyrazistości przyrody poważnemi albo wesołemi liniami architektonicznemu, lub ożywiają posągami i odbijają tern dobitniej różnobarwność zieloności roślinnej.

W Willanowie znajdujemy w najbliższym już parku otaczającym pałac wszystkie rodzaje prawie urządzeń pięknych ogrodów, przeprowadzone z nader umiejętnćm stopniowaniem i odcieniami wrażenia, jakie wywierają.

Pałac jest tu punktem głównym, około którego grupuje się wszystko; dla niego założony jest ogród i park przypalacowTy;—on też tu króluje.

Zasiadłszy podczas ciepłego dnia wiosennego na jednej z law umieszczonych pod cieniem kasztanów tworzących aleję tarasu górnego, fletowćm nawoływaniem wilgi, lub ucinanćm gruchaniem

5Г??

Ш1

\y

-"Ą

ÉÉ

;::ó

ll

Mia

*•-

щШщ

v'v!

Vtïa

II

Ryt. Konarzewski.

”.

РИМ

ШЙГ;

'iii

,I.iiIM

•'1;

I il

ii

Штшшш

ill

.i.

HPl

Шв1И

frv

|y

iü

[\

il

mp

дши

Шг

,t

iilt]

ниг>#г

P!

.!

»4*j

; -i

in

jjj¹

I®

II

ii

n|

'3

IWM

i,\i

' pi ''!

5ЯЩ]

Ii

mm*:

ШШ

III

i..;!

Mil

ЙЖ

mm i..;

ив

Гни

Iw

Vf,

ii»

там

ЯШ

all i

RSeJI

if"'®Uli

li

II'

III

O gród.elr IrTwia/towy od strony południowej pałacu ■willa.aa.o-wslsieg'o.

<V

II

•'Ц

fj

pi

il

11IIH

PM

,1

41

Podbielski.

*»

* %

é

♦

ф

-*

n

przeznaczonego, wznosi się w pewnej odległości wddziana kopuła kościelna wraz

о-

:■

II    I

г*

Mid

ras!

Иаш

у : I Ш

i'iiffliiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiimiiiiiiiiiiijii

Г '■

Mi

мШ1Щ1

là

1=1

[ Щ| •Эд!]>2'“

słowika odzywającego się pośród ciszy, nastrojeni, poddajemy się estetycznemu wrażeniu otaczającej nas przyrody z sztuką połączonej.

Oczy nasze i umysł przywiązują się przede-wszystkiem do pałacu o bardziej wesołych urozmaiceniem niż poważnych zarysach i proporcyach, pałacu uwieńczonego środkową częścią biblioteczną i dwiema wieżami tak, iż wyobraźnia nasza, w półkolu sędziwych a poważnych świerków otaczających w pewnej odległości pałac, z łatwością odnajdzie dopełnienie dwóch wież strzelających majestatycznie w górę. Pomiędzy pałacem a okoleniem z świerków i kasztanów, rozściela się drogami przecięta łąka kwiatowa, której początkiem są wonne pomarańcze strzegące wyjścia z drzwi pałacowych na pierwszy taras i zdobiące drogi najbliższe: szmer wodotrysku nareszcie, jest ową nutą marzycielską, na tle której sztuka z przyrodą językiem kształtów, barw, świateł, cieniów i dźwięków zarazem przemawiają.

Z pośród świerków najbliżej stojących z prawej strony pałacu, owego skrzydła, w którćm mieści się galerya obrazów, otwiera się widok, który zyskał sobie odrębną już nazwę, włoskiego. Piękność jego i oryginalność polega na tćm, iż z po nad spokojnej linii szpaleru altanowo zbudowanego z naszych lip i grabów a do cichych przechadzek w chłodzie zieleni z wieżyczkami. Wrażenie to istotnie przypomina bardzo włoskie widoki, a najbardziej rzymską kopułę Ś. Piotra, która nieraz, gdy się w okolicach Rzymu brodzi, w podobny sposób z po nad, lub z pośród zieloności gajów i winnic wychyla się, lub w nic

zanurza.

Najcichszém ustroniem, otoczonćm niewyso-kiemi krzewami, mającćm przeto charakter mniej uroczysty a bardziej codzienny i towarzyski, jest owo, półkolistą ławą kamienną zamknięte, zakończenie ogrodu w miejscu, gdzie się zaczyna szpaler przechadzkowy. Kochanowski i Karpiński, z kamienia wykuci, zasiedli u wnijścia do miłego ustronia, urządzonego na sposób owych ław w ogrodzie Akadema, na których mędrcy greccy do rozpraw z sobą lub z uczniami zasiadali, do rozpraw często bardzo głębokich i poważnych, nieraz żwawych i potocznych.

Po drugiej stronie pałacu, od owej Galeryi Otwartej na ogród, spotykamy się z zupełnie innym jeszcze rodzajem grodowego urządzenia. Jestto część zwana Ogrodem Kwiatowym, oddzielona Album Willanowski.

na wyłączny użytek właścicielki Willanowa; stosunkowo niewielka, ale pełna wdzięku i stanowiąca jakby dalszy ciąg salonu i oszklonej altany z pod której na nią wnijście się otwiera.

Od ogrodu tarasowego o świerkach, kasztanach, granatach i pomarańczach, o którym mówiliśmy, wnijście do ogrodu kwiatowego prowadzi przez altanową bramę, z której jeden filar służy jako : przedziałka tekstu albumu, zaś zasklepienie winem dzikiem obrośnięte, nagłówek do opisu ogrodów tych stanowi. Ogrodami willanowskiemi zarządza znający swą sztukę p. Stan. Górski.

Wisła dała tu możność zasadzeniu drzew nie* ч botycznych parku.

Rozstawienie i rozmaitość gatunków tych drzew i grupp, w jakie są połączone, tak po jednej jak 1 ' po drugiej stronie wody, poprzedzielanie ich drogami i łąkami, jest pełne umiejętności, tak, iż w którąkolwiek stronę z tarasu pałacowego okiem rzucamy, nigdzie nie znajdujemy widoku zupełnie zamkniętego, nigdzie też pustki otwartej i nie zakończonej czy to jakim budynkiem, czy gruppą zieloności. Spojrzawszy jednak w trzy różne strony, a lepiej jeszcze zbliżywszy się do trzech boków tarasu, z kolei trzech różnych doznamy wrażeń.

Patrząc wprost od pałacu natrafiamy na ową rodzinę olbrzymów topoli nadwiślańskich (sokor) i leśnych, stanowiących jakby ścianę, mur niewzruszony, o który świerki i kasztany, taras półkolem otaczające, plecami się opierają. Z prawej strony taras, zwolna zniżając się, wprowadza oko na staw rozległy i cichy, szemrzącemi obstawiony osikami i wierzbami, w którym jakiś budynek gospodarski, w ostrołukowym stylu postawiony, przegląda się spokojnie. Z lewej strony szerokie schody kamienne prowadzą na dół pomiędzy zieleniejące łączki, nad odległą wodą, gdzie oko, wprzód niż stopa, rozweselające wzgórki przebiega.

Środkowćmi podwójnćmi schodami spuściwszy się na dół do stóp owych olbrzymów topol, na których lody wiślane, nieraz podczas wiosennego wezbrania prądów silnych próbowały, doznaje się szczególnie uroczego wrażenia. Ogrom i wiek tych prastarych drzew są istotnie zadziwiające; sadzone ręką króla Jana, wielkiego miłośnika ogrodów pięknych, dotrwały do dnia dzisiejszego, dorósłszy grubości kilku sążni obwodu, a wysokości tak nadzwyczajnej, iż wyżej nad nićmi rosnące na tarasie, wysokopienne także i bardzo |§ stare (może nawet jednoczesne), świerki, 1Ц niedorównywają im w wybujałości. Od-S&J dajmy jednak, co komu należy; olbrzy-

23

my owe niewątpliwie nie mogłyby dotrwać w tak dzieliłem zdrowiu do dni obecnych, gdyby nie starannie utrzymana i niemałym nakładem co roku naprawiana grobla łachy, pochłaniająca stosy laszyny i kamieni. Po nad tą groblą idąca droga, łączy trzy wymienione tu, a tak rozmaite ze względu na wrażenie estetyczne, części parku. Od stawu tedy ponad łachą, idąc pod cieniem to-pol królewskich, mija się budynek wodociągowy i wycho-

Morysina podaliśmy na stron. 80) postawiony w stylu ostrołukowym, z cegły nietynicowanej, wraz z calem urządzeniem hydraulicznem, zasługuje tu na oddzielną wzmiankę — najprzód jako budowla, następnie jako wzór dobrego wykonania wszelkich robót. Jako budowla, postawiona w sposób, w jaki na calem powiślu od XIII-go do XVI wieku niemało postawiono kościołów i zamków, ciekawe przedstawia studium ze względu na prostotę

HH.

...

!i

E:ï

:‘l

'kii

l!

ńi liki л, ï

ü!.

ù.

,V

■■

Iliiiifei

link

m

9Ё

i,i!

'i

§j§

iliH

ns

Ryt. В. Pile.

Rys. X. Pilatti.

Portret Ignacego Potockiego, w zbiorach Willanowskich.

dzi na owe zieleniejące łąki, z których droga do cieplarń i do wsi wyglądającej z pomiędzy drzew, przedstawia widok nader urozmaicony, tak, iż w którąkolwiek stronę zwrócone oko, pada zawsze to na powaby przyrody, to na dzieła ręki ludzkiej, umiejącej pożytek nawet w piękną ustroić sukienkę.

Budynek wodociągowy, (którego widok od strony

w użyciu środków ozdobności. Kogo przedmiot ten zajmuje, a zajmować może każdego nieobojętnego na sztukę budowlaną, ten dojrzy, w jak dowcipny sposób, naśladowany często z średniowiecznych ceglanych budowl, je-dnokształtnego zakroju cząstka ceglana posłużyła budowniczemu do ułożenia rozmaitego rodzaju ozdobnych pasów fryzowych, na tym, quasi zameczku, mieszczącym nu

i

!

1

. iSTÎ

-

■

Я

■

И

ш

Ryt. Chełmicki.

ш

. i

Ж

ш

Ł - г.

■

'

Я

1

m

гда

а

i

Ш

&

§

Я

и

Ш

,-

J

•.

=г

■

■

ми

=:

ijü

ШШ

ЖШий

itóaal

Я

fef

и

s

1

;

—

Г

и

Ш

т

в

щ

Г:,л>Д

&S:

?H-

>У

i

«ЭШВ

S3

=■

=т

-—■

--==Ь-

т

ШЖ

Ш

Ж

К

р

Я

я?~—

ш

HÜb

ш

••••.../.-r^S*

.

H

sa

kfe

к<

т

■

■

шм

« -

4à

’'sXTidoÜs na Iszcściól z egroćUa. vr 'Willaa.owie.

■

Ü

И

v i

!

ii

I .

:*: i

Ł--

I

г-

25

шт

1

hi,

:.;.---

Kr i

И

i

Я

I* ь.

Ш-

:

5

шМак

Ей

a

SS

F.S

5

s?

я

m

Rys. Podbielski.

i

L

+

♦

ф

'

ф

*

.

szynę parową, pompującą i tłoczącą wodę do wodotrysków.

Pod względem dobroci wykonania nietylko budynku ale i urządzenia hydraulicznego, zanotować tu wypada, że od czasu ukończenia tych robót, to jest od lat przeszło Зо-tu, nie wymagały one jeszcze najmniejszej naprawy.

Wchodząc do ogrodu ze strony Studzienki (obacz str. 76), którą przerobił Franciszek Lanci w roku 1868 z dawnej, wzniesionej niegdyś podług projektu Piotra Aignera, czyli innemi objaśniając słowy, idąc od skrzydła północnego i pominąwszy już szpaler altanowy z lip i grabów umiejętnie spleciony, otwiera się po za granicami budynków cieplarnianych łąka zielona. Dla ozdobienia tej próżnej przestrzeni, hr. August Potocki w r. i856 postawił kolumnę z massy zwanej ,,Schossć-Staub“ Sprowadzono ją umyślnie z Berlina.

Spuszczając się po niezbyt wielkiej pochyłości, drogą niedaleko owej kolumny poprowadzoną, spotykamy most murowany, a za nim altanę chińską, dość obszerną. Na prawo od niej drożyna prowadzi ku Wiśle.

ii ii

ii

i*

li

i0

•üiniiiiiiiiïîliiT

lilii»;-—<

W drugim budynku, tylko przez zimę, chronią się cytrynowe i pomarańczowe drzewa, zdobiące trawnik tarasowy przed pałacem, wraz z innemi exotycznemi roślinami, pomiędzy którćmi do prawdziwych rzadkości należą niezwykłej grubości granaty, otaczające zbiornik wodotrysku, umieszczonego na samym środku tego trawnika, które przechodzień podziwiając i oglądając nie domyśla się zapewne, że się niemi jeszcze, dwieście lat temu, oczy bohatera z pod Wiednia cieszyć mogły.

Ogromne cieplarnie dostarczające kwiatów do ozdobienia pałacu i parku w lecie, nie są także pozbawione zajmujących po królu Janie jeszcze pozostałych pamiątek. W jednej z nich przechowują się 3 ogromne drzewa morwowe, odmiany nie-wytrzymującćj naszego klimatu, dla których oddzielny cieplarniany budynek służy za ciągłe schronienie.

li. Ul

ii

i;

Tradycye zamiłowań Sobieskiego ze szczególną czcią i szczególnem szczęściem przechowują się i pielęgnują aż do dziś dnia. Widzieliśmy to dopiero co mówiąc o ogrodzie i parku; toż samo zanotować nam przychodzi, wyszedłszy z ogrodu przez dziedziniec pałacowy po za bramą kamienną na lewo, gdzie dwa z kamienia rzeźbione konie wskażą nam oddzielny, obszerny, murowany budynek, ujeżdżalnię. Wiadomo, iż król Jan sam wyborny jeździec, w koniach był zamiłowany i szkołę jazdy dla młodzieży, pod jego bokiem bawiącej, na dworze w Willanowie założył, z upodobaniem jej doglądając. W ostatnich dziesiątkach lat zwolennicy dobrych i pięknych koni spotykali niejednokrotnie na wyścigowej arenie warszawskiej konie ze stadniny Hrabstwa Augustów Potockich pochodzące, a ujeżdżalnia willanowska była podówczas często i bardzo ożywioną.

Z owegoto

czasu pochodzi i budynek i konie rzeźbione, zdo

Zowie się ten gatunek ,,Brausenetia papyrifera.“ Owoc ma daleko smaczniejszy i dwakroć większy od gatunków morw (Morus) rosnących u nas, a znanych jeszcze w starożytnym Rzymie i wzmiankowanych w dziełach Pliniusza i Owidiusza.

ШЯ

-LAL;

biące go i świadczące o jego przeznaczeniu, wykute, każdy z jednej sztuki twardego piaskowca, przez znanego artystę rzeźbiarza pana Leona Molatyńskiego. Opisawszy zewnętrzne pałacu strony i to wszystko prawie co go otacza — musimy z kolei zajść aż do mieszkania umarłych.

Ш1Ш

A' /,yA'

fe

POMNIKI I CMENTARZ

V WIŁHNOWIE.

eżcli z bramy kamiennej w prawo oczy zwrócimy, napotkamy pośród obszernego trawnika ocienionego lipami a dotykającego muni obwodowego kościelnego, pomnik grobowy w stylu ostrolukowym. Uderza on zwykle uwagę zwiedzających Willanów wprzód, nim do pałacu dotrzeć zdołają: nam jednak tak z porządku chronologicznego jak i logicznego następstwa opisów mających za punkt wyjścia serce Wil-lanowa, pałac, wypadło teraz dopiero, otoczenie pałacu opisując, o groby się otrzeć, więc i o ten jeden z dość dawnych. J

Ze strony wschodków wiodących do tego mauzoleum, czytamy, napis następujący:

Stanisław hr. Potocki

Syn Eustachego Potockiego, Jenerała Artyl. litewsk. i Maryi z Kąckich Potockiej,

Za panowania Stanisława Augusta

TOSEŁ NA WIELU SEJMACH, CzŁONEK RADY NIEUSTAJĄCEJ,

Generał artylleryi koronnej,

Za KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO

Prezes kommisyi Rządzącej,

Senator, Wojewoda, prezes Rady stanu i Minister, Za panowania wiekopomnej pamięci Cesarza i króla polskiego Aleksandra I. Prezes Senatu, Minister oświecenia i Wyznań religijnych Królestwa polskiego Różnych orderów kawaler.

1756 R. Umarł w Willanowie 14 września 1821 R.

Szanownej pamięci Ojca, Hr. Alexander Potocki .    Wzniósł ten pomnik 1836.

Cały pomnik po rogach ozdobiony czterema lwami, trzymającemi herbowne tarcze rodzin: Potockich i Lubomirskich:

Na odpowiedniej pierwszemu nadpi-sowi tablicy z drugiej strony podłużnej sarkofagu czytamy:

Aleksandra hu. Potocka córka Stanisł. Ks. Lubomirskiego M. W. K.

'Mi

iii

u:

\i

Д

жнИ!

il

до

Urodził się d.

|i e

i Izabelli z Ks. Czartoryskich Lubomirskiéj małżonka Stanisława Kostki hr. Potockiego Urodź.

Umarła w Krakowie d. 19 marca 1831. Szanownej pamięci Matki hr. Alexander Potocki

Wzniósł ten pomnik 1836.

Rysunek grobowca wykonany w zupełności z ciosowego kamienia, wraz z widokiem na dawny kościół podług malowidła Kasprzyckiego podaliśmy.

Wzniesiony kosztem Hr. Aleksandra Potockiego, syna Ministra, w części swej architektonicznej zaprojektowanej przez Henryka Marconiego, wyrzeźbiony został przez byłego professora rzeźby w b. szkole sztuk pięknych Konstantego Hegla, figury zaś spoczywające na sarkofagu wykonał Jakób Tatarkiewicz.

Idąc od altany chińskiej ku Wiśle, po nad jej brzegiem, na wzgórku ocienionym drzewami, znajduje się sarkofag, wzniesiony przez Ministra Sta-, nisława hr. Potockiego pamięci poległych w 1809 roku pod Raszynem w bitwie z Austryakami, którzy i do Willanowa strzelali bezskutecznie.

Pośrodku cmentarza w kształt krzyża zabudowanego, wzniósł Piotr Aigner, ostatni niemal z czasów Stanisławowskich budowniczy, kaplicę w stylu gotyckim, na której czytamy napis:

,,Aleksandra z książąt Lubomirskich Stanisławowa Potocka Nieodżałowanemu mężowi sobie i swoim.“

I w istocie, oprócz Stan. hr. Potockiego, jego żony, brat jego i prawnuk pochowani tu byli i spoczywali aż do r. 1867 dopóki dzisiejsza właścicielka, wzniósłszy osobną kaplicę wym kościele, nic przeniosła zwłok tych do teraźniejszego grobu rodzinnego.

Chociaż więc dzisiaj nadpis ten nie odpowiada w zupełności dawniejsze-

oraz

w no-

::: :

iiUn

j,.;

ill i|. V

•li

Æ.

fX

I,'

blj

:: ::

Ж5

Xk

il

il

sa

Xi¹

,ii'

sm

vs

,?■

Ш&Х WS£Ê

,/

ж. ч:-; -,v\-:

tk*V Г"""¹

Ч&$£;

шЫ

ïSÉ

JÜ

li

,1

та

I,

Цш

SSi

Щ&ъ*

sa

• "'X?;•

«ш

1Ш§Ш

яЗ

:-л±х -4:-~ X : ьхьхч,.

4=

Masłowski.

Ryt. Wob ki

^Tiellrie topole -w parlr*u. ■willano-wskim.

!!'

i

ii Й

ii

«

!

!i '

?

l!

«

*

5

:

a

:

i

.

4

*

«

*.»

»

■

■ äu

>*•

H :

*

«    ■>•4.

,.w

- A

•• W

•• • ï .    -r-j

*

*

V

#

t

•

«

••

:y :

». *

* • л

%    • 4.

i

*■ » • *

* * V*

*•

(‘

• .

»

.. 4

• • ■

« *

m

: •

л

• .

i.

i.

•l

!

!

-J

Î

I

¹

!;

i

ji

»

f

!

i‘

!;

г

3

4

. aï.. .    У

:

'

mu przeznaczeniu swemu, zawsze jednak pamiątką przeszłości pozostał i świadczy przynajmniej o tern, że tak spółcześni, jak zarówno i potomni, umieli nietylko pamięć swoich przechować, ale i prawdziwą cześć oddać zasłudze.

Opisując bibliotekę wspomnimy obszerniej o zasługach Hippolita Kownackiego ; teraz zaś musimy przeczytać napis grobowcowy drugiego, również zacnego, ró-wnćjże czci godnego dziejopisarza i bibliografa, nie tylko willanowskiego ale i lwowskiego.

'C/2

. P.

Od czasu, jak poczęły wychodzić dzieła umyślnie tylko cmentarzom poświęcone („Powązkowski, Drezdeński, Wileński“), nie obeszło się żadne prawie dzieło, któreby opisując pod względem historycznym jakąkolwiek miejscowość, nie potrąciło i o kamienie nagrobne.

Nie możemy być gorsi od poprzedników naszych i mi-mowoli czytelników na tę smutną zaprowadzimy przechadz-

_JrJÜ

'r=L.

g:

■U.

Stanisław Przyłęciu Ur. 8 września 1805 roku Zmarły d. 1 sierpnia 1866 r.

„A ŚWIATŁOŚĆ WIEKUISTA, KTÓRĄ

Tak ukochał,

Niechaj mu świeci Na wieki wieków Amen.

li

cmik

li

•Je

Niżej trochę tego nadpisu czy

tamy:

Czcigodnemu Ojcu Wdzięczna córka.

kę.

Rys. Podbielski.

Ryt. Konarzewski.

Spotykamy tu, obok kaplicy zaraz, jeden dość piękny pomnik, a nieco dalej drugi skromniejszy, które wiążą się z dziejami i Willanowa i piśmiennictwa polskiego.

Kaplica na Cmentarzu w Willanowie.

W drugim rzędzie stoją grobki stawiane przez właścicieli Willanowa dla wiernej sobie służby. Poczet ich liczny. Wymienimy niektóre:

na-

Pierwszy z nich, żelaznćmi wypukłćmi głoskami ma wypisane na tablicy, także metallowćj, te słowa:

Tu SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI

Hippolita Kownackiego

Janowi Malczyńskiemu Dozorcy pałacu willanowsiuego 82 LAT W UBIEGU ŻYCIA л 61 LAT W SŁUŻBIE LICZĄCEGO.

August i Aleksandra Potoccy Położyli

znakomitego badacza Dziejów krajowych,

Członka królewskiego Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Bibliotekarza księgozbioru Willanowskiego. Opatrzony SS. Sakramentami zmarł 29 marca 1854 roku Przeżywszy lat 98.

August i Aleksandra Potoccy Pielęgnując zgrzybiałego starca Do śmierci,

Zwłoki jego przy grobach Dziada i Ojca,

KTÓRYCH BYŁ SPOŁPRACOWNIKIEM I PRZYJACIELEM, ZŁOŻY!/,

Pomnikiem przekazując Pamięć zasłużonego męża potomności.

Duszę jego

Modlitwom wiernych polecają!“

Album Willanowski

-ii

ej

'■

Tytus Zbraniecki,

Zasługą w zawodzie ogrodniczym Pamiętny

Mąż sprawiedliwy, Prawy Chrześcijanin Ur. w Dukli, przeżywszy lat 82 Umarł w Willanowie 10 sierpnia 1870 r. Ten pomnik Aleksandra Potocka

KTÓREJ RODZINIE PRZEZ LAT 52 TRUDY SWE POŚWIĘCAŁ.

KŁADZIE MU

Następuje liczna Karniewskich rodzina, która od dawnego czasu służy Potockim.

Nie

mogąc

dać tu wszystkich pomników, kilka przytoczymy tylko:

Ś P.

Karolowi Karniewskiemu Zmarłemu 1827 r. Życia 85 lat

94 -

Aleksandra z XX. Lubomirskich Potocka

wzniosła.

Aa.

Ś. P

Franciszkowi Karniewskiemu ur. 1803 R. zmarłemu 1870 Wdzięczna za usługi jego Rodzina Potockich

Są tu jeszcze nagrobki Jana Smoczyńskiego z (popiersiem zmarłego), Panny Poniatowskiej, która długi czas w domu hr. Potockich przebywała, pamiętając kronikę kilku pokoleń, wreszcie gościnna ziemia cmentarna, dała przytułek i ośmnastoletnićj dziewicy, która w szlachetnym ratunku życie postradała:

SX)

i.

. P.

fflHMiiiiiiiniiiiit;-. ;

____|Ш1Ш11!11Ш1)111"1-.    l_..

.........................

Dalej następują pomniki dla Macieja i innych Karniewskich, oraz licznych dworzan willanowskich

lii

Elżbieta Szpręglewska ur. 17 listop. 1853. Utonęła w Czerniakowie. Ratując swoja siostrę 18 maja 1870 R. Pokój jéj duszy!

v:':-

sm

V.->4 %§+»•**&*** **•

Шшт

’а

-■■да'-.'.'

Lu

Fi

■д-i

-Л

5**’

'•У.-,

V-?ü ,

fi

ii

К /V

idH

-.г-:

V'

F?,

li;

ШГ

■ri-y

ж. i

:r -

■%?

il

ИГО

i É* i

i:: -

_£T"    ’

I a JP I

p!|

\¥

i im

!ül *

i=

■

шв

ЯМ

æsæïft

Rys. Gerson.

Ryt. Jezierski.

Płaskorzeźba z nad]drzwi sali głównej bibliotecznej w Willanowie.

CZĘŚÓ GÓRNA PAŁACU.

--ooooggoooo

Ja

ozpatrzywszy się w calem niemal zewnętrznćm Willa no w a okoleniu i objaśniwszy niektóre

w

pa

b,

miejsca wybitniejsze odpowie-dniemi drzeworytami, wracamy znowu

Po

R z biblii krakowskiej Szarfenbergera.

»y.i

fij Ag⁷;.

do pałacu, któregośmy

¹¹¹ л 13&Ш

dotąd obeszli tylko część dolną.

Wchodzimy na górę oznaczonemi na planie (str. 10) wschodami 16 i 17. Z sionki dość małej otoczonej balustradą (na planie 18), udajemy się przez gdbinecik (19) prowadzący do biblioteki oraz innych wspaniałych zbiorów naukowych, do podłużnej (20b i 21) sali, będącej księgozbiorem, po największej części samych przedmiotów kraju dotyczących.

S|

ii

PI

ri

Ш Teilt

/id

na planie w przedziałach, mających liczby 19 i 21.

Przedpokoik wiodący do biblioteki (19), prowadzi drzwiami drugiemi, z przeciwnej położone-mi strony i do zbiorów chińskich, umieszczonych aż w sześciu pokojach, pokoikach, gabinetach i ga-binecikach, wskazanych na planie liczbami 24, 25, 26, 27, 28, i 29.

W ostatnim gabineciku za pokojami chińskic-mi (3o) mieści się porcelana saska, szklanne i z nie-polewanćj porcelany (biscuit) wyroby.

Z kolei opisywać będziemy to wszystko, co godniejszego uwagi spotkamy.

li

Po stronie drugiej (oznaczonej na planie 2З) znajduje się podobnaż, jeśli tak się nazwać godzi | szyja, czyli długa wązka salka, również mieszcząca w sobie szafy pełne dzieł polskich.

Obie te, niby-arterye, łączą się z czo- 1 łem, czyli największą i najgłówniejszą / biblioteczną salą (27 i 20a) za pośrednictwem małych schodków, widnych

*ft

IШШ

gem

Gabinet Numizmatyczny.

Nabyty od wdowy po Fran. hr. Potockim, za 45,000 Rs. przez hr. Augustową Potocką gabinet

mizmatyczny, który znajduje się w Willanowie, następnym powstał sposobem.

Hr. brane. Potocki już za młodu był wielkim lubownikiem numizmatów, ku czemu liczne jego podróże i ogro-

nu-

nine dochody z Brodów, wielką były pomocą. Może mało komu wiadomo, że medal wybity na cześć sławnego francuzkiego lekarza Gall’a, był wykonany kosztem Hrabiego Franciszka Potockiego za czasów jego młodzieńczych. Wystawia on, na stronie głównej, popiersie uczonego, na odwrotnej zaś młodzieńca spoczywającego na łożu. Tym młodzianem jest Potocki, którego przypomina tylko w połowie widzialny herb Pilawa, na jednej z nóg łoża. Bawiąc w Paryżu, nabył on dwie prześliczne, w stylu Ludwika XV, szafy do numizmatów z drzewa różanego z brązami, przedsta-wiającćmi Aniołków wybijających medale.

Były one robione dla królowej Maryi Leszczyńskiej, wielkiej lubowniczki numizmatyki. Wygrał je sławny Walicki, od Maryi Antoniny, żony Ludwika XVI, króla francuskiego. Przeszły potem z Brodów, na własność Urbanowskiego; następnie Hr. Edwarda Starzyńskiego, i są dziś własnością jego żony Pani Izabelli z Mostowskich Starzyńskiej. Nie ma tak bardzo wspaniałych i królewskich szaf zbiór Willanowski, ale od wielu innych jest bogatszym.

Hr. Franciszek Potocki zaczął na nowo zbierać, po 18З0 roku, kiedy numizmata i medale nie miały cen tak wysokich jak obecnie.

Zbiór j. U. Niemcewicza, wiele rzeczy z licy-tacyi po księciu Dominiku Radziwille, oraz sprowadzonych rzadkości polskich z zagranicy, weszło do jego gabinetu. Największą jednak liczbę osobliwości, nabył od starego Deplera, w Warszawie. Ten ostatni posiadał zbiór ogólny, w którym samych talarów było 3o,ooo sztuk; z nich około 18З4 r. wyjeżdżając za granicę pozwolił Hr. Franciszkowi Potockiemu, wybrać kilkadziesiąt sztuk najrzadszych polskich Talarów i Dukatów, za które naznaczył przeciętną cenę po З00 złp. za sztukę; dziś one po tyleż rubli są warte.

Ów zbiór Hr. Franciszka był przez długi czas jedynym bogatym gabinetem w Warszawie, dla wszystkich numizmatyków otwartym. Wychodzące podówczas dzieła K. W. Stężyńskiego Bandtkiego, Zagórskiego i Raczyńskiego nie opuściły ani jednej ważniejszej sztuki, któraby się tam znajdowała; ztąd nie w Inedita, ale raczej bogatym jest w TJniJcâtt/, które dotychczas przynajmniej nie dały się w drugim okazie odszukać.

na

' ,T i

■-

i

\m

ш\

■---1

5

I

i

I

aï-л

m.

mmi

•si: иЙ1

Pieniądze Piastów w tym zbiorze, z ważniejszych tylko wykopalisk weszły, to jest: Dobiesławieckie, Golickie i Pełczyńskie.

EL

L , ~ ■.iiinimmn

1: »ii';-

.1

Z następnej epoki znajdziemy tu grosz Krakowski Kazimierza Wielkiego, wydobyty przy kopaniu twierdzy Brześcia litewskiego, który darował Hr. Franciszkowi Potockiemu książę Warszawski Hr. Paskiewicz,

O żadnym groszu podobnym, któryby dalej Wschód znalezionym został, nie wiemy. Największe i najbardziej godne zazdrości bogactwo tego zbioru stanowi pięć Dukatów koronnych Zygmunta I, z lat, 1529, i53i, i534, i535 i 1648, oraz Talary koronne Stefana Batorego, między któremi dwa podwójne; katalog wykazuje ich 17 razem ze Siedmiogrodzkiemu

Nie ma zbioru w Europie, któryby w ten rodzaj monet tak był bogatym, nie podobna nawet tak pobieżnie przejrzeć gabinetu tego; wspominamy więc tylko tutaj: dwu-dukatówkę koronną Zygmunta I, ю-cio-dukatówkę litewską Zygmunta Augusta, i ю-cio-dukatówkę litewską i58o r., której rysunek podajemy. Mały herb Leliwa pod herbami Rzeczypospolitej znajdujący się odnosi się do Jana Chlebowieża podskarbiego Wielkiego litewskiego.

Ażeby dać pojęcie o bogactwie kruszczu tego zbioru, powiemy tylko, że rzadka Donatywa koronna z r. 1621, (Raczyński Nr. 78,) znajduje się w tym zbiorze we 3-ch odmianach wagi 100, 5o i 3o dukatów i oprócz tego jeszcze raz w srebrze.

Co do unikatów najbardziej znanym w Europie jest talar Rewelski Zygmunta III z roku 1698 (Bandke 242.) Dla jego zobaczenia, umyślnie tu przyjeżdżał ze Stokholmu prof. Hildebrand, dy-p rektor muzeum królewskiego. Również i baron Köhne, redaktor ,,Mémoires de St. Petersbourg“, roz-począwszy z numizmatykami szwedzkimi polemikę o istnienie prawdziwego talara rewelskiego, zjechał umyślnie do Warszawy dla przekonania się o tern. Odjechał też z tćm przekonaniem, że jedyny prawdziwy okaz jest Willanowski, którego rysy daleko głębsze i pewniejsze żadnej wątpliwości nie pozostawiają przy porównaniu z kopiami podrabianemi przez Józefa M.

I tak aż do najnowszych czasów przechodząc, wszędzie napotykamy rzadkości pierwszorzędne np. Jpi próby mcnniczne talarów Stanisława Augusta z lat 1765 i 1766. (Zagórski 762, 76З i 764,) oraz dukat z 1765 roku.

Dziewięciodukatówkę czyli Portugała Stefana Batorego, litewską, którą w rycinie przedstawiamy, szczegółowo opisujemy.

Na stronie głównej widzimy popiersie króla w zbroi i koronie,- z berłem w prawej ręce, napis w około:

Stephanus * d * g * rex * poloniae: i58o.

SIGISMUN * D * G * SUE * ET * TOL * REX.

Strona odwrotna: na tarczy ukoronowanej trzy lwy, herb miasta Rewia, po bokach liczby 98 oznaczające rok 1698 i napis:

'оОХЮО

ШМ

та

fh

&Гт

few

Q

СгЗ

w?

шрШШ,

ЖЩ1

$xââSi|

mill

Dl©

mm

ЁЁШЁШ

ktyf Ugi

Щ ÆS mmc*    r<s

Г й.

Г дШь/

К»

it-â

iii

i*

II

Na stronie odwrotnej ukoronowana tarcza z herbami Rzeczypospolitej i herbem Batorych (wilcze zęby) w środku; u dołu herb Leliwa, należał do [ana Chlebowicza podskarbiego ziemskiego litewskiego. Po bokach tarczy, po 3 listki lipowe odznaczają mennicę wileńską. Napis w około:

MAG * DVX * LIT * RUS * PRUS * MAS * PR * TRA

(Magnus dux Lituaniæ, Russiæ, Prussia, Ma-soviæ, Princeps Transilvaniæ.)

Rzadkość ta pochodzi z familijnego zbioru Ciecierskich.

Wyobrażona w dodatku Beyera do dzieła Zagórskiego Nr. 17З, oraz w Skorowidzu monet li tewskich Nr. 72.

Drugą rzadkością, także tylko w tym jednym okazie znaną, jest talar Rewelski Zygmunta lii. Przedstawia na stronie głównej popiersie króla w koronie i zbroi, z mieczem i jabłkiem królew-skićm w rękach. Napis w około:

MONETA * NOVA * - * CÏVITA * REVAL.

Pod samą tarczą z herbem miasta mała tarcza ze strzałą ostrzem w górę, oznaczająca nieznanego mincarza. Talar ów bić kazał Zygmunt 111 jako król szwedzki, dla tego też w napisie tytuł króla szwedzkiego poprzedza polski; Revel też zawsze tylko do Szwecyi należał. Rok 1598 był ostatnim, w którym wybijano monetę szwedzką pod stępieni Zygmunta; później rządy przeszły na Karola ks. Su-dermanii. Musiano niezmiernie małą ilość wybić tych talarów, gdyż ani w Szwecyi, ani w Rossyi żaden zbiór go nie posiada. Ponieważ zaś Mainert, rzeźbiarz stempli mennicy warszawskiej, z niniejszego oryginału zrobił niezmiernie wierną kopię, która weszła do zagranicznych zbiorów, sądzono zatem, że inne nie istnieją. Dla tego to przyjeżdżano z Petersburga i Sztokholmu, by się o istnieniu prawdziwego rewelskiego talara przekonać.

* V ГЛ

ж*'"-

ii

mmmmi

■ • •

Cii

Album Willanowski.

KSIĘGOZBIÓR W WILLANOWIE.

rugim, nie mniejszej, a kto wié nawet czy nie stokroć większej wartości zbiorem, mieszczącym się w górnej części pałacu, jest księgozbiór. Opisał go niegdyś Stanisław hr. Potocki, wnuk ministra tegoż imienia, w „Piśmiennictwie krajowém H. Skimborowicza“.

czyńskiemu otworem stało archiwum tajne na rozkaz królewski.

Od owego czasu (r. 1840), nadzwyczaj się zwiększyła Biblioteka willanowska, licząca dziś około 40,000 tomów ksiąg i rę-kopismów. Nie tylko ś. p. lir. August Potocki, ale i pozostała wdowa Aleksandra z hr. Potockich hr.

Potocka, wzbogacili ją wielu no-wćmi nabytkami tak dziel najnowszych jak i zabytków przeszłości.

Ale wypada tutaj rzucić słów kilka o czasach minionych.

Litera L. z rękopismu Graduału. w r. 1556 pisanego przez Czieskovitç.

II

Ж-

Wp,

Biblioteka Jana 111 znajdowa-Archiwum rodzinne i papiery tyczące się króla były z początku w Pilaszkowicach nad Radwanką, o milę od Sobie-skićj Woli. Gdy ten majątek dostał się w dziale za 180,000 zip.

(czynił dochodu 12,000 Zip.), najstarszemu synowi, wtedy papiery przewiezione zostały do Oławy, jako rezydencyi królewicza [akóba. Kiedy w czasach spół-ubiegania się Sasów o tron, Sobieskich przytrzymywano i więziono, to wtedy i papiery ich zabierano. Najstarszego syna, gdy wrócił do Żółkwi, archiwum wtenczas przeszło do biblioteki wrocławskiej, a ztamtąd do archiwum berlińskiego. Dlatego-to Bandtke, a następnie Raczyński, korzystali z korrespondencyj obrońcy Wiednia ze wspomnionych źródeł. Wiadomo, że hr. Edwardowi Ra

la się w Żółkwi.

Willanów, można śmiało powiedzieć, że Biblioteki, aż do czasów Potockich, nie miał wcale. Wprawdzie w Inwentarzu z г. 174З na str. З4, czytamy, że w zamurowa-nćm oknie gabinetu było „repositorium na książki fran-cuzkie różnych autorów i innych, według regestru pokazanych 99“. Szkoda, że nie'ma tego katalogu, chociaż jest szczegółowy bardzo wykaz na str. 94 i 102 kielichów, kieliszków i kieliszeczków, (sic) 122 sztuk. I nic dziwnego ! Były - to czasy Sasów, kiedy więcej pito, niż czytano. A wiadomo, że silono się na mienie wielkich i pięknych kielichów: dlatego - też je ze szczegółami i opisywano, nie tak ogólnie jak książki.

Jeden kielich wystawiał polowanie Dyany, drugi herb królewski, trzeci cyfrę królewską z armaturą, czwarty z herbami książę-cemi Czartoryskich i Sieniawskich, darowany od grafa Brtihla (sic) i t. d. W drugim inwentarzu wyliczono 25o kieliszków. Przepraszamy czytelników za to zboczenie, które mimo - to charakteryzuje dawny okres.

ШИ

-шзЁЁШ

««я

I II i,⁴ 'О

Rys War tczewski,

il

IM

Ryt. Wiśniewski.

Książka do nabożeństwa królowej Bony w zbiorach Willanowskich.

Bibliotekę willanowską zebrali ludzie, którzy sami pisali książki, bracia Ignacy i Stanisław Potoccy.

Rzeczą więc słuszną, iż supraporty wielkiej sali bibliotecznej, mieszczą ich pamięci poświęcone nadpisy, jak to widać na drzeworycie zdobiącym początek rozdziału zbiorom naukowym poświęconego.

Pośrodku zaś sali, na postumencie czworobocznym czytamy napis wypukłemi głoskami:

''

: 1,1

'; !,;1

iîijj

1111

т

ЧШкЖ

il

--MÆ

[il

lit

111|№ J I

:р£.

in

= ÎJ

Ryt. Malinowski.

<■ "i *да!! -з

MlilM

ii

®li

iw

tr,;

SsS g

I,

ii

SI

3i==ł    ^ =1 —J—

ШШк

m1m

Hr ж

,r#p“

ш/ШГ

mm

Bn

fr

mmi

L /;

Sala g-łó-wna, biblioteczna -w TTT’illazxo'wie.

ИИ|

ЩШж

|М

-~=i

I- :ri

fy

~т~-

=гг-;

Rys. Maszyński.

*

*

; -

-*!

ШГ

i*.

>■ ;

*

t

Tv

*# .

Ы

..

"i

-•

"s-

-«V.

•ÎV.

#

■

,

. ^

....

■ \ .

*

«

о

‘ 9-7'

У

:& -

'

• ' - ■

» .’■

j

»

v

,■

#

.

Ф

*•

Zbiory

Stanisława i Ignacego Potockich Ojca i Stryja, Aleksander hr. Potocki

POŁĄCZYŁ I POMNOŻYŁ 1833 R.

dajemy w dziele naszćm, ze stosownemi niekiedy objaśnieniami.

Nim wszakże do nich przyjdziemy, musimy chwilkę zastanowić się nad życiem tych ludzi, którzy swe prace poświęcali na uporządkowanie zbiorów bibliotecznych.

Zaczynamy od uczczenia dwóch Potockich, którzy

шш

tei⁵

in

==?.5S

f.iv

..............

У-:

: .â- ü

ДИр

Ии n

Igg

at il

ВEO

lj|i'::. i, liitiii'ihr,..! ''

feiü

ш?

"Hi

iii

lOjlu

I ш в щйршив

WMM

ЦНВ

TiillT}

J-i

n>;

Г- !

ni

Й/

r.

i.

i N.

‘ 'I

Mill!.....11!

/II

i;4

Ryt. Berg.

M. Kotarbiński.

Widok pałacu Willanowskiego od strony połudriowój, z obrazu Canalettego.

Cała ta sala górna, mieszcząca ryciny, rysunki i obrazy, stosownie została i przyozdobioną. Na plafonie, wśród płaskorzeźb, Jutrzenkę, jako światła godło, wymalował Ko-kular podług wzorów dawnych.

.Nie tylko w około ścian z książkami, ale i pośrodku sali z rycinami i atlasami stoją szafy, ozdobione u góry dwudziestu czterema popiersiami znanych w starożytności mężów.

Po nad szafami bibliotecznemi, w całych postaciach wymalowani sławni w kraju mężowie, których wizerunki

nieraz pracowali w tych murach i skarby umysłowe tutaj zgromadzili.

Pierwszym z tych światłych mężów, był Ignacy Potocki, który należąc do kierunku biblioteki publicznej założonej przez Załuskich, jako gorliwy członek kommissyi edukacyjnej, umiał i lubił zbierać książki. Nic więc dziwnego, że spółdziałaniem dwóch tak światłych i bogatych braci (obaj ożenili się z dwiema siostrami ks. Lubomirskimi, urodzonemi z Czartoryskiej), nader rychło księgozbiór willanowski został sławnym.

ii

ШЙР

Ignacy Potocki bardzo wiele położył zasług i dla kraju i dla jego oświaty. Jako prezes Towarzystwa ksiąg elementarnych za czasów Stanisława Augusta, powołał najuczeńszych ludzi do pracy spólnćj w tak ważnej rzeczy. Grzegorz Piramowicz, wielki jego przyjaciel, Kołłątaj Hugo, z którym pisał nową ustawę krajową, (Lwów 179З) Sierakowski, Onufry Kopczyński, Gawroński, Hołowczyc (późniejszy prymas), Bogucicki i t. cl. razem z nim odznaczyli się w zakresie działalności naukowej. Znękany rozlicznémi przygo-godami, gdy osiadł w zaciszu wiejskićm, w Klc-mentowicach, nie przestawał mimo to należeć do czynnych członków ówczesnego Towarzystwa przyjaciół nauk.

Powołany znowu na szersze pole działań, udał się 1809 roku do Wiednia, aby zawieść prośby obywateli galicyjskich do Napoleona. Opuszczając Warszawę, wyrzekł pamiętne słowa : ,,Bóg mnie wesprze i w tym razie, bo mi już dozwolił znieść tyle cierpień i wśród nich ocalił!

Chlubnie wprawdzie wykonał w Wiedniu dane mu polecenie, ale powstała zaraza, odrazu przecięła pasmo życia tak już zasłużonego, ale tak jeszcze wtedy potrzebnego dla kraju męża!.

Zajęty ciągle jak najczynniejszćm życiem, przeplatanem pięknemi cierniami, mało miał do pisania czasu. Znamy wszakże wyszłe z druku następne jego prace:

„Uwagi do prawideł religii i zdrowej filozofii zastosowane. List 1 i List łl (str. 169) r. 1790 i 1791 (w bibliotece willanowskićj jest tylko list drugi.“?)

„Głosy o starostwach, o rządzie nad wojskiem, o uchyleniu rady nieustającej; za wolnością handlu; z explikacyą na glosy Mniszcha M. W. K. i Ostrow-skiego kaszt.;—przy usprawiedliwianiu czynów Rady nieustającej i w. i.“

„Zdanie sprawy pisarza W. X. Litewskiego d. i Marca 1782 r. “

Wizerunek jego umieściliśmy na str. 90 dzieła o Wił lano wie.

Najwłaściwsze tu miejsce wspomnieć o zasługach Stanisława hr. Potockiego, nie tylko dla Wil-lanowa, ale i dla całego kraju. Był on twórcą najgłówniejszym zarówno i tego martwego przybytku nauk, który teraz opisujemy, i żywego, jako najdzielniejszy swojego czasu minister oświecenia publicznego, w dwóch nader ważnych epokach kraju, i razem najczynniejszy spółpracownik To warz. królewskiego J przyjaciół nauk. A i tenże sam Wił- ||g łanów, który nie tylko upiększał i poci- ЩИ nosił, (jak dowodzi wyżej już przytoczona tablica), ale w którym starał się gromadzić uczonych spół-czesnych, mając za wzór króla-bohatera, czyż nie wywołuje dlań najpiękniejszego w tćm dziele wspomnienia? Ani wuj króla Stanisława Augusta, ani jego córa księżna Lubomirska, z ostatniej Sieniaw-skićj urodzona, nie zrobili tyle dla zachowania przeszłości miejsca tego, ile zdziałał Stanisław hr. Potocki.

go.

członek rady nieustającej. Był posłem do Francyi. Spółpracownik w prawodawczym wydziale czteroletniego sejmu, stał się najpierwszym jego mów-

i*

111!

_r -

tr

ж£

•ж.

Jako autor, ma także swoje zasługi, acz pisał z francuska, (czego przyczyną było ówczesne wychowanie); ale nieskończenie większe zobowiązanie zjednał u spółczcsnych jako gorliwy oświaty publicznej minister.

Dość jest króciutko przebiedz urzędowania jc-Pracował w departamencie skarbowym, jako

ч.ч

^iinn umilili.....................

cą. Po upadku kraju, osiadł w Willanowie, gdzie gromadził skarby nauk, którym się poświęcał z prawdziwćm zamiłowaniem. W czasach pruskich najsilniej spółdziałał z innymi, aby zawiązać Towarzystwo przyjaciół nauk i wyjednać dlań potwierdzenie rządu. W tymże nowo zawiązanym i jedynym w on czas przybytku wiedzy najgorliwszym usiłował być pracownikiem.

Gdy za czasów księstwa warszawskiego tworzono Izbę Edukacyjną, on, jako sterujący, naj-ЩЁЩznakomitszych wtedy powołał do niej mężów: Staszica, Kopczyńskiego, biskupą Prażmowskiego, Lindego, Sobolewskiego, Aleksandra Potockiego i t. p. jako dyrektor wychowania publicznego, utworzył Towarzystwo do napisania nowych ksiąg elementarnych lub przyjęcia dawniej za dobre uznanych przez wydział Komissyi Edukacyjnej, pod zarządem brata Ignacego.

To gorliwe zajęcie się oświatą, nie przeszkadzało mu być zarazem prezesem rady stanu i ministrów. I cóż zresztą dziwnego, że najoświeceń-szy z ministrów był przewódcą towarzyszów swoich? Słusznie jeden z autorów wyrzekł, że „oświata stała się hasłem ówczesnego okresu“.

Gdy został ministrem oświecenia i wyznań religijnych od i8i5 r. nowa dla jego działalności otwarła się era, jeszcze świetniejsza od poprzedniej. Założenie uniwersytetu, ogrodu botanicznego, obserwatorium, około 900 szkół i szkółek elementarnych, sprowadzenie uczonych z zagranicy, (jak Ciampi’ego i innych), znakomite powiększenie biblioteki publicznej, dla której sam ofiarował

mi

iS«

■HÜ

Dl г

; Ui

iiiuiiiiiimiiiiiiiHiiiiiiuiiiiif

piiiigitel

i'

STN

na nas

wo po

rl

■!'i 4

znana z

szawie na

siejszym Stanisława hr. Potockiego, pochowany mi ir.o to w

swego

pozy-

|f| jiiiiiltillllilltlllillHi i i iïïïïïïlb

ГШШ щШ

si

Kagnimira, o której

40,ooo rycia — oto piękna zaiste ! jego służby publicznej karta!

Dzieła jego, których autografy przechowują się w Bibliotece willanowskićj, są następne:

„Pochwały, mowy i rozprawy, we 2-ch t. 1816 w Warszawie. (Niewszystkie tu zebrane).“

„O wymowie i stylu t. 4 Warszawa i8i5 r.“

„O sztuce u dawnych, czyli Winkelman polski, 3 t. Warsz. i8i5.“

„Rys chronologii religij, języka, nauk i t. p. (w Pamiętniku Warsz. Bentkowskiego).“

„Podróż do Ciemnogrodu 1820, 4-y tomiki w Warszawie.“

„Świstek krytyczny, (w Pamiętniku Warszawskim), który wywołał polemikę z Surowieckim.“

„Pożytki z uchwalonego prawa zasad o prze-♦ dąży starostw, przez posła lubelskiego S. K. P. 1792 s. 46.“

„Mowa przy podaniu projektu 9 kw. 1820 str.

12 m 4.“

„Pensées sur la reformation generale d. gouv. d. Pologne 1789. Vars. p. 18.“

„Raport Rady Ministrów do króla d. 17 list. r. 1812 i s. 8.“

„Moyca Ministra W. R. i O. P. miana na se-syi poselskiej 6 Kwietnia 1818 roku s. 8.“

„ Richter J. S. übers: Rede gehalten am Grabe d. fürs. J. Poniatowski etc. Oppeln. 1826. Przekład po skonie jego dokonany.“

Najserdeczniejszćm z przemówień jego, dowo-dzącćm nieśmiertelności duszy, była mowa, miana w roku 1810, przy złożeniu w grobie willanow-skim przewiezionych z Wiednia zwłok brata, Ignacego hr. Potockiego, M. W. Ks. L.

Zwłoki jego spoczywają w grobach rodzinnych świątyni willanowskićj. Portrety jego umie-•ciliśmy na str. 83 i obok 9,0.

Potocki minister, obrał prawdziwego mola książkowego dla swych zbiorów, Hippolita Kownackiego. Zostawił on ślady swój ręki na każdym niemal rękopiśmie, który się dostał za jego czasów na półki biblioteczne. Ciekawym był żywot tego badacza, dopełniony tu przez nas wielu dotąd nie-ynanemi szczegółami.

Syn dzierżawcy hut górniczych należących do biskupstwa krakowskiego,

Hipolit Kownacki, urodź. 1791 r. w Sławkowie, zaczął swój zawód literacki od opisu miejsc rodzinnych, mianowicie Album Willanowski

klucza Sławkowskiego pod względem kopalń i robót górniczych (1791 w Warszawie) i gór, jako składów ciał kopalnych (1792. O górach w Warszawie bez oddziela, tyt.). Zajmując się w młodości hutnictwem i sprawą górniczą, gdy Sławków przeszedł w ręce rządu jako cząstka dóbr skarbowych, dostał się do Oborskich, a potem do ks. Prymasa Poniatowskiego i zyskał wielkie zaufanie jenerała ziem podolskich księcia Adama, z którym odbywane wycieczki nieraz nam jowialnie opowiadał. jako domownik prymasa, zjednał dla się całą rodzinę Poniatowskich i był jakiś czas pełnomocnikiem księcia Józefa, marszałka Francyi. Całą z nim korespondencyę nam ofiarował, zastrzegając sobie, aby o tćm uczynić wzmiankę w jego życiopisie. Dopełnić dziś ten obowiązek włożony, uważamy za rzecz niezbędną.

Gdy jedna z biorących spadkobierst księciu Józefie Poniatowskim, Tyszkiewiczówna, miłości sztuk pięknych w młodym wieku i z wielkiego dowcipu aż do lat najpóźniejszych, połączyła się z domem Potockich, i Kownacki, jakby także spadek moralno-umysłowy po wielkim wodzu, dostał się Potockim, i w ich domach, aż do grobowej pozostał deski. Chlubnie o tern świadczy pomnik, którego napis w całości przytoczyliśmy w opisie cmentarza. Godne były takiej pamięci obie strony.

Błędnie utrzymują piszący, że Kownacki był £ nauczycielem domowym hr. Aleksandra Potockie-; go, gdyż od samego początku pełnił obowiązki bibliotekarza willanowskiego, i choć umarł w War-Krakowskiem przedmieściu w domu dzi-

V Ulanowie, gdzie najpiękniejszy życia spędził okres! (-j- 1804).

Dwóch znamienitszych, Potoccy umieli skać dla A\ illanowskich skarbów, stróżów naukowych: Przyłęckiego, o którym będzie niżej, i Hip-połita Kownackiego.

Ostatni, o którym właśnie mowa i który jak najchlubnićj otwiera cały poczet księgoznawców willanowskich, przysłużył się jak najwięcej i samej bibliotece i dziejom krajowym, z tych bogatych źródeł, mnićj-więcćj umiejętnie, czerpanym. Spotykając rękopisma, szczególniej historyczne i stare codexa łacińskie, znajdujemy niemal wszędzie, objaśnienia jego kreślone ręką. Wprawdzie obałamucił się, czy też raczej zba-■L łamucony został przez Dyamentowskic-gij go i Fr. Morawskiego, kroniką Prokosza

nam ciągłe przyno

26

sil swe rozprawy do druku w Przeglądzie Nauko-, wym, (a któreśmy po jego skonie, złożyli jako pamiątkę do biblioteki willanowskićj), ale innych mimo to miał wiele zasług. Pierwszy niemal zapoznał nas z Dzierzwą latopisarzem i z lepszego ni-źli Lengnich źródła wydał jego kronikę. Tłumaczył cząstki rozmaite Długosza, odkrywając wcielonych przezeń innych latopisarzów do jego kroniki.

ijggj

Ili

Ili

nauk, w 2-ch tomach 1824 r. wydrukował. (Rę-kopism tak zwany Kuropatnicki).

11)    Kronika polska przez Dzierzwę. (Z ręk. bibliot. T. k. przyj, nauk (182З).

12)    Kronika wieku XII czyli dzieje Władysława I, Bolesława III, Władysława II i Bolesława IV.

1825 r.

i3) Kronika Kagnimira (3 części w 1 tomie)

Jemu winniśmy przekłady Baszka, Kadłubka, Gaiła, (którego Kurkiem nazywał), oraz liczny poczet dzieł, których tytuły w skróceniu przytacza-Zasługa tego wydawnictwa na tern polega,

<fU ■'<'ilLutai Miiiii iH iiiwiiiniii

; my.

że wszystko brał z tekstów najdawniejszych, o ile

biblio-

być mogło autentycznych, a mianowicie z tek: willanowskićj, puławskiej, Sierakowskiego, b.

Towarzystwa przyjaciół nauk i w.

Nie umiał

jednym Przybysławie

się był tylko poznać na Dryi, zwanym Mutyną, fałszerzu. 1 ta tylko plam-

ka dyamentowci na jego słoneczku badawczem została. Zeszlifował ją Lelewel.

Oto liczne prace Hippolita Kownackiego:

1) Statuta mazowieckie i Piotrkowskie pierw-drukiem ogłoszone i uwagami wydawcy

i.',

Ili

;....................!"

14)    krokosza Chronicon slavo-sarmaticum etc. 1826 (po polsku).

15)    Chronicon slavo-sarmaticum Procossii,sæ-culi X (1827) po łacinie. .

ï6) Wyciągi z historyków starożytnych, 18 tomowy, rękopism w bibliotece willanowskićj.

Wszystkie, te dzieła, nader dla dziejów naszych ważne (pomijając cztery ostatnie) wyszły w Warszawie kosztem samegoż Kownackiego drukowane i po większej części wszystkim znajomym i gościom willanowskim rozdarowywanc.

Zakończył życie mając lat dziewięćdziesiąt

kilka.

szy raz

opatrzone.

,,de reformanda raz drukowane

2) Wyjątki z J. Ostroroga: rcpublica“, po polsku pierwszy

W 12-ście lat potem wydrukował ten pa-

1819 r.

miętnik Bandtkej. Winc.

3)    Dzieje w księstwie Mazowieckiem. 1820.

4)    Wyciągi po polsku z akt Gorśkiegc

), zwa-

nych Tomicxana (1818).

5. O rodzie najdawniejszego dziejopisa pol

skiego Marcina Galla 1819 r.

6) Historya Bolesława III króla polskiego, polaka bezimiennego (Galla) napisana około

przez

roku iii5. Warsz. (1821).

Godzi-

7) Kronika Lechitów i Polaków p. sława Baszko w drugiej połowie XIII wieku,

z dawnego rękopismu bibl. Willanowskićj (1822).

8) O początku i dawnych kronikach du Wandalów (z Sarnickiego i Długosza), duma

li aro -

r.

»,

il

fl

czona rzecz

182З.

Nadzwyczaj ciekawą postacią był ten badacz zamierzchłej przeszłości, ten prawdziwy zabytek dawniejszego wieku. Poznaliśmy go już letnim człowiekiem w г. 18З9. Ubrany w burkę, starzec jeszcze krzepki, prawie codzień odbywał przechadzkę w stronę Willanowa, czy to była pogoda, czyli słota; zimą, latem lub w najprzykrzejszćj jesieni,, wszystko to dlań było jedno. Często, w bardzo późnym już nawet wieku, odwiedzał bibliotekę główną i z namiętnością, wrodzoną tylko młodszym, w starych szperał kronikach.

Błędem wielkim było tych, którzy mu zawczasu nie otwarli po przyjacielsku prawdy, lecz narazili starca na stratę tylu lat życia marnie prawie strawionych nad badaniem Prokosza i Kagnimira. Jenerał Morawski jeszcze z poczciwca czasem się naśmiewał, czynił toż samo i jeden z mo-żnowladców ówczesnych, zapomniawszy, że podobnego maniaka miał we własnym rodzie.

Kiedy Kownacki schodził już z pola i jak to mówią udawał się na chłeb spokojny— wtedy hr. Aleksander Potocki, zamiłowany w sztukach pięknych, zapragnął mieć w Bibliotekarzu pomocnika takiego, któryby się znał i na sztukach pięknych. Sam był bowiem zapalonym zbieraczem rycin i robót pierwowzorowych niepospolitych artystów.

Przybrany Kustowski, wychowa- • nieć Królestwa, będący jeszcze aż do czasów ś. p. Augusta hr. Potockiego

początku wieku

9) Kronika węgierska

XII;_Kronika czeska z początku XI wieku z tłom.

polskie; — tudzież ziemiopism O. Bedy z VIII wieku XIII.

na

na

wieku i list p. Jana z puławskich po

przełożył i wydrukował 182З.

10) Res gestæ principum et regum poloniæ per Vicent. Cadlub. etc. z bi- ^ blioteki b. Towarzystwa przyjaciół

Z rękopisów

raz

pierwszy wynalazł,

JMS

Ц

Ste

pomagał hr. Aleksandrowi

w Willanowie przepisywał układać katalog rycin, który dziś w u — 12 mieści się pudełkach ćwiartkowych.

możliwych źródłach zbierał dla Biblioteki willanowskićj to, czego jej nie dostawało.

Nosił tytuł konserwatora zbiorów naukowych willa-

IsS

Щ.М

■ifV

г.

T—

ШШ1

Kys. Witkiewicz.

Pyt. B. Puc.

Kys Piotrowski

ej

p:

ШЖ

Ryt. Bojarski.

Portret Jana Tarły, w bibliotece willanowskićj.

Portret Kardynała Batorego, w bibliotece willanowskićj.

iiiij

ii

Szkice znamienitych mistrzów, szczególniej • szkół włoskich, niemałe stanowią tego zbioru bogactwo. Syn zapragnął w bibliotece uzupełnić tę szczerbę, jaką w niej sprawił hojny minister, oddając 40,000 rycin ze zbiorów prywatnych na publiczny    A

użytek.    Д nowskich; tak go przynajmniej mianuje Kurycr Warszawski w Nr. 20 z r. 1859.

Zakończył żywot Antoni Strzelecki w Warszawie roku 1869, d. 21 Stycznia w pałacu hr. Potockich na krakowskićm przedmieściu, mając lat 67. Pochowany na Powązkach.

il

Gdy hr. August i Alexandra Potoccy, znowu zapragnęli raczej zająć się zwiększeniem biblioteki, niż gabinetu rycin, wybrali na kierownika księgozbioru Antoniego Strzeleckiego.

Człowiek ukształcony, rodem z ziemi Sanockiej, wychowaniec Krzemieńca, dość biegły w nauce bibliografii, Strzelecki był niegdyś mentorem u Ks. Wilhelma Radziwiłła. Pierwej zaś, gdy uczony Michał Wiszniewski przeniósł się z domu Ks. Konstantego Czartoryskiego na katedrę uniwersytecką do Krakowa, Strzelecki był przy młodym synu ks. Czartoryskiego, ks. Adamie, z którym odbywał liczne podróże.

Spotkałem go w roku i85y we Włoszech z hr. Potockiemi, jak we wszelkich

MP

Czwartym z kolei stróżem bogactw willanowskich byl Stanisław Przyłęcki.

Urodził się we wsi rodzicielskiej Orzechówce na Litwie i8o5 roku. Uczył się w akademii połockićj; lecz gdy zakon jezuitów skasowano, udał się ze czycielcm do Galicyi i w Tarnopolu skończywszy nauki, przeszedł do uniwersytetu lwowskiego na wydziały prawny i filozoficzny.

swym nau-

Gdy urządzano zakład narodowy imie-Lwowie, główny kie-

nia Ossolińskich we

Ei

mi

rz--

Zbroja jednego z Potockich w zbiorach willanowskich.

równik ks. H. Lubomirski, umieścił Przy-lęckiego z początku jako pomocnika dyrektora

biblioteki Słotwińskiego, a następnie jako kustosza tegoż zakładu.

Wiadomo,

jak najlepsze celezalożycieli, bardzo często

zakład Ossolińskich, usunąć się musiał

watme przy

Gwalbert Pawlikowski, kiedy jeszcze J. M.

rzeczy

się we sekretarzem od r.

aż do г. 186З i przytćm groma-

pochodził tylko wprost z

Przyłęcki redagował nadto Roczniki łowarzyst czyli zbiór rozpraw agronomicznych, gładząc lub niekiedy pisząc artykuły niewprawnych Od r. 1848 wydawał oprócz

oraz

„we-

tek do prac dalszych dzimy, że to w istocie najgorętszćm było i zacne-

Alc skon niespodzia

na

długo wydawaniem

mu

r.

że

lir

Ml

\

Spt

i'¹:

r-1

mm

i' w

rs

ma

VÆÆ

■A

■, ©/

ff

W:

nasz

Minister Potocki i

trafiają na skrzywienie kierunku, lub niezupełne myśli swych wypełnienie. Gdy ten wypadek smutny padł i na

Z kustosza posady i Przyłęcki, a został tylko pry-boku ks. Lubomirskiego.

Ossoliński gromadził w Wiedniu i za granicą skarby sztuk i nauk, będąc przy tak wielkim znawcy ojczystych, powziął również zamiłowanie do pamiątek przeszłości i zgromadził znaczny zbiór książek, lecz daleko znaczniejszy rycin i przedmiotów sztuki. W tej bibliotece, umieszczonej w Medyce, pracował cztery lata Przyłęcki, systematycz-ie porządkując i katalogując te skarby przeszłości.

Kiedy 1 owarzystwo rolnicze zawiązało Lwowie, Przyłęcki został jego

1846 poczynając dził dla tego stowarzyszenia agronomicznego bi-

bliotcczkę, którą sam spisał i urządził.

Oprócz tych obowiązków, z których drugi

zamiłowania do książek, wa, lui nowo

do pióra rolników, tego „Pamiętnik gospodarski“.

Z tak świetną przeszłością bibliofila, wezwali

hr. Potoccy Przyłęckiego do W illanowa, aby po Kownackim i Strzeleckim, bibliotekę ostatecznie uporządkował. Przez trzy lata, zgasły w 1866 bibliotekarz willanowski, spisał katalog kartkowy ksiąg polskich, lub z Polską styczność mających, ułożył wykaz duplikatów, obejmujący z półtora tysiąca tytułów.

Miał on tu raczej być skryptorem, niż bibliotekarzem, bo liczne willanowskie rękopisma

dług myśli właściciela, miały posłużyć mu za wą-

polu literackićm“. Są-go Przyłęckiego pragnieniem, ny nie dozwolił cieszyć się w druku źródeł tutejszych. Zaledwie parę ogłosił,

a mianowicie:

„Jnstrukcija Jakuba Sobieskiego, ojca króla [ana 111 synom do cudzych krajów jadącym 1645 r “, (Z autografu biblioteki willanowskiéj i865 w Warszawie w ósemce), W Encyklop Powszech. T. 2З str. у5б wydrukowano z bibl. wileńskiej.

2. Dziennik przybycia i bytności Stanisława Augusta w Puławach Щ r. 1777“, (Warszawa, w 8-cc i865). Я

Oprócz prac Przyłęckiego drobniejszych, rozrzuconych w sześciu czasopismach galicyjskich i warszawskich, następne znamy dzieła jego dawniej wydane:

3.    Pamiętniki o Koniecpolskich, Lwów 1842.

4.    Ukrainne sprawy. Lwów 184З.

5.    Wspomnienie o Władysławie Warneńczy-

ku. 1844.

6. Wiadomość o wtórem wydaniu żywota Chrystusa, przekładania B. Opecia z i534 r. in 4-to Wojna chocimska poemat Wacł. Potockiego.

8.    Obserwacye koni i stad polskich w iyo5 r. przez Jerzego Dzieduszyckiego napisane, (z biblioteki Załuskich wydane). 1862 Lwów.

9.    Bibliografia polska pozostała dotąd w rę-kopiśmie.

10) Żywot i pisma |ana Kochanowskiego-wyd. 1867 w Przemyślu, w Bibliotece Polskiej s.. 5ą w 8-cc.

Po uczonym Przyłęckim przez lat sześć piastował urząd bibliotekarski Franciszek Kluczycki,. który nie tylko uporządkował, ale spisał skazówkę do zbioru korrespondencyi znanej pod mianem Szczuki w księgozbiorze willanowskim, oraz pracuje nad wydaniem pamiątkowego dzieła tyczącego się Jana 111 w dwóchsetletnią rocznicę pamiątki obronyÓWicdnia, które ma ogłosić Akademia Umiejętności w Krakowie.

Przez krótki czas potem był kustoszem zbiorów w illanowskich znany obywatel Jelski, w roku zeszłym zgasły za granicą. Otaczała go troskliwością swą czcinajgodniejsza Willanowa właścicielka, tak samo jak się opiekowała aż do skonu Kownackim i Strzeleckim.

Dziś w tejże bibliotece [zajmuje się dalszćm spisywaniem katalogu panna Feliksa Eger, która zapełnić szczerby w ogólnym willanowskim spisie szczególniej dzieł obcych będące. Znaną jest panna Feliksa Eger i w zakresie piśmienniczym z „Katechizmu dogmatyczno - historycznego, czyli przewodnika nauki religijnej młodemu wiekowi poll święconego“, oraz prac w zakresie pedagogiki.

Wiedzą wszyscy, że najciekawszemu bibliotek rzadkościami są rę-plfW, kopisma oraz najdawniejsze druki. Bjj|- Od pierwszych więc opis poczynamy.

i

у

!

i

IP

■•il I

iii!

Ryt. Szlaski.

CT

m

g: ;-z

ш

Ш

шт

л

;

"i Ah

И

i

в

1

i

1

*4

1

Ш

A»

J

g

! -

" «■;

■

Ш

ш

ш

..

i;

ч.

m

H

Ш

К

m

i

iÏ-

ж

s

■

h

m

1

Antoni Stanisław ze Szczucina Szczuka herbu Grabie, podkanclerz W. X. L.

•?=

lii ii ii

m

m

П

PIL

Sa

■

4,

Ub.

: ;

i:

I

iim

si

m

■

Lew Sapieha, hetman W. Koronny.

i

m

Шi

[ó

m

1

mmm

u

lik;

mam

Sl

Rys. Piotrowski.

Album Willanowski.

27

r-j

110

8.

ч8г

At

Filarek schodowy w bibliotece willanowskiéj .

Ht;: A

Ii

lii

I7-

i dzisiejsza ich właścicielka, zgromadzili ich zasób niemały. ‘ Opisać wszystkich rękopisów prawie niepodobna, bo to przechodziłoby zakres naszego dzieła. Wspomnimy więc tylko o niektórych, a najobszerniej o najdawniejszych.

1.    Comentarii S. Scripturae incogniti, we 3 tomach gr. fol. z inicialami miniaturowo - portreto-wćmi i innćmi, z którego wzięliśmy Matkę-Boską z Dzieciątkiem z tomu 11; w nim jest 12, w 1 t. 10, w 111 zaś najobszerniejszym 16 podobnie pięknych inicjałów większych. O mniejszych nie wspominamy. Zabytek XV" wieku, w skórę i deski oprawny.

2.    Graduale na pargaminie z r. 1676, na którego czele dolepiona karta z innego graduału dawniejszego: [nicial z niej dajemy w dziele ńaszćm

3.    Jacobi Lwovii, Omelie 1З96 fol. Z ręko-pismów poRkich najdawniejszy.

4.    Postilla super epistolas de tempore. Explicit liber iste per maims Nicolai Werzengi de Craco-via, sub A. D. 1428 fol. (Autor nieznany).

5.    Graduale de sanctis Em 7, scrip. Andreas Cieskovila, karta na czele z iniciałem, (169 kart całość obejmuje.) Ztąd inicjał D.

6.    Opus de origine quorundarum rerum, (rodzaj encyklopedyi bumanitarnćj z XV wieku).

Postilla Magistri Wygandi super domi-nicas per circulum ąnni tempus; przypisana: D Mathie d - s - a[)ost - pr. Premisliensi episcopo — liber est scriptus per Leonardum Hectorem in Dro-hobicz. 14З1 a. fob

Jofdanus per Quadragesimam Postilla; (w niej mów 81). Explicit hoc opus per manus cujusdam pauperis; w drugićm miejscu wyraźnie dodane miano Aegidii.

9). Postilla z XIV wieku zaczynająca się -od słów: ,,Via vitae“ różnemi charakterami pisana z 1З95 r. Jest tu o męczeństwie ś. Wojciecha ; mażeby się znalazły i nowe lub ciekawe szczegóły do jego żywota, albo do kraju nasze-go?.

10. Sermones. Rękopism z wieku XV poczynający się: „Erunt signa in cœlo et in terra“.

и. Conradinus. Postylla łacińska z 1412 r., w której znajduje się wiele dopisków na marginesach lub wśród tekstu objaśnień po czesku, np. tłumaczenia wyrazów i t. p. Na czele czte-rowiersz :

„Prze mein początku „Bud Xpus z Marigy Matku,

„Neb bez wuole Geho „Ne mnoz mas bity dobreho“.

Pod tćm: „Poczinagy sye knihy Conradinus“.

Na końcu: ,,Psall gy kniez Martin z Holleso-wa“, który poświęca swą pracę ,,Panu z mie-sta Konina“.

i2. Petrus de Лег entais. Collectarius super librum Psalmorum z г. 1З74.

12. Mszał rzymski z XIV wieku in fol. pięknie pisany.

14 i i5 Cantionale et Psalterium z wieku XV na pergaminie ozdobnie pisane. Podobnych psałterzów jest kilka w Bibliotece.

16. Homilie z XV wieku (in «fol.)

Łukasz z wielkiego Kośmina. 1412 r. Postille, do których przyłożył rękę Stanislaus Ca-simiritanus beat, canon, ad ecclesiam SS. Corporis Christi penes Çracôviam-

18.    Sermones de mortuis dat. p. vencrabi-lem Martinum de Sternberg. Wiek XV.

19,    20, 2ï, 22, i 2З. Czworoksiąg Jnstitutionum Jnstiniani. Razem oprawne : Jsidori junioris His-palïensis episcopi: De Astris.

Etymologicarum liber z roku 1472.

Ułamki z praw kanonicznych, kreślone już w XVI1 wieku.

Rozmaite rozprawy teologiczne.

24,    25, i 26. Trzy tomy listów królew

skich ; każdego z nich treść na czele opisana ręką Kownackiego.

T. I obejmuje listy od r. i556 do Zygmuti-ta III.

T. II od i588 do 16З2, korrespondeneye panujących zawiera.

T. 111 oprócz listów, mieści już i przywileje (najwięcej z czasów saskich). Znajduje się w tych zbiorach nader osobliwy ,,List urzędników i rycerstwa Woj. Podolskiego z roku 1682“.

27.    Długosza codex о З92 str. in fol. Jeden tom tylko- dwa inne, składające tęż całość, są w Kórniku Działyńskich.

28.    Buszko (Godyslaw Pasek), kronika do r. 1272. Rękopism łaciński z r. 1462 przepisany z M. S. kolońskiego z roku 1З26. Z kodexu wil-lanowskiego, przetłumaczył tę kronikę i wydal Kownacki. Miał w ręku tenże odpis i August Bie-lowski, pożyczony od dzisiejszej właścicielki. Z Paskiem Godysławem, oprawny tu razem rękopis Presbijteri Joannis i Wilhelma Baldenselle relacya podróży do ziemi świętej.

29.    Stanislaus de Scala, z 1411 r. ręk. zawiera: „Summa decretalium“... scriptus p. m. Nic. Job. de Poznania.—Po ustępie „de sacramcntis“ następuje Thema i5 punktów do bronienia danych

уши

fNlll

Rys. Witkiewicz.

ВЙр5рГ

mm

na

Ryt. Bojarski.

Stanisław Rewera Potocki, Hetman Wielki Koronny w zbiorach Willanowskich.

ii

»o

przeciw Krzyżakom, w Konstancyi na Zborze, Francyi, Włochom, Anglii i Niemcom, datum per me magist. Paulum Wladimiri, decret. Doct. custodem et canon, eccl. Cra-coviensis MCCCCXV d. V men. Julii. Na końcu dodane czerwono: „Deo gratias! quod dédit victoriam“.

3o. Rękopism Jewłaszewskiego na 28 kartach in fol. Nie potrzebujemy go opisywać, gdyż Ks. Tadeusz Lubomirski drukiem go już o-głosił.

31.    „Lustratio Palatinatus sandomiriensis 1564“ uczyniona przez komissarzów wyznaczonych na sejmie, — ręk. po polsku i po łacinie.

32.    „Acta interregni“, po skonie króla Stefana Batorego i niektóre inne rękopisma z początku panowania Zygmunta ill.

33.    Zbiór Aleksandra Tęczy ńskiego, Wojewody .krakowskiego do r. i588. (1-szy tytuł: Miscellanea). Index doń spisany daleko później,na końcu M. S.

34.    Dyaryusz Trybunału Piotrkowskiego z wieku XVI11 spisany własną ręką ks. Mo-kronoskiego.

35.    36. З7 i 38. Dy ary Lisze sejmowe z czasów Zygmunta III, Władysława IV, Jana 111 i Augusta II.

39.    Mucante (jio. Paolo poseł, czy Mistrz ceremonii Papieża Klemensa VIII: Itinerario, 1698. Podróż do Krakowa i Warszawy. (Ręk. włoski znaleziony przez jenerała Henryka Dąbrowskiego, i ofiarowany. Warto go przepisać, bo J. Ur. Niemcewicz mały tylko zeń wydrukował ustęp.

40.    Zbiór wierszyków na cześć Jana III po włosku, w rękopis, spółczesnym z Florencyi przywieziony i dla tej biblioteki złożony 1849 r. przez Alexandra Przezdzieckiego. In łoi. w parg. opr. (Niektóre z nich drukowane).

41.    Radziwiłł Stan. Albert, (f i656) Memoriale rerum gestarum in Pol. morte Sigismundi III inchoatum et continuatum ab а. 16З2 usque 1654 a.

T. I od 16З2 r. do 1640 — Reszty nie ma. Jest to kronika kreślona na wzór Piaseckiego. — Tokarski, w opisie życia, pisze o tym zabytku: „Pożal się Boże! że niepamięcią w prywatnej gdzie Bibliotece zagrzebicne dzieło zostaje“. Reszta (14

lat), znajduje się w Bibliotece lwowskiej Zakładu Naukowego imienia Ossolińskich we 2-ch tomach, pod N-rami n6 i 117, jak o tém wzmiankuje K. Szajnocha w „Dwóch latach dziejów naszych. Lwów i865“.

42. Dembowski Antoni Sebastyan, biskup płocki. Dzieło jego, pięknie bardzo przepisane, wspomniane w dziele

p. t: Janodami t. 111, str. 96

.....    ....ma tytuł: „Traité politique

et géographique du R-me de Pologne R. 1749“, in fol. str. 524.

Wykaz treści ułożony i jako wskazówka spisany ręką ś. p. Amelii hr. Potockiej, która z hr. Augustową Potocką, ułożyła tablice genealogiczne Potockich. Rękopis Dembowskiego, na język polski przełożony i dziś jeszcze miałby pewną wartość.

4З. Wielopolskiego Jana, starosty krakowskiego, Kanclerza W. K. (-J- 1688) Akta mieszczące wypisy różnych dokumentów rządowych od roku 164З do 1672. Bez tytułu we środku, tylko grzbiecie ksiąg pięciu napis: „Acta“. Ręką zaś syna później dodano: „Penu eruditio-nis, seu promptuarium memoriae ojca mego |W. Kanclerza Wielkiego koronnego“. We dwóch pierwszych tomach rękopismu arkuszowego zawiera się spis, abecadlowym porządkiem, rozlicznych wyrazów ważniejszych, do których objaśnienia autor téj jakby encyklopedyi czerpał ze wszystkich prawie pisarzrów starożytnych; dopiero trzy następne spore tomy mieszczą zbiór ważnych akt urzędowych, własną ręką kanclerza przepisanych. Jeśli dwa pierwsze tomy, erudycyę autora, to trzy następne, wielką pracowitość zbieracza okazują.

44.    Dwa tomy biblii Franka, założyciela brankistów, zwanej ,,Das“, jedyny znany dotąd exemplarz w bibliotekach europejskich. Rps.

45.    Biblie po polsku albo w Polsce wydane, oraz cząstki pisma świętego, dwutomowy rękopism z atlasem 3o tablic, przez D-ra H. Sk.

46.    Rękopism własnoręczny gr. folio Jana Potockiego pod tytułem: „Origines des Slaves, Gètes ou Valaches, des Sarmates et des Scythes-Tchouds, kart 52 z rysunkami autora wyobrażającemu na 1 karcie dojenie krów, dalej: Dwa wielbią-

-•

Wm 4 §gte

шЯ

.'i

I

шш

Rys. Konopacki.

Jerzy Potocki, starosta grabowiecki, w zbiorach willanowskich.

lii

mÊ

w.

L'

Ryt. Sziibler.

we-

ЩЯта®

Patera z zastawy stołowój z początków tego wieku.

eft/ — Sonhak (le saigo de Buff on) — Góry i namioty wołoskie; na kartach dalszych tylko szkice obrazków kilku przed początkiem rozdziałów; na samym wreście końcu rękopismu, wielki, podłożony tylko tuszem szkic podpisany ręką autora: „Kokos, résidence de Muhomedschalh Bey en Crimée, dessiné p. J. Potocki.

47 i 48. Najbogatszy w treść i obszerność jest zbiór listów i różnych zasobów dziejowych pod mianem korre-spondencyj i akt Szczuki. Liczy on około pięćdziesięciu tomów, w pokroju ćwiartkowym. Niemniej ważne są zbiory po A. Lubomirskim W. K.

Przegląda je nader starannie Franciszek Kluczycki; dla tej przyczyny objaśnienie, tyczące się tych skarbów historycznych, mniej - więcej słowami samego szperacza tu opowiemy, trzymając się sprawozdania już gdzieindziej drukowanego.

W przeważnej ilości są to listy własnoręczne najrozmaitszych osób całego ówczesnego świata polskiego w naj-rozliczniejszych sprawach, od spraw Rzeczy - pospolitej, o rozdawnictwa buław i województw, aż do próśb ubogiej zakonnicy i skargi pokrzywdzonego chłopa.

Tu znajduje się setka listów własnoręcznych królowej Maryi Kazimiery, blisko sto pism królewicza Jakóba, toż hetmana Jabłonowskiego, Andrzeja Potockiego, Benedykta i Kazimierza Sapiehów, kardynała Radziejowskiego, biskupów: Małachowskiego, Opalińskiego, Załuskiego; Radziwiłłów, Paców, Kirszpinów; Dowmunta z Moskwy, Proskiego z Wiednia; Kątskiego, Rzewuskiego, Bi-dzińskiego i mnogiej, mnogiej plejady ówczesnych mężów stanu, wojowników i sejmikowców, a wszystko to listy po największej części własnoręczne, i w szeregach od kilkunastu do kilkudziesięciu i więcej od jednej i téj samej osoby.    ^

W zbiorze po Aleksandrze Lubomirskim, wojewodzie krakowskim, Wielkim Koniuszym koronnym, znajdują się listy Jana Sobieskiego, na ten czas jeszcze marszałka wielkiego koronnego, listy Morsztynów (braci Andrzeja i Tobijasza), Kotowicza podwojewodzego, kilka listów Stanisława He-rakliusza Lubomirskiego, (synowca Aleksandra), poufne i ciekawe listy księdza Tyszkiewicza, snąć karmelity, bo się stale podpisuje Frater Iosaphat a Beata Yirginis Maria, — oraz wiele jeszcze innych.

Bez porównania bogatszym i dla swoich czasów ważniejszym jest zbiór pozostały po Szczuce podkanclerzym.

Obejmuje on (z czasów od r. 1671 do 1710), wielką ilość pism publicznych, uniwersałów, in-strukcyj, laudów sejmikowych, listów senatorów do króla, tak zwanych deliberatorijów, instrukcyj dawanych posłan-nikom i ablegatom na dwory obce, doniesienia i sprawozdania tychże tak ze stolicy jak i z Wiednia.

49) Silva rerum, nie tylko w znacznych bibliotekach, .ale i u pojedynczych osób często się znajdują. W księgozbiorze willanowskim jest ich kilka, które znamy, a może i kilkanaście, których obejrzeć nie zdołaliśmy. Na szczególniejszą jednak uwagę zasługuje księga z tego rodzaju zbierania zasobów pamiątkowych i historycznych, którą opisał szczegółowo Franciszek Kluczycki, członek Akademii Umiejętności krakowskiej. W jej: „Rozprawach i sprawozdaniach wydziału historyczno - filozoficznego& (T. IV 1875 str. XII—XXXVII) czytamy o księdze, której wnętrzna treść, a nawet zewnętrzne oznaczenie naprowadzają na domysł, że kierownikiem przepisywaczy był Andrzej Trzebicki, biskup krakowski.

„Co do treści“ — pisze w swćm sprawozdaniu F. Kluczycki—„wszystkie objęte tu pisma sprowadzić się dadzą do wymiany listów, w latach od 1670—167З, pomiędzy biskupem krakowskim a marszałkiem i hetmanem W. Koronnym, tudzież niektórymi dostojnikami Rzpltćj ; przy czćm jako dodatki znajdują się pisma, których ciż korespondenci biskupowi udzielali. W korespondencyi tej przeważnie występuje marszałek W. koronny, bo z 48 jego listów tu przepisanych niemniej jak З2 skierowanych jest do biskupa, podczas gdy od innych Panów nie masz jak po jednym liście lub po dwa. Szereg korrespondentów biskupa stanowią :

Marszałek i Hetman W. K. (Jan Sobieski) li

o-

yj

i-i:-

Kä

te

JfS

aBl

Rys Golem biowski.

Sx

a...

шът

ЯШ i Щ

ttj§ jgj

lilii

\\

Ryt. Berg.

Mikołaj Potocki, Generał podolski, Hetman Wielki Koronny w Bibljotece Willanowskiej.

/"Si A,

мят ' ,|;Ц

Świecznik z zastawy stołowej z poezątków tego wieku.

stów 54, X. Prymas (Mik. Prażmowski), X. Podkanclerzy (Andrz. Olszowski), X. Nuncyusz (Franc. Buonvisi), Podskarbi (Andrz. Morsztyn), Kanclerz W. X. Lit. (Brz stowski), Podskarbi nadw. kor. (Szomowski), Wojewoda wileński (Chlebowicz Kaz.) Wojewoda kijowski (Jędrz. Potocki), Cesarz Leopold, Jeden senator z Lublina (?), Marcin Cieński, rotmistrz, siostrzeniec biskupa, Kwasiboro-wski, major, dowódzca r-gmtu bisk., Wojewoda chełmiński ((. Gniński).

,,Świetne to grono korespondentów, kierujące swe listy do jednego, którym jest biskup krakowski, oczywiście prawie wprowadza na domysł, że mamy w ręku księgę, która powstała w przybocznej kancelaryi tegoż biskupa. W domyśle tym utwierdza mię jeszcze i napis umieszczony na odwrotnej stronie okładki TEx. bibliotheca Ca-simiri Cieński, Cap. Dzwino-grdz.“; do Cieńskich bowiem jako do bliskich przez siostrę biskupa krewnych, dostać się była mogła księga bezpośrednio ze spadkiem po biskupie. Okoliczność ta o tyle nie obojętna, o ile przy ostaniu się mego domysłu, księga nabiera więcej powagi i wiarogodności.“

Wracając do treści, ta zdaniem mojem wielce jest uwagi godną, bo przynosząc niemało wiadomości dotąd nieznanych, lub szczegółów dokładnych, przyczyni się niewątpliwie, w sposób bardzo pożądany, do wyjaśnienia zdarzeń ówczesnych.

Z ważnego przyczynku tego do czasów króla Michała i początków panowania Jana III, zaledwie tylko 16-ście listów ogłoszonych drukiem. Niektóre z nich umieścił St. Przyłęcki w ,,Bibliotece Ossolińskich lwowskiej z r. 1866“. Zupełnie więc nieznanych pozostaje i35 jeszcze. Spodziewamy się, że te materyały będące w rękach F. Kluczyckiego, który je nader umiejętnie i starannie uporządkował, nie zostaną dla nauki dziejów straconemi.

5o. Na zakończenie tego, może dla niektórych czytelników przydługiego, a dla bibliografów za krótkiego wykazu rękopisów, jakie zaledwie zewnętrznie obejrzeliśmy, dajemy opis książki pergaminowej, na której miała się modlić Bona, żona

Album Willanowski.

króla Zygmunta I. Umieściliśmy jej okładkę, wyrytą na str. 99 dzieła.

Według fotografii dawnej przez Karola Beyera zdjętej i zmniejszonej, podaliśmy oprawę książki używanej do modłów w XVI wieku. Właściwa wielkość jej kart pergaminowych jest i5 centimetrów wysokości i и szerokości; samo zaś pismo zajmuje cent. 8 i 4 w szerz. Oprawa genueńska z tejże epoki, filigranowa srebrna, z herbami emaliowanćmi po obu stronach, takićmi jak wewnątrz książki, odpowiada czasowi jej i pisania.

Dzieje samego modlitewnika dość ciekawe, szczególniej jak przez tyle wieków dostawał się z rąk jednych do drugich.

Przez długi czas ten zabytek był własnością królów naszych. Jan Kazimierz, wywiózłszy z kraju książkę miał ją darować księżnie de La-valière (późniejszej karmelitance Ludwice de la Miséri

corde). Kiedy jej córka została żoną księcia de Conti (1679 r.), pobożna wtedy matka, dała młodej księżnie te Godziny do modlitw przeznaczone {Heures, Horae). Później z bibliotek książęcych poszła ta pamiątka na sprzedaż publiczną. Piszący owe objaśnienia wojewoda Potocki, tak mówi w końcu: „Ce livre est un de plus beau dans le genre, qui soit connu, et le dernier proprietaire en faisait le plus grand cas“.

I w istocie, miniatury są przepyszne, może najpiękniejsze jakie mamy z XVI wieku. Otworzywszy książkę, na prawo widzisz Zwiastowanie Najświętszej Panny Maryi, na lewo zaś czytasz:

„Incipit officium Beate Marie Virginis secundum consvetud. rom. cur.“ Dalej w iniciale: Domine, w większej głosce D Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus umieścił artysta. W otoczeniu je-dnćj i drugiej stronnicy, po sześć miniatur świętych na każdej; u samego zaś dołu, w ramach tychże okoleń, na prawo herb Orzeł, na lewo Pogoń z wężem, herbem Sforciów, wymalowane jak najmisterniej.

leż same herby królewskie, w nieco tylko powiększonej skali, jaśnieją po obu stronach okła-

28

... ПО ™

dek, na emalii nowszej. Po skończonćm officium do Matki Najświętszej następują psalmy pokutne:

„jncipiunt septem psalmi penitentiales“ Dalej Antifona: „Ne remisceris Domine etc.“

Miniatury wyobrażają, z prawej strony: Da-

którćj widać kamień rzucony wprzód z procy; z lewej strony w głosce 1), Dawida króla z arfą, i znowu na dole w ornamentach małą postać tegoż Dawida z dobnąż głową goliatową, jak tamta.

„]ncipit officium mortuorum“. Tu z prawéj str. obrazek miniaturowo malowany wystawia króla z królową i dworem nad grobami umarłych: z otwartych sarkofagów, jedna postać zmartwych powstaje.

wida z uciętą Goliata głową, na

po-

Z lewej strony, początek modłów „Domine“, ma w głosce większej D, śmierć z kosą zgładzającą wszystkich; między ściętymi leży i biskup w infule. Inne okolenia ornamentowe podobne do pierwszych, ze zmianą tylko małych miniatur śś.

„Incipit officium (magnum) s. Crucis“. Na prawej stronicy wyobrażony Chrystus na krzyżu, przy którym stoi Matka Boska i ś. Jan.

Stronica lewa w D wielkićm wyrazu „Domine“, wystawia Zdjęcie z krzyża w miniaturce. Otoczenia wokoło, zbliżają się do wyżej opisanych.

Następuje podobneż officium mniejsze:

[ncipit offiicium s. Crucis, (breve), Ad matud-

num etc.“

Tu widzimy obrazek z prawej strony wystawiający Chrystusa w Ogrójcu, pod którym, na innym planie wymalowani trzej śpiący apostołowie.

Na drugiej odpowiedniej stronie w „Domine“ głoska wielka ma w sobie wizerunek Pana Jezusa upadającego pod krzyżem.

„Jncipit officium S. Spiritus“.

Tu w głosce

D (Domine) tylko Matka Boska i trzej apostołowie z językami złoiemi, jak zwykle w obrazach „Zesłania Ducha św.“ malują.

II

„Oratio contra inimi-

Przy końcu następuje: cum“ — 1 dalej brak pisma, albo nieskończonego, (o czćm wątpić godzi się), albo raczej, przygodami czasów i wypadków, zatraconego.

if

pisanych i miniaturami upiększonych, ich, z nabytćmi później przez właścicielów Willa-nowa, dochodzi dwudziestu exemplarzy. Kilka ważniejszych, starannie przechowanych i ozdobionych później klamrami, po większej części srebrnćmi, z herbami Potockich, opiszemy tutaj.

51.    Les heures de la croix, Horae de s. Cru-ns, na pergaminie rękopis o i5o kartach, z 12 miniaturami pięknćmi. Miały te Godzinki ongi należeć do Karola V. króla francuskiego. Sprzedane z księgozbioru de Lavalière, były w różnych bibliotekach wreście znalazły się w posiadaniu zarządcy Luwru. Nabył ją Stanisław hr. Potocki w Paryżu z książką po królowej Bonie.

52.    Podobneż Godziny z XV wieku i z podo-

bnymże tytułem początkowym, (który zwykle następuje w takich książkach po kalendarzu składającym się najczęściej z 12 kart). Les heures de la croix о 112 kartach (czyli po odtrąceniu kalendarza tylko o 100 kartach), ma dochodzące i nie dorównywające pięknością tamtym, (n. 5i).    ;

53.    Rękopis na pergaminie z piętnastego zapewne wieku, w ćwiartce o 217 kartach, ze siedmiu tylko, ale przepysznymi, malowaniami miniaturowemu Dawida wyobrażenie szczególniej się odznacza. Szkoda że podanie, czyli tradycya biblio-mańska nie oddała tej księgi w ręce jakiego panującego księcia lub królowej.

5ą. Psalmy Dawida i inne modlitwy z XV wieku, pisane na pergaminie, z 6 miniaturami, o i65 kartach, mniejszej od poprzednich piękności.

55.    Quatuor Ewang. et orationes ad В. M. Virginem, rękopis w pokroju dwunastki, na pergaminie, z XV wieku, ozdobiony w około arabeskami i kwiatami. Kart 252 z kalendarzem.

56.    Psalmus catholieæ fidei, w pokroju ćwiartkowym, rękopis pergaminowy z XV-go wieku, ze trzynastu miniaturami, kart 191. Jedna z pierwszorzędnych ksiąg tutaj wyliczonych ; na klamrach srebrnych nie tylko herb Potockich, ale i cyfra S. P. znajdująca się, oznacza, że nabył ją minister za granicą.

Liczba

wraz

miniatury do połowy stronic

Książkę tę arcy-piękną i kosztowną, nabył minister Potocki w Paryżu, z dwiema podobnemiż ale mniej ozdobnemi, chociaż większćmi.

V¹

07. Z wieku XV rękopis na pergaminie, po czterech ewangeliach zawierający „Orationes et officium ad Beat. Mar. Virgiuem, off. de s. cruce etc.“. Na 170 kart ma 10 miniatur i przy każdej ewangelii, wizerunek jednego jej autora.

Höre conceptionis Beate Marie Vir-ginis, rękopis pergaminowy w dwunastce z pięcioma małćmi miniaturami, o siedmdziesięciu dzic-

58.

Stanisław hrabia Potocki przywiózł z wycieczek swych za granicą wiele innych ksiąg pergaminowych do modłów służących, ozdobnie F1 bl*tSwiuaSÎÂéj.ea 1 więciu kartach.

f jjjj

ii

5g. Obok tych zabytków artystyczno - piśmiennych z piętnastego stulecia, leży rękopis z początku XVI wieku lekarski po grecku, z wyjątkami z Galena i Hippokra-tesa, о 19З kartach, z liczby których 22 obejmuje sam wykaz treści. W r. i5q5 była ta księga własnością Czecha z Pragi, później dostała się Karolowi Zakrzewskiemu, Pod-czny ich zbiór, znajduje się i w Willanowie — lecz umieszczony obok tak szacownych i rzadkich oryginałów, sprostać im w wartości, ani prawdziwych znawców zaspokoić nie zdoła: przypomina olejo- druki obrazów.

Opisawszy nieco rękopismów z bogatych willanow-skich zbiorów, wspomnimy jeszcze o kilku rzadkich drukach.

ii

* •' V г

шсЖм.

шт

Г"7

в91Шйй1 щшт    ^ Щк

шш

шм

il

/га!

ii

v.v.'.v.vV.

îî

Za

\À\

vwm

'С

ш,.

V/Ш.

Г.

wmm

F/i к V '/Æ

отпшпт imn ilu: um d

Rys. Witkiewicz.

Ryt. Regulski.

Popiersie Królowej Maryi Kazimiery, w gabinecie Zwierciadlanym.

czaszemu

nas wy-

I rębowelskiemu, którego własnoręczny podpis czytamy na tej pamiątce.

60. Chromolitografia, idąc w pomoc zbieraczom, pragnącym posiadać podobne osobliwości miniaturowe, wydała w Paryżu wiele kopij, czyli podobizn, (fac simili a), dość dobrze naśladujących wyżej opisane książeczki. Zna-

Najwięcćj w księgozbiorze willanowskim inkunabułów teologicznych po łacinie tak za granicą jak i u tłoczonych, piękny zbiór Aldóiu, nieobcięty exemplarz Hi-storyi Starego i Nowego Testamentu przez króla Lesz- • czyńskiego w Nancy, wydany po francuzku z poświęceniem drukarza Pierre Antoine; pierwsze wydania biblii, kronik

naszych i t. p. Niektóre z rzadszych druków pierwotnych szczegółowo opisujemy.

Inkanabuły:

i. Incipit discordantia canonum, 1472 Mogun-tiae. Fol. gr. z iniciałami przepysznie, zachowany exemplarz na białym papierze, jakby dzisiaj, lub przynajmniej bardzo niedawno drukowany u Piotra Schoiffer.

francuskiego. Druk. po łacinie i francusku w Paryżu 1749 z poświęceniem: àlaReitie. Nie jest to ani nader piękny druk, ani inkunabuł, ale do pamiątkowych należy wydań już to ze względu w jakich rękach ta książka była, już z przyczyny spółcze-snćj oprawy autentycznej.

2.    Drugi inkunabuł z tegoż roku Gintera Zeinera ex Keutlingen: „Isidori iun: Ethimologia-rum, libri viginti. Inkunabuł ten oprawiony jest razem z rękopisem: Institutionum libri in 4-0.

3.    Concilium zu Constanz (Koncilienbuch Reichenthal), 1481 in 4-0. wydanie

Augsburskie z ибо illuminowanćmi drzeworytami herbów i 44 rycinami, między którćmi są i polskie, jak Irzy trąby arcybiskupa Gnieźnieńskiego, Mikołaja Trąby i wiele innych.

Ulrich

von

von

ii

"‘■lir

Dość jest tutaj, z pierwszych początków drukarstwa francuskiego, okazów. Kilka wspomnieć wypada, bo one mniej są u nas znane w księgozbiorach, niż wydania Aldów.

Höre intemerate Virginis Marie, secundum usum humanum, na pergaminie, z 16 kolorowanemu drzeworytami, po francuzku i łacinie zarazem. Druk. 1498 roku w Paryżu.

Takiż sam modlitewnik, z podobnymże nawet

tytułem, na pergaminie z i5 drzeworytami większć-

łacinie i francuzku mie

rni i 24 mniejszćmi, po

i3 i pół arkuszach, drukowanych

szczący się na w Paryżu i5o5 roku.

Livre doré de Marc-Aurèle, paryski druk ósemkowy, (8-vo min.), z 10 З7 roku, i wiele innych.

Heures à Г usage de Paris z г. 614 na którego końcu znajduje się:

„Almanach pour XVI ans“-, drzeworyty w tym iplarzu spółcześnie illuminowane i złotem są

exen zdobne.

Höre Beate Marie Virginis secundum insignis ecclesie Parisiensis, druk na pergaminie, z roku IÓ22.

usum

Pomiędzy tćmi książkami do nabożeństwa znaj-współczesnćj oprawie, z herbami (wy-okładkach), polsko - sa-

duje się we

ciśniętćmi obustronnie na skiemi i francuzkiemi, jedna pod tytu-

łem: L’ office* de la Quinzaine^de Pas-

której modliła się córka kró-

ques, na

la polskiego i saskiego, Augusta 11

Marya Józefa de Saxe, żona Delfina f вИШВ³*

Wspomnieliśmy wyżej, iż wielka sala biblioteczna, po nad szafami mieści wizerunki, po większej części w całej postaci, znamienitych w kraju mężów. Nic dziwnego, że założyciele tak bogatego księgozbioru, najwięcej tu umieścili członków swej rodziny: samych bowiem Potockich i Lubomirskich znajduje się tu 19 na З2 portretów.

Oddawszy Potockim w tym rozdziale to wszystko, cokolwiek tylko słusznie im się należało, (chociaż jeszcze do nich przyjdzie nam się nieraz wrócić w dziele, Willanów głównie na celu ma-jącćm), zwrócimy się teraz do najciekawszej z będących tu postaci.

Szlachcic niebogaty, nienadzwyczaj uczony, (lubo nie bez nauki), nie mający znamienitych w rodzie przodków, jedynie pracą i prawością dyplomatyczno - dworską dochodzi wysokich w kraju godności, wielkiego majątku, kolligacyi z magnatami: kieruje niemal wszystkićmi sprawami wewnętrznymi dworu |ana 111, zarządza prywatnćmi interessami rodziny królewskiej, wreście wywiera wpływ znaczny na Augusta II i, śmiało rzccby można, na losy nawet kraju.

Tą niepospolitą postacią jest litwin Szczuka, czyli, jak go dla żartu panowie ówcześni przezywali szczupak, szczupaczek.

jego-to zbiór akt, o których wyżej wzmiankowaliśmy pod liczbami 47 i 48, dostał się do Willanowa później dopiero przez pokrewieństwo żony Antoniego Szczuki, Potockiej, jak-to niżej zobaczymy: córka ich bowiem, Wiktorya, za mąż poszła za Kąckiego; Marya zaś Kącka, córka tego ostatniego, była żoną Jenerała artylleryi Eustachego Potockiego, ojca Ignacego i Stanisława, zało-życielów biblioteki. Nic więc prostszego, że listy Szczuki nie raz z Willanowa pisane, albo do Willanowa przez różne osoby adressowane, lub z resztą rodziny królewskiej ręką kreślone, znowu do tegoż Willanowa, po dłuższym nieco czasu upływie, powróciły.

Z nich, były bibliotekarz willano-wski, Fr. Kluczycki, potrafi zaiste! odtworzyć tę ważną, poważną i poważa-

ną i poważaną w kraju postać, dobna koniecznie potrzebuje' ram cały wizerunek mógł się w nich zamieścić należycie. Nim to jednak nastąpi, przebiegnijmy choć w krótkości szczegóły żywota tego człowieka. Będzie-to tyłko sylwetka, nie zaś obraz całkowity.

Osobistość po-

szerszych, aby

wJ

Antoni Stanisław Szczuka (ur. i65ą -J- 1710) był znanym mężem stanu. Z początku mecenas trybunału lubelskiego, potem sekretarz króla Jana III, podczaszy wiski, referendarz koronny (1688), podkanclerzy litewski, oraz pan na Szczuczynie, Radzyniu i dobrach lennych za Dnieprem po staroście Piaseczyńskim. Jako ulubieniec królewski był starostą wareckim i lubelskim, posłem do Królewca i marszałkiem sejmu (1690).

Na dworze Jana 111, było jeszcze dwóch innych Szczuków: Wacław, kuchmistrz kor. który bił się obok króla pod Chocimem, Parkanami i Wiedniem, i Opat paradyski, niedoszły biskup chełmiński, którego zwano: creator

Między trzema arbitrami wybranymi przez Stanisława po bitwie pod Połtawą, obok kanclerza Jabłonowskiego i Teodora Potockiego, był i Szczuka. Ałe trzeci pretendent do tronu, hetman Sieniaw-ski, wszystkich arbitrów kazał uwięzić w Warszawie. Gdy August II po raz wtóry zdobył koronę polską, Szczuka znowu godził z królem rzeczpo* spolitę. Pisał po łacinie pod mianem Çandidi ve-ronensis. Oprócz tego, jak drugi Górski, zebrał rodzaj Tomicianów, acz tu obok aktów publicznych, relacyi, instrukcyi, memoryałów, not dyplomatycznych, wiele bardzo innych prywatnych brało się korrespondencyi.

ze-

ik ь

tilt

i..'

I-'¹

■I

episcoporum, z powodu łask,jakie miał u obrońcy chrześcijaństwa.

i:;.

fß

mm

. fj

1 У ;«=

’■

Trzeci Szczuka, o którym tu mówimy, ożeniony był, za wstawieniem się króla, z Konstancyą Maryą Potocką, córką Bogusława i T eofili, Heleny Męcińskićj z Kurozwęk.

Po skonie króla, najwspanialszego swego dobroczyńcy, będąc pułkownikiem ziemi wiskićj, przewodniczył szlachcie na elekcyi, jako stronnik Sasa. Wywierał wpływ na Augusta II, zyskał przychylność Załuskiego biskupa i otrzymał (1709) podkan-clerstwo mniejsze. Towarzyszył królowi polskiemu w czasie zjazdu z cesarzem Piotrem W. i starał się zażegnywać zaburzenia na Litwie wywołane przez Sapiehów. Jako dawny na dworze Jana 111 powiernik spraw niemal wszelkich, został i nadał pełnomocnikiem Jakóba Sobieskiego, przez co wzniecał w Auguście nieufność ku sobie.

Był rządcą dóbr Szawelskich i Czemiernickich (na Zmujdzi i w Lubelskiem). A choć król posunął swe podejrzenia aż do tego stopnia, że kazał przeglądać papiery Szczuki; mimo - to podkanclerzy i wtedy jeszcze nie opuścił Augusta II. Widząc dopiero, że przemaga stronnictwo Stanisława Leszczyńskiego, pod jesień r. 1706, uniknął aż w jasielskie. Tam wzięty, przez stronników króla Stanisława w niewolę i do Misnii zaprowadzony, za ukazaniem mu, pod sekretem, dowodów zawartego już pokoju Altransztadzkiego, przeszedł zupełnie na stronę nowego Króla. Ominęła go jednak i teraz Pieczęć Wielka Koronna, bo mu ją przejął fan Stan. jabłonowski, wuj Stanisława króla.

-Л

mm

jg!

'ÄKS®

IL-

ii

=!

,4

lê;

ii

P//

sj

Głoska P. z miniaturą przedstawiającą Narodzenie Pańskie z Graduału XVI wieku.

Шк

ГГ

1.Д

Album Willanowski.

"lyjpsi olskiego

........... dost cyn i-

ka, członka rodu к r ó 1 e w -Щ s к i e g o, następcę dziejopisarza Kro-ni era, tu

■li

-    - -A,

шшмм

[Л* 1И

ЩЖттшм*

km

it

:Ü!l

üiül

Я będącego, . , - S , - 1 i .4 m y

już portret na str. 10З dzieła

Ten wizerunek chociaż nie

na-

szego.

w całej postawie jak Szczuki i innych postaci dziejowych, ale tylko w popiersiu, zwrócićby jednak powinien niejednego uwagę.

Andrzej Batory, synowiec króla polskiego Stefana, kardynał, dziesięcioletni biskup Warmii, (ur. 1564 -j- О99) był uczniem ks. Wuj-. ka z Pułtuska.

Postaci pięknej, wspaniały i po polsku cnotliwie wychowany. Będąc kanonikiem kapituły warmińskiej, wkrótce został koadjutorem Kromera i proboszczem miechowskim, a' następnie udał się do Rzymu z Reszką, sekretarzem Hozyusza. Opatrzony listami polecającćmi go Karolowi Boromeuszo-wi, biskupowi medyolańskiemu, mając opiekunów tak wielkich jak król i Jan Zamojski, i58ą stał kardynałem. Wróciwszy wkrótce do Polski, znalazł znaczny dla się zapis króla. I za Zygmunta III powodziło się Jędrzejowi, bo po skonie Kromera, 1689 przysiągł przed królem, jako senator, następca biskupa, a wkrótce i opat czerwiński. Wielkie dochody z dóbr duchownych po-

r. ZO

29

Heüdorvs PrîmceA Z I &■ im es men sis Primas fl

Rys. Waroezewski.

Teodor Potocki Prymas, w bibliotece willanowskićj.

nała.

■V, A

Nie

Pi

A ...1

il

lii.

|!

|!

ża

zawieziono

Stanisław Potocki w bibliotece willanowskiéj.

ii!

ijiiiiiii

|!||!

lilii

!i

SA

A’

HI

ШМ

|ic> ^

ЖШ

PoTocKi ÄRCHiEPiscopvs ftECNi PoLONi/t Ł

Ryt. Skrzymowski.

mm

W//Â

мИЭйЯР i

wm

i¹]!;; l!

lni

оЫу młodemu kardynałowi żyć po królewsku. Odwiedzając często z przybranej dawną ojczyznę swoję, marzył o księstwie Siedmiogrodzkićm. Wreście spełniły się oczekiwania dumą wywołane królewską. Zrzekłszy się własności w Polsce na rzecz brata Stefana, 1.598 r. przebrany za kupca, z Krakowa przez Węgry dostał się do Siedmiogrodu, gdzie sejm w Mediaszu, jednogłośnie księciem go obwołał.

Cała Polska niechętnie na to patrzała; cesarz Rudolf kazał wojskom węgierskim i multańskim uśmierzyć bunt siedmiogrodzki. Kardynał niedługo cieszył się tak łatwo zdobytym tronem. W roku 1699 idąc na wojnę spisał krótkie pun-kta testamentu, w którym się ^nazwał : „Transilvaniæ, Moldaviæ,

Valachiæ, Transalpinæ princeps, partium regni Hungariæ dominus,

Siculorum comes“ i z tym długim tytułem wkrótce zginął napadnięty przez hospodara Michała w jesieni 1699 r- przy końcu października, lub tćż na samym początku listopada.

Ciekawe są szczegóły, ostatnich chwil życia Kardy-Choć kiłkakroć pobił wodzów cesarskich, jednakże w końcu popadł w zasadzki zdradzieckie nuneyusza Male-spiny, który pierwszą nazwiska własnego połowę, słusznie mógł za swe nosić godło.

Ow zdrajca, jako poseł wiedeński, przynosząc niby zgodę, skłonił Batorego do rozpuszczenia wojska, szczególniej zaś Polaków, których cała wodza spoczywała potęga.

IM odjeździe Malespiny i usłuchaniu jego rad zgubnych, otoczyło zaraz kardynała Ш trzytysiączne wojsko nieprzyjacielskie, uląkł się wroga Batory; z garstką pozostałych, bil się do późnej nocy i przedarł się przez liczne szeregi zdradzieckich napastników. Dążąc przez Libinę, po stoczeniu ciężkiej walki, o której zawczasu wiedział, że musi być przegraną, znużony legł dla spoczynku na ziemię. Wtedy, snem ujętego, dopędzili siepacze wojewody spiknione-go z Austryakami, ucięli mu głowę i tkniętą na lancy, odesłali nuneyuszowi Ma-lespinie. Twierdzą niektórzy, iż do Wiednia głowę, za którą gońcy Michała złote w darze otrzymali łańcuchy.

Teodor Potocki, syn Pawła, urodzony 166З r. w' Moskwie, umarł 17З8 r. w Warszawie, w pałacu Prymasowskim, przy ulicy Senatorskiej, i ztąd, z wielką wystaw-nością, zwłoki jego do Gniezna wyprowadzono. Wychowany przez fezuitów, uczył się w Rzymie. Poświęciwszy

się stanowi duchownemu, otrzymał w 1687 od Jana 111 kanonią krakowską i bogate probostwo Przemyślskie, od roku zaś 1688 ciągle na dworze przebywał królewskim. W r. 1699, po Szczuce został biskupem chełmińskim, 1712 warmińskim, 1722 arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem. Był pobożnym i wesołym. Jeden z historyków zowie go nawet galantem. Służył wszystkim królom, jako dworak. Po skonie Jana 111 stał się stronnikiem Augusta 11, mimo to koronował Stanisława Leszczyńskiego, za co odsiedziawszy siedm miesięcy więzienia w Elblągu i Toruniu, przechylił się w końcu na stronę Augusta 111, któremu był do skonu wiernym. Znany jako działacz za zbyt gorący w sprawie Toruńskiej. Ozdabiał zamek w Łowiczu. Serce jego wszakże, u Jezuitów' W' Warszawie złożonćm było w kaplicy św. Krzyża. Wizerunek Prymasa umieszczony w bibliotece willanowskićj, przerysowany do dzieła naszego przez Waroczewskiego.

Prócz wspomnionych wyżej portretów, o których kilka słówr już napisaliśmy, następne jeszcze wizerunki ozdabiają bibliotekę. Wyliczamy je tutaj porządkiem liczb katalogowych, według których następstwa mniej - więcej, mieszczą się na ścianach.

Hieronim Lubomirski, hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, trzymąjący buławę, wystawiony w całej postawie, w zbroi i purpurze (782).

Teodor Lubomirski, wojewoda krakowski (w płaszczu szafirowym), Nr. 784.

Kazimierz Lubomirski, starosta bolimowski, syn Jerzego (w całej postawie), w zbroi i purpurze książęcej, (Nr. 786).

Książę Stanisław Radziwiłł, na Ołyce, Nieświeżu i t. d., marszałek wielki koronny, (syn Mikołaja III). Nr. kat. 786.

jan 'Parło, wojewoda sandomierski, w płaszczu karmazynowym. Portret jego umieściliśmy na str. 10З obok Batorego. Nr. katal. 788.

Feliks Potocki, hetman wielki koronny, wizerunek w zbroi i płaszczu karmazynowym. Popiersie. Nr. 789.

Jan Radziwiłł, książę na Ołyce i Nieświeżu, syn Jana Alberta. Popiersie w hiszpańskim stroju żółtym. Nr. 791.

Jakób na Tenczynie Tarło, wojewoda sandomierski. Popiersie, w białym żupanie i płaszczu błękitnym. Nr. 792.

Stanislaw Kostka Potocki, wojewoda, prezes senatu, Minister W. R. i O. P., w mundurze galowym ze wstęgą błękitną orderu Orla białego, (Nr. katalogn 796). Daliśmy przerys tego wizerunku na str. 83 dzieła naszego. Ten bowiem portret, miał na blasze pozłacanej, następne słowa świadczące o tym darze kollegium piarskiego, jako dowód wdzięczności dla wdzięcznego ucznia:

„Stanislao Comiti Potocki“

Alumno olim suo, nunc fautori,

Senatori, Palatino Supremo,

W'ëi

1Й Ш

11

■ :>=

r.--===

Mi

■s

iWm

Rys. Payer.

Ryt. Konarzewski.

Jan Potocki, w bibliotece willanowskiéj,

Stanisław Lubomirski, wojewoda krakowski a potem „ ruski, w zbroi, z buławą w ręku. Postać naturalnej wielkości. Nr. 794.

Stanisław na Złotym Potoku i Stanisławowie Potocki, który poległ pod Wiedniem. W całej postawie, do połowy uzbrojony, w żupanie czerwonym. Nr. katalogu 795. Dajemy wizerunek jego w przedziałce tekstu, str. 114, wiadomość zaś obszerniejszą na str. 120 dzieła.

Educations et Scholarum in Polonia Moderatori,

Collegium Conarscianum Scholarum Piarum. mdcccxii Anno.

Lew Sapieha, kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego, wojewoda wileński, hetman wielki litewski, syn )ana starosty drohickiego. W niebieskim żupanie i płaszczu czerwonym na portrecie wystawiony, trzyma jedną

«iii

HINS

L'.

Щк

Я111Ю

ii

Portret w po-

rękę na szabli, drugą wskazuje na dyplom. (Nr. kat. 797). Umieściliśmy ten wizerunek, na str. io5 dzieła, obok Szczuki, który tuż po nim następuje i na ścianie i w katalogu. (Nr. 798).

Książe Lubomirski, kasztelan krakowski, wsparty o biuro. Portret, w mundurze granatowym, w całej postawie. (Nr 799). Daliśmy wizerunek jego na str. 83, obok Stan. Potockiego.

Jerzy książę Lubomirski, wojewoda sandomierski, syn najstarszy Aleksandra S. S. (Naturalnej wielkości, w zbroi i płaszczu karmazynowym). Nr. 801.

Józef na Krystynopolu Potocki, strażnik koronny, syn hetmana Feliksa. (Popiersie, w zbroi i płaszczu karmazynowym). Nr. 802.

Aleksander Potocki, Wojewoda smoleński, brat prymasa Teodora. (Popiersie, w płaszczu czerwonym, na zbroję zarzuconym). Nr. 80З.

Jerzy książę Radziwiłł, kardynał biskup krakowski, drugi syn Mikołaja czarnego, wojewody wileńskiego -j- 1600 r., (Popiersie). Nr. katalogu 804.

Andrzej Załuski, biskup krakowski, książę siewierski (w fioletowym ubiorze, z orderem Orła białego), Popiersie oznaczone Nrm. 8o5.

Jakób, podczaszy podolski, brat Stanisława Re- -Л wery Potockiego. Popiersie, w zbroi i płaszczu ja-snokarmazynowym, z buławą w ręku. Nr. 806.

Michał Potocki, wojewoda wołyński, syn Feliksa Hetmana. Popiersie, w zbroi i płaszczu karmazynowym. Nr. 807.

Andrzej Batory, kardynał, biskup warmiński książę Siedmiogrodu. Daliśmy ten wizerunek na str. 10З dzieła naszego. Nr. kat. 808.    ¹

Teodor Potocki, arcybiskup, gnieźnieński, prymas królestwa polskiego. Umieszczamy ten wizerunek na str. 114 w opisie Biblioteki.

Jerzy Sebastyan Lubomirski, marszałek wielki koronny, hetman polny. Wizerunek w całej postawie, w purpurowym płaszczu na zbroi; na głowie peruka, w ręku laska marszałkowska.

Nr. 810.

Stanisław Lubomirski, marszałek wielki koronny, w zbroi i płaszczu purpurowym, wsparty na lasce marszałkowskiej. Portret w całej postawie oznaczony liczbą 8n.

Mikołaj na złotym Potoku Potocki, kasztelan krakowski, hetman wielki koronny, jenerał podolski (-]- i65i r.), w kontuszu wyszywanym, z buławą w ręku. Wizerunek wielkości naturalnej pod Nr-m. kat. 812.

Aleksander Lubomirski, miecznik koronny, syn hetmana, kasztelana krakowskiego, w zbroi i płasz-

czu szafirowym, oparty na hełmie, stawie całkowitej pod Nr. 81З katal.

Na kilka wybitniejszych z postaci tu wyliczonych, lekkie rzucimy spojrzenia, podobne do. tych, • jakićmi darzą je zwykłe zwiedzający bogactwa biblioteczne.

Pomiędzy licznémi spotykanćmi tu portretami ks. Lubomirskich, jako dawnych Wiłlanowa właścicieli, wielokroć spowinowaconych związkami mał-żeńskićmi z Potockimi, oraz wizerunków tych ostatnich, widzimy w tym przybytku poświęconym skarbom naukowym Jana Potockiego, który mieścił się dawniej w skrzydle prawem pałacu.

Wszak najwłaściwiej o nim słów kilka powinniśmy tutaj umieścić. Kiedyśmy o uczonych mówili Potockich, grzechem byłoby literackim lekką tylko wzmiankę o rękopismie Jana uczynić w opisie biblioteki.

Bartoszewicz, w swej „Historyi literatury polskiej“, druzgoczący największe swego czasu powagi, któreśmy się czcić oddawna nauczyli, stawi jednak Potockiego obok Tadeusza Czackiego i Naruszewicza. Niektórzy, ze względu badań źródłowych i przetrzebiania dróg, dotąd nietkniętych, wznoszą go jeszcze wyżej, (M. Baliński). Co do nas, środka się trzymać będziemy, dorzucając kilka nowych szczegółów, do nieodzownego tutaj o nim wspomnienia.

Jan, syn krajczego koronnego, Józefa, wnuk Stanisława, wojewody poznańskiego, który był synem Józefa kasztelana krakowskiego, hetmana wielkiego koronnego, urodził się 1761 j- 2 grudnia i8i5 roku w Uładówce.

Jak magnat, oryginalnie wychowany, spędziwszy większą część życia po za granicami kraju, pisał po francusku tylko. Badania jego, pomijając już Prilwickie posążki, snadź nie były bez wartości naukowej, kiedyśmy widzieli w bibliotece Joachima Lelewela przepisywane własną ręką te dzieła Potockiego, których dostać nie. mógł na własność.

Autor-oryginał, dla większej zaiste rzadkości drukował zaledwie po kilkadziesiąt exemplarzy swych prac, tak, jakby je chciał widzieć tylko w większych bibliotekach.

Mimo to, willanowski nawet księgozbiór nie ma wszystkich prac tych drukowanych, choć posiada za to rękopism przez samego autora illustro-wąny.

Oto poczet wydanych licznych dzieł Potockiego Jana;

Egypte 1788, War. 11 wyd.

Voyage en Turquie et en powiększone opisem podróży do Hollandyi 1789.

Essay sur l’histoire univers, et recherches sur celles de la Sarmatie. 1879 z map. 8°.

Suite des recherches, 1789—90. 2 vol.

Chroniques, mémojreSj etc> ^3. Warszawa, tylko I

Relation de l’ambassade russe en Chine. Dissertation sur le grand plateau de l’Asie.

Fragments historiques et géogr. et rech. p. s—à lTist. d. t. 1. p. slaves 179b. 4 vol. in 4 °. Toż samo we 3 t. 1790 Brunswick 4 °.

Mémoires sur un nouveau Perycle du Pont Euxine.

mm-

fm

si

ШШ,

fm

'<4

ШШё

'W/' ''

: w:

i j

Cl

L'U

шШ

pip

"I

; ос

я!

mm;

ш? I

..

C'

V,

щШшт)

■9

• ж "‘-ïïsjpp

»TI

Cr

ян

up

k:.

т«ЩЦ

III /

и

fi

теми

/V

,!ЙЙ

11

Шшт

шШш

MWi

v-y;r уст

lub

Mli

ж.ф-

!.x

ЖЗ

¹¹

frllTl¹ h №111

Г/

*Ж*Ц

Ya

Rys. Gerson.

Ryt. Śląski.

August III Król Polski, (miniatura na porcelanie, w porcelanowej ramie) w zbiorach willanowskich.

torn.

Łańcut. 179З, str. 87. Histoire anc

Toż jpod odmień, napisem: Recherches sur la Sar-matic z roku 1788 tamże in 4⁰.

Relation d’un voyage aérostatique. (Puszczał się bowiem z Blanchardem i sługą swym Turczynem w Warszawie balonem 1788 r.).

Album Willanowski.

1796 roku in 4° Wiedeń z map.

Recueil de Paradis représentée sur le théâtre de

. du Gouv. de Wolhynie i8o5 (Ma jęz. ros. w Peter, przekład Russo wa 1829 tamże b

по

)-

i

«я

T\

•Ki

den 1814 Paris.

polski p. t. „Rękopism znaleziony

li

no-

wość.

mianem

dania téj fantastycznej powieści i po polsku).

Hr. de Lągarde, przełożył na język francuski poemat „Zofijówka“, wydany z miedziorytami i8i5 w Wiedniu, z tekstem obok polskim i dość szcze-

'i

„Conservateur

-■

l'\

-W

nicą.

tego, między Koreą i Chinami północnćmi, na cześć

Je8°

Przedziałka z rękopismu Komentarza Pisma Ś- (Wiek XV Patrz s. 106).

Histoire anc. S. P. de Podolie i8o5.

Description d. 1. nouvelle machine p. battre monnaie, 1811. St. Petersburg, (po francuzku i ros-syjsku in 4-0.

Instrukcye dla Klaprotha 1808 w „Reise“ 1808 1809; Halle.

Oprócz tego było w rękopiśmie: Duissburga Piotra, kroniki pruskiej tłumaczonych 12 rozdziałów na język francuzki, (znajfl. w bibliotece b. uniwersytetu wileńskiego), Helmolda kroniki przekład od rozdziału и — З2, (był w bibliotece akademii duchownej wileńskiej, dziś petersb.).

Voyage en Espagne et en Angleterre 1791, (w księgozbiorze łańcuckim), i tamże korrespond. z Józ. de Maistre’m 1810. (Rękopisma).

Histoire de Chersoń. St. Petersb. 1814. 4⁰.

Voyages dans les steps d’Astrachan et dc Caucase 1829 Paris (tłum. na ross, i polski) Kłaj rotha wydanie 8°.

Manuscrit trouvé à Saragossa 1804 Paris.

Avadoro, histoire espagnole, toż samo, 4 tomy. Paris. (Obacz niżej objaśnienie).

Dix journées de la vie d Alphonse v. Wor-We 3 tom. Przekład Edmunda

Chojcckiego na w Saragossie. Lipsk 1847. h 6.

(W tém tłómaczeniu, są tylko zaledwie ułamki powieści większej, której dziwne były przygody. W Paryżu, przedrukowano w dzienniku „La Presse“, przed 20 niemal laty, ustępy z tego utworu naśladującego „Tysiąc nocy i Jedna“, jako

Ztąd wynikł process, który osiadłemu podówczas w stolicy Francyi autorowi, znanemu pod „Charles Edmond“, dał pochop do wy

gółowćmi objaśnieniami, którćmi to wydanie wzbogacił Jan Potocki, ożeniony z córką Szczęsnego Potockiego, twórcy wspaniałego ogrodu zwanego Zofiówką, na pamiątkę imienia trzeciej swej żony, o której napisał Trembecki:

„A póki między rodem ludzkim będziesz gościć,

„Pół świata czcić będzie, drugie pół zazdrościć“.

Hi]>. Klimaszewski rozumie pod pierwszą połową świata, mężczyzn, pod drugą, kobiety.

Od 1810 do 1812 roku, należał w Petersburgu do wydawania pisma pod nazwą: imperial“.

Histoire primitive d. p. de l. Russie S. Petersb. 1802 in 4⁰.

Atlas archeolog, d. 1. Russie Europ. i8o5 f. St. Petersbourg. Odbito tylko 46 exemplarzy, oraz wydania drugiego exemph 12. Wydano więc po skonie autora 3-ci raz p. t: Nouvel, éd. augm. de la traduct. russe du texte grec, et français, 182З w Petersb. 6 mapp.

Wszystkie te rzadkości bibliograficzne, prawdziwe „kruki białe“ ma podobno ogłosić na nowo drukiem jeden z Potockich (zdaje się, że hr. Artur). Zapewne w téj liczbie dzieł znajdzie się i rękopism willanowski, wyżej już przez nas szczegółowo opisany, oraz inne jego pisma nieznane.

Wyliczywszy niemal wszystkie prace literacko-naukowe męża godnego lepszej doli, jeszcze tu, na zakończenie, kilka słów o nim dorzucimy.

Gorączkowy i pełen fantazyi Polak, badacz ciężko - poważny jak Niemiec, przy tćm lekki Francuz, lubiący podróże wzorem Anglil&w, prawdziwy „duch niespokojny“ jakiego typ skreśliła niedawno Zmichowska w żywocie E. Strzeleckiego, Potocki nietylko zwiedził całą niemal Europę, aż do samej północy, ale nadto przebiegł Azyę i Afrykę. Był na Kaukazie, w Turcyi, Persyi, Chinach, w Ara-* bii, Syryi, Egipcie, w Kairze, Algierze i Marokko. Wszędzie szukał śladów Sarmacyi, Scytyi i Słowiańszczyzny, przeto jako archeolog, położył wielkie i samodzielne, w dochodzeniu prawdy i zdobywaniu źródeł, zasługi.

Wracał jednak nieraz i do ojczyzny. Obrany posłem poznańskim, na sejmiku szremskim, urzędował 1788 roku. Bawiąc w Warszawie, założył księgotłocznię i czytelnię publiczną przy ulicy Rymarskiej. Drukował 1791 i 179З r. tylko na papierze krajowym. Bawił niekiedy w Willanowie, Krzemieńcu, Tulczynie, Łańcucie, często i w swych własnych dobrach na Podolu.

W roku i8o5, udał się z Petersburga do Chin, jako członek poselstwa rossyjskiego, w charakterze przewodniczącego wydziałowi naukowemu.

Szanować umiano jego badania, podróże, oraz szczególniejsze poświęcenie się dla nauk, i za gra-Uczony Julian Klaproth, 19 wysp morza Żół-„.Archipelagiem Jana Potockiego“ nazwał. Oprócz starożytnych, znał niektóre wschodnie i bardzo wiele języków nowych, a nawet i po polsku, swojego czasu, kilka pisemek skreślił. Przy tych zasobach filologicznych, środkach podróżowania i niepospolitej do badań skłonności, gdyby więcej miał jeszcze nauki niż oryginalności, stałby się jeśli nie polskim Humboldtem, to niezawodnie Szafarzykeim polskim.

Stanisław Lubomirski, syn Sebastijana, pierwszego z Lubomirskich; który przyjął to miano od w⁷si Lubomierza i pierwszego, (państwa rzymskiego) hrabiego na Witego słowa znaczeniu, nie troszczącym się nawet o łaskę królewską. Sprowadził Piarówr do Podolińca na Spiżu, tamże i w Wiśniczu wzniósł kościoły. Pierwszy nabył, od syna Djabła - Stadnickiego, Łańcut, do dziś dnia będący w ręku Lubomirskich. Po ojcu otrzymawszy kasztelanię

li

gmnnffi

HEti

■■

ЦВ!>'"|г _ЛР' ,/ у

Iw i

Rys. Witkiewicz.

ЩшЩшI

imii

ИИ

к;

■i

Ryt. Cliełinieki

III

уШл

'JM

Ж О Vii

: ' 'М

Ь

• \ »

•AV**

щМ

i. Waroczewski.

.4*;-

iii

'•

SS

::

щжт

Ryt. Bojarski.

Karun Bey, w zbiorach willanowskich.

Stefan Czarniecki, hetman w. k. w zbiorach willanowskich.

nem

(■;

WM

mu

Ciało jego

śniczu. Stanisław pierwszy, od dwóch cesarzów, Ferdynanda II i Ferdynanda III, otrzymał tytuł księcia Państwa rzymskiego, ałe go nie używał; dopiero synowie zwać się poczęli książętami, szlachta bowiem w czasach Władysława IV, za złe poczytywała przyjmowanie obcych tytułów. Ale za to umiał coraz bardziej powiększać majątek, do którego przyczyniały się niemało starostwa sądeckie, spiżskie, dobrzyckie, Zatorskie i niepołomieckie. Piastując godność podczaszego koronnego sandomierskiego, był zarazem do-wódzcą wojsk koronnych i litewskich pod Choci-mem w 1621 roku: jako regimentarz jeneralny, zastępca Chodkiewicza, bił się walecznie i dla tego przezwano go hetmanem, choć nim nie był nigdy. Podobno w 1646 roku dawał mu król buławę wielką po Koniecpolskim i kasztelanię krakowską, ale ich nie przyjął: wolał dopominać się o starostwo krakowskie dla syna ]erzego. Unikając wywyższenia się, olśniewał mimo to wszystkich majesta-tycznością dworu swego. Już ojciec naśladował magnata zagranicznego ; ale syn starał się być pa-polskim, możnowładcą wT calem rozciągiem

wojnicką, był potem wojewrodą ruskim, a następnie krakowskim. Zostawiwszy ogromny majątek, jako wdadca Spiżu, umarł wr roku 1649 licząc 66 lat wieku. Widzimy go tu w całej postawie, z buławą w ręku i zbroi, (ozu. Nr. katal. 794).

Feliks Kazimierz Potocki na Podhajcach i Kry-stynopolu, hetman polny od 1692 roku, kasztelan krakowski i hetman wielki koronny, swym kosztem sformował regiment, czyli pułk mężnie bijący się pod Cudno wem, a potem walczący pod Nie-mirowem tak mężnie, że żaden z pola bitwy nie został przy życiu. Ze Stefanem Czarnieckim ko-zaków⁷, z Jerzym Lubomirskim Węgrów, z Janem III Turków bil pod Chocimem i pod Wiedniem. Tatarów zniósł pod Niemirowem, Kaluszą i Ko-marnem. Zdobył szturmem Weroków, nadany przez Jana Kazimierza za tę waleczność. Wzniósł dwie świątynie pańskie w Sokalu i klasztor Brygidek założył, -j- i5 Maja 1702 r. spoczywa w⁷ Krystynopolu, założonym na pamią-

zbroi oraz

û-

fell

г.

J,

Ubiory i narzędz a z pokojów Chińskich.

na

Stanisław Lubomirski, na Łańcucie i Wiśniczu, wielki marszałek koronny, starosta wiślicki syn Józefa wojewody czernichowskiego, (ur. 1719 + 1783b poślubił ks. Izabellę Czartoryską i z nią jako posag Willanów otrzymał. Któż nie wić, że stronnictwo Czartoryskich w XVIII wieku, miało nazwę Familii, w której Lubomirski marszałek niepospolitą odgrywał rolę.

Poseł sandomierski na sejmy: 1766, 17S8, 1761 i 1762, kontroler skarbowych rachunków,

tkę żony Krystyny Lubcmirskićj, (Nr. kat. 789)

Obok dzielnego hetmana, widzimy w tejże sali dwóch jego synów:

Józefa, strażnika koronnego, w płaszczu karmazynowym; (tu ma Nr. katal. 80, ale spotykamy drugi jego wizerunek jeszcze w pawilonie prawym pałacu, pod Nr. 678) — i

Michała Wojewodę wołyńskiego na Czerleni-cy, Sędziszowie, marszałka trybunałów koronnych 1696 i 1722 r. oraz marszałka województwa wołyńskiego podczas bezkrólewia po Auguście 11 Wtedy-to w bitwie pod Krzemieńcem, tysiąc pięćset nieprzyjaciół trupem położył. Hojny i pobożny, kościół i klasztor Kapucynów w dobrach swych wybudował i w Sokalu koronę do obrazu N. P. Maryi cudownej, za 120000, w roku 1724 dijamentami zdobną, ofiarował. (Nr. 807 k.).

Trzeciego syna Feliksa, hetmana wielkiego koronnego, Jerzego Potockiego, starostę grabowiec-kk go i tlumackiego, którego wizerunek podajemy w dziele naszćm, (obacz str. 108), umieszczono w pokojach prawego skrzydła pałacu, (pod liczbą 877 katalogową). Pochowany w Krasnymstawie.

Jerzy na Podhajcach Potocki, zmarły w roku '^V 1748, poseł na sejmy, wreszcie marszałek województwa bełzkiego, dał początek, za czasów Augusta 111, nowej linii Potockich, zwanej u heraldy- j ków wdllanowską; albowiem, syn jego Eustachy, jenerał artylleryi, był ojcem Ignacego i Stanisława Potockich. (Obacz Monografie, wydane we 3-ch tomach przez hr. Stanisł. Kossakowskiego i Baszczyńskiego \

Stanisław Potocki, (Nr. kat. 796), którego tu wizerunek podajemy w przedziale tekstu, był starszym synem Jędrzeja, kasztelana krakowskiego, a wnukiem hetmana Rewery. Starosta halicki * i kołomyjski, został rotmistrzem chorągwi hussar-skićj, kiedy Jan 111 wyprawę z naszymi rycerzami na pomoc Austryakom rozpoczął. Walczył mężnie obok ojca swego i stryja Feliksa Kazimierza. * Jako ochotnik, wyszedł na samem czele przeciw Turkom, wiodąc garstkę odważnej młodzieży i 12 września 168З roku chlubny skon znalazł na polu bitwy. Prochy jego spoczywają w Stanisławowie.

Czwarty następnie Potocki, podkomorzy halicki i starosta chmielnicki, Piotr Dominik, towarzyszył naszemu królowa - obrońcy chrześcijaństwa w różnych wojennych wyprawkach. Jan III ciesząc go po skonie dzielnego młodziana, Stanisława, dal mu podskarbstwo nadworne, którego tytułu niedługo pułkownik używał, albowiem umarł wracając z pod Wiednia 168З r., (w grudniu).

1 Aleksander Potocki, wojewoda smoleński (będący w bibliotece pod Nr. 80З), znajdował się także na wyprawie wiedeńskiej.

lylu Potockich walcząc pod sławnym do-wodzcą, królem, hetmanem i jeneralissimusem, ani się spodziewali wtedy, mając tylko kraj swój myśli, że kiedyś ich imieniowi dostanie się w udziale posiadać dobra Jana III i zachowywać po nim, najdroższe sercom pamiątki.

r.

przeciwnik A. Mokronoskiego, K. Augusta Sułkowskiego, i hetmana Branickiego, poseł elekcyjny i marszałek konfederacyi sandomierskiej, członek kommis-syi skarbowej, minister po Bielińskim, siedmnaście lat trzymający laskę marszałkowską, członek rady nieustającej przy królu i prezydujący w minister-ium policyi, Lubomirski stał się postacią historyczną rzeczy pospolitej. Oprócz silnego poparcia ze strony Czartoryskich, zięciowie nie pospolitą dlań także byli podporą. Cztery bowiem córki były żonami 3-ch Potockich: Stanisława, Ignacego i Jana, oraz hetmana Rzewuskiego. Władał królem, ale obok znaczenia nie miał zdrowia, które wielkiego wymagało pielęgnowania. Warszawa dosyć mu winną była ze względu na ozdoby, bezpieczeństwo wewnętrzne w czasie głodów, powietrza i zamieszek. Dumny z posiadanego urzędu, dbał o porządek w stolicy i za to król 1771 r. kazał mu wybić medal. Po skonie książąt Czartoryskich przejął się republikanizmem, którego nie dała mu w życie śmierć wprowadzić.

W bibliotece, (pod Nr. 811), widzimy go w postaci naturalnej, wspartego na lasce marszałkowskiej i okrytego purpurą. Dajemy tu wszakże rysy tego słynnego męża, według portretu owalnego M. Bacciarellego, znajdującego się w prawem skrzydle pałacowćm i oznaczonego liczbą 620 w katalogu obrazów Willanowa i jego galcryi.

\МШ

==

kil

I.¹

\\

Щ||

|iii

■ЩшШ

\mm

mÆ

HUI

:Wóć&

ттшШЁшт

ШЁтжш

ЙШ

mm

твя

Лш

Ryt. W. Berg.

Rys. Kotarbiński.

Sta-nisłscw Potocki ■^ś7"o3e-wod.a, i P’rezes Senatu, z portret-о. malowanego przez -A-ngrelilsę I^a,-CL±fm.anra.

w zToiorack "t7ŚT" illecncwslsicłi.

P

Щ

»

V

*

■

.....

• '

*

*

, /

♦ .

*

♦

♦

(

:

(

.

ч

Л-

♦

*

%

»

...

г

•V

4,.:

Е *-

»

..

Ф

■:

*.

Żona jego, wicie przedmiotów zabrała z Willanowa do dóbr swych, szczególniej do Łańcuta np. wazony i kadzie wielkie dla drzew egzotycznych, przelane z armat stojących niegdyś w galeryi otwartej, jak to wskazuje jeden z dawnych inwentarzów. Kto ten wandalizm mógł popełnić, aby dawne pamiątki lub trofea, zdobyte na Turkach, przerabiać na sprzęty zwyczajne?... z pewnością wiedzieć nie możemy. Ale też z pewnością najszczerszą zaręczamy, że gdybyśmy wiedzieli i jakikolwiek dowód posiadali, miana takiego nie-skrylibyśmy przed czytelnikami. Boć to fakcik dziejowy, godny, aby o nim wspomnieć: to obowiązek sumienia i dług należny potomnym.

Illus-s et Mag-s Stanislaus a ZLOTY POTOK in Stanisławów Potocki,

Halicien: Colomyens: Capitaneus Colonellus S. R. M. PoLONIAE PRAESTITIT, DUM

Sub AUGUSTIS: SERENIS: ET INVICTISIMI Ioiiannis III Regis Polon, auspiciis

CASTRA OTTOMANICA AGGREGIENDO,

SANGUINE SUO, MARTE ET MORTE IN OBSIDIONE

VITAM SIBI PARAVIT;

HIC

éËM

wMSmki

VISCERA SUA CONDIDIT,

CORPUS EXANGUE MATRI POLONIAE REDDIT.

Da Vienna Deo gloriam, .

ET SEREN1SSIMO REGE PoLONIARUM

\,яа

I dwie inne jeszcze stały się niesprawiedliwości względem mężnego wojownika Stanisława Potockiego, którego wizerunek daliśmy na str. 114 niniejszego dzieła. Pierwszą z nich popełnił czas, niszczyciel nawet tych pa-miątek, któreby serca nasze rade były na zawsze przechować. Ciało jego bowiem, niegdyś kosztowną zapewne objęte trumną, dziś jej zostało pozbawione, a kości, połączyły się z innćmi, w grobie złożonć-mi, ciał prochami. Został tylko nadpis w Stanisławowie, takiż sam jak w Wiedniu, gdzie w kościele Ks. Kapucynów złożono serce hohatćra.

Drugiej niesłuszności dopuścił się nasz rysownik, który dał do dzieła samą tylko postać walczącego pod Wiedniem Potockiego. Tymczasem na portrecie będącym w Bibliotece, wsparty jest na postumencie, którego tylko jeden bok widny w rysunku. Ów postument obejmuje napis, ułożony dlań przez dwóch najwierniejszych jego towarzyszów broni, Jana Ponikowskiego, miecznika nurskiego i rotmistrza Stanisława Poradowskiego, którzy pod Wiedniem także dowodzili swemi oddziałami. Te epitafia znaleźliśmy w rękopiśmiennym dziale biblioteki (Miscellanea 193), inaczej nieco przepisane, niż umieszczono na portrecie : są więc zapewne wzięte z nagrobka w Stanisławowie, lub z nadpisu wiedeńskiego. Rękopis w tym względzie nic nie objaśnia, ale to drugie przypuszczenie nasze, ma prawie zupełną rękojmię pewności. Przytaczając go tutaj oznaczamy cursive wyrazy pominięte na wizerunku będącym w Bibliotece:

iwB// /

—gigg/ / ■

Miniatura z ornamentacyi rękopiśmiennej na str. 118.

fal

Sa

lii

GRATIAS AGE,

AETERNUM FOVE NOMEN ET GĘSTA POLONA. Овит xi! Septemb. A. MDCLXXXIII.

CERA VER ENT 1NSCR1BT NOBILES ET GEN ER 0 SI PO LON I,

FIDEL ГS SIM I EJES ASSISTES ET COLONNELLI, JOANNES PONIKOWSKI GLADIFER NURENSIS ET ST ANISE AES PORAD OWSKI ROTHMAGISTER EJES.

Siedmiu wierszy ostatnich i wstępu wcale na wizerunku nie wypisano.

SAL VE El VALE!

VIENNA HA EC TIBI

Album Willanowski.

Oprócz portretów, w tejże głównej przepysznej sali bibliotecznej, są płaskorzeźby wyobrażające rysy Stanisława i jego brata Ignacego Potockich (wykonane sów Aleksandra hr. Potockiego odnowiciela biblioteki), umieszczone nade drzwiami z nadpisami złotćmi :

„Vitae discendum et patriae“ pod ministrem; pod wyobrażeniem zaś Ignacego:

„W KAŻDEJ DOLI MISTRZYNI“.

Sala biblioteczna, jako miejsce poświęcone głównie pamiątce osób, które pamiątki po przodkach i skarby ich umysłowe zbierali, ma jeszcze raz powtórzone rysy tychże znamienitych dwóch braci Ignacego i Stanisława w popiersiach, mieszczących się przy oknach, rzucających światło fizy ne na światło ducha i myśli ukryte w księgach.

Z odpowiedniej strony okien drugiej ściany, na stosownych podstawach, znajdują się parzyste popiersia wykonane i852 roku w Warszawie przez rzeźbiarza Molatyńskiego, ś. p. hrabiego Augusta Potockiego i żyjącej jego małżonki hr. Aleksandry z hr. Potoc-kich Potockiej, jako tych, którzy

za cza-

cz-

li

ЩЛ

Krzyi г kaplicy kielich i monstrancja

31

ostatnią rękę do powiększenia bogactw bibliotecznych przyłożyli.

is

„Lnu

nas

Wychodząc po jednjć i drugiej stronie z opisanej tu biblioteki wielkiej zawierającej literaturę powszechną, (przeważnie zaś francuzką), spotykamy z jednego boku, (na połowie wschodów wiodących do biblioteki polskiej), popiersie Jana, z drugiego zaś Piotra, braci Kochanowskich. Najlepsi to są przewodnicy do zbiorów piśmiennictwa polskiego. Ze stosowirćmi w około nadpisami łaciń-skićmi kazał je tu umieścić hr. August Potocki w r. i853.

W owalu niszy pierwszego czytamy :

IoANNi Kochanowski Principi lyrae- polonae

FIDICINI.

Nad wyobrażeniem brata, umieszczono nadpis:

Petro Kochanowski gloriae Tassonis, patrio

SERMONE, EMULATOR ( I ).

Popiersie Śpiewaka Czarnoleskiego, jest powtórzeniem jednego z tych odlewów, jakie były ongi w zamku królewskim. Minister Potocki, kiedy zajmował się przygotowywaniem zamku na przyjęcie Napoleona I, kazał nie tylko to popiersie, ale i wiele innych biustów z galeryi zamkowej Stanisława Augusta, skopiować dla Willa-

1 ) V i .

Wyobrażenie tlómacza „Jerozolimy Wyzwolonej“, zdjęte zostało z odlewu, grobowca będącego w Krakowie, w kościele Ojców Franciszkanów, zupełnie zniszczonego w czasie pamiętnego pożaru tego miasta.

Kopiował dla Willanowa Filippi (ojciec).

Polska biblioteka, mając przy wejściu wiszący portret stary Bolognotti’ego Wojciecha, kardynała i nuncijusza w Polsce za Stefana Batorego, ozdobioną jeszcze została małemi wizerunkami olej-némi znamienitszych uczonych naszych, pozawiesza-nemi szeregiem nade drzwiami.

Zaczyna ten poczet Ignacy Krasicki; za nim umieszczeni: Jan Paweł Woronicz, Onufry Kopczyński. Stanisław Staszic, Adam Stanisław Naruszewicz, Juljan Ursyn Niemcewicz, (który wiele chwil życia w tej bibliotece spędził, z Kownackim wyszukując zasobów do wydania źródłowych „Pamiętników o dawnej Polsce“) — Grzegorz Piramowicz, Jerzy Samuel Bandtke bibliotekarz krakowski, Konarski Stanisław, Trembecki Stanisław, Al-bertrandi Jan, biskup, Kopernik i Jerzy Bogumił Linde, jako Toruńczycy. (Numera katalogowe oznaczające te wizerunki, od 8i5 do 829.)

Część wnętrza tej sali bibliotecznej mniejszej czyli polskiej, podług rysunku Maszyńskiego, daliśmy obok zbroi starożytnej jednego z Potockich, w przeciwległćm skrzydle znajdującej się.

W tćmże skrzydle drugićm, gdzie się mieszczą dzieła w języku francuzkim, był niegdyś, przez ś. p. Augusta Potockiego umieszczony wizerunek jego małżonki przez malarza Amerlinga. Dzisiejsza właścicielka, zamieniła go portretami Stanisława ministra i Jana Potockich.

Mielibyśmy wiele jeszcze do powiedzenia o tutejszych skarbach naukowych, gdyby nie krępowały ciasne ramy albumowe, które każą się już zwrócić ku innym przedmiotom, może mniej drogim i ważnym, ale których pominąć nie możemy.

ra

\4

iß lei

V* •    - P-i.

lii? Ш:

J?:. W* V

Л,

'"-••-г-

!*

il

Ryt. Malinowski.

iàs

л!

fäkilm

II:#

II

~r

ri

\\\

. ÆmÈ§ÊÊïû,

if!

•j

li ?

=- — : - ——

щш

!|;j

.....

Vi'

\ШШ -

ж х-; !

гж

ijggt

lilll/UйЯЯг    •

Шг ÆÊËÊ~.

Ш§

jri

b# J

=!

X;

ill'

йа~ -

Ну

|!;(

(J

:1

;1ь

■н

х~зг ~4fegRÆgëS*_

"W^nętrze ©ali Bibliotecznej mniejszej,

к]

мре?

■ X-'

шж

8к

ДаУ О

Hf

JJlX.UWA

s^a

— ^ —r,~ ==5i...... •-

V'SS

as

R, s. M iszyński

♦

%

• Îr -

i

<

. j

!

r

.

¹

>

4

*

•Л.

>

1

•Ù г

l*

••

V

*

3.

f

' * i

4

*

i

;

?

ft

К

ft'

....

V.

#

V ■

.

ft

V

#;

о

L

i:

Rys. W. Gerson

iii i

fin

г !l'i

If

■’ll

WL

id

Ryt. Bojarski.

Ozdoba z nad drzwi prowadzących na taras z gabineciku Królowej

Maryi Kazimiery.

POKOIKI CHIŃSKIE

oraz ze szkłem i perce anani poznemi,

Ä bok biblioteki polskiej, są pokoje tak zwane chińskie, oznaczone na pla-Ы nie liczbami, 24, 25, 26, I 27 i 28. Numera zaś 7    29 i 3o, obejmują szkła

i porcelany różne.

Л Wejście przez niewiel-S. ki przedsionek tak do pokoików chińskich, jak i do jednego ze skrzydeł biblioteki, nazywać się mogących właściwiej szyjami (taką przynajmniej nazwę nosiły podobne korytarze w Bibliotece publicznej a dzisiejszej uniwersyteckiej⁴), zapełnione małemi plecionćmi sprzętami, na    ścianach    zaś obrazami. Te malowidła

szkoły angielskiej,    hollenderskiéj i flamandzkiej,

wyobrażają po większej części kwiaty, owoce, pta-ki lub inne zwierzęta.

Małe drzwi kratowe z prawej strony wiodą do skarbów naukowych. Z lewej zaś strony wchodzi się do zbiorów bogato wystawiających sprzęty, ubiory, przedmioty nawet zbytku, jak porcelany w ogromnych okazach i t. p. rzeczy chińskie.

mm

ШШ

r-a

f,

dmm

WM

mim

ш

mm

к-isâSi

тхшаШ

JlilJ

li

-ре-

ggjtf * j

Postument chiński tlo kwiatów z werendy.

już-to chińszczyzna z dawien-dawna była na dobie w Willanowie.

Na dole w pokojach królewskich, spotykamy gabinecik chiński, którego wnętrze z widokiem na gabinecik Jana III daliśmy podług rysunku Ma-szyńskiego.

W najdawniejszym inwentarzu znajduje się już wzmianka o parawanie chińskim. Ale to niezliczone mnóstwo większych i mniejszych przedmiotów, z których można w części poznać obyczaje i zwyczaje państwa niebieskiego na ziemi azyatyc-kiéj, zebrane było przez Stanisława Potockiego, któremu Jan, bawiący na wycieczce naukowej, najwięcej zapewne przysporzył zasobów.

Z sioneczki wstępnej, wyklejonćj jak inne pokoiki, papierami chińskićmi z wyobrażeniami kraj ten wystawiającćmi, oraz opatrzonej latarnią i taflami na szkle, nowym już sposobem niedawno sporządzonemi, wchodzi się do pokoju większego. Tu w oczy uderza porcelana chińska a małe okienka cztćrodzielne, jeszcze się mniejszćmi wydają w porównaniu z ogromnćmi okazami ceramiki azyatyckićj. Zważając jak już dawno państwo

4,

w!

wadzających na które z nich mają przedziały na

niebieskie słynie swćmi wyrobami, na których wprawdzie sztuka malowań w niemowlęctwie wcale nierosnącćm zostaje, przychodzi nieraz zawstydzić się nam, Europejczykom, mającym zawsze w ustach i na piśmie gotowe do przechwałki słowa с y w i 1 i z а с y i i postępu!

W tymże pokoju, jednym z najciekawszych, stoją dwie szafy z szufladami z woniejącego drzewa, w rodzaju naszych kommód, a raczej biurek, z setnćmi schowankami, przegródkami, i tym po-dobnćmi figlikami. Patrząc na to, przyznać musimy, że wiele pomysłów i dowcipów wschodnich naśladujemy.

Na stołach widzimy figury z porcelany, figurki z kamienia i rozmaite drobnostki, podobne do tych, jakićmi oczy nasze zwykły się napawać w sklepach galanteryjnych.

W drugiej izdebce spotykamy misternego wykończenia szachy z kości słoniowej, gdzie znowu niejednego zadziwia figielek wpuszczenia kulek ruchomych w wydrążenia na pozór nigdzie nie spajane, czyli wyrabiane z jednej sztuki materjału. Wzory świątyń, oryginalne dzwonki, parasole i ba-widelka w kształcie chatek rozbieranych zatrzymują oko niejednego widza.

W dalszych pokoikach znajduje się to wszystko niemal, co do umeblowania mieszkań niezbędne. Łóżko z przyborami do wypoczynku potrze-bnćmi, kanapy i kanapki, stoły i stołki, parawany i parawaniki, naczynia i naczyńka, figury kłaniające się głową i figurki, rzeczy gotowalniane, grzebienie i t. p. przyrządy toaletowe, pantofle, trzewiki, szlafroki, z których jeden nabyty niedawno na wystawie paryzkićj, narzędzia do opędzania much, i t. d. i t. d.

Jeden z pokoików mieści w sobie wielkie mnóstwo drobiazgów galanteryjnych — oraz nadzwyczaj bogate w odmiany przyrządy herbaciane. Szereg imbryków, większych i mniejszych, tac i tacek, cukiernic i cukicrniczek, talerzy i talerzyków, filiżanek i filiżaneczek, pudełek i szkatułeczck emanowanych na miedzi, zwierciadeł i lusterek, naśladowali zwierząt i t. p. rzeczy.

Pomiędzy wymienionćmi tutaj wyrobami zasługują na szczegółową wzmiankę następne przedmioty:

Małe naczyńko do balsamów, w kształcie strusia z pisklętami, ze srebra, gdzienie niegdzie wyzla-cane. Wyrób filigranowy.

Wazonik srebrny, filigranową robotą na tle złoconćm, ozdobiony główkami lwów, w których są kółka służące za ucha. Dwa wystawione tu

krajobrazy z emalii, wyrabiane są z wielką sztuką tak, że każdy kolor, obwiedziony paskiem wąziutkim metalu, w którym się rozpościera jakby w korytku. Dla tego ten rodzaj emalii, wymagający wielkiej cierpliwości, zowie się we Francyi „émail cloisonné“, (emalią obwódkową) i znany już był w XIII wieku w Europie.

Nalewka na misce o trzech nóżkach, w kształ-

ï    cie    muszli:    obie emaljowane w    paski różnobarwne

$    na    miedzi,    zdobne    kwiatkami.    W nalewce opa

trzonej uchem, kontremalja koloru białego. Wysokość nalewki o,265 m. Długość misy o,385 m. 1 szerokość zaś 0,276 m.

I    Tacka na tle białćm, emaljowana w kwiaty

I różnobarwne, z końcami ostremi w kształcie podłużnej gwiazdy. Długość o,36y m. szerokość Ц 0,284 m* głębokość o,o3i m.

P    Flasza    z misą    emaljowana    na miedzi w białe

i kolorowe    kwiaty,    zagłębiane    w tle szafirowćm,

zdobnćm kreskami złotćmi. Wysokość flaszy wewnątrz jasno - seledynowo - emaljowanćj 0,280 m. średnica misy z podobnąż emalją 0,340 m. głębokość 0,092 m.

Cybuch do palenia opium (Szibuk) na miedzi emaljowany w kwiaty białe na tle szafirowćm, jakby stanowił całość z poprzedzającą flaszą i misą. Końce oprawne są w białe chalcedony. Długość 0,455 m. grubość 0,028 m.

Niektóre z tutejszych naczyń porcelanowych chińskich i japońskich, znacz-nie przechodzą wielkością swą okazy podobne znajdąjące się w pałacu

japońskim w Berlinie i w innych zbiorach zagra-É| nicznych.

Wychodząc z tćj chińSzczyzny, mamy jeszcze

I    dwa ostatnie pokoiki poświęcone na zbiory porce-

J    lany saskiej, szkła i wyroby z porcelany bez po

lewy (biscuits). Na planie oznacz, liczb. 29 i 3o.

Czasów Saskich, które po świetnych Sobieskiego zwycięztwach nastąpiły, smutną pamiątkę i wyraźne odbicie widzimy tu w puharach, olbrzymiej wielkości, spełnianych niegdyś duszkiem, i spro-ten okres miano opilstwa. Nie-trzy części, jakby oznakę pozwolenia, że za trzema razami można wielki wychylić puhar.

Na bardzo wielu z nich są herby tylko pol-'skie, jak na puharze z roku 1697, na innych zaś herby polskie w połączeniu z Saskićmi, lata, oraz głoski:

R

H#

г

№

h

Ш

ее

m

8

=W

=====

К

■

m

H

*

I

¹

I

M

II

m

R

i

«

m

m

N

Я

m

U

JM

:

Г^5

B3Ł

1 -. _

Maszyński.

"

K*

»II

Г

Ł"— ~

V

m

•-•

luf

Ш

s

i

fe⁴

M

1,1,1

i

ife 1

M

i

-Cr

IfciMi

€

к Iffi

»

-

~—~j

i

UO

И»'

ШШж

i

ИГ1

/ £■ .

ШЗ

R

I [

ШШ

ш

И

s&-

pgjfoUll

■

mm

ГР

■

■

£

: \

МЖ

Łd

n

£

Ш

Mi

iC®»

ШШШеш.

И

ЕШ

S

i

m

EJ

wmm

m

—

i

:

■

I :

Д

ШМШ

-__W

b>-

-,

w

m

'i

Г,

ii

s

i IM

в

-

— um«

■■■ii

i

Эган

■

iii

!

gg

I

■ Aflmitws ul-

Ryt. Malinowski.

O-a/toianecils: cih-ixislri z -wid-olnieian na ^abinoclh IsrJ-la. Jana IZI-gfo

*

/о

'

i

.г

5

'V -

<■

. ;

.*•

*

4

S9

•#

л

N

»'

#

■.

;

Y-

i

/

• •.

л

*

jgfff

LI ".

-ЩЩ

-4:

ilC

K y s. W arocze wski.

Ś-ty Jan Chrzciciel na puszczy, z porcelany saskiej, w zbiorach Willanowskich.

(Fridericus Augustus II

R. P E. S.

ii'"

Puhary i dzbany w zbiorach willanowskich.

0.109 m. średnica górnego otworu 0,090

lin

i 11111111

Kyt. Jezierski.

F. A.' R. P. E. S.

Zdaje się, że wykładu te cryptogram my nie potrzebują, ani też tłumaczenia z łaciny na język polski. Jedno bowiem tylko R. (rex), trzebaby zmienić na К (król).

Największy z nich jest z roku 1724. Nieco niższy, ale zawsze jeszcze znacznej wielkości z roku 1702.

Były na wystawie w r. i856 w pałacu hr. Potockich i szczegółowo opisane w katalogu pod liczbami 718 i 719.

Najdawniejsze kufle i czary szklanne są tu z wieku szesnastego, mianowicie z lat: 1626, i532, (czeski), ióóą i 16З7, których przcrys wykonany przez Waroczewskiego, podajemy, jak niemniej naczynia szklannego stołowego z r. 1698 Kufel gliniany z rokiem i564 i głoskami: L. B. S. jest oprawny w cynę i ma pośrodku umieszczoną miniaturę kolorowaną, liśćmi, niby wawrzynem, u góry i dołu zdobną. Miałże - to by zachować się portret owego L. B. S?

Kufel gliniany z r. 1707, mający na sobie głoski: T. M. R. S. nie tylko u dołu oprawny w cynę ale i u góry ma pokrywę z tegoż metalu (saski).

Kufel szklanny, czeski, z uchem, którego gdyby nie było, można by go raczej nazwać prostą czarą podobną do szklanicy dużej, z rokiem i563 ozdobiony wyobrażeniem chrztu Jezusa Chrystusa w Jordanie; z każdej zaś strony wystawiona jedna postać modląca się i klęcząca. Daje to po-chop do mniemania o klasz-tornćm pochodzeniu tego zabytku; ale nadpis gotykiem po czesku nadzwyczaj śwdato-w?y, albowiem życzy, aby :

,,drogie kamienie i perły, rosły z latami w rękach pijącego“. Wysokość 10 cali.

Wszystkie tu wymienione naczynia formę nadzwyczaj prostą mają, wyjąwszy kubka z rokiem 1641, ze szkła szafirowego, z ołowdaną pokrywrą.

Na wystawie starożytności w Warszawie roku i856 urządzonej w pałacu wrtedy hr. Augusta Potockiego, (a

Album Willanowskr dziś jego brata Maurycego), były ztąd jeszcze dwa naczynia szklanne umieszczone pod Nrami 722 i 723. O pierwszej szklance już napomknęliśmy nieco wyżej. Tu zaś dajemy opis szczegółowy.

Szklennica poczesna, wysoka, ze szkła zielonego, u dołu ma obrączkę szklarnią. Na jednej stronie kolorami wpa-lanemi i zlotem wymalowany jest o- dwudziestu przeszło polach i б-ciu hełmach z labrami, herb polsko-saski. N.a drugiej zaś wielki Polsko-Litewski pod koroną z labrami także. Jest to wyrób saski, mający, jak i inne, u góry napis: F. A.

Rex Poloniæ Elector Saxoniæ), u spodu zaś rok vA/mo

1697“. Pod wierzchem szkleń nicy idzie obwódka złota malowaniem przyozdobiona. Podobneż ; ozdoby w postaci Ш gwiazd i rozet upię-Щ kszają boki szklanki, m której wysokość 0,442 m. średnica u góry o,o3y m. u dołu 0,140 m.

Drugi z nich z uszkiem, na tle blado wiśniowatćm ma trzy niebieskie malowane astry, opisany zaś w katalogu wyżej wspomnianym jak następuje:

Kufel opatrzony rączką ze szklą brunatnego, na któ-rćm wpalane są kolorowo malowane kwiaty pięknej roboty, oraz perełki i inne ozdo-

by.

Kufel ten zapewne byl da-wnićj opatrzony jakąś nakrywką. Jestto-wyrób najpodo-bniej niemiecki z końca XVI wieku, wysokość kufla 0,190 m. średnica dolna m.

Inne kufle z lat 1666, 1677 i wiele bardzo bez oznaczenia roku. Szkieł dawnych niewiele. Z resztą opisane już one były przez Bolesławca Podczaszy ńskiego we wspomnianym tu dwakroć katalogu pod liczbami yi5, 716, 718, 719, 724, 726, 727, 728, 729, 7З0, 7З1, 7ЗЗ, 7З7, 741, 747, 748, 749, 761, 755, 760, 761, 774 i 776, tam więc odsyłamy ciekawszych szkła lubowników. Po lewej stronie od wejścia widzisz tu porcellany saskie i sewrskie. Pokoik ma stare ściany kaflowe niebiesko mąlowrane na tle bialawćm.

32

C.

cT T-.

râ

-гл

Га

•V 2: =

■ s \‘y

W*

W

trzodą.

Ostatni pokoik, bogaty w porcelanę saską, stanowiącą dalszy.ciąg przedostatniej izdebki, 'halerze dawniejsze i rzadsze rozwieszone na ścianach. Cały niemal w tym zbiorze jest garnitur oznaczony pcd spodem każdej sztuki:

K.

H.

Oprócz porcelanowych naczyń polewanych, jest tu wiele przedmiotów wchodzących niejako w dział sztuki, wyrabianych z porcelany bez polewy, (biscuit). Do takich należy wyobrażenie figury św. Jana, podane tu w przerysie Waroczew-skiego; portrety panujących: Aleksandra 1, Katarzyny II, Fryderyka Augusta, Józefa 11; sławnych pisarzów: Getego, Russa i t. p.

Na wschodach z pokoików chińskich prowadzących ku galeryi, spotykamy mnóstwo obrazów rozmaitej wartości artystycznej po większej części szkoły francuzkićj lub niemieckiej. Jest ich przeszło 20 (od Nr. 471 do 49З).

Z pomiędzy nich warte wyszczególnienia następujące :

Polka w stroju tureckim (nieznanego imienia)* Zdaje się to być pamiątką z turniejów odbytych w Willanowie, za czasu Sasów. 'Гак przynajmniej opiewa katalog (Nr. 47З).

Wizerunek Orzelskiéj, córki króla polskiego Augusta Mocnego, długi czas, przez ludzi niezna-jących historyi, poczytywana za kochankę tego Sasa. Obszerniej rozpisał się o tćm |. Bartoszewicz w dziele: „Znakomici mężowie Polscy” w artykule zatytułowanym: ,,Pani błękitnego pałacu“ dziś Ordynatów Zamoyskich. Nr. kat 484

Karun Bey, wysłannik turecki do Polski, którego portret daliśmy na str. 119 dzieła.

Wizerunki: Kajetana Muratowicza, (Nr. 484 kat.), Bernarda Restout (-j- 1796); DumonFa, Bou-her’a, Collin de Vermont’a, i t. p.

U samego dołu, przy drzwiach, naprzeciw dużego wazonu alabastrowego, umieszczony wizerunek w stroju polskim któregoś z Szembeków, trzymającego portret Augusta 111 w płaskorzeźbie owalnej. W około wypisane, panegirycznym siedemnasto-wiecznym zwyczajem, przymioty odznaczające się: ,,labore, claritate, patientia“ etc. Że to Szembek, wskazuje herb u góry, ale nie wiemy, który z kasztelanów: kamieniecki, Aleksander? czy nakielski, Antoni, ojciec biskupa Krzysztofa? (Nr. 475). Nie może być Jan kanclerz, gdyż ten umarł 173i r.

Z włoskiej majoliki wiele bardzo wyrobów znajduje się w zbiorach willanowskich. Wspomnimy tylko o niektórych:

Misa z XV wieku, okrągła, na niskiej podstawie z fajansu grubego, zdobna malowaniem wy-stawiającćm rycerza młodego na koniu z mieczem w ręku. Średnica 0,235 m.

Bukłak w kształcie wielkiej gruszki spłaszczonej z malowaniami XV stulecia wystawiającćm pochód Bachusa. Na drugiej stronie wyobrażenie dzieci trzeźwiących upadłego z kozła Bachusa. Pod uchami naczynia, Fauny grają na rogach. Całości dopełniają drzewa i w dali będący widok włoski. Wysokość 0,378 m.

Talerz okrągły, głęboki, z połowy XVI wieku. Malowanie wystawia dziecię niesione przez młodzieńców, którym przypatrują się starce i niewiasty. U spodu napis:

„De prodigicioe miracla seruio tulio fanciullo ust valerio massimo. 1644.“

Dwa parzyste talerze płaskie z wieku XVI z malowaniami wyobrażającemi: młodych posłów 1 arkwinijuszowych, oddających listy wierzytelne, w dali widna część Rzymu i krajobraz.

Na drugim talerzu, wśród wspaniałych gmachów, pięciu młodzianów uwiązanych do słupów oczekuje na spełnienie wyroku, któremu przypatruje się z tarasów tłum ludu. Na każdym z nich pod spodem napisy:

„ 1 ARQUINIORUM LEGATI CUM NOBILIBUS ADOLESĆENTI-BUS DE REGIBUS CLAM. NOCTE IN URBEM ACCIPIENDIS COL-LOQUIUNTÜR, DANTUR LITERAE UT PINGUS SIT FlDEI.

11. „PllODITORES NOBILISSI.MI JUVENES DAMNATI ET AD

PALUM DELIGATI SUPLICIU.M EXPECTANT“.

Sześć talerzy harmonijną stanowiących całość z wieku XVI. W malowaniach farby emalii wybitniej odznaczają kolory za pomocą użycia odpowiednich odbłysków złota. Wyobrażają postaci z mitologii i Bukoliki.

1.    Herkules i Omfale.

2.    Dianna i umierający Adonis.

3.    Sylen śród Bachantek i winobrania.

4.    Dziewki dojące krowy, wdali pasterze ze

5.    Polowanie na dzika.

6.    Dwoje płynących w łódce.

z"""-.

ЧЧ

'NX

сЧ

. I

v!

liâï

.4

1И

Hg

mm

щш

7/W/A

.i.

w,

fi

штт щ

ф. - 'Щ

Ж • I

Ш.. : É

®|

to

"V

g©

л.

nf=

szzr:

=^=z;

=г

жамша

jil!!!

ШУШИ:

Rys. Waroczewski.

Ryt. Dyamentowski.

Władysław IV, kopia obrazu Rubensa w salonie środkowym.

o-

na

re o

moges) są tu której wierzchu i pod spodem wyobrażone popier

(Wiek XVI).

prze-

baranku. Pod spodem

i;

Średnica tych sześciu możnaby powiedzieć pa-rzystych talerzów 0,285 m. wysokość o,o38 m.

Półmisek okrągły, płaski, na podstawie wysokiej, z malowaniem, którego przedmiot wzięty z lassa „Jerozolimy wyzwolonej“, wyrób z wieku XVII. Średnica 0,283 m. Wysokość 0,043 m.

Ale pomiędzy starożytnym fajansem włoskim wyróżniają się trzy sztuki znamienitego ceramisty z początków XVI wieku Bernarda Palissy. Artysta dwie solniczki zrobił w kształcie postumentów kwadratowych. Na nich frontony, karyatydy, spl ty z kwiatów, owoców i przeróżnych ozdób, wypukłe i polewane rozmaitemi kolorami ze wszystkich czterech stron, na tle pstrocistćm. Wysokość 0,175 m.

Trzecia misa podługowata, głęboko karbowa-po brzegach, na dnie przedstawia wypukłą postać starca zakapturzonego, w kapeluszu na głowie z kijem wężowatym, w długiem ubraniu w rękawiczkach i trzewikach. Długość 0,276 m. szerokość 0,210 m. głębokość o,o3g m.

Kiedyśmy już przyszli do opisu naczyń, to nie zawadzi dodać kilka słów o emaliach różnych na nich, mogących się liczyć do dzieł sztuki, w któ-bfitują tutejsze zbiory. Wprawdzie one mieszczą się gdzieindziej, ale tu miejsce odpowiednie na wzmiankę.

Emalie linnizyńskie na blasze (émaux de Lina czarze płaskiej z przykrywką, na

sia chłopaczków; wewnątrz zaś czary, posiedzenie bóstw olimpijskich. Wysokość samej czary 0,162 m. z pokrywą zaś 0,255 m.

Solniczka w kształcie podstawy, z tegoż wieku; na wierzchu wieniec z owoców, po którym się wspinają Fauny: w pośród wieńca popiersie kobiety; na podstawie walka rycerzy rzymskich. Wysokość 0,102 m.

Sześć talerzyków owalnych. Niektóre na nich ozdoby, obłoki i napisy złocone. Obrazki zaś następujące, z podpisami: „concorde“ Przed namiotami dwóch obozów stoją rycerze po rzymsku ubrani, podający sobie ręce jako znak zgody. Pod spodem głowa z napisem w otoku venus. Średnica 0,191 m.

„Amours trespuisants“ u dołu afection. Amor ciągniony na wozie przez 2 lwy. Pod spodem głowa z napisem w otoku „jason“.

„Amor de soy mesme“. Klęczący nad strumieniem przegląda się w wodzie, twarz odbijającej.

W około popiersia będącego u spodu, napis: „echo“-„ Amour de vertu“ (u dołu) surmuntan cupido Amor przywiązuje kupidynka do drzewa, przy któ-rćm pali się łuk i kołczan jego. Pod spodem głowa z podpisem; „mars“.

„QUELQUE FO.... RÄCHET“ (u dołll) SA VIE. Lis

którego strzelec z dwoma psami dogania, drapie się po szyi dobiegając już do swej nory. Pod spodem uwieńczona głowa z napisem w otoku „nar-sisus“.

„Le riche“ (u dołu) NON savant. Dziecko pływające obszar wody na popiersie niewieście z napisem w otoku „medea“.

Misa szaro emaljowana (grisaille), przedstawiająca Sąd Parysa. Średnica o.2o5 m. Nieco uszkodzona.

Do tegoż rodzaju wyrobów na miedzi należą: obrazek Winobranie. (Szerokość 0,108. Wysokość 0,060 m.) i Diva Faustina, w dawnej oprawie drewnianej. (Wysokość i szerokość o,55ą m.).

Z robot Jana Courtois (oznaczającego się cechą złocistą I. C. przy końcu pierwszej połowy wieku XVI), jest tu obraz formy parabolicznej, wystawiający Miłosierdzie (kobieta karmi dzieci).

Tegoż artysty sześć talerzyków okrągłych. Na jednym z nich wystawieni mędrcy rozprawiający nad księgą (nauki), trzy zaś niewiasty siedzące wyobrażają Muzykę, Poezyę i Wymowę (sztuki wyzwolone). Pozostałych 5 talerzyków (a musiało ich być 7), przedstawiają: sol. luna. saturnus. mercure. venus. Nie dostaje Jowisza i Marsa, od których miano brały dni tygodnia.

Dwie miski z pod czar, na tle czar nem emaliowane cielisto i szaro. Na jednej z nich wysta" wioną bitwa z wojen izraelskich, według starego Testameotu księgi Sędziów VII, co zresztą tłóma-czy sam napis złoty: JUGES VII. Na drugiej, strudzeni po boju wojownicy gaszą pragnienie nad brzegiem wody. Wyrób pięknego rysunku z początku XVI wieku, średnicy o,232 m.

Solniczka u podstawy w srebro oprawna, emaliowana cielisto i szaro, ze złotćmi ozdobami na tle czarnćm. U wierzchu mieści się popiersie mężczyzny; na wypukłości arabesk z maskaronów i faunów. Podstawa wyobraża polowanie młodzieniaszków na lwa i niedźwiedzia.

Między niemi tarcza szafirowa z godłem w szachownicę i pastorałem opata. Cecha J. C. Wysokość 0,100 m. (i532— 1640).

Jan Penicaud III jeden z najznamienitszych tèj rodziny członków (P. L.) żyjących w Limoges około Ю44 roku, jakby najdelikatniejszym pędzlem wy-

Г\Ь

Ob

emaliował,

wylądowanie wojska, ustęp jakowyś z wojen, zdaje się, rzymskich. Obrazek grisaille, p dłużny, zaokrąglony z dwóch boków mniejszych, w oprawie starej brązowej i dawnej drewnianej, złoconej. Długość emalii 04З7 m.

o-

1 rzecia miseczka do tamtych podobna, tylko o io milim.

Emaliera C. N. godnego imienia mistrza, żyjącego około i53g—i5ą5, są tutaj dwa medaljony okrągłe, nieco wypukłe, na miedzi szaro i kolorowo, ze złotem tu i owdzie jaśniejącćm emaliowane. Wystawiają dwóch rycerzów na koniach, podług charakteru szkoły Łukasza z Leydy. Pod nimi

il

mniejsza, wystawia tegoż artysty emalię mleczno - szarą, wyobrażającą Rzymiankę w więzieniu karmiącą ojca skazanego na śmierć głodową.

Emaliowane miniatury przez znamienitego tystę Petitot, znajdują się w znacznej ilości na 3o tabakierkach, należących niegdyś do Maryi Antoi-netty, i od niej wygrane przez słynnego hr. Walickiego. Ze zbiorów jego wileńskich, przeszły do St. Petersburga, gdzie je nabył ojciec dzisiejszej

ar-

napisy :

JOSUE rex.

i (inperat) or trój anus.

Muzeum paryzkie w Luwrze posiadało cztery podobneż medaljony. W średnicy o,233 m.

Jana Laudin z końca XVII wieku (169З r.) można tu widzieć dwie miseczki z uszkami i brzegami o sześciu wygięciach głębokich. Na tle białćm emalja w ptaszki i kwiaty kolorowe. Dno sześcio-boczne. Średnica o,i5o m. wysokość o,o3ą m.

Na jednej z nich św. Anna czytać uczy Najświętszą Pannę Maryę w białej sukience, z czerwoną książeczką w ręku. Suknia św. Anny fioletowa, płaszcz szafirowy, ubranie głowy białe: dra-perya zielona, posadzka i oparcie szare, nogi stołka żółte; wszystko złotem delikatnie zaledwie tknięte. U spodu krajobraz, kwiaty barwne i okryte złotem.

—î

właścicielki Willanowa. Są więc dzisiaj własnością hr. Aleksandry z Potockich Potockiej. Niektóre z nich robione były na rozkaz Ludwika XIV; oprawa zaś tabakierek złotych, prostokątnych, jest z końca XVI11 wieku. Wyobrażone tu wizerunki Ludwika XIV w czterdziestym roku życia, w peruce, pancerzu, ze wstęgą orderu św. Ludwika; — książę Condé w io roku życia, we zbroi złocistej, z takąż wstęgą; Pani de Mai.ntenon, z puklami włosów, perłami na szyi, w sukni mocno wyciętej, z obsłonką gazową; — Pani de la Valière, z twarzą na bok zwróconą, włosy ciemne u warkocza związane sznurkiem pereł, które na szyi i w uszach są także. Suknia zdobna koronką przypiętą również guzem brylantowym z perłami: na plecach zarzucony szal pąsowy; — oraz kilka innych, nieznanych z imienia, dam i mężczyzn z dworu francuz-kiego.

Na drugiej, w młodzieńczym bardzo wieku św. |an Chrzciciel, siedząc bawi się z barankiem. Napis w otoku złotem; „ś. joannes“. U spodu widok emaljowany kolorami na tle czarnćm, oraz złote i różnobarwne ozdoby.

Do tejże grupy miniatur emaliowanych i z tegoż źródła należy utwór malarza Kanza wyobrażający damę z czasów rewolucyi franCuzkièj w gazowej tunice greckiej, z zaledwie widnym rąbkiem niebieskiego płaszcza. Owal wysoki o,o5'2, szeroki 0,041 m.

tr

шм

‘AN

«-A '

Album Willanowski.

33

■•gn

~Æz

=J=H

rr]

“i

fi

=щ

- -1

i'Q.

ip"

Rys. Waroczewski.

co

f 'Tj

\ 1

ii -

~~~~'г£ЁЁз

—-___

uL.

=== Чг.

1И1

Д|

I#

bmi

m-

W

Zii I ---

Ryt. Mrówczyński.

Starogreckie i etruskie wazy i amfory.

ШШШШЮ GRECKIE, RZÏISKIE. IESIPSKIE

^ eszcze raz zszedłszy na dół z Chin ilBIlilii przenieść się musimy do Egiptu,

~Д

M Grecy i i Rzymu starożytnego.— Wopisie galeryi obrazów, wzmiankowaliśmy o korytarzyku lączą-

'i

.4

i:

igr

r,-*;

Ш

ści, nic nie mają wspólnego z naszćmi dziejami, ani z ziemią, na której dziś się znajdu-Chyba jeden wzgląd łączy te starożytności z nami. Tym odnośnikiem jest. pamięć,

JT

że dzielne umysły polskie je gromadziły, jako ■jj    cym dwie części Pinakoteki willa-    przedmiot nauki-, jako ' świadectwo cywilizacyi lu-

Ц    nowskićj, ' to jest galeryę wielką    dów, na których rozwoju umysłowym i estetycz-

“I dawniejszą, z galeryą.nową, zwa- ЯР^В|1!Я " пУт °Par^a cywilizacya europejska.

hą Muzeum. O w korytarzyk.ua    Dwaj Potoccy, Jan i Stanisław, wielokroć już

Ц planie oznaczony czternastym hu-    * wWŚj wzmiankowani przy opisie ' Biblioteki i znali    . merem, stanowi odrębną w sobie    ni całemu światu naszemu z naukowej działalności

całość, zawierającą pamiątki od- артдД swojej, .niektóre z tych zabytków, własnćmi dobyw-ległćj przeszłości, jak mauzoleum    Г(^атЬ zbiorom- Willanowskim dostarczyli,

cichą    i    poważną, a zarazem pełną prostoty, spo-    Ostatni zaś właściciele- tćj nieocenionej po królu

к oj u    i    piękna.    •    spuścizny pałacowej, Hr. August i Aleksandra Po-

Wracamy więc do tego cichego zakątku,    • toccy, ten> dziś dla, nich istniejący, jakkolwiek szczu-

odpowiadającego mniej - więcej nowemu muzeum, 1№мР1Ш1 pły, ale wytwornego smaku i odpowiedniej stoso-

■■rg.    ЯК    • Щ--    J

świeżo zbudowanemu przy galeryi otwartej (Nr. SfKfll wności, przybytek urządzić kazali.

3i-b); gdyż, jak tam zabytki tylko sa-    jf

mćj rzeźby, tak tu mieści- się wszystko, co Wullanów ma n aj s t ar o ży t n iej sz ego.

Wprawdzie żamierzchłe i zmurszałe zabytki nazbyt .odległej przeszło- 'Щ

ПМ

Li

IW!

;,Vr-,

.= . u

§ll^==

SC

n-

Wojewoda i Jan Potocki, a głównie ten ostatni, śpółczesnymi byli najznako-

milszych nowoczesnych badaczów starożytności Egiptu, Grecyi i Rzymu. Sami także należeli do owej falangi Champolionów, Winckelmanna, Niebuhra, Quatre-maire de Quincy, którzy następnym pokoleniom drogę badań wytykali i torowali ścieżki.    •

Ani dzisiejsze odgrzebanie Troi przez Schliemanna, ani najciekawsze odkrycia poczynione bądź w południowej Francyi i we Włoszech, bądź w północnej Skandynawii lub w Tanagra (w dawnej Beocyi), nie stawały-

robu i użytku nawet u ludów, które żadnej nie miewały. ze sobą historycznie dowiedzionej ’ styczności: zarówno w Meksyku jak w Helladzie⁴ starożytnej, a nawet i na naszej, spotykamy naczynia parzyste „dwojakami“ w Pol-• sce zwane, opatrzone uszkami, dziurkami i t. p.

Wszędzie naczynia ozdobniejsze lub urny większej jakiejś poświęcone pamiątce, .bywały ozdabiane bądź twarzami ludzkićmi, bądź wyobrażeniami całych postaci, a jak w Grecyi i Etruryi, malowidłami, .których treść czerpano

Jl

•—г—

Waza grecka znaleziona w Neapolitańskiem

Hydria Korynthiaka.

Dzban etruski z rodzaju Hydryi

by się dla nas tak zrozumiałćmi, gdyby ich nie były poprzedziły prace tych mężów; gdyby nie dawniejsze badania, które odrazu na właściwe' skierowane zostały drogi wszechstronnej naukowości i rozbiorów krytycznych. W isto-początkowe badania przedstawiają nader wie-

z podań religijnych, czynów bohaterskich lub codziennych zdarzeń.

cie, owe

lostronny przedmiot do uwag, zarazem pod względem antropologicznym, czyli umiejętności zajmującej się człowiekiem w ogóle, jak również i ze rycznych do poznania cywilizacyi i obyczajów rożnych lu-

względu zasobów histo-

dów.

Jedną z najbardziej ogólnikowych zapytanie : jakie są cha-

odpowiedzi na raktery styczne    cechy obyczajowości

ych najrozmaitszych szczepów ludzkich, zamieszkujących dwie półkule ziemi? — bywrają słowa: „jednakowe“, lub

Zarówno bo-

iii

Czyż więc nie • wielkiej wagi i nie głębokiego czenia stanie się rzeczą, przekonanie, na podstawie niezbitych dowodów powszechnej jedności i spólności potrzeb materjalno - duchowych człowieka, branego w naj-ogólniejszem tego słowa znaczeniu, że ou był zawsze i wszędzie tym samym; że wszędzie i zawsze miewał takież same skłonności lub upodobania; że wreście wyrażenie „człowiek powszechny“, prowadzi za sobą inne: „człowiek człowiekowi bratem był i jest, a przynajmniej być powinien ?“

zna- ■

„prawie takie same“.

Egipcie, Indyach wschodnich,

wiem w

w Grecyi, Rzymie, jak i na północy Europy, a nawet w Ameryce przed jej i odkryciem, starożytny, przedwiekowy, człowiek pierwotny, chował umarłych w grobowcach umyślnie na ten cel budowanych; — zarówno w Etruryi, jak w Peru umieszczał w grobach urny

Owóż tedy garnki, lub jak niekiedy pogardliwie zowią „skorupy“ — to świadkowie życia pokoleń całych, to dowody ich boleści i radości, to owoce ich uczuć i myśli! . ... . :

PU

Mm

ШШ

z popiołami lub narzędzia, dzbany i naczynia różne, do codziennego służące użytku.

Nie dość na tćm; owe naczynia urny podobnego zdają się być wy-

Dzban starożytny Peruwiański w zbiorach willanowskich.

Starożytne wazy i naczynia gliniane, dochodzące liczby 2Óo i zapełniające półki zbioru willanowskiego; podzielić możemy na dwa głównie rodzaje: na urny grobowe lub w ogóle I pamiątkowe, i na sprzęty codziennego I . użytku, jak amfory, patery, dzbany, puhary i lampki.

Pomiędzy „grobowćmi“ zabytkami, znajdujemy tutaj popielnice, od

il

są

rza

ni

J?

:4

48

* najprostszych glinianych małego wymiaru, wyrabiane prawie z zalcdwo suszonej gliny, a zatem jasne i mało zdobne, aż do pięknie ozdabianych, malowidłami, korynckich lub etruskich.

Urny grobowe odznaczają się większym zwykle u góry otworem, mają zatem kształt do dzisiejszych wazonów zbliżony. Jako naczynia mieszczące ongi w sobie popioły ciał spalonych, są po-prostu popielnicami we właściwćm tego wyrazu znaczeniu. Inne pośmiertne naczynia, jak dzbany, służyły częścią do odbywania samego obrzędu, częścią mieściły w sobie napój, lub niekiedy łzy opłakujących i dla tego noszą miano łzaumic, amfor (do wina, oliwy, owoców), i t. p.

Z tego rodzaju urn, dwie, podane tu w oddzielnych odwzorowaniach drzeworytniczych, wydobyte zostały własną ręką Stanisława Potockiego jak o tern świadczą współcześnie do nich przyczepione kartki z napisami.

Dzban z czarnej gliny o zarysach i dwóju-szach wyginanych, ma w następujących wyrazach skreśloną metrykę:

„Ta waza znaleziona jest pomiędzy Kazana „a Novipoli; w Tgnazio zostają jeszcze znaki da-„wnych Greków, rozwalmy. Zaręczam, że są prawdziwe Etruski, bo sam własną ręką z scpul-„ krów dobywałem “.

Wazon z gliny białej czarnym ozdabiany kolorem, o uszach z linij prostych, tak na dodanej opisany jest kartce:

„Ta waza znaleziona pomiędzy Polignano a Sa-vito w królestwie Neapolitańskiem, co Włochy nazywają Magna Grecia a dziś Palia; ten lampion z jednego sepulkru z tym wazonem.“

Ów Lampion dzisiaj już nic przywiązany do wazonu, trudno więc odgadnąć który - to jest z tutaj będących? A może w ciągu lat tylu (prawie stu), zniszczał już, lub został rozbity?

Dwa wspomniane wazony bardzo rozmaitej roboty i pochodzą z epok zupełnie różnych: gdy bowiem na pierwszym najwyraźniej widać wpływ pięknych wyrobów korynckich, to drugi, znacznie dawniejszy, i prostszy w formach, pochodzi z miejscowości, w której Grecy osady swe założyli byli w czasach jak najodleglejszych. Chociaż ozdobność jego nader skromna, całość jednak ude-pięknością linij godną zastanowienia. Cechą, po której rozpoznać można starożytność tego naczynia, jest połączenie w nićm ostrokręgu ściętego z wygięciem baniastćm spodu i niemniej przewaga w ogóle linij prostych nad krzywćmi. Odmiany walca mniej lub więcej wygiętego w połącze

niu z kulistćmi lub jajowatćmi wydęciami, stanowią zasadę wszystkich starogreckich naczyń i nadają im nieporównaną piękność, naśladowaną i przerabianą wr różnych epokach późniejszych z mniejszą lub większą umiejętnością, a rzadko kiedy z tą samą wytwornością i pięknem linij, ja-kićmi się starogrcckie wyróżniają wazy.

W zbiorze willanowskim najczęściej powtarzające się kształty waz z rodzaju Holkeionów, 01-lariów, Kraterów (Cratera), Hydryj (Hydria), Am- • for i Cylixôw. Niektóre z nich pięknie malowane o wytwornym rysunku wymagającym niepospolitej wyprawy i pewnej ręki. Dopełniają tę całość lampki o łbach zwierzęcych i puhary, z których jeden podajemy tu w drzeworycie odwzorowany.

Nie brakuje w małem muzeum willanowskićm prawie ani jednej z form starożytnych naczyń. Owe trzy największe będące na półce marmurowej, stanowiącej razem z wazami tytułowy tego rozdziału rycinkę, należą do ,,Hydryj Panathenej-skich“, czyli po prostu mówiąc, są to dzbanki ateńskie; dwie zaś mniejsze pomiędzy nićmi, — to amfory; a jeszcze mniejsze, podobne do naszych dzisiejszych nalewek i dzbanów o jednym uchu, Oenoclioe zwane u Greków, z których jeden nosi wyobrażenie wypukłe twarzy ludzkiej. Cylixami, których dwa tu znajdujemy okazy, zwano płytkie czary mające jednę nogę i dwoje uszów.

Rysunek, na końcu tego rozdziału umieszczony, oprócz pięknego dzbana etruskiego w środku będącego, wystawia jeszcze bardzo starożytne urny, małe, pękate, i wysmukłą z ozdobami amforę*, z po za której wygląda cylix płaski, rodzaju, odrębną noszącego nazwę Lepaste (podobny nieco do konchy czyli muszli morskiej zwanej po grecku i po łacinie Lepas). Nadto w tymże drzeworycie zakończającym to krótkie napomknienie, widny pu-har ze zwierzęcą głową, w której dzik czy wieprz

wybornie jest odwzorowany.

Oprócz naczyń greckich, na tychże samych

półkach znajdujemy kilka zabytków do innych narodów należących, a mianowicie: parę naśladowali mumij egipskich w bardzo zmniejszonym pokroju i jeden dzban peruwiański z gliny, o którym kilka słów powiedzieć wypada.

U jego szyi zawieszono dokładne i szczegółowe opisanie, z dowodami pochodzenia, zaczynające się od wyrazów:

,,Monsieur Dombey, médecin et naturaliste, qui a fait le voyage de Pérou vers 1 ’ an 1780, a trouvé une collection des vases dans le tombeau de Jacos“.

%

Album Willanowski.

L

=

И»

s

А

^=3

а

4

■Щ

110

--Я

m

VNn

5

г

fi

жч

Г,Ч

1

•/

r„

^ ■ -JZ

Ki

^ JWa

/

1

у

*ШШЁш

Ж. !

_л

li

i'

Ш

i

Rys. Waroczewski.

kfj iii

1

I

!

I

Щ

%

ш

1

j

i

■ --^

F. 1

-

ШШшI

ь

ш

i

т

м

i

\1

%}

m

1

V

■

k\\

m

I

\

Л

ï

II

Ж

■

I

.

i

«

■i

я

т

ü

я

%

I

/

ш

U

ШЯИмИ

ж

1

■

н

а

ш

ж

НИ

Ш

И

у

гШг

'

¹

вВ

i

II

1Ш

и

?

I

«

i

Я

ъ,

■ЯрЯ

-

kV

11

к-

-

тшш.

Ша

г

ш

Kd

РЖ

гс__н

ai

: !

П

I Ulf

i

gjpugl

ш

,Уш‘.у—

li3

-

У

I

ш

mm

Г

т

li

F' 7

-if

Ш f

i i

га

ш

ж

—

£

!

ii

К?

т

и

à.

■г

а

i

г27

■

.га

1:^

0

S

у

1

Н.

i

i

i

Г!

■

s

Я

'll

i

Ш

53

Ryt. Malinowski.

Wnetrze gabineciku z starożytnościami greckiemi i etruskiemi.

>%>

Po czćm następuje objaśnienie, że ów dzban jest jednym z owych autentycznych z tego odkry--. cia pochodzących; następnie, iż okaz tu będący otrzymał w darze Felix hr. Potocki od Jana Potockiego sławnego podróżnika. W oddziel nem odwzorowaniu podając tu dzban peruwiański, potrzebujemy chyba tylko dodać do jego opisu, że ma barwę czerwonawą, jak zwykła glina palona.

o .SS.fVtjJr,

(Pi

®t

Sztuki piękne, szczególniej zaś malarstwo, pełną dłonią jak czerpały tak i czerpią jeszcze do dziś dnia z tego zasobnego źródła!

Jednym z przykładów twierdzenia naszego jest całe. ozdobienie wewnętrzne ścian opisywanego tu gabineciku willanowskiego, w którym malowidła ścienne i sklepieniowe są w stylu owych ozdobień i malowideł, na korynckich lub etruskich

ET

naczyniach wykonane. W Radziwiłłowskićj także Ar-kadyi (pod Nieborowem), dwa gabineciki,

w sa-

Dorzucić jeszcze może nie zawadzi kilka słów o znaczeniu waz i amfor greckich pod względem estetycznym i naukowym. Doskonałość zarysów form etruskich i greckich naczyń glinianych, które dały nych początek metalowym, (bronzowym, srebrnym i złotym), pelegające, jak to się już napomknęło,' na połączeniu wal-"ca z elipsoidą i kulą, tak jest widoczna, iż nad nią zatrzymywać się dłużej uważamy za rzecz zbyteczną. Skromnemu tylko materja-łowi, z jakiego wykonane zostały, niewątpliwie zawdzięczamy, iż się ich taka znaczna ilość aż do naszych przechowała czasów, i, że ani chciwość wartością kruszcu wywołana, ani łatwość przerobienia . (jak w naczyniach metalowych), starych waz i dzbanów na nowe, nie wpływały na ich zniszczenie.

Dochował się więc nam w zarysach wyborny smak dawny, a zaś na ich powierzchni zostały pamiątki obyczajów, zwyczajów i ubiorów, jakich skądinąd, w równej doskonałości, zaczcrpnąćbyśmy

II

wyobrażenia malowane waz, dzbanów, amfor i cylixôw, ozdobione były.

W Willanowie, wybór przedmiotu do podobnych ozdób, a szczególniej pomysłów umlesżczo-w półkolach lunet podsklepieniowych, nader śliwy. Widzisz tu bowiem sceny z Odyssei, odmalowane według pomysłów Flaxmanna, słynnego rzeźbiarza

angielskiego, który się przejął był

me

.urn, •

szczę-

prostotą i wytwornością stylu malowideł na wazach etrusko

-"•Vs

Ili

В У U .iTJi ТТТТГЕшГ

Tafle posadzki gabineciku greckiego w stylu starożytnym

- greckich. Stąd w jego utworach całe szeregi myśli, osnutych

na arcydziełach Homera, na tragediach lj| Sofoklesa lub Eurypidesa,

wykonywanych w stylu staro -greckim.

a więc

Całkowity, starożytnościom po

święcony, mały przybytek willanowski, aż do posadzki jącćj tafle

ma-

z gliny palonej polewanej,' przedstawiające głowy Meduzy, postacie egipskie i t. p. aż do na

nie mogli.

Ci niemi świadkowie dawno minionych wie-

nigdzie nie zapi- •

mj

ków, opowiadają san.e i nie dające się zapisać szczegóły obyczajo-wśoci i postaci zewnętrznej ludu, który nie tylko

nam czasem

• Jik

ЛН|ЦН1Ж.:.„..~Т

im...................

pisu: „SalY6“ jaki w gościnnych przysionkach rzymskich można było spotykać, stanowi całość tchnącą odwieczną atmosferą, w przeszłość zapadłych ludów i najdawniejszych wieków sięgającą i pozwalającą nam oddychać na chwilkę innćm życiem. Wszystko, cokolwiek tu widzimy, w przeszłość nas

wprowadza żywćm połączeniem piasty cznćm rozproszonych okruchów i odrobin

przodował niegdyś w cywilizacyi, ale i dziś nawet jeszcze, w wielu razach, staje się dla nas i przykładem.

wzorem

яшн

} # ' • ..

s' . . • Х-г IjiijniniiiiiiiniiiiiiP¹¹'.......... :

./i

w me-

jakąś całość, z której odgadnąć możemy starych Hellenów ducha, umiejącego wątłą i lichą glinę, mocą poczucia piękna, przetworzyć na dzieła sztuki.

MÆi

Śtarogreckie urny i amfory av zbiorach wilanowskich.

,:Ш

It

iglll

щц

■

■Ии

!Я«ЯШш13ййм1

....... —iläiiiifi^^

и®

life

ни ши

ртжк

ши шиш п !

I !, .IÜ !l IIIIIUI1Ш

umil

x.-i

Йр

К-?'\

II¹!!!!!

ШЛ

Ш!

ии

-а

ÉI

ДЯщШШ'ШИЯШ

ywj

I'

Ę-.

инвяв

isTJI

i’

nun I 11IIII lllllin

ii iiiiiiii ml

iiiiiiiiiiM

IIIHI

UINII

i. >

«А

Шшт

Лй!

HS!

IUI!

шин

2лМ

шм

HP

■Шт

Ш

идя

sa

>n

V ! INI-’

lljjl

•У\

и*

i-ia¹¹

IIE

«Il

Яшш

IM

•■«Hb

&

il

il

!!!!

IL¹.

EJ

S'il

Ëüi

lii

H411

llillll

lîl

■S$5X.

йщ|Ш

!ï

,v|

SttÉ

Ш1Ш»

ii

llll.lill

ц»ШЯДД||||н.....

mm

Wy

vy-L,

JJ, 4

H!

illfe

îlîîîfl

HlV

tP

I;

iî™

HE

;-ÿ

ЩЖ

tMà

n(j

.1™

BS

))

r-

A-

si

ЯтЖйЯ* щШЯШШШш ipr"¹

liigf

LjjhS

Nffii

-о

I'

;;

«

НИИ и

ШМЙ

SI

Efî!

Hi

■i

V.

НЯ

■ш

il

il

N,

/tDl

\À

Ий

c-

!ÎH

лУ

Ы-.

V. • « .

V I

I :

g- :

Ш

iS

ililiil

==тТГ

Rys. Waroczewski.

Ryt. Dyamentowski.

Eiór^o, dar Papieża. Innocentego    j^rzyslso^y I^rólo-wri Janowi III

po wypra-wrie ’Wied.eüslriéj.

*

ф

*

*

».

»

•-Л

*

*

‘

%

V

У

«

J

■

*

*

*

«

4

#

* -

:

s

*.

♦

ы

' 4

*

*

$

#

lÉÉlÉ •. J

Чк

ИН

fflfûiltl :0т^ы:' Ш; щёШЁ Щ И

■Ь 1 -Wim

'Ж7„ -aW

V77. .. .-feĘtH^F*

W-kT -

lifts

T-iVV

>/ Ł_ г-:

^ ■ ’ЯН

6й1Й8я1ВШВ&Й«Й8    ' aj-

-'„f. '    •

Ш*уСй

h^'È é

■Mk

■+%

чтт

г-

.ri

. ui

ШШт**

Wjt—-

Lfc_--

Rys. Waroczewski.

Deka od fortepianu darowanego Maryi Kazimierze przez cesarzowa austryacką z wyobrażeniem „Parnasu“ w galeryi obrazów w Willanowie.

Ryt. Mrówczyński.

STAROŻYTNOŚCI POLSKIE

Вш

f/i

.411

m

.чж

», _

I leśmy zostawili może na sam koniec, jj podobno najciekawsze przedmioty. — J Przebiegając pokoje zwane Tcrólen-I shemi, zatrzymywaliśmy się więcej I nad ich powierzchownością, czyli stroną zewnętrzną, odkładając do właściwego rozdziału, to, co się kryje wewnątrz szaf

W II

z szkatułki mozajkowéj    1.1 nàlf»$v rin

Maryl Kazimiery.    IUU uaiL/.^

złożonych Obrońcy chrześciaństwa darów.

С.

7JZ W- Ш

Ire;

шщшт

ГЖ--

AD

ne, drzwi i mnóstwo szuflad,- upiększane to kością słoniową, to szyłdkretem, wyrzynanćmi w przeróżne arabeski. Środek biurka, po otw orzeniu drzwiczek górnych, (obacz rycinę str. ioo) wystawia niby wnętrze świątyni, ku ozdobie której, nie tylko różnobarwne drzewa gatunki,. lustra, ale i kość słoniowa, szyldkrety, perłowe

macice i przerozmaite materyaly są użyte. Nad ową świątynią aniołowie z hebanu, herb królewski ,.Janinę“ trzymają. Na tarczy złotej odbija srebrny medalion koronacyjny wyobrażający popiersie jana Hl-go i Maryi Kazimiery, (opisany u Fel. Bentkowskiego pod liczbą 225, z roku 1676).

Druga część dolna ma na każdych drzwiach z podwoi napisy wyjęte z pisma św. (Listów do Rzymian 10 i 5. Obacz inicjał str. 24.)

JEHOVA JUSTITIA NOSTRA, rom. 10.

JUS TI FI CA TI PAC EM IIAB EMUS, rom. 5.

Ściany boczne upiększone czterema płaskorzeźbami hebanowćmi wziętćmi z treści ksiąg- świętych, koronami i brązowemi złóconemi monogramami 1. Ś.. które wień

gggj

тШ

Na str. 26 dzieła wspominając o biurku, (któreby raczej szafą nazwać można było), darze Ojca św. Innocentego XI, złożonym Janowi III po oswobodzeniu Wiednia, zastrzegliśmy opis jego w dziale Taca z herbem Bony z domu Sforziów, Królowej Polskiej, przedmiotów starożytnych.

To arcydzieło sztuki snycersko - stolarskiej, zanadto bogate ozdobami, zrobione z drzewa hebanowego/ wy- •    !

kładanego kością słoniową, szyłdkretem, perłową macicą, • bronzami i t. p. Ściany, gzymsy, nogi i główne części, . są z hebanu ozdabianego bronzem. Boki zewnętrz-

шш»

sze-

ПШШЖ

llggj

Mli

[r

ш.

ÏÆM:

ri

щ-

Ryö. Waröczewski.

otoczenia dworskie

go.

być oddaną bohaterowi naszemu przy jego wjeździe d© Krakowa w dniu 2З Grudnia 168З r. po sławnej oclsie-

lnni mniemają, że to dar Gdańszczan,

UH

ЯНН

нц

JHH

II

Cecha złotnicza

Phi

'fiii

X3TJ

Krzesła starożytne z herbem Janina.

ЯМлШшЁ

ms

tŁV ZM

ёЖи.

А.

mmа

..

швШШ

шт

Ryt,. Mrówczyński.

Taca srebrna wykuwana, dar Gdańszczan, Królowi Janowi III w zbiorach Willanowskich.

bié

jP

SM

) Jgk

ii

IM

SS

шшАМЯЙВ

m И |v

TlBlP

czą dwie sławy. Zdaje się że ozdoby odnoszące się do króla-bohatćra, są później dodane; sama zaś szafa bardziej dawna. Szuflad, szufladek i skrytek jest tu kilkadziesiąt: wysokość zaś 2,o5o m. głębokość o,58o m. rokość największa 1,620 m.

Drugim darem, z tegoż powodu, już nie od panującego panującemu, ale od poddanych swojemu władcy złożonym, jest taca srebrna wykuwana i w części złocona, owalna, długa 0,770 m., szeroka 0,662 m.

Na brzegu tacy wykute są w około trofea, czyli ozdoby z różnych zbroi i licznej broni. Pośrodku obraz wypukły, wystawiający króla i żonę jadących na wozie tryumfalnym, ci ą g n i 0-nym we cztery konie, które prowadzi dwóch masztalerzów w strój polski ubranych. Przy tryumfalnym wozie postępuje związany Turek, przed którym pacholę prowadzi psa na smyczy.

Dalej widny poczet kopijników i

Niesie podanie, że złotem napełniona owa taca, miała czy wiedeńskiej, w czasie sześciomiesięcznego pobytu króla w tćm mieście.

To pewna, że dwa krzyże pod koroną; (herb Gdańska) oznaczają, iż to jest wyrób tamtejszy.

I. G. G.

Bądź co bądź, był - to dar niezawodnie dla króla i po jego śmierci przeszedł w obce ręce. Nabył go hr. August Potocki w Petersburgu od spadkobierców malarza Aleksandra Orłowskiego i znowu w Willanowie umieścił.

Dajemy rysunek tćj pamiątki podług fotografii Be-yera umieszczonej w Albumie Wystawy Starożytności i856 r. do jakiej dała myśl hr. Augustowa Potocka, obracając dochód na wsparcie Domu Schronienia Opieki N. M. P.

Opisana i wyryta w dziele na tćj str. taca, mieści się w jednej z szaf, wzmiankowanych na str. 24 w drugiej szpalcie. Te szafy kiedyś stały w galeryi i zapełnione były wazami etruskiemi, marmurami i bronzami. Gdy na starożytności greckie, rzymskie i inne, osobny urządzono gabinećik, przez nas już opisany, dzisiejsza właścicielka przenieść kazała owe piękne schowadła do pokojów królewskich i postawić w sali zwanej średnią. W nich się mieści mnóstwo starożytności naszych i obcych, o których zaraz mówić będziemy.

Wspomnieć tylko pierwej chcemy o dwóch darach dla Marysieńki, z których jeden nigdy nie miał miejsca. Małżonka Cesarza Leopolda wdzięczna za oswobodzenie Wiednia, miała przysłać w darze królowej polskiej Maryi Kazimierze fortepian, z listem zachowanym w ar-• chiwum. Czas zniszczył instrument, ale pozostała deska od nakrycia fortepianu z Parnasem, krajobrazem Van Jdena, figurowa-. nym przez Diependecka. Przerys tćj pamiątki wykonanej dajemy nad tytułem tego rozdziału, str. i35.

W jednej z szaf, o których tylko cośmy wzmiankowali, pokazują ciekawym gościom z rozmaitych naśladowanych kamieni (rubinów, ametystów, brylantów i t. p.) bukiet kwiatów, który zowią Różą przez Papieża (zapewne podług nich nawet Innocentego XI) przysłaną Maryi So-bieskićj. Musimy temu zaprzeczyć i wyznać, iż to jest najrzetelniejsza.... nieprawda. Na wystawie starożytności w r. i856 (jpatrz str. 1З4 katalogu) ów bukiet, jakby dla żartu, włożony był w srebrny wazonik chiński; mógłby więc być tak dobrze darem cesarza państwa niebieskiego, jak i czyim innym naprzykład darem której z hr. Potockich łub ks. Lubomirskich z Włoch przywiezionym dla Willanowa w nowszych już nawet czasach.

CO

Nim przyjdziemy do krótkiego wyszczególnienia mnóstwa przedmiotów i przedmiocików, znajdujących się w owych 4-ch szafach i w innych pokojach właścicielki, musimy tu nieco bardziej drobiazgowo opisać dwie narożne ozdoby, o których już we właściwćm napomknęliśmy miejscu.

Są to dwa zegary parzyste (wysokie 0,480 m. już z nakrywającą je skrzynią), z pierwszej XVII wieku połowy.

Wyrób saski, brązowy, w części złocony. Każdy z nich ma na wierzchu dzwony, w które biją dwaj pachołkowie z buławami. Cechy zegarmistrza: strzała i głoski H. F. Cyferblat i cały przód ozdobnie ry-towany. Pod nim herb kur-firszta saskiego. Po bokach cztery malowania olejne wyobrażające na koniach Polaka,

Turka, Szweda i Niemca. Liczby kwandransów i dziennych godzin dwunastu, oznaczono liczbami rzymskićmi, arabskićmi zaś 12 godzin nocnych, poczynając od i3 do 24. Skrzynia po bokach ze słupkami, na wierzchu ozdobiona wystającą do pół szyi, głową końską, poruszającą dolną wargę podczas bicia godzin: głowa wsparta na jednorożcach skrzydlatych należących do heraldycznej ornamentacyi linii hennenberg-skićj. Boki mają herby saskie trzymane przez dwóch gryfów. Mechanizm wewnątrz stalowy, porusza się jednym ciężarem.

Wsk

tv.

Rys. Kotarbiński.

mm

**

■U:--

sześciu panujących, naszego obrońcy Wiednia i syna Ja-kóba w peruce długiej.

Przejdziemy do wyliczenia innych drobiazgów. Przybory do pisania z w. XVII. Sześć z brązu złoconego, różnej wielkości i użytku naczyń i kąłamarzów, z dwoma lichtarzykami; ustawione na tacce podługowa-

tćj, ośmiobocznćj. Wszystko filigranem srebrnym i kolcami zdobne. Wyrób najpodo-bnićj włoski.

Nożyk z XVI wieku z trzonkiem agatowym, na którym złotem nabijane arabeski. Pochwa jaszczurowa w srebro oprawna. Wyrób niemiecki.

Puginał z [ tegoż stulecia czterokantowy, płaski, po obu stronach ze znakiem lilij. Rękojeść i pochwa oprawne w aksamit karmazynowy i stal. Robota francuzka.

Takiż i z tegoż czasu puginał włoski, z głownią żłobkowaną i dziurkowaną, (dla wpuszczania trucizny). Rękojeść wyrzeźbiona z kości słoniowej, pochwa w stal i a-ksamit szafirowy oprawna.

Kryss malajski z głownią o 4-ch kantach, wężykowatą; na rękojeści ze słoniowej zielono malowanej kości, wyrzeźbiony ze stali lew siedzący. Długość 0,270 m.

Drugi podobnyż okaz różni się rękojeścią rzeźbioną z drzewa czerwonego, wyobrażającą bożyszcze indyjskie i — większą długością bo 0,400 m.

Kindźał turecki, płaski w pochwie oprawnej bro. Rękojeść z kości słoniowej.

Prochownica drewniana z XVI wieku pokryta skórą czarną, wytłaczaną w arabeski i gryfy. Okucie żelazne; tło skóry niegdyś było złocone. Kształt gruszki, wysok. 0,160 m.

Talerzyk cynowy z XVII w. wyobraża w płaskorzeźbie Zbawiciela ze wszystkimi apostołami, z napisami łacińskiemi: S. Petrus, S. Andreas, S. Jacobus, i t. d. Średnica 0,180 m. wyrób no-rymbergski.

Butla z gliny palonej (Grès), w formie bukłaka, polewana kolorem brudno-szafirowym, szklistym. Kształt podobny do gruszki z długą szyją. Wewnątrz rozdzielona ścianką na Na jednej stronie wystawiony zbrojny rycerz z ręką wzniesioną; na drugiej wytłoczenie płaskie wy-

ЯНН

«У

. ■ йЛ yjriC&ityc-MiiśL

[y

Éf

■;r

Ryt. Mrówczyński.

Jan Zamojski, kanclerz i hetman w. kor. w zbiorach willanowskich.

Dwa siodła staropolskie : jedno z XVI wieku z ozdobami brązowćmi złoconćmi, pokryciem su-kiennćm, zielonćm, haftowanćm złotem, z którego widać tylko szczątki. Przód, tył i boki, obite blachą pozłacaną. Drugie z XVII wdeku obite aksamitem zielonym haftowanym złotem; srebrno-złoco-nc ozdoby rzeźbione w gałązki i armaturę srebrną, . czarno szmelcowaną, pokrywają to siodło.

Taca gdańska owalna, srebrna złocona, z wy-kowaną płaskorzeźbą. Obraz wystawia hołd oddawany, w bogatym portyku, królowej Maryi Kazimierze, siedzącej na tronie: przed nią klęczy druga królowa ze swym licznym orszakiem i dotyka jej berła. Wśród wieńca przeplatanego kwieciem i owocami, w około na brzegach tacy ośm medalionów okrągłych wyobrażających popiersia

шШ

ЩШ

I,

4P

w sre-

dwie połowy.

me-

к a 1668

wet kwiatów

1

1

li

obraża krzyż ukośny, z liljami francuskićmi, na którym tarcza z herbem TJtreclilii (Trajectum) z orderem św. Ludwika. Robota hollenderska XVI w. Wysokość o,3oą m.

Konewka z uchem, kamienna, okryta polewą jasnego brunatnego koloru, z popiersiami wyobrażaj ącemi siedmiu elektorów : w tej liczbie hrabiowie, . książęta, biskupi etc. Pod jednym rok 1607 (Biskup Trewiru). U dołu oprawa cynowa. Wyrób nadreński. Wysokość 0,400 m.

Dzban kamienny, z szarą polewą i malowaniem żywćmi kolorami, z uchem i szyją krótką. Wyrób z XVI wieku flamandzki, często spotykany w tej formie, kulistej prawie, na obrazach Teniersa i innych malarzów.

Średniej wielkości kufel srebrny z wytłoczę, niem pięciu rycerzów rzymskich, z których jeden ma zawój na głowie. Jeździec ubrany jakby po szwedzku wspina się na półkuli będącej na wierzchu pokrywy. Robota augsburska z XVII wieku. Wysokość o,23o m.

Mały kufel srebrny, z rączką w stylu odrodzenia. Na bokach wytłaczane owalne tarcze, z herbami Grabie i napisami później dodanemi: Johannes Eglof v. Knoring i Sibilla v. Kno-ring. Guz wysoki wierzch nakrywy ozdabia, a na zawiasie młody siedzi Bachus. Robota augsburska siedemnastowieczna, wys. o,i5o m.

Wysoki kufel srebrny, złocony, rococo, w pły-tkićm wytłoczeniu krajobrazu przedstawia w dali stary zamek obronny, z jadącym, doń rycerzem. Pod spodem nakrywy: „Gryf trzymający w łapach różę“, herb pomorski z głoskami H. S. i rokiem . 1624. Posążek św. niewiasty na pokrywie umieszczony. Wysokość o,3i3 m.

Gdański puhar srebrny, bez nakrywy,. z wy-tłaczaniami wyobrażającćmi osoby we trzech polach w strojach siedmnastego wieku, z którego i puhar pochodzi. Podstawa także płytko wytłaczana; całość pozłacana, wysoka o,o83. Średnica u góry o,i3o m. u podstawy 0,122 m.

Puhar duży norymbergski, srebrny, złocony, z pokrywą, na której stoi Neptun płynący na koniach morskich przez fale. Całość wykuwana w guzy skręcone. Brzeg zdobny rytowanym szlakiem, pod nim obręcz z kwiatami kutćmi ze srebra. Wszakże na miejscu jednego z 3-ch koni neptunowych później umieszczono rycerza z tarczą, na której herb starty, ale rok został 1698. Sam wyrób z wieku XVI, wysoki o,5oo m,

Dwa kielichy . srebrne, pozłacane z pokrywami, jednćjże prawie wielkości, wyrobu norym-bergskiego z wieku XVI, wytłaczane w ozdobne guzy płaskie. Na wierzchu pokrywy jednego, rycerz z godłem w ręku, drugięgo zas pośród laurów tworzących bukiet, pod hełmem umieszczony herb Herelów, a pod spodem nakrywy dalion z napisem: Sigmund Herd Act. suae 26 i popiersiem ozdobionem kryzą i orderem złotego runa.

Irzeci norymbergski wielki kielich (wysoki 0,680 m.) z wieku XVII, wytłaczany w guzy, z pokrywą, na której bukiet kwiatów, ma rękojeść w kształcie aniołka z wieńcem i gałązką palmową. Spód pokrywy mieści nadpis niemiecki winszujący Cm. Hillingowi D. w imieniu 4 osób 6 Październi-r. Srebrny, wysoki 0,680 m.

Czwarty, o czwartą część od tego mniejszy, z tegoż wieku kielich norymbergski; podobny na-do poprzedzającego, ma na pokrywie bukiet w wazonie. Wysokość 0,576 m.

Jeszcze są trzy, wyrobu norymbcrgskiego, srebrne puchary, w kształcie kielichów, z pokrywkami; dwa z okresu wieku zeszłego, z których jednego pokrywa zakończona kulą z krwawnika. Trzeci zaś z pierwszej XVII wieku połowy, rozbiera się na dwie części. Każda z nich tworzy oddzielny kielich, opatrzony podstawą i rękojeścią, zupełnie jeden do drugiego podobny. Wytłaczane małe guzy składają kształt grona winnego, rączka zaś jest w rodzaju wazoniku. Każda połowa wysoka 0,167 m., całość zas wynosi o,3o2 m. Innych kielichów opis szczegółowy pomijamy.

• Dwie augsburskie wielkie tace z XVI wieku z blachy srebrnej. Pierwsza z nich większa wykowana, na dnie ma rozrzucone jarzyny i owoce, na szerokich zaś brzegach kwiaty i liście. Druga mniejsza, wytłaczana, rococo, na dnie piękną mieści rzeźbę Nioby z dziećmi padającemi pod strzałami Apollina, który unosi się w obłokach.

Inne dwie tace augsburskie z XVII wieku, owalne, srebrne, złocone, mające długości 0,690. i o,43o m. Pierwsza wykuwana przedstawia w płaskorzeźbie Bachusa pijanego wsadzonego na kozła przez Faunów; na brzegach zaś przedmioty sielankowe i pasterskie. Druga mniejsza, do półmiska raczej podobna, wystawia dzieci bawiące się w żołnierzy po brzegach zaś wieniec kwiatów.

Taca wielka, owalna, srebrna, wyzłacana, z wieku XVI-go, wyobraża wykowanćgo Julju-sza Cezara z towarzyszem, na wozie tryumfalnym: sława skrzydlata niesie wieniec, niewolnicy zaś

piersiem Stanisława Rewery Potockiego hetmana wielkiego koronnego.

TOCKl“.

Kufel duży srebrny z XY11 wieku.

W około napis: „révéra a potock po-Na bokach naczynia wystawione odwiedziny królowej Saby. Wysokość 0,200 milimetrów.

Kufel srebrny gdański z pierwszej połowy XVII wieku, wyobrażający wytłoczone spotkanie sielankowe. Wierzch pokrywy z łabędziem srebrnym trzymającym

Wytłoczenie

przedstawia obraz uzdrowienia żołnierza przez św. Piotra. Tylko część środkowa z tćm wyobrażeniem, dawna: reszta oprawy, zdobna chorągwiami i armaturą, oraz Minerwą siedzącą na pokrywie, jest daleko nowsza, co wskazuje napis wypunktowany A....F. 1766. Wysok. 0,270 milimetrów.

Innu

Wilii

mam

Vj,

im,

iii

ii

ii

WA

liii

iii

Ryt. Jezierski.

Rys. Piotrowski.

Popiersie marmurowe Króla Jana III z gabineciku króla, w pałacu willanowskim.

na kółku w dziobie lewka złoconego. Wysokość 0.220 milimetrów.

Wielki srebrny kufel z rączką, o trzech nogach w kształcie lwich łap wspartych na kulkach, płytko wytłaczany w duże kwiaty i liście. Z owocami bawiące się dzieci na wierzchu pokrywy. Wyrób hamburgski siedmnastowieczny, wysoki 0,225 m.

Kufel srebrny, wielki, z tłem pozłacanćm gładko, wypukło zaś robione osoby i przyozdobienia przejrzysto wycinane. Obrazy wystawiają: „Pasterzy w Be-tleem przed dzieciątkiem“ i „Trzech królów z darami“. Z wieku XVI wyrób niemiecki, wysoki 0,200 m.

Srebrny kufel, grubo złocony, z popiersiami trzech rzymskich cesarzy. W pokrywie oprawiony medal na pokój lunewilski. 1691 r. Wyrób francuzki.

'//

■■z

*C'

na

рщи

II

Główka dziecka, wypukłorzeź. z chalcedonu o,o56 m.

Takaż główka nieco mniejsza (o,o36) niewiasty z wieńcem wawrzynu; wypukło-rzeźba z aga-tu, starożytna.

Złoty pierścień z główką umarłej kobiety; wy-pukło-rzeźba ze smaragdu, w owalu. Grubość kamienia o,oi5 m.

Kamea w medalionie złotym, wyobrażająca popiersie niewiasty rzymskiej, na lawie wulkanicznej wyrobiona, tło popielate, popiersie bialo-żółta-we. Starożytność rzymska.

Druga, znacznie przez czas uszkodzona, kamea wystawia popiersie Ariadny, z onyksu o 2-ch barwach. Starożytność grecka.

Wierzch tabakiery szyldkretowćj, na którym w złoto oprawna kamea wystawia w agacie brunatnym płasko-rzeźbę, wyobrażającą ofiarę, z podpisem głoskami greckićmi: Eo^apiotia- Wyrób bizantyński. Wysokość 0,062, szerokość 0,078 m.

Trzy różne płaskorzeźby na onyksie, wystawiające Zeusa indyjskiego, i dwie nieznane ma-trony, z których jedna ma głowę uwieńczoną bluszczem, druga liściem dębowym.

Kamea, w złotym medalionie, wyobrażająca orła jowiszowego z piorunami w szponach. Płaskorzeźba na cienkim chalcedonie, wysokość o,o5q szerokość 0,064 m-

Wyrzeźbiona płasko na agacie dwubarwnym biała Victoria na tle czarnćm, jadąca 2 końmi wozie dwukolistym. Robota starożytna, oprawna w złoto, z uszkiem do noszenia.

Sześć wklęsłorzcźb wyrażających ofiarę Ifig nii oraz Eskulapa radzącego się Hermesa (obie r krwawniku) i popiersie Meduzy, wprawdzie kopiowane tylko, ale pasta jest już tak dawna, że spód zaszedł kolorami naleciałem] tęczy. Trzy zaś drugie są nowsze, roboty Joancsa; na krysztale górnym wyobrażają: Kaźń Prometeusza, Porwanie Adonisa i skon Akteusza.

Judyta z głową Holofernesa, płaskorzeźba z gliny wypalanej, wysoka 0,112, szeroka 0,086 m.

Posążek Mojżesza z gliny wypalony, być może, iż jest własnoręcznym wzorem Michała Anioła Buonarottiego, po raz pierwszy wykonanym do grobowca o. ś. Juliusza II w kościele rzymskim S. Piętro in Vincoli (1642—1646 r.). Umieszczony tu na czarnej podstawie marmurowej z napisem:

Moyse не Michel Ange Buonarotti

Model ten we Włoszech nabyty, różny nieco od wykonanej statui w kościele św. Piotra w okowach, przez wielu znawców poczytanym jest za oryginał mistrza. Wysokość o,366 m.

Medalion wypukłorzeźbiony, z cyny, dłutkiem powierzchu odlanym wyrabiany, wyobraża popiersie Jerzego Lubomirskiego, hetmana wielkiego koronnego w zbroi, z podgolonćmi włosami, wąsami długićmi, w obwódce z liści laurowych i napisem:

Georg. Lubomir, s. r. i. p. Comes in Wis. Reg ni.

Mare, et Campidux. etc. etc.

Rysy te starsze od znanego medalu (u Raczyńskiego E. Nr. i56) są z końca wojny szwedzkiej za Jana Kazimierza, kiedy Lubomirski został hetmanem polnym. Średnica o,i55 m.

Popiersie nowoczesne Jana 111 w płaskorzeźbionym medalionie z gliny wypalanej, w zbroi i płaszczu, średnica o,i58 m. z napisem w około:

Ioannes III DACicus, Turo. Tart. Pol. Rex. M.

U dołu zaś znajduje się podpis: st. amans.

Zamek z kluczem do drzwi, wykuty z żelaza z bardzo sztucznym mechanizmem o 9 szlizhakach. Wyrób mistrzowski, prawdopodobnie ręką Benvenuto Celliniego wykonany. Wystawia świątynię z kolumnami i pilastrami jońskiemi. We trzech frontonu niszach są trzy posążki misternej roboty, także wykute z żelaza t. j. Jowisza młodego z orłem i Cyklopów kujących dlań pioruny. Rękojeść klucza podobna do filaru czworobocznego, który z dwiema postaciami atlantów, dźwiga małą świą-tyńkę ze czterema frontonami, zakończoną w górze latareńką krągłą przejrzysto wyrabianą z kółkiem do zawieszania: na ściankach owej małej świątyni wykute w płaskorzeźbach kuźnie Wulka-na i wóz słoneczny. Rok na skrzynce 1648. Długość zamku 0,220, wysokość 0,190, grubość 0,072, klucza długość 042З m.

Trąba myśliwska z kości słoniowej, z łańcuszkiem brązowym pozłacanym i oprawą rzeźbioną. Długość 0,378 m.

Daleko większa trąbka myśliwska z kości słoniowej, chociaż herbami i popiersiem |ana Iii-go ozdobiona, jest wszakże nowszym wyrobem saskim z końca XVIII wieku. Naclpis podrobiony wypukło rzeźbiony:

Ioannes Sobiesicy (sic) iii rex poloniae et M. D. Lithyn (sic) D. G. MDCLXXX11I. .

Nazwaliśmy ją podrobioną, bo, choć już ten przedmiot umieszczono w ,,Albumie starożytności fotografowanych (Tabl. XX) przez Karola Beyera w r. i856£< zawsze jednak widne na nim cechy roboty nowej, może nawet początków naszego wieku, a błędny podpis łaciński, robotę niemieckiego wykazuje nieznawcy. Przedmiot sztuki zostałby zawsze jej wyrobem i bez dodatku fałszywego roku 168З. Trąba niesiedemnastowieczna, w pierw-

:i

:•

».

\<

!i

ii

I;

:as

ШЩт

jgg

4-

ii

ill

КуГ

yi

'AvTv,

ЩШй

■ ..

._-л

ir

с.

пп

H

II;

ШЙ9£

,~s

ii

ft F

#s

WtÊfflÊkÈjà

m

Rys. Maszyński

т/ЁЁШЬ

ЩшШШ

ШШ1Я

5éL3I

'4.

V\

HI

il

mmliPI

ттМШ w I f'1

Д|.

Tl

ГШ1

==-Г--1-    ~==i-~ ■    ■

Дуд----

ïfÉFfii

hIH

II

fi î i#

O ""

i,i

»!

И®

ШВНш

Ëfe ‘I

&S-:

mili

ms

if

Æm

I-''

=>Ш

•>**Âv

■1

F C"

; -,

g»

Ä*.

v..ft

;V

.M

;i!

шмтт

i -

уШм/Ь

i'ft

I!

ШШа

mm

|l!

Ryt. W. Berg.

Portret Pastelowy Jana Ul i Teressy Kunegundy Sobieskiej, córki Jana III.

z umie-

na

|i,!

■-У

■Ml

tii

Ri

którym jadący

........

którego pod-

Szkatułeczka do klejnotów mniejszych, rytowa-na na bronzie złoconym, okuta żelazem, szczonym pod nakrywą zamkiem o czterech ryglach, tak połączonych, że je zamyka klucz za jednym tylko obrotem. Na listewce zasłaniającej dziurkę od klucza wyryto: „Michel Man“. Na dołach wyryte osóbki, są robotą XVII wieku. Długość 0,073, wysokość o,o65, szerokość 0,049 m-Skrzynka złożona z 6 płyt ogromnych z aga-tu, brązem złoconym i drobnćmi koralami ozdabiana, długa o,ą3o m. szeroka 0,267, wysoka o,i5o m. Robota włoska z końca XVII stulecia Skrzynka dębowa o dwóch przedziałach, u góry nieco zwężona, ozdobiona z wierzchu żelazem wycinanćm, pod którćm są blaszki miki czyli łyszczu na tłach czarne m i czerwonćm naprze-miany. Robota zapewne niemiecka z pierwszej XVI wieku połowy.

Relikwiarz brązowy złocony, receptaculum z górnego kryształu. Na wierzchu wieżyczka, pod którą klęczy anioł; na rękojeści 6 guzów;

podstawie szcściogrannćj rozchodzącej się w gwiazdę, wyryte 2 herby: „Moździeż między 3 kulami“ i „2 klucze pionowo stojące“. Wysokość o,35o milimetrów.

Srebrny kielich pozłacany, w postaci lwa siedzącego. Wyrób niemiecki z końca wieku XVII. Wysokość 0,210 m.

Takiż i. z tejże epoki kielich w kształcie koguta, srebrny; grzebień i niektóre części głowy złocone; w oczach granaty. Wysokość o,3io m.

Podobnyż kielich nakształt sowy. Wyrób angielski XIX wieku.

Kielich ze srebra złoconego w kształcie krowy dojonej przez kobietę, siedzącą na stołku.

Kielich srebrny, złocony, niby dzwon z młynkiem, wykowany w arabeski. Na wierzchu wiatraczek, obracający się za dmuchnięciem w rurkę, będącą z boku i młynarz z workiem na plecach idący po wschodach do wiatraku, z którego okien wyglądają dwie głowy; na dachu kot miauczy, z poddasza widny kogut piejący. W kielichu serce jak we dzwonku. Wyrób z XVII wieku, wrocławski, wysoki 0,245 m. Nalany kielich podobny, trzeba było wypić odrazu, zanim, przy rozpoczęciu spełniania zdrowia poruszony dmuchnięciem wiatraczek, przestał się kręcić. Potem dzwoniono na dowód wypicia aż do ostatniej kropli.

Podobnież w kształcie dzwonka kielich srebrny złocony, którego część górna wystawia kobietę wystrojoną, w szerokim robronie. Figiel

norymbergski z końca XVII wieku. Wysokość o,i65 m.

Kielich w postaci siedzącego niedźwiedzia z kijem w łapach. Robota srebrna augsburska. Wie-. XVII. Wysokość 0,140 m.

I    Takiż niedźwiedź idący, tegoż wyrobu i wie-

I ku, tylko nieco mniejszy.

Dwakroć większy niemal kielich srebrny po-* złacany w kształcie jelenia. Wyrób wrocławski z XVII wieku. O innych jeszcze powiemy nieco niżej.

Naczynie stołowe do cukrów, ze srebra złoconego na podstawie ozdobnej, wysokiej. Wyrób ’szesnastowieczny w Norymberdze, wysoki 0,400 m. Wyobraża okręt, na którego pokładzie są żołnierze, armaty, pnący się majtkowie; na spodzie podstawy widać wodę, na której pływają delfiny i hippopotamy.

jak * różnych kielichów starych i nowszych, których ledwie część wymieniliśmy, tak równeż mnóstwo znajduje się w Willanowie innych naczyń stołowych, których tu nie wyliczamy. Wspo-' mnimy wszakże cztery naczynia srebrne pozłacane do wonności różnych używane.

Jedno z nich przedstawia postać rajcy augsburskiego z XVI wieku, we współczesnym ubiorze, z kapeluszem w ręku. Głowa jest zatyczką. Wysokość 0,268 m.

Drugie wyobraża wielbłąda objuczonego, na którym małpa siedząca stanowi zatyczkę. Wyrób także XVI wieku norymbergski, wysokość o,i58 m.

Trzecie wystawia strusia, na chłopak trzyma lejce i zarazem stanowi zatyczkę. Robota augsburgska z XVII wieku, wysokość 0,375 m.

Czwarte w kształcie pawia, na stawie gdzie niegdzie emalia: paw’ w części pozłacany. Wyrób rococo z XVIII wieku. Wysokość 0,200 m.

Dwa talerzyki norymbergskie cynowe z XVII wieku, jeden z nich w płaskorzeźbie wystawia Chrystusa Pana z dwoma apostołami, drugi ustępy ze Starego Testamentu: Stworzenie Ewy, Raj, Drzewo wiadomości złego i dobrego, wreście Wypędzenie z raju.

Kufli srebrnych, puharów złoconych, kubków, oraz kielichów wyrobu krajowego i zagranicznego także tu pod dostatkiem. Niektóre z nich mają wartość pamiątkowo-historyczną.

Duży srebrny kufel, wyrób gdański z XVII wieku, z płytko wytłoczonćm w medaljonie po-

- ^142 —

zdobyte na nieprzyjaciołach łupy. Brzegi zdobne w kwiaty, owoce i łiście. Długość o,65o; szerokość o,58© m. wyrób augsburgski.

Wielka i głęboka taca owalna, srebrna złocona, wykuwana, arabeskami w koło zdobna, we środku lew leży. Wyrób hamburgski z XVII w.

Okrągła taca srebrna wystawiająca na dnie, w bardzo wypukłej rzeźbie, ucztę bogów której przypatruje się ulatujący fowisz: w około amor-ki unoszą się skrzydlate. Wyrób angielski z 1820 r. Średnica o,58o m.

Mała owalna taca srebrna, wykuwana, z XV I wieku, zdobna arabeskami złoconćmi. Płaskorzeźba wyobraża kobietę siedzącą, której dziecię niesie kosz z kwiatami

Półmisek owalny mały, srebrny złocony, wykuwany, przedstawiający po bokach ptastwo dziobiące owoce połączone z kwiatami, na dnie zaś ogród z fontanną, w którym uosobione są pokój i wierność; pierwszy jest postacią niewiasty z gałązką oliwną; drugą pies głaskany wystawia. Wiek XVII, wyrób augsburgski.

Tegoż miasta i z tegoż wieku półmisek kuty z blachy srebrnej złoconej, ma na dnie wyobrażoną ofiarę. Przy ołtarzu ogniem płonącym stoi anioł, przyjmujący od wieśniaka dary. U góry i dołu dwa orły w otoczeniu kwiatów i owoców mocno wypukłych.

Półmisek owalny, wykuty ze srebra w części • wyzłacanego, wystawia na dnie pojedynek dwóch na koniu rycerzy w zbroi. Wiek XVI, wyrób augsburgski.

Rygski półmisek srebrny, owalny, z roku 1720 ma na dnie płaskorzeźbę wystawiającą Wenerę w ogrodzie, u której ucha schylony Amor, zdaje się powierzać jakowąś tajemnicę. Na brzegu kwiaty, owoce i liście splecione.

Półmisek owalny, ze srebra kuty wypukło, wystawia na dnie scenę mitologiczną na tle krajobrazu: w koło są kwiaty i owoce. Wiek XVII. Augsburg oznacza cecha ,,szyszka/¹

Hamburgski półmisek srebrny, złocony, kuty w kształt ozdób wyginanych; na dnie pływa kaczka. Wiek XVII.

Tegoż wyrobu i czasu tacka owalna, srebrna»

I»

litr

W№1

'."A

JS

■f:l

O:

mm

<щЦ

PS»'

III

»if

iël

if'i

stwo lecące* (ipowietrze) i „kozioł leżący na pastwisku⁵ [ziemia). Średnica o,33o m.

Okrągły półmisek srebrny, w części złocony, wykuwany. Na dnie, w pośród krajobrazu, bogini mitologiczna, jakby Juno z berłem. Po brzegu owoce z liści i trzy ptaki. Wyrób norym-bergski z XVII wieku.

Dwa półmiski angielskie z r. 1767, okrągłe, srebrne. Dna ich wyobrażają polowania na ty-i dzika. Średnica 0,400 milimetrów.

Koszyk owalny z uszami, srebrny, złocony, kuty i dziurkowany. Na dnie stanowiącćm plecionkę, siedzi przy stole, 'z kartami w ręku, niewiasta w stroju z czasów Ludwika XIV. Wyrób augsburgski z końca wieku XVII.

Misa owalna, srebrna, pozłacana, z dwoma uszkami. W około jakby wieniec z listków. Na dnie, robotą wytłaczaną, obraz trzech niewiast średniowiecznych, uciekających na koniach z obozu do zamku przez wodę. Wiek XVII. Augsburg.

. Półmisek w kształcie liścia winnego, ze srebra złoconego. Długość o,35o milimetrów. Szerokość 0.2З0 milimerów.

Misa okrągła, miedziana, posrebrzana, z początków XVI wieku, wytłaczana. Dno wystawia obraz chrztu Chrystusa w Jordanie. W ozdobach okalających są muszle i owoce, bergski, średnica 0,285 milimetrów.

Tarka do tabaki, oprawna w rzeźbioną kość słoniową, mająca w jednym końcu skrzynkę na tabakę, w drugim zaś otwór do jej wysypywania albo wąchania. Płaskorzeźby wzięte z mitologii.    . •

Wiek XVII.

grysa

Wyrób norym-

mm

wykuwana rococo.

. Gdańska taca okrągła, niewielka (o,33o m.)

w części pozłacanej.

Rożek na tabakę w kształcie flaszki ze słoniowej kości. Rzeźbione karykatury w rodzaju Breugela. Robota flamandzka z wieku XVII.

Tabakierka z jaspisu zielonego w kształcie hełmu, z ozdobami rococo. Na pokrywie płaskorzeźba Jowisza siedzącego w obłokach z piorunami i orłem. Oprawa złota.

Druga tabakierka z kryształu górnego, okrą-gława; w złoto oprawna i brylantami wysadzana, z popiersiem Minerwy. Wyrób XVIII wieku.

Pektoralik ośmiogranny, bijący, srebrny w części złocony, pokryty rytowanćmi ozdobami, cyferblat podwójny. Wewnątrz firma: Pierre Com-bret d Lyon.

z grubej blachy srebrnej,

Śród ozdób i kwiatów wyginanych wykute szerokim brzegu cztery żywioły, w następnych

na

'У!

lys;

wyobrażeniach: „Morze z rybami“ (woda) “Pożar miasta i Salamandra w płomieniach“ (1ogień). „Pta-

Zegarek kieszonkowy, z wieku XVII złoty, wysadzany dendrytowćmi agatami, które wystawiają mchy i drzewa. Na złocie wytłaczane kwiaty, wysadzane są brylancikami. Napis we środku⁻F. Vigne. London. 1621.

Wyliczywszy tyle drobnych przedmiotów przejdź-

kosztowności

zupełnie wy

hit'll!,mi I

Nautilus

bańki

Frcjburga i głoski I. L. R. E

ny.

W czarce mieści

pa.

Średnica

i!

; "'j

inii

XIV.

m 'i mihi................    .............

i :;ll! 1

wane różnćmi barwami.

filar galer)i otwartêj od ogrodu U.riatowego,

my do prawdziwych klejnotów i mieszczących się w owych zdobnych szafach.

Jezus Chrystus w Ogrójcu, obrazek miniaturowej roboty złotniczej. Figury ma pukle, ze szczerego złota różnćmi kolorami z wierzchu emaliowane. Żywość barw niepospolita. Ciało osób białe, ziemia i góry złociste, niebo szafirowi, trawa i drzewa silnej różnobarwnej zieloności; niektórych krzewów liście i łodygi odsta-Wnosząc z podobieństwa do innych, może to być wyrób gdański z wieku XVII, słynęli bowiem wtedy złotnicy naszego nadmorskiego miasta. Wysokość o,o65 m.

Osobliwość tę dał do Willanowa W. Wilczyński, oprawę zaś do niego zrobił słynny złotnik paryzki Fromment Maurice i853 r. (Podpis delikatny na podstawce.)

Naczynie z muszli zwanej Nautilus, w srebrnej oprawie złoconej, drogićmi kamieniami i kością słoniową zdobnej, którego spód stanowi żółw srebrny, wysadzany klejnotami. Na żółwiu mały kwiatem uwieńczony Tryton z trójzębem, na którego głowie osadzona muszla morska, ozdobiony trojgiem aniołków rzeźbionych z kości słoniowej. Anioł we środku będący, osadzony także na żółwiu ruchomym, puszcza mydlane! Koncept niemiecki, na cechach bowiem widny herb m.

Wysokość 0,400 m.

Czara pólkulista z agatu białego na agatowej nóżce i podstawie oprawnej w brąz złoco-Średnicy o,i5o ni , wysokości 0,182 m.

Czarka podługowata, owalna, z uchem i nosem, wyrobiona z serpentynu na takiejże nóżce. Na uchu wsadzony z malachitu ciemnego lew rzeźbiony grający z małpką, się ozdobna łyżka pozłacana dawnego kształtu. Długość 0,220 m. szerokość 0,080 m., wysokość o,o58 m.

Czara półkulista z agatową nóżką na podstawie bronzowćj, złoconej, która wyobraża dzika na tylnych nogach wspinającego się, a w przednich trzymającego czarkę. Na dziku jedzie mał-Całość przymocowana do podstawki marmurowej. Wyrób siedmnasto wieczny.

0,074 m.

Nalewka z kryształu górnego, składająca się z 5 sztuk oprawnych' w brąz złocony, wokoło rzeźba wystawia przedmioty z Owidiusza Przemian. Rączka rzeźbiona w postaci karyatydy wygiętej ze skrzydłami. Wiek XVI. Wysokość o,32o m.

Taca składająca się z 19 z kryształu górnego tabliczek, oprawnych w srebro złocone, wysadzanych kamieniami drogićmi, z nader misterną emalią. Ofiarowaną niegdyś była cesarzowi Karolowi V od miasta Augsburgu. Oprócz subtelności emalierskiej sztuki, wielka tu gra fantazyi w ułożeniu ozdób z owoców, listków, gałązek, kwiatów i ptaków. Około tabliczek gęsto obsadzane także granaty, beryle, lazulity, w różnych tacy miejscach. Średnica 0,460 m., wyrób w.

Pod spodem cecha złotników augsburgskich: szyszka czyli gronko i głoska M. z krzyżem.

Tacka do klejnotów, na podstawie wysokiej bronzowćj, złoconej, wysadzana różami z koralów, zdobna emalią białą; brzeg także biało emaliowany w listki i kwiaty. Wyrób włoski z XVI-go wieku. Wysokość 0,080 m., średnica 0,240 m.

Taca z wielkich ośmiu płytów agatowych, oprawnych w bronz złocony. Brzeg zdobi wycinanie przejrzyste podobne do koronek. Wyrób z XVI wieku, zdaje się że włoski. Długość 0,484, wysokość 0,427 m.

Gotowalnia srebrna, złotem i emalią zdobna, składająca się ze skrzynki większej i dwóch jednakich mniejszych, dwóch tabakierek naśladujących muszle morskie, dwóch świeczników i szczotki. Na nich emalie wyrabiane na miedzi, wsadzane z wierzchu w srebro. Ozdoby wykony-

Niektóre części delikatnie wytłaczane wypukło i złocone. Jedna z nich wyobraża kurfirsta Fryderyka Augusta zwanego Kurfirsztem wielkim. U tabakicry pod wierzchem wsadzona akwarella za szkłem, wystawiająca w stroju owoczesnym niemieckim trzech jeźdźców napadniętych przez lwa, który jednego z nich na ziemię przewrócił razem z koniem. Inne sztuki tego srebra mają koronę królewską na tarczy zdobnej orderem Słonia. Wyrób berliński z końca wieku XVII, jak oznacza wzięte za cechę godło Berlina ,,Niedźwiedź wspinający się“ i podpis Röhner Szkatułka na klejnoty srebrna, filigranowej roboty, w części złocona, ośmiościenna, płytami na-przemian lazulitu i szlifowanego kryształu górnego wysadzana; dno składa się z płyty wielkiej chalcedonu okolonego płytami mnicjszćmi lazulitu i jaspisu. Długość 0,260, szerokość 0,235, wysokość o,i53 m.

Skrzyneczka do podobnegoż użytku, srebrna filigranowa, czworo - graniasta, z wiekiem pod-niesionćm, na którćm jest pięć guzów. Robota siedmnastowieczna, wysoka o,i5o, długa 0,140 milimetrów.

szym dziale upiększeń ma

pogoni,

w środku jest herb Sobieskich „Janina“ z jednej strony, z drugiej zaś, na tarczy zdobnej mieczami i sztandarami wojennćmi, popiersie jana III z koroną na głowie, nad tar-

sploty ptaków drapieżnych gryzących się pomiędzy sobą; w drugim, trofea z chorągwi tureckich, puklerzy, zbroi, halabard i innych znaków wojskowych, w trzecim zaś, tarczę z polem pięćdzielnćm, w ktorem, prócz oznak państwowych, orłów i

Trzon kufla z jednej sztuki słoniowej kości, z wy-rzeźbionćm popiersiem króla, pod którym wypukły napis:

AUGUSTUS REX POLONIAE. 1697.

Z obu stron dwojakiego rodzaju tarcze: pięcio-polowa, z herbami polsko-saskićmi i o 24 polach z herbami ele-ktorskićmi, nad którą dziesięć hełmów i dziesięć koron. Wysok. 0,176 m.

Kubek wyrobu krajowego z XVII w. rzeźbiony wraz

Л.

ШВк

if

Wk

,-у;

Im

ш.

Ищ

шя

И!

м&шж!

Г,,-! J

..

X-'é-

'ж

Щл

fÆsr ;

Шёл

Sil

■■

Ryt. Jezierski

Rys. Witkiewicz.

Potocki Feliks, kasztelan podolski i krystynopolski, hetman koronny.

czą znów korona szlachecka, z której hełm widny. Na dole podpis wyżej przytoczony. Czwarta część trąby zębato zakończonej, jeszcze ma raz, wśród arabesków, umieszczoną Janinę.

Wiele tu także jest dawnych dzbanów czyli kufli ze słoniowej kości i puharów rzeźbionych. Niektóre z nich uległy późniejszej już oprawie. Przytaczamy tu z nich kilka: z nakrywką, oprawny w srebro złocone; u góry i u do lu: wystawia morskie zabawy amorków, pływanie na muszlach i delfinach, łowienie ryb i t. p. Na pokrywie śpi Kupido z lukiem i strzałami, a pod jej spodem medal srebrny z popiersiem naszego króla i podpisem:

IOAN. 3. REX POI.

Puhar z pokrywą, w płaskorzeźbach z kości słoniowej, przedstawiający dzieci z łabędziami i delfinami; na

pokrywie delfina z trojgiem dzieci, a z Trytona

Wysokość 0,400 m.

zrobione ucho.

zgiętego z pokrywą. Wyrób XVIII w.

Odlew z wypukłorzeźby, która w XVI wie

ku zdobiła puhar, wystawiającej bachanalia. (Ba

chus, Centaur i bachantki). Wysok. 0,190 m..

Wypukłorzeźbiony kufel ze słoniowej kości, w srebro z pokrywą i uchem, także ze

oprawny

srebra złoconego. Wyrób wieku XVII, wystawia

popiersie króla z wypukłćm dokoła napisem:

FiiiDERicus Augustus II Rex Poloniae MDL.

Dwie tarcze po stronach obu z herbami pol-sko-saskiemi i elektorskićmi. Napis pod uchem

oznaczający dzień koronacyi: „1697 d. 15 Sept.“ Oprawa współczesna paryska p. Froment Meu-rice, wystawia na pokrywie aniołków trzymających

herbami Pilawa.

tarczę podwójną, emaliowaną,. z

Pudełko z kości słoniowej, owalne, z nakrywką

zawiaskami.

odmykaną, rzeźbioną, przyczepioną Nà pokrywie Pomona trzyma róg obfitości, wśród dwojga dzieci i owoców rozmaitych: dokoła boków . dzieci, klęczące i leżące jedzą winne grona lub owo

ce. Wiek XVII. Długość 0,142, szer. 0,111, m.

Taca z czasów Zygmunta l i Bony w arabeski zdobna, jedna z najstarszych będących w zbiorach willauowskich. W środku korona nad królewskim

,1

herbem. W kolo róże i kwiaty ze srebra, perło-

Na dnie z obu

wćj macicy i srebra- złoconego, stron herbu z wężem wyobrażony lew i orzeł

w ornamentach, inkrustowanych na drzewie gru-Dajemy jej przerys na str. i35. Zabawki dziecinne, filigranowe. Dajemy je na

szkowćm.

■Migi

‘ zakończenie tego rozdziału, być może dosyć dłu-ale nic wyczerpującego jeszcze wszystkich

już obecności, chociaż jc rysowali nasi ąrtyści-wspólpracownicy zaledwie dopiero w minionym roku 1876, kiedyśmy rozpoczęli wydające się Album.

Pierwszą z nich jest ,, przy sionek“ (na planie Nr. i oznaczony) rysowany przez Dymitrowicza z rzeźbami, których kilka przeszło do nowego muzeum świeżo utworzonego przy galeryi otwartej.

Drugą jest ,,Wnętrze sali bibliotecznej mniejszej“ rysowane przez Maszyńskiego. Po lewej stronie widzimy, na drzeworycie Malinowskiego, zbroje, z których została tylko z herbem ,,Pilawa“ (Wzięliśmy z niej przerys do okładki). Inne zaś, których już nie ma, jako nie będące własnością Willanowa, clnvilowe tylko miały tu schronienie.

Ze zaś już były gdzieindziej szczegółowo opisa-sane, więc dla pamiątki zeszłości wspominamy . tu o kilku, do jakich należały:

Szpady hiszpańskie z XVI i XVIII w., szwajcarska z XVI w. z czasów Augusta U (1714), Clay-mor szkocki, szabla z XVII w. z napisem wyjętym z ewangelii ś. Jana; szable wschodniego wyrobu z tegoż więku; szabla oficera jazdy z końca XVIII wieku pochodząca z fabryki będącej pod Warszawą; druga podobna aż z roku 1791 z napisem: obrona; tarcze z żelaza wykuwane z XVI w. i kilka innych rzeczy.

Ale nie możemy pominąć opisów szabli, rysowanych we „Wstępie“ na pierwszej stronicy dzieła naszego, które poświęcając pamięci bohatera niezapomnianego w dziejach europejskich, nie mogliśmy inaczej zacząć jak od pałasza, z którym on w ręku, chrześciaństwo od napływu niewiernych ¹ . obronił azyatów.

giego,

osobliwości będących w bogatym skarbie Potoc

kich, i przez kilka zbieranych pokoleń.

Nie wszystkie te rzeczy mieszczą się w 4-ch szafach stojących w pokojach królewskich, z nich, szczególniej srebrnych i droższych, jako własność prywatna hr. Potockiej jest w jej pokojach mieszkalnych.

Wymieniając rzeczy nieco ważniejsze, wcale nie trzymaliśmy się miejscowości, ani tego porządku, w jakim są ułożone wyżej opisane przedmioty, albowiem one kilkakroć już. przestawiane były, a przykuwaniem ich w opisie do miejsca, jak grobowych kamieni, nie chcieliśmy tamować przyszłemu konserwatorowi drogi do ułożenia ich w pę-.. wien systemat chronologiczny lub inny.

Zmiany bowiem są koniecznemi następstwami czasów. W chwili nawet drukowania naszego dzieła, podaliśmy dwie ryciny,’ nie przedstawiające •

Wiele

Ul

malie, zwłaszcza czarne, znajdują się jako ozdoby na dawnych uzbrojeniach i broni. Nim wszakże do ich opisu • przyjdziemy, uzbrojeni prawdą historyczną, a zamiast broni N ręcznej zasłonięci tarczą z godłem miłości krajowej, musi-\ my stoczyć walkę polemiczną. Jeden z uczonych archeologów naszych, wydając w 1867 r. ,,Przegląd

Z graduału pisanego 1556 r. przez Cleszkowitę. Głoska E.

starożytności krajowych“ (na str. 98) z powodu

rok przedtem w pałacu

wystawy urządzonej na podonczas hr. Aug. Potockich, pisze:

/f . '1,4 ■

>/

„Pałasze, proste o jednćm ostrzu i tylcu tępym, dosyć długo używane były za granicą; u nas

wno mu

Gdy jego

znowu

sprzy-

opusz

czał krzesło senatorskie i przebaczał winnym. Napis więc później na

, na-

stronie głównej dodano popiersie króla z wyżej przytoczonym napisem,

I-

VA

szo

lÉS

lii

JJ

Щ

ш

e

1 p

w

Ti HI

■

MM

■8

Kb

Średnica gal-

ii

Tmj]

'TOWN INI ■

>î: i.

daleko rzadziej Z tego rodzaju broni wystawa, pod liczbą 184, ukazuje w nowej już a bogatej oprawie i pochwie pałasz, który według podania miał należeć do Jana III, chociaż widocznie się zdradza niewłaściwą dalą napisu:

loANNES HI R. P. A. D. 1672. gdyż władca ten dopiero dnia 21 Maja 1674 roku królem obrany został.“

Pierwsza połowa okresu tego ma za sobą słuszność, bo oprawa rękojeści i pochwy, dorobiona w Paryżu przez Pirmeta. Ale data r. 1672 jest prawdziwą i najświetniejszą z życia Sobieskiego, (acz nie króla), aż do chwili obrony chrześciaństwa. Z tą w ręku szablą i w owym roku obronił cale Podole między Bohem a Dniestrem od. Turków. Z tąż samą u boku zawieszoną szablą i w tymże czasie jako wielki hetman i senator, świetnie dwa-• kroć przemawiał Demostenesa głosem na sejmach, stronę tylko dobra narodu popierając, i słysząc zewsząd głosy ,,że oręż i krzesło w Radzie zaró-się należą jako oznaki dowodzące, iż umie być zarazem wodzem i senatorem.“ bezstronne rady stały się bezskutecznemi, z tąż samą szablą poszedł gromić Tatarów pod Krasnobrodem i Niemirowem, najezdców z ich mierzeńcami bić pod Gródkiem, Komarncm, Kałuszem (u gor Karpackich w pobliżu Multan) i zdjąć kajdany z З0000 rodaków zabranych po drodze do niewoli przez wrogów! Tęż samą szablę ze spokój néïli chował do pochwy sumieniem, gdy mu Łoziński, w imieniu przeciwnego stronnictwa, niegodne wypowiadał zarzuty, i z nią u boku, nie używszy jej przeciw oszczerstwom bratnim ani zemście,

orężir kładziony miał tylko dwie do wyboru liczby: 1672 lub 168З. Obie były równoważne, bo pierwsza oznaczała poświęcenie się dla ojczyzny, druga dla Europy. Wybrano wszakże i położono bardzo słusznie pierwszą. Pałasz ten był prosty, w pochwie tylko stalowej bijanej złotemi gwiazdeczkami. Później dopiero na

a na odwrotnej, bezko-ronnego orła z tarczą na piersiach, oznaczającego Janinę. Rękojeść chalcedonową upiększono złotć-mi gałązkami, a pochwę oprawiono w srebro złocone, oraz ozdobiono cyframi króla-bohatera i orłami. Długość główni wynosi 0,880 milim.

Król miał nie jeden pałasz. W opisie Muzeum Carskosielskiego wyd. i860 w Pe-tersb. na str. 172 jest opis, zaledwie trzywier-wy, należącego do Jana 111 pałasza żłobko-

wanego, z rękojeścią srebrną i łańcuszkiem pod Nr. i5o. Pod liczbą zaś 20З opisany miecz darowany od Innocentego XI temuż królowi po zwycięstwie cho-cimskiem и listopada 167З roku.

Nie małej wartości pamiątkowej jest tu szabla Chodkiewiczowska na Turkach zdobyta. Na tym orężu, czytamy wysadzany srebrem napis:

Choci.uskie traktaty Zawarłam przed laty.

Dalej widzimy godło śmierci srebrem wykładane, trupią głowę na 2 krzyżujących się wspartą kościach, nad nią zaś jest umieszczona Para (mała turecka moneta srebrna). Strona odwrotna główni, z rokiem 1621, (traktat chocimski w d. 7 Października) mieści napis: „Sigismundo 3-tio Rege Poloniae“ Na wierzchu rękojeści znajduje się monogram Zygmunta Augusta (S. A.). Stalowe jelce wyłożone złotem, z herbem królewskim, z Ciołkiem Poniatowskich. Te wszystkie godła oznaczają posiadanie jej dawne przez trzech panujących в co bardziej jeszcze objaśnia napis na obu stronach.

„Po śmierci Stanisława Augusta jednego z królów polskich, których byłam własnością, dał mnie w upominku przy chrzcie świętym Augustowi Potockiemu“ (Po jednej stronie; po drugiej zaś:).

„dnia 3 maja 1806 roku Józef Poniatowski dowmdzący wojskiem Rzeczypospolitej w świetnych czasach, który dzień ten rodaków wraca pamięci“.

Pochwa z jaszczurowej skóry i stali, nosi ozdoby w rodzaju stylu z czasów cesarstwa Napoleona I.

Wspomnieć należy i srebrną buławę tegoż Chodkiewicza, grubą warstwą złota powleczoną. ^ Rzeźbione na niej drobne gałązki, mają ozdóbki wy-Г datne, odznaczone emalią czarną.

ki 0,010 mil. długość buławy 0,720 m. wynosi.

Była tu ongi i trzeciego hetmana damascenka t. j. Rew.ery Potockiego, jak wskazywał napis, wśród złotem nabijanych gałązek i gwiazdek:

EnSEM * QUEM * TENUIT * QUONDAM * POTOCKI * REVERA * DE * MANIBUS * Duel * NePOTI * VENIT * AD * USUM *

Rzeźba rękojeści agatowej wystawiała lwią głowę. Później już dorobiono, pochwę. Dłg. 0,780 m.

Skupiając zabytki w jednę całość, opisujemy tu nieraz i przedmioty, jakich już nie ma, by choć ślad o nich zostawić. Do takich należą wyliczone na str. następnej 168 pod liczbą 6 i 7.

Szabla Batorego z popiersiem króla, herbem siedmiogrodzkim i napisem: Stephanus Batoreus Rex Polon. A. D. 1675.. .

Gdyśmy napomknęli wyżej o częściach gotowalni królowej, więc tu w szerszym opi-

sie nieco

bliżej z nićmi zapoznać naszych czytelników

wypada.

Gotowalnia królowej obecnie składa się tylko: i. Z dość wielkiego zwierciadła stojącego (0,700 m. wysokości, 0,504 m. szerokości), w oprawie wyginanej i wysadzanej szyldkretem oraz brązami złoconćmi. U góry jest herb podwójny: „Orzeł i Trzy jelenie“ (polski i La Grange d’Arquien). (Inicjał na str. 1).

2 i 3. Z dwóch większych szkatułek.

4 i 5. Z dwóch mniejszych pudełeczek, z których jedno opatrzone poduszką na szpilki. Wszystkie 4 wykładane szyldkretem, oraz figurkami z mosiądzu i perłowej macicy, wyobrażającćmiwóz We-nery, gotowalnię tej bogini, grono amorków, porwanie Europy i rozmaite Kupidyna zabawy. Długość większych szkatułek o,32o milim mniejszych zaś 0,180 m.

6. Stolik ze szkatułką z drzewa różanego, wykładany płytami ze sewrskićj porcelany, na której emaliowane kwiaty, owoce, różne godła wojskowe i narzędzia muzyczne: tło białe w pośród obwódek niebieskich zasiane gwiazdami wklęsłćmi. Okucie z brązu jzłoconego. Małe to arcydzieło, z okresu Ludwika XIV, mieści w sobie cały przybór do robót kobiecych. Wys. 0,950 m. szerok. 0,590 m. głębokość o,38o m.

7. Zegarek kieszonkowy złoty, zdobny brylantami w oszklonej kopercie, przez którą widać bieg kółek we środku. Brylanciki błyszczą na dwóch wskazówkach, cyferblacie, oprawie szkła i stronie odwrot-. nćj zegarka. Układ tych kamieni drogich tworzy koronę królewską, lężącą na dwóch wawrzynu gałązkach, a pod nićmi wieniec spleciony z 2 gałęzi palmowych. Mechanizm sprężynowy z łańcuszkiem.

II

if:

Rys. Kotarbiński.

А’

ii

Æféà

Ша

Jest tu jeszcze i druga, ale bliższa naszych czasów, gotowalnia z końca XVII wieku. Wyrób berliński (jak świadczy „niedźwiedź wspinający się“ i podpis Rohner). Składa się ona ze skrzynki większej, dwóch jednostajnych mniejszych, dwóch parzystych jeszcze mniejszych, dwóch jednakowej wielkości tabakierek, naśladujących muszle,

dwóch świeczników i szczotki. Wszystko ze srebra pozłacanego, zdobne emaliami na miedzi. Jedno z wytłaczań wystawia popiersie wielkiego Kurfiirszta Fryderyka Augusta na wierzchu tabakierki, pod spodem zaś przykrywki akwarella przedstawia 3 jeźdźców w strojach niemieckich, napadniętych przez lwa, który na ziemię jednego z nich, razem z koniem, powalił.

Znajdują się także w Willa-nowie dywany perskie z aksamitu strzyżonego, tureckie kobierce na suknie pąsowćm, granatowém i t. p, makaty czyli dywdyki jedwabne, - tureckie, przetykane srebrem; gobelliny, piękny kobierzec wyrobu krajowego szydełkiem robiony z końca XVIII wieku długi 1,920 szeroki 1,800 m.

Zakończymy wspomnieniem o dość wspaniałym i dosyć dawnym namiocie tureckim, oglądanym przed wielu laty w ogrodzie saskim w Warszawie podczas zabawy na dochód Dobroczynności. Nazywano go wtenczas namiotem wielkiego wezyra Kara Mustafy. Była to wszakże pamiątka, zawsze przez naszych przodków zdobyta na Turkach, ale pozostała w rodzinie Pisarza Rzewuskiego, od którego wojewoda Stanisław Potocki wymienił ją jako osobliwość dobrze dotąd zachowaną, (aczkolwiek w kilku miejscach już naprawiajrą) za broń starą.

ЩЬтШтц

чшМк

ШЁЁЙ

śsttr-

Im

та

Ryt. S/.laski.

Wincenty Gąsiewski hetman polny litewski w zbiorach willanowskich.

ÉÈÈÈÊÈê

A--.

Cr\

Deotyma opisała nawet ów namiot w niewy-danym dotąd rapsodzie o Janie III.

óy. • :‘r-i

......\

fey.

Puhar z konchy w brąz złocony oprawny, oraz zabawki dziecinne ze srebrnego filigranu.

' =====

|j||h|

ill

Bl

Lir'

А"

МНИ

г. .

ШШ

‘а

*.:А *

ШЮ

;-ц

У* Л

11

fSWià

ш|1!

г\

;N

■t

gggggi

Fÿ.os’

jflfi

ЯМ$Ц

"а4шМ y?.J||

ЙЯН

nil

âà

№

•iü

Rys. Piotrowski.

Ryt. Malinowski

Jerzy Sebastyan książę Lubomirski, marszałek W. Kor, hetman polny.

PRAWE SKRZYDŁO PAŁACU.

G⁵

Z pierws. wyd. Biblii Lu o wczylta • bçdqcéj w księęozb. willanows.

Kpi

■TY 1

Markiz d’Arquin, ojciec Maryi Kazimiery. W zbiorach willanowskich.

bok posągu pomnikowego ]ana ПГ-go, £ (nieco różniącego się od Łazienkow-? skicgo, a zbliżonego do wyobrażenia ? jakie nam podał Marcin Altamonti, W w obrazie ,,Bitwy pod Wiedniem⁴*), wchodząc z galeryi otwartej przcze-drzwi, nad któ-remi błyszczy nadpis przez nas już-podany i przetłumaczony (na str.

82 do 84), oglądamy najwspanialszą z sal willanowskich. Zwano ją imieniem Augusta Ii-go, dziś mianują portretową lub stołową.

(Na planie oznacz. З2).

Wysokość jej obejmuje aż dwa piętra. U sufitu wiszą przepyszne pająki. Oświetlona jest 10 oknami, to jest 5 dolnćmi, wiclkićmi, i po nad nićmi 5 górnemi mniej-szćmi, znajdującćmi się w ścianie przytykającej do wyłącznego ogrodu samej właścicielki, którego widok podajemy w dziele według rysunku.

We dwóch ścianach krótszych, zdobne snycerską robotą, odpowiednio naprzeciw siebie umieszczone, są podwoje przedzielane marmurowćmi kominkami. Jedne z nich prowadzą do bardzo małej sieni pod wieżą zegarową, mającej drugie wyjście na dziedziniec główny i wejście na kamienne wschody wieżowe. Dwoje drzwi przeciwległych już wspomnianym, wiodą, jak widać na planie, do pokojów dalszych,

zamieszkałych przez panią Willanowa i do przedsionka głównego w skrzydle prawem, z którego drugie drzwi, po. kilku wschodkach, wyprowadzają na dziedziniec główny. Przed liczbami planu 33 i З4, widny jest ten przedsionek i wschody, (bez oznaczenia numerami).

U góry nadedrzwiami, w samych narożnikach sali, widać cztery orły fantazyjne, wy-.pukło rzeźbione, pomiędzy zaś nićmi maskarony wystawiają głowy niewieście z piórami; na nich po obu stronach sypią kwiaty rogi obfitości.

Całość, pod względem architektonicznym, przypomina styl z końca XVII wieku. Żłobkowane pi-lastry z kapitelami .manierowane-mi, chociaż mają zarys koryncki, jednakże dodatkami zdradzają okres upadku sztuki i nadpsutego smaku.

Większe ściany ozdabiają cztery pilastry, z których, w rogach będące, są tylko w połowach: na dwóch mniejszych ścianach po dwa pilastry. Pomiędzy niemi obrazy olejne, nad któremi w archiwoltach fresco malowanych, poumieszczano nadpisy objaśniające osoby wystawione w wizerunkach dużych, po większej części w naturalnej wielkości. Płatwo więc wytłumaczyć trzecią nazwę nadawaną tej sali jako portretowej.

Zbiór tylu obrazów, jeżeli pod względem sztuki nie może się równać wartości galeryi willanowskićj złożonej

z prac różnych mistrzów, to niezawodnie ze względu postaci dziejowych, jakie przedstawia i pamiątek krajowych a wreszcie i domysłu, że wykonywali te wizerunki po większej części artyści polscy, dla nas wielkiej jest wartości.

Nie wahamy się więc wszystkich tych portretów wyliczyć, bo nie wszystkie mogły być do dzieła naszego przerysowane.

Poczynamy od ściany największej przeciwległej ścianie, mającej okna. Objaśnienia w archiwoltach wiernie to wizerunek Bony często w podobnym stroju malowanej, lecz Anny Jagiellonki, co zresztą potwierdza napis u góry nad herbem:

,,Anna Jagellonia D. G. Regina Poloniae E. Tc.

Michał Wiśniowiecki król polski ur. r. i638 obrany królem 1669, zmarły roku 1672. (W zbroi i białym płaszczu. Nr. kat. 565.)

Eleonora, córka cesarza Ferdynanda, urodziła się ro-

ЩШ

Шш

IHlü

55?

-SI

i

5|

У;;

/Ш/

mm

ifc

-a-

ï4

ni

Г.Ьг

iA

|èbBVô

S#

s^Cè

Sa

sigillPi

'.; VA?-

цц

te

₄"

Щш

i?"

IaShI

X. Pilatti.

Ryt. Chełmicki.

Jan Klemens Branicki, Hetman W. K. w zbiorach willanowskich.

mu r. 1670, zmarła r. 1697. (W białej sukni wsparta ręką na koronie.) Nr. katalogu 563.

Jan III Sobieski król. polski,, narodzony roku 1624, obrany królem roku 1674, zmarły roku 1696—i królewicz Jakób (Nr. kat. 56i).

przepisujemy, gdzieniegdzie prostując ważniejsze omyłki. ku i653, zaślubiona królowi Michałowi Wiśniowieckie-U samej góry odedrzwi wiodących z przedsionka głównego wejścia tego skrzydła pałacu, portret żle nazwany Boną Sfortią (sic) ur.-r. 1489, zaślubioną królowi Zygmuntowi I w roku i5i8. Zmarła i55o r. Nr. katalogu 867.

Marya-Kazimirà de la Grange d’Arquien wdowa po

(U góry herb na dole. widać część’ korony, strój wdowi, z krzyżem zawieszonym na piersiach i medalionem. Daliśmy przerys tego wizerunku na st. 20 dzieła. Wszakże nie jest Janie Zamojskim wojewodzie sandomierskim, zona Jana III,

zaślubiona w г. 1667 (właściwie 2 Lipca i665) zmarła r. 1716: z królewną Teresą Kunegundą. Nr. katalogowy 55c). Na tym wizerunku królowa siedzi w żółto złocistej sukni i okryciu niebieskićm, córka zaś, elektorowa bawarska,

nie zaślubiona Janowu Kazimierzów i r. 1646, (Jan Kazimierz ją poślubił roku 1649, w roku zaś 1646 była tylko zaręczoną Władysławowi IV) zmarła r. 1666. (W białej sukni, zdobnej drogiémi kamieniami, w ręku trzyma wachlarz i

. .. ...

Жг

iiiiiiiiiiiiiiiiiiiii lilii

iii

II

i;

ii

iiiii

iii

!!!!!

"liii

ITT'

• i* j

|§j|p

e£i|

.....

Щ1

winili

............................................

lilii

ii:

& у,

iii

Г

Ul

!......

Uli

mm

Щ

jgT

: ЩЩ&ё!

Щ

- :Jrń

RJ

!■;

: ■ : :::

iiiii;;:

\'

il

i

:::::::    :!!!! :: : i ч:. i:; ; : J

!i|iilli!iiliii^iiiiiiiliiiiiiiii!iilipiii:i

V    *

iiiilillllli

^ ■ •

.

m.

i '

||1|У

IL -

LvJ

Rys. X. Pilatti.

Ryt.

;. X. Pilatti

Ryt. Jezierski.

Marya Leszczyńska, żona Ludwika XV, królowa francuzka, obraz gobelinowy w zbiorach willanowskich.

Ludwik XV, kroi francuzki, obraz gobelinowy w zbiorach willanowskich.

Portret wystawia osoby w ²/₃

w okryciu czemonem. części wielkości naturalnej.

Drugi szereg niższy pod tćmi obrazami rozpoczyna

w całej postaci Władysław IV, król polski -iiii i szwedzki urodzony r. 1695, obrany królem roku 1642, zmarły roku 1648. (Ubrany w zbroję; Nr .568).

Jan Kazimirz (sic) król polski i szwedzki, narodzony roku 1609, obrany królem r.

1648. Zrzekł się korony r. 1668. Umarł r.

1672. (Nr. katalogu 566.) Czarno ubrany, w długiej peruce, na małym palcu pierścień, w ręku laska, obok korona, berło i jabłko królewskie. Nie daliśmy tego portretu podobnego do zwykle wyobrażanych, lecz przerysował W. Gerson inny będący w pokojach królewskićmi zwanych, bez peruki, w zbroi, z orderem złotego runa na łańcuchu. (Obacz str. 27 dzieła.)

Marya Ludwika de Gonzag (sic), córka księcia Mantui i Ferrary, powtórna żona Władysława IV, urodzona roku 1611, powtór-

im

i!!!

Uli

,!

ii

1

.

iii'

ii

;=a

==E

chustkę. Nr. kat. 56ą.

August II król polski, elektor saski, urodzony r. 1670, obrany królem roku 1697, zmarły roku 17З2. W całej postawie, we zbroi, z orderami złotego runa i orła białego. Daliśmy ten wizerunek w przerysie Konopackiego. Nr. kat. 562.)

August III król polski, książę saski, syn Augusta II, wstąpił na tron г. 17ЗЗ, umarł r. 176З. (W całej postaci, ubrany po polsku, suknie koloru czerwonego, wstęgą błękitną orderu przez ojca ustanowionego, ozdobione. Nr. kat. 56o.

Na drugiej mniejszej ścianie nadedrzwia-mi pierwszćmi, w dalszym ciągu wyszczególnionych już portretów, znajdują się :

Sebastyan Lubomirski, wojnicki kasztelan, wielkorządca Kr. W. Worępniecki, zmarły roku 161З (Nr. katalogu 557). Wspomnieliśmy o nim mówiąc obszerniej o synu, na początku str. 119 dzieła. Pod jego wizerunkiem umieszczony:

i{|j

I!

ii

mi!

is.

I pi

II

Stoliczek Ludwika XVI.

Koniecpolski Stanisław, kasztelan krakowski, hetman wielki koronny 1646. (Nr. kat. 558.) Wyobrażony z buławą w ręku, w czerwonym stroju z wielkim kołnierzem futrzanym, trzymający buławę w prawej ręce. Przerys

J. Maszy oskiego podaliśmy w dziele naszém.

Nadedrzwiami do galeryi otwartej mieszczą się dwa wizerunki, u góry:

Książę Ostrogski Konstanty (Nr. kat. 5y5); ubrany czerwono, rękę ma wspartą na stole, na którym leży pokój pod Chocimcm w roku 1624. (Numer katalogu 555.)

Był on wtedy tylko podczaszym; potem został wojewodą krakowskim, później ruskim. Zakończył życie w r. 1649. Jużeśmy o nim nieco obszerniej mówili, opisując będący w bibliotece wizerunek. Tu, obraz wystawiający traktat przezeń zawarty, słusznie znajduje się obok portretu Chodkiewicza, albowiem on bił się pod dowództwem tego walecznego męża i po nim objął tymczasowy

SI

St

-■7

И§Ж

......'

i...}.

.....

ŁJ

im

hüâis

ШШт

Rys. X. Pilatti.

Ryt. Chełmicki.

Z Potockich Kossakowska w zbiorach willanowskich.

Pod tćm historycznćm malowidłem wisi

prawic

kołpak czerwony z futrem. Pod nim znajduje się, przerysowany do dzieła naszego przez Maszyńskiego:

Jan Karol Chodkiewicz, hetman W. Ks. L. czarno ubrany, z buławą w ręce prawej; lewą trzyma rękojeść pałasza. (Nr. kat, 5y6.)

Pomiędzy czterema wymienionemi tu wizerunkami, nad kominkiem wisi obraz wielki, wystawiający Stanisława Lubomirskiego, hetmana polnego koronnego, zawierającego

nad wojskiem kierunek. Obraz, o którym mówimy, wystawia młodego bohatera w zbroi, pomiędzy trzema Turkami w obozie, portret:

Ks. Augusta Czartoryskiego, wojewody Ruskiego (Nr. katalogu 556). Dawny Willanowa właściciel wystawiony w zbroi i płaszczu czerwonym. Wielkość postaci naturalna.

Nadedrzwiami prowadzącćmi do pokojów

marszałkowską, którą mu Jan III oddał na sejmie koronacyjnym r. 1676: zwano go Salomonem polskim.

ii

nerw

mar-

wiu). Apoteoza wystawia hetmana konno, na po-

z buławą w rę-

ma wieniec wawrzynowy.

osobnej

na

ty przez

w dziele karcie. (Nr. kat. Б72). Na portrecie ubra-

orderem runa

mający prawą lewą wspiera na Dolabelli.

na

—rC'

mm

Bi¹

ISA

tafli szklannéj, nos. podpis: „Richter, breveté du Roi en 1788“.

ШШЖ

mÆW'fiS

шт

Jd

IM

wj]Æ

1'

>■- -

"r

ÏÆS

Przychodzimy do opisu trzeciej ściany sali,

przeciwległej tylko co wyszczególnionym wizerunkom.

mieszkalnych:

Stanisław Herakliusz książę Lubomirski, marszałek W. Kor. (Nr. kat. 5y3). W zbroi z laską

Pisał wiele, a dla wieszczki polskiej Deotymy, przedmiotem był do opisów, tak samo jak ojciec jego natchnął aż trzech poetów: Odyńca, Szaj-nochę i Szujskiego. W pałacu ujazdowskim przez siebie wzniesionym.umarł 1702 r.

Pod tym portretem mądrego marszałka dożywotniego, będącego ulubieńcem królów Michała i Jana III, oglądamy wizerunek symboliczny dawnej W il łanowa pani Elżbiety z książąt Lubomirskich Sieniawskićj, hetmanowej W. Kor. w postaci Mi-у. (Nr. kat. 574). Według przerysu Konopackiego daliśmy ten obraz na str. 78, pod którym podpis mylny drukarski zowie ją niewłaściwie szalkową, za coby może nie gniewała się mądra hetmanowa, ale czegoby nie przyjęła dumna pani marszałkowa, zmarła w Wiedniu 1816 r.; wspomnieliśmy o niej na str. 121.

Pomiędzy drzwiami, nad kominem, znajduje się obraz Jerzego Sebastyana Lubomirskiego, (syna Stanisława wojewody krakowskiego) marszałka W. kor. hetmana polnego (ur. 1616 f 1667 we Wrocła-

bojowisku pomiędzy zwyciężonymi, ku; unoszący się nad nim orzeł trzyma w szponach także buławę i laskę marszałkowską, w dziobie zaś

(Nr. k. 671). Pod nim

zawieszony:

Zygmunt III król polski, którego rysunek zdję-Konopackiego umieściliśmy

ny czarno w białej krezie u szyi, z złotego ńa złotym łańcuchu, w żółtych butach, trzy-rękę*"na stole . czerwono okrytym; rękojeści szpady. Jestto obraz

dy, po szczęśliwie odniesioném zwycięztwie, na wiedeńskiej wyprawie pod dowództwem Jana III, wraca do siebie 18 grudnia 1684 t\, a wieku swego czterdziestym. Odpowiada ten wizerunek wiszącemu nad drugiémi podwojami portretowi żony jego. Pod hetmanem, zaiste! dzielnym, — widzimy najdzielniejszego z królów naszych, z łacińskim napisem :

Stcphanus, Rex Poloniæ, elec: i5y5 -j- i586 a. (Nr. katal. Б70). Panujący wystawiony w ferezyi czerwonej, jak Koniecpolski, z czapką futrzaną, na której spinka drogiemi wysadzana kamieniami przytrzymuje pióra czaple. Obok stół z oznakami królewskiej godności.

Opisawszy przeszło dwadzieścia polskich wize-y runków zdobiących salę portretową, musimy jeszcze zwrócić uwagę zwiedzających na środkowe okno. w którćm umieszczono, już za naszych czasów, dawny kompas należący do rodziny królewskiej Poniatowskich.

•Jak niegdyś posiadłości Lubomirskich, poczynając od Jazdowa (dzisiejszego Ujazdowa), ciągnęły się przez Łazienki, Czerniaków, aż do Willano-wa; tak do matki hr. Potockich (Augusta, Maurycego i Natalii) należały: Jabłonna, (w spadku po Ks. Józefie, wodzu) i ulubiony Mokotów, opiewany nawet drukowanćmi wierszami. Kiedy ten ostatni pałacyk z ogrodem przeszedł na własność Franciszka Szustra, wtedy zachowano ztamtąd kilka pamiątek rodzinnych. Do tej liczby należał kompas, będący niegdyś własnością Poniatowskich, z których rodziny pochodziła małżonka hr. Aleksandra Potockiego wojewodzie^.

Kompas, wykreślony na

U góry nad nim herb Ciołek, u dołu Janina, pokazują, że ta pamiątka, z pałaców rodziny nieszczęsnego króla, przeszła do sali swawolnego Sasa, przylegającej do willi króla - wojownika, szczęsnego zaiste w boju, lecz nie zupełnie szczęśliwego w pokoju!

\    Do tego zbiegu dziwnych wypadków, nieraz

W bez wiedzy i woli naszej wiążących się w szczególniejsze węzełki dziejowe, odpowiednćm zdaje się być i filozoficzne zdanie, ogól-ne wprawdzie, ale w obecnym wy-padku mogące służyć za wyłącz-ШУ'Р- ną dewizę :

ULTIMAM TIME!

f3~

i,;

ЯП

§й|Щ

Stiff

=t~

.-J

■///

:С\

M.

' ...

fc'.v tW" *8*4, «

Л-    ^

mmmmmm^, • ШШёШмтмк

*ЖФШт/ШМЯЖ.

r<

Лг

%v

_=£

шщ

•ГО» <?>

.J

gä

* ii’/j'iИ

////;

ч;{ !}

Rys. Konopacki.

Ryt. Bojarski.

IZ^g'rrnaxLt III Uról 3?olsls:i -w zbicracli ‘\7vrilla.i-c.-cv slcicl*-.

w

«

*•

»

.

*

ft

4

m

*

ft

#

‘ *

*

V

*

%■

«

IÎ

*

% *

! .

«

V

*

>» ,••

*

ft

-

ft

/ *

w *

*

*

*

M

к

*

#

».

*

.*

*

»

i

*

i

*

■

♦

♦

« *

.Л

,,

■

♦

4

#

#

i

y

*

f

.

¥

/

.

••

è

ft

4

<•

%

s

#

?

4

ją części, sztucznie w całość niby jednolitą związane, do- czasu, niźli pióro Jana. dane na imieniny dziedzica Willanowa ś. p. Augusta hr.

Potockiego, jak uczy nas data wyryta 3 sierp. MDCCCIL.

Wejść z kolei musimy aż do własnego mieszkania Pani Hrabiny Potockiej. Jest to pewnego rodzaj grzeczność autorska, ale zarazem i konieczność, no w

jeżeliby przed opisującym rzeczy spółczesne, zaryglowano wszelkie wejścia i na zamki najsztuczniejsze zawarto, jesz-czeby dziurką od kluczów niesforna ciekawość i oko literata wdarły się w zakazane i wzbraniane tajniki.

Ale nasze postępowanie łatwo da się wytłumaczyć. Gdyby to mieszkanie, które obejrzeć chcemy, odznaczało się tylko przepychem, świetnością, elegancyą lub zbytki nie potrzebowalibyśmy oczów czytelnika trudzić, ani pióra naszego nieść ku zaspokojeniu ciekawości jego. Blask zewnętrzny, pewien rodzaj pięknego gustu, nawet

li®

sem

§9

Rys. Waroczewski.

==

Wm

ИИ

тшш

щл

тЁтШ1*ш

Ryt. Jezierski.

Aleksander Sobieski w zbiorach willanowskich.

Sama środkowa tafla, jest przeszłowieczną; okalające

u me-

Nie wol-

prawdzie zwiedzającym i ciekawym przekraczać tego progu, ale opisywacz, budowniczy, malarz, wszędzie zwykle ma drzwi dla się otworem.

cm, a nu

Koi

Щош

cza-

wytworności estetycznej, znajdą się u bylebogacza.

Lecz tyle bogactw sztuki i pamiątek krajowych, ile jest tutaj, może się tylko znaleźć tam, gdzie króluje miłość przeszłości i artyzmu.

Więc je obejrzmy i słowa piszącego sprawdźmy.

Pokój, opatrzony na planie liczbą 33, zwie się salą bilardową. Płatwo wytłumaczyć tę nazwę.

Ściany ozdobione są wizerunkami tylko rodzinnćmi. W około widzisz samych Potockich. Ale kiedy w* ich liczbie tylu znakomitych spotykamy mężów, niezawadzi przebiedz po szczególe każdy z tych portretów.

Jest ich około dwudziestu: w tej liczbie sześciu w całej postawie naturalnej. Miejsce będącego tu niegdyś Jana Potockiego, o którym już mówiliśmy (Nr. 5gi katalogu oznaczonego) przeniesionego do biblioteki, zastąpił

Mikołaj, którego oręż więcej się jeszcze wsławił swojego’’

Pochodzi, jak i wiele innych portretów z zamku w Buczaczu, własności rodziny Potockich.

Stanisława Potockiego wojewodę ministra, jeszcze raz tu spotykamy, malowanego przez słynnego Józefa Grassi. Portrety sławnych ludzi z różnych epok, choćby ich było jak najwięcej, zawsze mają swe znaczenie, szczególniej dla rodziny i w tym przybytku, do*którego wzniesienia się lub sławy przyczynili. (Nr. 582 kat.)

Z wizerunków w całej postaci widzimy:

Michała Potockiego, wojewodę wołyńskiego, z pałaszem w ręku, całego w zbroi Najstarszy z synów Feliksa Kazimierza Potockiego,, kasztelana krakowskiego H. W.

K. (Nr. kat. 58у.) •

Jerzego Potockiego starostę grabowieckiego, syna Feliksa hetmana W. Kor. w zbroi. Daliśmy jego portret w zmniejszeniu podług rysunku Konopackiego na str. 108 dzieła. (N-ra 667 i 5go kat.)

Stanisława Potockiego wojewodę bełzkiego, w czerwonym płaszczu na zbroi. Trzeci syn Feliksa Kazimierza kasztelana krak. (Nr. 586. kat,) Józefa Potockiego, strażnika koronnego w zbroi. Nr., kat. 578.)

Józefa Potockiego wojewodę kijowskiego H. W. Kor. w płaszczu niebieskim zarzuconym na zbroję. Był wtó-rym z porządku synem Andrzeja Potockiego, kasztelana krak. i hetmana polnego. (Nr kat. 583.)

Feliksa Kazimierza Potockiego, kasztelana krakowskiego, hetmana wielk. kor. w czerwonym płaszczu okrywa^ jącym zbroję. W ręku trzyma buławę. Był to drugi syn Stanisława Rewery Potockiego. (Nr. kat. 58i.)

Inne portrety są w owalach lub w jednej trzeciej części'naturalnej wielkości, jako to:

Eustachy Potocki, jenerał artylleryi W. Ks. litewskiego, starosta Iłómacki, w mundurze szafirowym z gwiazdą i wstęgą. Był najpierwszym synem Jerzego starosty grabowieckiego (Nr. k. 58o.) Przerysowany jego wizerunek przez Konopackiego umieszczony na str. 86 dzieła naszego.

(Nr. k. 585).

)-

Rys. Konopacki.

7. '

.....

тШ \ == ш

ЩтЩ

Ым

ii ■

шцЛр

■I

IS5

VĘe

..

Szczegółowo nie będziemy opisywali salonu Właścicielki Willanowa: ale wstrzymać się o albumach, leżących tu na

Prot Potocki, w zbiorach willanowskich.

nieraz tu

w a z

Richtera, malarza umyślnie spro-

KSlSli

raz nam

IfP

ii

Marcin Kątski, generał artylleryi, w zbiorach willanowskich.

Maryan Potocki kasztelan lubaczowski, w mundurze niebieskim, ze wstęgą orderową. Syn najmłodszy Jerzego, starosty grabowieckiego. (Nr. katalogu 679.)

Józef Potocki Hetman W. Kor. w zbroi (Nr. kat. 592). Daliśmy na str. 84 portret jego rysowany przez Witkiewicza.

Józef Potocki krajczy koronny, syn Stanisława wojewody poznańskiego, ojciec zaś uczonego Jana Potockiego.

W mundurze koloru szafirowego z karmazynowym kołnierzem.

Stanisław Potocki wojewoda, jako jenerał artylleryi kc ronnéj, w mundurze wojskowym wsparty na kole od armaty. (Nr. kat.'. 59З.) *

Anna, córka Mohiły, hospodara wołoskiego, sławna z piękności i wielości mężów, których miała czterech, a mianowicie:

a)    Maksymiliana Przyręb-skiego, wojewodę łęczyckiego.

b)    Jana Sędziwoja Czarn-kowskiego, kasztelana łęczyckiego.

c)    Władysława Myszkowskiego, wojewodę krakowskiego, Hetmana Wielkiego Koronnego.

d)    Stanisława Rewerę Potockiego, wojewodę krak. Hetmana W. kor.

Umarła w r. 1666. Na portrecie wymalowana w sukni niebieskiej, okryciu złotawego koloru, w lokach na głowie (Nr. kat. 588.)

Stanisław Rewera Potocki, wojewoda krakowski Hetman Wielki koronny, syn Andrzeja kasztelana kamienieckiego, z brodą w czerwonym żupanie i kontu-szu (Numer katalogu 589). Chociaż czterdzieści sześć stoczył bitew, choć sześćdziesiąt lat walczył jako najdzielniejszy z rycerzów, któremu łożem była naga ziemia, suchy chleb pokarmem, a napojem najulubieńszym woda ze zdroju własnym czerpana szyszakiem, pomimo to, uległ wdziękom niknącym nie młodej już kobiety, której tu portret wisi — i przeżył ją tylko o rok jeden.

Ale w drugim zaraz salonie bawialnym (oznaczonym na planie liczbą З4), wisi druga podobna niewiasta, która, choć także czterem ślubowała mężom, ale jedynym

zaledwie cieszyła się synem.

1 tego za życia jeszcze straciła. Wystawiła ją więc Angelika Kauffmann stojącą nad urną z popiołami dziecięcia. Nie wiemy tylko dla czego, zamiast w czarną, ubrała ją w suknię białą. Z domu zwała się Cetncrówną. Pierwszym jej mężem był Józef San-guszko, marszałek wielkiego księstwa litewskiego; drugim, Kazimierz Sapieha jenerał artylleryi litewskiej ; trzecim Kajetan Potocki starosta urzę-dowski; czwartym książę Karol Lambesque de Lorraine.

(Nr. kat. 601).

Ryt. Staszkowski.

nie możemy od wzmianki bocznym stole.

Arcydzieła mistrzów obcych, i wszystko, cokolwiek najnowszego wychodzi w kraju lub za granicą,

spotkasz, nim to przejdzie na półki biblioteczne. Zawsze tylko le-

żącym akwarelowym nader ciekawym zbiorem są rysunki Willano-djęte z natury przez Wilibalda

wadzonego przez Hr. hr. Augustów Potockich z Wiednia, o którego pracach tu będących jeszcze przyjdzie wspomnieć.

W albumie Richtera, o którym mówimy, znajduje się dwadzieścia sześć widoków należących do Willanowa, które wymieniamy:

Dwie bramy główne, w dwóch akwarelach.

Widok ogólny pałacu z frontu. Prawy pawilon z tarasem od ogrodu.

ШЗ

;f

щт

ШШ,

ШЛ

И*

Rys. Konopacki.

Album Willarowtki.

WMÈ

з ->

mż

Wß

"Г

к .....

ш.

-ж . ШШ,

^ }

кя

ПИШИ

1ЁЦШ||кЙЕЗ

sLlj

,= :р

|§§ш|

РЩ|

fi './-•

|Г

ЗУ

Й|Р

гяя

\А4

LÜ

||м

'ш

шй-:

1/^ .

Sv

ÿ-

it®

Мт

ШШ

154

й!

• ' '■ * iiiï

»«

тж

•• $

I!

ri

к;:-

Ik

ri

к\

||

пт

в®*⁵

У/;,. ,1Ш

ШИ\\ 1ж

§*1ш

Bi

August ill, król polski, elektor saski.

раз

iiHOi.fAVN

Mfyy

~~

; • _■ .1

i_

Ryt. W. Berg.

te

As*

mm

Wizerunek księcia prymasa Michała Poniatowskiego, w sukni czerwonej, z orderem orła białe-Obraz ten olejny jeśt spółczesnym utworem

41

Studnia kamienna z obrazem Matki Boskiej. Wschody prowadzące do ogrodu dolnego. Front rajtszuli obok stajni.

Widok ogólny pałacu od ogrodu, z prawej strony.

Widok pałacu ogólny od parku z lewej strony. Brama paradna do ogrodu.

Pomnik gotycki Wojewody Stan. Potockiego i jego żony.

Altana chińska nad jeziorem.

Pomnik na wyspie pomiędzy wodą.

Dom ogrodnika.

Brama do ogrodu od wsi Willanowa Domek wodociągowy do fontann nad łachą

wiślaną.

Sala portretowa króla Augusta 11.

Sala główna biblioteki drugiego piętra.

Pokój sypialny króla Jana 111.

Salon środkowy króla Jana 111.

Gabinet narożny króla |ana.

Salon 2-gi boczny króla Jana.

Brama i domek stróża w Mory si nie.

Pałacyk w Morysinie.

Ogród i domek stróża, we środku Morysina. Brama 2-ga z wieżą w Morysinie.

Pominąć także nie możemy obrazów i portretów tu będących, z których kilka umieściliśmy w dziele naszćm.

Krajobrazy i kwiaty, malowidła szkoły francuskiej zdobią supraporty.

Oprócz wzmiankowanego już nieco wyżej obrazu Angieliki Kauffmann,. znajduje się i druga jćj kompozycya, w której wystawia portretowaną Krystynę Potocką, córkę Ignacego, (pisarza w. k. Lit.), polewającą kwiaty na grobie matki. (Nr. k. 5g8).

Wizerunek naturalnej wielkości na koniu przez Jakóba Ludwika Dawida, (ur. 1748 -f 1826), wystawiający wojewodę Stanisława Potockiego, daliśmy w dziele podług przerysu Konopackiego.

Przez professora Aleksandra Kokulara, warszawianina, wizerunek wyobrażający rysy Aleksandra hr. Potockiego, jedynego syna wojewody Stanisława, katalog oznacza Nrm. 697.

Z hr. Potockich Natalję Sanguszkową, na której pamiątkę założony Natolin, córkę Aleksandra i Anny z hr. Tyszkiewiczów, w ubiorze hiszpańskim, malował Entiers wiedeńczyk. Tutaj znajduje się tylko wierna kopia oznaczona 699 N-rem katalogu.

Tegoż malarza wiedeńskiego jest tu obraz wystawiający w kostjumie, młodego bardzo jeszcze A11-gusta hr. Potockiego, w czasie uczty sławnej danej w pałacu na Krakowskiem Przedmieściu, dla uczczenia znamienitego swojego czasu pisarza Juliana Ursina Niemcewicza. Wtedy wszystkie osoby z powieści ,,Jan z Tęczyna“ były odtworzone w stosownych strojach historycznych z owego czasu. Młodzieniec Gucio (na pamiątkę którego założono Gu-cin, tak samo jak z imienia drugiego żyjącego jeszcze brata Maurycego, utworzyła wojewodzina Morysin) przedstawiał wtedy don Alonzo Medina Celi. Opisał tę świetną ucztę Leon Potocki w powieści pod tytułem: ,,Święcone w pałacu Potockich. “

Labracci, malarz włoski, wystawił w obrazie rodzajowym dwie siostry: łgnacową i Stanisławową (wojewodzinę) Potockie, z domu ks. Lubomir-kie, przechadzające się z pieskiem w okolicach Albano (Nr. kat. 6o).

Następny pokój, zwany dziś jadalnym, także bardzo wiele mieści malowideł, których nie godzi się tutaj pominąć. Do takich należą portrety nadwornego malarza Stanisława Augusta, a mianowicie : go.

Marcellego Bacciarellego, który, jak wiadomo, był prawą niemal ręką u dworu tego dygnitarza (Nr. katalogowy 602).

Król Stanislaw August, w mundurze czerwonym z gwiazdą, w owalu.

Stanisław książę Lubomirski marszałek wielki koronny, (syn Józefa wojewody czernihowskiego, w ubraniu szarćm z futrem. Z tego owalu przerysowany portret do dzieła naszego. (Nr. katalogu 620).

Żona tegoż marszałka, Elżbieta z ks. Czartoryskich (owal) w ubiorze białym z zielonym. (Nr.

kat. 604).

Znajduje się tu i Bacciarelli sam przez się odmalowany, w stroju szaraczkowym, z głową, podług owoczesnćj mody, upudrowaną. (Nr. katalogu 6ii!.

Obok jego pędzla śmiało tu stanąć może portret spółczesnego mu naszego mistrza Szymona Czechowicza, wystawiający siostrę królewską, Konstancyą Branicką, hetmanową wielką koronną, zwykle „Panią krakowską“ zwaną, (późniejszą An-drzejową Mokronowską), opartą na książce, w ubiorze biało-zielonawym. (Nr. kat. 612).

Teodorowa Dönhoftowa, podkomorzyna koronna, w sukni czerwonej i lokach u głowy. Por-

==

ЁГ>~

fl

■■J

Ii

IP

••• '.-i

■jg

жтт

ч<

к.

;Л

Шск

\\

л ж.

Ш£Я

Сл}

I ...

L;

iri

/;î

л^,ч

w.

/->

ч®Ж»1

штат

i—. — ~Z ..

_    ~~~ ~~    "" *■•••••- Ь. ...... . • - • ■•

■^vSSSv; =sr--=S;S    :::.“ ::.•

»,

вш

г‘

I,

gSJ

r/i

И5

"iff

ННЦВ

«■'Ш

шиш

в«

■iii¹

ИИжа*

iggHl

■I

ira

ъ\

Ei

ii

■H

■/

II

г/

111

Ш§Шт

га

(и

///

II

ЩШмш

Rys. Konopacki.

Ryt. Śląski.

Portret lir. Stanisława IFotocłrieg-o przez Dawida

w rbiorach. T7^illa,riowrsłricłi.

*

■

4

T

b

.

*

9

f

.

t

#

V-

I

.

. #

P

■

*

i

m

-

*

i

■ »

>

%

■ m ,

.

t

*

:

.

»

m

- .

■

*

-t

*

V

. ■

4

»

%

#

r

*

(Nr. kat. 614).

(7Щ

1 }i . „A

IBM

II

fi

Van Dycka saskiego, Antoniego Graffa (urod.

Dreźnie', który zdaje się że przez

czas

gółowo opisujący wszystkie prace swoje, mienieniem dla kogo i kiedy robione, śladowa! go January Suchodolski. Jeżeli już nie o utrzymywanie podobnej księgi, niby kontrolli wszelkich utworów swoich, rozpraszających się niemal z czasem

ma-

cze

tret spółczesny, niewiadomego malarza, w owalu (Nr. kat. 60З).

Takich nieznanych nam artystów, wiele tu znajduje się wizerunków, Dla samych jednak osób które wyobrażają, wypada je wyliczyć po kolei:

Urszula z Denhoffów Kącka, żona kasztelana krakowskiego, w aksamitnej szubie niebieskiej, obszytej gronostajami. (Nr. kat. боб).

Antonina z Potockich ks. Lubomirska, żona

księcia Ksawerego, córka wojewody kijowskiego, w owalu. (Nr. kat. 608).

Józef książę Lubomirski, kasztelan kijowski,

syn wojewmdy, w ubraniu koloru niebieskiego, owal.

Piotr Potocki, syn Mikołaja hetmana wielkiego koronnego, w zbroi; owal. (Nr. kat. 614).

Konstancya z książąt Czartoryskich Poniatowska, trzymająca za rękę syna Stanisława (przyszłego króla), ubranego w strój dawny polski, który za jego później czasów został zaniedbany. Matka królewska wystawiona tu w szubee dawnego kroju, niebieskiej. (Nr. kat. 617).

Elżbieta z ks. Czartoryskich Lubomirska, marszałkowa wielka koronna, z Urszulą Kącką, kasztelanową lwowską (których portrety są tu i osobno malowane), w sukniach strojnych, jakby godowych, trzymają w rękach wieńce. (Nr. katalogu 622).

Elżbieta z ks. Lubomirskich Cetnerowa, córka

Ksawerego wojewodzica kijowskiego i Antoniny Potockiej wojewodzianki kijowskiej. (Nr. katalogu 626).

Izabella z ks. Lubomirskich Potocka, żona

Ignacego marszałka nadwornego litewsk. w owalu (Nr. kat. 629).

Aleksandra z Chodkiewiczów ks. Lubomirska

żona Aleksandra, która straciła życie pod gilotyną w Paryżu г. 179З, matka niedawno zmarłej w War-- szawie Rozalii hr. Rzewuskiej. Ubrana w białą suknię i włosy ma rozpuszczone, w owalu. (Nr. kat 627).

Do nieznanego pędzla portretów należy i wizerunek Ignacego Potockiego w owalu odpowiednim portretowi jego żony. Zdaje się być jeszcze XVIII wieku zabytkiem. (Nr. kat. 628).

Na obrazie historycznym, wystawiającym wjazd Franciszka Piotra Potockiego, starosty szcze-rzeckiego, jako posła króla • polskiego do stolicy Turcyi, malarz nie położył miana, ani monogramu swego. (Nr. kat. боб).

17З0 -j- 181З w

jakiś krótki bawił i w Polsce, znajdują się j-utaj dwa olejne portrety. Był-to artysta? szczc-z wy-U nas na-

po całym świecie, to przynajmniej wypada koniecznie prosić wszystkich malarzy, aby prócz swych monogrammów lub nazwisk, kłaść zechcieli na odwrotnej stronie, zwłaszcza portretów, miano osoby, a na innych obrazach, treść wystawianego przedmiotu i rok zdarzenia, oraz rok low^ania. Jakże - to piękny stal-by się przyczynek do dziejów sztuki krajowej, a zarazem, ileżby to oszczędziło się nam, piszącym, pracy w dochodzeniu prawdy lub w błędnych domniemaniach, i zarazem ileżby się nieraz objaśniło wydarzeń, albo sprostowało dat, nad których dojściem nieraz próżno łamiemy sobie głowy!

Wracając do Grafta, który daje nam w tym względzie przykład do naśladowania, musimy jeśz-uczynić jedną uwagę. Oto, gdyby wizerunki, będące dziś w Willanowie, zaginęły w rodzinie tych, dla których były wykonane, tobyśmy, mi-moto wiedzieli z Naglera słownika, wydawanego w Monachium (z tomu V str. З20), że jego pędzla est będący tu wizerunek tegoż samego posła do Stambułu Franciszka Piotra Potockiego (od roku 1788 do 1792), wyobrażonego tu w futrze pokr) tćm aksamitem zielonym i z takąż czapką. (Nr. kat. 610).

Drugim portretem przezeń malowanym jest tu postać głośnej swojego czasu hetmanowej Kon-stancyi z Lubomirskich Rzewuskiej, (Sewerynowćj), w owalu, z welonem na głowie i w białej sukni materjalnćj. Była ona rodzoną siostrą trzech pań Potockich, Ignacowćj, Janowej i Stanisławowej.

Lampi Jan Chrzciciel (ojciec), malował wizerunek znanego ze swych przedsiębierstw w zeszłym wieku Prota Potockiego, wojewodę kijowskiego, we fraku zielonym ubranego. Przerys tego portretu w drzeworycie podaliśmy na stronie i56 dzieła naszego.

Odpowiedni temu wizerunek, i przez tegoż samego artystę wykonany, żony Prota Potockiego Maryi z ks. Lubomirskich, ubranej w biały zawój na głowie, znajduje się tutaj oznaczony Nrem 619 kat. Jego także pędzla jest portret, Ignace-

"l

il

li.

I

11 It

₍

■■ ■ -ss=~- .

Ï2=-

b

¹

' -

I

i

p S

V'

«

.

•I

I

1

JJI

ЧУ“ "Л

II

I

щ

5

,i

ii

Ш

ш

ßjj

!

m

I И

•jir- '

WfÆzÆL

=L- ш:=^Шк

:Üt\ i

ш

щ

Ё ,

WfW

тИгЖ

т

к

Мшу//' m!ÛÊ~ 3

■шн

P

'll

'Æ

Я

\

S

>л

*

■.

;

г\

|Ш

êEs

?

к'

V

Щ

£

-Л

у

Ёш

<v

■

F..'.'--.. "-=^J£S=

-I' : Ч

ш

шНВДИШ

Ё»

..

S

VV,

r

i

?

lilt

r

I

ii

i

l:|

M

ш

■

щ

»

I

!

;

i

1

"il!

Rys. Konopacki.

I

h

• <4МЙ&

C

[ j

0

B

i;

¹

'

,i

i ni

'

b

.!

У

II

?

J

i, i

s

I

щ

H

i

Ш

M

ill

I

ü

M

sis

sa/==

г

I

P

Michał Korybut Książę Wiśniowiecki, w sali marmurowej.

P

Ryt. Wolski.

>:>

s

St

ч-^

шяшж

sfjrj

:~31

i . w J

ш

==

if

.vvÿ

fi

SS

■*s

■:

161 —

Ш:. À " -д_Ж

!й

(i

Л'

V/,

W/M/.

Wk

у/.

К.

Ш/

го®

W

||gïp;

:•

ijäjj

у/.

■1^

■ ;

ii#

ÏM

If

lin¹.

il

unWi'ff

.4

É№

Шт

ЦЦч

Ryt. Wolski.

Rys. Konopacki.

Eleonora arcyksiężniczka austryacka, żona Michała Wiśniowieckiego, w sali marmurowej.

Album Willanowski.

41

Potockiej, siostrze Ignacego i wojewody Stanisława hr. Potockich.

...

1775 r.),

JL

11

i®

kich.

Mikołaja Sieniawskiego hetmana, (Nr. 6З7); podkanclerzego Antoniego Szczuki (Nr. 638); Mor-

nego

wojewodziankę podlaską (Nr. 659); Teressę Ku-negundę (mały owal), w sukni złotawej i płaszczu królewskim, czerwonej barwy (Nr. 655\ ojca w takimże samym formacie (Nr. 648), i t. d.

na

go Potockiego, dany przez nas w tern dziele na str. 90.

Baron Edward Rastawiecki, w „Słowniku ma-larzów polskich“ (t. 1 str. 255) wspomina jeszcze o malowanej przez tegoż artystę Julii (Cecylii?)

Znajdujemy wszakże tu portret wcale Rastawieckiemu nieznany, wyobrażający (N. kat. 691) córkę Stanisława Szczęsnego i Józefy ze Mniszchów Potockich, Ludwikę Kossakowską, żonę Józefa, wojewodzica witebskiego, łowczego wielkiego księstwa litewskiego, (urodzoną w Dukli 1778 i85o r.), przez tegoż Lampiego (ojca) malowaną.

Czechowicza Szymona (ur. 1689 wisi w tym pokoju (Nr. 618) portret księcia Kazimierza Poniatowskiego, ex-podkomorzego koronnego, brata króla Stanisława Augusta, w mundurze czerwonym (owal).

Smuglewicza Franciszka (ur. 174b    1807 r.)

jest tu obraz historyczny przedstawiający „Bitwę pod Beresteczkiem“ (Nr. kat. 625).

Kaniewskiego Ksawerego, dyrektora szkoły sztuk pięknych w Warszawie, znajduje się wizerunek ś. p. Augusta hr. Potockiego, jego zaś małżonki hr. Aleksandry z hr. Potockich, portret tu będący malował Blaas, profesor akademii wiedeńskiej. Oba więc wyobrażenia ostatnich dziedziców Wil-lanowa, którym ta siedziba królewska tak wiele była i jest ciągle winną, zamieszczamy w dziele naszćm i wzmianką o nich kończymy opis salonu jadalnego, w którym pomijamy ozdoby nad kominkiem i inne szczegóły pospolitsze.

Za jadalnym następuje pokój, zwany „Gabinetem zielonym“ ozdobiony popiersiem |ana 111. Ale ważniejszem nad to wyobrażenie jest tu niewielki portret przez malarza Giulio Cerri wykonany, dający nam rysy Obrońcy chrześcijaństwa w późnym już wieku. Zbroja okrywa mężną pierś wojownika. Kopię nieznanego zkąd inąd wizerunku tego, podajemy czytelnikom opisu Willanowa. vNr. kat. 64(3). Patrz str 176.

Polskiego malarza Mateusza Tokarskiego (ur. 1747 -j- 1807 r.), widzimy tutaj dwa portrety synów' Eustachego Potockiego, generała artylleryb a mianowicie Kajetana, starostę urzędowskiego (w ubraniu ciemno - granatowćm) i Ignacego (ubranego jasno - zielono), w owalu. (Nra katalogowe 6З2 i 6З4').

Battoni ego dwa wizerunki podają nam oblicza sióstr rodzonych Elżbiety i Aleksandry, będących żonami Ignacego i Stanisława braci Potoc-Pićrwsza, w szalu zielonym ubrana, trzyma nuty w ręku, druga w sukni zielonej, oczy ma wzniesione ku niebu. Owale. Nra kat. 6З1 i 635.

Winterhalter uwiecznił rysy Katarzyny z hr. Branickich hr. Potockiej, żony ś. p. Adama. Obraz ten znany czytelnikom naszym i z wystawy Towarzystwa zachęty sztuk pięknych w królestwie polskiem, na której się przez czas jakiś znajdował. (Nr. 633).

Kopia zaś wizerunku przez hr. Maryą z hr. Tyzenhauzów Aleksandrowa Przezdziecką, tu będąca, znajdowała się na wystawach sztuk pięknych w Krakowie i Warszawie.

Na portrecie, o którym wspomnieliśmy, p. Potocką wystawił sławny artysta wiedeński w kapeluszu okrągłym z piórami i w lekkićm okryciu koronkowém.

Oprócz wyliczonych jużNpółczesnych lub nowszych, są w tym gabinecie jeszcze i daleko dawniejsze malowidła bezimiennych artystów, wystawiające portrety następnych osób: sztyna marszałka francuzkiego w zbroi (Nr. 647); dwa niewielkie popiersia hetmana polnego koronnego Andrzeja Potockiego i jego żony Anny; Zofię z Sieniawskich ks. Czartoryską wojewodziankę ruską, w płaszczu czerwonym z gronostajami (Nr. 65i i 664); Maryannę z Potockich Karłową, wojewodzinę lubelską, w czarnym ubiorze wdowim (N. 65y); Potockich: Józefa, hetmana wielkiego koron-w zbroi, i żonę Wiktoryę z Leszczyńskich,

¹

odwoje, przez które się schodzi z przedsionka głównego, mają u góry portret z napisem ła- j cińskim :

Nicolaus Hieronymus a Granów Sieniawski Com. in Szkłowo et Myszy... (Nr. katal. 669).

Wojewoda wołyński, hetman Щ polny litewski, wystawiony jest obrazie w tej żyda epoce, kie- 'JS

oraz jćj

W tymże gabinecie znajdujemy miniaturę porcelanie saskiej Augusta 111 króla polskiego, (w porcelanowej także ramie, Nr. k. 653), której przerys całkowity podany na str. 117.

Z malarzów, których imiona znamy, spotykamy tu tegoż króla i jego żony Maryi Józefy portrety przez Izmaela Mengsa (ur. 1690 -j- 1764 r.), Nr. k. 649.

Bacciarellego 51. wizerunek w siedzącej postawie Izabelli z ks. Czartoryskich ks. Lubomirskićj, która z kosza kwiatów wybiera jeden lewą ręką, prawą zaś głaszcze pieska. Nr. 652.

SgS

fpi

13

Л.

Éf

ś\;3

я

ши

'■

1! >:

iScSIeP-

àp-

JS

_e~=:

'f.ÿW

hû<i

F-i!

däs=

>_

-3.A

\ 1

к -1

«jpg

1=

iii

iii

i::*

îH

;ij

‘"J

::i

!i

ца

Rytował Р. Dziedzic.

[ïp

X"--'-

■BIŁ

Hat,

g?~V^ü3f

(S-I

щшш

-ft

',|J

ЙВ

mm.

Sgi!

IPl

ЧШ

Si

■i

f^:il

£? . Г

■5Й A-ViV.V

>!

> ' A f h?

in!

g=

t*ä

ma

йрв

Г-1

ÎÆM.

¹    T-

lilii

npołsój zielony-.

'г fi

ijjiiił

у\

!!!

шт

л; ,м

тя

щЩ L-

Шт тем

; fgÜ

щш

•lii

le

■Ирт

-|ШШ|Г5:% Ы4ДЁ||Щ

л¹;

iiiii

Il “

цН|Г| I

;-_i

тштш г- л

«—L^/M

i/l

Hr

JL

7Щ‘е

- -г ---

. .=

ЕПН:

iii

ii

;;i

in

7,

:::::::

=—

Г::П::Г:

::ż;żżż

НИМИ].

Rysował J. Maszyński.

[П:Н:

jjji

ii

m.

■ •

.i

m

.!;

!

¹

, ч. •

-■

f

t

r

V

«

i’

?

\

V⁻.

%:

i

•*

'

A

*

»

■*:

Ш

>

• m

*

i

• -<

■

■ >

V

-

Anieli Kauffman dwa wielkie portrety Stanisława i Aleksandry, jego żony, Potockich, z których kopie zdjęte przez Kotarbińskiego i Maszyńskiego, podaliśmy w dziele na osobnych kartach.

Gaspard Landi (ur. 1706 -j- 18З0 r.), malował w Rzymie roku 1796 Aleksandra hr. Potockiego, syna wojewody Stanisława, (w małym owalu) i Krystynę Potocką piersi, obfituje opisywany przez nas gabinet w dwadzieścia kilka prześlicznych miniatur, rozmaitych artystów. W niejakiejś części wyobrażone tu osoby należą do rodziny Potockich (w liczbie 7); większą jednak ilość tego zbioru, jedną objętego ramą, składają postaci historyczne, jak Józef Poniatowski marszałek Francyi, Fryderyk August, wielki książę warszawski, królowie polscy, August

IF

t=27.

<a

_-А Хч X

^ W V⁷

4^47^

4 y\ \ ' \

•' V

4n

n!

та

'*?) -jr

вИЕй

»-

«№J

r> :

filii

Щ11:

Wmi

' : • "V. ;

v'

-y

A;

й-

iä

•L.CÜ

j>—=V

as

mm

^шттй

W£ÿÿjg^\

ЬдШ&

1Цш

•л.

JV-

ai

ш§2Я|

%-У

шг

j*i

э-У

•¥

-ч»

йЩЩр

л.

i' А

üM

ш^ш

Ш'

ГА

A4

mi

Eiü

~V. у

"Щ/

ж ж*

1\д|

У';

WŁ

11

уж

to

SS-'З

тш

.-'..•Л

^>\чЧчччч>^А£

L\v

к\

'V

I!

1 щш

1C

ш.

i\

Fl

Vf

(y.

W-

Щ.

<f:

:p' %

I }i

.••:VÜ£

i. J

щ

Шш:

O' -

■:

■7.

1Ш

ft

.•Л-

у-

уЯУ|^У\

у?

“-Г

-SLJ-

-нщ

Ryś. Strzałeck .

Ryt. Baranowski.

Apoteoza senatora weneckiego, obraz Tintoretta w galeryi willanowskiéj.

córkę Ignacego, w białej sukni. Katalog oznacza te portrety liczbami 658 i 66i.

Oprócz kilku nieznanego pędzla wizerunków; Jana III, w małym owalu (Nr. 664), Stanisława Jabłonowskiego kasztelana krakowskiego, prymasa Potockiego, oraz wielu płaskorzeźb (po większej części nie polskich) i poili elektor saski i Stanisław August; Czartoryski generał ziem podolskich, Jenerał Dąbrowski, Turennc, kilka znanych niewiast XYIII wieku jak ks. Radziwiłłowa, założycielka Arkadyi, Apolonia Poniatowska podkomorzy-na, z ks. Massalskich, księżna de Ligne, późniejsza Win-centowa Potocka (macocha numizmatyka Franciszka hr:

16-1

Potockiego), i t. d. (Numera katalogowe 641 i 642).

Dłużej zastanawiając się nad przedmiotami sztuki łub wizerunkami należącćmi do wspomnień krajowych, pomijamy tu wiele drobniejszych rze-Nie zawadzi wszakże chociaż króciutko na-

czy.

pomknąć, że w każdym pokoju są, prócz innych sprzętów, rozliczne porcelany, już-to dawne saskie,

już-to z fabryki krajowej, będącej w XVIII wieku w dzisiejszym Belwederze. Nie opisując ich szczegółowa) wspomnieć jednak musimy o jednym drobiazgu, który pozostał w Willanowie, jako pa-

pewien księ-

miątka po mieszkającej tu przez czas żnie d’Angoulème, córce Ludwika XVI. Znalazł-

Lu-

szy gościnne schronienie ze stryjem swym dwikiem XVIII w murach pałacu willanowskiego, zostawiła ona mały stoliczek, z naklejoną wewnątrz litografią (wtedy jeszcze będącą rzeczą osobliwą), którego rysunek podajemy na str. 162.

W następnym pokoju za zielonym, spotykamy

pastelowy wizerunek niewiasty dojrzałego wieku, odzianą biało*, w ubraniu obszytćm sobolami, z gło-

ręku. Jest-to Ka

wą pełną wyrazu, opartą na tarzyna z Potockich Stanisławowa Kossakowska, córka Jerzego Potockiego, starosty grabowieckiego (umieszczona na str. i53), sławna konfederatka barska, dla dowcipu i rozumu zwana „Mądrochą“. Po mężu odziedziczyła na Rusi Czerwonej Toporów, Twierdzę i Bohorodczany ; na rzecz konfederacyi

ką przew agę, był on drugą silną podporą konfede-racyi barskiej-. Ostatni rodu tego potomek, spółubie-gający się o koronę ze Stanisławem Poniatowskim, bogacz, spokrewniony z dworem przez trzecią małżonkę swą Izabellę, hrabia na Branicach, Ruszczy, Tykocinie, Tyczynie i Białymstoku, w téj ostatniej miejscowości świetny dwór prowadził. Starosta brański, bielski, mościcki, janowski, bohusław-ski, jerzyski i złotyryjski, po wyborze szwagra na tron polski, już do stolicy nie wrócił, osiadł w Białymstoku, gdzie żywot zakończył 1771 roku mając lat 82. Pochowany w Krakowie. Filarem dworu jego był generał A. Mokronowski, który się potem ożenił z wdową Branicką. Rej zaś wodził pomiędzy dworzany Maciej Starzeński: to też u jednego z tego imienia, pełnego świetnej nadziei i świetniejszych od niej zdolności, znajduje się ośmiotomo-wy zbiór korrespondencyi ostatniego z dawnych hetmanów. Część także listów jego i do niego pisanych przeszła z Grodziska do biblioteki ordynackiej Krasińskich, część znajduje się u piszącego. Zycie jego dwakroć skreślał Julian Bartoszewicz. Z tych zasobów możnaby zupełniejszy żywot sławnego hetmana ułożyć. (Pastel, oznaczony liczbą 670 kat). Wizerunek jego na str. i5i.

Wyjąwszy portret olejny Krystyny Potockiej, żony Franciszka Piotra starosty szczerzeckiego, w owalu (Nr. 684), pokój ten zapełniają same pastelle.

barskiej dała 3oo,ooo zip. Nieprzyjaciółka jak najgłośniejsza Stanisława Augusta i urzędników austryackich, z którćmi ciągłe miewała stusunki z powodu posiadania majątków w Galicyi, zasłynęła jeszcze w swym czasie jako intrygantka polityczna i picniaczka. Urodzona w roku 1716, zmarła na początku bieżącego stulecia, przeżyła panowania pięciu panujących i była nader zajmującą swoich czasów postacią. Dla tego redaktor „Postępu“ obrał ten typ za przedmiot swej powieści. „Dziennik literacki“ (w i85y r.), i „Tygodnik illu-strowany“ pióra Luc. Siemieńskiego podali ciekawe o niej szczegóły, i do tych źródeł odesłać musimy ciekawszych czytelników.

Również charakterystyczną postacią, wystawioną w płaszczu niebieskim z futrem, jest Jan Klemens Gryff Branicki, wojewoda krakowski. ]ako hetman wielki koronny i mąż mający w kraju wiel-

mik

A.

Pomiędzy nićmi dwa tylko ozn&czone imionami artystów. Portret hr. Augusta Potockiego robiony w młodym wieku, przez Aleksandra Mo-linarego (ur. 1772 -j- 18З1 r.), Nr. 674; i Wiktoryi Potockiej, wojewodzianki ruskiej, zamężnej później hr. Choiseul dę Gouffier, przez Maryę z hr. Tyzen-hauzów Aleksandrową Przeździecką. Nr. 682.

Inne pastelle, prawie wszystkie w owalach, wyobrażają następujące osoby:

Panią krakowską, czyli Branicką później żonę generała Mokronoskiego, z kwiatami we włosach. Nr. 672.

Zofię z Czartoryskich Opalińską, kasztelanową poznańską, matkę królowej Leszczyńskiej, w ubraniu żółtćm. Nr. 668.

Teklę Jabłonowską, kasztelanową krakowską, drugą żonę Jerzego Potockiego starosty tłomackie-go. Nr. 669.

Ks. Lubomirskiego, starostę spiżskiego, w zbroi, z krzyżem maltańskim i płaszczem czerwonym (Nr. 671).

-я«

BarbaręJ Potocką, starościnę tłomacką, w sukni szafirowej. Nr. 672.

y?

Ш1

»

tik

ii

КБ

SU

HM

■-Л

II

9

»

»Vw-ч

rąp

7i: •

:'V

i! i liii •Jps-wb

fi

mi

€'

ёшШшё

fi

4#

'tà

..

Л,

ppj

S,

§T5':

ii

■!..i

filii

№ï

ii!

Ml

Pi

fà

rf>1

II

I-

iii

Ryt Chełmicki

Rys. Maszynski.

-<û*leicsa,nd.r£. z 3K!sią.źą.t Xj-u-Toorriirslricb. "WojeT^odzina UPotocłca., -w młcdociaiiyirj. •wiels-a.

przez -A-ngrelilsę Hauffiaann.

è

♦

#

*

«

*

*

*

0 -

f

il

O.

O

.»*

*

♦

O

*

I

,r

I

*

!

'ił it. * •’ -t /1 -...

.

i

i

j

;

i

5

!

:

?

I

:

г

i

;

-

..

j

i

»

II

,i

?

‘ 4

5;

?

*

1

Nr. 686.

i,i

Гг

rtWM

Jerzego Potockiego, starostę tłomackiego, z har-capem. Nr. 6y5.

Założycielkę świątyni Sybilli i autorkę dzieła o Ogrodach, Izabellę z Flemingów Czartoryską, generałową ziem podolskich. Nr. 676.

Stanisława Kostkę Potockiego, w mundurze niebieskim, Nr. 677 i brata Ignacego. Nr. 680.

Józefa Poniatowskiego, krajczego koronnego, w mundurze ze wstęgą orła białego. (Nr. 679).

Jenerała ziem podolskich, ks. Adama Czartoryskiego, w surducie szafirowym z kołnierzem futrzanym. Nr. 683.

Ks. Adama Czartoryskiego, jego syna, w białym mundurze z kołnierzem niebieskim, w bardzo młodym wieku.

Prymasa Potockiego, (po raz trzeci). Nr. k.

687.

Stanisława Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego, w płaszczu czerwonym z gronostajami i fraku szafirowym. Nr. 689.

Wreście Izabelę z ks. Czartoryskich Lubomir-ską, Nr. 688 i Aleksandrę z Lubomirskich Potocką jej córkę. Nr. 681.

(później Zielonce poślubiona), w sukni białej, z futrem na szyi. Nr. 698 k.

Piętro pierwsze skrzydła prawego, bogate jest w akwarelle bądź przez Polaków wykonane, bądź brane z przedmiotów polskich.

W drugim zaraz pokoiku widzimy przeszło dziesięć robót Juljusza Kossaka, wystawiających po większej części same konie, lub rodzajowe obrazy, w których przeważną te zwierzęta zwracają na się uwagę jak np. Wyjazd na polowanie; Przejażdżka w Natolinie; Polowanie angielskie w Białej Cerkwi na Ukrainie u hr. Branickich ; wreszcie Bitwę pod zàltèmi wodami, w której zginął Stefan Potocki, syn Mikołaja hetmana, (od Nr. 702 — 712 k.).

W gabinecie trzecim od wejścia widzimy znowu akwarelle Wilibalda Richtera, o którego widokach willanowskich już wyżej wspomnieliśmy. Wystawiają one przedmioty następujące:

Kaplicę jagielońską w katedrze na Wawelu, z grobowcem Kazimierza Jagielończyka. Nr. 71З.

W tejże katedrze kaplicę Zygmuntowską. Nu-

mer 714.

ta

czem czerwonym.

Jego małżonka Maria z hr. Kolowrath, w ozdo-

Cl

fi

g°-

Pokój przedostatni, (bo ostatniego żółtego opisywać nie będziemy), ma jeszcze kilka ciekawych i do historyi kraju należących obrazów. Wyszczególniamy ważniejsze:

Ks. August Czartoryski, wojewoda ruski, w zbroi i płaszczu aksamitnym czerwonym z gronostajami, Nr. 696 k.

Hr. Henryk z Ocieszyna Ocieski Brühl, minister z czasów Augusta III, odziany zbroją i płasz-Nr. 699 k.

bnéj haftowanej sukni i okryciu niebieskićm. Nr. 690 k.

Ks. Stanisław Lubomirski, marszałek wielki koronny, w mundurze czerwonym, ze wstęgą orła białego, (w owalu). Nr. 69З.

Córka jego Julia, a żona pierwsza Jana Potockiego, kraj czy ca koronnego, w młodym wieku. Nr. 697.

Mary a Paulina z Ossolińskich Lubomirska, żona Aleksandra wojewody krakowskiego, w stroju zakonnym po owdowieniu. Nr. 696.

Zofia z Sieniawskich ks. Czartoryska, wojewodzina ruska, przebrana po męzku. Nr. 694.

Wojewodzianka wołyńska Marya z ks. Sanguszków Mokronoska, żona Stanisława generała

Widok zamku krakowskiego ze strony, gdzie Kurza stopka. Nr. 716.

Wchód główny do katedry na Wawelu. Numer 717.

Kościoł św. Barbary w Krakowie. Nr. 718.

Kaplica w katedrze krakowskiej z nagrobkiem Władysława Jagiełły. Nr. 719.

Grób Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu. Nr. 720.

Kaplica krakowska z grobem Stefana Batore-Nr. 721.

Grób Władysława Łokietka w katedrze krakowskiej. Nr 722.

Groby podziemne, w których leżą jan III, Kościuszko i ks. Józef Poniatowski. Nr. 72З.

Tu także widzimy rysunek Antoniego Olesz-czyńskiego (z roku i853), wystawiający Jana III. Nr. 716.

W przedpokoiku wiszą trzy piękne akwarelle, którychby niejeden pozazdrościł salonik. Wyobrażają one żydów polskich, jakich typ i ubiór coraz staje się u nas rzadszym, oraz dwa jarmarki, w których i pokolenie Izraela gra rolę: jeden z nich odbywa się na Bukowinie, drugi na Woło-szczyźnie. Są to kompozycye jakiegoś artysty ga-

Rys. Buchbinder.

г

т

Stuart i żona jego Klementyna Sobieska w zbiorach willanowskich.

..............................................................................................................................................

4/J

,

I

i

C'A ,

k\

V

mm

шц

а

■

/,

Ш

■

■■I

т

и

:

||Г!1,;||'П!|!»п'[1'!1!Ц!!:л;!|[||;||[||П|щ:|1 !|-;н!|;|[;; ?

I :_____ _______

т

И

I

fi

h

i

ж

1

И

V4.

1

W

fi

К

aa

..... •

Я

= •

ms

;

т

ШЯ1|1111Ш1111П1111И||Щ|1

т

т

т

I

I

1

i

■

HI

L . »1.1...иП.1Ж1'»Ж

□

45

ш

ü

ж

я

й

•«не * «и *ДП • «MOim,B,:i;l; |l ILPP'J-a

к

Г -

r*j

ШШ

i

■

с

Щу:&' :ф Ф Î®

к'

г

1

⁷

■

X-

mt

\Ж

ХУ?

Ké

»

ą

? 1

щ

т

M&Â

Шё

Si

Ж

■ ■

Ryt. Śląski.

я

1

Ш

W.

ж

ШЁШШШЁШЁШЁШШШЁШШШШШШШЯ

..... — .« .

in »    " 'I 'll -

Ш

./

i

Ух,

и

Ci

licyjskiego z młodszych jego chwil życia, talogu 725, 726 i 724.

Nra ka-

Takie mnóstwo utworów malarstwa, szczególniej potretów posiada Willanów, że nawet wschody niemi ubrane. Do tylko co wspomnionego przedpokoju idąc na górę, spotykamy po drodze wizerunki takich mężów jak:

Stanisław Małachowski, marszałek. Nr. 826.

Józef ks. Lubomirski, wojewoda czernichowski (w owalu). Nr. 8З0.

Stanisław Herakliusz ks. Lubomirski, z brodą w płaszczu hiszpańskim z kołnierzem futrzanym. Nr. 833.

fol.), kto wić, czybyśmy więcej nie znaleźli portretów w Willanowie Lubomirskich, aniżeli Potockich. Spotykaliśmy je w bibliotece i pałacu, w pokojach mieszkalnych prawego skrzydła; w braku miejsca innego, widzimy ich wizerunki na ścianach otaczających wschody, wreszcie nie możemy rozstać się z nićmi nawet i w sieni, gdzie umieszczono :

Konstanty ks. Lubomirski podczaszy, trzeci Stanisława wojewody krakowskiego, w poło-

syn

wie figury. Nr. 836.

Jerzy Dominik ks. Lubomirski, wojewoda krakowski, piąty syn Jerzego marszałka wielkiego ko-Nr. 835.

ronnego.

Franciszek starosta olsztyński i Jerzy Dominik, synowie ]erzego ks. Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego, hetmana polnego; całe postacie w kontusikach białych i płaszczach czerwonych, jako dzieci wystawione. Nr, 829.

Stanisław ks. Lubomirski, marszałek wielki koronny; we zbroi i płaszczu szafirowym. N. 827.

Franciszek ks. Lubomirski generał, we zbroi (owal). Nr. 8З7.

Hieronim ks. Lubomirski, hetman i kasztelan

Ш___5

US

krakowski, w płaszczu czerwonym zarzuconym na zbroję, popiersie w owalu.

Teofila z Rzewuskich, druga żona Ksawerego ks. Lubomirskiego, wojewodzica kijowskiego w białej sukni z krezą. Nr. 8З1.

Adam Mikołaj Sieniawski hetman wielki koronny, z żoną Elżbietą z ks. Lubomirskich i córką Zofią, oraz jej mężem Denhoffem, hetmanem polnym koronnym. Obraz, na którym wystawione wszystkie cztery postacie w całej postawie ma Nr. kat. 8З9.

Nr. 838.

August II król polski, w zbroi i płaszczu niebieskim, niesionym przez murzyna. Obie figury wielkości naturalnej. Nr. obrazu 8З4.

August 111 król polski, w zbroi i płaszczu purpurowym, w białej peruce; portret po kolana tylko. Nr. 8З2.

Gdyby przyszło rodzinną ułożyć galeryę obrazów, na wzór Radziwiłłowskićj (Nieśwież iy56

-4

Jerzego ks. Lubomirskiego, wojewodę kijowskiego, w zbroi i płaszczu purpurowym, ozdobionego orderową gwiazdą. Owal, Nr. 841.

Ks. Aleksandra Lubomirskiego miecznika koronnego, syna Hieronima Augusta kasztelana krakowskiego, w zbroi ze wstęgą błękitną Orła białego. Nr. 848.

Stanisława ks. Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego, popiersie w owalu. Ubrany w zbroi i płaszczu czerwonym. Nr. 849.

Antoniego ks. Lubomirskiego kasztelana krakowskiego, w mundurze szafirowym. Nr. 852.

Franciszka ks. Lubomirskiego, syna Stanisława marszałka wielkiego koronnego, (Jp 1721) we zbroi i płaszczu czerwonym. Nr. 804.

Teklę, Helenę z Ossolińskich ks. Lubomir-ską wojewodzinę krakowską w zarzuconym na głowie welonie i szubie z gronostajami. Nr. 840.

Teofilę z Opalińskich ks. Lubomirską, wojewodzinę krakowską, marszałkową wielką koronną, stoi przy urnie, w stroju czerwonym. Wyobrażona w pół figury, Nr. 842.

Ale niechże się nie raczą obrażać umitro-glowy, że starożytnym polskim obyczajem jak najgościnniejszym, witają na samym wstępie wchodzących, boć to przecie dom ich niegdyś własny, i w dobrem tu są towarzystwie dawnych właścicieli, a mianowicie:

Królewicza polskiego Jakóba Sobieskiego, z orderem złotego runa, przebranego w zbroję i aksamitne okrycie błękitne zdobne gronostajami.

Wojewody ruskiego Augusta Aleksandra ks. Czartoryskiego, w czamarze pąsowej z futrem Sobolowćm (owal). Nr. 840.

Królewskiej córy Anny Orzelskićj, w okryciu błękitnćm, z włosami rozpuszczonemu która przemieszkiwała z Augustem 11. Nr. 800.

Wreszcie trzech postaci męzkich, uzbrojonych i uorderowanych, krórych miana dojść nic mogliśmy, a katalog nie mógł nas niczego nauczyć (Nr 844, 847 i 84З). Może to nawet przodkowie dzisiejszej Willanowa dziedziczki, bo spotykamy obok nich wojewodę bełzkiego Stanisława, trzeciego syna Feliksa, hetmana wielkiego koronnego.

wane

'lilii

Ml

Tm

il

►iS

wm

iii

jjjjj

Г]

mm

rr.j

üHiil

\.Ж

w.

life,

Ш?

Щщ

i./,

li

Rys. W. Gerson.

Część fryzu malowanego w pokoju garderobianym króla, w pałacu willanowskim.

Ryt. Ciecliomski.

LEWE SKRZYDŁO PAŁACU.

ie będziemy szczegółowo opisywali naj-nowszego przybudowania pałacu wil-lanowskiego, czyli skrzydła lewego, z dwóch względów. Raz że w większej i ważniejszej połowie przytykającej do pałacu, składa się z 2ch działów galeryi nowej obrazów, już opisanych przez spółpracowni-ka naszego profesora Wojciecha Gersona; powtóre, że w drugiej połowic (oznaczonej na planie З7 a. h. c.), są pokoje gościnne.

Umeblowanie nowe, spółcze-sne, także nie daje powodu bliższego zatrzymywania się w tych pokojach.

(I

(erdm

là

.O

1гщ%

J ⁽    ""à I

NT¹

fe

Wszakże i tutaj znajdują się akwarelle i obrazy olejne, o których zupełnie przemilczeć nie możemy, bo choć to nic są arcydzieła, ale sam tytuł dzieła obowiązuje nas do zastanowienia się nad nićmi.

Sarbiewski.

Królowa polska Józefa, żona Augusta III Sasa. Akwa-rclla, Nr. 742.

August III król polski, odpowiedny wizerunek, noszący liczbę 74З kat.

Z piętnastu obrazków (od Nr. 766-770), będących w pokoju drugim, godne są wzmianki następne wizerunki:

Matka Boska, trzymająca ciało syna swego po zdjęciu z krzy-Obraz szkoły włoskiej z końca XVI wieku. Nr. 761.

Pastele wyobrażające : w wieku dziecinnym Izabellę z Czartoryskich ks. Lubomirską w sukience białej. Nr. 756.

Izabellę z Flemingów ks. Czartoryską, w sukni białej i okryciu niebieskićm z gronostajami, kat. 757, pastel.

Aleksandrę z Lubomirskich Potocką Stanisławową (wojewodzinę), także w białej sukni, z liśćmi dębowćmi na głowie. Pastel, Nr.

759.

ża.

yr

fl

Nr.

W pierwszym pokoju jest około 3o akwarełli (od Nru 727 do włącznie 755). W tej liczbie jednak na uwagę zasługują tylko niektóre, nowicie :

a nua-

W trzecim pokoju mieszczą się tylko obrazy śśw. szkoły włoskiej, zdaje się nawet, że kopie.

Amerlinga (Wiedeńczyka), głowa Turka, akwarella. Nr. 7З8.

Oprócz tego, korytarz górny skrzydła lewego musiał zmieścić na swych ścianach wszystkie te obrazy, których objąć nie mogły przedpokoje, wschody i westi-

zo

os

hula pałacowe. Jest tutaj wszakże znaczny zasób i historycznych osób, jak to wskaże wyliczenie

Nr. 869.

nasze :

Marya Kazimiera, żona Jana III, w sukni złotem haftowanej, wsparta na węzgłowiu. Nr. 861.

Anna Austryaczka, żona Ludwika XVIII króla fran-cuzkiego, w białej sukni wyszywanej perłami i w purpurze.

Pani de Soubise, w sukni różowej, z perłami, trzymająca pieska. Nr. 861.

Anna Eufrozyna Chodkiewiczówna, w habicie zakonnym, z różańcem w ręku. Nr. 872.

Konstancja ks. Lubomirska, żona Hieronima kasztelana krakowskiego, w stroju czerwonym. N. 87З.

Anna ks. Ostrogska, wojewodzina wołyńska, ubrana po zakonnemu, wsparta lewą ręką na książce. Nr. 877.

Szymanowska z Potockich, w sukni białej z czarną przepaską na szyi. Nr. 878.

Jenerał Henryk Dąbrowski, w mundurze. Numer 879.

===

¥/Ty wm /У A

'ii

[li

\s

r;

K.-..

fil

[Л

' .Щ

,/j

Ад

И!

SA

Rys. Konopacki.

Ryt. Ciechomski.

Stanisław książę Lubomirski, marszałek wielki koronny, kopia z obrazu Bacciarellego.

Henrietta, księżna orleańska, w sukni naszywanej kamieniami drogićmi i płaszczu złocistym z gronostajami. Nr. 866.

Księżna de Ludę, w sukni niebieskiej. N. 868.

Krystyna (margrabianka brandeburgska), żona Augusta II, króla polskiego, elektora saskiego, w płaszczu aksamitnym koloru szafirowego. Numer 869.

Jenerał ziem podolskich, Adam ks. Czartoryski, w zbroi i płaszczu czerwonym. Nr. 871.

Mikołaj Sieniawski kasztelan krakowski, hetman w. , koronny, w zbroi z buławą. Nr. 881.

Dietrich Doenhoff wojewoda wendeński, czarno ubrany z łańcuchem złotym zawieszonym na piersi. Portret po kolana, oznaczony liczbą 288.

Stanisław I (Leszczyński), król polski, w zbroi. Pół-fi-gury, w owalu oznaczonym liczbą 887.

Teofila z Rzewuskich ks. Lubomirska, żona Ksawerego, w białej sukni z krezą. Nr. 891.

Ks. Józef Poniatowski, naczelny wódz wojsk polskich, marszałek francuski. Nr. 89З.

Fryderyk August król saski, wielki ks. warszawski, z orderem orła białego. Nr. 894.

Ks. du Maine we fraku czerwonym z haftem.

Aleksandra z Chodkiewiczów ks. Lubomirska, (-|- 179З), w owalu, w sukni niebieskiej z krezą. Nr. 896.

Jerzy Wandalin Mniszech, wojewoda sandomierski, popiersie z brodą, w futrze. Numer. 897.

Włodzimierz Potocki, syn wojewody ruskiego w mundurze wojska polskiego. Nr.

900.

Konstancja z ks. Lubomirskich Rzewuska hetmanowa, gdy była dzieckiem, ubrana w białą na głowie chustkę.

Nr. 901 i taż sama trzymająca kosz kwiatów. Nr. 900.

Eustachy Potocki jenerał, w młodym wieku. Nr. 902.

Tadeusz Kościuszków mundurze. Nr. 90З.

Ludwika z Sosnowskich ks.

Lubomirska Józefowa, którą gdy była panną, kochał bohater racławicki; obok niego też teraz wisi. Nr. 908.

Klaudyna z Działyńskich Potocka w popiersiu. Nr. 904.

Marya Tcressa, żona Ludwika XIV króla francuskiego.

Nr. 906.

Księżna de Conti, ubrana w koronki i hafty Nr. 909.

Henrietta księżna francuska, królowa angielska, w sukni morowej, zdobnej kamieniami. Numer 911.

• Cesarz Napoleon I w mundurze. Nr. 768 i 912.

Ludwik de Bourbon książę de Bourgogne, w aksamitnym surducie czerwonym i peruce. Numer 91З.

Ludwik XV w młodym wieku, we zbroi. Nr. 914.

Katarzyna z Potockich Kossakowska (-J- 1796) trzymająca pieska. Nr. 915.

Mąż i żona w stroju hollenderskim, dwie pól figury oznaczone liczbą 917.

111

ШШк

i......m

W drugim korytarzu spotykamy jeszcze, między inne mi obrazami:

Gustawa Adolfa króla szwedzkiego. Nr. 927. Augusta II króla polskiego, w zbroi i płaszczu niebieskim. Nr. 918.

Augusta III króla polskiego, w mundurze aksamitnym brązowym i pancerzu. Nr. 920.

Piotra wielkiego Cesarza rossyjskiego. Numer 924. Annę, Cesarzową rossyjską,w płaszczu purpurowym.

Herkulesa zabijającego smoka, (Nr. 92З) oraz wiele obrazów z mitologii wziętych, lub innych. Wszystkich malowideł w obu korytarzach jest 69. Wymieniliśmy tylko ważniejsze.

te.

цн

Rys. Witkiewicz.

iiii

TH

Hl

ЙЁ

W sieni lewego skrzydła, która tak samo prowadzi z jednej strony do pokojów gościnnych, jak z drugiej znowu, strony prawej, do galeryi nowej, (na planie i5 a), widzimy cztery obrazy następujące:

Wizerunek Jerzego Mnisz-cha, kasztelana krakowskie

go, ubranego czerwono, z kołnierzem sobolowym i wstęgą błękitną orła białego, pół-fi-gury. Nr. kat. 856.

Portret Michała Mniszcha, podkomorzego litewsk. pułkownika regimentu z roku 1769, w mundurze czerwonym, haftowanym złotem i w kamizelce białej, owal. Nr. katalogu 855.

Jenerał artylleryi, sławny obrońca Kamieńca na Podolu, miecznik koronny, Jan Stanisław Kącki, wystawiony w zbroi, z kokardą czerwoną. N. 85y. Drugi w świątyńce nowej.

Przez sień, mieszczącą te obrazy, można wyjść na ga-

Ryt. Chełmicki.

Kardynał Dönhoff, w zbiorach willanowskich.

nek z drugiej strony pałacu będący, który wiedzie do ogrodu, a na planie oznaczony tylko w rysunku, tak jak ze strony drugiej, odpowicdnćj, werenda właścicielki

w prawem skrzydle gmachu. Ta werenda łączy się z ogrodem prywatnym, którego daliśmy w dziele naszćm rysunek.

«г

1Щ

«Billi

lib III

Ыс

teil

il

il

tellllp

mm

~p=~

Bill

IL

|М||Ш tel fef

tell

ИWM

Я

(ti

BF:

gigs

‘ ■■■ ■

1Ш

ggSr —    ---

==r    4__ - - ~=r-

fell

l-^=

_-T

|jf

inllllBBlm.. (§

iiiüs? p

tel

j/là

•?:

EISI

РшЖ1

ЦЩ£Ш

mil

sal?

il

..

<■

<•

Il m

: il*

II

ШЬ

Slip

■ШМ

m

5Ś

üJlÛTiifhj:

il

il

...

V Л'

!ll

щК

m

ЖШ

<g

иди

v\N .\4\ ;

Paire

SJ

/•

<§

11

...

W '

Wlim,

gàajft

mmmm

*~'i>

ggj^l

i' ÆL3-

я

\Л

fvl

il

,■¹

йот m

IP

it

ff

i,

!rrT~

y ||

gg

.i

sa

§S]

gpl iis

Rys. X Pilatti.

Ryt. Śląski.

Król Jan III w wieku podeszłym z portretu w zbiorach willanowskich.

‘l

NOWA ŚWIĄTYNIA PARSKA

Л-

Li

edwie tylko z jednej strony (bocznej) podaliśmy na str. 70 widok dawnego kościoła willanowskiego, w oddali po za wystawionym pom-ТЖ nikiem dla Stanisława i Aleksandry Ш$г| Potockich, rysowanym przez Dy-ЖД mitrowicza. Mały ten kościółek ШШ zastąpiła dziś trzecia już z porządku, wspaniała, nowa świątynia z daleka widna oczom jadących z Warszawy. Na tym obrazku, nie ma jeszcze żadnego ogrodzenia, bo wtedy była nawet droga po za polem, której teraz nie ma.

Ale zanim powiemy o nowej świątyni, rzucić tu musimy słów kilka o jćj budowniczym.

Wkrótce pół wieku dobiegnie, jak młody jeszcze Henryk Marconi, sprowadzony do kraju przez Paca dla wzniesienia pałacu w Dospudzie, zajmował się przerobieniem pierwszej kaplicy obok za-krystyi w kościele Kapucyńskim, w której pod sarkofagiem było złożone serce Jana III. Nie spodziewał się wtedy, że ostatnią jego pracą w obranym przezeń zawodzie, będzie wspaniała świątynia w dawnej tegoż króla rezydencyi! Przez ten czas, poczynając od skromnej w nader skromnym ko-

i il

3i>£

il

ściele kapliczki, znakomity budowniczy wzniósł 25

Wdzięczność więc ka-

świątyń w kraju naszym, zała, w kościele willanowskim, jako w ostatniej

świątyni przezeń wykonanej, umieścić jego popiersie, dłuta Simonettego, ze stosownym podpisem łacińskim.

Z obicia w sypialni króla.

Najdawniejszy kościółek drewniany, mieścił się — nieco dalej, gdzie jest brama ogrodowa. Książę August Czartoryski, który z żoną Sieniawską otrzy-

gyfc.

rf

fei

il

mał Willanów, wymurował inny kościół w miejscu, Dzisiejsza właścicielka Aleksan-

gdzie stoi teraz, dra z hr. Potockich hrabina Potocka, wraz z zga

słym małżonkiem hr. Augustem, śmiało żna, iż na nowo dźwignęła z gruntu okazałą świątynię. Z dawnej bowiem budowy, istniejącej do roku i85y, zaledwie zostało sklepienie głównej wy, ze ścianami, na których wsparta.

Mało jest kościołów, nie tylko w okolicach, ale i w samej Warszawie, któreby dorównały wspaniałości, a zarazem prostocie, z ducha prawdziwego chrystyanizmu płynącej ; któreby tak zdołały

zew

rzeć mo

na

zaspokoić wszystkich i pod względem stylu nętrznego i ze względu ozdób wewnętrznych, jak świątynia willanowska. Na to ostatnie upiększenie składały się Włochy, kraina sztuki, z krajem, na

■*

III!

gg": fl||

II

Ryt-. P. Dziedzic.

ш:

ilMIt

HI

iiii

in

_£ ;

XL

ïïi

- il

__I

»ill

■■I lu

h: .

Pssj

Ilf

ЩШЙ

Hi

,l|

ff; i

il

I.

r"

ÜL¹

ЩЩЁЁнуУ

fcr

§i

-Ж

’у

вмкВишИ

tim

lig

Щш

fl г

*!р

Л,

mi

ГГ;

О

Пиша

mm

ш

щт

ШЦз

i'

яа

ismmm

Éissi

шш

щи

Шк

мЛт

ГПГ

—гЙ

kościół "Willanowslsi.

щ^2

я/я

11.4

Г;

ÉBi

Ж‘fi

шш

I-

?-=

L-j

р_

-УШщ

У Ł-И

ilp

PH

11

ШЩ,

пггт

Hl

Üb:

liii.

г§^Г|_.

Ir

ШН

Ш1

PJggpf

Rys. Dymitrowiez

«

*

Д

*

#

*

i

!

1

»

»

«

•V

#

ß

.

r

«.*•

$

•4

i

' r

\ A k •

*

*

#

*

«

którego ziemi poświęcono dom chwale Pana nad Pany !

Któż nie wić, z jakim przepychem w ostatnich czasach upiększono Willanów, tę dawną siedzibę królewską i książęcą? Obok takiego więc pałacu z XVII wieku musiał być w odpowiednim, a przynajmniej nader zbliżonym stylu, postawiony Przybytek Pański.

Kopułę jego zdobi godło zbawienia, wzniesione na sto kilkadziesiąt stóp nad poziom; kształt ogólny świątyni od dołu, aż do samej .góry, wyobraża także krzyż, formy ćwierćkulistćj : ramiona zakończone frontonami, na których stoją apostołowie wyrzeźbieni przez D. Zalewskiego, Leona Mo-latyńskiego, Krasuskiego i Cenglera.

Płaskorzeźby na ścianach, oraz sztukaterye zdobiące świątynię zewnątrz i wewnątrz, oprócz wymienionych już artystów, wykonywali jeszcze: Myszkowski, Pruszyński, Marconi i Klimczak, chłop willanowski, który już nie żyje. Ale dosyć już opisywać budowę, której piękność najlepiej wystawia załączona tu rycina, według rysunku Dymitrowicza na drzewie przez Dziedzica wykonana. Zresztą opis pod względem techniczno - architektonicznym, przez pana Jana Heiiricha, znajduje się w posz. Dziennika Politechnicznego z roku i860; tam więc ciekawszych odsyłamy czytelników, a sami przejdziemy do wnętrza świątyni, które wtedy nie by-

ш,

I i 11

fi

ło jeszcze rozpoczęte.

W wielkiej niszy, zakończonej u góry sklepieniem z kassetonami, u dołu pasadzką scaliolo- WpjL wą mozaikowo-wzorzystą, z napisem roku odnowienia, właściwie zaś wzniesienia, mieszczą się drzwi główne kratowe, wyrobione przez J. 'Trojanowskiego, w ślusarni willanowskićj, oraz para drzwi po bokach, stosownemi zdobnych otoczeniami.

Jak mało zostało z murów dawnych, tak również mało i wewnątrz z dawnego kościółka pamiątek- Jest tylko chrzcielnica, ów przypominek wstępu do wiary naszej i życia, oraz dwa nagrobki Potockich, te ostatnie pamiątki doczesnej bytności owych znamienitych mężów! Kiedyśmy już potrącili o groby, to o nich i dalej mówić będziemy.

Kaplicę N. P. Maryi, pod którą mieści się grób rodzinny, zdobi odwieczny ołtarz wsparty na podstawie marmurowej. W nim obraz według pomysłu zawartego w bulli Grzegorza XVI danej ar-cybractwu nawracania grzeszników. Kopię tegoż malowidła oglądaliśmy w dzisiejszym kościele warszawskim pod wezwaniem ś. Anny (niegdyś Bernardynów). Na oryginale willanowskim, Kupelwieser z Wiednia wykonał obraz Bogarodzicy, do której wie-

V,

fm

"W

le rąk wznosi się o pomoc. Jedyny to utwór nowszy obcego pędzla; bo wielki obraz włoski, będący w ołtarzu głównym, uważać musimy jako pamiątkę wziętą ze starego ołtarza drewnianego, o którym tu mówimy. Wszystko zaś pochodzi z kaplicy książąt Lubomirskich, a dawniej jeszcze Kmitów w Wiśniczu. Ramy w ołtarzu wielkim, zastosowane do całości architektonicznej, są większe od obrazu dawnego, który jest pokroju prostokątnego; dorobił więc owal i całość odnowił, sławny nasz artysta-restaurator, były kustosz Muzeum sztuk pięknych w Warszawie ś. p. Jacenty Sachowicz.

Pamięta jeszcze miasto nasze dwa pogrzeby do Willanowa: panny Amelii Potockiej, zgasłej i85g roku i hr. Augusta Potockiego, w dziesięć lat później zmarłego. Po 'zgonie tego ostatniego, jako współzałożyciela świątyni, dzisiejsza pani willanow-ska, ze stosownym obrzędem religijnym, przeniosła zwłoki tak męża, jak i innych członków téj rodziny, z kaplicy cmentarnej do kościelnej. Tu pozostały nietknięte, dwa dawne, podłużne sarkofagi, kształtów greckich, z nowożytną symboliką, dwóch braci Potockich, znanych w dziejach : Ignacego, członka komissyi edukacyjnej, marszałka wielkiego wielkiego księstwa litewskiego, który sejmu czteroletniego był wiekopmnym uczestnikiem, radą, pracą i wymową (-j- 1.810) i Stanisława, prezesa senatu, ministra oświecenia publicznego i wyznań religijnych w. m. w. m. i t. d.,* (-j- 1821 w Willanowie, w jednym z tych pokoików 2-go piętra w prawem skrzydle, które nie są na planie oznaczone liczbami, ani rysunkiem).

Nad wspomnionym nagrobkiem wojewody, błyszczy u góry, na tle złotem, wizerunek żony mini-nistra, Aleksandry, córki Stanisława Lubomirskiego i Izabelli z Czartoryskich, jako szczyt pomnika marmurowego jej pamięci poświęconego. Podo-bnyż z drugiej strony ołtarza portret nad szarym sarkofagiem Ignacego Potockiego, jaśnieje na pomniku poświęconym Aleksandrowi hr. Potockiemu, ojcu ś. p. Augusta, oraz żyjących hrabiów Stanisława i Maurycego Te wizerunki na blasze malował Leon Biedroński, podług oryginałów znajdujących się w pałacu willanowskim.

Boczne okno rzuca dość światła i na całą kaplicę i na dwa pomniki aż zanadto skromne założycieli kościoła dzisiejszego. W jednym z nich, na szarym kamieniu marmurowym, przeznaczonym dla ś. p. Augusta, jest już napis stosowny. Stanowiący z nim jednę całość drugi marmur, o połowę mniejszy od kamienia rodzicielskiego, czeka jeszcze na małżonkę jego... Samaby prostota tych nagrob-

Album Willanowski.

44

M,:Ä*

Ш\

Гу*,'

p.

L;

i;!\

iii

i,

[Pa

шЩЁшШЖ

•>î V

Li

mi

ршш

in

(f ц

mm

шт

ШШМк

Й-i-;

11

cesarza

strzańskiego wyrobił wr Warszawie Leonard Marconi. Organy zaczęte były przez Mielczarskie-go, skończone po jego śmierci przez Józefa Szymańskiego, a rzeźbione przez snycerza Józefa Górnickiego dzisiejszego kustosza T. Z. S. P. w królestwie polskiem. Konfessyonały zmniejszone we-

kościoła S. Piotra.

na

w ne

kow godną była pochwały, gdyby w uniesieniu dla pięknego serca fundatorki mimowolnie zatrzymać się nie przychodziło na wypukłorzeźbie z terra cotta, starożytnej • Lucca de la Robbia, wyobrażającej N. Pannę, z dzieciątkiem zrywającćm lilię. Tym białym, pięknym, czystym, zerwanym z ziemi kwiatem była Amelia Potocka, córka generała byłych Wojsk P. i Izabelli z Jelskich. Im jest prawdziwsze i żywsze uczucie, tern się krócej i prościej tłumaczy. Dla tego z serca płynące słowa wprost do serc czytających trafiają i nakazują wierzyć prawdzie:

PRZYJACIÓŁKA CALEM SERCEM ZA ŻYCIA I PO ZGONIE Z NAMI ZOSTAŁA !

Pełen szczerości otwartej napis, daleko więcej mówi, niż długie panegiryki z wieku XVII, niż naj* lakoniczniejsze, acz z ciężkością ważone i dobierane słowa klassyków nowoczesnych, któremi zdobili mauzolea i wspaniałe pomniki. Któżby z ludzi nie zapragnął mieć na grobie podobnego napisu ?

Nie możemy opuścić tej pamiątkowo - historycznej kaplicy, aby nie rzucić okiem na posadzkę, w której środku są drzwi z ogromnego kamienia prowadzące do wnętrza grobów: mają one z jednej strony godło śmierci i nicości — trupią czaszkę; z drugiej oznakę zbawienia i nadziei — krzyż pański; pomiędzy niemi napis:

REQUIESCANT IN PACE

Naprzeciw mieści się kaplica bractwa ś. Anny z obrazem tejże patronki, malowanym przez zgasłego już artystę ziomka Nowotnego, podług freska Pinturichego, znajdującego się w San Piętro in Montorio w Rzymie, z kompozycyi już zatraconej Leonarda da Vinci. Sam ołtarz wykonany z alabastru naddniestrzańskiego i ozdobiony antepedium ze starej kaplicy wiśnickićj: tak więc pamiątki po Kmicie i Lubomirskich, rozdzielono w Willanowie aż na trzy ołtarze główne. Obraz Pana Jezusa tu będący kopiował Postępski z oryginału rzymskiego w kościele del Jesu przez Pompea Battonfego. U góry freski malowali według pomysłu własnego: warszawianie Antoni Kolberg i Marconi, już nieżyjący.

Napis ze strony zewnętrznej kaplicy, następujący:

Bogu na chwałę!

Kaplicę tę bractwa ś. Anny,

RAZEM Z KOŚCIOŁEM WZNIESIONĄ, ERACIA I SIOSTRY Z WlL-LANOWA, PoWSINKA, AUGUSTÓWKI, ZAWAD I SlEKIEREK, WŁASNYM NAKŁADEM WYKOŃCZYLI I PRZYOZDOBILI 1865 R.

Dowód najwymowniejszy dobrego bytu włościan, którzy trzydzieści kilka tysięcy listami zastawnć-mi złożyli od razu na kaplicę św. Anny.

Między tćmi dwiema kaplicami wznosi się wielki ołtarz z marmurowy wykonany przez A. Sikorskiego i Leonarda Marconiego. O będącym tu obrazie, jużeśmy wspomnieli wyżej. Drzwiczki do taber-naculum są w^yrobem rzymskim, równie jak mozaika w antepedium; krzyż starożytny pochodzi z Florencyi, łańcuch zaś i lampa z Wenecyi.

Fundatorkę, będącą w Krakowie, uderzyły w oczy zaniechane lichtarze starożytne, które zasługiwały na uwagę z powodu swej dawności i piękności. Ze zdjętego w części tylko wzoru, wykonał je Filleborn w Warszawie. Tak wdęc w ołtarzu wielkim znalazł się zabytek archeologiczny z kościoła P. Maryi.

Balłustrada przed ołtarzem jest z marmuru „Bar-diglio“ i czerwonego węgierskiego; drzwiczki bron-zowe, wyrobione w zakładzie warszawskim Rotha.

od kopułą przepyszna mieści się po s a d z к a, której by pozazdro-,, ściła niejedna najwspanialsza budowa. Skła-

da się z tafli okrągłych granitu egipskiego, rzniętej z wspaniałej kolumny pozostałej ze świątyni pokoju w Rzymie, wystawionej przez Adryana. Tę kolumnę ofiarował fundatorom kościoła willa-nowskiego o. ś. Pius IX.

Ambonę z alabastru naddnie-

W!

ii

dług rzymskich wzorów, z

W zakrystyi płaskorzeźbę wyobrażającą Ojca S. Piusa IX wykonał Leon Marconi; szafy zaś drewniane na apparata kościelne robiono w stolarni willanowskièj pod kierunkiem Raczyńskiego. Rzadko znajdzie się w kraju, a tembardzićj prowincyi, dom boży tak obfity w piękne i gusto-apparata kościelne, jakieśmy tu oglądali. Szcze-

li

|i|bf

i¹"!»

Przytoczyliśmy napis zewnętrzny, znajdujący się na kaplicy bractwa św. Anny, wypada zakończyć odpowiednim napisem będącym z drugiej strony, na kaplicy pamiątkowej, pod nazwaniem N. P. Maryi:

fTZi

z___~

gôlniéj przepyszne i pełne piękności są ornaty, odpowiednie najzupełniej nazwie swej łacińskiej. I nic dziwnego! bo ku temu przyłożyła rękę ta, która jest na czele wszystkich pań, wspierających biedne kościoły w kraju. Jakżeby i najbogatszy kościół willanowski mógł pozostać bez jej wsparć i opieki?

Oprócz trzech opisanych, są jeszcze dwa ołtarze w nawach bocznych; na prawo Chrystus w cierniowej koronie, z marmuru carrara, dłuta Henryka Stattlera, Krakowianina; oraz na lewo obraz ś. Barbary i wyobrażenie ś. Józefa, patronów dobrej śmierci, malowane przez Warszawianina, Fr. Drewaczyńskiego, dziś zwanego Fra-Angelico, i przebywającego w klasztorze ks. Dominikanów w Rzymie, u ś. Sabiny. Oba ołtarze ozdobione antepediami z marmuru pa-lermitańskiego; stiuki są L. Marconiego; inne zaś roboty marmurowe A. Sikorskiego.

U góry wkoło przybytku bożego są napisy wyjęte z pisma świętego jak n. p.

Domus mea, domus orationis vocabitur, dicit dominus. In ea omnis, qui petit, acci-pit. i t. d.

Poświęcił kościół w dniu 4 grudnia 1870 r. ksiądz Metelski, dziekan warszawski.

Syn Henryka Marconiego, po zgonie ojca, dokończył tej przepysznej budowy.

Trzynaście stacyj w około obmurowania kościelnego i czternasta przy ścianie kościoła, były, kolorowanemu wypukłorzeźbami, sprowadzonemu z Monachium, ozdobione. Lecz, że naszego klimatu nie wytrzymuje papier mache, przeto właścicielka Wil-lanowa zamieniła je nowćmi podobnćmiż stacyami z terra cotta wykonanćmi.

,,BOGU NA CHWAŁĘ !

Kościół ten parafialny

PO NAD BIURAMI DAWNEGO WZNIOSŁA OD l85yR. POBOŻNOŚĆ ś. p. Augusta hr. Potockiego, dziedzica WILLANOWA, W GROBACH TU POCHOWANEGO 1867 R. KTÓREGO DUSZY, POKÓj!

Jego wdowa, Aleksandra z Potockich,

DZIEŁO MĘŻA UZUPEŁNIŁA 187О R.

|Л -

Mf

ilk.'!'

si

Ш1

OKOLICE WILLANOWA

nem i sap,

za-

Jan III w wieku zgrzybiałym.

\\

rowadzą ciekawych podróżników trzy ЛУГ drogi z Warszawy do Willa nowa. Pierwsza najdawniejsza, zowiąca się królewską, wysadzana niegdyś lipami a dziś różnćmi drzewami pomiesżanćmi, czy na się od rogatek belwederskich.

Druga od rogatek czerniakowskich przez Czerniaków, dzieli się jeszcze na dwie odnogi, wiodące albo wprost przed kościół willanowski przez bramę wytkniętą dwoma słupami murowanćmi, albo też do osad wieśniaczych. Trzecia z nich najdłuższa, ciągnie się przez Mokotów, Wierzbno, Królikarnię i skręca się w bok ku nowej drodze zrobionej kosztem hr. Aug. Potockiego przed dwudziestu kilku laty.

Ta ostatnia przechodzi przez pola należące do Gucina i prawic dotyka gaju pięćdziesięcioletniego, poświęconego pamięci dwóch braci, Ignacego i Stanisława Potockich.

Nim wszakże obszerniej opiszemy gaj Potockich musimy kilka słów powiedzieć wprzódy o samym Gucinie.

Aleksandra i Stanisław Potoccy, upiększając Willa-nów, którego utrzymanie za świętą uważali powinność, zapragnęli jeszcze zostawić coś oddzielnego dla tćj miejscowości, z obu stron rzeki. Na pamiątkę więc dwóch

wnuków, babka wzięła pola nadwiślańskie i nazwała Mory-sinem (od zdrobniałego imienia młodszego syna Maurycego); dziadek zaś obrał sobie miejscowość przytykającą do Willanowa od Warszawy i dał jej miano zdrobniale wnuka, Guciu, (August, Gucio).

Trzy lata przeznaczyli sobie małżonkowie na wzniesienie Gucina i upiększenie Mory-sina, obiecując, że nie zajrzą do miejsc owych, aż po zupełnćm ukończeniu robót, lub przynajmniej po upływie zakreślonego czasu.

Potoccy dopełnili danego sobie słowa — i kiedy Wojewoda ujrzał po 3-ch latach Morysin, rzekł do swej żony, iż choć nie zajmowała się, tak jak on, Winkelmanem, jednak posiadała wiele smaku estetycznego i dowiodła, że nie same tylko teorye prowadzą do praktyk odpowiednych.

Podanie nam nie przechowało pięknego słówka jakiem niezawodnie wojewodzina odrzekła mężowi o Gucinie. Ale za to nieco-obszernićj opiszemy tę miejscowość, w której minister niejednę z prac wykonał.

Sam dom mieszkalny nie ma w sobie nic osobliwszego, tćmbardzićj, że przez tak długi czasu przeciąg kil-kakroć był odnawiany. Ogród także wielokrotnie prze-

II!

!!!!!!

Шы

пШЯш!

ниш

:!!Ч

1Ш

шЩШ

vHIR

[•

tovï

ттМ

IIP

ШШЯЯГа1

li

h

•i

li

.•Si-

i.:

■■w

TÉ- I

liii

liii

рей!

•iii

i'.

Yt

c;

Ili

Mi

н|ш|ёЙЕд

13

У lir

I

I

:;i:

Lii

ЦШ';

ЩЖ

.;• ą

<$

iii:

\.

i!jj

iii

;{!!

ii

!!!!

•ni

::::

ii

ii

ii

II

iii!

Bpi

liii

ЩЩ

_EÜHiiiii^pS^ liii

1Л

Rys. Buchbinder.

Ryt. P, Dyamentowski.

Hrabina Aleksandra z hr. Potockich Potocka.

Album Willanowski.

45

'r- -    :

töÄ, '

ft«MK :

ОМ

11!

ЩШВЁЯвШ

Rys. Witkiewicz.

wnu-

ШШ

------- ■ в

A 'Ш

шт

J.a

HÉüy

ЖШШ1

: ’s

УМ

lui

Ryt. Dziedzic.

Marya Kazimira, królowa polska, w stroju koronacyjnym, malowidło Nefschera w zbiorach willanowskich.

mieniał swą postać i niezawodnie z dawnych drzew owocowych mało-co zostało, a z kwiatów, ani jeden.

Były tu zapewne przed pięćdziesięciu laty i rzeźby, jak to widać z napisu wierszowanego przy wyobrażeniu Fauna:

Kochanku nymf pierzchliwych, Faunie kezionogi! Miej w twej opiece sadek i te wszystkie progi ; Czuwaj nad pięknem kwiatów i owoców rodem, Czuwaj, by Guciu nie był złodziejów⁷ przechodem; Stań mu od tęsknych gości i bębnów⁷ w⁷ obronie. Za to róża z fijołkiem uwieńczą twe skronie,

A dzień prawdziwie godny trzeciego Augusta Starym węgrzynem skropi twoje usta.

Minąwszy spory staw, widzimy okolony zagrodą gaj, przeszło ze dwie-stu kilkudziesięciu drzew starych złożony. Histo-ryą tego ustronia znajdujemy w książce podłużnej (o której wspomnieliśmy na str. 21) z nadpisem:

„Gucin“. Tu czytamy na czele:

„Położenie wdzięczne miejsca było powodem szanownemu właścicielowi w r. 1817 do wybrania i upiększenia tego ustronia. Na kilka lat przed skonem, zajął się ozdobą jego i tu wolne chwile od prac publicznych, odpocznieniu i naukom poświęcał. Tu dni cale przebywając, wiele dzieł utworzył i ukończył. Tu, w dni świąt, przyjmował na ucztę wiejską odwiedzającą go rodzinę i przywiązane do siebie osoby. Sam kierował pracami ku wygodzie i ozdobieniu lubego sobie schronienia, któremu nadał imię ka: Gucin. W tćm więc ulubionćm mu miejscu, krewni, przyjaciele, obowiązani i zachowujący wysoki szacunek cnót i zasług dla kraju nierozłączonych w niczćm braci, powzięli myśl nową uczczenia ich pamięci zaszczepieniem gaju, w którymby każde drzewo zasadzone ręką przyja-źną, tworzyło pomnik żalu, wdzięczności, wyrażając wzrastające z samym czasem ich uwielbienie i sławę w potomności. Straż gaju tego, w przyszłe i najpóźniejsze czasy powierzona jest tym, którzy ceniąc cnoty i zasługi, i szanując przeto zostawione im przez wdzięczność pa-

miątki, sami się ich godnćmi okazuj ą“. Toż samo wyryte i na kamieniu w gaju, z małym dodatkiem nazwiska prezesa senatu i ministra.

Na kartach książki następnych, których jest przeszło dwanaście zapisanych, (czyli stronic 25) czytamy własną ręką nakreślone imiona krewnych, uczonych, przyjaciół, i wdzięcznych osób, sadzących w tćm ustroniu gucinowskićm drzewa na pamiątkę dwóch braci Potockich.

Rozpoczyna ów poczet syn wojewody, Aleksander Potocki, (2 października 1821 r.), oraz: hetmanowa Rzewuska z Lubomirskich, siostra wojewodziny Potockiej i jej

bratowej, Ignacowćj; Ma-rya z Rzewuskich Potocka i Rozalia z Lubomirskich Rzewuska. Tej ostatniej ręką posadzona jarzębina uschła — i dla tego w rok potem 22 września 1822 r., zasadziła nowe takież drzewko z dopiskiem: „na dowód i pamiątkę czułego przywiązania“. Ostatni klon posądził 9 listopada 18З0 r. Feliks Sa-palski były major wojsk polskich.

Prawie 12 rodzajów drzew zebrało się na ten piękny gaj do dziś-dnia zieleniejący wdzięczną pamięcią. Składają się nań dęby, orzechy, jawory, brzozy, jesiony, akacye, klony, świerki, jarzębiny, oraz kilka gatunków topoli nadwiślańskich, włoskich i amerykańskich. Nie będziemy nużyli czytelników nomenklaturą rodowodową krewnych i powinowatych bliższych lub dalszych. Wspomnimy tylko literatów i mężów dobrze krajowi zasłużonych.

Poczynamy od zapisanych w pierwszym zaraz miesiącu sadzenia, to jest w październiku 1821 roku. Drugim po wojcwodzicu Aleksandrze, zapisał się Jan Buczyński; dalej za rodziną następują: Józef Lipiński i jego synowicą Katarzyna Lewocka, (dziś jeszcze żyjąca literatka), Adam Czartoryski, kurator okręgu naukowego wileńskiego, który za swych rodziców, jenerała ziem podolskich i Izabellę z Flemingów, swoję żonę i jej matkę (z Zamojskich Sapieżynę) drzewa pozasadzał. Tegoż dnia dąb

mm

Bi

bt

-..

di

II

Konstanty ks. Ostrogski w sali marmurowej.

iii

•1!=. m •:

ii

■m. -,

il

4 t- X

□il

im

i®

» is

wSÈ

ÊÜ

o-

flip

prezesa

i orzech amerykański własną umieścił tu ręką J. U. Niemcewicz i arcybiskup Hołowczyc „prawdziwie przywiązany przyjaciel“. Następują, w tymże jeszcze miesiącu: Pancer (który później zjazd warszawski budował,) Leon Potocki, Tomasz Swięcki, ks. Marya Wirtembergska (na pamiątkę przyjaźni), Jary Rudzki, ks. Antoni Kotowski pijar, Antoni Bieńkowski, Marcin Mołski, Feliks Czarnecki senator-kasztelan, Walenty Sobolewski, Piotr Bieliński senator wojewoda, (w dowód niewygasłego swego przywiązania 1822 r ); Tadeusz Mostowski minister spraw w. kr. poi. Marcin Bade-ni, Stanisław Staszic, Wawrzyniec Surowiecki, który 14 wierszy napisał i Antoni Wyczechowski.

Oprócz tych imion czytamy tu jeszcze podpisy własnoręczne osób następnych:

„W dniu 3i października 1822 roku imieniem Ludwiki z Sosnowskich ks. Lubomirskiéj, kasztelanowej kijowskiej, J. U. Niemcewicz na pamiątkę nieodżałowanego męża S. Potockiego zasadził topol nadwiślańską“.

Na drugiej zaś stronie czytamy :

„Aleksandra z Lubomirskich Potocka na pamiątkę kochanego 1 nieodżałowanego męża, ktorego cnoty domowe jćj życie uszczęśliwiły, sadzi dąb i klon, 2 listopada 1822 roku.“, (w dzień zaduszny).

Dalej idą podpisy: Zygmunt Vogel professor uni-w ersytetu, Samuel Bogumił Linde, Eustachy Marylski, Stefan Garczyński (jako uczeń), Stanisław Bratkowski.

Szymon Kassyanowicz (ucz III. ki. liceum,) napisał 8 wierszy, kończących się słowy:

„Uczci ten gaik święty nasz prawnuk daleki,

W nim pamięć Potockiego żyć będzie na wieki“.

Inny dwuwiersz skreślił Jan Kolumna Żabo-klicki, mistrz obrzędów:

„Miła, choć smutna pamięć w tym świerku i klonie Braci sławnych za życia, płakanych po zgonie!“ Szubert dyrektor ogrodu botanicznego, z ogrodnikami Ginterem i Akermanem, posadzili: Thuja orientais, Liviodendron tulipifera, Fraxium excelsior i Acacia viscosa, w dowód wysokiego poważania i wdzięczności za troskliwe starania ministra około założenia i upiększenia ogrodu botanicznego w ciągu jego urzędowania, 7 kwietnia 182З r.

Dalćj następują imiona: Feliksa Bernatowicza, ks. Kra-snodębskiego kapelana puławskiego, Anny z Tyszkiewiczów D. Wąsowieżowej, St. Wodzickiego, Zygmunta Stry-ińskiego i innych.

Do opisanego już w części gaju Potockich, podług znalezionych w pałacu pamiątek we wspomnio-nym albumie, dodać należy, iż od strony Gucina prowadzi doń brama z napisem u góry, powtórzonym z kamienia:

„Gaj poświęcony od przyjaciół pamięci Stanisława i Ignacego Potockich. — Straż gaju tego w najpóźniejsze CZASY POWIERZONA JEST TYM, KTÓRZY CENIĄ CNOTY I ZASŁUGI PUBLICZNE“.

Pomnik najpićrwszy, dość skromny, wśród cieni drzewT własną zasadzonych ręką, wzniosła żona jak to wskazują słowa: Stanisławowi kostce hr. Potockiemu, PREZESOWI SENATU KRÓLESTWA POLSKIEGO, W MIEJSCU ZAŁOŻONEM I OZDO-BIONÉM PRZEZ NIEGO, GDZIE W DŁUGICH I CIĘŻKICH CIERPIENIACH SWOICH, LUBIŁ SZUKAĆ POCIECHY I ULGI, ALEXANDRA z XX. Lubomirskich Potocka,

MAŁŻONKA, WZNIOSŁA TĘ PAMIĄTKĘ WDZIĘCZNOŚCI SWOJEJ ZA SPĘDZONE Z NIM LAT 46 W SŁODKIEM I SZCZĘŚLIWEM POŻYCIU. DNIA JĄ WRZEŚNIA 1821 R.

Na ławce przy pomniku czytamy:

„Cnota, zasługa, cierpienia i czyny dla kraju, miłość przyjaciół i wdzięczność obowiązanych, byłyby zni-komemi jak życie, gdyby się granicami jego zamykały. Lecz zgon jest początkiem żywota. Tam idą za wami, Ignacy i Stanisławie Potoccy! wdzięczność rodaków, szluby przyjaciół i obowiązanych, bo to .tylko, po stracie waszej, rzetelnie p ciesząc zdoła“.

Na jednym z kamieni wyrażono:

„Dobremu panu wdzięczni włościanie Dóbr willanowskicii, w dniu 14 września 1821“.

W innćm miejscu wyryto pod urną na ka-

mieniu :

Pamięć rzadkich braci i obywateli Ignacego marszałka w. w. k. l. i Stanisława senatu kr. p. Potockich.

T. Mostowski minister s w. k. p. z żoną M. z Potockich Mostowską i z sześciorgiem dzieci

ZA TROSKLIWE STARANIE

kazał:

modrzewów 10 w jednym okręgi zasadzili, d: 12 lutego 1822 r.

Na innym znów kamieniu wyżłobiono :

„Szubert dyrektor ogrodu botanicznego wraz z żoną I OGRODNIKAMI GlNTER I AkERMAN,

W DOWÓD WYSOKIEGO POWAŻANIA I WDZIĘCZNOŚCI

ś. p. Stanisława Potockiego

PREZESA SENATU MINISTRA WYZNAŃ REL. 1 OSW. TUBL.

Z trzeciego boku

Natal ja Potocka

Z czwartego wreszcie boku Alexander Potocki wyryć

Dziadowi dziewi moich. Łączył cnoty obywatelskie z słodyczą domowego pożycia.

i!

===

цЦ

If!

f;

ум

jljj

••d

•/••л

Йй!

Йй

rî

b.

iEi

!!i'

■•T.

■ J

:V

Jg

il!

шт

SSP

b.

Rys. AU. Gerson.

Ryt. Malinowski.

Rotunda w parku Morysin.

TE DRZEWKA POSADZILI

OKOŁO ZAŁOŻENIA I UPIĘKSZENIA OGRODU BOTANICZNEGO

w ciągu Jego urzędowania,

DNIA 7 KWIETNIA 182З ROKU.

Kolumna czworoboczna z prawej strony kamienia

nosi napis

Maurycy Potocki

Z lewej zaś strony

August Potocki

Skończywszy opis gaju, który oby trwał jak najdłużej! nie możemy pominąć ostatniego jeszcze napisu, będącego pod wystawką w Gucinie przy kościele:

Założyciele Gncina do następców:

„Bój się Boga, szanuj starszych, kochaj bliźniego; umiarkowany w rszczęściu, nie rozpaczaj w przygodzie, a szczęśliwy ile człowiekowi jest wolno, poglądać będziesz okiem spokojnćm na to przejście z życia do wieczności“.

i ll li

hi

тШ

Я г^ш1

■'•л

ШЁ.

I*

жшШ

яи

ИИ

Щттш'

siliSgy

SÜ

y*

Г;

шш

■Я

VS

ш!;

ЧА

ii____

si

\\\\

u::. 1

.V

üt

' vy

№■

"i

.

'УУ'У

=^~

!/1

_ д.'к *:•

fft/vfl

Л.-Л;

ii

I

.1

--

"lii

hf

==

Si

;!:

IT

lii

л%

г'- :

ЙС¹"'; !’;ii S

il

|1

г(

|Ж

>-я?

-il:

•i

i'

шэ

IÎ1L

(/

ре

wem

.ч

■iE

гр4

Цк

^-==

-■^Г==

Lg^M

Па

///

а*

II

ii

д»

~г. ‘

5?Ж

/Л

Чк

т

|1р

i

ais

т

т

М\

У/

Va

/Л

==: =

мш\

■feg

illffli

ri

II lr

Г.:

ii

IS

,1

кГ'

НШШнЩиШ

il

ni

■■■■■

RDffi

I'.l

Rys. Buchbinder.

Ryt. P. Dyamentowski.

August hr. Potocki.

Album Willanowski.

na

ł wierszyk o Faunie wyżej przy-

II

ШГ

lii

ER

Z gaju braci Potockich, nie dojeżdżając do Willanowa, zwraca się na prawo drogą ku Natolinowi, który z powodu położenia, należy do najpiękniejszej okolicy. Za króla Jana 111 była w tćm miejscu bażantarnia. Nazwę zaś dzisiejszą przybrało to ustronie od imienia Natalii, córki wojewódzka Aleksandra hr. Potockiego.

Objaśnia zresztą zwiedzających i wiersz leżącym niedaleko pałacyka kamieniu wyryty:

0 imię lasku tego, mówią że przed laty,

Zdobiące go, spór wiodły, miedzy sobą kwiaty:

Każdy z swych wdzięków własnych prawo sobie rości, Nawet skromny fijołek, róży coś zazdrości;

W tćm świeższa Natalia wpośród nich się rodzi,

Gaj zowią Natolinem i kłótnia się godzi.

Znaliśmy ministra oświecenia jako głośnego w swoim czasie estetyka i mówcę; tutaj występuje jako poeta, wynurzając uczucia dziadka dla ukochanej wnuczki, toczony, zdaje się być jego utworu: przynajmniej tak miejscowe niesie podanie.

Również czworowiersz wyryty na kamieniu w Natolinie roku 1807, dnia 3 maja, zapewne skreślił swćm piórem wojewoda, choć rym i do założycielki odnosić się może:

Wy! którym winna jestem dni pełne swobody,

0 bóstwa pól wesołych i wiejskiej zagrody!

Sprzyjając pracom naszym, kłosom nieście plony,

Kwiat łąkom, owoc sadom, gajom cień zielony!

Wpośród różnodrzewnego lasu, na wzniesieniu najwyższćm, widnieje pałacyk. Za czasów królewskich, był tutaj tylko mały budynek, który powiększył książę August Czartoryski, niegdyś wojewoda ruski, wtedy, gdy córkę Izabellę dawał w zamężcie księciu Stanisławowi Lubomirskiemu, m ar szalkowi к o r o n n e m u.

Zrujnowany za czasów ostatniej wojny w XVIII wieku, pałacyk ten podźwignęła i do lepszego niż był przywiodła stanu Anna z hr. Tyszkiewiczów, pierwsza małżonka Aleksandra Potockiego, syna właścicieli Willanowa: (późniejszajenerałowa Wą-sowiczowa), znana z dowcipu, przypominającego starych autorów Reja, Kochanowskiego, Wacława Potockiego, a szczególniej p. Kossakowską, o której wyżej wspomnieliśmy.

Urządziła znacznym kosztem wspaniały taras i postawić kazała oficynę, oraz w lasku na przeciwko pałacyku, wznieść malowniczą hollendernię podług własnego pomysłu; prześlicznie bowiem ry

sowała widoki, a nawet mamy w zbiorach jćj miedzioryty.

Dzisiaj wnętrze wiejskiego pałacyku, które w czasach założycielki zupełnie inaczej wyglądało, mieści tylko nowoczesne marmury, sztychy i fotografie lub akwarelle. Z malowideł wszakże zasługują na wspomnienie Norblinowskie dwa amorki, wykonane claro scuro w pokoiku okrągłym przy salonie głównym.

Wyszedłszy z pałacyku w głąb’ lasku, do dziś dnia jak najstaranniej utrzymywanego, znajdujemy pomnik, na którym czytamy napis:

Aleksander hr. Potocki,

PAMIĘCI JEDYNEJ CÓRKI

Natalii księżnie Sang uszko wé j (żonie Romana)

Zgasłej w kwiecie wieku 1830 r.

Pomnik ten poświęcił.

Tenże wojewodzie Potocki kazał tutaj wznieść małą kopią świątyni Festum niby aquaediiclu rzymskiego, postawić most murowany w stylu maurytań-skim i trzy domki przy wjeździe do tego pięknego ustronia.

Natolin, doczekał się dziś prastarych dębóws ill z których szczególniej jeden, będący przy ogrodzie Щ owocowym, chociaż już pozbawiony części wspaniałej ongi korony, przepysznie i wspaniale dotąd wygląda. Może był zasadzony jeszcze za czasów Sobieskiego: znawcy bowiem oglądający gru-Ł' bóść pnia, życie jego liczą na lat setki.

O parku morysińskim, (do którego przepływa się promem przez łachę wiślaną), nie możemy już wiele pisać. Przechadzki i widoki tu lub owił dzie są piękne, ale prostsze i niewyrównywające natolińskim.

Zaczęliśmy od Morysina opis willanowskich okolic i na nim kończymy. Przytaczamy tylko jeden pomnik z następnćmi słowy :

Izabelli i Julii z książąt Lubomirskich hrabinom Potockim, siostrom i Krystynie Potockiej siostrzenicy

W KWIECIE ŻYCIA Z POWSZECHNYM ŻALEM ZABRANYCH W LATACH 1782, 1794, 1800 Nieutulona siostra i ciotka z x. Lubomirskich hr. Potocka

PAMIĄTKĘ SMUTKU I PRZYWIĄZANIA WIELKIEGO . POŁOŻYŁA

'r

oo₀

DoioDi i oBjisiiEiii mm

bliżając się do kart ostatnich pracy naszej tyczącej się Willanowa, o którym skrzętnie zebraliśmy wszystko,

Oprócz wzmiankowanych już we wstępie źródeł i akt będących w archiwum głównem królestwa polskiego, zasługują jeszcze na wspomnienie następujące dow⁷ody historyczne przechowane w bibliotece wil-lanowskiéj :

1.    Rozgraniczenie z r. 1494 „inter bona Zawady et bona Milano wo, incipiendo a gra-nitie angulari Pruskie Powsi-ni, usque ad granitiem angularem bonorum Kąthy“.

2.    Granities inter bona Mi-

cokolwiek uwagi było godne, nie mo-

o doku-

'^01 żerny pominąć wiadomości

mentach, jakieśmy pod ręką mieli.

go Kazimierzowi Podgórskiemu, stolnikowi łomżyńskiemu we Wrocławiu na Szląsku (sic) dnia 18 czerwca 1720 r. znajdujemy ciekawe szczegóły. „Constantinus regius prin-ceps Poloniæ et Mag. Duc. Lith.“, jak wszędzie jest mianowany, nie otrzymał od razu summy 5o6,666 fl. i 20 groszy ale tylko cząstkami, a mianowicie:

jA-u-=

łanowo et bona Powsinek seu Pruskie, anno 1694.

3. Arenda wsi Zawady, wniesiona do akt grodzkich; tu zaś podpisana przez nomi-nata warmińskiego Michała Radziejowskiego i Krzysztofa Strubicza (Strubius) proboszcza i dziekana błońskiego-w- Warszawie 8 lipca 1679 r.

(Po polsku z mięszaniną łaciny, jak zwykle pisano w XVII w. Na wierzchu aktu tytuł ręką Szczuki położony.

4. W akcie sprzedaży Sieniawskiéj dóbr willanow-skich wraz z pałacem przez królewicza Sobieskiego w d. 3 lipca 1720 r. za pośrednictwem pełnomocnictwa dane-

isSS

Ml

.-a

8 julii 1720 r. złp. 200,000. 29 septem. tegoż roku 29,000 Trzecia rata t. roku 20,000. 4 februari 1721 roku. 18,000 3i maji tegoż r. 55,298 gr. 10. 29 octobr. 20,000.

1722 roku 100,000. Za szkody ex ratione nie odebranej in tempore possesiey 1,124 ⁷1-P-m Magnuszewskim 41,000* De Bachove, kawalerowi naszemu 16,000. Na uspokojenie Kozickich 6,640.

Teraz zaś od complemen-tum, summy wyżej specyfiko-wanćj 5o6,666 złp. i gr. 20, resztę fl. i6,36o na skarb nasz odebrać 1724 r.

Pokwitowanie z całej summy we Lwowie wypisane wyrazami: „quingentorum sex milium sex-centorum sexaginta sex florenorumet gross, vigin-ti polonicalium“.

Należały do tych dóbr wioski następujące: Powsinek, Wolica, Moczydło, Zastow, Zabieniec Zawady, Chojnów i inne przyległości (et alia dem adjacentes).

im

I

wm

Rys. Dymitrowicz.

Stara brama ogrodowa pośród wsi Willanowa.

5.

=:

s?

Ryt. Kownacki.

6 febr.

eis-

W tece dyplomatów zachował się w Willanowie przywilej roku 17З1 d. 3 marca, nadający tytuł miasteczka

Hi

рщ

kupno wójtostwa w Mokotowie, gdzie miał cegielnię własną. Że zaś zajmował się i dozorem robót przy budowie pałacu, być może iż swój materjał z Mokotowa dostawiał, a ztąd go wszyscy budowniczym zowią.

mu-

sam, nie tylko o pałacu, ale i o kościele pamiętał, albowiem jest tu mowa o antepedium do wielkiego ołtarza, które miało długości 7 łokci i ważyło 200 marek. Zdaje się, że tu mowa o świątyni pańskiej dla klasztoru ks. kapucynów, ale zarówno można

na

we

(Oppidum Villanov) z podpisem i pieczęcią Podkanclerzego oraz 2 opustkami dopisanémi (czyli tak zwanćmi okienkami). Prawo to (Jus theutoni-ciim) nigdy do skutku nie przyszło; Lipiński nawet z Balińskim nic o tćm nie wzmiankują.

6.    Znajdujemy także inny przywilej, zwalniający tę miejscowość od podatków na lat ośm, po czynając od roku 1698.

7.    Księżna Izabella z. Czartoryskich Lubo-mirska, w dniu 19 września 1799 r. odstępuje siedm folwarków córce swej Aleksandrze Potockiej-; gdy zaś dnia 24 czerwca 1800 r. dopłacił jćj Stanisław. Potocki jeszcze 11,473 zip. wtedy cale dobra przeszły na Potockich, a mianowicie: Willanów, Służewo, Powsin, Powsinek, Wolicę, Moczydło, Kabaty, Zamoście, Latoszyn, Lissy, Augustówkę, Zawa- • dy, Zastów, Zerzeń, Żabieniec, Chojnów, Służew, Nieporęt, (dziś własność wnuka wojewody hr. Maurycego Potockiego leżąca za Wisłą), razem wsi 19, trzy kościoły z plebanijami, dwa wiatraki i kilka młynów, oraz magazyn na Solcu w Warszawie.

8.    Co do nabycia Milanowa przez króla Jana III, znajdujemy ciekawe votum na sejmie Krzysztofa Grzymułtowskiego, wojewody poznańskiego, który uderzając w ogóle na politykę króla i jego wiązanie się z Austryą, dotyka jeszcze i osobiście, zwracając się do sprawy kupowania dóbr przez rodzinę królewską:

„Nabywanie dóbr ziemskich: nie mówi się nic o tem co jure successionis JKMści należy, bo to już dyspensowały pacta conventa, i już to było ante electionem, quasi haereditas K.J.Mści; ale się o tych mówi, których by KJMść, albo domus regia, de novo nabywali. Co się zaś tknie Brodów i Podho-rec, nie może służyć donacya królewiczowi JMci, i złe to suppositum, żeby o tem prawa nie było. Przeczytać tylko konstytucyę anni 16З1, którą pisząc to, immediate czytałem: każdego informabit, że jest właśnie na potomstwo królewskie... J. Kr. Mć podlegał aequalitati juris et pœnæ. Ażeby juri terrestri in persona subsit, jakie są formalia prawa, albo dóbr ziemskich nabywać nie może . . .“ „Willanów prawda, ze sztuka piasku, ależ i na tym piasku siedziałby szlachcic, i na Powsinku drugi...“ (Obacz „Źródła dziejowe, t. I. Listy i mowy K. Grzymułtowskiego,“ wydane przez A. Jabłonowskiego w Warszawie, str. 112, dział LIX).

Z czasów posiadania przez samego króla Wil-lanowa, bardzo mało, możnaby prawie powiedzieć

że nic prawie nie posiadamy z dokumentów tyczących się Wiłlanowa. Jużeśmy na str. 98 objaśnili przyczynę tego.

. Ale dostało się nam w odpisach wiernych pięć

g, listów budowniczego A Locci, do króla (pisanych i od 1686—1694), oraz dwa listy do Szczuki 1689 r. " przesłane. Z nich dowiadujemy się, że ten Włoch, nobilitowany potem w Polsce i nieźle piszący po j polsku, był burgrabią zamku królewskiego, zajmował się nabywaniem mebli, i nadto otrzymał od króla konsens na

Z listu jego (i3 Lipca 1694) widzimy, że ry jeszcze się wznosiły, król zaś

wnosić, że i o willanowskićj; albowiem w innym liście z dnia i3 Listopada 1686 r. wspomina o dzwonie „którym zaraz odesłał do Wiłlanowa: bardzo pozór piękny; nie wątpię że i dźwięk, jak będzie zawieszony, niepośledniejszy będzie wydawał z siebie.“

.,Schody pod ogrodem, Chwała Bogu! za przysposobieniem matćryi, postępują. Piwniczki i schowania jedno na drugićm, wygodne i przestronne.“

,.Dach pałacowy blacharze pilno kończą. Dałem w nim dwoje okienek, w tej formie jako tu W. Kr. Mci projekt posyłam: jedno ode wsi, drugie od folwarku. Jeżeli Wasza Kr. Mość trzecie dać rozkażesz dla lepszej illuminacyi poddasza środku od ogrodu ku Wiśle, będę czekał rozkazania W. Kr. Mci. Statuy dwie jutro zaciągają się na górę, to jest facyatę od podwórza. Deliberowałem jeżeli je nie wstawić w nisze, alem konkludował na górę na rogi pałacowe., aby spectanti-bus lepiej pokazała się dystynkcya pałacu od ga-leryi.... Ogród widzę w porządku.... Basreliewy koronacyi, którą Szwaner robi, dla małej rzeczy niedokończył, obawiając się już przychodzących mrozów...“

W liście z r. 1694 mówi: ,,Kraty w sieni zastaniesz Wasza Kr, Mość gotowe, ale bez mosiądzu, które nie osadzone były dotąd, gdyż sculptor po bokach w kamieniu wyrabiał ornamenta.“ I w innćm miejscu tegoż pisma: ,,Mury przednie w Willano-wie continuabunt: cum reliquis do szczęśliwej by-

00

СЛ

tnośei W Kr. Mci się zatrzymałem. Zniosłem się z Augsburczykiem względem lampy i widzę, że trzeba będzie abrys zmniejszyć do proporcyi wagi, gdyż jeszcze nie zaczęto robić, oczekując na dekla-rac/yę W. K. Mci. Gdy abrys zmniejszy się, to i. korona mniejsza będzie...“ ,,Sale na górze sporządziłem tak, że się już nie trzęsą, choćby karetą i 6

końmi po niej jeździł, pewnym bardzo łatwym sposobem. Przypada refleksya circa Heroes, którzy mają być malowani na

gaieryi; azaliby się nie mogli wyrazić w niszach; stojąco w skulpturze, ażeby

przecięta galerya splendida być mogła?“ (Czy tu nie o gaieryi otwartej mowa? zwanej od 1818 r. ga-leryą muz?)

FT

W d. 7 Stycznia 1687 r. donosi Locci o robotach ciesielskich i ornamentach sztukatorskich w gabinetach (narożnych?), które się redukować mają ad prescriptam ). Kr. Mci formam... „Piszę do Amsterdamu aby przysłano quam accuratissimam de-lineationem cum mensura tćj Pallady, która, życzy W. Kr. Mść aby się z tą, co już stanęła, konfrontować exacte mogła...“

Pod dniem 7 Sierpnia 1686 r. czytamy: ,/ł'ego lata mur pod ogrodem ze schodami skończy się, ponieważ już tylko 3o łokci muru do schodów nie staje, a mam do tego 24 mularzów, 40 pomocników... Sztukatorowie konterfekta wprawiają w bibliotece; do Filozofiii nie wszystkie gotowe, jako też i teologiczne: co do umieszczenia i skończenia in-sygnij, są w wątpliwości, dla czego potrzebnaby była owa karta J. M. B. Kochańskiego, którą pamiętam W. Kr. Mość szukałeś, ale niepamiętam jeżeli się znalazła.... Także model basreliewu Tryumfu na Gaieryi, nie podał się prędko do posłania W. Kr. Mości,... dla tego W. Kr. Mci radbym sentyment miał, jeżeli się to zda W. K. Mości, żeby w tych trzech arkadach kontinuate ten tryumf byl w yrażony, gdzieby, i wyraźniejszy był spectantibus, i ozdobiłby galeryę, i w architekturę przypadłby dobrze. Jeżeli się będzie zdało W. Kr. Kr. M-ci, toby zaraz Szwaner zaczął około tego...“ A dalej pisząc o pieniądzach, kończy: ,,bo teraz wychodzi w samym Willanowie na tydzień 700 i 800 złotych, krom innych expens.“

W piątym liście tak się wyraża Locci: ,,Sztukatorowie obiecują za 2 niedziele skończyć bibliotekę i obrócić się do..sali lub sieni. Appelles nie wielką według zwyczaju swego prezentuje W. Kr. Mci tegoletnią robotę. 4 pręty, obicia chińskiego i gabinet drewniany w ogrodzie ab intra tak złotem jak i metalem wyłożył. Ornamenta koło Sy-billi wyzłocił, toż i koło drugiej ex opposite uczyni!...“

Z tych dowodów, któreśmy dosłownie prawie przywiedli, najoczywiścićj się pokazuje, że pałac dawny willanowski nie był skończony w roku 1680, jak mniema p. F. M. Sobieszczański i pisarze inni.

Z listów Locci’ego widzimy, jak król, każdym najdrobniejszym zajmował się szczegółkiem, i jak był popularny, kiedy murgrabia pisał doń bez żadnej ceremonii, niby do równego sobie ,,pana brata“. Opuściliśmy z nich wszystko, co się nie tyczy samej budowy pałacu: w innych jednak zwrotach listów poufałych o rzepie toruńskiej, koniach p. kuchmistrza koloru zgniłego nie zielonego, o pogodzie i różnych nowinkach, tak mówi Locci, jak gdyby dla żartu.lub z niechcenia podawał artykuliki do pisanych albo drukowanych gazet.

Radziszewski F. w dziele wyd. 1876 w Krak.

Wiadomość his tor g cżn o-sta lys t. o znakomitszych bibliotekach i archiwach,

na str. 108, daje mylne o Willanowie szczegóły. Bo nie zostało, jakeśmy już napisali, żadnych ksiąg po Janie 111 i Lubomirskich, a témbardziéj rękopismów z' biblioteki Załuskich: zbiory po królu Janie III, And. St. Załuski wcielił do biblioteki publicznej założonej przez bra

ta Józefa Jędrzeja (st. 88). chiwum rodziny Lubomirskich, to • więcejby znalazło się papierów w księgozbiorze Ord. hr. Krasińskich niż tutaj. Zbiór Koźmiana nie do Willa-przeszedł, ale do księgozbioru hr. Branickie-go. Ilość tomów także błędnie podana.

Co się zaś tycze ar-

nowa

Sobieszczański b. M. w opisie Willanowa wydrukowanym w „Przewodniku po Warszawie 187З“ błędne pokładł numera

Gaieryi, wzięte jeszcze z ka-ułożonego (st. 91—90) nasz prostuje, jak o namiocie, we trzech (?) szafach he-

talogu Blanka w 18З4 Inne omyłki tekst przedmiotach zawartych banowych dawnej roboty zwanej de Boule, i t. p. Skąd autorowi, o którym wspominamy, wiadomćm było, że Pinck, ztąd brał wzór do posągu będącego na moście w Łazienkach królewskich? nie wie-

г.-

my. W inwentarzu bowiem z г. 179З i w dawniejszych, wcale nie znajdujemy tego posągu w Willanowie.

#Na str. 8 i 9 dzieła naszego, daliśmy wyją. tek z podróży Franciszka Paulina Daleraka (Day-lerac) znanego pod pseudonimem Beaujeu. W przekładzie rektora ]. Szlezygiera czeka na wydanie i drugie dzieło tegoż autora p. t. ,,Les anecdotes de Pologne ou mémoires secrets du regne de Jean III Sobieski du nom. 1(599. Paris. T. I; s. 4О4 II

Album Willanowski.

47

W téj pracy sekretarz królowej

XI.

A.

З91 w ósemce, opisuje najdokładniej odsiecz Wiednia (bo był wte

dy posłem) i wyprawy tureckie na Wołoszczyznie.

•X-

Jużeśmy napomykali nieraz, ile się należy Potockim wdzięczności nie tylko za samo przechowanie, ale i zebranie pamiątek po królu-bohatćrze.— Nie opieraliśmy słów tych na czczej pochwale, lecz na dowodach, któreśmy posiadali.

Kiedy się spadkobiercy królewscy podzielili majątkiem i kiedy królewic Konstanty sprzedał Willanów, nie było w pałacu już ani obrazów jego rodziny, ani gotowalni Marysieńki, ani biurka darowanego obrońcy Wiednia przez Innocentego Inwentarze bowiem najdawniejsze, które nam służyły za podstawę do twierdzeń i za źródła autentyczne, spisując nawet kieliszki nadtłuczone i figurki popsute, pewnieby nie przepomniały o tak znacznych i ważnych rzeczach, gdyby się one znajdowały. Dopiero wojewoda Potocki wszystko to zdołał zgromadzić, a jeszcze wnuk jego ś. p. August dopełniał wraz ze swą małżonką. Dzisiejszy więc pałac tak jest różny od budynku z r. 1720, jak gmach wzniosły od rozwalin.

Wuj króla Stanisława Augusta, książę August Aleksander Czartoryski, ożeniwszy się п lipca 17З1 z właścicielką Willanowa i posiadając prócz tego I Sieniawę, Puławy i Brzeżany, mnóstwo rzeczy, jak i świadczą inwentarze własną jego cyfrowane ręką I (AC.) przenosić kazał do swych pałaców w Warszawie, lub gdzieindziej. W też ślady wstępowała i córa jego Izabella ks. Lubomirska, która do jjg swych dóbr bardzo wiele zabierała przedmiotów.— gg A gdy Izabella ks. Czartoryska przy końcu XVIII wieku wznosiła Puławy, niejeden być może przed-# miot z Willanowa tam się znalazł. Reszty dopełni-f ły wojny.

Zakończymy to Album starym zwrotem do Willanowa w ,Janinie“ Rubinkowskiego zawartym (Allusiones? in gratiam Villae Novae):

„Rex plantavit opus, Mars et Bellona triumphos, Hic nisi par tantis fructibus hortus erat“.

„Par orbi Villa haec, quin toto vastior orbe,

Non capit hunc orbis, quem Nova Villa capita

KONIEC.

' BIBLIOTEKA • j

i* 6ŁÓWHA

\&KO^

Î

»

i

0

*

■

.

*

♦

-

.

'

' .#

.

*

■

*

т

'

V

■

.

ч

■*'

;

-

л

*

ш

J

if

Ż /,/T

• a

-т .

f: *

:~r-

‘ 'f -

K.

~X“

-A.'

•4

.. r~

.irr-

Ł -■ A

s- •

Xk

:-c

:iç:

a:

HT;

f, V- *    :

A ,

•-Л

fY jk-f f" . -■'■■<'

■

fi

a>

asi

>V.

A'

w Г I à - :

-.f...

n,

■

.

..-V

it*

-•r- z "J

*Q

^R*

P«

•t

~: V TF

ux-

₄ •'. a ï> - :>*~

-ГГ ;7Lt У* wr

vr -

• » -

-V f V T , r- ■■-■/« "Г.....I ’■    -ï-

/X

»,

f'

...i

Г 5

. . xjf

4У    '

-

; i ■ г 5 iy ■    --

,f:vV '    jV Г\rii J ' X ^

££. %    \ & r: ГХ    ;- ⁴" Г

-JwI.

г£Г

-4

--jr

¥•

Ti-

C.

'l’; f ' f,;--    '. J

t .Л y .- I >

. ■ - " .':

T"

Ż-

•4

¥'•

f'

(1

.ф:.

'!j-,

“ff

•%-

-i

f.

|K

ij:

,    ‘f.

4' k*

à',"

W"

i.

*%* ■

xj*

I"'

яр :

Iff

;' 4;-

X-

х*,>:

Д. :

4/

4;.

•Д/ .raX ',    iV.<*s.V* x

' - -    ‘ ":    -• '*V J *4⁴ %

T    r- .J>v"-~c ,v*.    fvа-Г~_XX ^ i.j

/•:- V :• 'Zi <**- r-- -    ,~, ; %• „. f.    fa,... ; -

Tf' t ^ ' '•

41

-a >a:

•*-

:

■

"    :^V-V'    .-t-'-'-'f Г    A!-;-

/ S l<<    .    Г~Ч^......ч t> î£

*■    '■ -    ¹    \.l;......:4-

Г iV к .

fi-

•Г >

„>■

» --

-4 'X

i.

ф;

ł-

-4-v;

, ^ ? .5 ⁷ к 4; ^

'■    ¥i,,.

” * ’■    *r-    r i, fr ■⁴

kç 4/ yr ; ’•

-Af .»»«’O'W (ł

■    ,/ ¹ -'. -'-r ' -..- 4 -r v£ 4

'-Г -л -w «■• v- . . *4

......

, ;. -A.

-    A'.,A ,;-«fÿW

■ SA -i.?. rC^stS^Jà, î£=ÿ*

■ л . K • jbe-V 4 /. 4-x    Лй V ,v v '

• . •• f~ '.4 ?b" V JZ. \c    V'K' ’f⁵- Jt mf ^

’ -<Л' -n - ? и \f 4 ,., 'is4r ~ve 'fVV^1 a -.:- ¹ V 4    * ,f>V- 4 t- •    , ^T,%..

'• •: ,-<■■'• г , ■ ,_;    Ć. •*>.

fît .-;fv.s,^.YAÂtf<;.-«iÂ

⁴.^.tï^>4

< '-'.Л'.    ł'-*V . :    , , J \ ⁴    ' 'X    у Й

Г V .4    у,-.У X; - • 54^'    , V'vc* i

...    .    ....    f'<    f    .. V rXr-'C '• v    jv

Ч- .⁴' ...    ./1- '“r X*V у/Л- " »5    -i? Ъ lrl%, V'sc"T* 4 X

'< ;4;-4'    jf 45 -Tf

*PbZ%P**Z. ii

".    ' " j :■ ' ■•'<-    .- . -a CX

, . ;;

X X 4

г Ur    ?4r- if i

■AJ*f <

У--Ч.

-,

У:С,’

чГ

.MZ

.....^

<Ч..

., fr ÀfÀ;-: уyr ч,.у.. у чу?X

, Г    ?À XV ,;V

-    *.f - a" a. ix v2-4"

4,- ч;г,т-

УГ'хГ

•4 J

■*- V

r -V л-

...    ^ Vv i’/ ;,'<;"

.

Га-ч-

-4#

>4-

i;..

A'**

f/'

•xr.

-‘4.

,w*r;

b;

У «#

iV-

•t-

• >;

4k

4.Г'

r>î-‘T

..ïr t*

...Ы,

*T4

. '’" -À -. .. ' f к л

\:f

■ À" ' "A a г ..

у SrrÿA'SX

f )    ⁴*

: ' -k

.!;

,4 r, -f-., .' Â'x

кул1^. "

'.!•

, X'-i

■.

4C-

»,

Л:

¥:

TV

л.

к-

"f-;

X-

а-:.

X.

-■

‘--K

f;À4

xr*—r""':

;. "f,T ï )------.

A-v-'ч kl-

.-A;.rf'ï‘

т-а

f U:

,.;“Г

;.%Г

4

ÿ.£ i/ft. чfr ;г

-■■■.-'■■' 4-    Х-Г'?: Г- ;

AT

•

%, . ¥* й ■ ■"^С” •

,V /

У Г A 7t • т-г-;гг4,..у

; Tv

7^.'

•Ą

Л.

,?r-

f-f"

...ä,-...

л г-

г.

у

- À Х€г

ЛТ"

Ч\

ГА

У-Х-

ï'

A4 у- х’ I

Г Г-

_fß-^

Г- ' " Ł' -- Г :

;    Y- tr ^    V /''4^~г s

•■V*

•X

■<

___

;Т.

--А

■ar

f-

;Ь. Г г-

f-

x“'

xïOSIEGARNIA* !АМТ¥№ЕШО

UUOvJ

MJ

Яй

\ч

К\

РОШ ж

bibl.)t

iS

•    'Чч.\

ч'

V.

,ж

5Ш

■--^ХфХсъуу;,i

.4

>ч

Х&' X;.v

IV-37861

!т"?.

-Xv.v

ÿX’XÇsïr,

w* ’

’'«jSX'-.^^SŸ^s-.r-s't

щЩЩ?

'J

*'•’■    »•• <'• ¥>•!. .    в-.. .. v*V -..' « Ч'«~. :-|—»    ^    ,-_•/. .. ».-V    .    •    _

•r*tt4|*łk’■**•*;'л*»Ч п, ч-,,>«мц>». V •

ipÇt-V

лдХХ^

ЖфСОХ

•лХ

--

* - •• • •>. »>yxK-..|s5oogC'

' : •. зХ'.-ч-.;. -...-Xt;. •.”-. '.

МШШщтжё0ЁЁВЯВЯЁк. *, цж

чCÄXVtK«^Л."С-С5.-^д.гX-~Ï'~;• V&vS?    •■.’-** W-'ЖХCXVXVXX:

...... !-,. йл^^-й^г^^^Кч^^.ч^лу-^-.'-г’ : &Ш^^^.й^'айфг^йЗйй*й» Йй^Шажгй:

: v;    '

' г::^1;Ш1вв11Ш1^Ш1*11^ЖИ1ИЯ«Шв1

..    •• ^§#ss>~

I-Titxc.x,*^->'<-îc55?fâêÇt;~źś?yrn⁵e -*в^---⁴*-" ł;'-• ^-r • - .'■-■• ••

Zrfg&SSzr.: ::.^XXvX; rÄ^KX-^У ;•'•

X€v®,

JJÇ«

CwÇÇ

.- г.7 - •/; ..-.г-

9&&x*&t:.x-уХ.Шй^Шх л •    4ś£2§&

^.. :Ж:*.,... . ■ ■■ -X®    . :;: • ■-:- •

rt^-^r?-----»-^.'^-’. ■'..-j.-.,:.~,-.. -, .' -'t vÄXn.tOO-ÄS'j'tX'.Xs.tr r »'r':rtV'i

.....

SS

ïiUXX

ьЗзйй:

üsô '..Ъ

£:ЗЙ

ÎW

çç;

X-

'■ХС

et

-K\~.

ч*-

■ •%.

'S?x -t^\\.Kv r i

а»,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000228666

.'V*:

ÇC

«V-»

,.ч\:

■ ?\

WXs s'

(//ÆÈÊk

'■’ Z~ -

Й£

5VVÄS

»V«;

■

*• =

У'