nws

mmmm

Smm

liii:

EH

■Mb

:

‘i. ?

:    i 53    te

1 ■'    , dV Uij. ■    ■ C ' ^ ■    <■    .

. ■: • R*

wMwZ£"‘. *£":■£%■ ' : .^^STnw» Wv.>ł' '»*4k

• rir' *

mm

iks

■H

■■H

...

§.

pip

m fel

®|f

lit

w-"-' ■ * fłi - ’*3lfe ’’

■ a Ł ’■ $

.• ftt ^ / ife

II

; *    ~ i; * t%V '

MM

' ' -    I5|

iii

mi

H SPb

Silił

!W*

■ -*! -

SS?

:■'    ‘v ⁴

iii

s@r

su

j^ps$S$SMfói

H- r j- &Mg% *M0ęs

₁1 i ® J,v „

fgj

®ss

■i

‘ »-

lilii®!:

iMHfli

-fi

s

h*hhhh|

•igi

1 feśs_

gaę-

v "li V

[wktM

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

V

CL

o

i*

BIBLIOTEKA e

etÓWNA

V

/

y

la . " .

NORBLIN.

w. -: &

■

« 4-*

I

■ ■:

\    *#& ii

.'At;¹:

A*

;łl

i.

&⁴¹

f- t.

A*

??

l»»ł

tŁft%y ':> *

1 , % ■?■ * nśt '>

i- * «#»&

<W «#' *c

"■i

*W

‘C

A'

ng

a*J 'Hm

»3

M*>.

I*

KB

kSJm##F *

fejS»

■•li⁵

IS

V,

»<

i:

«.

<T';

fe-

li!

PP

il

ag;-

»«/<•** ‘l *-'fo

rv.V:

G#TlS

yfe

ii

A®

f;

Ł , ■ **?

A--.

sr *

PCi

ii

»

NORBLIN.

M

1

X~,

/

K^\-• ; • ■

ii1

*

mm

m

i®

l mm

.

i

te Tyl®

dg£:s

- -> * '

, -7

4

i

flg

¹ ^ ””"‘7 '

¹ I f

£ /;W

• ■

£

4’

:,f j

.. i

Wi

&

:T!®£

91

#/

p***®

^#|31

*i3S§n

m

Ł

,f' ***■« /**

’

im i

.%»•• ;

v. c ■

HF; raa

'„..-ife*‘."''-"**^r*'r    *>w

■

^;4b?jŁ:,

i£j

Bfj

¹

'

771

IP

HBtf I* —-

M6‘

fi

ii

1

py;

m

■ "wM

f

ii- mśśM

:

t-Ą

Łj

* ;

^    .r i -"••

^ ~ ~"n^~£

-

f£&-fil.Ł

w

V:

1 ; ^7

■

* * ■

Pif*

J

5&/a»

«r/;

.-

gp ^

R/

■>>

RAPARSWIL. Muzeum narodowe.

MSC

■4*

.P'7

^ ?

pJc J

* *

L ^k.

fe*®'

m

m

ó\

&5-J

I j.

JmSL

iPSSfo*

£

" i

IfeC;

*

i

■.%

ł •'

lii

W

fK

UCHWALA K0N5TYTUCYI 3 MAJA 1791.

•Mr'"

i

m

Kap?'

•i'

m

■ .j

k*⁷!

:

s * , -4 1

i

fg

|

J

\:

1

P

r-«

:

W^'¥-

:?

‘

9', 3

L£

.. r

<1

O

V

\T ECAy

/

'f-

/

!

' BIBLIOTEKA i° GŁÓWNA

\f4)    jT.

O

*

■

NORBLIN

NORBLIN

NAPISAŁ

TADEUSZ RUTOWSKI

Z 19 ILUSTRACYAMI

LWÓW

NAKŁADEM „SZTUKI"

Z DRUKARNI PRZY ZAKŁADZIE NARODOWYM IMIENIA OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE

POD ZARZĄDEM BRONISŁAWA KORNECKIEGO.

1914

O H ,y

. *SS£.r

ł/O

./a

v:

Alce, Nr.

K-3-# 1

(jg

f"-

JEAN PIERRE DE LA GOURDAINE. Autoportret.

NORBLIN.

Francya — dałajj^mu życie, Polska — sławę — w Polsce. Dla francuzkiej sztuki nie istniał. Wyszedł z Francyi mając lat 31, nad Wisłą żył drugie tyle lat, wrócił do ojczyzny na początku XIX w., więcej jako — rentier, uciuławszy trocha polskiego grosza. Daremnie szukasz go po galeryach, niema go w Luwrze, niema w Louxemburgu, znajdziesz go w muzeum Carnaualet lub miejskiem, jako ikonografa starego Paryża lub ilu-stratoratora mód empirowych, nie jako artystę-malarza.

Nie dostał nawet „rzymskiej nagrody" czy jak Francuz mówi „nie był nawet prlx de Rome“. Nawet syn jego w Warszawie z Polki urodzony, Sebastyan, człowiek bez iskierki talentu ojcowskiego, był i prix de Romę, czemu „zawdzięczał^, żc go muzea Rzymu, Neapolu, Pompei, zwichnęły doszczętnie i na całe życie z drogi ojcowskiej, na której mógł dojść do jakiej oryginalności, a tak dekoruje kościoły, klatki schodowe, rysuje szkolne wzorki, co nie przeszkadza, że dostał medale drugiej i pierwszej klasy, a nawet legię. Kiedy Sebastyan przyniósł ojcu wiadomość o zdobyciu grand prix de Romę, powiedział mu rodzic, „nasz“ Norblin: „Monsieur, uzyskałeś nagrodę, której ja nigdy zdobyć nie mogłem, — a nie masz Waćpan żadnego talentu“.

Kiedy nasz Norblin wrócił do Francyi (1804), po-grobowiec pastorałek i galanteryi Watteau’a, panowała przynajmniej czwarta faza sztuki, dominował styl republikański, przekształcony wnet „w rzymsko - cesarski“. Pod koniec XVIII w. wiedziano we Francyi, że jest szty-charz „rembradtyzujący" — Norblin. Kiedy wyszły „polskie kostyumy“ Norblina (1817) w barwnej reprodukcyi wybornego Debucourta, to albo poszły na rachunek szty-charza, albo były uważane tylko jako dzieła etnograficzne i kostyumowe. Pomimo dwóch wydań zresztą, nie zdobyły większego znaczenia, jak, że zostały zbiorem wzorków „du costume polonais“, potrzebnym dla ko-styumeryi baletu, czy na maskarady karnawałowe Na chwilę przypomniała Norblina wyprzedaż jego puścizny po później śmierci w r. 1830, ale i wtedy co było ciekawszego, nabył książę Czartoryski dla hotelu Lambert, trochę Gołuchów, odrobina została w rękach rodziny, parę rysunków przedstawiających »Stary Paryż“ przeszło do tek francuskich muzealnych. Słowem był — „bien mort et bien enterre.“

Norblin dla sztuki francuzkiej poprostu nieistniał. Dopiero kiedy Fournier-Sarloyeze dowiedział się od hr. Mycielskiego o zasługach jego w Polsce, doczekał się nasz Francuz pierwszej poważnej i sympatycznej sylwetki i reprodukcyi garści dzieł, odgrzebania niewielu szczegółów z rodzinnych tradycyi, żyjącej jeszcze we Francyi familii po kądzieli zwłaszcza.

r-

//

~^~y •• '>*?

Uf

Mii

f;

3 -j.jL -■•&SL''’"

fi

*$/)

.....isfi .

tylko przeciw temu, że krakowski hrabia pro-

ę.

X W-L

. V

e'*“ '>; 4    •

:w>

r/

MW

■ £Sp— i-

W PARKU.

Sanguina w zbiorze Pawlikowskich we Lwowie.

Ale i to pierwsze „przypomnienie nie przyniosło Norblinowi tytułu do sławy we Francyi „za sztukę⁴⁴. Wogóle jego histryograf skeptycznie patrzy na tych kom-patryotów, co chadzali po Europie „siać dobre ziarno francuzkiego artystycznego wpływu⁴⁴, bo „oni zawsze tam daleko zostawiali coś ze swego talentu, nic nigdy stamtąd nie przynosząc⁴⁴. Sans rien rapporter.

To też i Norblina kompozycye to są tylko „pastichees de Watteau“, jak jego akwaforty „pastichees de Rem-brandt“, konstatuje Fournier-Sarloveze.

Ale temu jednemu Francuzowi „przytrafiła się rzadka awantura, że założył prawdziwą szkołę narodową malarstwa w Polsce⁴⁴.

„11 lui aduint cette raie auenture de fonder la ve-ritable ecole nationale de peinture en Pologne“.

Otóż nagle, całkiem zapomniamy Francuz, po stu sześćdziesięciu latach, on, spóźniony naśladowca Wat-teau’a, rembrandtyzujący sztycharz, nic nieznaczący w sztuce francuskiej, niefortunnie kilka razy konkurujący o stopnie akademickie, dosłownie pas meme prix de Romę, co wywędrował za Chlebem „najęty na lat dziesięć⁴⁴, jako metr rysunków do dzieci polskiego magnata, zostaje, dzięki polskiej uprzejmości polskiego historyka sztuki w obec obcych, — ani mniej ani więcej — tylko fu n d at o re m narodowej sztuki p o ls kie j.

I nagle nieduży, trzeciorzędny Francuz, wyrasta na dużego człowieka. Do Panteonu sławy Francyi poszedł wspaniały wieniec polskiej grzeczności, polskiej skromności, polskiej wdzięczności, polskiego nieposzanowania siebie samego, polskiej nieufności we własne siły, w zdolność własną zrobienia czegokolwiek, coby coś wartało.

Gdzież by też! Gdzież by Polak coś sam potrafił. Oczywiście Stwosz był Niemiec, który wszystko przywiózł do Polski, jak uczą krakowscy uczeni, Grottgera nauczył wszystkiego Ruben, Wurtzinger, Geiger i inne Me-yery, że potrzebował tylko wyjąć kredę i namalować Warszawę, Litwę, Wojnę, jak uczy prof. Antoniewicz, więc oczywiście „fundatorem sztuki polskiej⁴⁴ nowoczesnej mógł zostać maitre Norblin.

Bez niego niebyło by — sztuki polskiej.

„Bez Norblina, pisał nieostrożnie, niezmiernie zasłużony historyk sztuki malarstwa polskiego, nie byłoby Orłowskiego, a po nim może Michałowskiego, aż w końcu zabrakłoby i Kossaka, Brandta, bodaj Maks a Gierymskiego i Chełmońskiego.

Bez „ojcostwa⁴⁴ Norblina, bez tego francuzkiego „protoplasty⁴⁴, który w malarstwo polskie „jedynie żywotne soki“ zaszczepił, który „stworzył pierwszą narodową polską szkołę⁴⁴, który był oj c em polskiego krajobrazu, polskiego konia, polskiej ulicy, polskiej stolicy, polskiego chłopa, nie byłoby ani „rozkosznych Krakowiaków Kossakau, górali Kotsisa, „aż w końcu nawet i smętnych parobków Malczewskiego czy zawadyaków Tetmajera⁴*.

To wszystko dosłownie drukował — nieostrożnie, nieoceniony hr. Mycielski, a może jeszcze więcej pisał prywatnie do p. Sarloveza, gdy ten miał uwiecznić „malarzy Stanisława Augusta⁴⁴. Tak hr. Mycielski lubi Francuzów. Cóż dziwnego, że się Francuzowi w głowie zawróciło i wydrukował w ślicznej, bardzo popularnej książce, która na długie lata będzie źródłem o Polskiej sztuce dla całego Zachodu, że Norblinowi przydarzyła się rzadka awantura, że istotnie „ufundował44 narodową sztukę polską.

Świat to przyjmie za dogmat, — wszak autor fran-cuzki cytuje właściwie tylko polskiego historyka, że zaś hr. Mycielski mówi, że Norblin, to był „Francuz z krwi i kości⁴⁴, że tego „Francuza nauczyła wszystkiego tego, co kiedykolwiek miał w malarstwie stworzyć, li tylko współczesna mu sztuka francuzka⁴⁴ — więc cała sztuka polska wywodzi się oczywiście z Francyi.

Tego już było za dużo przyjacielowi hr. Myciel-skiego, uczonemu lwowskiemu profesorowi Antoniewi-cwowi. Więc cisnął mu ogromną ilość „energicznych i stanowczych: nie!¹⁴ Tylko, że w swej ocenie „Stu lat⁴⁴ nie zaprotestował swojem „stano wczem: nie44 przeciw twierdzeniu hr. Mycielskiego, żeby sztuki polskiej od Orłowskiego, po Brandta, Kossaka, Chełmońskiego, Gierymskiego Malczewskiego, Tetmajera, bez metra od dzieci ks. Czartoryskiego i księstwa Czartoryskich, którzy go do Polski wynajęli, absolutnie nie było

fesor — śmiał całą tę zasługę przypisać Francuzowi. Bo ona się należy w ogromnej części — Niemcowi. Ten Francuz, który był „prawdziwym instruktorem44 sztuki polskiej, nauczył się prawie wszystkiego „w szkole niemiecko-drezdeńskiej⁴⁴, w której tkwi „większą połową swej sztuki", na artystę „o typie wyraźnym wyrobił się dopiero w Dreźnie⁴⁴, jego „prawdziwym mistrzem⁴⁴ jest Dietrich, a przez to „w drzewie genealogicznym sztuki naszej należy się drezdeńskiemu profesorowi Dietrichowi bardzo pokaźne miejsce⁴⁴¹).

Sytuacya zaczęła być — nieprzyjemna. Dwóch profesorów, jeden z Krakowa, drugi ze Lwowa pokłóciło się publicznie o — ojcostwo sztuki polskiej. Hrabia-profesor zamianował papą chudego Francuza, w całości, niepodzielnie, całej sztuki polskiej, więc dziadkiem Kossaka, Gierymskiego i Chełmońskiego, pradziadkiem Jacka i Tetmajera. Prof. Antoniewicz drażliwy na punkcie zasług niemieckich w Polsce, aż wybuchnął, i mimo całej drażliwości tej historyi, krzyknął publicznie swoje „nie⁴⁴, zapewniając, że on dopiero i nieodwołalnie odkrył tajemnicę ojcostwa sztuki polskiej „drogą badań krytycznych nad stylem:⁴⁴ — ojcem jest z całą pewno-

*) Prof. Antoniewicz. O malarstwie polskiem. K. H. 1898. p. 236. i inne.

ścią „w większej połowie — Niemiec drezdeński — pan Dietrich!

Otóż najwyższy był czas, żeby się wziąć krytycznie i źródłowo do Norblina, kto jego rodzi i kim był w sztuce francuzkiej, kim był w Polsce i dla sztuki polskiej. Zwłaszcza, że od Naglera i Rastawieckiego, przy pomocy hr. Dembickiego po prof. Antoniewicza namnożyło się bajek mnóstwo. Dopóki były legendarne, powtarzane tradycyjnie, szkody nie zrobiły. Stały się niebezpieczne, gdy wrzekoma powaga naukowa wmięszała się ze swojemi odkryciami.

Zadania tego podjął się p Zygmunt Batowski, wydając doskonałą książkę, o Norblinie¹). Doskonałą — chociaż wiele poglądów Batowskiego nie jest do przyjęcia bez zastrzeżeń.

, W f-¹

U*,

-dk

li

w\

Możnaby się spierać, czy nie była pierwej potrzebniejszą monografia „malarzy Stanisława Augusta“, działalności Króla, sztuki „na zamku“, w „Malarni“, w Łazienkach, usiłowań, istotnych zamiarów, ofiar i wysiłków, celowej roboty czy przypadkowych rezultatów Stanisława Augusta dla sztuki w Polsce i polskiej sztuki. Monografia epoki stanisławowskiej, jednostek i artystycznego ruchu, kręgów wpływu i skutków historycznych wielkiej inicyatywy króla. Potrzebna monografia „pry mity wów“ sztuki polskiej, pierwszych malujących Polaków, Orłowskiego i tyle innych.

Ale stało się inaczej. Mamy najpierw doskonałą monografię Norblina.

Batowski poświęcił parę lat życia, żeby dać dzieło niespospolite o Norblinie. Źródłowe w całem tego słowa znaczeniu, czy chodzi o dokument pisany, czy o ten drugi ważniejszy, rysowany, malowany, rytowany. Wszystko oparł na autopsyi, na źródle z pierwszej ręki. Więc mnóstwo odkryć, niespodzianek. Dzieło niebywałej skrzęt-ności, zachodów, starań, podróży, korespondencyi, — pierwszorzędnej sumienności badacza z potrzeby prawdy, wyczerpanie wszystkich wiadomości, usunięcie każdej wątpliwości, dochodzenia za każdym śladem, poszukiwania za każdym świstkiem, niespoczywające, aż skompletuje całe oeuure Francuza, rysownika, malarza, dekoratora, sztycharza, któremu danem było odegrać „historyczną rolę“ w sztuce polskiej.

Książka, która winna wnet pojawić się w tłumaczeniu francuzkim, daje wyczerpującą monografię Francuza i sporo wiadomości zebranych przez polskiego badacza, które powinny zainteresować przedewszystkiem Francyę. Dla nas ważność ma badanie kim był ten trzydziestoletni Francuz sprowadzony do Polski, po co został sprowadzony, co przywiózł z sobą, a co znalazł w Polsce, czem był istotnie dla sztuki polskiej

Nie trzeba zapominać, że już nazwisko Norblina, dla niektórych uczonych wystarczyło do snucia „gene-tycznych“ dedukcyi — o jego sztuce. W literaturę naszą wszedł, jako Norblin de la Gourdaine, co brzmiało dostojnie, dawało już w niebieskiej krwi reprezentanta starego rodu, d’ une uielle souche oczywiście gwarancyę starej kultury i dostatecznie tłumaczyło wytworność smaku malarza des sujets gelants, i dobry wybór, jaki zrobił Czartoryski. Jeden z polskich historyków nie użyłby nazwy Norblin bez przydomka, żeby nie sprofanować imienia. Tymczasem stary Norblin a zwłaszcza syn jego „nasz“ Norbin przybrał sobie przydomek od posiadłości la

*) Dr. Zygmunt Batowski. Norblin. Lwów 1622.

i;

ppp

PORTRET KS. TERESY CZARTORYSKIEJ. W zbiorze Pawlikowskich we Lwowie.

Gourdaine, którą ojciec jego bourgeois de Paris posiadał w Misy-Faut-Yonne, małej wiosczynie koło Mon-tereau i w której utrzymywał — dom zajezdny. Nie pomylimy się zapewne przypuszczając, że przy tern miał i szynk pospolity.

Zostało coś i p. Batowskiemu z kultu dla brzmiącego imienia, bo uszlachetnia zawód ojca, wyrażając się delikatnie, że stary de la Gourdaine utrzymywał „dworzec dla pojazdów^, choć po polsku znaczy to poprostu, że trzymał „zajazd“ czy „dom zajezdny“.

Trzydziestoletni malarz, który zgodził się pójść na metra do dzieci i dekoratora w dalekiej Polsce miał za sobą szkołę sztuk pięknych, bez szczególnych sukcesów, należał wprawdzie do eleues proteges, ale nie wygrał na żadnym, kilka lat powtarzanym konkursie, nie wisi też w salach zapełnionych nagrodzonemi pracami, był w Akademii jeszcze pod Van Loo, był zdaje się parę lat w pracowni batajlisty Casanowy, tak jak Meyer, Le Paon czy Lautherbourg, malował, sztychował, naśladował idylle Watteau, który umarł w r. 1721. i wszystkich naśladowców Watteau’a, malujących jedną wielką arlekinadę na „Wulkanie“ tańczącej „Starej Francyi“ lub naśladował różnych bataj listów i Casanowę i miał już zamiłowanie do grafiki, akwaforty i Rembrandta.

Prace znane z tych czasów nie zdradzają żadnej samodzielności, ani własnej fizyognomii, za to widać wszędzie łatwość naśladowania wszystkich stylów i rodzajów. Takich eklektyków i pasticheur’ów było w XVIII w. pełno, — był w stanie malować na żądanie dans le gout każdego z wielkich poprzedników i skleić z remi-niscencyi, naśladowań czy kradzieży nowy obraz.

Norblin przeszedł więc szkołę nieszczególną. Casa-nowa, chociaż go Diderot zalecał Katarzynie, jako grand peintre miał istotnie sporo fugi czy rozmachu, w gruncie rzeczy okradał Bourguignona czy Parrocela, pierwszemu kradł i transponował całe grupy, kradł żywcem Wouwermana.

Kto wie czy dla Czartoryskiego nie było największą rekomendacyą Norblina, że był uczniem Casanowy, co malował cykl zwycięstw rosyjskich nad Turkami i zdobycie Oczakowa.

Wpływ Casanowy na Norblina Batowski może prze-cienia. Siłą Casanowy, to była walka w pojedynkę, chwila starcia się jezdców pierś o pierś, typowe escaimou-che kawaleryi. W bataljach Norblina niema ani temperamentu i ognia, ani dramatyczności mistrza — w rozkładzie widoku bitwy, w charakterze więcej narracyjnym, w szerokim planie przebija wszędzie raczej stara szkoła, typ batajlistów, jak się od Ludwika XIV. utrwalił, daleko więcej można się dopatrzeć Van der Meulena, Parrocela, w późniejszych, gdy maluje rzeczy współczesne można się doszukać raczej kolegi jego Le Paona malarza wojen Ludwika XV., a zwłaszcza wojny amerykańskiej. Zresztą Norblin wcale nie miał wyjątkowych skłonności na malarza — konia, chociaż dużo koni namalował.

Ten „batajlista“ z pod Casanowy jedzie do Polski i maluje pół życia des sufets galanis, jedną nieustanną fetę, rozmaite fetes gala nieś, sielankowe trawestycye,— blade odbicia genialnego melancholika, suchotniczego śledziennika z Valenciennes, co potrafił całe życie apo-teozować „gammę miłości¹", wieczne wesele, nieustający „miesiąc miodowya, nieprzerwaną „Podróż na Cyterę" z zatrzymywaniem się pod każdym krzaczkiem, rozkosze pokoju, sen życia bez troski, farsę i arlekinadę. — Bo od Norblina tego i tylko tego żądają w Polsce, bo mu za to dobrze w Polsce płacą, zaraz po strasznej katastrofie państwa, na drugi dzień po rozbiorze Polski. Malowałby co innego, gdyby tego od niego żądano.

Całkiem mylne, jakoby Norblin naśladował tylko Watteau’a. Chociaż wielkiego poetę z Valenciennes wyzyskał przedewszystkiem. Bez Watteau’a nie byłoby ani scen parkowych, kiermaszów, tylu plaisirs pastorals, ani bez chat malade nie byłoby ilustracyi do Myszeidy, ani bez occupation selon V age mistrza Antoine’a, nie byłoby nawet konterfektu panny Petit. Ale jest tam i Antoine Dieu, nawet zwłoszały Flipart, Lajoux, dużo Patera, mnóstwo Lancreta, nawet Fragonard. Wszystkie „huśtawki" i „śniadania", czy „kolacye" na murawie, „ronda", objęcia i uściski w krzaczkach, bains, assemble’es i reunions pod „nadwiślańskiemi topolami", pozbierał, gdzie się dało u wszystkich poprzedników, zwłaszcza u tych, których reprodukcye miał do dyspozycyi. Cały szereg zresztą rysunków oryginalnych Watteau znalazł się w jego posiadaniu.

Uznając niepospolity dar Norblina naśladowania cudzych stylów, niekwestyonując mistrzostwa w pastiszowaniu Watteau, nie mielibyśmy jednak odwagi superlatywów, jakimi darzy Batowski malarza, któremu książkę poświęcił, zaliczając go do „najcelniejszych malarzy fetes galantesu przyznając mu „wyższą inteligencyę artystyczną" i „wykwintniejszy splot akcyi, spływ linii, gustu", a przekonani jesteśmy, że Francuz, wybierając objektywnie pomiędzy naśladowcami tego, którego dzieło nazwano niedawno V oeuure la plus seduisante de la pein-łure fracaise, którego „odjazd na Cyterę" zwano nieco dawniej „ce chef d’ oeuvres des chefs d’ oeuure francaisu da zawsze wyższe miejsce Paterowi i Lancretowi, (chociaż ich Goucourt nazywał „małpami", des singes wielkiego Watteau), tak co do pomysłowości, esprit kompozycyi, poezyi układu, lekkości egzekucyi. Nie mówiąc o świeżości kolorytu.

Pod tym względem Norblin poprostu mało co znał Watteau, i nie mógł znać, bo co najlepsze dzieła zabrał Fryderyk Wielki do Potsdamu czy Rheinsbergu, Katarzyna z arcydziełami bankiera Crozata, co był przyjacielem Watteau, zabrała do Petersburga, resztę zabrali

Anglicy, a Francyi się z wielkiego Francuza prawie nic nie zostało.

Norblin, ten Norblin przed r. 1790, przed jedynie oryginalną, własną „polską*‘ produkcyą, bez własnej flzyo-gnomii, malujący na komendę, miał jeszcze jedną passyę naśladowniczą, którą posunął najdalej, aż do mistrzow-stwa — to rembrandtyzowanie. Jako Rembrandty-sta istotnie zajmuje przodownicze miejsce i zapewne jeszcze urośnie.

Tutaj Batowski fatalnie „sprostował^ swego profesora Antoniewicza.

Od Naglera i Rastawieckiego wlokła się legenda o nauce Norblina w Dreźnie, u drugiego Casanowy, Alviza i u drezdeńskiego eklektyka Dietricha. Co do pierwszego, to zdaje się starczyło nazwisko Casanowy na wytworzenie się legendy. Każde badanie krytyczne nad stylem wykluczało chyba przypuszczenie, żeby ten drugi Casanoya, brat Francesca, żeby ten Rafaelizujący nauczyciel Angeliki Kaufmann i Winkelmana, kopista Sanzia a ilustrator „monumenti antichi“ Winkelmana, mógł być jeden dzień nauczycielem naturalisty, realisty, charakterystyka Norblina, a cóż dopiero przypuszczenie, jak prof. Antoniewicza, że ten mógł pod nim „przemęczyć jakąś meisterchulęa.

Ale prof. Antoniewicz cały Rembrandtyzm Norblina przypisuje Dietrichowi. Według prof. Antoniewicza Francuz wogóle nie mógł ani znajomości, ani kultu, ani sposobów Rembrandta nabyć — to własność niemiecka. „Prawdziwym mistrzem, którego cechy usąue ad finem posiadał był Dietrich“. Całe „rembrandtowanieu naszego Norblina jest — „drezdeńskiego pochodzenia". W Dreźnie tylko, w „szkole niemiecko-drezdeńskieja, w której Norblin „tkwi większą połową swej sztuki“ — wogóle „na artystę wyrobił się dopiero w Dreznie“.

Tymczasem całą tę konstrukcyę, opartą na legendzie o przybyciu Norblina do Polski po pobycie w Dreźnie, a mającą pozory głębokiego badania genetycznego i „stilkritische Studien" uczonego profesora, książka Batowskiego obala doszczętnie. Norblin już z Francyi wywiózł znajomość i pasyę do Rembrandta. Zaczęło się od igraszek z „rembrandtowskiem oświetleniem,, a rozwinęło się z czasem w głębokie wnikięcie, opanowanie arcymistrza światłocieniu. Norblin już we Francyi posiada akwaforty Rembrandta, płaci za jedną „Burmistrza Sixa“ — 25 ludwików (600 koron!), co chyba świadczy o dużej passyi młodego artysty, co się wynajmuje na metra do Polski, — posiada planszę oryginalną Rembrandta, na której dłubie, eksperementuje, dorabia — choć się sam karci za to, że śmiał zrobić cette sotise — moi indigne, że w Polsce, kultywując Rembrandta, pochłaniając Rembrandtystów, jacy mu się nawinęli, operuje i Dietrichem, to rzeczy niezmierna.

Tak prysła cała bajka prof. Antoniewicza o decydującym wpływie niemiecko-drezdeńskiej szkoły, Dietricha na Norblina, a przez niego na sztukę polską, lansowana z taką pewnością siebie, z takim „tupetem“.

Ale najciekawsze, że badania Batowskiego wogóle zaprzeczają bytności Norblina w Dreźnie, prócz przejazdu z Francyi do Polski przez Drezno. Siedząc krok za krokiem Norblina zrekonstruował Ba-towśki całą chronologię. W r. 1772 jest w Londynie. W r. 1773 maluje w Paryżu sceny wyścigowe. W r. 1774 sygnuje jeszcze jeden rysunek „Pariggi“ (w albumie Gołuchowskim)—a w tym samym roku przyjeżdża z Czartoryskimi lub zaraz za nimi do Polski, i sztychuje już w 1774 dla księcia Adama ryciny w Polsce. Zresztą w 1774 umarł Dietrich i prawdopodobnie Norblin z drezdeńskim profesorem „nigdy się nawet nie zetknął!..."

Czas był zaprzeczyć tej obeldze, żeby „w większej połowie" ojcem sztuki polskiej był — Dietrich, jedna z najmarniejszych figur sztuki niemieckiej, ulubieniec „naszego Briihla", bezczelny naśladowca bez iskry własnego charakteru, który małpuje dziś Watteau, jutro Ostada, dziś maluje „łudząco" „in Poelenburgs Ge schmack" lub a la Mieris, żeby jutro partaczyć Rem-brandta. Do „wstydu" galeryi drezdeńskiej już dawno należy, że się w niej znajduje coś 34 czy więcej Dietrichów, — a pan profesor Antoniewicz z dumą głosi, że odkrył, że się temu szakalowi sztuki „w drzewie ge-nealogicznem sztuki polskiej bardzo pokaźne miejsce należy".

X'#'l

iii

■ ||p

Jy

'H

ją

dSr

fi

%.*»

,:J

h -i

EIHflBSESk

•s

»■ ■

Bl i

1' ' Ł s

UL

•**§&£

Wiemy już — kogo — sprowadzili Czartoryscy do Polski? Należy się teraz spytać — po co?

Do apoteozy .skora literatura, pisarze oddani „domowi" piszą, że Czartoryscy sprowadzili Francuza, żeby wprowadzić n ar o do w ą sztukę, gdy dotąd była w Polsce tylko kosmopolityczna, — to znów sprowadzili Francuza, „któryby kunszt malarski rozszerzył w Polsce" —, Dembicki pisze zkądś (czego Batowski badając te same papiery świstek za świstkiem nigdzie nie znalazł), że „go chciał — dla szkoły kadetów".

Niesłychaną jest przesada w wyrażaniu wdzięczności ks. Czartoryskiemu, Czartoryskim za rolę w historyi sztuki polskiej, redukującą się do tego, że — sprowadzili Norblina do Polski. Skoro Norblin jest „fundatorem" sztuki polskiej, a Czartoryscy przywieźli Norblina do Polski, to oczywiście Czartoryscy o mało że nie ufundowali sztuki polskiej. Są nawet głosy, które po-prostu tak rzecz stawiają.

Dodać do tego barwę historyozoficzną i partyjną, to cały szereg historyków sztuki, będąc z domu „Czar-toryszczykami“ przypisuje niesłychaną miarę zasługi ks. Adamowi i księżnej Izabelli, i całkiem wyraźnie gotowi obniżyć zasługi Stanisława Augusta, i jego Włochów, i stypendystów i „malarni“, — bo ks. Adam sprowadził metra do dzieci z Francyi, który był Norblinem i „udał się“, to jest — że opuściwszy po siedemnastu latach dom księcia i Puławy i przeniósłszy się do Warszawy, malował — życie polskie. Historyjka o „odkryciu" Orłowskiego w karczmie, to drugi przyczynek do przestawienia „res gestas“ Czartoryskich dla sztuki polskiej. Tymczasem zasługi ks. Izabelli z „drugiej" epoki, po strasznych katastrofach ojczyzny i „domu", zasługi drugiej generacyi z „Hotelu Lambert" wystarczają, żeby nie potrzebować przesad i panegiryków z tytułu zasług, w owym czasie ani nie zamierzonych ani — nie popełnionych.

'•^m.

£«■

SK ?

-■

wr

<m

-**£'*#

iji|j 9

sl

k

■ks, .«**'•

■sfc

«*S ^ Ą.&-Z.

**#£<

|i|

mm.

-    ■*    -i

*%fer.

tj#' : T\-V

cssisL

s®

mm

t.:

rH9«% g

t3-

ii

J‘i*Ą

H?¹

PSH&tiS

-■ li

■■'

■**

•#

|E

'

5g|-|

JARMARK. Szkic tuszem. Muzeum Naród, w Raperswylu.

5SF

era

jej]

«j,-*^ł *m,

zESa?

>■

Tymczasem to są same legendy. Ks. Czartoryski wyniósł się z żoną zaraz po wybuchu Konfederacyi Barskiej już w 1769, „dla spokoju i większego bezpie-pieczeństwa", raz żeby nie musieć stanąć po stronie króla-kuzyna, który mu zdmuchnął koronę, lub po przeciwnej, co pachło losem Radziwiłła. Wracają „po wszyst-kiem" do Polski, bo w r. 1774, przebywszy zagranicą, po dworach, po badach cały tragiczny lat szereg łącznie z robiorem Polski i sejmem podziałowym. Księżna wpada do ojczyzny chyba na odbycie połogu.

Mówić o „narodowej pedagogii" w książęcym domu w tej epoce, jest niezgodne z prawdą. Wychowaniem dzieci kieruje stara panna Petit, była guwernantka i „Ma-chercia" jeszcze hrabianki Flemmindżanki, wychowaniem chłopców stary kamerdyner księcia generała, Boissy z Pontoise pod Paryżem, pierwszy „guwerner" Adasia,

-*' ...

—*r -    / ..-i'

«

j jl#

Wił «

wm

<!v:.=

- .•

<0

wmm

m.

tłv- /.

■■■

resztę robią „metry", Francuzi od języków, „przedmiotów", rysunku, czy tańca, — panowie Norblin, d’ Auvi-gny, Leroy, kaligraf, czy kilku innych.

Księstwo potrzebowali metra rysunków dla dzieci, co należało do „dobrego wychowania" ówczesnego, a potem malarza nadwornego, przedewszystkiem dekoratora pałaców, na razie Powązek, które się budowały właśnie od 1772, kogoś a la Robert Hubert Maryi

"■i

Mi

- ■ ¥ massM

Si

Lali

iArl

„Adaś" czy książę Kostuś byli w latach, w ktorychby można kultywować rycerskiego ducha. Tymczasem, kiedy Czartoryscy angażują Norblina, Adam ma lat cztery (ur. 1770) a książę Konstanty Więc to nieprawda. Czartoryscy angażują Norblina do dwóch panienek, starszych córek, nieszczęśliwej księżniczki Teresy, która ma wtenczas lat dziesięć (ur. 1763), którą w Paryżu portretuje Kucharski, — i do nieszczęśliwszej księżniczki Maryi, późniejszej księżny Wirtemberg-skiej, która wtenczas ma 7 lat, wówczas już zdecydowanie sentymentalna i zapowiada zdolność do poetyzowania pędzelkiem czy piórem.

Więc dla kogo potrzebny był batalista — Nor-

rok jeden (ur. 1773).

blin ?

jr *>■

Nr

Wi

JE

r .fi

|'f

NAD WJSŁĄ (?)

Muzeum Narodowe w Raperswylu.

;t Ińj

pi

-r /| Ą

w!

^”4pm

».<ff

i s -

um

- -»•*>£*&*

...

Nie! Rysownika miłych winietek, pejzażyków, przede-wszystkiem malarza w rodzaju Watteau, scen pastoralnych, galanteryi, dekoracyi w smaku próżniaczego, rozbawionego pańskiego życia, dekadentyzmu magnackiego domu najbliższego tronu, olbrzymiej fortuny, w chwili upadku państwa —bawiącego się małpowaniem fantazyi konającego wersalskiego dworu, — potrzebowali Czartoryscy. I zaraz zaprzęgli Norblina do dekoracyi Powązek, gdzie maluje swoje freski, czy „tapety“ na papier mache między 1774 do 1779, „laendliche Spiele“, które widział Bernouilldy, późniejsze panneaux, które dochowały się z 1785 i następnych, których tematem są fetes mllageoises, czy fetes galantes, proste pastisze Watteau’a i jego naśladowców, bez krzty oryginalności, chociaż „indywidualny" talent Norblina niezawodnie „naśladuje" — po swojemu.

Jak wiadomo ks. Adam Czartoryski był także „amatorem" i rysował. To co narysował nie zdradza wcale batalistycznych inklinacyi, to są kosmopolityczne, banalne rzeczy nieróżniące się wcale od płodów podobnych sentymentalnej „amatorki", księżnej Maryi.

Sądy jego osobiste, niezawodne, o sztuce i jej roli w Polsce niepozwalają na żadne wątpliwości. Ogólnikowe i na niczem nieoparte, serwilistyczne, wiecznie powtarzane i przepisywane frazesy na temat tendcncyi unarodowienia sztuki i wprowadzenia właśnie tego kierunku przez ks. Czartoryskiego, jako antiteza działalności Zamku warszawskiego i Łazienek powinny raz ustać. Oczywiście nie czyni tego Batowski. Więc trzeba przypomnieć.

Właśnie z tego czasu dotowany projekt Museum Polonicum. Ks. Adam radzi nie usiłować stworzenia ga-leryi na kształt instytutu bolońskiego nie mówiąc o ga-leryi florenckiej. „Zostawmy rzeźby kościołom, obrazy bezcenne, te przyjemne sztuk wyzwolonych pieścidła narodom słusznie chlubiącym się z pierwszych światła promieni. Niech się stają wzorami do naśladowania, lecz z pomiarko-waniem, i w najpotrzebniejszych szczególnie częściach Chwyćmy się środków tańszych — a tenże prawie pożytek przynoszących". — Wystarczą.

„Opisy sławniejszych gabinetów, koper sztychy ich wyrażające zbiory, znaczniejszych statuy wyobrażenie choć gipsowe, za wizerunek równie służyć mogą, zachęcą równie i wydoskonalą sztuk wyzwolonych poznanie⁴'.

„Rzniętych k a m i en i s t a r o ży t ny c h... zbiór łatwy. Znajdują się... także na masie, dopiero w Anglii wynalezionej i tenże pożytek sprawią".

Antoniny, doradcę artystycznego dla księżnej kopiującej Trianon w swoich Powązkach, Marynkach, Parchatce.

Otóż p. Batowski hazarduje twierdzenie, że Nor-blina upodobał sobie książę właśnie, jako batalistę, wyszłego z pod ręki paryskiego Casanowy, pełnego fugi i wojennego animuszu. Najpierw to wcale nie odpowiada naturze księcia. Po drugie, miałoby to sens, gdyby książę

Szkołę kadetów dostał książę pod swą kura-toryę już w 1767. Widzieliśmy, że cały czas Barskiej, upadku państwa „bez wystrzału", kiedy kuzyn-król, wspólnie z armią rosyjską (pomoc Rosyi, fundamentalna zasada ówczesnej polityki Czartoryskich) strzela chyba do obrońców upadającej ojczyzny, i kiedy już rozbrzmiewa hasło: „skarb i wojsko", kiedy zaczyna kiełkować zrozumienie potrzeby narodowej armii o wiel-

Watteau"

ma

kich batalionach i stu tysiącach żołnierza, — ks. Adam przebywa ciągle wygodnie i ostrożnie zagranicą i wraca dopiero — „po wszystkiem". A jak się bierze naiwnie do spełnienia poruczonego mu zadania kierowania szkołą kadetów, — „szkoły rycerskiej“ — to w słynnym swoim „katechizmie" definiuje „kadeta" narodowej armii: „Jest to człowiek młody, dobrze urodzony, oddany pod dozór osób, które obyczaje jego kształcić, rozum polerować i wiadomościami zdobić powinny na to, aby go uczyniły godnym zaszczytu szlachetnego urodzenia".

Nie! Księcia Adama jak księżnę Izabellę trzeba koniecznie sądzić historycznie, rozróżniać epoki życia, i nie przenosić zasług z innej, daleko późniejszej epoki w czasy, w których ani toku myśli, ani nawet zarodku intencyi podobnych nie było. Bo nie wolno zapominać, że nawet świątynia Sybilli, zbiera zrazu tak samo szczątek z trumny Dąbrówki, fałszywą Burkę Czarneckiego, jak kamyk z jaskini Fingala, trawkę, po której stąpał Ossyan czy wrzekomy zydelek Szekspira, a szybę, przez którą szło górne światło do świątyni Sybilli, — przysłał ks. Izabelli — car Aleksander.

Więc Norblina sprowadzili z Francyi Czartoryscy nie na to, żeby „fundował" narodową polską sztukę.

Dla króla maluje szereg obrazów „dans le gout de jakąś „leżącą nagą kobietę", jakąś „damę dającą jałmużnę", jakąś „diseuse de bonne aventureu, „Sławnego Florentczyka" — i jedyne dla sztuki polskiej mające znaczenie „Jasełka", dziś pod Baranami. Jedyna „batalia" Norblina, podobno zamówiona przez króla do Łazienek, dziś w Sławucie, to bitwa pod Zborowem, nieudała, z niesłychanymi błędami rysunkowymi, źle przypominająca van der Meulena a nie Casanowę, którą też król, może z nieukontentowania, wnet darował komuś.

O „Jutrzence", „otwierającej świtu podwoje" na suficie w Arkadyi ostatniej wojewodziny wileńskiej, ks. Heleny z Przezdzieckich Radziwiłłowej, którą malował Norblin „wypożyczony" z rokokowych Powązek do neo-klasycznej Arkadyi „przyjaciółce" przez księżnę Izabellę, o tej „Jutrzence", którą dopiero książka Batowskiego daje poznać, istotnie może „najpiękniejszy plafon w Polsce" — z punktu widzenia sztuki polskiej niewiele do powiedzenia. Jest to wyborne dzieło francuskiego malarza, podobno niezwykle świetnego kolorytu. (Batowski entuzyazmuje się kolorytem fetes galantes Norblina, który nie powinien być stawiany nawet w paragon z malarzem Cytery i parku Crozata w xMontmorency, motywując tern że Norblina „miły ton" — zyskuje „przez lazury" i „niewykończenie".) Nie wolno jednak zapominać, że zawodowy „pasticheur" Norblin dobrze zapożyczył się u Gwida Reniego, przestawił frontem jego konie (przy pomocy Le Sueura), ożywiając je co prawda w tym wypadku temperamentem vde son maitre" Casanowy, a „Jutrzenka" jest Horą idącą po prawej wozu Apollina z plafonu Reniego w pałacu Rospigliosi.

Dla „sztuki polskiej" był plafon w świątyni Mi-nerwy w Arkadyi pod Nieborowem, niedaleko Łowicza, niedostępny, nieznany, bez znaczenia. FTancuzi powinni być wdzięczni Batowskiemu za odkrycie istotnie „pierwszorzędnego" dzieła zapoznanego rodaka „w zapadłej Polsce".

Czem był, poco go sprowadzono, co przywiózł ze sobą do Polski, to wiemy. Dekorator przyjemny, naśladowca modnych wzorów, pasticher na wszystkich polach, skromny, zdaje się nie drogi, dający się użyć do wszystkiego, malujący panneaux decoratifs dla kabinetu księżnej Izabelli, czy plafon dla ks. Heleny, jak potrzeba, malujący — talerze. Mógł Saint Aubin malować serwis dla pani du Barry, to księżna Izabela musi mieć talerze z Powązkami, Marynkami czy Parchatką pędzla „swojego" Francuza.

Ale nareszcie dał wszystko co przywiózł z Francyi, co mógł dać Polsce. Poza komendą chlebodawców — został jednak artystą utalentowanym. Poza motywami, których od niego żądano — wnet dostrzegł na około siebie motywa ciekawe, nowe, barwne, nowe kształty, oryginalne. Więc szkicuje, rzuca na papier, — najprzód i długo mieszają się rysunki ze świata form i myśli, które przywiózł, takie WatteaiPwskie pensees a la san-guine razem ze szkicami jakiego chłopa żyda, szlachcica, żołnierza polskiego, to jakaś scena ludowa, to w drodze do Nieborowa czy Puław chwycona scena w karczmie, czy na rynku miasteczka.

I tu się zaczyna duża, ogromna wartość Nor-blina dla etnografii, dla kostiumu, ba! wnet dla hi story i kultury, obyczaju, zwyczaju, żeby niebawem podnieść się do pierwszorzędnego znaczenia dla historyi politycznej, dla historyi narodowej polskiej! Ten Francuz, dekorujący panneaux kabinetu ks. Izabelli pastuszkami i figurynkami w kostiumach Gillesa i Colombiny, malarz książęcy do dzieci i malarz talerzy, staje się pierwszorzędnym ikonografem epoki, ilustratorem wypadków dziejowych, których był klasycznym świadkiem, tworzy secinę rysunków, które mają wagę dokumentów historycznych, rozświetlających dzieje jedną gribouille na ćwiartce zbutwiałego papieru, więcej jak folianty opisów.

Norblin rysujący życie polskie najciekawszej epoki, • rzuca na papier „wypadki" warszawskie, Sejm czteroletni, dzień Konstytucyi 3-go Maja, każden świstek wartość wielokrotną „wagi złota", — unikat — nieoceniony !

Dość powiedzieć, Norblin, który szkicuje odpust czy jarmark polski „z natury" — sur lieu., — ten Norblin chwyta błyskawicznym ołówkiem urodzonego ilustratora, „z natury" — his tor yę Polski!

Ten bystro patrzący świadek rysował już chłopa i dziada, żyda i szlachcica, mieszczanina i karmazyna, rysuje — może jedyny, w każdym razie jedynie dobrze Sejmiki polskie. Wszystkie pamiętniki bledną wobec tych kilku szkiców sejmikującej braci szlachty, to całe życie Rzpltej szlacheckiej, z jej fagasowaniem i czołobitnością „równości" szlacheckiej przed panem, i to „zadawanie" się pana z hołotą „panów braci", i to „kapcań-skich rąk ściskanie", jak je opisał stolnik-król, i te miny gęste i brzuchy wypięte, i tych oratorów i demagogów szlacheckich, i tych chwytających się korda i tych „jak Bela" spitych, których z nóg zwaliła szczodrość poselskiego kandydata, i tych co się wypróżniają pod murem, żeby pić na nowo.

Cały schyłek narodu i państwa. Norblin rysuje życie w Łazienkach. A kiedy zaczyna się życie ulicy, kiedy „tłum" zaczyna robić historyę, ten Francuz daje pierwszy pojęcie, jak to wyglądało.

Norblin rysujący z natury Sejm w dniu i w chwili uchwały 3-go Maja, którą widział „na własne oczy", bystry widz, klasyczny świadek, doskonały fotograf! Norblin, który bywa w obozie Kościuszki w Mokotowie, z najbliższego otoczenia słyszy i opisuje bitwę pod Zieleńcami, Racławice, Maciejowiee, pojmanie Kościuszki, — co rysuje „warszawskie wypadki", wieszanie zdrajców, widziane gdzieś z naprzeciwka, walki w ulicach Warszawy, rzeź Pragi, — Norblin, co wróciwszy po latach do Ojczyzny swojej, wydaje jeszcze ze szkiców i notat wyborne „costumes polonaisu !

ĆŁt^E

I'

siii

M<

■ {■

► *T" jrt

Jklf3

Mi

fe

Yi

i.

” Y»*»

SśMS;

Ai •

mm

ii

&§S3S?s$$&!§i£

.i

^7?

<ł

Ca

.*

%nti

•»

Fot. Szumów.

Teatr i festyn ludowy w Łazienkach w r. 1788.

Wł. Ks. Andrzej Poniatowski. Paryż.

ii

E*\y

iii ■ .

, Ję5?§£3

% •■ ■* ~\2r ■

I#

f;

^ *&ir

V'W'.‘r'

Pn> fr*":**

jWPuJ¹

HSił

IV

Ja

> |u

Tt

U -yi

•i rs$

ill

Fot. Szumów.

Wł. Ks. Andrzej Poniatowski. Paryż.

Aj

&JL,

>s®., N&i

*,m'.

ii

«gP*

ff|v t

Nfeiii M

Iri

bf

fi

mi mmi

iMj|

* 3M«r

m⁵! :

jL .    v*

Wlw*4J

ł*

*■- ■* ., ■■ % ■

nwwBwa

Fot. Szumów.

Teatr i festyn ludowy w Łazienkach w r. 1788.

Wł. Ks. Andrzej Poniatowski. Paryż.

iv Jr"

IM

£(»

Igg

fc: fc

IfW

pf.

fi

11

**9;«

Mg

§5F

IK2

-A

- W‘3

-' 5iV''

:! f • ;■ ~

Ifci

ilg

./

rTrd¹

,, ' \ ... -.

» - \r~Tsswr

rfcf *'■

SbLk

* • ■ ’‘"ISrNCSS

•;i««

łI JK

fą ■ a

W

itji

ii 1

l"

lłv

■' '

r$l

«£

*■%

c:

' v-*5

■*% i Un* Md.

■ i

rS?

i,

p.

gj5t* * ‘ i?

4 fci

Fot. Szumów.

Wł. Ks. Andrzej Poniatowski. Paryż.

fr

.jj.

utm

i-.

mi

■■Mn

7 :r&**Ę0j>% i> mkt-aśkt k

«j

Ml

Ęm

»w

Im

A AJ!

»Ąłi;

/ V>.

:ł

'/Li «

li

gCd

; 'ś

:lĘ

i®

/# 'i

tś

uwij

BITWA POD ZIELEŃCAMI. Muzeum Narodowe w Raperswylu.

Znaczenie rysunków na tle wypadków dziejowych w Polsce z autopsyi znakomitego ilustratora jest jedyne, nieporównane, pierwszorzędne. Zdumiewające, jak się ten Francuz nauczył patrzeć, jak się wżył w ten naród, co tu prawdy, natury, prawie fotografii. Tego dotąd „niepotrafił“ nikt, — a kiedy byli tacy, którzy „potra-fili“ — już takich wypadków nie było. Nie! Dzień Trzeciego Maja był tylko jeden!

Otóż to wszystko dała mu Polska, kraj, naród, ziemia, krajobraz, przedewszystkiem — „wypadki“, dzieje — tak jak Grottgerowi. On to rysuje „poprostu“, jak widział, bez pretensyi, to są wszystko rzeczy widziane i przeżyte, bez cienia aranżowania, kompozycyi. I tylko te, do których nie dodał nic, są pierwszorzędnej wartości.

A że wypadki szły szybko po sobie, więc te fotografie to są istne migawki, chwyty w lot. Norblin-ilu-strator przeszedł wszystko co dotąd płodził, równa się najlepszym ilustratorom francuskim, którzy rysowali upadający ancien regime, czy budzącą się rewolucyę. Rysuje też, jak się rysować nauczył od swoich, od Moreau czy tego „ wściekłego “ rysownika, co narysował istotnie całe tysiące (mówiono figuralnie — sto tysięcy, — gdy akwarel zostało samych nieskończonych 4 do 5 tysięcy) — Gabriela Saint Aubin. Od pierwszego wziął manierę, gdzie się starał szkic zrobić obrazkiem. Na przykład weźmy sceny teatralne w Łazienkach, które reprodukujemy z oryginałów u ks. Poniatowskiego, ciemne figurki pierwszego planu na tle łuny świetlanej widowni, to żywcem naśladowany Moreau n. p. z „przejażdżki królowej Antoinetty⁴⁴ na tle Sekwany. Od drugiego nauczył się, jak się maluje sceny tłumowe, zbiorowe, ruch mas.

Otóż całkiem mylne jest zapatrywanie, jakoby zasługą Norblina było, że „wyprowadził sztukę z perfumowanego salonu i sali audyencyjnej na szerokie pole tematów rodzajowych⁴⁴, — to Norblina wyprowadziły wypadki na ulicę, w tłum, do sali sejmowej czy na pole bitwy. Wyprowadziła go przedewszystkiem — Warszawa.

Gdyby komenda Czartoryskich czy Radziwiłłów była dłużej trwała i pobyt w Puławach, Norblin byłby zmarniał. Ten dworsko-sielankowy dekorator, rembrandtyzu-jący na wszystkie temata, które mu dawały pole dla igraszek z światłem i cieniem, pastiszer we wszystkich .sposobach i na każde zawołanie, przechodzi w nowy rodzaj, w nową epokę swego życia Jedyną, która ma znaczenie dla Polski.

A zasługą Batowskiego jest, że ten okres ściśle określił. Przełamanie dotychczasowej twórczości Norblina nastaje, jak udowadnia Batowski, „rozstrzygająco tuż przed r. 1790, wraz z równoczesnem przeniesieniem się z dworu Czartoryskich do Warszawy". — „Ustają od r. 1790 fetes, sielankowe krajobrazy, również rządkiem i stają się rembrandto wskie pasticcia^. Odkąd Norblin już „nie był związany wielkiemi zamówieniami⁴⁴, dobywa się niekrępowany talent obserwatora, i budzi się francuska żyłka satyryka społeczeństwa, na które patrzy. I dodać trzeba: A gdy jeszcze raz wraca do Puław, — to zastaje już Puławy z drugiej epoki, Czartoryskich, księżnę Iz ab el lę z drugiej epoki, po strasznych nieszczęściach Ojczyzny i domu, przemienione w przodowników w narodowem poczuciu i narodowej pracy.

U?:

4r

ii'

•t

4*, •

U#

4tafeu,

■ "H.

*43

U,

m -A

»i*iM

jgr

-tT

LU

fefNńr*⁻

R'

-.mmmm

.......u&mmr,,

i.

r/

teg

Mgi

Ł\

i'₃| WĘ0,

IK

i:

i-UjS

WALKA W ULICY MIODOWEJ. Muzeum Narodowe w Raperswylu.

no-

A rola Norblina w historyi sztuki polskiej ? Widzieliśmy przesadę, z jaką niektórzy historycy sztuki polskiej podnosili jego „rolę historyczną⁴⁴. W błędy te popadają przedewszystkiem historycy, których analiza genetyczna, szperanie za przodkami artysty czyni ślepymi na znaczenie indywidualnego talentu, improwiza-cyjny charakter geniuszu, na przypadek „motywu⁴⁴, który wpadł pod oko i pędzel artysty, na rolę „wypadków44 dziejowych.

Weź Norblinowi odpust na Bielanach, targ na Pradze czy jarmark w Łęcznej, weź mu Sejmiki, weź mu Dzień 3-go Maja, Racławice czy Maciejowice, wieszanie zdrajców czy rzeź Pragi, — a zostanie się pogrobowiec przedawnionej epoki, dekorator na zamówienie, prosty pastiszer kosmopolityczny, dla którego by starczyły cztery wiersze w leksykonie sztuki. Pod względem artystycznym, nawet gdy maluje Warszawę czy Bielany, to tylko „tłómaczenie na polskie pomysłów jego francuskich rówieśników⁴⁴, — podstawianie zamiast Paryża — Warszawy, zamiast ogrodu Luxemburskiego — Łazienek. To zawsze jeszcze i tutaj nawet — pastiszer, tylko że jak dawniej „małpuje⁴⁴ Watteau czy Lancreta, tutaj pastiszuje Moreau czy Saint-Aubina.

Pasya „genetycznych badań⁴⁴ narobiła u nas już dosyć spustoszeń, [est ona w stanie obłupie każden talent, ograbić każdego geniusza z oryginalności, własnej własności, indywidualności na rzecz nauczyciela. Kon-certa na tern polu dawał prof. Antoniewicz, przeszedł siebie w swoim Grottgerze, wypaczył w uczniach zdolność patrzenia na jednostkę, na indywidualizm i oryginalność talentu, chociażby to był geniusz, a co wartała jego „genetyczna analiza⁴⁴ dowiódł jego Grottger, czy Norblin, czy tylu innych.

Cały „genetyczny⁴⁴ pogląd na sztukę polską, jaki się dotąd przyjął u nas, wymaga rewizyi. Daremnie szukasz ojca artystycznego Matejce, lecz nawet „rasowego44 czy „narodowego⁴⁴. Nie rozwiążesz zagadnienia Matejki bez strzały Maryackiej, Stwoszowego ołtarza, starych kamieni na Wawelu, bicia dzwonu Zygmunta, — bez „genezy myśli⁴⁴ w duszy wielkiego patryoty. Nie zrozumiesz Grottgera bez „wypadków“ warszawskich i r. 1863. Szukanie za nauczycielem jest minimalnej wartości.

Dlatego przesadą jest, co pisał hr. Mycielski, że bez Norblina niebyłoby Orłowskiego, Michałowskiego, „aż w końcu zabrakłoby i Kossaka, Brandta, dalej Maksa Gierymskiego i Chełmońskiego⁴⁴. Cofnął się jeszcze prof. Antoniewicz i dorobił dziadka w Ditriechu.

Nie byłoby sposobu malowania i rysowania Orłowskiego w pierwszych dwóch czy trzech latach w kilkunastu rysunkach i obrazach. Już sam prof. Antoniewicz widzi na o rok późniejszym rysunku, że Orłowski już tylko „był⁴⁴ kiedyś jego uczniem. Wnet rośnie wpływ Holendrów, Ostada, Rosy, — galeryi Ermitażu i wego rosyjskiego świata. Ażeby na niektórych pejzażowo-rodzajowych pracach Rustema wykazać wpływ Norblina, potrzeba wysiłku. Niezawodny wpływ na Płońskiego, a przez niego na Piwarskiego. Tylko że to jest — znikoma cząstka sztuki polskiej.

Z kabinetu ks. Izabelli, czy z Zamku, Łazienek i sali audyencyonalnej i atmosfery „wyperfumowanej44 wyprowadził sztukę polską nie Norblin, tylko historya. Bankructwo Łazienek, koniec warszawskiego Dworu, wyjście dziejów narodu na ulicę, w pole, „wypadki⁴⁴, budzące się narodowe odrodzenie, od Wielkiego Sejmu, powstanie Kościuszkowskie, kult dla bohaterów, epopeja legionów, Napoleońska, to jest geneza narodowej sztuki. Byłaby tak samo powstała bez Norblina. W Krakowie większą rolę odegrał w tym procesie marny artysta ale na wskroś narodowy malarz, jakim był Stachowicz.

Wyprowadzanie Michałowskiego z Norblina

§3S|

i*-"

>.1 i ■<

m ••

.r

ar

•'■'W

li

fi,

II

‘"A

ifS

MACIEJOWICE. POJMANIE KOŚCIUSZKI. Muzeum Narodowe w Raperswylu.

fes

RS!

a ,v, i

SI

(W

t,V

-¹ ’ '•*Vsł

Sr

EL*

mm

Ł“- -.%«

fi

SI

Pfe*

ST"

LJ

WfWaW

4iJL

wm

•>

4%

¹ *-v

n>\

■3Łfi

JLJ| %    |

Jg i.;^3SJ^5a^

■iwIPi0

jf

Iii

Jk I

. '• '

IgSS

P>;

*7

wĘza

'v :

fik&M

,    NHNMNP

.r»i

■«

• ; *4**    -

.M

'■ \' ^tl yŁż/    '

i®!«

.^ ,5^ -v>

- r^v*

/ '

••

'i

f fj

fy

?

mu*

- *L52^*wBS^- i ~s!

POJMANIE KOŚCIUSZKI. Muzeum Narodowe w Raperswylu.

■z «’U<

;§:

■ r-ftpifrn

•Vr

MACIEJOWICE.

Pojmanie Kościuszki. Według Norblina, ryt. II.

i⁻;

m

ii

;

s’;

F*

1

.

N- ■

i

^4112?.

;*»>

'

"/wF'>?<*■* ■

■m

S

Ml

ajW)Sr,A|

t

i

^,-,1

ES *

;

,

}z

*'. ■ M«...

... . A r

.ł

M& i

K ,<

■

■

■

B ■

&

iPS

arF®» i

*v> /f • i-

lii

f' • ‘

Si . sąw

. fi

•

'

4 m

r®

■: S$

W

,-t^i

j

ffT ’ I

■:

U |

'

4/'    •? #

I

\ Eg

J!

1

:

I

4'

1

II

m

fi-f

¹ MS W

^3

3

(

$

■ i

4-3

m

i

&sam i- »M

■i

hJs

"54-.". ,:W,5f!

r*;|

'i

-

1 Pi

m

■0.

'

tf i

■

■L i ZW

V

Sr

-t

4

i i

%

iJW

; 41

gi

Ł ,j

’

W - 4

V ;

;l

i

f

S?afcjf%Ti

i

tfU!

'ś

,f

Si

-

■fu, ■ fi,

pT

■

■‘ '?; _.‘*r

m

r ,

%

' "4

u/ ’ ;

4/1    ■

ę :;

fNip.rn-

:•    '• i

’> j

R-.f : wml,

„. -Ua

■;

Si

fcitó

kęy:

K ń

4^>. 4

*?»

~

u

1

i

IŁ-

«§

ML m

fi* ,    ' "”?g

-

:

1:

r/

V

?

SZTURM NA PRAGĘ. Muzeum Narodowe w Raperswylu.

nie wytrzymuje żadnej krytyki. Ojcem, jeśli kto ch

naj-

nie wytrzymuje żadnej krytyki. Ojcem, jeśli kto chce koniecznie, jego artyzmu, to inny Francuz, Gericault. Basler twierdzi, że we Francyi dużo arcydzieł uważanych za Gericaulfa, to — rysunki jego ucznia Michałowskiego. A „konia" nie nauczył go Norblin, ale per-szerona i zimnokrwistego stępaka dał mu Paryż i dyliżans francuski, tak jak rumaka, „przystojnego“ araba dały Gumniska przez Sławutę. Co do Kossaka, to już bajka wierutna. Kiedy Kossak mógł zobaczyć pierwszego Norblina, to już był dużym malarzem polskiego konia, rycerza, szlachcica, życia polskiego. Jego początki lwowskie, studya z natury u wschodnio-galicyjskich hodowców, przejście Rosyan przez Lwów na Węgry, zdumiewająco znikoma liczba prac Norblina i Orłowskiego w Galicyi, i to jak się daje udowodnić, późniejsze nabytki, — to wszystko niepozwala, żeby się bawić w rodowody zamiast badać naturę i genialną oryginalność.

Nareszcie mylne jest podnoszenie pewnego rodzaju malarstwa, a raczej pewnych motywów, na niekorzyść innego. Już Łuszczkiewicz, który był przy rodzeniu się „wielkiej" i największej sztuki polskiej, był znakomitym pedagogiem i zostawił pierwszorzędne sądy o sztuce polskiej, powiedział, że dyletantyzm, szkic — Norblina, Orłowskiego, Michałowskiego, to jeszcze nie jest — sztuka.

Otóż jest całkiem chybione, niby patryotyczne i postępowe, obniżenie w genezie sztuki polskiej — portretu, zwłaszcza portretu Stanisławowskiej epoki. Portret odegrał olbrzymią rolę w sztuce francuskiej większa epoka sztuki angielskiej, to prawie wyłącznie portret.

Portret był zawsze źródłem niewysychającem prawdziwej sztuki. Bo to było i zostanie na wieki główne źródło „malowania z natury". Może się sztuka kompozycyjna, styl epoki wypaczyć, zabrnąć w szkolarstwo, klasycyzm, manierę, — dobywa ją zawsze — portret.

I to malowanie człowieka, jego fizyki, i to drugie, większe, jego duszy — z natury, odświeża sztukę z maniery, scholastycyzmu, wszystkich zboczeń stylowych, — a za tern odradza się malowanie człowieka, życia, jednostki czy zbiorowiska, malowanie rodzajowe, anekdoty czy historyi. To też za portretem idzie „wielka sztuka" przez wszystkie czasy, sztuka religijna, rodzajowa z jej anekdotą, opowieścią czy dramatem, czy liryką, sztuka tendencyjna społecznie, etycznie, politycznie i narodowo, dekoracya wszelkiego stopnia czy apoteoza. Nie docenianie znaczenia portretu, świadczy więc o nieznajomości historyi sztuki. Więc portret Włochów sprowadzonych do Warszawy, czy Niemców i Francuzów do całej Polski odegrał ogromną rolę w wytworzeniu się sztuki polskiej, że sięga europejskiej wysokości.

Otóż poświęcając olbrzymią pracę Norblinowi, obcując szereg lat życia z Francuzem, który gra ogromną rolę w ikonografii wypadków dziejowych Polski i zostawił rysowane z natury dokumenta historyi jednej z najpopularniejszych epok narodowego życia, nieuchro-nił się i ostatni monografista Norblina od przecenienia jego rzeczywistej „artystycznej“ roli.

Podaję sporo reprodukcyi dzieł Norblina, których nie dał Batowski, — pokłosie ze zbioru Pawlikowskich we Lwowie, przedewszystkiem ze zbioru Muzeum Rap-perswylskiego. Baję także w nowej reprodukcyi niektóre rzeczy publikowane już w książce Batowskiego, ale w większym formacie i na podstawie lepszych zdjęć fotograficznych. Sceny łazienkowskie znajdzie czytelnik wr zbiorze ks. Poniatowskiego w Paryżu. — O „Racła-wicach“, drugiej, daleko lepszej replice Racławic Nor-blinowskich, którą p. Batowski stanowczo przypisuje Orłowskiemu, należy się przypatrzeć w studyum nad Orłowskim, który tak długo już czeka na osobną polską monografię.

T. Rutowski.

’ kl

Iłf

it. ■    ■ ■    . 1

A

mm

V⁷'

WĘfl*

-.te '

:Mm\ i

U#

fe&l

■m

V,

||

!§!

Jfe_

l lip

Ią#*?

te§

■■

-.J

tia

4’

te

r-y

LI

A."-'

r.

Wm

Yr.]

.. i ■

ftev i..

M

ISmeSI?

gjf?

MM

fi I

AM:

tr£n.f&'

mk m

.V

II

-J.

fi

mim

f-W

ii    v>

BKi

£•,:

psi

;•

Kił

l^Ą X. -i

fy

wmL.„ „

lrtS⁵*t *

>1^-4

S1*KN

z i II

ki

*i

A':

P-* aK^J

■V ;

.i

te-

' li

v'lCL

i te *

?H!

EU

:.«£

r-

;• > J

>/• ^My£

m?

'/'*£

|L

wWf:

Wm

/■&;

3£3k

NORBLIN CZY ANGOT?

Chcf des Huissiers.

Ze zbiorów E. Schwarza w Petersburgu.

\V‘

m

SPIS OBRAZÓW.

Strona

Kiermasz.

Ogłoszenie Konstytucyi 3-go maja.

Jean Pierre de la Gourdaine..............

W parku.......................

Portret ks. Teresy Czartoryskiej............

Jarmark.......................

Nad Wisłą......................

Teatr i festyn ludowy w Łazienkach w r. 1788 (4 obrazy) .

Bitwa pod Zieleńcami.................

Walka w ulicy Miodowej ...............

Maciejowice. Pojmanie Kościuszki............

Pojmanie Kościuszki..................

Maciejowice.....................

Szturm na Pragę (2 obrazy)..............

Norblin czy Angot?..................

10

12 i 13

14

15

16

17

17

18

m

ł

fj

X|

&

im

B

K

f%S

I

'-lŁ

i i^ARN IAX

ruinruTi. n_n-TL n jiJTrLrLnji

ANTYKWARIAT

w ww wwwwy, i

nny

KSIĄŻKI]

DUFI

¹ POLITECHNIKA KRAKOi

[•■■ V BIBLIOTEKA GŁÓW

w? ■

'"ii?

Iz. 4 L. inw. ,.,......£

*• t

W/,

m

ll

fflH

Kdn. 524. 13. IX. 54

—»......

IŚMlI

M

«

i.,,    *

I s&ąg .?A.

iifeilf;

mm

1SI

ff*

is

m

M

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000232003

W

ctCc.:

:::

■r

W

0

■MMI

Ss^KSSś

mmmmm

W

WBMH

11111111

■ ^

Sfill

m

$i

łv>

§*

i*

i;

m

Iii

?3sjfjl

s

HM

■Pi

■Uh

■■si

■■i

£:

li