pj

M

te,

>?*

r

iHi

F..

; j

;

■vr

ïM:%

i

Biblioteka Politechniki Krak

owskiej

§§

V. —    ^

:

/

-

%

«■

\

BISKUPSTWO WARMIŃSKIE.

BISKUPSTWO

WARMIŃSKIE

JEGO ZAŁOŻENIE IROZWOJ NA ZIEMI PRUSKIEJ

Z UWZGLĘDNIENIEM

DZIEJÓW, LUDNOŚCI I STOSUNKÓW JEOGRAFICZNYCH ZIEM DAWNIEJ KRZYŻACKICH

NAPISAŁ «dr Wieniawski.

..

Śpi?

CJ

Mt>

AJ

Praca konkursowa, uwieńczona pierwsza nagrodą przez Akademią Umiejętności w Krakowie roku 1876.

TOM I.

POZNAN.

JNJaKŁADEM JCsiĘGARNI jjANA JlONSTANTEGO jŻ,UPAŃSKIEGO.

1878.

â

i'RAtô

fo

,*

-'r

0

4»

H

J

3/W

„Si eum diabolus in partiunculas minutissimas secaret... Polonorum san-guis ab eo velli non posset,“ (Str. n).

(

/

Drukiem J. I. Kraszewskiego (Dr. W. Łebiński) w Poznaniu.

y

P

Saamnmwm

><matzyMnm zgtomoeg rMrmkarvif

w J*r uiieth Xmkodrmh w dowód wdzięczności i poważania poświęca

m.

!

. ..

t

,W,„

»

:

\

/

¹ ü

SPIS ROZDZIAŁÓW.

Sir.

I. Zarys dziejów Warmińskich...........

II. Forma rządu biskupstwa Warmińskiego; stosunki jego polityczne na wewnątrz i na zewnątrz........

III.    Ziemia Warmińska w stosunku do innych ziem staropru-

skich...................

IV.    KLolonizacya biskupstwa Warmińskiego, położenie ludno

ści krajowej pod względem prawa. Ludność przybyła. Miasta Warmińskie..............

V. Charakterystyka ludności krajowej w północnych częściach

biskupstwa Warmińskiego...........

YI. O ziemiach-staropruskich i o narodowości ich mieszkańców ioo VII. O narodowości a) starych mieszkańców biskupstwa Warmińskiego, b) w szczególe o Warmii polskiéj

VIII. Warmia dzisiejsza.........

IX. Nazwiska miejscowości w Warmii polskiéj

13

31

41

89

132

222

!

■

■ ■■-    ■■

r-

. •

I.

ZARYS DZIEJÓW WARMIŃSKICH.

FORMA RZĄDU BISKUPSTWA WARMIŃSKIEGO,

ZIEMIA

KOLONIZACYA BISKUPSTWA WARMIŃSKIEGO

7o

Y.

O ZIEMIACH STARO-PRUSKICH

— Ir9 —

O NARODOWOŚCI

*57 —

18g

WARMIA DZISIEJSZA.

MIEJSCOWOŚCI W WARMII POLSKIEJ.

ZARYS DZIEJÓW WARMIŃSKICH.

Jeszcze narody ziemi pruskiej nie zgięły karku pod jarzmo Krzyżaków, walczące za wolność i wiarę ojców, a już papież Grzegorz IX, ogłaszając Prusy za własność stolicy apostolskiej, oddał je prawem lennictwa zakonowi niemieckiemu St. Maryi Jerozolimskiej. Za warował sobie Ojciec św. jednakże prawa zwierzchnictwa, tudzież urządzenie instytucyj kościelnych, w celu wyposażenia biskupów posiadłościami ziemskiemi, od zakonu niezależnemi. Podział kraju orężem zdobytego polecił Grzegorz IX posłowi apostolskiemu Wilhelmowi de Modena, który się jednakże z zadania swego dopiero w r. 1243 wywiązał, postanowiwszy dnia 4 Lipca w mieście Anagni, iż ziemia pruska ma być podzielona na 3 dyecezye, których granice bliżej określił; z tych dye-cezyj Krzyżacy mieli posiadać dwie części, biskupi zaś razem jedne trzecia, a to z wszelkiemi zwierzchnictwa prawami. W tym celu każda z owych 3 dyecezyj została na 3 części podzielona, z których biskupi obrali sobie swego czasu dzielnicę swoja.

Tym sposobem powstały odpowiednio do 3 dyecezyj, biskupstwa samodzielne: Sambińskie, Warmińskie, Pomorzańskie, czwarte było biskupstwo Chełmińskie w dyecezyi chełmińskiej, do której należała i ziemia lubawska. (Patrz: Kodeks Dyplom. Warm. I.) Że zaś ziemię chełmińska w stolicy apostolskiej od razu nie uważano za część Prus, (Wilhelm de Modena liczy ją do ziemi pruskiej), wynika to z buli Innocentego IV d. 30 Lipca 1243 r., w której powiada, iż posłowi zalecał ustanowienie granic dyecezalnych w samych Pru-siech i w ziemi Chełmińskiej i że tenże poseł wytknął granice trzech dyecezyj w Prusiech i jedne w ziemi Chełmińskiej.... Episcopo Mutinensi.... plene lega-tionis officium duximus commitendum eidem in ipsa Prussia et terra Culmensi limitandi dioceses ac ipsius Prussie terram dividendi per partes .... potestatem con-cedentes. Verum Episcopus ipse très in Prussia et unam in terra Culmensi dioceses limitavit ac très partes fecit de Terra Prussiae, quarum duas dictis fratribus etc. Zresztą rozróżniano nawet ze strony Krzyżaków ziemię chełmińską od Prus już wyraźnie w przywileju Konrada, księcia mazowieckiego r. 1222 i tak samo w najstarszych dokumentach. Podział dyecezyalny Wilhelma potwierdził Ojciec św. d. 8 Października, w której to buli uważa ziemię chełmińską jako do Prus przyłączoną. (Limitationem diocesium Prussiae et conjun-ctae sibi terrae Culmensis .... confirmanus. (Zob. bulę d. 1 Lutego 1245 r. etc.).

Lecz do r. 1250 Warmia jeszcze biskupa nie miała; ani Werner, ani Henryk, ani też Henryk de Stritberch (Strateich) jako tacy uważani być nie mogą. Albowiem Albert Suerbeer, arcybiskup Armaghski w Irlandyi, który na miejscu Wilhelma de Modena jako arcybiskup pruski i poseł apostolski przez Innocentego IV do Prus był posłanym, wzbraniał się powyższych trzech kandydatów mitry Warmińskiej na biskupów wyświęcić. Stało się to wbrew woli papieża, który mu dwóch ostatnich gorąco polecił, napominając go, iżby w ogóle przy wyborze na biskupów miał na względzie duchownych zakonu krzyżackiego. Lecz zacny ten prałat przenikł bystrem okiem niebezpieczeństwa, wynikające dla samodzielności i godności biskupiej z wyboru duchownych zakonu ; już wtedy nie było mu tajne, iż zakon dba więcej o swoje korzyści, niż o dobro Kościoła, tudzież narodu zwalczonego. Stawiwszy się więc na święta Wielkanocne r. 1249 do Lugdunu, usiłował wykazać Ojcu św. zgubne dla wiary postępowanie Krzyżaków, a gdy Innocenty IV przekonać się nie dał, czcigodny Suerbeer złożył urząd swój poselski w ręce papieża, który go bezzwłocznie z niego uwolnił.

Czego Suerbeer uczynić nie chciał, spełnił jego następca Piotr de Albano, który stosując się do życzenia papiezkiego, lub raczej Wielkiego Mistrza Henryka de Hohenlohe, mianował księdza krzyżackiego biskupem Warmińskim w osobie braciszka Anzelma, wyświęciwszy go dnia 28 Sierpnia 1250 r. w kościele dominikańskim w Valenciennes. Anzelm, uzyskawszy potwierdzenie papiezkie d. 6 Października tegoż roku, udał się natychmiast do swej dyecezyi, w której stanął na wiosnę 1251 r. Dyecezya Warmińska, wtenczas znacznie mniejsza od dzisiejszej, była położona w środku kraju zwalczonego, otoczona dyecezyami: Sambińską, Chełmińską i Pomorzańską. Dzielnicę swoją, nibyto państewko samodzielne, trzecią część dyecezyi obejmującą, obrał sobie Anzelm w sercu dyecezyi, aby od napadu pogan był bezpiecznym. Granicej tejże dzielnicy An-zelmowćj, wkrótce potem wyłącznie biskupstwem (Warmińskiem) nazwanej, są według dyplomu z d. 27 Grudnia 1254 r., potwierdzonego przez Ojca św. d. 10 Marca r. 1255 następujące:

I. la wielkim wschodzie.

Od ujścia rzeczułki Runa, wpadającej do zatoki Fryjskiój (dziś Bahn au?) wzdłuż Runy aż do boru so-

1*

snowego, należącego jeszcze do biskupstwa Warmińskiego. Dalej stanowi granice bór, dzielący Natangia i Pluth ku granicom Wore, (pagus pruski) (tego boru połowa należała do biskupa) a potem pewne miejsce nad rzeka Łyna (Alle, Alna), od którego to miejsca bród nazwiskiem Kat (dzisiejsza wieś Katzen) o pół mili był oddalony. Dalszemi granicami na wielkim wschodzie były: bór Lakmedie, (dziś Lindenmedie lub Lankenmedie lub Lakmühlerwald) pomiędzy wielka imała Bartią; rzeczułka Szatiche (dziś alter Zainfluss), była w pobliżu, a nakoniec bór Krakotin, gdzie jeszcze dziś wieś tegoż nazwiska jest położona.

IL Na małym wschodzie.

Linia pociągniętą od boru Krakotin, (który na cała długość. w ten sposób miał być dzielonym, iż granica biskupstwa ku Polsce o mile od zamku Reszelskiego była oddalona) aż do pola Kurchsadel, które przypomina dzisiejsza wieś Kurken, położona w mało-zacho-dnićj części powiatu Olsztyńskiego.

III. Na małym zachodzie i na zachodzie.

Idąc od pola Kurchsadel mile drogi aż do źródła rzeki Passargi, która odtąd stanowi granicę, aż do miejsca pewnego, nad nią położonego, a pół mili od brodu Kukumbrast oddalonego. Od tego miejsca wprost do rzeczułki Baude, do punktu, gdzie Bauda jeszcze 2 mile od zatoki Fryjzkiéj jest oddalona, ztąd wprost do rzeczułki Narussa, która odtąd w oddaleniu i¹^ mili aż do zatoki Fryjzkiéj stanowi dalszą granicę.

Nadmieniamy jednakże, iż łąki i pola, położone w granicach biskupstwa pomiędzy rzeką Runą i zatoką Fryjzką, tudzież pomiędzy ostatnią, a drogą do wsi Russe, (dziś Rossen) nieco później Krzyżakom odstą-

pione zostały. Zresztą zachowały sie powyżej wytknięte granice biskupstwa Warmińskiego prawie nienaruszonemu aż do r. 1772, prócz kilku niezbyt znacznych posiadłości, które zakon sobie w biegu czasu przywłaszczył. A chociaż w tymto roku samorząd i niezależność wewnętrzna zniesione zostały, przetrwały owe granice, długą i świetną przeszłością ustalone, aż do dziś dnia, gdyż sam rząd pruski je uszanował przez to, że dzieląc ziemię Warmińską na cztery powiaty, jéj całości nie naruszył przez połączenie części pojedyńczych z powiatami ościennemi.

Lecz wracając do czasów Anzelma, widzimy, iż chrześciaństwo w Prusiech już było się tu i owdzie rozszerzyło, dzięki poświęceniom mężów prawdziwie apostolskich ; w skutek zaś ostrego Krzyżaków z nowo-nawróconym narodem postępowania, rozkrzewić się jeszcze nie było mogło. Tak też dyecezya Warmińska nader mało posiadała kościołów; ludność znana z waleczności uporczywie trzymała się, choć skrycie, wiary ojców, za którą jeszcze nieraz, równie jak za samoist-ność swą, broni się chwytała. Dla tego najgorliwsze Anzelma prace ku rozszerzeniu wiary Chrystusowej, zbyt mało przyniosły owoców. W walkach przez naród rozpaczliwie toczonych, zgorzały nowe osady Brunsberg i Heilsberg, (Licbark) a biskup¹ Anzelm, schroniwszy się do Elblągu, życie swe zakończył roku 1264. Rocznicy śmierci jego nie znamy, a bliższe szczegóły żywota jego potomności także nie doszły. Tern bardziej gędną jest zastanowienia się' rzeczą, iż mąż ten, wzniesiony niby na godność biskupią w tern przypuszczeniu, iż jako ślepe narzędzie służyć będzie skrytym zakonu zamiarom, stał się opoką samodzielności i świetności katedry Warmińskiej przez wszystkie czasy. Albowiem jako pierwszy biskup Warmiński wystawił sobie Anzelm, dawniejszy braciszek Krzyżacki, najświetniejszy pomnik bystrości politycznej, tudzież gorliwości kapłańskiej,

a niemniej nieugiętej charakteru prawości, przez utworzenie kapituły z grona kanoników, nibyto starszyzny państewka swego w rzeczach tak duchownych, jak świeckich, którą, to kapitułę takiemi obdarzył przywilejami i prawami, iż wszelkim zamachom, zmierzającym do podbicia biskupstwa pod władzę Krzyżaków, przez wszystkie czasy oprzeć się zdołała.

Postanowił on bowiem, iż kapituła, składająca się z 4 prałatów i 24 kanoników, posiadać ma prawo uzupełniania siebie samej drogą wolnego wyboru, a po drugie, że w razie wakansu katedry kapituła z pośród siebie nowego biskupa samodzielnie i wolno obiera. Dzieło swoje sam Anzelm potwierdził później, osiągnąwszy godność posła apostolskiego d. 27 Stycznia 1264 roku. Na węgielnych tych prawach spoczywają świetne dzieje katedry Warmińskiej; bo godna takiego biskupa kapituła, umiała zawsze w danym razie uzupełniać się przez godnych siebie członków, jako też obrać biskupów, godnych Anzelma.

Kapitułę swą wyposażył Anzelm zresztą bardzo hojnie, odstąpiwszy jej jedne trzecią część swój dzielnicy z pełnemi zwierzchnictwa prawami. Szczupłe, jak wówczas dochody nie pozwoliły zresztą Anzelmowi urzeczywistnić pierwotnego swego zamiaru w całości. Fundując więc r. 1260 katedrę Warmińską na cześć św. Andrzeja w Brunsbergu, widział się zmuszonym ograniczyć kapitułę na pięciu prałatach i szesnastu kanonikach. Już następca jego Henryk I. Flemming, przeniósł kapitułę do Frauenburga, które to miasto lepiej niż Brunsberg od napadów pogan było obronne, i założył tutaj sławny kościół katedralny.

Nie jestto naszym zamiarem, aby dzieje następnych biskupów Warmińskich pojedyńczo przechodzić. Tyle tylko wzmiankujemy, iż zbawienne skutki przenikliwości Anzelma w oborach następcy jego na jaw wyszły. Nie zważając bowiem na księży z zakonu, obierano

biskupa zawsze z kapituły lub też z grona duchowieństwa świeckiego, a tak samo składała się kapituła z samych tylko księży świeckich, przez co Krzyżacy w obec Warmii nie dopięli celu swego, podczas gdy pozostałe trzy biskupstwa opanowali w krótkim czasie, obsadzając je biskupami z pośród księży swego zakonu.

Po Anzelmie występuje cały szereg najgodniejszych mężów, będących prawdziwa ozdoba katedry Warmińskiej, którzy pragnęli rozszerzeniem wiary świętej wyleczyć rany podbitemu narodowi mieczem Krzyżackim zadane. O zaludnienie spustoszonego kraju osadnikami, głównie z wszystkich części Niemiec przybywającymi, starali się przedewszystkiem pierwszy i drugi następca Anzelma, t. j. Henryk I. Flemming i Eberhard de Nyssa. Ludność Warmińska zdaje się do dziś dnia nosić cechę miejsc rodzinnych obu tych biskupów, z których pierwszy z Lubeki, drugi z Szlązka pochodził. Już w tym to czasie założono lub odbudowano miasta Wormditt, (Orneta) Gutstadt, Heilsberg, (Licbark) Brunsberk Frauenburk, a na około nich liczne osady wiejskie. Małe państwo biskupie przystroiło się za staraniem swych pasterzy-rzadzców powoli w najpyszniejsze gmachy, pola oddawały rolnikom bujne plony, chociaż napady zbuntowanych krajowców i sąsiednich Litwinów długoletnią pracę nieraz niszczyły.

Tak okolona zewsząd ziemią zakonu, opierając się w niebezpieczeństwie na mocnem ramieniu Krzyża-ckiem, istniało owo biskupstwo Warmińskie bez wiedzy o reszcie świata, samo sobą zajęte, samo wystarczając sobie, pracując nad uprawieniem i osadzeniem spustoszonych gruntów, karczowaniem lasów nieprzebranych, jako nawracaniem i ustaleniem w wierze św. ludności krajowej. Nie dziw tedy, iż bezbronni biskupi Warmii mimo wszelkich krzywd doznanych z strony Krzyżaków, zachowywali zakonowi wierność niezłomną. Kraina biskupia, w samym środku ziem Krzyżackich

położona, była co do formy rządu wiernym obrazem państwa zbrojnych tych mnichów. Ta sama moneta ułatwiała stosunki handlowe, to samo pochodzenie panujących zbliżało do siebie ludność niemiecką, na obcej ziemi osiadłą. Lennicy biskupi walczyli pod dowództwem adwokatów Warmińskich w zastępach Krzyżackich.

W przeciągu czasu, t. j. w późniejszych wojnach stanów pruskich i Polaków przeciw zakonowi, ziemia Warmińska niezmiernie wiele ucierpiała, a to przez obie strony wojujące, chociaż polityka biskupów starała się zachowywać jak najściślejszą neutralność. Pokój Toruński (d. 19 Września 1466) zmienił zupełnie stosunki biskupstwa do krajów sąsiednich ; z przymierzeńca Krzyżaków biskupi stali się lennikami korony polskiej. Nierozerwanym odtąd węzłem złączone w wypadkach dziejowych, dzieliło biskupstwo Warmińskie wszystkie losy rzeczy pospolitej polskiej aż do r. 1772, gdzie je wcielono do królestwa pruskiego; odtąd tworzy do dnia dzisiejszego, straciwszy swą samodzielność polityczną, część integralną tego państwa.

Pominąć nie można, iż nowy ustrój politycznjo który pozostał po pokoju Toruńskim, nie podołał od razu zniweczyć związek, łączący Warmią przez dwa stulecia z ziemią Krzyżacką. Tylko na południowej części biskupstwa Warmińskiego natychmiast obudziło się, przez łączność z potężną Polską, uśpione życie narodowe, lecz tam — jak ludność polska dziś, tak od wieków miała swą siedzibę, prowadząc życie odrębne, ciche, lecz oparte na tle języka i starosłowiańskich obyczajach. Zresztą przemysł przeważnie niemieckich miast Warmińskich na własnej okolicy ograniczał się potrzebach. Tylko Brunsberk doszedł do większego znaczenia, korzystając z pomyślnego nad zatoką położenia. Stosunki handlowe z Polską nigdy nie były tak bardzo ożywione i rozwinięte, aby mogły były wytrzymać konkurencyą większych miast pruskich, bardzo korzystnie, bo nad morzem, lub Wisła położonych. Nie trzeba też zapomnieć, iż także po traktacie Toruńskim ziemia Krzyżacka prawie zewsząd otaczała Warmią i oddzielała od Polski. Dzieło zaś zbliżenia się Warmii do Polski, i połączenia się duchowo ściślejszego, dokonał fakt przyjęcia wyznania Luterskiego przez Wielkiego mistrza Albrechta i większą część zakonników.

Od tego czasu powstał wszędzie jakby mur pomiędzy ściśle katolickiem biskupstwem, (dyecezya bowiem ograniczała się teraz na biskupstwie), a Prusami odtąd Książęcemi nazwanemi. Równocześnie słabieje i ustaje opór kapituły Warmińskiej przeciw nadwyrężeniu ze strony monarchów polskich, prawa wolnego oboru biskupa, którego to prawa węgielnego kapituła strzegła, jak każdy przyznaje, z wytrwałością podziwienia godną. Z Hozyuszem (Hos) zaczyna się okazały szereg Polaków, mitrą Warmińską ozdobionych; tak samo i kapituła przeważnie polskie mieści w sobie imiona. Ten stan rzeczy przetrwał jeszcze czas niejaki okupacyą r. 1772, dziś już przeinaczył się do niepoznania. Do najwybitniejszych postaci w poczęcie znakomitych biskupów Warmińskich należy bez zaprzeczenia Łukasz de Watzel-rode, wuj naszego Kopernika. Doniosłe jego zamiary i projekta, nad których uiszczeniem pracował niezmordowanie, lubo bezskutecznie, zdradzają rzadką bystrość poglądu politycznego. W pierwszej epoce rządów jego biskupich usiłowania jego zmierzały ku przeniesieniu zakonu Krzyżackiego z Prus na pogranicze Podola, gdzie jako przedmurze chrześciaństwa, miał pole działania, odpowiednio do pierwotnego przeznaczenia swego. Wiadomo, iż ta myśl wtenczas nie była nowa; poka-żem nieco później, iż po raz pierwszy powstała w głowie bystrego Mendogi litewskiego, poganina, że zaś nieraz odnawiana, zawsze spełzła na niczem, leżało to w interesie całej szlachty niemieckiej; albowiem bogate

IO

posiadłości Krzyżackie w Prusiech, zabezpieczały losy młodszym synom takowej. Po długich więc usiłowaniach przekonał się i biskup Watzelrode, że celu tego nie dopnie. Dla tego starał się przez drugą połowę żywota, aby katedrę Warmińską wynieść jako métropole nad pozostałe biskupstwa pruskie. Aby zaś śmiały ten zamiar za pomocą zakonu uskutecznić, przedsięwziął ustalić’ nawzajem władzę Wielkiego Mistrza, a to, zdaje się na niekorzyść rzeczy pospolitej. Ufny bowiem w przychylność króla polskiego, spodziewał się, iż przeprowadzi projekt nowego sojusza między Polską i Krzyżakami, według- którego ostatnim ziemia Chełmińska, Dobrzyńska (Michelau) i Pomorska (Pomerellen) miały być zwrócone jako lennictwo, ziemie zaś: Malborska, El-blągska; Sztumska jako niezależne posiadłości. Korzyści dla Polski miały według niego, wyniknąć z większych sił pomocniczych, dostarczanych od Krzyżaków. Lecz i ten zamiar, przypadający Wielkiemu Mistrzowi nie mało do gustu, w niwecz się obrócił, dla przezorności Polaków, proponujących ze swego stanowiska zupełne wcielenie ziemi Krzyżackiej do rzeczypospolitćj. Miał on dalej zamiar założenia wszechnicy w Elblągu, ale tu śmierć przeszkodziła niezmordowanemu biskupowi. Dla napiętnowania wyobrażeń, które współcześni powzięli o charakterze i narodowości biskupa Watzelrode, nie omieszkamy tu podać miejsce ciekawe, nieobojętne zresztą, jak sądzimy, co się tyczy narodowości Kopernika, siostrzeńca biskupa Łukasza. Tak się bowiem wyraża historia brevis magistrorum. (Script, res. Pruss. Tom IV. o tym biskupie: „Domini capitu-lares elegerunt Lukam Watzelrode de Toronia, decre-torum doctorem, doctum utique sed traditorem maximum ex parantela ordini infestissima, virum diabolicum, ad omnia nefandissima opera promptissimum, quem rex in episcopum habere renuit, per magistri opitulamina ecclesiam in suam ditionem sumpsit. Qui vicem ordini rependens tot mala ordini traditione sua nepharia con-tulit, ita ut pudeat dicere. Compulit ipse suasu regem, cum quodam diabolico tradiitore Italo Philippo Calimacho vulgariter nuncupato, quem propter suas tradi-tiones papa ex Italia missum fecit, ut rex Walachiam sive Podoliam armis sibi subjugaret et ordinis magi-strum cum suis illic colloraret, vendicata sibi Prussie provincia. Qui tandem percussus, ubi multa hominum millia corruerunt. Hic in Curia lites cum ordine ha-buit, causa adhuc in dubio pendet. Yellet deus, ut hic carneus diabolus, quod in dies a deo postulamus, a medio sublatus esset, ne si diutius viveret, plura mala adinveniret. In vulgo fertur deo eo, quod si eum diabolus in partiunculas minutissimas secaret, ita ut in farcimine clauderetur, Polonorum sanguis ab eo velli non posset. Quem Deus in suam substantiam confun-dat; jam denique confusus ad eo, ut colore diabolus credatur.“ Ta sama historya brevis magistr. wspomina pod rokiem 1457 jako największych nieprzyjaciół zakonu: maledicti Gabriel de Bayssen, Tilo de Wegen, Rotcherus de Bicken, Watzelrode etc. Ostatni występuje jako taki jeszcze raz. Pewnie to ojciec biskupa. („Panowie kanonicy obrali Łukasza Watzelrode z Torunia, dekretów doktora, uczonego wprawdzie, lecz zdrajcę największego, z rodu, jak najbardziej nienawidzącego zakon ... Chodzi u ludu wieść o nim, iż choćby go djabeł posiekał na najdrobniejsze kawałki, tak, żeby się w kiełbasę wmieścił, to polska krew jednak nie dałaby się z niego odłączyć “)

W testamencie swym zalecał biskup Łukasz Watzelrode kapitule wybór Polaka na następcę swego, a tego samego domagała się po jego śmierci od kanoników rada krajowa pruska przez osobne poselstwo.

Pomiędzy biskupami Warmińskimi odznaczali się dalej uczonościa: Jan von Hoefen (Dantiscus, przedstawiciel epoki humanistycznej, sławny dziejopis Marcin

12

Kromer, a przedewszystkiém Hos(iusz), który w czasie ogólnego odpadnięcia od starej wiary, Warmią., tj. posiadłość biskupią, dla Kościoła katolickiego zachował. On to też Jezuitów do Brunsberku sprowadził, zkąd oni wkrótce po całej Polsce się szerzyli. Ostatnim biskupem Polakiem, przez koronę polską mianowanym, był sławny Ignacy Krasicki ; z familii spolszczonej pochodził ostatecznie biskup Andrzej Stanisław de Hatten, który żywot swój zakończył jako starzec ręką zabójcy. Co do reszty odsyłamy łaskawego czytelnika do wykazu prałatów Warmińskich, na następnych stronnicach umieszczonego, dodając, że chyba nienawiść ślepa zaprzeczałaby dobrodziejstw, których Warmia od szczodrych swych biskupów z rodu Polaków doznawała.

1—1

FORMA RZĄDU BISKUPSTWA WARMIŃSKIEGO,

STÓSUNKI JEGO POLITYCZNE NA WEWNĄTRZ I NA ZEWNĄTRZ.

Według wyobrażeń wieków średnich, były wszystkie kraje, nie będące pod berłem księcia chrześciań-skiego, uważane za własność stolicy apostolskiej; podobne do nich prawo rościł sobie cesarz, jako advocatus ecclesiae, poczytując te ziemie poniekąd za część rzeszy niemiecko-rzymskiéj. W tern przekonaniu obdarzyli obydwaj ci władzcy zakon Krzyżacki ziemią Pruską, niby to lennem prawem, choć dopiero miała być podbitą wstępnym bojem. W stosunku lennictwa do wspo-mnionych władzców znajdował się także biskup Warmiński ze swą dzielnicą. Tytuł księcia przyznano mu już w 14 wieku, a potwierdzenie tegoż, również i wszelkich innych przywilejów, biskupom nadanych, nastąpiło ze strony cesarza Karola IV osobną bulą złotą roku 1357. Cesarz wita go, jako „princeps i subditus nobis dilectus.“ Biskupi zaś, od Henryka II począwszy, pisali się: „Dei et apostoł, sedis providentia episcopus,“ lub też: „Dei gratia et apostoł sedis providentia episcopus.*' Tytułu książęcego zaś nie używali biskupi, aż dopiero w czasie późniejszym, gdzie Leszczyński pierw-

szy się podpisał jako princeps sacri Romani imperii. Jako prawa zwierzchnictwa, dzierżone przez biskupów z polecenia i pozwolenia stołu apostolskiego, okazuja się następujące:

1)    Odstąpienie posiadłości ziemskich osadnikom różnie uprzywilejowanym.

2)    Najwyższe sądownictwo i prawodawstwo.

3)    Mianowanie urzędników państwowych.

4)    Potwierdzenie urzędników miejskich, tudzież wielkierzy (wilkühr) miast i różnych korporacyj.

5)    Patronat nad kościołami w dzielnicy biskupiej położonemi.

6)    Prawo bicia monet, z którego zaś biskupi, według ugody z zakonem zrobionej, nie korzystali.

Prawem zwierzchnictwa zatrzymali sobie biskupi sądownictwo nad ludnością krajową i po drogach publicznych, wszelki użytek z soli i kruszców, zakładanie młynów i fabrycznych zakładów, tak samo rybołóstwo, polowanie i użytek z pszczół leśnych, chociaż często to lub owo prawo udzielali zasłużonym poddanym na obszarze swych posiadłości.

Te same prawa zwierzchnictwa posiadała także mniej więcej i kapituła Warmińska w swojej dzielnicy, która to ostatnia obejmowała, na mocy przywileju An-zelmowego, jedne trzecią biskupstwa. Według podziału w roku 1288 wykonanego (C. W. I. 134) posiadała kapituła jako wspólną własność:

1) Ziemię Wewa, późniejszy kameramt (komora) Mehlsak w następujących granicach : na zachód rzeka Passaria, na północ linia przecinająca dzisiejszą parafią Schalmey, dochodząca, kręcąc się ku północy, do rzeki Biber, która biskupstwo oddzielała od ziemi Krzyżackiej. Tym sposobem należały do kapituły wsie : Schöndamerau, Darethen, Plastwich, Liebenau, Antiken, Mertensdorf i Hirschfeld, do biskupa zaś Bleishöfen, Klein Maulen, Knobloch, Gross Maulen, Lunau, Klopehnen,

i5

Schwilgarben, Schilgenen i Birkmannshöfen. Wschodnia granica ziemi Wewa stanowiła zarazem granice biskupsko - krzyżacka (dzisiejszego powiatu Brunsber-skiego), zawierając jeszcze w sobie z dzisiejszego powiatu Licbarskiego parafia Frauendorfska z wsiami Klausitten, Stabunken, Drewenz i Frauendorf. Od wsi ostatniej szła granica południowa ziemi Wewa, kręto do Passarii, pomiędzy wsiami, należącemi do kapituły: Eschenau, Lindmannsdorf, Komainen, Neuhof, Agstein, Stegmannsdorf i Wusen, a wsiami kiskupiemi: Millendorf, Migehnen, Dargels, Krossen, Wormditt (miasto) Krickhausen, Grünheide i Basien (Baysen).

2)    Dostało się kapitułę 60 włók pomiędzy polem Welowe (Fehlau), a miastem Brunsberk położonych, po lewym brzegu Passarii. (Bona capituli Severs, dzisiejsza wieś Zagern).

3)    Trzecia część dóbr kapitularnych była położona pomiędzy rzeczułkami Narussa (dziś Nartz) i Baudą, a zatoką Fryjzką. Granica południowa téj części dziś nam nie jest znaną. W dalszym czasie widzimy, iż cały kammeramt (komora, cameratus) Frauenburkski jest w ręku kapituły, chociaż traktat z r. 1288 biskupowi ²/₃ ziemi w téj okolicy przypisał. Wspomniony traktat dzieli jednakże tylko te części biskupstwa, które wtedy już obsadzone były osadnikami uprzywilejowanymi; reszta, t. j. tak nazwana puszcza (solitudo), była jeszcze wspólną biskupowi i kapitule (są to części ziemi Ga-lindyi) aż w r. 1348 i ostatnia przyszła do podziału.

4)    Przyznano wtedy kapitule część mało-zachodnią biskupstwa (kammeramt Allenstein), której północna granica szła od Passarii do rzeki Łyny (Alle), tak, iż wsie: Kockendorf, Pupkeim, 10 włok sołtysa w Gar-dzen (Neu Garschen, powiat Licbarski) i Buchwald leżały po stronie kapituły, Schoelitt zaś, Blankenberg i Rosengarten w dziale biskupa. Dalej trzymała się

î6

granica rzeki Łyny aż do wsi Kapkeim, zkad zbaczała na mały zachód do jeziora Wadang. Przy biskupie zostały wsie Kapkeim, Süssenthal i Damerau, do kapituły zaś przypadły wsie: Pistkeim, Spiegelberg, Ross-gitten i Rosenau. Od Wadang nareszcie ciągnęła sie granica téj czwartej części ziemi kapitularnéj do jezior Wummeling i Samplott aż do traktu szczytnieńskiego (Ortelsburgskiego), a wzdłuż tego aż do granicy biskupstwa, tak, iż wsie: Voigstdorf (Fittichsdorf) Skaibotten, Preylowo i Gillau należały do kapituły, Len-gainen zaś, Kaplitainen, Mochainen, Podlasen i Nerwik do biskupa. Przy tym podziale dostała kapituła także wieś Workaim, graniczącą, z ziemią. Mehisacką; wsie Santappen~ i Heinrichsdorf podlegały odtąd dozorowi kapituły, ponieważ dochody z nich płynące przyuczono do kasy budowniczéj kościoła katedralnego. Rozumie się, iż kapitule służyło także prawo nabywania posiadłości w częściach biskupa i odwrotnie.

Polowanie i rybołóstwo po całem biskupstwie było wspólne biskupowi i kapitule. Jak się już rzekło, posiadała kapituła swą. dzielnicę jako własność wspólną, z wszelkiemi prawami zwierzchnictwa, chociaż względem prawodawstwa, mennicy itp. się stosowała, o ile możności do ziemi biskupiej, a wspólnie z nią do państwa Krzyżackiego. Przysięgę wierności składali poddani biskupa biskupowi, kapitułami zaś kapitule.

Kapituła Warmińska składała się z 16 kanoników, a nie 24, jak to pierwotnym było Anzelma zamiarem, na których czele było początkowo 5 potem czterech prałatów, nie mających jednakże głosu w radzie kapitularnéj, jeżeli nie byli zarazem obdarzeni kanonikatem. Prałaci ci, wspólnie przez biskupa i kapitułę obierani, są: 1) praepositus, 2) decanus, 3) cantor, 4) scholasti-cus, 5) custos do roku 1320; od tego czasu scholasti-cusa godność zniesioną została. Kanonikaty zwykle według starszeństwa obsadzone zostały.

*7

Kapituła z biskupem tworzyła jedno ciało polityczne, tak, iż ostatni, będąc mniej więcej przedstawicielem téj całości, ważniejsze sprawy rozstrzygał tylko za radą i zezwoleniem kapituły. W nieobecności więc biskupa lub zastępcy jego obejmuje kapituła prawnie rządy całego biskupstwa. Jako przedstawiciel jéj występuje wtedy proboszcz kapitularny (praepositus).

Przechodząc do organów nad wykonaniem praw czuwających, tj. do urzędników biskupstwa, widzimy iż najważniejszą rolę odgrywał advocatus episcopi, Land-vogt, lub po prostu Vogt. On to był prawą ręką biskupa w sprawach świeckich, których nie mogła załatwić osoba duchowna, ztąd też jego tytuł. Występuje on jako dowódzca oddziałów Warmińskich w zastępach zakonu, 2) jako najwyższy sędzia w sprawach kryminalnych ; w sprawach cywilnych dozwolona była ape-lacya do biskupa. Sąd nad mieszkańcami nie-niemie-ckiéj narodowości, wyłącznie adwokatowi był powierzony. Na landdingu (judicium provincionale, bannitum) wolnych właścicieli niemieckich prezydował adwokat w imieniu biskupa. On doglądał drugich urzędników, jemu podwładnych, udzielał w nieobecności biskupa osadnikom przywileje na grunta, choć wprawdzie pod warunkiem, że nastąpi potwierdzenie itp. Zdaje się, iż początkowo advocatus Warmiński nigdzie stale nie zamieszkiwał, tylko, według potrzeb kraj objeżdżał. W czasach późniejszych miał swoją rezydencya w Heilsbergu (Licbarku). Nie ulega wątpliwości, iż biskupi samodzielnie obsadzali urząd taki ważny, dając kapitule tylko znać o wykonanym wyborze ; lecz z drugiej strony długo nie umieli się oprzeć wpływowi Krzyżaków, którym naturalnie wielce zależało na tem, .ażeby adwokat Warmiński z ich grona był obranym, co się w samej rzeczy do r. 1344 zwykle działo. Kapituła zaś, mając z osobna swego adwokata, który w Mehlsaku zamieszkiwał, nigdy go nie brała z braci zakonnych.

i8

Drudzy urzędnicy biskupi, których liczba za czasów Anzelma z pewnością bardzo była szczupła, przybywali z biegiem czasu, jak rosły dochody i potrzeby. Najrychlej występują obok adwokata, lub też zastępców biskupich (vices gerentes) kapelan i notaryusz biskupi, a tak samo cammerarius ac famulus noster ac ecclesiae. Niezbędnym urzędnikiem był z góry tłumacz (Tolk, interpres), którego zawsze miano w wielkiem poszanowaniu. Między świadkami spotykamy dalej wnet szafarza (cellarius) a w r. 1304 jest świadkiem pierwszy mensurator (miernik urzędowy) Johann de Dobryn (€. W. I. 226). Z dalszym czasem mnoży się liczba urzędników; zjawia się adwokat brunsberski, późniejszy burgrabia brunsberski, może to pomocnik pierwszego adwokata, cubicularius biskupa i tak nazwani familiäres, których znaczenia nie znamy. (M. W. No. 28 tom II zachodzą jako świadkowie: Paulus Wenczeslaus de Praga i Cristanus de Elbingo, clientes et scutiferi nostri). Podług rękopismu z czasów Mikołaja de Tiingen pochodzącego, są na dworze biskupim Heilsbergskim (Licbarskim) następujący urzędnicy:

1)    Venerabilis senex, qui fuit religiosus aut theo-logus aut juris peritus pro vicario ecclesiae, t. j. początkowy vicedomnus, późniejszy wikaryusz generalny (General-Vikar).

2)    Judex in spiritualibus — późniejszy oficyał generalny.

3)    Judex saecularis seu advocatus.

4)    Prokurator ministerialis, gdzieindziej wyłącznie ministerialis nazwany.

5)    Poenitentiarius linguae Prussicae (spowiednik dla języka prusk.)

6)    Burggrabius castri Heilsberg.

7)    Cammerarius, który początkowo zawsze był z rodu krajowców.

8)    Marschalcus.

lg —

9) Magister coquinae, może dapifer.

10) Pincerna altior, początkowo cellarius.

11 ) Pincerna bassior.

12)    Magister piscaturae.

13)    Magister silvarum.

14)    Campanator castri et capellae.

15)    Servus siliginis.

16)    Vigil superior, i 7) Vigil inferior.

Widzimy z tego opisu, iż urzędnicy biskupi sa ci sami, których wówczas na wszystkich niemal dworach napotykamy. Kapituła utrzymywała ich według swych potrzeb, także po większej części w swój dzielnicy.

Dochody tak biskupa jako też kapituły były według nadanych osadnikom przywilejów stałe i znane. Prócz tego wypływały znaczne dochody z regaliów, (użytku rybołóstwa, polowania i pszczół), a mianowicie z sadownictwa; posiadłości ziemskich ani biskup, ani kapituła zbyt znacznych dla siebie nie zachowali. W celu ściągania podatków, urzędowania łatwiejszego, biskupstwo było podzielone na tak nazwane komory (Kammerämter), w których zamieszkiwali burgrabiowie czyli kapitanowie. Komory te, zastosowane jak się zdaje do dawniejszych okręgów staropruskich były następujące :

1.    Komora (Kammeramt) Brunsberk t, j. dawniejsza Warmia w ściślejszem znaczeniu.

2.    Komora Wormditt (Orneta)j t. j. dawn. Pogórania w ściśl. znacz,

3.    Komora Gutstadt (Dobre miasto) dawn. Glottowia w ściśl. znacz.

4.    Komora Heilsberg (Licbark) dawn. Plica Bartha w ściśl. znacz.

5.    Komora Seeburg (Jeziorany) dawniejsza Tlokawia w ściśl. znacz.

6.    Komora Reszel dawn. cześć ziemi Barthen w ściśl. znaczeniu.

7.    Komora Wartenburg dawn. Gunlauken w ściśl. znaczeniu.

Te stanowiły własność biskupa, do kapituły należały :

8.    Komora Mehlsak, dawniejsza ziemia: Wewa (Malic-kuke).

9.    Komora Allenstein (Olsztyn) dawn. Gudicus i Beringen.

10. Komora Frauenburg.

W końcu dodać trzeba, iż rządy biskupstwa Warmińskiego, odpowiednio do formy rządu w innych krajach średniego wieku, bynajmniej nie były samowładne; przeciwnie zabezpieczają, liczne przywileje, ważne wolności i prawa, nadane tak miastom, wsiom, cechom, stowarzyszeniom, jak pojedyńczym osobom. Dla postanowienia nowych uchwał, lub praw krajowych, tudzież danin nadzwyczajnych zwoływano i obsyłano sejmiki, zwykle (a to w późniejszym czasie) w Heilsbergu (Licbarku) odbywaja.ce się. Biskup, lub jego zastępca, prezy-dował wespół z delegatami kapituły, tym sejmikom. Posłowie brali udział w tych sejmikach z grona szlachty, wolnych właścicieli i miast, a to z każdego z tych stanów przynajmniej po dwóch z każdego kameramtu.

Za

Warmiński przewodniczącym w radzie krajowej pruskiej i zarazem reprezentantem ziemi Warmińskiej, z której żadnych posłów do sejmów pruskich nie posyłano.

Po roku 1466 składali biskup i kapituła i tak samo ich lennicy i poddani królowi polskiemu przepisaną przysięgę wierności; hufce posiłkowe Warmińskie były pod dowództwem wojewody Malborskiego. Zresztą nie spostrzegamy za panowania polskiego zmiany w życiu politycznem i społecznem ludności Warmińskiej; prawa jej i przywileje zostały nienaruszonemi; sama tylko

szlachta, pragnąca zaszczytów w służbie rzeczypospoli-téj spolsczała powoli przez kolegacye z familiami pol-skiemi ; działo to się jednakże bez wpływu na ogół ludności niemieckiej, osiedlonej przeważnie w okolicach północnej Warmii. Spór tyczący się sposobu obierania, lub raczej mianowania biskupów, toczony dosyć uporczywie między kapituła, a korona polską, załatwiony został przez traktat w Piotrkowie d. 7 Grudnia 1512 r. zawarty, a potwierdzony przez Ojca św. 25 Listopada 1513. Na mocy tego traktatu mianuje król polski z grona kapituły, w przeciągu 8 dni, po odebranej wiadomości o osieroceniu katedry, 4 kandydatów, z których kapituła jednego obiera, prosząc króla o polecenie go Ojcu św. celem potwierdzenia apostolskiego. Warunkiem węgielnym zaś było, iż podani przez króla czterej kandydaci posiadają indegienat pruski, t. j. pochodzą z województwa Malborskiego, Chełmińskiego, lub Pomorskiego. Również posiadali bracia i synowie królewscy prawo obieralności pod warunkiem, iż są członkami kapituły. Dzieje następnych czasów wykazują , iż królowie polscy owładnęli wkrótce zupełnie obór biskupów, których po prostu mianowali, potwier- . dzając mimo to stare przywileje Warmińskie. Z drugiej strony opór kapituły po większej części z dygnitarzy Polaków złożonej, stał się czystą formalnością, w celu nibyto zachowywania starych praw używaną, szczególnie gdyż biskupstwo oparło się o katolicką Polskę, widząc się okolonem na wszystkie strony ziemią książęco-pruską, po której odpadnięciu od starej wiary, biskupi stracili prawa dyecezalne w większej części dawniejszej dyecezyi. Pozwalamy sobie umieścić tutaj spis biskupów, oraz prałatów Warmińskich, w którym po większej części rodaków znajdujemy.

1) Biskupi Warmińscy.

1.    Anzelm 1250—1264 (1278?)

2.    Heinrich I Flemming 1264?—1300.

3.    Eberhard de Nyssa 1300—1326.

4.    Jordan 1326—1328.

5.    Henryk de Wogenap 1329 —1334; schizma.

6.    Herman de Praga 1338—1349.

7.    Johan I de Meissen 1350—1355. (Jan de Myśni).

8.    Johan II Streifrock (Stryprok) 1355—1373.

9.    Henryk III Sauerbaum 1373—1401.

10.    Henryk IV Heilsberg v. Vögelsang 1401—1415, zatruty ?

11.    Johann III Abezier 1415—1424.

12.    Franz Kuhschmalz 1424 — 1457.

13.    Aeneas Silvius Piccolomini 1457—1458.

14.    Paul Stange v. Legendorf 1458—1467, zatruty.

15.    Nicolaus v. Tüngen 1467—1489.

16.    Lucas Watzelrode 1489-—1512.

17.    Fabian Tetinger v. Lossainen 1512—1523.

18.    Mauritius Ferber 1523—1537.

19.    Johann v. Hoefen Dantiscus 1537—1548.

20.    Tiedemann Giese 1549 — 1550.

21.    Stanisław Hos(ius) 1351—1579, pierwszy Polak.

22.    Marcin Kromer 1579 — 1589.

23.    Andrzej Batory 1589—1599.

24.    Piotr Tylicki 1600—1604.

25.    Szymon Rudnicki 1604—1621.

26.    Jan Albert 1621 —1633.

27.    Mikołaj Szyszkowski 1633 — 1643.

28.    Jan Karol Konopacki 1644.

29.    Wacław Leszczyński 1644—1659.

30.    Jan Stefan Wydżga 1659—1679.

31.    Michał Stefan Radziejowski 1679—1688.

32.    Jan Stanisław Zbąski 1688—1697.

33* Andrzej Kryzostom Załuski 1698—1711.

34.    Teodor Andrzej Potocki 1711 — 1723.

35.    Krysztof Andrzej Jan Szembek 1724—1740.

36.    Adam Stanisław Grabowski 1741—1766.

37.    Ignacy Krasicki 1767—1795.

38.    Carl Reichsgraf v. Hohenzollern 1795—1803, vacat do roku 1808.

39.    Książe Joseph v. Hohenzollern 1808—1836.

40.    Stanisław de Hatten 1836—1841.

41.    Josephus Ambrosius Geritz 1841—1867.

42.    Philippus Cremenz 1867.

2) Sufragani (Weibisehöfe),

(sa rzeczywiści biskupi „in partibus,“ lecz ustrój polityczny nie pozwala im być w swojej dyecezyi. Zwyczaj już w 15 wieku bardzo znany. W Warmii na początku nie masz ich; w ogóle znamy ich 12).

1.    Jan (Johannes Episcopus Symbaliensis; bliżej go nie znamy) za panowania Łukasza Watzelrode, wuja Kopernika J* 1532.

2.    Michał Działyński 1624—1648 (Hippo).

3.    Albert Pilchowicz 1648—1665 (Hippo).

4.    Kaźmierz Benedykt Leżeński 1695—1703 (Hippo).

5.    Stefan Wierzbowski 1711—1713 (Dardania).

6.    Jan Franz Kurdwanowski 1713—1729 (Marocco).

7.    Michael Remigius Łaszewski 1730—1746 (Macra).

8.    Carl Friedrich Freiherr von Zehmen 1765—1798 (Lete).

9.    - Andreas Stanisl. de Hatten 1801—1838 (Diana).

10.    Josephus Ambrosius Geritz 1840—1842 (Abdera).

11.    Franz Grossmann (Amyzon) 1844—1852.

12.    Anton Frenzei 1853 (Areopolis).

3) Praepositi cathédrales,

(oni stoją na czele kapituły, przewodnicząc jéj na sesyach i w wszystkich kwestyach ważniejszych; mianował ich biskup, później król polski).

1.    Heinrich Flemming 1278.

2.    Heinrich de Sonnenberg 1278—1317.

3.    Jordan 1318—1327.

4.    Heinrich de Wogenap 1328—1329 (episcopus).

5.    Johannes 1330- 1345.

6.    Hartmud 1345—1360.

7.    Heinrich Susse de Paderborn 1361—1387.

8.    Michael Vischow 1387—1388.

9.    Otto de Rogitten 1389— 1393.

10.    Theodor Cruze 1395.

11.    Johann Abezier 1411 —1416 (episcopus).

12.    Arnold Huxer 1417.

13.    Caspar Schuwenphlug 1419—1420.

14.    Franz Kuhschmalz 1420—1424 (episcopus), także Franz Resel nazwany.

15.    Arnold v. Datteln 1424—1458.

16.    Arnold Klunder (Klunger) 1458—1472.

17.    Marcus v. Wölkau 1472—1475?

18.    Enoch v. Cobelau 1476—1512.

19.    Christoph v. Suchten 1513—1519.

20.    Paweł Plotkowski 1519—1547.

21.    Johann Benedict Solpha 1547 —1564.

22.    Mikołaj Kos 1564—1605.

23.    Paweł Górnicki 1606—1632.

24.    Albert Rudnicki 1633 —1951.

25.    Łukasz Górnicki 1651.

26.    Tomasz de Rupniew Ujewski 1652 — 1677.

27.    Adam Konarski 1678—1685.

28.    Franc. Kaźmierz Żórawski 1687 — 1702.

Oj Oj

9. Jan Franc. Kurdwanowski 1702—1711.

o. Krysztof Antoni de Słupów Szembek 1711—1715.

1. Jan Franc. Kurdwanowski 1715—1729.

32.    Michał Remigiusz Łaszewski 1730—1746.

33.    Stanisław Michał Biegański 1747—1763.

34.    Carl Friedrich Freiherr v. Zehmen 1765 —1798.

35.    Ignacy de Matthy 1800—1824.

36.    Johann Steffen 1829—1832.

37.    Martin Fotschki 1834—1835.

38.    Anton Frenzel 1844.

4) Deeani cathédrales,

(dozorowali duchowieństwu katedralnemu, opiekując się całym obrządkiem kościelnym).

1.    Heinrich 1277—1288.

2.    Berthold 1289—1297.

3.    Herman 1304—1322.

4.    Johann Frank z Belgern pod Myśnia 1323—1350.

5.    Hermann vom Hofe 1350 — 1369.

6.    Michael Vischow 1372—1387.

7.    Arnold v. Ergesten 1387—1402.

8.    Bartholomeus v. Boruschow lub Burschow 1404 do 1426.

9.    Jakob v. Seeburg 1431—1432.

10.    Johann v. Nicolsdorf 1437—1441.

11.    Johann Plastwich 1442—1464.

12.    Nicolaus v. Tüngen 1466—1468 (episcopus).

13.    Werner Mederich 1471 —1474.

14.    Christian Tapiau 1475 — 1498.

15.    Bernhard Sculteti 1499—1517.

16.    Johann Ferber 1522—1530.

17.    Leonhard Nederhoff 1532—1545.

18.    Achatius v. der Trenk 1445—1451.

19 Echhard v. Kempen 1551—1588.

20.    Johann Kretzmer 1588- 1604; jego historya warmińska przetłumaczył Treter na język łaciński.

21.    Fabian Konopacki 1604—1610.

22.    Ussiński? 1610 — 1625?

2Ó

23- Mielaszewski 1626--1635.

24.    Łukasz Górnicki 1638—1651.

25.    Präclaus (Brzecislaw) Szemborowski 1651 —1664.

26.    Ludwik Fantoni 1665—1681.

27.    Stanisław Buzeński 1682-1692.

28.    Jan Wołowski 1692 — 1697

29.    Georg Casimir v. Lüdinghausen Wolff 1697—1705.

30.    Stanisław de Rupniew Ujejski 1706—1709.

31.    Józef de Bulowice Nycz 1709.

32.    Bernard Theodor Freiherr v. Schenk 1710—1745.

33.    Nicolaus Anton Schulz 1745—1761.

34.    Matyasz Józef hrabia Łubieński 1761 — 1768.

35.    Konstantyn Józef Piwnicki 1768—1779.

36.    Carl v. Poeppelmann 1779-1805.

37.    Michael Wolff 1809—1823.

38.    Martin Fotschki 1823—1834.

39.    Josephus Ambrosius Geritz 1835 —1842.

40.    Theodor Joseph Hoppe 1843 — 1860.

41.    Joseph Neumann 1860.

Dnia 16 Lipca 1808 obiera kapituła pierwszy raz biskupa pod panowaniem pruskiem, w skutek re-zygnacyi Krasickiego; składała sie z następujących członków :

1.    Carl Freiherr v. Poppelmann, decanus, prezydował, ponieważ sufragan i proboszcz v. Zehmen sie uniewinnił.

2.    Władysław Gozimirski.

3.    Theodor Lutomski, plenipotent zarazem Jana v. Goetzendorf-Grabowskiego.

4.    Andreas Piaskowski.

5.    Michael Wolf.

6.    Ignatius v. Mathy, zarazem plenipotent hrabiego Carl v. Hohenzollern.

7.    Adalbert Treptau.

8.    Aloysius v. Melitz.

9.    Justus Soczewski.

10.    Franciszek Borowski, plenipotent Andrzeja Żora-wskiego. •

11.    Jan Cichowski.

12.    Joachim v. Kalnassy.

13.    Stanisław v. Hatten.

Dziś nazwiska polskie znikły kompletnie z ka

pituły.

5) Custodes,

(maja w schowaniu skarb, ornaty i ozdoby kościelne, starają się o rzeczy do nabożeństwa potrzebne i szafowali dochodami zakrystyi).

1.    Wolquinus 128g—1290.

2.    tleinrich 1297—1310.

3.    Heinrich v. Wogenap 1317.

4.    Berthold 1320—1325.

5.    Tylo 1328.

6.    Johann Streifrock 1328 — 1355.

7.    Johann Hogke 1355—1372.

8.    Johann Rone 1375 — 1384.

9.    Arnold v. Ergesten 1385—1386.

10.    Tylo v. Glogow 1387 — 1405.

11.    Maternus v. Rosenberg 1406—1410.

12.    Martin Huxer 1426.

13.    Arnold Huxer 1433—1446.

14.    Augustin Thiergart 1447—1457-

15.    Herman v. Birken 1465.

16.    Christian Tapiau 1467—1475*

17.    Thomas Werner 1476 — 1498.

18.    Andreas Tostier v. Cletz 1499—I5I5*

19.    Mauritius Ferber 1516—1523.

20.    Tiedemann Giese 1523—1538.

21.    Felix Reich 1538—1539.

22.    Johann Zimmermann 1539—155²-

23.    Eustachius v. Knobelsdorf 1552—1571.

24- Johann Leomann 1571—1582.

25.    Michał Konarski 1582—1584.

26.    Samson v. Worein 1584—1586.

27.    Henryk Semplawski 1586 — 1595.

28.    Thomas Treter 1595—1610 (z Poznania, historyk).

29.    Samuel Knuth 1610 — 1614.

30.    Wacław Kobierzycki 1614—1643.

31.    Präclaus (Bracisław) Szemborowski 1644—1651.

32.    Georg Marquart 1651—1660.

33.    Ludwig Fantoni 1662—1665.

34.    Andreas Basius 1665.

35.    Sigismund Christoph v. Stoessel 1666—1671.

36.    Adam Konarski 1671—1678.

37.    Zacharias Johann Scholz 1678—1692.

38.    Stanisław Rupniew Ujewski 1693—1706.

39.    Johann Georg Kunigk 1706—1719.

40.    Michał Remigiusz Łaszewski 1720—1730.

41.    Albert Ludwik Grzymała 1730—1737.

42.    Bonawentura Heinigk 1743—1766.

43.    Jan Krzyżanowski 1767—1797?

44.    Joachim v. Kalnassy 1799—1802.

45.    Franz Ksawer hrabia de Verbno Rydzyński 1803 do 1814, ostatni.

6) Cantores cathédrales,

(opiekowali się śpiewem w kościele).

1.    Eberhard de Nyssa 1288—1301 późniejszy biskup.

2.    Barholomeus 1308—1311. .

3.    Nicolaus de Danis 1314—1320.

4.    Johannes 1322—1328.

5.    Wessel 1330—1331-

6.    Nicolaus 1340—1352.

7.    Tyllo Slusow 1353—1369.

źg

8.    Johann v. Essen 1372—1416.

9.    Friedrich v. Salendorf 1417—1448.

10.    Arnold Coster v. Venrade 1448—1461.

11.    Bartholomeus Libenwald 1641—1469.

12.    Otto v. Doringswald 1420?—1474.

13.    Thomas Kynast 1482—1490.

14.    Mathias v. Launau 1490—1495P

15.    Johann Sculteti 1498—1499.

16.    Georg van der Delow 1500—1515.

17.    Johann Zimmermann 1527—1539.

18.    Stanisław Hos(iusz) 1538—1551.

19.    Marcin Kromer 1552—1579.

20.    Andrzej Patrycyusz Nidecki 1579—1586.

21.    Henryk Semplawski 1586.

22.    Stanisław Makowiecki 1586—1601.

23.    Jan Pissiński 1601—1612.

24.    Heinrich Hindenberg 1612—1627.

25.    Michael Schambogen 1637 — 1648.

26.    Marcin Skarzewski 1649—1651.

27.    Sigism. Christian v. Stoessel 1653—1666.

28.    Andrzej Glasnocki 1666—1668.

29.    Adam Konarski 1669—1671.

30.    Johann Baptista Jakobelli 1671 —1679.

31.    Joachim v. Hirtenberg Pastorius 1681.

32.    Carl Affaita 1682—1692.

33.    Johann Georg Kunigk 1693—1706.

34.    Stanisław Constantin Wierusz Kowalski 1706—17o8#

35.    Wawrzyniec Józef de Bulowice Nyecz 1708—1709.

36.    Jan Albert de Hatten 1713—1720.

37.    Franz Friedrich v. Janowitz 1720—1735.

38.    Albert Fudwik Grzymała 1725—1730.

39.    Georg Friedrich v. Koenigsegg 1730—1736.

40.    Nicolaus Anton Szulz 1738—1745.

41.    Jan Kaźmierz Fingk 1745—1765.

42.    Ignacy Krasicki 1766, pochowany w kościele św. Jadwigi w Berlinie.

43- Jan Kłosowski 1767—1776.

44. Andreas Stanislaus de Hatten 1799—1838, ostatni.

7) Seholastici cathédrales,

(byli przełożonymi szkoły katedralnej, w ogóle szkolnictwa, lecz od roku 1317 już nie figuruje scholasticus ; znamy ich w ogóle tylko dwóch. — Przez bulę „de salute animarum“ z 16 Lipca 1821 roku sa dzisiaj tylko 2 prałatury: proboszcz i dziekan).

h—ł

t—i

i—i

ZIEMIA

W STÓSUNKU DO INNYCH ZIEM STAROPRUSKICH.

Podane przez nas powyżej granice biskupstwa Warmińskiego nie sa dziełem natury, lecz ręką ludzką dowolnie skreślone. Nie obejmują w sobie dawniejszej Warmii pogańskiej, tylko część jéj (na północy), do której przyłączono mniejszą Bartią (Plica Barta) część Galindyi i Pogóranii. Chcąc więc zbadać stosunki etnograficzne biskupstwa naszego, nasuwa się pytanie, czy zakon zastał w granicach tak nazwanych Prus jednolitą narodowość, którą zawojował, czy zaś, liczne owe ziemie i okolice, których nazwiska nam są zachowane, były siedzibą różnych od siebie szczepów.

Niechże nam więc będzie dozwolonem zgłębić, o ile historya to wyjaśnia, a zakres naszej pracy dozwala, stosunki historyczno-etnograficzne tej całości politycznej, której część niepoślednią biskupstwo Warmińskie stanowi.

Dusburg, najstarszy i najpoważniejszy historyi Pruskiej kronikarz naznacza swego czasu, jako granice Prus: Wisłę, morze słone (Bałtyk), Niemen, ziemię Ruską i księstwo Mazowiecko-Dobrzyńskie. (Pars III.

cap. II.) Zakon wprawdzie te granice Dusburga znacznie z czasem rozszerzył na wschód, zachód i także na południe, lecz stało to się z uszczerbkiem ziem i narodów niezaprzeczenie nie-pruskich. Owe granice Dusburga obejmowały następujące ziemie: Przytaczamy tu ważne miejsce z Dusburga (Pars II. cap III.) „Terra Pruschiae in undecim partes dividitur. Prima fuit Colmensis et Lubavia, que ante introitum fratrum domus Teutonicae quasi fuerat desolata. Secunda Pomesania in qua Pomesani. Tertia Pogesania in qua Pogesani. Quarta Warmia, in qua Warmienses, Quinta Nattangia in qua Nattangi. Sexta Sambia in qua Sambitae. Septima Nadrovia, in qua Nadrovitae. Octava Scalovia in qua Scalovitae. Nona Sudovia in qua Sudovitae. Décima Galindia. Undecima Barthe et Plica Bartha, quae nunc major et minor Bartha dicitur, in qua Barthi vel Barthenses habitabant. Vix aliqua istarum Natio-num fuit quae non haberet ad bellum duo millia viro-rum equitum et multa millia pugnatorum. Sambia po-pulosa et opulenta potuit habere quatuor millia equitum et LX millia pugnatorum. Sudovitae generosi sicut nobilitate morum alios praecedebant, ita divitiis et po-tentia excedebant. Habebant enim sex millia equitum et quasi innumerabilem multitudinem aliorum pugnatorum. Quaelibet istarum gentium habebat multa castra et firma de quibus odiosum esset per singula enarrare.“ Słusznie zapytujemy się więc, czy i w jakim związku politycznym owe ziemie się znajdowały, czy pod nazwiskiem Prusy odwiecznie się z sobą łączyły, czy je jednolite, czy różnorodne zamieszkiwały narodowości. Z dziejów podboju Prus wiadomo aż nadto, iż o ściślejszym związku politycznym ziem wspomnionych mowy być nie może. Twierdzono przecież od wieków, że związek takowy byłby odebrał niezawodnie zakonowi możebność podbicia ziemi pruskiej. Natomiast uczą nas walki między Świętopełkiem i Krzyżakami toczone iż Wschodnie ziemie Pruskie (Pomosania Pogorania) chyliły sie mocno ku Pomorzu, wschodnie zaś uważają, dzisiaj najprzedniejsi badacze za zupełnie odrębne, pod względem narodowo-politycznym, t. j. za należące po prostu do Litwy lub ziemi Jadźwingskiój. Najwięcej wzajemności między sobą zdradzają Warmia, Natangia i Bartia, albowiem losy ich są po większej części złączone tak w dobrych czasach, jak w porach niepomyślnych. Ziemia Chełmińska znowu była — jak dzisiaj każdy przyzna — od wieków polską lub przynajmniej spolszczoną, a co do Galindii zachowują dziejopisarze milczenie głębokie, tak, iż nawet Dusburg nie wspomina o żadnej walce znakomitszej w celu podbicia téj części Prus przez Krzyżaków toczonej. Sambia na ostatek zajmuje od najpierwszych czasów stanowisko w dziejach Prus prawie zupełnie odrębne i samodzielne.

Widzimy więc Prusy w czasie przybycia Krzyżaków w zupełnym rozkładzie politycznym i również nie dostzegamy żadnych śladów związku hierarchicznego. Osławiony przez Johannes Vogta ów wszechmocny Kri we Romowski znika na cały czas dziejów podboju zupełnie, a nie występuje nawet na jaw, kiedy zuchwała ręka chrześciańska świątynią krajową w niwecz obróciła. Mimo to pokazały narody Pruskie rzadkie przywiązanie do wiary ojców, tj. do wolności, tak samo, jak innoplemienne szczepy owych czasów, bo przetrwały w’ uporze bez Kriwego, po ochrzceniu ich niezbyt ła-godnem, aż do późnych czasów. Ten brak wszelkiej łączności i jedności politycznej między ziemstwami Prus naprowadza nas na szczególniejsze domysły, względem narodowości ich mieszkańców, o czem nieco później sąd swój bliżej zdamy. Tymczasem twierdzimy, iż szczepy zamieszkujące ziemie Pruskie, same nie uznawały w czasie przybycia Krzyżaków-, wspólnego nazwiska Prusaków-, nie uważając się za naród jednolity. Zwracamy przytem uwagę na to, iż nawet szczepy niemieckie dopiero za czasów cesarza Henryka I zaczęły powszechnie pod wspólnem poznawać się nazwiskiem Deutsche. Wynikałoby z tego, iż trzeba to, co dziejopisarze (zresztą, bardzo sprzecznie) nam donoszą o obyczajach itp. Prusaków bardzo ostróżnie przyjmować a nigdy nie zastosować do wszystkich szczepów, Prusy zamieszkujących, zupełnie tak, jak to i dzisiaj czynić nie wypada.

Zdaniem naszem był z licznych szczepów w Prusach osiadłych jeden zachodni, zwycięzki, znany sąsiadom słowiańskim pod nazwiskiem_Ppusaków, a to

nazwisko, pierwotnie szczepowe, rozpowszechnionem zostało przez usta Słowian w świecie chrześciańskim, osobliwie z przyczyny męczeństwa św. Wojciecha. Po przybyciu zaś Krzyżaków stało się z czysto narodowego politycznem, rozciągającym się na różnorodowe szczepy i ziemie, mieczem Krzyżaków podbite. Siedlisko tego szczepu, pierwotnie i wyłącznie Pruskim przez Słowian nazwanego, było może ziemstwo Reysin (Resyn, Resin, Resen) w Pomeranii, z miastami Prabyty, Susz, Kwidzyn itd. O tej ziemi bowiem, w której nazwie nawet by można upatrywać pewne podobieństwo do nazwiska Prus, i o jej mieszkańcach pisze Dusburg (Pars. III. cap. XIV.) co następuje:

In terra Pomezanie fuit quoddam territorium dictum Reysen in quo viri famosi et bellatores strenui morabantur, quos dictus princeps (sc. Henricus marchio Misnensis) — viriliter est agressus, rapina et incendia et multa sanguinis infidelium effussione saepius devas-tando, castrum ipsorum situm circa fluvium Mockeram et omnia propugnacula quae habebant in illo loco, qui dicitur Stumo circa Postelin, circa Riesenberg et Ry-senkirchen, — circa stagnum Drusne et Wildenberg, occisis et captis infidelibus potenter expugnavit et in cinerem redigendo terrae alteri coaequavit. Tamque infestus fuit eis in bello, quoad se fidei et fratribus sub-diderunt. Et secundum pacta et liber täte s, qaae ipsis tum dabantuv, alii Neophyti postea regebantur.

Również pisze Nicol v. Jeroschin (Kronikę von Pruzinland): In pomezenschen lande was gelegin als ich ouchë las — genennet Risin ein gebit — darinne wonte vreche lit zu strite und gar vormërt. (tj. osławieni.)

Czytamy daléj w Translacio et Miracula sanctae Barbarae (zob. Ser. rer. pruss. (II. 403.)

„Ab hiis igitur castris et civitatibus (Chełmno, Toruń,) per dies quasi singulos gentiles impotentes, vicinam provinciam nomine Resen (Rosen) spaciosam et latam habentem cultores fortissimos et homines pro-cere staturae invaserunt, edificantes in ea potenter ca-strum et civitatem dictam sente Marienverder, de qua munitione sic prefati gentiles sunt concussi ut tributum, annis singulis exsoluerent fratribus antedictis. Deinde prolîciscentes remocius castrum insigne cum civitate nomine Cristburg locaverunt. De quo quidem castro tota terra Pomesaniensis (Pomeraniensis) cum antedi-cta terra Resen ad suscipiendum baptismum et fidem catholicam est compulsa, faciens fidelitatis omagium fratribus, depositaque feritate submittens se et sua jugo Christi et ex tune omnibus et singulis conversis ad dominum secundum uniuscujusque statum et conditionem distributi et attributi sunt honores jura et libertates, que postmodum etiam aliis terris ad fidem se conver-tentibus fuerant collate immobiliter et perfecte.“ Trans-lacya powyższa pisana jest na schyłku XIV lub na początku XV wieku.

W podobny sposób donosi Hermann de Salza w sprawozdaniu swem o podbiciu Prus: Und von der stadt (Marienwerder) wurden bezwungen Ryszen, das sy mussten zins geben. Von dem warth gebawet Cristhborgk. Do satzten sich dy Rys'en und lissen sich taufen; nach dem gelobde, das man den Rysen gelobt hatte, welch laut sich wollte lassen tauffen das

entphingk noch dem gelubde. Von Cristbork ward gebawet der Elbingk, Stadt und burgk ins lant von Druszen. —

Ważnem tu zdaje sie następne miejsce w Dusburgu:

Anno domini MCCXXXIII. frater Hermanus Balck Magister, Pruthenis jam eliminatis a terra Colmensi, congregato exercitu fratrum et armigerorum aedificavit castrum de Redino ante solitudinem, quae fuit inter terram Pomezaniae et Colmensem, in illo loco, ubi con-tinuus insultus fuerat Pruthenorum et introitus ad terram Colmensem.

Reden (Radin, starsza kronika oliwska) Redin, Raden, Reddin, Reden, Radzin); Dusburg pisze dalej : Nullo posset ad plenum scribere vel dictare, quanta fratres et Burgienses de Redino infra secundam apo-stasiam passi sunt pro defensione fidei Christiane a Pruthenis, quia per illum locum quasi continue fuit introitus et exitus ipsorum ad terram Colmensem. —

Ziemia Reysen była najbardziej posunięta ku granicom Polskim lub Polsko-Pomorskim; mieszkańcy walecznością się odznaczali. Układy zrobione z tym szczepem służą Krzyżakom za wzór w późniejszych traktatach z narodami pruskiemi. U Szymona Gronowa i innych późniejszych kronikarzy uchodzą za olbrzymie (Riesen.) Może więc być, iż w téj tu okolicy są początki i zarodki nazwiska Prusaków, które powstało w czasach stosunkowo nie bardzo odległych od epoki zaprowadzenia chrześciaństwa.

Z terytoryum Reysen zaś przechodziło to nazwisko „Prusak“ najprzód na całą ziemię Pomorzańską tak, iż Pomeranus i Pruthenus w czasach nawet o wiele późniejszych jedno i to samo znaczyło, czego dowodem, są jura Pruthenorum edidit Laband. — Palej czytamy w przywileju Chełmińskim:

„Pergere contra pruthenos qui pomezani largo vo-cabulo nuncupantur“ „wie dicke sie von in geladet

werden wider Pruzen, die Pomezene in gemeinem na-men sind genannt. — Ugoda 1249 r- daruje przestępstwa „neophitis de Pomesania t. j. też i tym z Natangii i Warmii, z którymi wspólnie ugoda jest zawartą.

Widzimy ztąd, iż początkowo wyraz Prusacy (Pru-theni) oznacza tylko część ziemi i ludności pomorzańskićj, a to najbardziej na mały zachód ku Polsce posuniętej. Że później nazwisko Prusacy, (Preussen, Prutheni i Prusy) wzięło górę nad nazwiskiem Pomosania, łatwo można wytłomaczyć sobie przez to, iż krótsze i wygodniejsze do wymówienia nazwisko mało znanego szczepu, lepiej się przydało do zastosowania w znaczeniu już tylko politycznem, aniżeli nazwa większej, wybitnej wyrobionej pod względem narodowości — Pomorzami-Potwierdza to najwymowniej ugoda Świętopełka, zrobiona z Zakonem 1238 r. (M. W. 1. Nr. 2.) Adicimus etiam, quod cum paganis Samie, Warmiae ac Natan-giae nunquam sine .ipsis (tj. Krzyżacy) treugas aliquas neque pacem facere debeamus. (Inaczej podpada karze wykluczenia z Kościoła).... Ad promulgendam autem hanc excomunicationis sententiam prusciae epi-scopum (Krystyan), cujus diocesis est terrae nostrae vici-nior, duximus eligendum. Może ziemia „Pruska“ ograniczała się pierwotnie na tej dyecezyi, nazwisko zaś przeniosło się później na inne ziemie i coraz bardziej odmienne narodowości, aż do chwili obecnej, o czem dokładniej w dalszym ciągu rozprawy naszej.

Co się tyczy pierwiastku tego nazwiska, powstaje pytanie — któremu językowi go przypisać. — Niezaprzeczony pierwiastek „prut“ jest nam zachowany wtkilkunastu formach odmiennych wyrazu „prusak“ a to w językach bądź słowiańskich, bądź to germańskich, lub w języku łacińskim, albo litewskim; nie wiemy zaś, jak ten wyraz brzmiał w języku rodowitego Prusaka, którego nazwą był; nie wiemy nawet także czy go Prusacy rzeczywiście sami używali. Szukać

tego pierwiastku tylko w języku litewsko-pruskim nie zdaje nam się koniecznem, tak samo, jak nikt nie szuka pierwiastku nazwiska Niemiec w języku niemieckim. — Rozpowszechnione kiedyś zdanie, iż Prusy, Prusak pochodzi od Po-Rus lub Po-Rusa (rzeka) dziś już nie ma zwolenników. Schellenbach utrzymuje (Bedeutung und Verbreitung des Namens Russen in der Allgemeinen Zeitschrift für Geschichte herausgegeben von Dr. W. A. Schmidt 1847), iż w wyrazie „prus“ głoska p jest dawnym artykułem, tak, iż „prus“ nic innego nie jest co „rus.“ Według Zeussa (die Deutschen und die Nachbarstämme) znaczy „prus,“ będąc źródło-słowem słowiańskim „bliższy, krewny-“ Zwracamy przy téj sposobności uwagę na to, że Pomorzanie nazywają Prusaków braćmi swymi. Profesor Bender usiłuje za przykładem Praetoriusza u Hartknocha (diss III. de orig. gentis prut.) udowodnić, iż nazwisko Prusaków należy wywodzić od staro-pruskiego wyrazu pruta tj. rozum, po litewsku protas tj. rozum, przemysł, doświadczenie; oznaczałby „prusak“ wtedy człowieka mądrego, doświadczonego. — Wolno także wyraz Prusy, Prusak wywodzić ze słowiańskiego pierwiastku „prut.“ Jeszcze dziś nazywa lud ruski prutem staw lub sadzawkę; zaprudzit znaczy tyle, co zatamować (bród, brodzić, brudny.) Także i w języku litewskim tłómaczy się staw przez „prudas“ (Nesselmann’s Wörterbuch), w którym to pierwiastku Mahn widzi źródłosłów wyrazu Prusy, Prusak. Że ziemia pruska, mianowicie na nad-graniczu polskiem jeziorami, moczarami, błotami i t. p. była przepełniona, rzecz znana, i również wiemy, że była znaną z tego względu i Polakom, jak to prócz bardzo częstych wzmianek dziejopisarzy dowodzi starsza kronika polska (ser. rerum pruss. 747.) — Boleslaus igitur in Prussiam terram satis barbaram est ingres-Terra enim ilia lacubus et paludibus est ad eo communita, quod non esset castellis vel civitatibus

sus.

sic munita unde non potuit adhuc ab aliquo subjugari, quia nullus valuit curn exercitu tot lacubus et paludi-bus transportari. — Poszło więc w zwyczaj u ościennych narodów, niemniej jak u Krzyżaków, wyprawy wojenne przedsiębrać w głąb kraju pruskiego w porze zimowej. Zastanowienia godne jest objaśnienie, które daje Wilhelm Obermüller, tłumacząc nazwę Prussia jako Mała Russia, tj. mała ziemia lesista, naprzeciwko Wielkiej Russyi lub ziemi lesistej, o czem później. — Bądź co bądź w każdym razie zaprzeczamy, jakoby wszystkie szczepy ziemię pruską zamieszkujące miały być zjednoczone pod nazwiskiem Prusaków przed przybyciem Krzyżaków. Przeciwnie widzimy, iż w późniejszych jeszcze czasach przeszkadza imię i znaczenie niejednego szczepu, głównie zaś dzielnych Sambitów, upowszechnieniu nazwiska Prusy, Prusaków. Albowiem jak zdaniem naszem Słowianie nazwisko Prusaków ogłosili, tak zabrały narody północne i zachodnie żeglujące naprzód, nie zważając na czasy starożytności, znajomość z bogatą w bursztyn Sambia. Dla tego jeszcze długo po przybyciu zakonu napotykamy nazwisko Sambii i także innych ziem pruskich samodzielnie i równouprawniono obok wyrazu Prusia, co nawet i Joh. Vogt przyznaje. Odsyłamy pod tym względem łaskawego czytelnika do późniejszych rozdziałów, gdzie się nieco obszerniej tą kwestyą zajmiemy.

Co się tyczy ziemi Warmińskiej, odwołujemy się do tego, cośmy powyżej o jej granicach wspomnieli. W dokumentach napotykamy Warmią jako ziemię samodzielną pierwszy raz pod nazwą Ermland w r. 1231 (księga obozowa Waldemara II;) wyraz Warmia czyta się (o ile dotychczas wiemy) w 7 lat później w przywileju Świętopełka. Lecz jak już w V stuleciu wspominają „sagi“ narodów północnych o ziemi Ermland, tak miano jéj brzmiało w ustach Słowian od wieków z pewnością Warmia. —

4°

Stosunek nazwy „Ermland“ do „Warmia“ objaśniają kronikarze, jakoby Warmo, syn Wajdewuty, miał być małżonkiem Ermii. — Jestto cechujące, a nie błędne, jak prof. Bender sądzi, iż starsi kronikarze przypisują północne części biskupstwa (Frauenburg, Brunsberg) innym ziemiom staropruskim, gdyż rozumieją pod Warmią w szczególności średnie części biskupstwa położone nad lewym brzegiem Łyny, tj. okolice Licbarku, Mehlsaku (Ornety Wormditt, Dobrego miasta Gutstatu.) Albowiem tutaj się zaczęła właśnie dla innoplemień-ców, mówimy śmiało Polaków, granica Warmii, więc tem dobitniej też nazwa jej się tutaj 'zachowała. Napomkniemy tu tylko, iż w pobliżu miasta Ornety, Wormditt (Warmedithen) było pole Bogathenus, gdzie szukać należy głośnych w walce z Krzyżakami Bogate-nów, (Bogatińskich) podczas gdy ród Gobatinów musi ustąpić z dziejowej widowni, ponieważ wyraz Gobati ni Gobotini, okazał się jako przekręcenie wyrazu Boga-tini u Dusburga; terytoryum Giottowie, Glotyni tymczasem zachodzi w nadaniach. Mühlverstedt sądzi zresztą (N. Pr. Pr. BI. 1857), iż nazwisko Warmia od miasta Wormditt wzięło swój początek. (Porównaj: Bender: Ueber die vorgeschichtl. Zeit und den Namen Ermlands, 2, Ueber den Namen Preussen w czasopiśmie Towarzystwa für Geschichte und Alterthumskunde Ermlands; Toeppen: Historisch — comparati-tive Geographie von Preussen.) Z naszej strony dodajemy, że wyraz Warmia „Ermland“ jest jak nazwisko Prus-sy, później czysto politycznem i że długo nie weszło w używanie powszechne. Dostojnicy pojedynczo tytułują się jeszcze w późnych czasach według części, z których biskupstwo Warmińskie się składało: tak mamy archidyakonów Natangii, a mianowicie adwokatów, Pogozanie (Pogsanie, Pogusanie etc.)

IY.

KOLONIZACYA BISKUPSTWA WARMIŃSKIEGO

POŁOŻENIE LUDNOŚCI KRAJOWEJ FOD WZGLĘDEM PRAWA.

LUDNOŚĆ PRZYBYŁA. MIASTA WARMIŃSKIE.

Dzielna ludność ziemi Warmińskiej po zaciętej dopiero walce zwyciężona została przez Krzyżaków, a to tylko za pomocą księcia Brunświckiego, który pobiwszy zdrada nowo-ochrzconego Pomandy, wojsko złączonych z Natangia i Bartią Warmińczyków w roku 1238, przez cały rok jeszcze bawił w Warmii, roznosząc po kraju zgnębionym mordy i pożogi. Poddał się lud uciśniony, aby wkrótce znowu chwycić za broń, by uzyskać utraconą wolność wspólnie z ludnością zachodnich części Prus w przymierzu z Świętopełkiem, księciem Pomorza. Przyczyną tego pierwszego powstania był bez zaprzeczenia ucisk ze strony Krzyżaków, zmuszających zwalczoną ludność do budowania grodów i zamków warownych, niby to wolności nagrobków. Pokój zawarty za przyczynieniem się posła apostolskiego w r. 1249 zabezpieczył pokonanym ponownie mieszkańcom Warmii, Natangii i Bartii pewne prawa polityczne pod panowaniem Krzyżaków, lecz z powodu następnych powstań, te prawa znowu

utracili. Liczne osady niemieckie świeżo zakładane, zostały w przeciągu ostatnich walk, przez lud rozjątrzony zupełnie zniszczone ; osadnicy szukali ratunku i schronienia w mocnych grodach poblizkich, jak np. w Balga (dawniej Honeda, nad zatoką Fryjzką [Halibo Frisches Haff] położoną) lub w Elblągu. Takim sposobem czasy nie dozwoliły jeszcze pierwszemu biskupowi Anzelmowi myśleć o osadzeniu kraju, lecz już następca jego Henryk I występuje jako kolonizator na wielką skalę. Obsadził on północną część biskupstwa przybyszami z północnych Niemiec, zkąd sam pochodził. Natłok ludności musiał być wtedy nadzwyczajnie wielki i również przetrwać przez następne czasy, bo owe okolice noszą i dziś jeszcze skończoną powierzchowność krajów dolno-niemieckich. Tak też miasta Brunsberg i Frauenburg uzyskały prawo Lubeckie. Mową ludu tych okolic jest narzecze dolno-niemieckie (plattdeutsch) tak nazwane narzecze kozłowskie (Käslauer Dialekt.) Trzeci zaś z rzędu biskup Eberhard z Nyssy obsadził średnią część biskupstwa osadnikami z Sfcjązka przybyłymi; i oni zachowywali bardzo wiernie oznaki pochodzenia swego w obyczajach, jak w mowie (narzecze wrocławskie.) Następujący biskupi postarali się z tą samą gorliwością o zaludnienie kraju osadnikami pochodzenia niemieckiego, którzy dla niezwykłych przywilejów, obok nabycia własności — gromadnie się garnęli do ziemi obiecanej pruskiej, przekładając z rozmaitych przyczyn osiedlenie się w ziemi biskupiej nad założenie nowego domostwa w ziemiach Krzyżackich. Trzeba to oddać pierwszym biskupom Warmińskim, iż umieli powoli przerabiać z rzadką gruntownością wielką część biskupstwa, zacząwszy od północy ku południu, na kraj czysto niemiecki. Przy założeniu bowiem nowych wsi niemieckich wyrugowano z ojcowizny o ile możności zupełnie osiadłą miejscową ludność krajową, którą przeniesiono w odległe okolice kraju. Nieraz spotykamy w przywilejach Warmińskich na wywłaszczenie takowe Warmińczyków rodowitych, nieraz kładziono warunek przy nadaniu ziemi ostatnim, iż łany swe musza opuścić, skoro tam wieś niemiecka ma być założoną, najczęściej zaś czytamy w przywilejach, że z osobliwszej łaski przyobiecano krajowcom, iż z posiadłości im nadanych wypędzeni być nie powinni.

Osadnicy niemieccy, a to nieraz zamożni przynieśli ze swej ojczyzny wszelkie środki i ułatwienia przemysłu, na które ówczesna cywilizacya się zdobyła. Osiadali gromadnie tak po wsiach, jak rychło powstających i hojnie uprzywilejowanych miastach. W nowej swej ojczyźnie zachowywali dawne swe obyczaje, a ponieważ oni północną i średnią część biskupstwa gęsto zaludniali, zniemczeli rozproszeni między nimi krajowcy tern szybciej, o ile przychodźcy ich oświatą i przemysłem przewyższali. Ostatnich osadzono pod prawem Chełmińskiem, krajowców sądzono według tak zwanego „prawa pruskiego,“ które pod niejednym względem było mniej korzystne i łagodne, a przeto uciążliwsze niż „prawo chełmińskie,“ zwykle niemieckiem zwane. W dalszym ciągu mówić będziemy więcej tak o obowiązkach, jak prawach ludności Warmińskiej w ogóle, chociaż ludność krajowa we wszystkiem głównie zajmować nas będzie. Za nim zaś do tego przedmiotu przystąpimy, damy krótki zarys powierzchowności kraju, jaka nam się w tych czasach przedstawia.

Ziemie pruskie w przeciągu czasu postać swą zmieniły. Na północy Bałtyk przerabiał i przerabia dziś jeszcze bez przestanku kształty brzegów. Wisła, jeszcze nie ujęta w ciaśniejsze brzegi, zalewała kraj szeroko, w pobliżu morza zaś przyczynia się statecznie do utworzenia nowego lądu. Lecz to się tyczy tylko pośrednio ziemi Warmińskiej; wiadomo, iż ostatnia była przepełnioną mnóstwem jezior,- błot i bagien, któ-

44

rychbys dzisiaj nadaremnie szukał, chociaż jeszcze obfituje w jeziora i rzeczułki. Przedniejsze rzeki Łyna i Passaria w granicach biskupstwa stały sie spławne dopiero za staraniem późniejszych czasów, kiedy je, wprawdzie bardzo powoli, oczyszczano z zawad i pniówT, spoczywających w ich korycie. Gęste bory okrywały kraj, lecz nie w tym rozmiarze, jakby kto myślał, przynajmniej co się tyczy okolic północnych; ale i po prawej stronie Łyny daje się niedostatek borów już w XV wieku we znaki. Widać ztąd, że źle gospodarowano borami. Oznaką wszystkich ziem pruskich, jako też Warmii były jeszcze w późniejszych czasach liczne osieki, trudne do przebycia, (żywe płoty, hagen, inda-gines) bardzo starannie utrzymywane, które w czasie potrzeby były doskonałą obroną kraju, przeciw napastnikom. Co do zwierząt dzikich istniały jeszcze w mniej zaludnionych ziemiach pruskich rodzaje olbrzymie, jako to: żubry, tury; dalej daniele, stada dzikich koni, dziki, jelenie, niedźwiedzie, wilki, łosie itp. Zdaje się jednakowoż, iż te zwierzęta po większej części się bardzo rychło cofnęły z północnych powiatów biskupstwa, wynika to przywilejów, które prawa polowania, szczególnie na większe zwierzęta widocznie ograniczają, a z ostatnich tylko jelenia wzmiankują. Polowanie na bobry było wyłącznem prawem panujących. Rozumie się, iż ptastwo, szczególnie wodne, nadzwyczaj liczne być musiało. Z doskonałych sokołów Krzyżacy w całej Europie słynęli. W ryby zaś kraj jeszcze dzisiaj obfituje. Miód był napojem zwyczajnym, bo kraj był bogaty w pszczoły leśne; kruszców innych prócz nieco żelaza Warmia nie posiadała nigdy. — Klimat dawniej musiał być bardzo stateczny, gdyż powietrze się później wysuszyło z wilgoci przez wykarczowanie lasów i spuszczenie jezior. Szczególnie wpływało niepomyślnie na klimat wykarczowanie borów na Nerzeji Fry-zkićj (Nehringu fryjzkim) wykonane w naszym dopiero

wieku, ponieważ przez to pozwolono wiatrom wielko-zachodnim zapuszczać sie w głąb kraju. Zresztą wzmiankują dziejopisarze częściej o hodowaniu wina w Prusach za czasów Krzyżackich, które dziś już nie dopisuje, a zarazem o zimie czasem tak łagodnej, iż niejedna wyprawa wojskowa przez to była niemożebną.

a) Stanowisko ludności krajowej pod względem prawa,

Określając położenie ludności zwalczonej w Pru-siech, podziela ją Voigt pod względem prawa na 4 klasy, jako to: na Withingów, wolnych lenników (Freilehnsleute), Koelmerów (t. j. obdarowanych prawem cheł-mińskiem) i na takich, którzy mieli prawo dziedziczne w prostej linii męzkiój. Toeppen nie zgadzając się bezwzględnie na podziały Voigta, postawił w cennym exkursie o przywilejach, nadanyfch przez Zakon Prusakom rodowitym w XIII stuleciu (patrz: script, rerum Prussicarum tom I), tylko 3 kategorye takowych, licząc do klasy pierwszej tych, którzy wolni byli od dziesięcin i robocizny, do drugiej klasy zaś dających zboże pługowe: obie te klasy dzierżyły sądownictwo nad poddanymi. Do 3 klasy liczy Toeppen Prusaków, mających prawo chełmińskie i wolnych od dziesięcin i robocizny. Do tych klas należeli owi szczęśliwi, którzy wolnością zaszczyceni występują z mnóstwa narodu niewolniczego. Zakon bowiem, wabiąc do siebie zrazu udzielaniem swej łaski Prusaków możniejszych pochodzenia szlacheckiego, zmienił swą politykę później do tyła, iż z każdym bezwzględnie postąpił według zasług osobistych. Nie wdając się w dalsze rozbiory owych klasyfikacyj, uznajemy, iż polityka Krzyżaków niezawodnie wpłynęła i na stosunki poddanych w biskupstwie Warmińskiem; co do swoich działów, czuwali oni z pewną obawą nad tem, ażeby lennicy możniejsi, tak Niemcy, jak szczególnie krajowcy, trzymali pospólstwo w równem, jak oni swych poddanych, położeniu, kładąc za główny warunek, żeby nikt pr^edewszystkiem nie uiżył losu ostatnich. Mimo to, pokazują, stosunki warmińskie wiele odrębnego, a niechętniebyśmy, co do biskupstwa tego, na klasyfikacya powyższą., nigdy zaś w tym sensie się zgadzali, jakby ona była zasadniczą,, ponieważ w nadaniach pod równem prawem ziemskiem wystawionych, najrozmaitsze co do ciężarów i obowią-zków osobistych zachodzą, odmiany. Nie twierdzimy, iżby dygnitarze Warmińscy choćby na chwilę mieli zapomnieć o wielkiem swem powołaniu, t. j. o nauczaniu i ustalaniu wr wierze krajowców, przeciwnie uznajemy rzadką ich troskliwość i pracę około dobra duchowego swych owieczek. Jednakowoż przebija wszędzie w dziejach biskupstwa epoki pierwszej pomysł kolonizacyi. W pierwszym bowiem rzędzie chodzi władzom o to, aby zniszczony do szczętu kraj na nowo zaludnić, a to ludnością spokojną, pracowitą, postępową, najlepiej podatkującą, t. j. Niemcami. Co się działa i czyni w tym kierunku, czyni się zbyt często, jak przywileje same opiewają, dla dobra (materyalnego) kościoła Warmińskiego i stołu biskupiego i t. d. Z rosnącą przewagą nowo przybyłych osadników niemieckich powiększyło się bezpieczeństwo władzy zwierzchniczój, bo o nich się opierała ; mnożyły się rok rocznie dochody, znikły liczne zabytki pogaństwa, przyspieszyło się zniemczenie krajowców, zapominających przeto o dawniejszych czasach wolności. Jeżeli więc rządy Warmińskie, mając na oku dobrobyt materyalny, protegowały widocznie osadników Niemców, a to często na niekorzyść krajowców, którzy przed nimi często z siedziby swój ustąpić musieli: to nie wzbraniały ostatnim bynajmniej brać udziału w prerogatywach pierwszych, skoro we wszyst-kiem na równi z nimi stanąć pragnęli. Lecz zdaje nam się, jakby pewna klasa krajowców usiłowała z zadziwiającą wytrwałością zachowywać obyczaje ojców, że się dobrowolnie zrzekła przez czas długi dobrodziejstw obcego prawa, aby w zamian nie przypłacić stratą swych właściwości, idąc w skład obcej narodowości. Ztąd odrębne stanowisko krajowców w obec prawa, ztąd też początki sławnego prawa pruskiego. Cała epoka pierwsza osiedlenia Warmii, jako też Prus całych, ciekawa i zajmująca, chociaż nieraz zbyt smę-tnemi kolorami świecąca, przedstawia nam się jako proces organiczny utworzenia się z najrozmaitszych żywiołów narodowości nowej, t. j. narodowości niemiecko-pruskiój w znaczeniu dzisiejszem. Przystąpmy więc do rozbioru praw krajowców, o ile się to daje na pewnych danych uzasadnić.

Z położeniem pospólstwa krajowego, w biskupstwie Warmińskiem, jesteśmy jak najmniej obeznani. Dzieli ono naturalnym tokiem życia losy pospólstwa wszystkich narodów i czasów. Naszem zdaniem, nieliczna ludność służebna pozostała po krwawych walkach w kraju, a bardzo być może, iż nigdy zbyt mnogą nie była. Kiedy w przywilejach Sambijskich i innych często mowa o krajowcach-rólnikach służebnych, tak dalece, iż nadanie pewnej liczby takowych, w pierwszych czasach, znaczy tyle, co nadanie posiadłości pewnego rozmiaru: wspominają przywileje Warmińskie tylko raz wyraźnie Prusaka rolnika, skazanego wraz z włością, na której siedział, na poddaństwo (I. N. 105). Nie trzeba zapomnieć o tern, iż pastorał zawsze się różnił od krwawego miecza najezdniczego i że Krzyżacy, gospodarze-wojownicy, osadzali ziemie swe często ludnością wziętą w niewolę i przyprowadzoną w toku walk zaciętych z dalekich czasem okolic zwyciężonej Litwy. Inna rzecz co do Warmii, a mówimy o północnej części biskupstwa, aż do Łyny; tutaj wyginęła lub pouciekała podczas długich wojen pierwotna ludność, wolni i niewolni po większej części; ci, co z ostatnich pozostali, byli, jak z nadań późniejszych przypuścić należy, pozbawieni swych panów możnowładzców* i uzyskali w obec rządu chrześciaiisko-kościelnego wolność osobistą. Lecz z całego ustroju rzeczy sądzić musimy, iż także i w czasach przedchrześciańskich możnowładztwo w tej części Prus nie było rozpowszechnione. Przeważającą była klasa rolników-wojowników, wspomnio-nych jako équités prutheni w naszych nadaniach. Zdaje się, iż oni, siedząc na małej włości, równają się zupełnie dzielnej szlachcie drobnej litewsko - polskiej. Że jednak i narodowość służebna w Warmii później nie znikła do szczętu, chociaż z pewnością jej położenie było innem, jak w czasach pogaństwa, dowodem tego jest zabezpieczone w pewnych nadaniach lennikom krajowcom ,.prawo polayde“ t. j. puścizny naszej, chociaż co do niejednego z nielicznych tych nadań przypuścić należy, iż służebnicy razem z swym panem do biskupstwa świeżo przybyli. W późniejszych czasach władza może wywodziła to prawo na rzecz swoją — bo i ona z niego korzysta — po prostu z zaprowadzonego w Prusach prawa polsko-pruskiego. Mimo to uderza nas mała liczba znaczniejszych lenników krajowców w Warmii; daleko większa część późniejszej szlachty Warmińskiej jest pochodzenia obcego, a oznaką przywilejów tych ostatnich jest prawo chełmińskie bez prawa pa-layde, chociaż jedne i drugie razem się spotyka w nadaniach krajowxôw. (I. Nr. 89). Drugi zabytek z czasów. pogańskich jest robocizna, „warpoten“ nazwana. Lecz tu już zachodzi wątpliwość, czy jéj sami tylko krajowcy, a czy też czasem nie ulegali i osadnicy Niemcy, głównie młynarze i karczmarze. Można ten wyraz wywodzić od źródłosłowa staropolskiego warpa, t. j. ziemia kopaniem wyrzucona, lub też z litewskiego warpotaskłos. Zresztą ten ciężar mógł być później dopiero zaprowadzonym, za przykładem Krzyżaków sąsiadów.

Bądź co bądź położenie krajowców służebniczych w Warmii nie było z pewnością gorszem, jak gdzieindziej, że zaś całkowita ludność zajęła stanowisko daleko pomyślniejsze i swobodniejsze, a zatem zamożność jej w całej krainie biskupiej widocznie się wzmagała, tak, iż wkrótce zazdrość budziła Krzyżaków — tego dowodzić byłoby zbytecznem. Dodajemy nareszcie, iż pod ludnością służebną nie rozumiemy niewolniczej, której nie masz w biskupstwie Warmińskiem; nazywamy tak ludzi do usług osobistych, jako też do uprawy roli obcej używanych. Nie posiadając włości własnych, szukali ci ludzie utrzymania pracą u możniejszych, biorąc w wynagrodzeniu bądźto pieniądze, bądźto przeważnie ziemiopłody, łub kawałek ziemi. Że oni w służbie biskupiej lub kapituły dorobić się mogli własnego majątku ziemskiego, dowodzą rozliczne nadania. Wolność bowiem osobista chrze-ścianina jest prawem zasadniczem, a tylko sposób zarobkowania mógł klasę nie posiadających rozmaicie obowiązywać w sposób ugody, dobrowolnie zawartej. Tym sposobem zaś znajdują się wszyscy mieszkańcy w zawisłości od możniejszych i od władzy zwierzchniczój, jedni mniej, drudzy więcej, lecz ugoda każda była zobo-pólnie obowiązująca. Po uśmierzeniu ponowionych nieraz powstań krajowców uważał się biskup Warmiński, z łaski Bożej i stolicy apostolskiej, za pana całej swej dzielnicy: do niego należała cała ziemia uprawiona i nieupra-wiona, bory, wody, zwierzęta i ziemiopłody; lecz nigdy nie mógł się poczytać za właściciela ludzi, szczególnie do wiary nawróconych. Rościł sobie co do nich pre-tensye tylko od chwili, kiedy oni od niego brali kawałki ziemi, bądźto w posiadanie, bądźto w użytkowanie czasowe; ztąd to wypływały wszelkie prawa cywilne i różnorodne stosunki prawnicze; nieposiadający ziemi stoi po za prawami temi, lecz prawo kościelne broni go jednak jako chrześcianina. Po dokonanem owładnięciu ziemi przez chrześcian, część krajowców usu-

nęła sie z kraju; pozostali szukali i znaleźli sposób życia ze zastrzeżeniem pewnych warunków pod nowym rządem. Może być, iż na niejednej włości pozostała ludność niewolnicza, których pan pierwotny zginał lub się wycofnął. Oni nie rościli sobie pretensyi własności co do gruntu przez nich osiadłego, grunt ten należał odtąd do nowej władzy krajowej, t. j. do biskupa lub kapituły, w których nowego pana znaleźli, dla którego może nadal ziemię uprawiali, zyskując natomiast środki utrzymania swego, aż grunt wspomniony nowego znalazł pana w lenniku nowej władzy. Wtedy weszli i oni w ugodę z nowym panem, która, jak zawsze przypuścić należy, była dobrowolna z zabezpieczonem prawem wyniesienia się, które to prawo i Zakon swym poddanym téj katego-ryi (za zapłata małą) przyznał. Z tego źródła, t. j. ze stosunków pierwotnych poddanych do swych panów, powinniśmy wyprowadzić wspomnione robocizny (war-poten) i prawo palayde, w Warmii zresztą nigdy nadto nie uciążliwe.

Również pozostał niejeden właściciel włości z czasów pogańskich na swój siedzibie, nie uzyskawszy na pierwszy czas uznania piśmiennego w tej własności ze strony władzy. Lecz skoro się takowi ludzie zachowywali spokojnie, otrzymali później to uznanie pod formą pewnego prawa, a to dla uporządkowania swych obowiązków i danin w obec władzy zwierzchniczój. Wynika to z licznych przywilejów, gdzie chodzi o opisanie granic, o czem później: Często też przenoszono ich do innej okolicy, gdzie ich obdarzano własnością odpowiedniego obszaru, na co osobne zyskali przywileje z zapewnieniem na piśmie, że już „wypędzeni“ nie będą ; później zyskują też zwykle prawo sprzedaży i pewną sumę głowszczyzny. Te dodatki w przywilejach są mniej więcej tylko objaśnieniem treści przywileju, t. j. iż stan niepewności się skończy i że uprzywilejowany zajmuje w obec prawa stanowisko ureguk>

5i

wane. Przemawia za tem nadzwyczajna oględność, która rząd biskupi w obec swych poddanych zawsze zachowywał, a której Warmia swa zamożność zawdzięcza, chociaż ta wzmianka (t. j. że wypędzeni być nie maja) sama przez się rzuca jaskrawe światło na stanowisko prawne, na którem się względem krajowców postawiono’; a szczególnie razi ta wzmianka w takich nadaniach, gdzie krajowiec za swoje pieniądze własność ziemską, nabył. Przynajmniej nie znamy wypadku, iżby w Warmii wypędzono krajowca li jako takiego z jego włości bez wynagrodzenia go w sposób odpowiedni ; natomiast okazują źródła nasze, iż później, także wtedy wynagrodzono odpowiednio krajowców, gdy co do posiadłości swej przywilejem wykazać się nie mogli. Dodajemy jeszcze, iż przyznane w przywilejach krajowcom prawo spadkowe i sprzedaży, mieszkańcom Warmii, Natangii i Pomeranii zabezpieczyła już ugoda 1249 r., która wprawdzie zniesioną została przez następne powstania, lecz jednakowoż, zdaje się, i na później się stała ustawą zasadniczą polityki Warmińskiej. Nareszcie wcisnął się niejeden osadnik do ziemi biskupiej, pochodzący z działów Krzyżackich lub z Litwy. Tacy uzyskali albo w uznaniu zasług osobistych przywileje na posiadłość ziemską, lub też kupili takową za swoje mienie. — Wypada nam więc badać formy prawnicze, których rząd używał, aby uregulować prawa i obowiązki i w ogóle stosunki obywatelskie ludności krajowej.

Za czasów pierwszych biskupów, kiedy osadnicy niemieccy dopiero co przybywać zewsząd zaczęli, obchodzono się z krajowcami, jak przywileje zdradzają, bardzo względnie, stawiając ich na równi z lennikami niemieckimi. Rząd biskupi, nie zaczepiając bynajmniej narodowości poddanych, czego zresztą nigdy nie czynił, zadowolnił się przekonaniem tem, iż lennik krajowiec przyjął chrzest i dał dowody wierności, jak to

przywilej Kurtyego wyraźnie opiewa. Pierwsi lennicy krajowcy otrzymali więc prawo „chełmińskie“ z sadownictwem większem i mniej szem i równemi prawami jak wazal Niemiec i bracia biskupi. Czasem tylko widzimy pewne ograniczenie sadownictwa. W téj to epoce obdarzono szczupła owa liczbę szlachty krajowej znaczniejszej ; Withingów zaś, słynnych w dziejach Sam-bii, przywileje Warmińskie nie wspominają. Mniejszych właścicieli, ciekawych owych équités prutheni (pewnie to samo, co Withingowie Krzyżaccy,) którzy na włościach swych dziedzicznych siedzieli bez przywileju, nie zaniepokajano w ogólności, chociaż tu i owdzie już ⁻natrafiamy na ich przesiedlenie przez władzę nową..

Oni to nie starali się pierwotnie o potwierdzający włość dziedziczną, przywilej, albo też władza tylko zasłużonym z nich takowy udzielała, zachowując sobie względem drugich prawo postępowania według okoliczności. Zresztą, nie można przypuścić, iż władza nad-zwierzchnia w ogólnej niepewności i w zamieszaniu, panującem we wszystkich stosunkach prawniczych, po długoletnich walkach podołała uporządkować ściśle zrazu wszystkie stosunki majątkowe; ponieważ widzimy, iż lennicy więksi nawet czasami już kilka lat mają w posiadaniu włości, na które później dopiero przywilej zyskują. Tak n. p. zachodzi jako świadek Kristi-nus de Kalkstein już w roku 1284, 1 Lipca (I. Nr. 66), podczas gdy swój przywilej otrzymał dopiero r. 1285, 20 Kwietnia (I. Nr. 69). Tak samo zapewne i sposób podatkowania i inne obowiązki w pierwszym czasie nie były uregulowane, tak, iż władza sobie pod tym względem postępowała według potrzeb czasu i możności; czytamy więc w podaniach kronikarskich, iż Anzelma cały dochód roczny wynosił tylko 1 grzywnę. Gdy zaś w przeciągu czasu, z napływem osadników niemieckich, grody i miasta i wsie czysto niemieckie

powstawały, wtedy owa klasa drobnej szlachty krajowej naprzykrzała się rządowi w niejednem. Oni bowiem siadywali, zwyczajem ojców, po dworach rozsianych po całej krainie i wzbraniali się początkowo wszystkiemi siłami zamieszkiwać wspólnie w zamkniętych wsiach zwyczajem niemieckim, choćby pod prawem daleko korzystniejszem. Dla tego zostali przez władzę powoli usunięci w strony oddalone, ku granicom, lub też głównie na południową część biskupstwa, po za granicami dawniejszej Warmii. W przywilejach swych uzyskują zwykle zapewnienie, iż odtąd z siedziby swej wypędzeni być nie mają, czasem zaś kładzie się przeciwnie warunek, iż usunąć się powinni, skoro w tern siele wieś niemiecka będzie założoną, czasem też zabezpieczono im prawo, że nie potrzebują ustąpić pod warunkiem wierności i dobrego zachowywania się. Nieraz weszli oni niejako w skład wsi niemieckiej sąsiedniej o tyle, iż do pewnych potrzeb wspólnych byli zobowiązani, lub w sprawach sądowych mniejszych stawać przed sołtysem. Zawsze zaś rząd się postarał o utworzenie względem nich stałych stosunków prawnych, powodując się ogólnem dobrem materyàlnem i przepisami słuszności (cf. II. 164).

W ogóle panuje wielka niepewność, nie objaśniona w nadaniach, czy to krajowiec obdarzony otrzymał po- * twierdzenie na własność swą ojcowską, czy też nową posiadłość uzyskał, a niemniej, czy pochodzi rodem z dzielnicy biskupiej, lub też z innej części Prus, chociaż czasem wzmianki, o takowych stosunkach czynione, niepewność usuwają. Mamy także przykłady, iż pewne wsie Warmińskie były zamieszkane wyłącznie przez wolnych krajowców, czy to z dawien dawna, czy w skutek nowego rozporządzenia, nie można z przywilejów rozstrzygnąć. Lecz i w tym przypadku zachowują takowi właściwości swoje, gdyż się nie łączyli w jedne gminę za przykładem niemieckim, lecz każdy sobie oso-

Prawa pruskiego rozróżniamy dwie części: pierwsza oznacza warunki posiadania własności nieruchomej, druga określa stanowisko w obec prawa karnego, t. j. sądownictwo. Postanowienia części pierwszej są bez zaprzeczenia mniej korzystne, niż prawo niemieckie. Albowiem służba wojskowa konna jest nieograniczona i wymaga się już od małych posiadłości jedne lub kilka włók obejmujących; odbywa się na koszt własny z prze-pisanem uzbrojeniem w tak nazwanem uzbrojeniu pru-slciem, t. j. ze zbroją (cum thorace vel briinia), z dzidą (cum hasta), z tarczą (cum clipeo) i żelaznym chełmem (cum pileo ferreo). — Jako prawo spadkowe zezwala tylko na dziedzictwo w prostej linii męzkiój z wykluczeniem płci [żeńskiej. Bez wyjątku wymaga prawo pruskie podatek 5 (6) fenygów chełmińskich, lub 1 ko-lońskiego i 2 funty (1 funt równy grzywnie) wosku na znak uznania władzy zwierzchnej i na znak własnej wolności od robocizny (scharwerk): in recognicionem Dominii nostri, (lub de servicio equi) et ipsorum liberta-tis. Prócz tego płaci się rocznie zboże, a to 1 korzec

bny przywilej, a z nim stanowisko odrębne wyrobił. (Zobacz o tem w dodatku przywileje krajowców I. Nr. 270). Co do nas, upatrujemy w postępowaniu tako wem dążność pewnej klasy krajowców ku zachowywaniu swej samodzielności i stanowiska odrębnego, jako klasy z dawna uprzywilejowanej, t. j. szlachty drobnej.

Krajowcy ci posiadali małe tylko włości, kilka włók, czyli radeł obejmujące. Nadania ich są wystawione na tak nazwane pilawo pruskie; czasem używa się też wyrazu jus hereditarium, lecz ostatnie odnosi się nieraz też do prawa niemieckiego, zkąd powstała wnet niepewność, którą Mistrz wielki na zapytanie władzy biskupiej w ten sposób wyjaśnia, iż jus hereditarium i prawo pruskie trzeba uważać za jedno i to samo. Wypada nam tutaj wspomnionem prawem bliżej się zająć.

pszenicy i i korzec owsa od pługa niemieckiego, lub i korzec pszenicy od radła prusko-polskiego (uncus). Często oznacza aratrum (— mansus) miarę, tak uncus nieco mniejszą od aratum, zwykle % włóki. Zboże wspomnione odstawiało się zamiast dziesięcin, lub uchodzi po prostu za takowe (I. Nr. 183).

samo

Zachodzą i inne podatki pieniężne, tak nazwane custodiales (strażne), lecz co główna, krajowcy obdarzeni prawem pruskiem, wzbraniali się wszelkiej robocizny i zawsze od niej uwolnieni bywali. Natomiast byli zobowiązani do dopomóżki w budowaniu warowni nowych, lub rozbieraniu starych. Nieraz uzyskali oni prawo rybołóstwa na własny stół w przyległych wodach i prawo polowania morę pruthenorum, to jest z psami. Tak samo zapewniono im zwykle prawo rozporządzenia względem majątku, t. j. wolną sprzedaż i t. p. Odnosimy się względem téj okoliczności do tego, cośmy powyżej w ogóle o stosunkach krajowców powiedzieli, dodając tu tylko, że na pierwszy rzut oka każdy przekonać się może, iż tak nazwane prawo pruskie powstało z postanowień prawnych polsko-chrześciańskich. Co się tyczy prawa pruskiego jako karnego, wypowiemy nieco później nasze zdanie. Tu tylko nawiasowo wzmiankujemy, iż nigdy nikomu nie udzielano sądownictwa większego według prawa pruskiego. Wszystkie sprawy większe Prusaków toczyły się przed sądem adwokata, lecz nie jest prawdopodobną rzeczą, iżby rozstrzygano ściśle według przepisów tak nazwanego prawa pruskiego. Sądów mniejszych nad poddanymi udziela się Prusakom, mającym prawo chełmińskie; wnioskować można, iż takowi sądzili poddanych swych krajowców według prawa pruskiego, lecz zwykle mieli oni z pewnością tylko dochody z mniejszego sądownictwa, sprawy sądził adwokat, lub sami zniemczeli do tego, że sądzili jak Niemcy, według prawa niemieckiego. Tylko przywilój Litwina Manste (1321 patrz

Nr. 208 I.) postanawia wyraźnie, że Manste swych poddanych ma prawem pruskiem sadzić ; on sam podlega sadownictwu adwokata, który go także sądzi według prawa pruskiego, chociaż Manste posiadał nadanie na prawo chełmińskie.

Tymczasem opiewa przywilej Prusaków Queyrams i Cometris za Eberharda biskupa udzielony, iż poddanych ich sądzi adwokat, przyznając im ¹/₃ dochodów; oni sami stawić się mają we wszystkich sprawach przed biskupem (I. Nr. 174 i t. d.). W ogóle zaś powierzano Prusakom rzadko jurysdykcyą: tak pan, jak i sługa stawali przed sądem adwokata, gdzie się prawa ' swego domagać mogli.

Nakoniec spotykamy często w nadaniach pewną sumę głowszczyzny, jako karę zabicia uprzywilejowanego, zwykle 30 grzywien, czasem mniej, rzadko więcej wynoszącą. Lecz zaprzeczyć temu musimy, jakoby prywatna zemsta krwi w pierwszych czasach była dozwoloną, jak to często wnioskowano. Zagłówne zresztą jest to wymysł niemiecki, duchowi krajowców wręcz przeciwny.

Postanowienia prawa pruskiego o spadku stały się, w połączeniu z nieograniczoną służbą wojskową, w przeciągu czasu bardzo uciążliwe. Rychło więc starano się o zamienienie ostatniej (t. j. służby wojskowej) na pewny czynsz roczny, z którym wtedy połączył się obowiązek robocizny i dania dziesięcin, podczas gdy względem spadku przepisy prawa pruskiego pozostały. W ogóle uważano później przemienienie prawa pruskiego na chełmińskie za szczególniejszą łaskę. W szczegółach odnosimy się do przywilejów dołączonych w dodatku.

Jest jeszcze jedna kategorya krajowców, którym władza, jako sołtysom, powierza założenie wsi na prawo chełmińskie. Oni to właściwie są obrazem przekształcenia się podbitej narodowości, gdyż torują przejście

na inną. narodowość, mającą przewagę polityczną. Myliłby się, ktoby mniemał, iż założyciele wsi chłopskich przeważnie byli Niemcami; przeciwnie liczba sołtysów-krajowców słuszne sprawia zadziwienie. Widać ztąd, że pod łagodnym rządem Warmińskim naród zwalczony prędzej, niż w dzielnicach Krzyżackich, przylgnął do obyczajów swych panów, a przekonywamy się z zadziwieniem, iż ten sam naród mimo klęsk poniesionych, wnet się ubiegał o pierwszeństwo w oświacie ze swymi zwyciężcami. Pierwsi z krajowców, którym sołtysostwo prawem chełmińskiem powierzono, byli to mężowie w służbie rządu doświadczeni, a to głównie kamelarze i tłumacze. Przywileje ich nie różnią się w niczem od nadań sołtysów-Niemców; oni dzierzą sądownictwo mniejsze według prawa chełmińskiego, a mocno powątpiewać musimy nad powtarzanem często twierdzeniem dziejopisarzy nowszych, iż Prusacy nie posiadali jurysdykcyi nad osadnikami pochodzenia niemieckiego; albowiem przywileje tego nigdzie nie zastrzegają, tem mniej, iż lennicy majętniejsi z rodu krajowców bardzo rychło zajmują najwyższe miejsca między dostojnikami świeckimi i duchownymi. Rozumie się, iż oni sądzili Niemców według prawa niemieckiego. Zawsze zaś są nadania sołtysów-krajowców bardzo ciekawe o tyle, że najczęściej spotykamy spajanie niejako prawa pruskiego z niemieckiem. Częstokroć otrzymuje sołtys« krajowiec, prócz swych włók jure locationis (prawem założenia) wolnych, jeszcze inne włóki na służbę konną. Mamy przykłady, iż pewna część jednej i tej samej wsi sądzi się prawem pruskiem, druga zaś prawem niemieckiem, a to pod sołtysem-krajowcem. Liczne nadania, przedstawiające pod względem prawa najrozmaitsze stosunki, pokazują najlepiej, iż nie masz stałych prawideł nienaruszalnych w dziejach kolonizacyi Warmii; dowodzą nam owszem, iż władze korzystały zdanych okoliczności, używając tam krajowców, gdzie oni

dla znajomości stosunków najlepiej się przydali, t. j. głównie w celu kolonizacyi południowej Warmii. Zresztą oddał rząd założenie wsi tylko mężom zasłużonym, w wynagrodzeniu zasług osobistych; najczęściej trzeba było sołtysostwo nabyć za stosowną sumę pieniędzy, a cena kupna powiększała się z zaludnianiem się krainy. Najtaniej przyszło nabyć majątki ziemskie w oddalonych okolicach biskupstwa, a mianowicie po prawym brzegu Łyny, a tu też przeważająca liczba wsi chłopskich założoną została przez sołtysów nie-niemieckich (krajowców) na prawo chełmińskie. Głównie w XIV wieku spostrzedz można, iż krajowcy, sprzedawszy majątki swe, położone w północnej części biskupstwa, starają się o nowe posiadłości w okolicy południowej. Powierzając sołtysostwo w nowych osadach krajowcom, miała władza, jak sądzimy, bardziej na oku osadników chłopów, aby ich przywabić, aniżeli sołtysów, jak się z niejednego nadania przekonać można. (Czasem nie wolno sołtysowi wybrać sobie swą rolę). A w końcu musiano grunt do osad chłopskich wydać na prawo niemieckie, t. j. chełmińskie, ponieważ pruskie nie dostarczało żadnych prawideł urządzenia włości tego rodzaju, albowiem ze skupienia w jednem siole rozsianej szlachty drobnej krajowej nie powstała bynajmniej jeszcze wieś chłopska, jakeśmy powyżej widzieli. Dla tego też uzyskał krajowiec, nie wchodzący w skład gminy wiejskiej (pojedyńczo osiedlony), wyjątkowo tylko prawo chełmińskie; prawie wszyscy, głównie zaś bartnicy, rybacy, leśniczy, otrzymywali obok innych praw i wolności, prawo pruskie. Do nich trzeba liczyć i tych, którzy służbę swą wojskową spełnili w czasach niebezpieczeństwa po warowniach, jako obrońcy takowych, jak n. p. wieśniacy wsi Pilnik pod Licbarkiem (Heils-bergiem).

Podaliśmy powyżej zarys stosunków prawniczych ludności dawniejszej o ile ona na włościach ziemskich

w biskupstwie Warmińskiem była osiadła, który to zarys z przydanych na końcu przywilejów najstosowniej uzupełnionym być może. Powiedzieliśmy, iż liczba wa-zalów znaczniejszych była szczupłą., że oni z góry uzyskiwali prawo chełmińskie i wszelkie prerogatywy lenników, t. j. szlachty niemieckiej ; dodać tu można, iż oni najpierw zniemczeli. Dalej zapoznaliśmy się z liczną klasą drobnej szlachty krajowej, która się utrzymywała przy tak nazwanem prawie pruskiem, broniąc narodowości swój jak najdłużej ; zapoznaliśmy się w końcu z sołtysami-krajowrcami, którzy nam się szczególnie zdawali torować przejście dawniejszej do nowej narodowości. Wypada nam jeszcze zbadać, o ile miejsce i możebność pozwala, źródła i doniosłość często wspomnianego prawa pruskiego, a mianowicie co się tyczy drugiej jego strony, t. j. jako prawa karnego. Niestety, objaśniają nas źródła historyczne pod tym względem zbyt skąpo. W sławnej ugodzie roku 1249 między Zakonem i mieszkańcami Pomozanii, Warmii i Natangii zawartej, przyrzeka Zakon ostatnim zupełną wolność osobistą (omnimodam libertatem personalem), daléj prawo nabywania i przedaży majątku nieruchomego i ruchomego ; co do pierwszego, pod pewnem zastrzeżeniem. Również Zakon im nadaje pomyślniejsze prawo spadkowe, aniżeli, jak sami twierdzą, za czasów pogaństwa mieli, gdyż wtenczas tylko syna spadkobiercą mieć mogli, co niezawodnie wypłynęło z podrzędnego stanowiska kobiet za czasów pierwotnych. Wolno im zawrzeć małżeństwo, występować samodzielnie w sądach, robić testament, zostać księżmi lub zakonnymi, a szlachcie dać się pasować na rycerzy. Jako prawo świeckie obrali sobie, po naradzie, prawo Polaków, swych sąsiadów, lecz prosili o to, aby próba gorącego żelaza była zniesioną. Ze swój strony przyrzekają nieograniczoną służbę wojskową, przyznają Zakonowi prawo pollayde, t. j. odziedziczenia majątku, w razie, iż

6o

prawnych spadkobierców nie masz, i na końcu przystają na to, że powyższe prawa tracą w razie niewierności i odstępstwa. Ktoby się ochrzcić nie dał, miał być w koszuli z granic chrześcian wypędzony. W samej rzeczy stracili Warmińczycy potem te prawa przez krwawe powstania, lecz zobaczmyż, o ile władza w biskupstwie wolności ich nie ścieśniała.

Obeznaliśmy się już powyżej z tak nazwanem prawem pruskiem co się tyczy jego postanowień względem własności ziemskiej. Zgadzają się one zupełnie z warunkami w ugodzie wspomnionéj położonemi, łagodząc owszem niejedno u nich, n. p. prawo spadkowe. Tak samo wypływa prawo pruskie, o ile je znamy, jako prawo karne z myśli chrześciaństwa. Świat wyobrażeń moralnych przeinaczył się wskroś z zaprowadzeniem wiary Chrystusowej ; dla tego też właśnie kazano roku 1249 zerwać z przeszłością nowo-nawró-conym, a co uczynili przez obór prawa narodu sąsiedniego chrześciańskiego, narodu polskiego. Prusacy więc mieli się sądzić według prawa polskiego, które koło roku 1249 było w Polsce w używaniu. Nic zaś nie wzbrania nam przypuścić, iż prawo polskie w Pru-siech częściowo, lub pod pewną odmianą było przyjęte i zastosowane do potrzeb mieszkańców już dawno za czasów pogaństwa. Obrali je sobie Prusacy z ważnych powodów, a mianowicie, ponieważ prawo polskie unikało kar na ciele i powtóre, że przepisane zapozwy trzy razowe dostarczały jak najwięcej środków obrony. Prawo zaś tak nazwane „pruskie“ jako prawo karne w Prusiech na żaden sposób rozwinąć się nie mogło na tle narodowem, nie zważając na to, czyby rzeczywiście prawo polskie bez odmiany krajowcom było udzielane, o czem bardzo powątpiewamy, ponieważ się przeciwnie gorliwie o to starano, aby oderwać podbitych od duchowego życia słowiańskich swych sąsiadów. Nie mogło się rozwinąć tern mniej, iż adwokat

6i

inńoplemieniec, za pomocą tłumacza wymierzał sprawiedliwość, ponieważ dziedzic lub sołtys-Niemiec nie zrozumiał stron i nie znał prawa obyczajowego, o ile ostatnie mogło się w ogólnóm pomaceniu pojęć utrzymać. Z téj głównej przyczyny nie doszły nas żadne ustawy owego prawa w formie, jako tako skończonej, a przypuścić należy, że się kierowano w wymierzaniu krajowcom sprawiedliwości, według prawideł słuszności i prawa przyrodzonego. Dla tego też krajowcy ulegaja (i nawet drobna szlachta) rychło już sądownictwu sołtysów-Niemców, sądzących według prawa chełmińskiego. Nigdy zaś zapomnieć nie trzeba, iż w owych czasach sumienie i zdrowy rozum sądzącego i ławników więcej znaczyły, niż niedokładne prawa pisane. Nie masz zresztą zgoła śladów, żeby ludność krajowa w biskupstwie Warmińskiem w jakikolwiekbądź sposób miała się przykładać do rozwinięcia się tak nazwanego prawa pruskiego, ku któremu celowi brakło jéj wszelkich środków. Bardzo być może, iż zastosowano się też i w biskupstwie względem krajowców, do ogłoszonych przez profesora Labanda „jura prutheno-rum XIV saeculo condita.“ W owych to prawach napisanych w pierwszej połowie XIV wieku ani śladu spostrzedz nie można prawodawstwa przedchrześciań-skiego, przeciwnie opierają się i one na sławnej ugodzie 1249 roku, t. j. na prawie polskiem. Lecz w jednym punkcie podają nam wymienione jura pożądane objaśnienie i potwierdzenie tego, cośmy powyżej wyrzekli co do klasy służebnej, iż nie była niewolniczą, lecz zawsze osobiście wolną. W ogóle rozróżniają owe jura pruthenorum 3 klasy ludności krajowej, a to tak nazwanych wolnych gospodarzy, 2) chłopów, którzy, jak się zdaje, równego położenia byli, jak chałupnicy (gebauer oder gertener) i 3) ludzi służebnych, to. jest służących za roczną zasługę. (Laband 74: Ab ein Gerthener oder Bauer verhornet von eygenem fewer,

Ó2

das sal er wider bawen, da sal man ym holz zuge-benn). Osobista wolność wszystkich tych klas jest ta sama, różnice między nimi stanowi jedynie majątek nieruchomy i według tego ceni się, że się tak wyrażamy, wartość osobista, t. j. zagłówne, liczba ręczycieli przy przysiędze i t. d. (Cf. Prawa pruthenorum Nr. 77 von Dienstbottenlohn i Nr. 29 vom Starast.) To samo potwierdza także ug'oda r. 1249, którą krajowcy przyjmują po wspólnej naradzie. Ta ugoda przyznaje szlachcie, to z pewnością najstarszym rodom, prawo pasowania się na rycerzy jako przywilej stanu, podczas gdy z nieszlachtą równe uzyska wolności osobiste. Co do nas sądzimy, że konieczna potrzeba uporządkowania i ustalenia stosunków ludności krajowej wywołała, po rozstrojeniu wszystkich jej instytucyj starodawnych, mnogie rozporządzenia władzy, które zebrane, stanowią wspólnie z prawem obyczajowem, tak nazwane prawo pruskie. Duchem tego prawodawstwa są wyobrażenia chrześciańsko-niemieckie, lecz o ile się radzono krajowców w określeniu pojedyńczych postanowień, i jak dalece uwzględniono prawo polskie, nie wiadomo; że to miało miejsce, na to wskazuje zwrot w prawach Labanda: „Die Pomesenen haben funden.“ Tak samo nie wiemy, czy i jak dalece adwokat się stosował w procedurze sądowej do zwyczaju polskiego, który nam z ogłoszonego kodeksu Neumanowskiego jest znany, a jak na owe czasy, nie mało wyrobiony. To zaś wynika z licznych przywilejów, że w pierwszych czasach położenie i stosunki prawne krajowców były bardzo zawikłane i niewyjaśnione; przyznano im prawo chełmińskie, lecz mimo to sądzono ich według prawa pruskiego i wymagano od nich służby wojskowej nieograniczonej i t. d. Tak było jeszcze roku 1376 potrzeba . umieścić w przywileju Prusaka, że w razie zabicia, nie ma być oszacowany jako Prusak, lecz jako taki, który ma prawo chełmińskie (quod non sicut pruthenus, sed sicut habens jus culmense judicari et emendari debebit; (zob. ciekawy przywilej Nr. 161 Prusaka Sadluko; nie jest on wystawiony na pewne prawo, lecz raczej zle-wkiem wszystkich praw). Zresztą korzystano w Pru-siech skwapliwie z stosunków panujących za czasów pogaństwa, kiedy one usprawiedliwiały pewne wymagania od chłopów, jako to: robociznę w rozmaitych formach, warpote i daniny wszelkiego rodzaju. Przeszły te ciężary i na wsie, młyny i karczmy na prawo niemieckie wydane; lecz wszyscy autorowie zgadzają się na to, co zresztą i nadania potwierdzają, iż ludność wiejska popadła dopiero w ostatnich czasach panowania krzyżackiego i następnie książąt pruskich w stan prawdziwej niewoli; biskupstwo Warmińskie i pod tym względem zaszczytnie się odznacza. Rozważywszy więc wszystkie okoliczności, powiedzieć można, iż w Warmii nie nadwerężano praw krajowcom w ugodzie roku 1249 przyznanych, (chociaż to według tej samej ugody było władzy dozwolone), pod warunkiem, że się stali Niemcami....

UWAGA I. Prof. Bender twierdzi w swojej: „Festschrift zur ermländl. Saecularfeier 1872,“ że krajowcy (Prusacy) się różnią ściśle od Niemców przez to, że mieli „zaglówne“ (ein Wehrgeld). Tymczasem „zagłówne“ jest wynalazkiem niemieckim, a że i Niemcy osadnicy w Prusiech takowe mieli, dowodzi Laband jura pruth. Nr. 18, według którego Prusak płaci za zabicie Niemca 8 grzywien, jeżeli takowy jest bez ogrodu, lub majątku ziemskiego; kiedy ma ogród 12, a jeżeli ma majątek dziedziczny 30 grzywien, więc tyle, co za wolnego Prusaka. Lecz i z przywilejów Wärm, można się przekonać, że roku 1383 w Brunsberku w 3 przypadkach Niemiec krewnym zabitego Niemca za głowę płaci.

UWAGA II. Tłumaczy się wyraz „gebauer“ na nasze „chłop,“ a „gerthner“ na „chałupnik.“ Gebauer niemiecki w Prusiech nie równa się dziś naszemu,„chłopu“ i powinien tłumaczyć się na „gospodarz.“ Tu dodajemy, że co do ludności niemieckiej gebauer i gerthner nigdy nie oznacza to samo, gdyż gerthner jest właścicielem chaty i kilku mórg roli, Utrzymujący się co do reszty rzemiosłem jakiem, czasem pracą ról-

b) Ludność napływowa (wiejska).

Najdawniejsze nadanie dla Niemca w Warmii jest z roku 1278, lecz wiemy, iż pierwej już osadzano Niemców, których osady jednak znikły do szczętu w następnych powstaniach ludności krajowej. Owe to boje przeciągają, sie przez cały czas rządów Anzelma, który z téj przyczyny opuściwszy dzielnice swą, szukał schronienia w Elblągu, pobliskiem mieście Krzyżackiem. W długoletnich tych wojnach siły krajowców się wyczerpały i na zawsze złamane zostały. Ludność zdziesiątkowana, zmniejszyła się jeszcze wychódźtwem, kraj obrócony był w pustynią. Jest to główną przyczyną dla czego już nie zawarto ugody, podobnej do ugody roku 1249, ponieważ ludność zwalczona, była nadto osłabioną, aby uzyskać uznanie jako strona polityczna. Widzimy jednak, iż rządy Warmińskie od razu nie nadwerężały praw krajowcom roku 1249 przyznanych, a to tern mniej, iż starano się wszelkim sposobem o zaludnienie kraju, a może też o to, aby nakłaniać wychodźców do powrotu. Mimo to, iż pewnie niejeden zagorzały przeciwnik nowego rządu, złożywszy broń, spokojnie powrócił do pługa, pewna część bowiem krajowców zdziczała w długich bojach, służyła nawet, jak n. p. sławny Mucha alias Prewilte, polubiwszy życie wojenne, Krzyżakom przez łotrostwo (struterie) to jest napady na spokrewnioną Litwę — mimo to pokazał się ogromny brak ludności rolniczej, podatkującej. Ziemia dawniej uprawiona, leżąc przez długi czas odłogiem, zamieniała się znowu na puszczę, władza posiadała kraj niczą u dziedzica. Przypatrzywszy się bliżej ogłoszonym przez Labanda prawom pruskim, przekonywamy się, iż one się opierają na przywilejach danych krajowcom z ugody 1249 roku; mylnie więc jest rozpowszechnione zdanie, jakoby ostatnie od razu przez Zakon miały być zniesione, n. p. co się tyczy wolnego rozporządzenia majątku i t. p.

ó₅ -

bez dochodów, a to wywołało ze strony rządu usiłowania zmierzające do zaludnienia kraju na wielką stopę. Wiadomo nam z dziejopisarzy, iż Krzyżacy, postępując w zawojowaniu ziem pruskich podług planu wytkniętego, usiłowali po podbiciu ziemi chełmińskiej i pomorzańskićj opanować przedewszystkiem nadbrzeża morskie, zabezpieczając sobie przez żeglugę wolną i wygodną komunikacyą z zdobytą dotąd ziemią, a w ogóle ze światem chrześciańskim. Co do Warmii dawniejszej, toczyły się pierwsze i główne walki koło warowni pogańskiej Honeda, później Balga zwanej. Ludność krajowa zwyciężona, cofnęła się z nadbrzeża zatoki Fryjzkićj w głąb kraju. Napotykamy więc w przywilejach biskupstwa Warmińskiego najgęściejsze osady krajowców w środkowej części, t. j. między Walszą i Łyną, w czasach chrześciańskich, a z pewnych danych wnioskować możemy, iż tam były od wieków.

Zresztą władza biskupia zastosowała swą politykę, mającą na celu osiedlenie w kraju Niemców, do doświadczonej taktyki Krzyżackiej : kościół katedralny założono najprzód w Brunsberku, następnie we Frauen-burku, miastach tuż nad zatoką Fryjzką położonych, a dopiero w czasie większego bezpieczeństwa przeniesiono rezydencyą biskupią do Heilsberga (Licbarku), które to miasto prawie w samym środku, jeżeli nie biskupstwa, to tem bardziej dyecezyi Warmińskiej jest położonem. W dziejach kolonizacyi biskupstwa rozróżniamy dwa rychło po sobie następujące okresy, nadające piętno swe całemu ustrojowi krainy na wszystkie wieki, t. i. okres przybycia osadników dolno-niemie-ckich za rządówT Henryka I Fleminga z Lubeki i okres przychodź twa górno-niemieckiego, lub szlązkiego za Eberharda z Nysy. W każdym z tych okresów był napływ świeżych osadników taki znaczny, a takowi rozgościli się tak gęsto po wsiach i miastach, że wszystkie wieki następne nie zdołały pod wTzględem obyczajów i języka, zatrzeć piętna nadanego okolicom zajętym przez tych pierwszych osadników. Niezaprzeczenie przybywali i następnie z różnych stron obcych osadnicy do biskupstwa, lecz oni osiedlili się albo wśród swych ziomków, dawniej już przybyłych, albo też stracili wśród innych osadników właściwości swe obyczajowe i narzeczowe. Później zaś uzupełniło się zaludnienie kraju z pośród osadzonej dotąd ludności tak krajowej, jak też napływowej, tylko że w południowej części biskupstwa ludność polska wzięła górę, przybywając z pobliższych okolic Prus Krzyżackich, lub wzmagając się jako dawniej tu już zamieszkała.

Co się tyczy pierwszego okresu za biskupa Henryka I Fleminga (1264—1300) potwierdzają zachowane nam przywileje twierdzenie nasze co do polityki kolo-nizacyjnój ; osady Niemców bowiem posuwają się krok krokiem z północy ku stronom południowym. Lecz żaden osadnik niemiecki nie przekroczył jeszcze rzeki Łyny. Uważamy, iż pojedyńcze osady Niemców skupiano ile możności w pewne grupy, jakoby w celu umożebnienia wzajemnej pomocy, lub wydano też włości Niemcom wzdłuż granicy pogorzańskićj, jako ziemi dawniej już podbitej i bezpieczniejszej. Po drugie, prawie samych tylko większych wasalów wyposażono dobrami jakby na straży postawionych, a między nimi głównie (rodzinę) Flemingów, z których Albert Fleming, brat biskupa, otrzymawszy dobra Bayzen, jest protoplastą sławnego Jana Bażyńskiego, jak dzisiaj powszechnie utrzymują, mimo to, iż Leo i Treter piszą, że Jan Bażyński (Johann von Baisen) jest synem rycerza de Hantsche (de Hańcze), nazwanego Konrad de Zailigen, który dobra Baysen nabył od biskupa Soorboma. Już zaraz wtenczas płacono pewną kwotę za odebrane pod prawem lennictwa dobra ziemskie. Wsi chłopskich niemieckich jeszcze nie wspominają w tym tu okresie źródła nasze, ponieważ osadnicy, po-

chodzący przeważnie z Lubeki, lub z innych miast dolno-niemieckich, a nawet aż z Holandyi, zaludniali miasta Brunsberk i Frauenburk, jedyne więc miasta Warmińskie, prawem lubeckiem wyposażone. Po części osiedlili się także w Mehlzaku, którego mieszkańcy również jak Frauenburka i Brunsberka używaja do dziś dnia narzecza dolno-niemieckiego, chociaż z małym odcieniem od pierwszych. Blizkie morze przypadło zapewne do gustu tym przybyszom, przypominając im dawniejsze ich siedziby. Zresztą nie zmniejszył się napływ nowych osadników ze wspomnionych okolic ze śmiercią ich ziomka, Henryka biskupa, lecz przetrwał, jakby woda w nowe puszczona koryto i ustał dopiero po całkowitem wyczer-pnięciu. Pierwszy przykład oddania ziemi na założenie wsi niemieckich sołtysom daje nam kapituła, która zresztą wsie chłopskie bardziej jeszcze, niż biskupi miała na oku, ponieważ ostatni, jak przywileje pokazują, często krewnych swych wyposażali dobrami rycerskiemi.

Z równą działalnością jak poprzednik, jeżeli nie z większą, postarał się Eberhard z Nysy zaludnić biskupstwo osadnikami obcymi. Przybyli oni tłumnie z okolic górno-niemieckich, a może po większej części ze szlązkiój ojczyzny Eberharda. Osiedlili się głównie w średniej części biskupstwa między Walszą i Drwęcą (rzeczułkami z prawej strony do Passarii wpadającemi) i Łyną. W tym to czasie otrzymały swoje przywileje prócz Mehlzaku, gdzie jeszcze żywioł dolno-niemie-cki panuje, świeżo założone miasta Wormditt (Orneta) nad Drwręcą, Gutstadt (Dobre Miasto) i Heilsberg (Licbark) nad Łyną położone. W obwodach tych miast, jako też w onych samych, używają jeszcze dziś powszechnie odrębnego narzecza górno-niemieckiego. Nie można twierdzić, iż nowi ci osadnicy wszyscy poprzycho-dzili ze Szlązka, chociaż rozpowszechnione już w tym czasie, t. j. w wieku XIV, nazwiska częstokroć wspólne są Szlązakom i Warmińczykom ; mamy przeciwnie wskazówki, iż oni zawitali też z innych okolic Niemiec¹). Lecz to zdaje się rzeczą niewątpliwą, iż przychodźcy ze Szlązka prawie wyłącznie byli narodowości niemieckiej, lub też Polacy albo Łużyczanie zniemczeni, a w małej cząstce tylko narodowości słowiańskiej, już to dla tego, iż przywileje zachowane to potwierdzają, już z téj przyczyny, iż narzecze górno-niemieckie, t. j. tak nazwane wrocławskie, w środkowej Warmii dotąd się wyrobiło z rzadką odrębnością i usilnością tuż obok narzecza dolno - niemieckiego Kezlawskiego (Käslauer Dialekt), coby nie było możebnem, gdyby znaczniejsza część osadników polskich tu się była osiedliła. Zresztą dzieje powszechne są dowodem, iż żaden ze szczepów słowiańskich nie pokazał nigdy równej skłonności do opuszczenia ziemi rodzinnej, jak szczepy germańskie. Napływ wspomnionych osadników przetrwał również czas niejakiś rządy Eberharda, ale już za jego czasu przekroczył osadnik Niemiec Łynę, chociaż nieśmiało, jak też nigdy nie objawił zbytniej gorliwości do posunięcia się dalej, w okolice dla niego zbyt niebezpieczne. Natomiast mnożyły się osady niemieckie w północnej i środkowej części biskupstwa obok włości krajowców, których coraz częściej przenoszono na tamten brzeg Łyny, ponieważ miejsca zabrakło dla przybyszów. Przywileje zachowane dają nam ogólny obraz tak zaludnienia biskupstwa, jak w szczególe rozkrze-wienia się żywiołu niemieckiego Tak nazywa I. Nr. 73

die Dörfer Santoppen und Hein-

x) Łukasz Dawid tak pisze: Sobald der Aufstand geendet war, kamen auf des Ordens Einladung Schaaren von Colonisten in’s Land, die aus Sachsen, Holland, Jülich an’s Wasser; denn jeder satzte sich, wo es ihm ambesten behagte. Viele ihrer gingen nach Frauenburg, Braunsberg, Mehlsack, Röschei, wo richsdorf mit geldrischen und jülischen reisigen Knechten besatzt worden. In’s Culmische, Pomesan und Erndändische kamen viele aus oberdeutschen Sprachen, also dass auf einmal aus Meissen, weil das Land voller Volk gewesen, 3000 Pauren sind in Preussen gekommen.

6g

roku 1286 familią Flemingów pierwszymi osadnikami w Warmii; (cf. I. Nr. 83), I. Nr. 127 r. 1304 wspomina pole (sioło, campus) Layss pod Mehlzakiem jako wyłącznie jeszcze przez krajowców zamieszkałe; I. Nr. 96 (1296) nadmienia, iż osadnik Niemiec nie ma płacić zwykłego zboża, ponieważ sie osiedli w okolicy lesistej (Federsdorf dziś) w celu wykarczowania borów ; I. Nr. 167 opiewa, iż Jan Doberin jest pierwszym osadnikiem w ziemi Głotowskiój pod Dobremmiastem (Gutstadt) r. 1313. I. Nr. 186 nazywa Ludecona, założyciela Tło-kowa (Lokau) pod Jezioranami (Seeburgiem), pierwszym, który w celu osiedlenia udał sie w tak oddalone strony r. 1319. To samo powiada I. Nr. 194 o Gerko-nie, który uzyskał przywilej na pola Schumpiten nec non Kiwitten pod Licbarkiem (Heilsbergiem) r. 1319; Nr. 19Ó głosi Jana Padeluche, założyciela wsi Medien pod Licbarkiem (Heilsbergiem) pierwszym Niemcem, który przedsięwziął założenie wsi z tamtej strony (prawej) Łyny roku 1320. To samo ogłasza (Nr. I. 197) przywilej dany w tym samym roku założycielom wsi Langwiese. Jeszcze w roku 1340 wspomina nadanie Borcharda o polu Denow pod Reszlem, że tam niestety bardzo mało jest osadników z obawy przed pogaństwem. W przywileju potwierdzonym (II. Nr. 294) r. 1359 widzi biskup Johann w tern dobro i użytek Kościoła, że miejsca puste w celu uprawiania wydawane zostają; niemniej z Nr. 386 II, r. 1367,111. Nr. 77 r. 1379 i t. p. czytamy, iż jeszcze niejedna okolica była pustą, zkąd władza żadnych dochodów nie miała( ubi mensa hactenus nullam utilitatem habuit). W takichto okolicach osiedlano o ile możności bartników i borowych, nadto udzielano szczególną łaskę śmiałkom tym, którzy pierwsze osady w oddalonych stronach założyli.

Jakeśmy powyżej już wzmiankowali, nowe zastępy osadników nie zawitały już gromadnie do biskupstwa w drugiej połowie XIV wieku. Następni bowiem bi-

7o

skupi, pochodzący poczęści sami z Warmii nie pociągali za sobą tłumów swych rodaków, jak to się działo za Henryka I i Eberharda. Natomiast uwydatniają, nam przywileje ówczesne, jak osiadła już w kraju ludność się rozprzestrzenia, zakładając nowe osady w okolicach dotychczas nie uprawianych. W tym to okresie bierze ludność krajowa, przywykniona do nowego trybu życia, główny udział w obsadzeniu południowej części biskupstwa, która może dotychczas nigdy należycie zaludnioną nie była. Odkładając zaś sprawę tę jeszcze nadal, zakończymy zarys ogólny kolonizacyi z tem nadmienieniem, iż miasta w tym ^cim okresie powstające, jak Olsztyn (Allenstein), Jeziorany (Seeburg), Reszel (Roessel) Wartenburk, Biskupice, (Bischofsburk) i Bisztynek (Bischofstein) zaludniały się przeważnie ludnością w kraju od praojców już osiadłą. Dodajemy tu jeszcze kilka uwag, tyczących się stanowiska prawniczego, tudzież ogólnych stosunków napływowej ludności biskupstwa warmińskiego.

Nasamprzód widzimy, iż w Warmii biskupiej posiadłości ziemskie wydano osadnikom Niemcom, prawie wyłącznie na prawo chełmińskie, przynajmniej w pierwszych wiekach, póki się sprzeczności narodowe nie zatarły o tyle, że się po częściowem zniemczeniu krajowców utworzyło tak w Warmii jak w ogóle w ziemiach pruskich świeże uczucie narodowe, a z niem prawo że tak powiemy nowo-pruskie, uchodzące dzisiaj za staro-pruskie w obec monarchii nowoczesnej. W kilku nadaniach wyjątkowo napotykamy także prawo lubeckie, udzielone włościom położonym w obwodzie dwóch miast, owe prawo posiadających.

W kilku innych nadaniach ostatniego okresu zapobiega władza jak najusilniej wszelkim możebnym zamiarom zaprowadzenia ustaw saksońskich, tak nazwanego zwierciadła saksońskiego (spéculum saxonicum) przez Rzym potępionego, na co, j ako na osobliwość

7i

zwracamy uwagę. Prawo chełmińskie uchodziło przez wszystkie czasy w biskupstwie za najdoskonalsze, jak też przywilej miasta Melzak o tern mówi wyraźnie, iż za przyczyna tego prawa wsie i miasta zakwitnęły.

Posiadłości, na prawo chełmińskie wydanych, rozróżniamy dwie klasy, jako to : dobra rycerskie i wsie chłopskie. Pierwsze, będące zwykle większego obszaru, różnią się od drugich sposobem podatkowania. Albowiem płaci się od liczby pługów i radeł w majątku używanych, nigdy zaś od ilości włók. Było to rzeczywiście odpowiednim sposobem podatkowania, ponieważ przy niedostatku ludzi zwykle mniejsza tylko część posiadłości była pod pługiem.

Bez wyjątku te dobra są obowiązane do tak nazwanej rekognicyi, tj. do oddania rocznie dwóch funtów wosku i jednego fenyga kolońskiego)lub 5—6 chełm. Czasem ta danina jest podwójna. Służba wojskowa, dopomaganie w budowlach, i rozbieraniu warowni i inne obowiązki, były postanowione wedle głównego przywileju chełm., chociaż z osobliwej łaski władzy, i za zasługi wielkie, rozmaite lennikom uczyniono ustępstwa. Tym, co otrzymali podobne dobra, udzielano zwykle sądownictwo większe i mniejsze (pierwsze czasem przy obecności adwokata) a to ściągało się w biskupstwie nawet przez dłuższy czas także i do wykroczeń po drogach publicznych popełnionych, mimo, że rozporządzenie wielkiego mistrza nie przyznało lennikom sądownictwa w ostatnim razie. Z sądownictwa zaś płynęły, według ówczesnych zasad prawniczych, znaczne dochody, które po części, lub całkiem, lennikom odstąpiono. Lennik zaś stawał, sam jako zapozwany, przed Land-dingiem (sądem ziemskim), a nie przed adwokatem (sądem grodzkim). Często zyskał lennik téj klasy, gdy kościół w jego dobrach był fundowany, prawo wyboru plebana \]ns patronatus). Tak samo było mu wolno zakładać młyny i karczmy, jako też wsie chłopskie,

a władza w pierwszych czasach dała w nadaniu nawet zapewnienie z góry, iż warunki założenia uzna. Później się zdarza, iż władza ostatnie prawa częściowo sobie zachowała. Pszczoły leśne, polowanie większe i mniejsze, z wyjątkiem bobrów, należało się lennikowi na jego gruncie, a zwykle też uzyskał wolne rybołóstwo w poblizkich wodach, lecz tylko na stół własny, i z mniej-szemi narzędziami. Tylko raz jedyny przyznano lennikowi w wynagrodzeniu, poniesionej przez założenie młyna rządowego szkody, prawo sprzedaży ryb, lecz tylko w obwodzie miast poblizkich. Pozwolono więc ciągnąć wszelki użytek z ziemi nadanej, wyjmując sól i wszelki rodzaj kruszców. Od osadników, osiedlonych przez lennika, upominała się władza regularnie obowiązków i daniny na korzyść publiczną, jako to: dopomóżki w budowaniu i rozbieraniu warowni, strażowego (Wart-geld), dziesięciny i t. d. Z téj klasy lenników powstała na mocy praw powyższych i odpowiedniego majątku, nowa szlachta warmińska, w skład której wchodzili bardzo szybko nie liczni krajowcy téj kategoryi, puściwszy w niepamięć całą przeszłość. Lennik takowy tytułuje się vir streuus, vasallus, fidelis, miles, dominus z przydomkiem należącej do niego włości. Wyjątkowo zachodzi tytuł: vir spectabilis, circumspectus.

Drobna szlachta pruska i soltysowie, noszą tytuł vir honectus lub też vir discretus z przydaniem osady, de, von. Ostatnią jak wiadomo, nie można uważać za oznakę szlachectwa, ponieważ w onych czasach dopiero nazwiska osobowe powoli powstały, a to przez to, że przyłączono równocześnie miejsce siedziby do imienia, choć chłopa. Szlachectwo wyrobiło się w W armii widocznie z służby wojskowej, w zbroi ciężkiej, na koniu odpowiednim (dextrarius), również zbrojnym, do której to służby, pewnej wielkości majątek ziemski, zwykle 40 włok obejmujący, obowiązywał. Formalne uznanie szlachectwa niby to pewien stopień godności osobistej, uzyskało się po odbytej chlubnie wyprawie wojennej, przez pasowanie na rycerza, podczas gdy młodego junaka-lennika zwano jak się zdaje, po wojskowemu „knecht;“ po cywilnemu zwał się lennik; majętniejszy, junker i uchodził za szlachcica, a to dla większej posiadłości ziemskiej, przez która się odróżniał od drobnej szlachty krajowej, sołtysa lub lenników za prawem chełmińskiem, na mniejszej włości siedzących. Biskupi warmińscy zresztą mało dbali o pochodzenie i tytuły, jako też nie korzystałi z prawa mianowania szlachty, przyznanego im od cesarza Karola IV. Zresztą ta szlachta warmińska nie otrzymała nigdy téj przew’agi nad mniejszymi właścicielami, jak się to gdzieindziej stało, ponieważ ostatni w punktach zasadniczych, równy jak ona przywilej posiadali, a prócz innych ważnych powodów, z prostej téj przyczyny, że siedziała pod rządem kościelnym, więcej o pokój, niż o zasługi i odznaczenie się w sztuce wojennej dbającym. — Zachodzą także przywileja, w których kładziono lennikom za obowiązek pospieszenia dla obrony kraju do zamku pobliskiego (jak n. p. Nicolaus de Graudenz).

Daleko ważniejsi są w dziejach kolonizacyi biskupstwa warmińskiego założyciele wsi chłopskich, które również jak dobra rycerskie na prawo chełmińskie dawano. Założenie wsi podobnej uskuteczniało się w ten sposób, iż oddano pewien obszar ziemi, pewnej osobie scultetus) dającej pewną rękojmią, bądź to w pie-niędzach, bądź w doświadczonej prawości charakteru, — z obwiązkiem podatkowania od ilości odebranych włók, w sposób według prawa chełmińskiego z g'óry ustalony. Dziesiąta włoka jako posiadłość sołtysa była wolną od czynszu i pańszczyzny, rzadko od dania zboża, które się w miejscu dziesięcin odstawiało. Wosku i pieniędzy chełmińskich się nie płaciło. Od włók pozostałych płaciło się czynsz roczny, zazwyczaj pół grzywny, czasem też więcej, a często także dwa kuraki, a plebanowi zboże dziesiętne t. j. od włóki jeden korzec pszenicy i jeden korzec owsa, bardzo rzadko zaś od pługa, na co mamy jeden tylko przykład.

Również wymagano od włók tychże pańszczyzny (servitia rusticalia) a tylko sam (scultetus) sołtys był uwolnionym, lecz za to w wyprawach służył konno w lekkiej zbroi, od czego gospodarze wolni byli dopomagając zamiast tego w budowlach i t. p. Sołtys scultetus) dzierżył nad osadą sądownictwo w sprawach mniejszych do kary 4 solidi ; w sprawach większych przez adwokata rozstrzyganych brał trzecią część dochodów, sam zaś stawał przed Landdingiem. Zresztą było to obowiązkiem sołtysa ściągać od pojedyńczych gospodarzy czynsz i składać go do kas rządowych, gdyż on pod tym względem za całą sumę był odpowiedzialnym.

Obdarzonym w nadmieniony sposób ziemią, pozostawiono do woli w jaki sposób z obowiązków i opłaty się wy więzy wali tj. czy sami gospodarując na oddanej im ziemi, to czynili, czy zaś wzywali w pomoc ludzi rolniczych, z którymi odebraną ziemią się dzielili, tak, iż każdy za część swoją podatkował. Lecz już to sposób podatkowania od włóki, a nie od radła lub pługa, przymuszał przedsiębiorcę tego rodzaju, do odstąpienia większej części ziemi innym, ponieważ w najrzadszym chyba przypadku czynsz naznaczony sam wypracować zdołał. Dla tego zadowalniając się włókami wolnemi sołtyskiemi, wzywał zewsząd ludność rolniczą na pomoc i oddał jej resztę ziemi w częściach nie koniecznie równych, choć i to się zdarzało —■ lecz odpowiednich wynagrodzeniu od każdego osadnika ofiarowanemu. Mamy też przykłady, iż dla łatwiejszego osadzenia wsi, sołtysowie zawierali spółki rozmaite, jak nam pokazuje I. Nr. 272, gdzie Scholin i Mâches odstąpili Peutu-nowi ²/₃ zysku z karczmy i ]/₂ z młyna, aby tenże współ-

nie z nimi włóki nadane obsadził. Osadnikom takowym służyło z pewnością prawo chełmińskie, jako spadkowe i karne, lecz pod innym względem widocznie z niego nie korzystali. Nie posiadali też działów swych każdy z osobna, odrębnie od drugich, lecz całą rolę wspólnie, o tyle, że rozdzieliwszy ją na pastwiska, ziemię orną, bór, i t. d. corocznie wypośrodkowali rzucaniem losu, oddziały pojedynczych osadników, co do wielkości, stosowne do prawa każdemu służącego. Domy mieszkalne składały wioskę w kupie budowaną ; każdy osadnik zaś miał prawo sprzedaży, wydzierżawienia, puszczenie w spadku, a nawet wydania na czynsz udziału swego na warunki, pod któremi go posiadał. Sołtysowie zdaje się, raz na zawsze wTybierali sobie wolne swe włóki, które wtedy już nie weszły w wspólną gminną własność, lecz nie zawsze, a czasem im nawet tego zabroniono. Lecz w pojedyńczych tego rodzaju osadach, zachodzą, co do stanowiska sołtysa, już w pierwszych czasach znaczne różnice. Zależy to od okoliczności, pod którymi przywilej otrzymali, czy płacą lub zasługami wyjednali sobie odrębne prawo od władzy lub nie, zawsze zaś zajmują stanowisko nad prostym członkiem gminy wyniesione.

Wspomnieliśmy już, iż sołtys był sędzią gminy w sprawach mniejszych, i że wolnym był od pańszczyzny. Prócz tego często sam jeden tylko miał prawo polowania i rybołóstwa, służąc natomiast znowu w wyprawach wojskowych w własnym rynsztunku, na własnym koniu, a często może też na własny obrok dla konia i utrzymanie swój osoby. — Kara zabicia dla osoby jego jest wyższą (zagłówne, główszczyzna).

Niezawodnie już w pierwszych czasach trzeba było nabyć urząd i wyposażenie sołtysa od władzy, za odpowiedni pieniądz, a mamy dowody, iż nie korzystającemu z przywileju uzyskanego, takowy dalej sprzedać było wolno. Niektórzy dziejopisarze nowsi twierdzą,

że w Prusiech wioski zwykle naprzód założone zostały, a później dopiero uporządkowanie ich stosunków polityczno-prawnych nastąpiło. Że w Warmii ten sposób, wcale nie praktyczny zresztą, nie był w użyciu, wynika bez wątpienia z nadań zachowanych. Przeciwnie przyobiecane w przywileju prawa i korzyści, miały przywabić osadników, jak to osnowa niejednego nadania opiewa, a przywilej Jana Doberin (I. Nr. 167) nawet traci wartość, skoro obdarzony sie nie uda w przeciągu jednego roku na miejsce przeznaczonej osady. Podobnież mają sie Clausius et Susit w półroczu udać do swej osady roku 1336 (1. Nr. 277). Temu zaś nie przeczymy, owszem przychylamy się zupełnie do tego zdania, iż istniejącym z dawnych czasów tu i owdzie osadom krajowców w ten sposób potwierdzono byt dalszy. Z postępem czasu i wzrostem ludności przybyłej, ukształciły się także pewne zasady, tyczące się wsi chłopskich. Podczas gdy początkowo przywileja sołtysów, nawet założycieli miast, bardzo się zbliżają do formy nadań rycerskich, mają późniejsze przywileja osad wiejskich nie tak sołtysa, jak całość osadników wiejskich tj. gminy na oku. Ziemia nie oddaje się na obsadzenie w ogólnych zarysach, lecz przywilej nakazuje po prostu założenie wsi chłopskiej.

W tych przypadkach pewno już dostateczna liczba osadników z góry była zgromadzoną, których naczelnikiem i głową jest sołtys, a nadanie określa, jak ziemia ma być podzieloną. Może w takim przypadku pojedyńczy osadnicy w prost u władzy wyrobili sobie swe działy, za pewną zapłatą, a może właśnie podobne wsie uzyskały wolność od pańszczyzny, w ogóle korzystniejsze warunki. * Gminy wiejskie występują w przeciągu czasu coraz bardziej jako czynnik prawnopolityczny; podczas gdy pierwotne nadania są wystawione na imię sołtysa jako przedsiębiorcy, udzielają się takowe później przeciwnie gminie, jako jednostce prawnej (cf. III. Nr. 247. Bornitten i Woynit.).

Dalej uzyskują niektóre gminy prawo obierania sołtysów jak n. p. 1390 roku wspomnione wsie Woy-nitten i Bornitten p. Melsak; Nr. III. 245 zaś daje nam dowód, iż znaczenie sołtysa już tak dalece sie przeinaczyło, że go uważano za urzędnika, tj. za organ władzy, który na czas urzędowania, uzyskał w wynagrodzeniu usług, pewne względy i korzyści. — Na wyrobienie sie tego samorządu gminy wiejskiej, wpływały bez wątpienia gminy miejskie, których przywilej a pierwotnie bardzo nieznacznie sie różnią od nadań wiejskich, a tylko stosunkom miejscowym przypisać można, że niejedna wieś jak n. p. osada Jana de Dobrzyń w Giottowie sie później nie przemieniła na miasto, lub Padelucha i innych, którym wolno było i warownią sobie budować. W każdym razie sprzyjał cały ustrój polityczny biskupstwa warmińskiego rozwinięciu sie wolnych gmin wiejskich i miejskich, jak to_ sie rzadko gdzieindziej zdarzało. Widzieliśmy bowiem, że liczba lenników większych, była bardzo umiarkowaną, a władza zwierzchnicza im nigdy nie podawała ręki do gwałcenia praw ludności wiejskiej, którą przeciwnie protegowała jako najlepiej podatkującą. W skład tej ludności uprzywilejowanej poszła z czasem prawie wyłącznie szlachta drobna krajowa, wzmacniając ją przez to nie mało ; pośrednio zaś musiała ta ludność, przy osobliwszej formie hierarchicznej rządu, wywrzeć razem z mieszczanami pewny wpływ na przedstawicieli rządu, już z tej przyczyny, że z pośród niej wychodzili wszyscy nieomal księża, aż do najwyższych dygnitarzy duchownych. Nie masz bowiem przykładu, żeby się gdzieindziej ta ludność wolna tak zrosła z swem duchowieństwem, i przeto też z rządem, jak właśnie w Warmii.

Jużeśmy wspomnieli, iż osadnicy wiejscy, osiedli na

₇8 -

prawie chełmińskiem jednak nie korzystali w zupełności z tego prawa, ponieważ ponosili niektóre ciężary niezgodne z tem prawem n. p. pańszczyzny i czynszu. Przyczynę tego zjawiska widzimy w téj okoliczności, że większa część osadników otrzymała pierwotnie włości swe bez wszelkich zasług osobistych, a może za mała i nieodpowiednia zapłatę pieniężną, lub zupełnie za darmo; służbę wojskową tak samo zdaje się, rzadko tylko wypełniali. Opłacali się więc pracą i usługami osobistemi w formie najrozmaitszej, które częściowo poszły na korzyść kraju (dopomóżka w budowli) częściowo też na korzyść rządu prywatną (pańszczyznę, zwozy i t. p.). Osady więc chłopskie, zakładane na gruncie rządowym, jako jeż w większych posiadłościach prywatnych za prawem chełmińskiem, różniły się czasem bardzo znacznie od siebie co do ciężarów, dzieląc się na wsie wolne (od robocizny) i czynszowne. Mimo to poznajemy i w tych stosunkach pewne umiarkowanie ze strony rządu; przedewszystkiem były owe ciężary tak określone i uporządkowane, że żadne nadużycia nie miały miejsca.

Prawa spuścizny władza co do niemieckich osad chłopskich nigdy sobie nie rościła.

Sądownictwo nad osadnikami wsi niemieckich dzierżył w sprawach mniejszych, jakeśmy już powiedzieli sołtys, lecz nie samodzielnie, ale zwyczajem niemieckim za radą i pomocą ławników przez gminę obranych.

Sprawy większe rozstrzygał adwokat; zachodzą jednak według prawa pewne różnice wartości osobistej, co najwyraźniej się objawia w pomocnikach przysięgi (Eideshelfer) i w wysokości zagłównego. Ową wartość osobistą stanowił zwykłe majątek ziemski, często osobny warunek w przywileju, lub też wysokość zagłównego, które służyło ojcu, a w końcu główny przywilej chełmiński.

Władze warmińskie ceniły osadników niemieckich

79 —

bardzo wysoko i nimi się opiekowały w wszelki sposób ; i rzeczywiście byli ci pierwsi osadnicy dla rządu żywiołem bardzo cennym Albowiem nie przybyli do kraju jako ludzie brzydzący się uczciwą, choć mozolną pracą, ogołoceni ze wszystkiego, awanturnicy, którzy po szybkim zbogaceniu się myśleli o powrocie, lecz przybyli do biskupstwa warmińskiego jako ludzie pracowici, oszczędni, wraz z całą rodziną i z całym dobytkiem, aby, nabywszy ziemię na własność, założyć w nowej ojczyźnie kamień węgielny dobrobytu przyszłego. Że ta ludność gromadnie przybyła i częstokroć od razu miasta i wsie zaludniała, zdołała przez to własną narodowość ocalić, jako też wszczepić ją w obcą narodowość krajowców. Na ostatnich wywarła ta ludność od razu wpływ nieograniczony, już to liczebnie przez to, iż krajowcy nie zbyt liczni byli w ogólnem rozstroju politycznym i socyalnym, już to moralnie przez niezaprzeczoną wyższość przemysłu i oświaty i niezachwianą organizacyą utworzoną przez ustawy prawa. Z tego powodu rząd nie jedne założył niemiecką wieś (chłopską) w tym celu, aby jak przywilej wsi Layss (I. Nr. 127) opiewa, wiara w nowonawTÓconych krajowców przykładem chrześcian się wzmacniała.

Dowodem rozwiniętego przemysłu tych przybyszów, są rychło już zakładane młyny wodne, służące rozmaitym celom. Prócz bardzo licznych młynów do mielenia zboża, mamy w biskupstwie już w drugiej połowde XIV wieku, liczne kuźnie, huty żelazne w Migehnen i miedzi w Melzaku, tartaki, olearnie i t. p. z czego niechaj Dr. Pierson raczy się przekonać, że w Prusiech nie zbywało zupełnie na rudzie zelaza jak on w Elektron swym przeciw panu Marońskiemu utrzymuje, zaczepiając wywody ostatniego co do nazwiska Grudziądz.

Ażeby się do wzrostu now^ych osad przyczynić, nie zaniechały władze warmińskie zakładania karczem po wsiach, gdzie trunków i żywności wszelkiego ro-8o

dzaju nabyć było można. Prawo założenia karczmy, rząd sobie zachował; tylko lennikom większym przyznano to prawo co do ich posiadłości, a czasem też sołtysowie je otrzymywali; często też uzyskali młynarze wolność propinacyi trunków i żywności za czynsz odpowiedni. Młyny i karczmy wydane są nieraz na prawo spadkowe; (jus hereditarium) według nas, jest to prawo, niby częścią, chełmińskiego, o ile ostatnie nie miało zastosowania do karczem lub młynów, nie zaś to samo, co prawo pruskie, jak to Wielki Mistrz później rozstrzygnął. Właściwe przywilejom na karczmy i młyny, jest pewien rodzaj pańszczyzny „Warpoten“ zwany. Ponieważ tenże ciężar nigdy nie spoczywa na posiadłościach ziemskich, wolimy wyraz ten wywodzić od polskiego wyrazu warpa (tj. wyrzucana przy kopaniu ziemia) aniżeli od litewskiego warpotas tj. kłos. Za przykładem wdadzy zwierzchnej starali się majętniejsi lennicy i nawet miasta zakładać wsie chłopskie po swych dobrach, a to na prawo chełmińskiei Ciągnęli z nich znaczne dochody według warunków zakładni-czych ; władza zwierzchnia zyskała także w nich wszelkie użytki wynikające na dobro kraju i kościoła. Nie widać nigdzie, iżby podobne osady powstające na gruncie prywatnym popadły w poddaństwo, ponieważ przy-wileja ich chroniły; a zresztą było łatwo o przesiedlenie się, gdyż ziemi nieuprawnéj było podostatkiem.

Sposób oznaczania granic pojedyńczych włości, będący pierwotnie nie zbyt ścisły, wydoskonalił się wkrótce z rosnącą potrzebą, ponieważ rząd się postarał o ludzi wT tym zawodzie wyćwiczonych (mensuratores). Odkryty później nadmiar ziemi pozostawiła władza zazwyczaj posiadaczom dotychczasowym, pod równemi warunkami [jak włości swe posiadali. Nazwisko nowej osady nadawał rząd zwykle z góry, ale mimo to, gdzie ludność krajowa przeważała, rozpowszechniło się często nazwisko krajowe.

8i

W końcu nie można sie po przeczytaniu przywilejów warmińskich oprzeć przekonaniu, iż w nich włada duch łagodności i troskliwości tak względem przybyszów! jak krajowców. Władze zaniechały wszelkich danin i wymagań zbyt uciążliwych i nie stosownych, jak n. p. danin szafranu i pieprzu , co w jednym tylko przywileju (Nr. 159 M. W. I.) spostrzegamy, podczas gdy Zakon bardzo zwyczajnie ten sposób podatku przepisuje.

Że zaś wieśniacy pokrzywdzeniu' swych praw oprzeć się zdołali, dowodzi nam gmina Schoendamerau, która kapitule za niesłuszne wymaganie pańszczyzny sprawę wytoczyła i wygrała ; nowy przywilej na to otrzymała roku 1391 (M. W. III. Nr. 253). Świeżo założone wioski zwolniono aż do 32 lat zupełnie, lub częściowo od podatków i innych obowiązków. Osady na ziemi mniej żyznej założone, uwzględniano zawsze jak tego słuszność wymagała. Czas odstawiania czynszu i danin (św. Marcin) przeznaczono dla niejednej gminy na wygodniejszy, ponieważ zwykle drogi w jesieni były bezdenne. Gdzie się pokazał niedostatek boru, zaradzał temu rząd bez trudności; rybołóstwo tak samo dozwolił często osadnikom, a nawet polowanie,- ö które dygnitarze duchowni z pewnością nie dbali, tak jak

świeccy.

Władza pokazuje się (Nr. 36. M. "W 1) nadzwyczaj łagodną dla wdów krajowców, pozostawiając im dział męża nadal chociaż prawo pruskie tego nie przepisywało, a również troskliwie zajmuje się córkami krajowców (Nr. 438, III) zabezpieczając im przyszłość. Fundacye w celu dobroczynności wspierano hojnie, często dygnitarze duchowni sami takowe zakładali. Prze-

dewszystkiem są tego dowodem statuta kapitularne roku 1384, 1387 (Mon. Warm. III.) i statuta biskupa Tungen, ogłoszone przez prof. Hiplera w Specilegium Copern. Ostatni zakazuje pojedyńczym kanonikom jak najsrożej wymagania robocizny dla wygody osobistej

lub prywatnej. W wszystkich statutach uchwalono roczne rewizye, mające na celu dobro byt ludności i władzy. Najświetniejszym zaś dowodem przezorności i miłości ojcowskiej jest dokument z roku 1387, gdzie kapituła postanawia mieć na własny koszt zboże na pogotowiu, ażeby w razie napadów nieprzyjacielskich biednym mieszkańcom obwodu olsztyńskiego przyjść w pomoc, przez których krwawy pot, jak odnośny paragraf się pięknie wyraża, sama kapituła ma życie spokojne.

Na końcu starały się władze biskupie troskliwie o nauczanie i podniesienie moralne swych poddanych tak, iż położenie tychże było pod każdym względem zadawalniające i szczęśliwe.

c) Miasta warmińskie.

Zakładanie miast również jak osad wiejskich uwidoczni nam rozprzestrzenienie się żywiołu niemieckiego z północy do południowych części biskupstwa warmińskiego; albowiem północne i środkowe miasta podnosiły się podczas pierwszego i drugiego okresu koloni-zacyi ; miasta nad prawym brzegiem Łyny zaś, w trzecim dopiero okresie, lecz jeszcze przed końcem stulecia XIV. Z tej przyczyny wykształciły i zachowywały się cechujące odrębności narzeczowe i obyczajowe tylko wpierw-szych; ostatnie nie zaludniały się już ludnością świeżo przybyłą, lecz osiadłą od praojców w kraju, a do tego mieszaną częściowo z krajowcami, i z tego powodu też spolszczały. Pozakładano miasta zwykle pod mu-rami grodów w miejscach już w czasach pogaństwa umocnionych, choć nie koniecznie zawsze, a rychło je opasywano murami, najstarsze pierwotnie tylko ostro-kołem. Lecz to spostrzegamy z łatwością, iż w założeniu miast postępowano według wytkniętego planu strategicznego. Odnośnie do tego, podniosły się miasta :

Ö3

Olsztyn (Allenstein), Wartenburg, Biskupiec (Bischofsburg) , Reszel (Roessei) w prostym kierunku wzdłuż granicy małowschodniój, w niewielkiejiodległości od ostatniej, a tak samo tworzą nad granicą, wielkowschodnią Reszel, Bisztynek (Bischofstein), Licbark (Heilsberg), prostą, linią, obronną., zakończoną, więcej ku północy przez Melsak i Brunsberk.

Widocznie miały te miasta przeznaczenie odparcia napadów litewskich. Temu celowi służyła wpierw linia warowni Licbark (Heilsberg), Dobremiasto (Gutstat), Olsztyn (Allenstein), które miasta położone nad Łyną., były zasłoną środkowej, czyli właściwej Warmii, aż biskupstwo wzrastające w siły wspomnioną dopiero linię warowni dalej posunęło ku granicom. Miasto Jeziorany (Seeburg) założono prawie w samym środku ziemi przyłączonej do biskupstwa z prawego brzegu Łyny. Nad granicą zachodnią jako najbezpieczniejszą nie założono żadnego miasta ku obronie krajowej. Najbardziej zbliża się ku téj stronie miasto Orneta (Worm-ditt) nad Drwęcą, wpadającą z prawej strony do Pas-saryi. Brunsberk nareszcie i Frauenburk podnosząc się jako najstarsze miasta warmińskie nad zatoką fryjską, dostarczały władzom biskupstwa pierwsze schronienie w ziemi zdobytej.

Nie znamy dokładnie roku założenia miast pojedynczych ; prawdopodobnie powstały właśnie miasta północne w miejscach już od wieków obwarowanych. Tak też zawdzięcza Brunsberk swoje nazwisko staro-pruskiéj warowni Brusebergue (Pruse perkue), a nie iak dawniej twierdzono, morawskiemu biskupowi męczennikowi Brunowi.

Jak już wspomnieliśmy, zaludniały się miasta od razu tłumem przybyszów, tylko co do Bisztynku (Bischofstein) wiemy, iż to miasto się wyrobiło z wsi Stro-wangen. Prawie w żadnym przypadku nie wystarczyło dla rosnacéj ludności pierwotne miejsce murem otoczone; dla tego powstały wszędzie obok miasta dawniejszego przedmieścia, obok Brunsberka nawet nowe miasto (Neustadt), które dopiero znacznie później łączyło się z starem miastem, chociaż i wtedy nie brało udziału w wszystkich tegoż przywilejach.

Obok niejednego miasta utrzymały się osady krajowców, którzy według naszego zdania, siedzieli pierwotnie na gruncie miasta, zkad ich przeniesiono. Takie osady są: Köslin przy Brunsberku, Pillau przy Ornecie, Hausberk przy Dobremmieście (Gutstadzie), Strowangen przy Bisztynku (Bischofstein), a po części nie weszły do dzisiaj w skład sąsiedniego miasta, chociaż się obcemu zdają być częścią ostatniego.

Wszystkie miasta warmińskie po części w dziale biskupim, po części kapituły położone, otrzymały swe przywileja fundacyjne jeszcze przed końcem XIV wieku, jako to:

1)    Brunsberk 1280 roku (patrz I. Nr. 56; założenie miasta przypada na rok 1276). Założycielem jest Jan Flemming z Lubeki, brat Henryka I.

2)    Frauenburk 1310 r. (p. I. Nr. 154). Jest to nowy przywilej ; pierwszym założycielem jest Gerhard Flemming, brat Henryka I.

3)    Wormditt po polsku Orneta 1359 r• (U- Nr. 229) także nowy przywilej; miasto podobnie 1308 r. założone.

4)    Heilsberg (Licbark) 1308 r. (I. Nr. 142) sołtys: discretus vir Johannes de Colonia.

5)    Melsak 1312 (I. Nr. 163 i I. 229) ten przywilej uzyskał: honestus vir ffredericus, civis quondam Holandensis (w Pogóranii), który sołtystwo nabył od „Henricus lanitector, civis in Holland; ostatni zaś był je kupił od „Theodoricus de lich ten velde,“ pierwszego założyciela.

6)    Wartemburk 1364 r. (II. Nr. 368) założyciel: dis-

scretus vir Henricus de Leyza, brat założyciela Olsztyna.

7)    Gutstadt (Dobremiasto) 1329 r. (I. Nr. 245) załóż, bone fame et fidelis noster Wilhelmus, scultetus de Warmedythin.

8)    Roessei (Reszel) 1327 r. (I. Nr. 285) załóż, discre-tus et fidelis noster Elerus.

9)    Seeburg (Jeziorany) 1338 r. (I. Nr. 291) zał. Ho-nestus vir Heinco Wendepfaffen, krewny Flem-mingów.

10)    Allenstein (Olsztyn) 1353 r. (II. Nr. 202) zał. Di-scretus vir Johannes de Leysen.

11)    Bischofstein (Bisztynek) 1385 r. III. Nr. 184) scul-teti: Johannes et Jacobus de Rosenow, fratres; założycielem wsi Schoenvlies-Strowangen jest Johannes, scultetus de Roghusen (Rogoźno w Warmii).

12)    Bischofsburg (Biskupiec) 1395 roku (III. Nr. 306) załóż, discretus vir Johannes Mokynen (nazwisko czysto pruskie).

Według tych przywilejów zaludniali przyćhodzcy z Lubeki lub w ogóle dolno-niemieccy miasta Bruns-berk i Frauenburk za Henryka I., a pierwotnie też Melsak; ludność napływowa górno-niemiecka, zaś Ornetę (Wormditt) i Licbark (Heilsberk), a pośrednio za Eberharda Dobremiasto (Gutstadt) z północno-wschodniej strony Łyny. Pozostałe miasta pozakładała ludność zbierająca się z założonych dotychczas w biskupstwie osad niemieckich, a to, tak wiejskich jak miejskich, nie wykluczając oddziału krajowców, do których Warmia nie zastosowała ostre owe rozporządzenia, jakie ze strony Zakonu były wydane, a spis obywateli miasta Bruns-berk wykazuje niejedno nazwisko staro-warmińskie ; tak samo uderzają w przywilejach liczne nieniemieckie nazwiska obywatelstwa licbarskiego. Odpowiednio do tego uzyskało z 12 miast warmińskich tylko 2 prawa lubeckie, tj. Brunsberk i Frauenburk; lecz Frauenburk już z pewnem ograniczeniem, ponieważ obywatelom nie dozwolono prawa wolnego oboru zwierzchności miejskiej, jak je posiadało miasto Brunsberk.

Ostatnie otrzymało niezaprzeczenie największe wolności z wszystkich, a to już z góry dla zasług i stosunków rodzinnych odnowiciela Gerharda Flemming, od którego obywatele wkrótce kupili sołtysostwo z sądownictwem. Większe sprawy rozstrzygali ostatni, przez obranych swych sędziów samodzielnie, chociaż adwokatowi biskupiemu nie wzbraniano być obecnym na ro-kach sądowych. W następnym czasie przystąpił Brauns-berk do związku hanzeatyckiego, a urósłszy w siły, nawet krnąbrnym się nieraz pokazywał w obec władzy zwierzchniej. Pierwszy biskup Anzelm obrał sobie Brunsberk na stolicę biskupią, lecz już jego następca przeniósł się do Frauenburka na stałą rezydencyą. Mimo tego ostatnie to miasto dla blizkiego sąsiedztwa Elblągu i Brunsberku nie mogło rozkwitnąć, tem mniej, iż następni biskupi przenieśli dwór biskupi do pięknie i korzystnie położonego Licbarku (Heilsberku). Za przykładem Brunsberku nabyły następnie i drugie miasta warmińskie od sołtysów za potwierdzeniem władzy, sądownictwo nad obywatelami; sprawy krajowców osiedlonych w mieście, lub przybywających, sądzili naczelnicy zamków z polecenia władzy. Zwyczajnym warunkiem w przywilejach miejskich jest ten, iż nikomu nie było wolno sprzedać osobie duchownej lub zakonom domy bez pozwolenia rządu i miasta, a wzbroniono nawet posiadać domy osobom w mieście stale nie osiadłym.

Przemysł i handel miast warmińskich się nigdy znacznie nie rozwinął, z wyjątkiem samego Brunsberku. Obywwatele szukali utrzymania głównie w uprawie roli, obficie im nadanej, a obok tego w zwyczajnych rzemiosłach ówczesnych, z których przywileja fundacyi wzmiankują: piekarzy (pistores), rzeźników (carnifices), szewców (sutores), krawców (sartores), kuśnierzy (pellifices), sukienników (lanitextores), kupców i kramarzy (calceatores i penesticos), właścicieli łaźni (stuba balnearis), lecz nie ulega wątpliwości, iż nie zabrakło i innych potrzebnych, jak kowali, cieśli, mularzy, a którzy się wtedy jeszcze w cechy nie łączyli.

Natomiast rozwinął się oddawna w Warmii, jak w ogóle ziemi pruskiej przemysł, że tak powiemy domowy, który zaradzał prawie wszystkim potrzebom życia skromnego, jak i dziś jeszcze tam bardziej niż gdzieindziej zaradza. W dziejach kolonizacyi zaś odgrywają miasta warmińskie z pewnością nieocenioną dotąd dostatecznie rolę w zgermanizowaniu krajowców, przynajmniej miasta północne i środkowe. Do nich garnęła się najchętniej klasa służebna, przekładająca swobodne stanowisko wolnego wyrobnika w mieście lub przedmieściu, nad służbę u właściciela ziemskiego.

Zdaniem naszem nie zatarły się do dziś dnia cechy charakterystyczne pierwotnego pochodzenia ludności wyrobniczej po miastach osiedlonej. Przyczynił się do tego rozwój życia miejskiego, połączony z pewną dumą i wyniosłością obywateli. Możniejszym zaś krajowcom nie wzbraniały miasta warmińskie tak stanowczo jak gdzieindziej prawa obywatelstwa lub przyjęcia ich dzieci na naukę rzemieślniczą, nie mogąc się zresztą obejść w wielu przypadkach bez usług i wzajemności ostatnich. Nadto musiały targi tygodniowe i wymiar sprawiedliwości, jak w ogóle sprawy sądowe w mieście się odbywające nie mało wpłynąć na narodowość krajowców, wspólnie z nauką i religią, ponieważ do kościoła parafialnego w mieście przyłączono osady poblizkie. Że zaś władza zwierzchnia wszystkie te stosunki rozpoznała i korzystać z nich umiała, dowodzi nam przywilej miasta Licbarku (Heilsberg), które

88

założono w tym celu, „aby wiarę katolicka przez osadzenie wiernych rozszerzyć.“ Dodajemy w końcu, iż miasta z prawej strony Łyny (a jest ich ośm) położone, uległy mniej więcej zasadzie powszechnie dziś uznanej, iż choć największe miasto, założone wśród obcej narodowości, przesiąknąwszy takowa, następnie traci swa własną pierwotną narodowość.

Y.

CHARAKTERYSTYKA LUDNOŚCI KRAJOWEJ

V PÓŁNOCNYCH CZĘŚCIACH BISKUPSTWA WARMIŃSKIEGO.

Pozostała w biskupstwie warmińskiem ludność krajowa zasługuje sobie całkiem na nasze uznanie i podzi-wienie, o ile to charakter narodowy z suchych często dokumentów dziejowych odgadnąć sie daje. Rzadki to musiała ta ludność posiadać hart duszy i ciała, aby tyle walk stoczyć w obronie wolności, przeciw przeważnym tłumom najeźdźców. Nie trzeba tu wprawdzie zapomnieć, że ziemia pogańsko-warmińska nie weszła całkiem w skład późniejszego biskupstwa, i że granice ostatniego objęły przyległe części czterech ziem staro-pruskich tj. Warmii, Bartii, Galindii, Pogorzanii, lecz wszystkie te ziemie aż do Łyny tworzą (prócz Galindii) całość niejako polityczno-narodową środkowych Prus ; wszystkie broniły z równą walecznością swój niepodległości, z wyjątkiem jedynej Galindii, (o której później) głównie zaś odznacza się ród warmiński Bogatińskich (Bogatini) między Dobremmiastem (Gutstadtem) i Ornetą osiadły, zaraz w pierwszych bojach. Albowiem możne to plemię postawiło w okamgnieniu warownie

go

Partigal i Schranclo w celu oblężenia Krzyżaków w Ho-nedzie (Balga) a byłoby o włos przymusiło ich do poddania się lub ucieczki, gdyby nie był książę brunświ-cki na odsiecz przybył. (Starsza kronika oliwska tak pisze: Illo tempore erat in Warmia una generacio valde potens, que dicebatur Bogetini et isti simul congregati edificaverunt castrum forte in campo qui dicebatur Parti-gal et, aliud popugnaculum edificaverunt Schrando etc.).

0₄ walecznym tym rodzie zachowuje się odtąd w dziejach głębokie milczenie; pole „Bog'atenus“ rozdano później innym osadnikom, a niezawodnie pochowano Bogatińskich, razem z straconą wolnością ziemi rodzimej. Sama już działalność Bogatińskich, jest dla nas wskazówką, że Krzyżacy mieli do czynienia z narodem postępowym, i że bajki śmieszne są, które nam tedy owędy przedstawiają poeci i dziejopisarze nowsi, o starych Prus mieszkańcach niby to w napół nagich, dzikich, uzbrojonych w ogromne pałki, koczujących po gęstwinach i puszczach.

Uzbrojenie krajowców uznali sami Krzyżacy za tak wyborne, że lekka służba konna w zbroi i z bronią pruską w późnych wiekach jeszcze się odbywała. — W biskupstwie warmińskiem można dziś jeszcze wskazać licznych warowni szczątki, zakładanych zwykle na pagórkach, a po niemiecku bercfrede (bergfriede) zwanych (z keltyjskiego braighe-góra, fridd lub frith-gród). Lecz i żywym murem umieli krajowcy kraj swój bronić, tj. gęstym płotem z krzewin naumyślnie zasadzonych i jak najstaranniej utrzymywanych. Takie płoty żywe zwały się indagines-hagen (z keltyjskiego aighe lub aighcan-wysoko) w języku krajowców oszeke tj. z polskiego osieka, a były tak trudne do przebycia, że kiedyś Krzyżak, spadłszy w pochodzie z konia pomiędzy dwa takie płoty, drogi do ucieczki nie miał i tylko pokrywszy się tarczą, gdy cały oddział przez niego przechodził, tym sposobem ocalał.

9i

Krzyżacy i biskupi widzieli w tych płotach żywych taki wyborny sposób obrony krajowej, iż do późnych czasów zobowiązywali osadników do utrzymywania takowych, jak liczne nadania o tem świadczą,, a jeszcze w najnowszym czasie odzywały się poważne głosy za podobnemi ogrodzeniami, które konnicy nieprzyjacielskiej na przeszkodzie być mogą. Wojsko Warmian jak też i drugich ziem pruskich składało się z konnicy i piechoty; ostatnia stanowiła przeważającą część siły zbrojnej. Duisburg daje nam szczegółowy spis siły zbrojnej pojedynczych ziem pruskich, a według tego zdaje się, iż szlachta może sama tylko służyła konno; ludność służebna zaś lub mniej możni w piechocie, zupełnie tak samo, jak to później urządzały pod panowaniem Krzyżaków postanowienia lennicze. Uzbrojenie pruskie do tak zwanej lekkiej służby, składało się według przywilejów z zbroi (piata lub brunia), z hełmu żelaznego (pileus) z dzidy, (hasta), tarczy (clipeus). Nie ma śladu, żeby w czasach przedchrześciańskich istniał w środkowych Prusiech samorząd któregokolwiek władcy znakomitszego. Zdaje się przeciwnie, iż obok możniejszych rodów, istniała liczna drobna szlachta, która przychylając się do tego lub owego z możniejszych, dodawała takowym więcej blasku i potęgi. W wojnach z Krzyżakami występują pojedynci wodzowie na czas wojny, przez całe ziemie obrani; najstarsi kronikarze nazywają ich kapitanami. Takim kapitanem Warmian był Piopse, który pierwszy uległ pod Honedą (Balgą), później Glappo ; zamożny zdrajca był Pomande i Codrunus, dowódzca w Honedzie. — Najdokładniej i najzaszczytniój dowodzi nam zajmowanie się rolnictwem, iż ludność krajowa była postępową i jak najlepiej do wyższej oświaty przysposobioną, a to już dawno przed przybyciem Krzyżaków. Najszczególniejsze oznaczenia zachodzących w gospodarstwie i przemyśle domowym przedmiotów są tego dowodem, gdyż one są pierwotne, a bynaj-mniéj nie naśladowaniem, lub tłumaczeniem wyrazów niemieckich. Ziemia północno - warmińska rozdzielona była na sortes,¹) tj.na większe majątki dziedziczne, a rolnictwo krajowe było przed przybyciem Krzyżaków do tego stopnia rozwinięte, iż pług polsko-pruski tj. radio (uncus) później w języku urzędowym i w użyciu praktycznem został przyjęty od ludności niemieckiej oraz i władzy krajowej, a to również jako miara ziemi (²/₃ mansi) jak też jako narzędzie gospodarcze. Socha polsko-pru-ska używa do dziś dnia jeszcze uznanie gospodarzy, tak teoretycznie jak iw użyciu praktycznem (Zob. Rozprawę Nitschmana w Leipziger Landwirtschaft. Dorfzeitung). Chętnie więc zgadzamy się na to, co Benno Marting pisze (Altpr. Monatschrift tom IX Milch und Molkereiwesen bei den alten Preussen). „Miecz krzyżacki zniszczył od razu więcej dobrobytu, aniżeli krzyż przywrócić zdołał.“

Możniejszych krajowców zachowała się tylko mała liczba. Należa do nich Russowie, Karyoci, Kyrsyni, ród Cropolini, Schroytini, de Tiingen, Hohenbergowie i inni.

wa-

Oni to po części nikną z widowni dziejowej, przyjmując nazwiska niemieckie, lub gasną zupełnie. Niektóre rody zgermanizowane już w drugiej generacyi zajmują w krótkim czasie pierwsze miejsca między żalami biskupstwa. Bardzo zaś wcześnie widzimy jak

') Wyraz „Spal“ tj. sorsterrae zachodzi w dokumentach warmińskich po kilka razy; zgadza to się z tem, co Marcin Gallus (starsza kronika polska według wydawców script, ser. prus.) pisze o Prusach: „terra est per sortes hereditarias ruricolis et habitatoribus dispertita.“ (Słusznie więc wspominają, krajowcy w ugodzie 1249 r. o swem prawie dziedzicznem), dalej: „castella et civitates ibi nulla: edificia villasque multas concremavit.“ Widać iż wyprawa polska nie doszła do okolicy elblagskiéj, zwiedzanej przez Wulfstana,

owe rodziny możniejsze oddają, sie rolnictwu i przez zakładanie nowych osad swe dochody powiększają. Szczególnem jest, że wydając ziemię na obsadzenie swych majątków, oddają owe osady pod prawo chełmińskie, więc niemieckie.

Roku 1318 (I. Nr. 187) pieczętuje Tungen już własną herbową pieczątką, co zresztą dziwić nas nie powinno, gdyż zachowane nam są „pieczęcie“ z czasów przed-chrześciańskich, jak o tern świadczy napis runiczny; taka pieczątka u Wolańskiego (listy o starożytnościach słowiańskich, zbiór I). przypomina herb Precków (kosz żelazny z palącym się ogniem). Z warstwy zaś mniej zamożnej ludności krajowej, pochodzi od pierwszych czasów wielka część urzędników i służących, tak biskupich jak kapitularnych, mianowicie tłumaczy, podkomorzych (camerarius) borowych i t. p.

Władza starała się przedewszystkiem o uzupełnienie duchowieństwa z szczepu krajowców, jako też czytamy^ że plebanem w Ornecie był wcześnie już Prusak Albertus. Na szczególną uwagę zaś zasługuje duch przedsiębiorczy tej klasy krajowców, objawiający się w rolnictwie; chociaż oni początkowo dla mniej korzystnych warunków posiadania roli, a może też dla mniej wydoskonalonego przemysłu ogólnego w obec ludności napływowej poślednią odgrywali rolę, to jednak bardzo wcześnie wyrównują ostatniej tak dalece, iż w końcu XIV wieku większa już część założycieli i sołtysów osad wiejskich była pochodzenia krajowego. Prócz tego mamy liczne na to przykłady, jak Warmianin, jako rolnik przemyślny, sprzedaje włość swą uprawioną, aby, nabywszy' tanią posiadłość w stronach oddalonych i pustych, nową z zyskiem założyć siedzibę. Nie wchodzimy w to, o ile inne może pobudki wywoływały takie przesiedlenie się na prawy brzeg Łyny ; dosyć przekonujemy się, że ludność krajowa warstw wszystkich wdrożywszy się w świat nowych wyobrażeń, w niczem nie ustępuję przed osadnikami obcymi, a to tern mniej, iż ona, oddana rolnictwu od czasów niepamiętnych, poznała już lepiej zmienny i kapryśny klimat pruski, który i dziś jeszcze nie mało robi trudności gospodarzom, szczególnie z innych okolic przybyłym. Braterska zresztą. zgoda i rzadki duch jednomyślności w gronie familijnem, cechują dawnych mieszkańców biskupstwa, co musiało sie też nie mało przyczynić do dobrobytu wspólnego, tak, iż w utrudnionych stosunkach ostać się zdołali. Świadczą o tern bardzo liczne nadania wystawione, choć obejmując małą tylko posiadłość ziemską, jednak na imię kilku osób spokrewnionych. Ta okoliczność przypomina nam zresztą te same stosunki zgody braterskiej, które Henneberger chwali u ludności prusko-litewskićj.

Do miast warmińskich przesiedliła się już po pierwszych walkach z Zakonem pewna część krajowców, szukających, jako nowi chrześcianie, schronienia przed braćmi pogańskimi, o ozem Dusberg i starsza kronika oliwska nieraz wspominają. To samo stało się z pewnością i w późniejszych czasach, czego dowodem są nazwiska obywateli miejskich Brunsberku, Licbarku i innych miast, jak dawniej, tak po dziś dzień. Ludność roboczą zaś, która do dziś zamieszkuje przeważnie przedmieścia miast warmińskich, uważać musimy za potomków ludności krajowej, osiedloną już za dawnych czasów pod murami obywateli miejskich, szukając tu zarobku pracą ręczną i schronienia w czasie niebezpieczeństwa. Z resztą zachował się do najnowszych czasów pewien rodzaj antagonizmu między obywatelami miast, a tą ludnością z przedmieścia, antagonizm, którego przyczyny pierwmtne dziś już dawno wyszły z sa-mowiedzy ludności, a który się jednak w sławnym roku 1848 jeszcze dość silnie objawdł.

O ile się ludność krajowa już w czasie przedchrze-ściańskim obeznała z przemysłem, trudno dziś odgadnąć, tak samo, o ile pod nowym rządem brała w nim udział. Że kunszta i rzemiosła Prusakom w ogóle nie były obce, o tem świadczy Dusburg, który powiada, źe także i mężczyźni przędli wełnę, czego jeszcze dziś mamy przykłady w Warmii, szczególniej w niższych warstwach.

Poznawszy więc w pierwotnych mieszkańcach północnej części biskupstwa, hardy w boju i wytrzymały w pracy rolniczej szczep, śledźmy inne przymioty, ich charakter, ich obyczaje i wyobrażenie religijne, o ile nam do-kumenta historyczne dostarczają materyału. Czynimy to głównie na podstawie ugody zawartej między mieszkańcami Pomorzanii, Warmii i Natangii a Krzyżakami przez posła apost. w roku 1.249, tj. z ludnością zamieszkującą północne części biskupstwa aż do Łyny. Że tu nie ma wzmianki oziemipogorzańskiej, objaśnia się przez to, iż to ziemstwo uchodziło za część Pomorzanii lub też Warmii; do ziemi galindskiéj zaś Zakon wtedy jeszcze nie rościł sobie prawa. W tej ugodzie występują jako strona nowo-ochrzceni (neophyti) równo uprawnieni między sobą, którzy się wspólnie naradzają, co dowodzi, iż owe ziemie ani wspólnego, ani żadna z osobna pojedyńczego samorządzcy nad sobą nie uznawały. Jednakowoż odznaczały się pojedyńcze rody możniejsze od ogółu narodu, ponieważ Zakon przyrzeka, iż ci, którzy pochodzą z rodu szlacheckiego (ex nobili prosapia procreati) mog'a być pasowani na rycerzy, podczas gdy się wszystkim zapewnia najzupełniejszą wolność osobistą i pełne prawa cywilne (w obec sądownictwa, posiadania majątku ruchomego i nieruchomego, wyświęcenia na księży i t. d. słowem: libertatem omnimodam personalem). Zdaje nam się, iż owe rody znakomitsze posiadały liczną klientelę mniejszej szlaćhty ; albowiem nowoochrzceni wspominają, iż za czasów pogaństwa, spadek nieruchomy przechodził li w prostej linii od ojca na syna, a nie na innych krewnych, zkąd wynika, iż za czasów

— ç6

pogaństwa pewna klasa szlachty mniejszej tj. wolnych dorabiały sie na służbie u możnych, również jak odpowiednia kategorya szlachty litewskiej i polskiej. Odpowiednio temu, według wspomnianej ugody, twierdzili guślarze, czyli kapłani (wróźbiarze) pogańscy, iż widzieli zmarłych (naturalnie zawsze możnego pana) na dzielnym rumaku, w błyszczącej zbroi, z sokołem na ramieniu, otoczonego licznym orszakiem (comitatus), jadącego w obłokach do innego świata.

Dusburg podaje o Prusakach, iż wierzyli w nieśmiertelność duszy, lecz byli tego przekonania, iż każdy z nich zostaje w tern samem położeniu na tamtym świecie, w jakiem żył na ziemi. Nauka udzielona nowo-ochrzconym przez posła apostolskiego, iż wszyscy ludzie przed Bogiem są równi, i że tylko grzechy robią człowieka niewolnikiem grzechów, zdaje sie wskazywać na to, że istniała także warstwa ludzi niewolnych, lecz dalszych wskazówek do określenia położenia tychże brakuje. Że zaś stan podobny istniał w czasie przedchrześciańskim, nie ulega wątpliwości, wskazują na to także słowa Dusburga, „że Giappo miał męża sobie poddanego, (virum sibi subditum) nazwiskiem Steinów, którego serdecznie kochał, a który go ostatecznie oddał zdradziecko w ręce Krzyżaków.“ Dalej obierają sobie neofici na dozwolony im wybór, prawo cywilne i karne Polaków „swych sąsiadów“ i dowodzą przez to, że dawno już musieli się zapoznać z tern prawem, gdyż prosili o wyrzucenie z prawa tego próby „żelaza gorącego,“ na co ówczesne prawo polskie jeszcze pozwalało (zob. Das aelteste geschriebene poln. rechts-denkmal, publikowane przez Dr. Volkmana i Helcia. Tymczasem zakazują statuta prowincyonalne rig'ensia, które i w Warmii zostały przyjęte, jeszcze r. 1428 udowodnienie przez żelazo gorące lub zimną wodę. (purga-cio vulgaris per candens ferrum vel aquam frigidam ; Jacobson Quellen). Może rządzili się nawet od dawna

poczęści tem prawem, ponieważ nadarzająca się w nadaniach warmińskich „palläyde“ jest co do wyrazu jak i treści zupełnie to samo, co polska „puścizna“ chyba, że się rzecz ta ma odwrotnie, tj., że Polacy od swych sąsiadów te prawa przyjęli. Co do wyobrażeń religijnych wspomina ugoda warmińska tylko Kurchona jako boga rolnictwa, a może też i obżarstwa (Pruzzi-quorum deus venter-Capanarius), którego postać poganie mieli zwyczaj wystawiać co rok (collectis frugibus confingere), lecz i innym bogom przyobiecują nie oddać czci. Ofiary swe oddawali bogom w lasach świętych, ponieważ przyrzekli, „iż pewne kościoły chrześciańskie będą budowali przyzwoicie i strojno, tak, iż tam milej będzie się modlić, aniżeli w borach.“

O takich borach, górach, wodach, kamieniach świętych wspominają po kilka razy nadania warmińskie, i aż do dziś niektóre utrzymały się miejscowości takie w pamięci ludu. Że ludność wspomnionych ziem pruskich wierzyła w nieśmiertelność duszy, wynika z powyższych twierdzeń wróźbiarzy (Tullissones vel ligaschones nazwanych), których głównie wzywano na pogrzeby, ale pewnie się radzono ich też, według odpowiedniego znaczenia wyrazów (z których pierwszy jest słowiańskim, drugi litewskim), w chorobach lub innych nieszczęściach. Zdaje się wreszcie, że właściwy stan księży w téj ludności wcale nie istniał, jeżeli nie są to owi Tullissones et Ligassones, którzy niby są to kapłani pogańscy; o przesławnym Voigta Kri we Kriwayto, nasza ugoda zaś ani słówkiem nie wspomina. Umarłych palono lub chowano (in mortuis comburendis vel subterrandis ritus gentilium de cetero non servarent), razem z ich końmi, bronią, kosztownościami, może i sługami, naturalnie tylko osoby znakomite — bo i to przyobiecują neofici zaniechać na przyszłość. Dodajemy, że z pewnością zachodziły znaczne różnice co do obyczajów takich między ubogimi i bogatszymi, czyli szczepem panującym a służebnym. Da-léj obowiązują sie nie mieć więcej żon, jak jedne tylko, tak samo nie kupować tychże, lub sprzedawać córki w małżeństwo. Wynika ztąd, iż stanowisko kobiet ówczesnych było dość pośledniem, uważano je bowiem niemal za służebnice, co późniejsi autorowie wyraźnie podają. Lecz że żona pierwsza zupełnie inne zajmowała stanowisko, potwierdzają ci sami autorowie, według których nawet w Warmii rządziła Ermina po śmierci swego męża Warmona; w Pomezanii inna znów się wsławiła jako wieszczka święta; inna znów w Galindii pomściła się za okrucieństwa mężów na żonach dokonanych, zagładą pierwszych. Są to wprawdzie osoby bajeczne, lecz odbija się w ich losach sposób myślenia współczesnych. Że zaś można Zupani owdowiała i bezdzietna darowała swe posiadłości biskupowi Henrykowi I, który na cześć jéj założył miasto Frauenburk, jest faktem historycznym.

W końcu zakazuje ugoda 1249 r. nowym chrze-ścianom, żeby syn po śmierci ojca nie brał za żonę swą macochę, który to zwyczaj miał się rozszerzać za czasów pogaństwa, szczególnie z przyczyny, że ostatnia była kupiona z wspólnego ojca i syna majątku. Ten zwyczaj objawił się według wiarogodnego świadectwa u ludu ruskiego jeszcze za czasów Batorego (zob. de Russorum religione etc. epistoła ad D. Dawidem Chy-traeum), a to w postaci nierównież ohydniejszej. Nie mniej potępia się porzucenie, lub zabicie dzieci własnych. Ostatni punkt rzuca smutne światło na usposobienie owej ludności, które się tylko w ten sposób tłumaczyć daje, że postępowano tak nieludzko tylko z ułomnem potomstwem, chociaż samolubstwo lub bieda może istotnie skłaniała nieraz nienaturalnych rodziców do tego kroku, na który i dziś jeszcze istoty nieszczęśliwe odważają się, niestety zbyt często, przy téj oświacie, którą się chełpić lubimy.

Podaliśmy powyżej wszystko, co się o charakterze, religii i obyczajach krajowców w północnych częściach biskupstwa powiedzieć dało, zwracając ponownie uwagę na to, że biskupstwo oebjmowało też znaczna część Galin-dii, jako też ziemi Barten, które w ugodzie 124g r. nie brały udziału. Zarys nasz jest osnuty na dokumencie z wszech stron wiarogodnym, a dałby się uzupełnić wiadomościami podańemi przez inne źródła niepodej-rzane, mianowicie z opisu Wulfstana, Adama Bremeń-czyka, historyografów polskich i innych. Prócz tego można niejedno czerpać z autorów późniejszych wysoko cenionych. Tymczasem zaniechamy korzystać już na tern tu miejscu z źródeł wspomnionych, o ile one traktują. ogólnie o ziemiach pruskich i o Prusakach. Albowiem jak w dalszym ciągu wykażemy, nie mogą ogólne takie wiadomości w żaden sposób być zastosowane do pojedynczej ziemi pruskiej, ponieważ narodowość pruska i jednolity naród pruski, nigdy na święcie nie istniały.

--«ejsł—

TL

O ZIEMIACH STARO-PRUSKICH

I O NARODOWOŚCI ICH MIESZKAŃCÓW,

Za przybyciem Krzyżaków były pojedyncze ziemie pruskie zupełnie samodzielne i od siebie niezależne; każda z osobna rozkładała się nawet na liczne ziemio-stwa, terrytorya mniejsze, złączone prawdopodobnie tylko w czasie niebezpieczeństwa, inaczej często zawa-śnione pomiędzy sobą. Dzieje zawojowania Prus sa dowodem tego, a nawet duchowe owe zjednoczenie, pod władzą Kriwe Kriwaitego, którego, za Dusburgiem, pisarze późniejsi nazywają papieżem pruskim, istnieje tylko w żywej wyobraźni owych autorów. Dusburg podaje nam ii imion takich ziem pruskich, jakie się już za jego czasów były ustaliły, jako to: Ziemia Chełmińska z Lubawską, ziemie: Pomorzańska, Po-gorzańska, (Pomorania, Pogorania w mnogich dokumentach,) ziemia Warmińska, Natangia, Sambia, Nadrowia, Skałowia, Jiudowj^j Galindią, (Galanda w wielu starszych dok.) Barthia większa i Barthia mniejsza (Plica Bartha).

Nad oddziałem tym kroniki swój kładł Dusburg wiele ważący napis: De diversitate et Potentia Prute-

IOI

norum.

Nierównie starsze od Dusburga dokumenta zaś podaja nam po części te same, po części zaś zupełnie inne nazwiska ziem pruskich, a nawet różną ich liczbę, jako to już Ptolemeuszowi znane są, Galindowie, Sudinowie i Stawanowie (Skałowici?)-Slavani jak przypuszcza Hartknoch).

Że wszystkie ziemie Dusburga pod temi samemi mianami już za przybycia Krzyżaków miały istnieć, nie jest prawdopodobnem, gdyż wspomniana co dopiero ugoda 1249 roku nie zna ziemi Pogorzańskiój, chociaż widocznie o niej traktuje ; była ona tedy uważana za część Pomorzami lub Warmii, a zdaje się nam mocno, iż te wyrazy oznaczają ludność, nie kraj, z polskiego Pomorzanie i Pogórzanie. Księga obozowa króla duńskiego Waldemara III ułożona przed rokiem 1269, podaje następujące ziemie pruskie z jednej strony Pre-goły: Pomizania, Lanlania, Ermelandia, Natangia, Barcią, Peregodia, Nadrowia, Galindo, Syllones, Zudna, Litto-via; z drugiej strony zaś: Sambia, Scalwo', Lammata, Curlandia, Semigallia. W traktacie z r. ig63 gwarantuje król czeski Otakarz Krzyżakom ziemię Chełmińską z Lubawską, Soysim, Pomizania, Pazluk, Landesen, Sambie, Pogorzanią, Warmią, Natangia i Barthią, dla siebie zaś żąda „Galendiam“. W każdym razie zaś są powyższe miana ziem pruskich, lub przynajmniej większa ich część, starsze od wyrazu Prussia, Prussy (Prutheni) które to miano czytamy w najstarszych źródłach, zupełnie na równi z nazwizkami innych ziem pru skich, nigdy jako miano ogólniejsze, więcej niż pewne terrytoryum oznaczające. Albowiem ogólne miano ziem pruskich było pierwotnie Estland, a ich mieszkańców nazwano Esten ; tak u Wulfstana w kronice króla Alfreda. Kiedy zaś później wschodnie nadbrzeża bałtyckie narodom północnym tj. Polakom, Duńczykom, Skandy-nawczykom i mieszkańcom dolnych Niemiec lepiej były znane, nie używano dla ziem pruskich jednej na zw y ogólnej, dla tego, że jeszcze nie tworzyły całości politycznej, a narodowej nigdy nie tworzyły. Najpowszechniej znana była dla położenia geograficznego Sambia żeglującym narodom zachodnim i północnym; inną okolice Prus rozpowszechnili Polacy, głównie przez męczeństwo św. Wojciecha; udał się bowiem do téj ziemi od dworu Bolesława Chrobrego, któremu to księciu owa ziemia według najstarszej biografii św. Wojciecha była więcej znaną, aniżeli n. p. Łużyczanie,do których św. Wojciech się udać miał ochotę; o takiej znajomości Polaków świadczy zresztą dobrze obmyślona droga, którą ów święty mąż sobie obrał, i na której aż do celu wytkniętego towarzyszyła mu straż polska. Podajemy tu niektóre próby oznaczenia ziem pruskich.

Saga o Oscar Old (wiek V po Chr.) powiada, że Rusinom szła w pomoc ludność z Eistland, Lifłand, Curland, Samland i Pulinaland ; w fragmencie islandzkim u Langebecka wspominają się: Kurland, Kirialand, Samland, Ermland, Windland. Według starej geografii islandzkiej (u Arnae) graniczą z Rusinami: Eistland, Lyfland, Kurland, Ermland, Pulinaland, Windland. Gervasius (u Leibnitza) z XIII wieku: Inter Poloniam et Livoniam sunt pagani, qui Jarmenses dicuntur (cf. Bender Zeitschr. für Erml. tom I,) — Esten nie’- Osten (wschód), bo nie leży na wschód Niemcom. — Dalej pisze Saxo Gramaticus o Kanucie, że postanowił uderzyć^ na Sławonią i Sembią (Sclaviae et Sembiae ferrum injicere statuit) ; Sembicis et Esthonicis illustrem trophaeis ado-lescentiam egit. Curorum Semborumque ac Esthonum funditus régna delevit. Genealogia zaś regum Dano-rum opiewa (Kanutus) : „Roanos quoque Pomeranos, Sclavos, Herminos, et Samos“ omnes paganis ritibus deditos, fecit tributarios“ a Historia Sueno Aggonis: (Kanutus) : Hyberniam, Angliam, Galliam, Italiam, Lon-gobardiam, Teotoniam, Norwagiam, Sclaviaui cum Sambia sibi subjugavit. Chronicon Danicum (1074— 1219) opowiada, że w roku 1210: „Expeditio facta est in Prussiam et Samland,“ co kilka innych kronik starych dosłownie powtarza. Dasburg mówi często o różnych ziemiach pruskich i o niezliczonych narodach (gentes) i plemionach (naciones) pruskich; rozróżnia „exercitus Sudovitarum et Pruthenorum i t. p, tak samo „Jero-schin“ jego tłumacz. Rymowana zaś Kronika inflandz-ka tak się wyraża o bitwie pod Dorben (Script, rer. pruss. T. I).

Di. Semen klagen Ouch was der Natangen mut und der Pruzen mazen gut und den Ermen alzo wol Sie hatten gegeben alle zol zu Dorben in deme strite. —

Przekonywamy się więc, że nazwa Prussy w obec Sambii odgrywa u żeglujących narodów wielko-zacho-dnich nawet bardzo poślednia rolę. Adalbert Bremeń-czyk, używa wprawdzie po męczeństwie św. Wojciecha, o czem wyraźnie wspomina, nazwy Pruss, lecz oznacza nią. tylko bardziej znaną Sambia, pisząc Sembi vel Pruzi a w Kronice Alberika czytamy znowu (do 1241 sięgającej) Prutia, Curlandia, Lithevia, Withlandia, et Sambia. Przywilej miasta Fischhausen (1305) rozróżnia: prutheni et Sambite, a w roku 1286 wyraża się rozporządzenie adwokata w Królewcu : Prusse oder Same und dutsche. Lecz jeszcze w roku 1530 pisze Gregorius a Polens et Paulus Speratus episcopi Pru-thenici (luterscy) w przedmowie do : agenda eccle-siastica: „In hoc angulo Prutenico (tj. w Sambii) quam-vis exiguo, rudiores adhuc plerosque non parum multos, habets tum pastores, tum oviculas, Germanos, Bru-tenos, Polonos, Masovitas, Lithvanos atque Livonios, qui veluti alteri aborigines in hoc Latio sedes sibi jam olim posuerunt.“

Miejsca podobne dałyby się niezliczone przytoczyć, szczególnie z pism papiezkich i kronik wszystkich narodów, a to z czasów, kiedy Krzyżacy już dawno zjednoczyli pojedyńcze ziemie pod swe berło i pod nazwisko oficyalne, lecz przypatrzmy sie jeszcze krótko najstarszym kronikarzom polskim. M. Gallus, Bo-gufał, Kadłubek, Dzierzwa,[nazywają. Prusaków Getami, gdy tego wyrazu (Gete) samego używają lub objaśnia-jąco „vel Prussi“ dodają (Getarum, id est Prussorum, Gete seu Prussi, Pollexiani sunt Getarum seu Prussorum genus; Boguf. 58: Conradus igitur dominia nepotis am-biens etc. Jaczwczanszszitas, Scoveas (Sudini?) Pruthenos Lithuanos, Szanmitas educebat). Wyraz „Prussy“ wówczas w biografiach św. Wojciecha rozpowszechniony, w Europie więcej był znany, niż wyraz Gete, lecz czy przez to sam naród, lub ziemie pruskie, to jest pytanie. Trudno zawsze przypuścić, że kronikarze polscy granice „Prus“ dalej posunęli niż do rzeki Pregoly i Łyny, od Wisły i morza zacząwszy. Naszem zdaniem zawdzięczają dzisiejsze Prusy swe imię potrzebie oznaczenia całości politycznej, jako własności Krzyżaków, którym ono dla niepewności swój, a przytem rozgłosu swego, nadzwyczaj upodobać się musiało. Każda nowa zdobycz rozszerzyła to imię, lecz zostało ono do dziś dnia, czem zawsze było, tj. mianem czysto-politycznem.

Ziemie Dusburskie więc nie tworzyły całości politycznej przed przybyciem Krzyżaków; nie mogły też nosić wspólnego nazwiska, a również tak nazwani Prusacy nie byli narodem jednolitym. Natomiast inny okazuje się podział polityczno-narodowy ziem pruskich, a to na tle diejowem. Wspomnieliśmy już powyżej, iż liczba jedenastu ziem Dusburskich bynajmniej nie jest odwieczną i śwdętą ; więc pozwalamy sobie od niej odliczyć przedewszystkiem ziemię chełmińską z lubawską, jako ziemie odwiecznie polskie, na co dziejopisarze niemieccy dziś już przystają. Dalej odciągamy Galindię, gdyż juz Łukaszowi Dawidowi podpadło, że żadne źródło historyczne, a nawet Dusburg, zawzięty Krzyżak

£05

nie wspomina, jakiem prawem do Prus należała, szczególniej , gdy ja Krzyżacy bez wszelkiego oporu i boju stoczonego z mieszkańcami, zagarnęli, porozumiawszy się wprzód jako tako z książętami mazowieckimi.

Podpadało to już kronikarzowi warmińskiemu Leonowi, który, opowiadając o spustoszeniu Galindyi przez „chrześcian“ a następnie Sudinów, dodaje: „Non mireris igitur, benevole lector, quod cum posthac legaris Cru-cigeros alias regiones Prussiae bello lacessisse, de Galin-dia tarnen altum sit silentium.“ Przebiegli Krzyżacy umieli sobie wyrobić bullę Ojca św. r. 1254, zapewniającą im Galindyą na własność, mimo to, że Daniel, wielki ' książę halicki, wspólnie z książętami mazowieckiemi i ku-

|: j/ 4 ŹŁilS l

sza

jawskiemi, nie tylko Galindyą sobie byli podbili (od r. 1240 do 47) lecz i część Baytii i Sudpwii aż do Pregoły, ! i dla tego zamierzyli założyć katedrę biskupią w Ełku (Łyków, dziś po niemiecku Łyk). Że zaś sami Krzyżacy do Galindii wpierw nie umieli uzasadniczyć swych pretensyj, dowodzi traktat z roku 1268, przez który Galindyą przysądzono Otakarzowi, królowi czeskiemu. Pouczującym w tem wszystkiem jest przywilej posła apost. Wilhelma 1243 roku, przez który ziemie pruskie na cztery są podzielone dyecezye. Według podziału tego, w tym samym roku potwierdzonego przez Ojca św. (Mon. Warm. tom. I) nie liczy się ziemia Galindya wcale do Prus, a co główna: Galindya nie wchodzi nawet w skład ziemi, mającej dopiero być nawróconej (tj. mieczem i pożogą), z której czwarta dyecezya tj. sambijska miała być utworzoną. Z największą słusznością-’ więc należy Galindyą odtrącić od liczby ziem pruskich Dusbur-ga, szczególnie dla tego, że ważniejsza od Dusburga, star-Kronika Oliwska ani słówkiem nie wspomina o Galindyi. Pozostałe zaś ziemie pruskie dzieli rzeka Łyna (Alle), na dwie części, zacząwszy mniej więcej od jej źródła aż do Pregoły, który to podział Pregoła aż do swego ujścia stanowi. Dokładniej, niż my, określają tę grani-

cę Litwini, którzy z roku 1358 rościli sobie pretensye do wszystkich ziem krzyżackich po prawym brzegu Łyny położonych, jako staro-litewskich, a za odstąpienie tychże przyobiecali zawrzeć pokój z Krzyżakami i przyjąć wiarę świętą. ; ofiarowali Zakonowi nową siedzibę na pograniczu Litwy, którą po przyjęciu wiary świetćj bronić mieli od napadów dziczy tatarskiej.¹) 1 rzeczywiście mieli racyą przyczem zdradzają do tego niepospolity rozum polityczny. Albowiem Krzyżacy in-flantcy przyjęli w roku 1253 ziemię sudińską, a w roku 1259 Skało wie, niby to w darze od Mindowego, o czem świadczy przywilej z tych lat (Yoigt c. d. pr.) Ziemie te więc nie są pierwotnie „staro-pruskie,“ tak mało jak i Nadrowia i Skałowia, które według pierwszych badaczy historyi pruskiej dzisiejszych, tak politycznie jak narodowo były złączone z Litwą lub z Jadźwingami. Profesor Bender (Zeitschr. für Ermland) uważa okolicę koło Łyny za ważną granicę narodowości, wprawdzie niby to między Estami i ulobionymi swymi Gotami. Co do Polaków wyraża się w tej samej rozprawie) o czasie przedchrześciańskim i t. d. Warmii) bardzo dobitnie: „Nic nie przymusza nas do tego, aby zakreślać inne granice aniżeli te, gdzie się zawsze Prusacy różnili od Polaków.“ Stosuje to do granic politycznych; podczas gdy z naszej strony przyznajemy, że daleko lepiej

!) Chronicon Livoniae Hermani de Wartberge: script, rer. pruss. tom I. p. 79: „Litwini petierunt infra scriptam limitationem: Primo eundo de Mazovia a loco, ubi fluvius Alle oritur; deinde per descensum Alle eundo ad locum ubi Alle induit duvium Pregor, usque ad mare recens, usque ad mare salsum“ (i t. d. wschodnie granice Litwy) Litwini chcą więc większa część Prus, jako dawniejsza swa własność: „Item postulabant quod ordo locaretur ad solitudines inter Tartaros et K-utenos ad defendendum eos ab impugnacione Tartarorum, et quod nihil juris ordo sibi rerervaret apud Rutenos, sed omnis Russia ad Litwinos deberet simpliciter pertinere ; et dicebant: Si postulata consequi poterimus voluntatem Cesaris faciemus. „Unde nuncii postulata répudiantes inconvenientia recesserunt re infecta.“ owe słowa zastosować można do granic narodowości, gdyż Polacy i dziś jeszcze zamieszkują, znaczne części Prus. I dla nas zostaje Łyna ważną granicą, narodowości a to polskiej i geto-litewskiéj. Że Sambia zresztą. od wieków oddzielne stanowisko zajmowała, o tern się przekonamy już z zaszczytnego wspomnienia jéj nazwiska u wszystkich kronikarzy, a dzieje powszechne to potwierdzają;.

Pozostają, nam jeszcze ziemie między morzem, Wisłą., Ossą czyli' Mokrą., a lewym Łyny brzegiem położone, tj. Pomorzania, Pogorzania, Warmia i Natangia, które to ziemie wspominają, pomniki dziejowe, to pod wspólną, nazwą. Sławii, później Prussyi, to znowu pod nazwami osobnemi. Owe to ziemie tworzą, pewną, całość polityczną., i jako takie występują, w ugodzie 1249 roku. Półwysep Witlandya czyli dzisiejsza Nerzeja fryjska (Frische Nahrung) zatoką, od lądu stałego rozłączona, miała zawsze odrębne swe nazwisko, choć naturalnem jest uzupełnieniem ziem pruskich, z któremi miała wspólną mieszaną ludność. Nareszcie nie są Prusacy (Pru-theni) bynajmniej, autochtonami w ziemiach "nadbałtyckich, a również nikt dotychczas nie twierdził, że „Prusacy“ pod tem nazwiskiem do „Prus“ zawitali. Wielki naród Getów przybywszy z nadbrzeża morza czarnego, osiedlił się na rozległym krajów północno-wschodnich obszarze, zawojowawszy liczne pierwotnych mieszkańców plemiona. Tu dopiero utworzyły się rozmaite państwa getickie pod rozmaitemi nazwami, jak je różne okoliczności, stosunki i przypadki ukształciły, a w te państewka nowo utworzone zlały się drobniejsze lub większe niedobitki ludności pierwotnej. Wtedy dopiero powstały Prussy (Prussia) może jako państewko nadwiślańskie samodzielne obok Pazlok (Passalok) i Alyem lub Warmii, Natangii, Żmudzi, Sambii' i Litwy, a nazwiska te rozpowszechniły się i wsławiły rozmaicie; odpowiednio do wzrostu i potęgi własnej lub

krajów ościennych. Odtąd sie zaczyna historya tych krain i panujących szczepów, z których niejeden przywłaszczył sobie, w przebiegu czasu, nazwisko zawojowanego plemienia, czem najdobitniejszym dowodem sami są Niemcy-Krzyżacy.

Przystępując do rozebrania kwestyi narodowościowej w starych Prusiech, nie można dziś nie uwzględnić rezultatów, do których uczeni doszli na polu badań języka keltyjskiego. Pozwalamy sobie tutaj niejedno przytoczyć, nie jakobyśmy się na wszystko zgadzali, co n. p. uczony Wilh. Obermüller twierdzi, lecz w tern to przekonaniu, że kiedyś dokładniejsze rozpoznanie starodawnych narzecz keltyjskich objaśni niejedne zagadkę i w dziejach pruskich. Obermüller dowodzi w sławnym swym niemiecko-keltyjskim słowniku, tudzież w licznych innych pismach, że dawno przed przybyciem szczepów niemieckich, zaludniały Europę rozliczne narody, tak nazwane keltyjskie, które do wyższej doszły już oświaty; to zdanie dzielą prócz uczonego Bertholda (Geschichte von Rügen und Pommern) i drudzy badacze znakomitsi. Keltowie podbili sobie pierwotnych mieszkańców naszego kontynentu, epoki kamiennej, które popadły w niewolę lub się schroniły do wysokiej północy, do moczar i nieprzystępnych gór szczytów. W kilka wieków później dopiero przybyły szczepy niemieckie z Azyi do nas, rozbijając świat kel-tyjski i panując nad nim, osiedliły się po długoletnich bojach i wędrówkach jako klasa panująca. Niedobitkami keltyjskiemi, które przed Niemcami niepodległość swą ocalić zdołały, nazywa Obermüller: Irlandczyków, Szkotów, ludność bretońską i walijską na zachodzie i pokolenia słowiańskie w wschodniej Europie. Co do mieszkania Prus starych jest Obermüller tego zdania, że pierwotne znaczenie, nazwisk prawie wszystkich wód, borów, pagórków i t. d. za pomocą języka keltyjskiego

log

przetłumaczyć sie daje. Przytoczymy tu według niego, a niejedno według naszych spostrzeżeń, następujące: Esten pochodzi od uast = bór fi ui = ludzie, lub też ais s woda dae = ludzie (po prusko - litewsku znaczy Oustas lub Ouse, tyle co port) albo też Aois-dae: aoidh lub aois = przymierze, więc zaprzymierzeni. Witland od fidd, gwidd = bór.

Bałt od bial, bual s woda i di = drobna, obok większego (Atlantyku).

Belt od belad = droga.

Kriwe od cruimbh = Bóg, ai = mąż.

Kriwaito od aith = wysoko, do = mąż.

Wangus od gwa = neg «= fang^ Pferch = zagrodzenie. Prussy (Prusia), od Bi-rus = mała ziemia lesista tj. mała

Rossya.

Pomezania od beum = woda, tan = ziemia. \Prof. Bender

(Czasopis T.

Pogezania od buach = wzgórze i tan

Warm.) wywodzi też znaczenie tych wyrazów, lecz z zupełnie innych źródłosłowów, jako ziemia po-górna i podolna, co poprostu języki słowiańskie

oznaczą także.

Stawani od dabh = krowa, an = ludzie.

Skalawia do giol = woda, ua = powiat.

Galindia od giolan *= woda, dae = ludzie.

Sudini od sua = drobny, tain = wroda.

Natangia od naoth = mokry, tan = ziemia.

Warmia (skandynawska) od bar = góra i ma a miejsce. Warmia (pruska) od arm, airm=broń.

Nadrowia od naoth = woda, dear = duży, ua = powiat. Bartia od bior = woda, tan = ziemia.

Lubawia od lua-bi-aha = mała woda.

Michalowia od mi = mały, gil * woda, ua powiat, okolice. Balga bil, biaB mały i ka = miejsce lub bailk = woda, ae = ludzie.

Honeda od onn — aidhe = gród — wysoki.

Sambia od taomb = las, ia = ziemia.

i io

więc to same znaczenie dwóch nazwisk tej samej rzeki.

Chełmno od kol = góra, ma = miejsce. Memel od moim = rzeka , il = wielka Niemen od nua=woda.

moim = wielka

Pregoła od prag-il = wielka woda.

Wisła od bais (baith) lub uisge = woda, il =wielka.

Drausen (Druźno) od dear = duży i air lub uisge = woda.

Truso (starodawne miasto nad jeziorem), o-pochodzi od ua okolica.

Elbing (Elbląg) znaczy to samo co Truso: al = el = wielki, buinne = woda, ka = miejsce. Thiene, rzeka wpadająca do rzeki Elbing, pochodzi od di = ean = drobna woda.

Dzierzgoń, po niem. Sorge, po prusku Syrgune, od di = earg = mała, woda.

Mauersee od muir ; moczary, morze.

Inster od in = ster = mała woda.

Angerap pochodzi od ean = er = woda wielka (tj. jezioro Mauer, z którego Angerap wypływa) — i abh = woda; ape po staroprusku, jak w wszystkich starych narzeczach = woda (Penciap).

Alle (Łyna) od Ali lub ły = woda.

Beber, Biber od bi i bior s mała woda.

Buxberg (góra w Warmii) od bûches, które powstaje z bu, beo s bydło i ches, cas = ogrodzenie, (Pferch).

Koswald (w Warmii) jest czystem pleonasmem, bo coed = bór, jak to się później powtarza z nazwiskiem wsi Borwalde.

Fliess lub Fliess od fłeth, fłieth = strumyk.

Gamiir, gaumür (stara rzeczka Warmii) gom, gamma krzywy i aoir = woda.

Dąbrowa (damerau) z taombh = bór, er = wielki, ua okolica.

Geten lub Joeten w Skandynawii; wyraz ten pochodzi od ith = zboże.

od arm = broń, W armedy ten aidhe = wysoko. Nergie od ni = earg mała woda (nerzeja).

Goci (Gothen) jest plemię germańskie = Yutungi, Yutaki, Yuts od yuth, yuthog = strzała (franc, jeter).

Byk w kelt. buaigh = bóg, boch w Frygii, bogaios lub bachos; ztąd poganie (pagani).

Wendy od vain = siano, łąka i dae * ludzie.

Luba = żonka od lu = mały (a) be, ban = pani, rusałka,

Geckenstein (góra w Warmii) coicbe = wzgórze = gród

Grunenberg (lesista góra w Warmii już roku 1305 wspomniana) od ero = gród, nua = nowa, lub też od cru = ogrodzenie.

Baisen, Baysen, dziś Basien od bis = bois = bór, an = mąż.

Kath od coed = bór ; w takim razie' byłby kath = me-dien keltyjsko = litewski pleonasm, lo medies znaczy las po lit.

Bór Rosenwald już w roku 1278 wspom. w Warmii od rus = bór, więc także pleon. let. — niem.

Wormditt

Orneta

Warmitten

stary wyraz:

Ossa os, aos, aois i aha = stara woda.

Lauter (jezioro w Warmii) od luk mały, dwr = woda lub lua = woda, der drobny.

Lapinen od lua-bi (buinne) = mała woda.

Taurogen od tuar = dwór, aighe = wysoko.

Ragnit (Rayneta) od regan, rehan = woda, aidhe=wysoko Witullen od bi = dai lean = mały gród.

Langullen od lon (miejsce) (łan?) gallen = rzeczułka. Gumbinnen od gann = gród, buinne = woda.

Gołdap od gol = woda, aoib = dwór.

Zastanówmy się do tego nad tem, co Tacyt pisze o mowie mieszkańców nadbrzeża bałtyckiego, że podobna do języka Gallów, dalej nad wzmiankami autorów o zwyczajach Gallów, nad nazwiskami galijskiemi w Gallii lub Bretonii u Cezara; przypomnijmy sobie wielkie podobieństwo w ubraniu ludności słowiańskiej i szkockiej (pleed = płachta naszych kobiet wiejskich) i do tego

I 12

tożsamość licznych wyrazów pojedyńczych (klechta etc): Zaiste ! jest pewien urok w prostym tym sposobie ożywienia skamieniałych już od wieków zgłosek, szczególnie gdy sie zgadzamy na zdania wspomnionego badacza, że w narzeczach keltyjskich nie masz jeszcze imion własnych, lecz same tylko imiona pospolite (appellativa) ! Zapewne mają badania keltyjskie wielką swą przyszłość, gdyż za ich pomocą rozwidniają się epoki zmrokiem odwiecznym pokryte. Tymczasem trzeba zdaniem na-szem dużo jeszcze przykładać starań, zanim na téj podstawie do niezachwianych pewników historycznych dojdziemy, zwłaszcza, że późniejsze daleko epoki dotychczas bardzo mało są wyjaśnione.

Co się tyczy ziem pruskich zasługują badania keltyjskie tern bardziej na uwagę, iż Obermüller i inni uważają] Wandalów, Herulów, Burgundów za szczepy niemieckie, tak samo Getów, Yetów (Jetunów) skandynawskich , kióre to twierdzenie na ważnych opierają dowodach, tak, iż przed przybyciem Krzyżaków żaden szczep niemiecki, ani chwilowo na ziemi pruskiej nie przebywał, wyjąwszy może łupieżcych Normanów. W każdym razie dowodzą nam powzięte dotychczas na polu języka keltyjskiego wiadomości, że narzecza słowiańskie najbliżej z nim są spokrewnione.

Litwini przybyli według podania starożytnych autorów jako oddział Getów z Tracyi i zrośli się w prze-chodzie przez równinę sarmacką z zgreczałymi Budi-nami w jeden naród. Getami zaś nazywają kronikarze polscy, jak to wyżej pokazaliśmy, zwykle Prusaków, licząc do Getów tak samo Jadźwingów, Litwinów, Źmu-dzinów i t. p. szczepy.

Bądź co bądź, w czasie, kiedy te narody wstępują na widownią dziejową, świat słowiański już od wieków był się wyrobił i ukształcił odrębnie, tak, iż obie te narodowości, przy największem pokrewieństwie, językowo się jednak różniły aż do niezrozumiałości wzaje-

î 13

mnéj. Przy rozbieraniu więc kwestyi narodowościowej w Prusiech na badaniach keltyjskich opierać się nie będziemy, nadmienimy tylko, iż mowa słowiańska bliżej stoi owej epoki keltyjskiéj, aniżeli mowa geto-litew-ska. Dałoby się to pokazać na rozlicznych przykładach; najwybitniej zaś dowodzi to miejsce w dokumencie z 1343 roku zachodzące. Albowiem bród Singurbrast, co w litewskim języku znaczy bród szezygłów nazywało się w polskim języku Egers lub Egersk; ostatni wyraz niezrozumiały dziś dla Polaka, jest czysto keltyjski, powstały z e-coairsmała woda.¹)

Że szczep panujący w ziemiach pruskich za przybycia Krzyżaków był plemieniem litewsko-getyckim, o tern dawniejsi autorowie nie wątpili nigdy, a i dziś na to wszyscy się zgadzają. Nadania warmińskie potwierdzają to mniemanie, gdyż chroniących się do ziemi biskupiej Litwinów, uważano za Prusaków do tyła, iż im przyznano także prawo „pollayde“, jako i sądownictwo na prawo pruskie nad poddanymi, na które w żadnym przywileju dla Niemca nie napotykamy. Lecz z tego nie wynika, że wolno pisać bez namysłu o starych Prusakach jako o jednolitym narodzie geto-litewskim. Albowiem rozważywszy geograficzne położenie ziem pruskich: widać od razu, że one nie posiadają ani w całości, ani pojedyńczo granic naturalnych. Narzuca się nam natychmiast przekonanie, że albo pogańskie szczepy geto-litewskie zostały popchnięte ku morzu z zachodu i południa przez słowiańskich swych sąsiadów, albo też, że one same się wdarły z północy i wielkiego wschodu w kraje Słowian na zachodzie i południu aż do Wisły i Drwęcy, a może kiedyś nawet dalej. Pierwsze historyczne się zapoznanie z Prusakami potwierdza tylko to drugie mniemanie : Prusacy pustoszą w zaczepnym boju zie-

²) „incipiendo a vado in Prutenico Singurbrast et in Polonico Egers nominato (Voigt, cod. dipl. Pruss. T).

U4

mię swych sąsiadów; Polska Bolesławowa powstrzymuje ich, Polska rozdzielona nie zdoła im się oprzeć tak, że w końcu Konrad mazowiecki sprowadza zakon Krzyżaków na obronę własnego kraju. Z Pomorzanami żyją Prusacy w przyjaźni, łącząc się z nimi zwykle przeciw wspólnym przeciwnikom Polakom. Jeszcze Świętopełk skarży się na swego brata, że się koniecznie chciał żenić z Prusaczką a już Maroński podał sławne miejsce (Ebbo apud Pertz), gdzie Pomorzanie mówią: „bracia nasi Prusacy zabili św. Wojciecha,“ jako też Miechowita wyraźnie to twierdzi o Kaszubach Tu koniecznie trzeba historyą polską uwzględnić aby przedstawić te stosunki w właściwem świetle, co historycy niemieccy od Voigta zacząwszy nie zrobili. Walka bowiem szczepów geti-ckich przeciw Polsce trwała i po przybyciu Krzyżaków z równą zawziętością prawie aż do bitwy pod Grunwaldem, jako też Krzyżacy obracają swą broń wkrótce przeciw swym dobroczyńcom, stawszy się spadkobiercami geto-prusaków. Wspomniona walka dwóch narodowości (omijając naturalnie plemię krzyżackie) była skończoną jak w dziejach ludzkości drugi raz się nie powtarza, węzłem najściślejszym braterstwa i wzajemnej miłości. Za czasów najdawniejszych jednakowoż nie potrafiły pojedyńcze szczepy słowiańskie, niezłączone dotąd w jedne całość większą, stawić opór skuteczny świeżo przybyłym szczepom getyjskim. Siedliska tych plemion słowiańskich, rozciągały się kiedyś wzdłuż nadbrzeża bałtyckiego, przynajmniej aż do samej Sambii, podając rękę płomieniom łotyszowskim ; lecz pierwsze i drugie uległy zwycięzkiemu pochodowi litewsko - pruskiemu. Ostatnie rozprzestrzeniły swe panowanie aż do Wisły, niewykorzeniwszy bynajmniej ludności pierwotnej, która popacfia w stan niewolników, chociaż liczne ślady dowodzą , że tu i owdzie całe terytorya, mianowicie gleby mniej urodzajnej, szczególniej bliżej Wisły, jako i rody stare się utrzymały, a to w takiej liczbie, iż zwycięzcy

I 15

geto-htewscy wśród podbite] ludności powoli przyjęli narodowość słowiańską.. Mnogie warownie starodawne w Prusiech były może li w celu utrzymania w posłuszeństwie narodu podbitego budowane: „jest wiele niezgody między Esthami“, mówi Wulfstan.

Im bliżej Wisły, tém bardziej spolszczoną przedstawia się narodowość geto-pruska; im bardziej na wschód, tern silniejszy jest żywioł czysto-litewski, tern większą jest władza licznych Kunigów. To potwierdzają, oprócz dziejów powszechnych niezaprzeczenie i zabytki języka z owych czasów: patrz Nesselmanna przedmowę do Wokabularza elblągskiego; jego thésaurus linguae, prussicae,' według którego zupełnie innych wyrazów używano w narzeczu geto-pruskim w pobliżu Wisły, niż na wschodzie n. p.: damerau zamiast wangus,

wepe

zeep

kobele

kleet

pasta, baytan, kaywe, clenan i t. p.

Dzisiaj • są mnogie osobliwości w języku niemieckim powiatów wschodnich pochodzące z języka obcego, niezrozumiałe dla Niemca Prus Zachodnich. Że w ziemi Po-morzanskiej pierwotna ludność słowiańska się po większej części pod panowaniem szczepu litewsko-pruskiego ostała, na to się każdy po pracach Kętrzyńskiego, Dom. Szulca i innych chętnie zgadza. Maroński windykuje narodowości słowiańskiej słusznie całą przestrzeń aż do rzeki Passargi.¹) Jura Pruth. Labanda nie znają wyrazu „schultze“ tylko „starast.“)

frdei submiserunt

ł) Jest to czystym przypadkiem może, że stara Kronika Oliwska pisze, że „Marchio mysnensis totam terram Pomezanie (Pomeranie) vastavit,“, omnia Pr u tenor um fortalitia, quae multa erant. incineravit et omnes prutenos, quos in ipsis reperit. gladiis strangulavit et hoc tam diu et toties factum fuit, quod residui Pomezani colla sua jugo oddaje to wedle nas wierny obraz, rzeczy, uważajac pruthenos za szczep panujący a Pomez. w ogóle za ludność

Ziemia chełmińska z lubawską były odwiecznie polskie aż do źródeł Passargii i Łyny, jako też Dusburg nam donosi, iż łupieżcy litewscy chcąc napaść na ziemie lubawską, posłali roku 1302 towarzysza naprzód na zwiady, który umiał po polsku, aby sie o stanie rzeczy dowiedział.

Co do Galindyi, kraju dzisiejszych Mazurów pruskich, przyznaje Toeppen, najznakomitszy znawca dziejów pruskich, iż za rządów krzyżackich i później plemię polskie nie zakładało tam co dopiero świeżych osad, lecz sie wzmogło przez „rozmnożenie ludności krajowej.“ To samo sądzim, można twierdzić w ogóle o ludności polskiej, dziś jeszcze Prusy zamieszkującej, a że ona jest jeszcze dość liczną, dowodzi, że te ziemie jej pierwotną siedzibą być muszą.

Gruntowny Hartknoch opiera swe rozprawy na tle dwojakiej narodowości krajowej, w czem mu wzorują mniej więcej wyraźnie nieomal wszyscy pisarze współcześni. Konsul elblągski Zamehl chwali się z swego pochodzeniat słowiańskiego w poematach na cześć protoplasty Samile ułożonych. Wywodzi to nazwisko z polskiego za-miły (Zob. wiersze w dodatku Hartkno-cha do wydania Dusburga.

Nie może to być inaczej, kiedy n. p. wszystko co się łączy z wyobraźniami religijnemi i obyczajami ludności zachodnio-środkowo-pruskiój. oddycha duchem czysto słowiańskim, o czem później. Przywileja prawie wszystkich miast przez Krzyżaków zakładanych, mieszczą warunek, że Zakon sądownictwo nad Prusak am pierwotna krajowa. Jak wytłumaczyć sobie zresztą to zjawisko, że między Prusakami tyle się znalazło zdrajców sprawy narodowej, jeżeli ich nie uznamy za potomków podbitych rodów słowiańskich, którzy już od Chrystyana lub rychléj byli nawróceni. Warpoda i Suavabuno sa naswiska słowiańskie; Powida nobiiis, Samile i t. d. więcej dostarcza sam Dusburg.

i Polakami, lub nad ludźmi wendyjskiego języka zachowuje dla siebie. Sądzić, że tu chodzi tylko o przy by 1-ców, nie można, ponieważ stosunki między Polską i Krzyżakami bardzo rychło były tego rodzaju, iż mało kto z Polaków mógł mieć ochotę udania się do krajów krzyżackich, a słusznie się zapytujemy, czemu Zakon sobie nie zachował w ogóle sądownictwo nad ludnością obcą, n. p. szkocką lub angielską.¹) Zresztą Polska nigdy nie była tak zaludnioną, aby dostarczać mogła krajom sąsiednim zbytnią ludność, przeciwnie wychodzą z Prus do Polski po dziś dzień jeszcze mnogie gromady ludu roboczego na zarobek w czasie żniw. Warunek wspomniany w przywilejach miast krzyżackich ma więc wtedy tylko znaczenie, jeżeli ludność polska w kraju osiadłą była, to też mnogie nazwy starodawnych miejscowości również jak imiona „starych Prusaków,“ są czysto polskie. Podstępny Litwin No-dam używał nawet w roku 1280, nad rzeką Niemnem języka polskiego, aby udając brankę Polkę w odzieży kobiecej zwabić komtura ragnetskiego z środka rzeki do lądu, i dopiął celu swego, a ciekawi jesteśmy, ktoby go z Krzyżaków rozumiał, jeżeli nie drużyna prusko-polska. Wiadomo jest, że dzisiejsza mowa niemiecka w Prusiech przepełnioną jest wyrazami i nawet zwrotami połskiemi, o czem obcy natychmiast się przekona i co najlepiej wyczytać można z cennych prac zbiorowych Frischbiera. Profesor Krüger zaś przychodzi w swój rozprawie o domie mieszkalnym warmińskim do tego przekonania, iż budowa stara trzyma się pier-

Tak opiewa przywilej Theodora Dypenow o wsi Quidin poraf. Podstolińskićj : Hoc autem adjicimus ut si ipse vel heredes suorum vo-luerint ea vendere, vendat libéré cui vult, preterquam Polono seu Pomerano. Lecz nie dziwmy się temu, kiedy biskup płocki, Niemiec rodem, każdemu osadnikowi chce darować podatki „byleby nie był Polakiem!“ (Vogt c. d. pr.).

wotworu słowiańskiego. Szczególniejsze zaś jest twierdzenie Dra Kolberga w rozprawie „Damerau“ (Dąbrową), iż przecież nicby nie pozostało więcej jak uważać stara tę ludność tak liczna w Prusiech, za polską, między którą nazwisko „dąbrowa“ się rozpowszechniło, gdyby wyraz dąbrowa był słowiański.

Zaprzecza przytem szan. p. profesor ludności polskiej XIII—XIV wieku stanowczo oświaty i wyższości umysłowej, potrzebnej aby wywrzeć wpływ jakiś na swych sąsiadów Prusaków. Zaprzeczać wolno, i owszem dobrze, że Polska w tych wiekach miała co do zazdrości pobudzającego. — Tak samo twierdzi znany zaszczytnie z prac swych prof. Bender (Zeitschrift für die Geschichte Ermlands I. Bd.): Gdybyśmy się trzymali zdania Ptolomeusza, przyślibyśmy do zdania, nie zgadzającego się z dzisiejszymi rezultatami badań etnograficznych i językowych, iż najdawniejszymi mieszkańcami ziem pruskich byli Słowianie. Według nas zgadza się to wybornie!

My nie wątpimy ani na chwilę, że wspaniałomyślna zupani z rodu Narussów, która biskupowi Henrykowi I darowała swe dobra koło Frauenburka położone, była Słowianką. Orzeczenia podobne dowodzą to przynajmniej, iż żywioł polski okazuje się i tym autorom tak znacznym, że czują potrzebę obliczenia się z takowym. Przedewszystkiem zaś zasługuje na uwagę, co pan Passarge oświadcza w ciekawej rozprawie swój o Nerżeji kurońskiój : „Znajduję podobnych śladów (Anklänge) słowiańszczyzny tyle, żem powziął przekonanie o istnieniu niegdyś w tych stronach wpływów słowiańskich, jeżeli nawet nie ludności słowiańskiej.“ Niechaj to zarazem służy na sprostowanie zdań co dopiero wspomnionych autorów. — Nie zaprzeczamy wreszcie, że w czasach późniejszych liczne rodziny dys-sydenckie z Polski do Prus się udały ; lecz wiadomo aż nadto, że razem z religią i narodowość idzie w za-

— Ir9 —

pomnienie. Do tego tylko majętniejsze familie poje-dyńczo się powynosiły z Polski do Prus, nigdy zaś całe osady, nigdy lud prosty polski, trzymający się z niesłychaną wytrwałością obrządku ojcowskiego. Powołano wprawdzie pojedyncze osoby dyssydenckie z Polski do Prus książęcych, na nauczycieli lub pastorów, lecz to właśnie potwierdza nasze zdanie, że ludność polska była tam liczną i pierwotną. Tem więcej trzeba podziwiać tę ludność dziś ewangelicko-polską, że nie zapomniała do dziś dnia mowy ojczystej, choć ostatnia nie doznała pielęgnowania ze strony rządu. W końcu jesteśmy tego przekonania, iż zdanie nasze będzie tem prędzej stwierdzonem, im staranniej stosunki pojedyń-czych ziem pruskich będą zbadane.

Po tem, cośmy podali w powyższym zarysie o podziale politycznym jako też o różności narodowej, nie może już być mowy, sądzimy, o Prusiech przedchrze-ściańskich jako kraju zjednoczonym, lub o Prusakach jako narodzie jednolitym, a więc także nie o obyczajach, mowie, wyobrażeniach religijnych staro-pruskich Powtarzamy, że Prusacy, jako szczep litewsko-getyjski, najwięcej ku zachodowi posunięty, przesiąkli narodowością słowiańską tem więcej, im byli bliżej samodzielnych szczepów słowiańskich. Dla tego tak różne i sprzeczne zdania kronikarzy o ich charakterze. Kampanaryusz biograf św. Wojciecha mówi, że ich Bogiem żołądek jest, że są ludźmi nader chciwymi i t. d., gdy zaś Adam Bremeńczyk ich nazywa ludźmi bardzo łagodnymi (hommes humanissimi), chwaląc ich rzetelność i bezinteresowność, zdolną do poświęcenia. Rozważywszy zaś, że brzeg prawy Łyny należy do Litwy lub do Jadźwin-gów, pojmujemy, że zabytki językowe lub obyczajowe pochodzące z tych części Prus dawnych, nie mogą być uważane za staro-pruskie, że raczej są litewskie tj. mniej przesiąkłe słowiańszczyzną, chociaż i tu tego aż nadto.

Między Łyna a Wisła są właściwe Prusy (Prucia lub Sclavia) owa mieszanina szczepów, których narodowość dotychczas badaczom tyle trudności sprawiła i sprawia; panujący szczep geto-litewski i tutaj właściwości swoje do pewnego stopnia zachował, choć powoli przechodził na słowiańszczyznę. Zresztą zostały stosunki narodowościowe nie mało zmącone podczas długoletnich bojów, przez to, iż Krzyżacy niejedną pro-wincyą, głównie na wschodzie wyniszczyli do szczętu, że ludność poczęści uciekła do Litwy, po części przerzuconą została w zupełnie inne okolice, jak n. p. Su-dinowie do Sambii, mieszkańcy Bartii do Pogorzanii i odwrotnie. Tak opowiadają źródła, iż przerzuceni do Pogorzanii mieszkańcy Bartyi, wspólnie z zamieszkałą tam ludnością powzięli roku 1286 zamiar podniesienia broni w celu wybicia się z pod jarzma Krzyżaków, aby ofiarować panowanie nad sobą księciu (słowiańskich) Rugian (principem Rugianorum). Że czasem przeszło 100,000 jeńców litewskich pracowało koło budynków krzyżackich, wiemy z dziejów, a że większa część téj niepruskićj ludności w kraju została, nie podlega wątpliwości. Sądzimy jednakowoż, że ogólna postać rzeczy, przez to chociaż wprawdzie naruszoną została, lecz że pomimo tego rysy pierwotnego obrazu dość wyraźnie się przebijają. Zasadzać na samych językowych badaniach i dowodach kwestyą narodowości nie możemy, ponieważ wiemy, że niejeden naród wielki nawet, przez rozmaite okoliczności język pierwotny swój zmienił. Starsi badacze mają język pruski, począwszy od Praetoriusza, dalej Arnold Pauli 1732 Acta Bor. III. M. Joh. Thumann (Untersuch, über die alte Gesch. einiger alt. Nör. Völ.) A. E. Hennig prof. w Królewcu i jego ojciec, za mięszaninę, a samych Prusaków za ludność utworzoną z różnoszczepowych żywiołów, a zdaje się, że dziś i zasłużony Nesselmann powoli do tego zdania się przychyli; wspomniony Praetoriusz (Schau-

12 I

bühne) uważa po prostu tak nazwany język staro-pru-ski za jedno i to samo, co język pruskich Litwinów. Uczony Szafarczyk przypuszcza odwieczne pokrewieństwo Prusaków i Słowian w skutek mieszania się, tak samo Hartknoch.

To zaś przekonanie poweźmie każdy, który się zapoznał z tern co Narbut, Mickiewicz, Wolański, Juce-wicz, Kraszewski i inni podają, o obyczajach i zabobonach starych Litwinów, które się po dziś dzień świeżo w pamięci i życiu ludu zachowały, że te obyczaje wprawdzie już nieco odmienne znajdziemy także u panującego w ziemiach pruskich szczepu geto-łitewskiego. Niemniej zgodzi się każdy na twierdzenie, iż świat wyobrażeń szczepów geto-litewskich opiera się po większej części na tle życia narodów słowiańskich. I na to pewno się dzisiaj zgodzi każdy, że mieszkańcy ziem pruskich nie mogli być tak zacofnięci w oświacie, w obyczajach jak ich Dusburg nam przedstawia, mianowicie gdy położenie geograficzne i stosunki z sąsiadami przeznaczają właśnie ziemiom pruskim przedniejsze miejsce. Przybywając do tych stron, przynieśli z wschodniej lub wschodnio-południowój swój ojczyzny już znaczną kulturę, która im umożebniła owładnięcie szczepów pierwotnych lub pobratymców słowiańskich, w sztuce wojennej mniej dzielnych.

Zakończymy ten oddział naszej pracy ogólnym poglądem na nazwiska miejscowości dzisiejszej prowincyi wschodnio- i zachodnio-pruskiój, tusząc sobie, że takowy się do kwestyi narodowości przyczyni.

Jużeśmy nadmienili, że obok zawojowanej narodowości słowiańskiej panujący szczep geto-litewski ma także swe odcienia. Wybitnie występują pokolenia pru-sko-litewskie i prusko-kurońskie, które się po dziś dzień utrzymały: żyje jeszcze język kuroński, język litewski, a to znowu w kilku narzeczach. Język niby to „staro-pruski“ zachował się tylko w piśmiennictwie w formie dosyć fragmentarnéj; lecz jest to raczej gmatwanina języków, aniżeli język. Wiemy, że tłumaczenie katechizmu luterskiego w języku pruskim, a to w narzeczu sambińskiem, stało się od razu dla wszystkich prawie okolic niezrozumiałem, a Hartknoch pokazuje na przykładzie naocznym, że taka między narzeczami pruskie-mi zaszła różnica, że Prusak Prusaka nie rozumiał (ut Prussus Prussum non intelligeret). Dziwić zawsze musi, iż wykształcony dziś Litwin upatruje w owym katechizmie wprawdzie podobieństwo do swego języka, lecz go zrozumieć w żaden sposób nie może, podczas gdy niemasz dziś w Europie narodu, któryby nie rozumiał mowy swych przodków z XVI wieku. Bliskiego pokrewieństwa zaś mowie katechizmu z litewskim nie można zaprzeczać, z czego sądzimy, że owa gmatwanina języka, „staropruskiego“ jest wynikiem rozkładania się narodowości, pierwotnie czysto geto-litewskiej, ua pochodzie swym ku Wiśle i przesi^knienia słowiańszczyzną.

Dodajemy krótko, że w tej chwili narodowość niemiecka wprawdzie jest w większości w Prusiech obok polskiej w częściach zachodnich, południowych i mało-wschodnich z jednej, a obok narodowości kurońsko-litewskićj na północy i wielkim wschodzie z drugiej strony. Kolonizacya zaś niemiecka, dokonała dzieło zniemczenia krajowców tylko w powiatach, które w kształcie półksiężyca otaczają zatokę Bałtyku, pozostawiając i tu jeszcze niedobitki obcej narodowości. Rozumie się, iż ludność niemiecka po całym kraju jest rozsianą głównie po miasteczkach, lecz lud wiejski zachował tu pierwotną swą narodowość przez wszystkie wieki. Po tych wzmiankach przypatrzmy się na chwilkę obrazowi, który nam przedstawiają nazwiska miejscowości.

Najpospolitsza w dzisiejszej prowincyi pruskiej jest nazwa osady wiejskiej Damerau, czyli „gdzie Polacy

mieszkają.“ — Dąbrowa, Dąbrówka Ale nie tylko jako nazwisko wsi, lecz także i jako appellativum używa się dziś jeszcze w niektórych powiatach wyraz damerau, w znaczeniu polskiej dąbrowy. W starych przywilejach warm, ma damerowia znaczenie czysto-appellatiwne (I 135: Damerowia-seu quercetus i na wielu miejscach.) Nazwisko to jest w używaniu po całym świecie słowiańskim, w Prusiech zaś zachodzi tak często, iż uczeni nie sprzyjający narodowości słowiańskiej usiłowali dowieść etymologicznie, choć ^daremnie, że Damerau nie ma nic wspólnego z polskiem. My nie powątpiewamy o tern, iż narodowość słowiańska pierwej niż starzy Prusacy t. i. szczepy geto-litew. zamieszkała owe ziemie, również jak wiemy, iż ten wyraz pochodzi od polskiej dąbrowy. W wokabularzu prusko-niem. XIV wieku, (codex Neumannianus w Elblągu) tłumaczy się wyraz pruski „Wangus“ przez damerau. Jak zaś Damerau (Dąbrowa) świadczy o odwiecznych siedzibach słowiańskich, tak Wangus jest oznaką właściwej ziemi staro-pruskićj, lub kurońskićj, a wszystko przemawia zatem, że ograniczone to tery tory um, gdzie Wangus jako nazwisko miejscowości samo, lub w wyrazach złożonych zachodzi, było jądrem tak nazwanej narodowości pruskiej. Terytoryum wspomniane jest położone w samym środku ziem pruskich, opierając się nakształt klina, szeroką stroną o dolny brzeg rzeki Pregoły; podczas gdy ostry koniec tego klina obrócony jest ku południowi ; składa się z dzisiejszych powiatów: Fischhau-sen, Labiau, Wehlau, Heiligenbeil, Friedland, Pr. Eilau, Rastenburg i po części Fresse!. Wszystkie te powiaty są zamknięte zatoką fryjską, dawniej pruską nazwaną, zatoką kurońską, rzekami Pregołą i Łyną. Do tejże okolicy udał się św. Wojciech i tu znalazł koronę męczeńską; tu był pierwszy biskup pruski Krystyan przez 9 lat trzymany w niewoli. W tych powiatach powtarzają się najczęściej nazwiska staro-warmińskie w północnej części biskupstwa. W Warmii, przedchrześciań-skiéj, Natangii, Sambii i Bartii osiadła sie oddawna naj§LŚcićj narodowość geto-pruska, podczas gdy na południu i zachodzie żywioł słowiański już przed przybyciem Krzyżaków przeważał, na wschodzie zaś pobratymczy Prusakom naród litewski, swe panowanie rozpostrze-nił, o którym Szymon Grunow powiada, że arcymało zrozumieć może z jeżyka pruskiego. (Der Pol versteht nichts der Litauer wenig, ma się rozumieć po prusku.)

Nazwiska miejscowości w prowincyi pruskiej są przeważająco nie-niemieckie. Czytający takowe, doznaje wrażenia jakoby się w zupełnie innym świecie, tylko nie w kraju niemieckim znajdował. Ażeby więc szkic ciekawy i sprawę objaśniający co do stosunków etnograficznych uzupełnić, podajemy co do nazwisk miejscowości następujące wzmianki.

Bardzo liczne są nazwiska składane z źródłosłowów geto-litewskich Ar, Asch (Asz) As, Augs, Augst, Au, Aus, Ausc. Zachodzą one w powiatach wschodnich, w ziemiach już nie pruskich, lecz litewskich, po prawej stronie Łyny. Zródłoslów Ant przeważnie na północy od rzeki Pregoły. W Warmii (w pow. Brunsberskim) jest wieś Antiken, lecz przywilej poucza nas, że jéj założycielem jest Antik, „pruthenus de Sambia.“ Nazwiska składane z „bab“ są widocznie pochodzenia słowiańskiego, jako się też przeważnie znajdują w ziemiach bez zaprzeczenia polskich, w obwodach regencyi gdańskiej i kwidzyńskiej lub też królewieckiej i gąbińskićj, tam gdzie dziś jeszcze ludność polska żyje. Że takowa była rozsianą po wszystkich ziemiach pruskich, to powiada nietylko Szymon Grunow i t. d. lecz dowodzą dzisiejsze wsie, jak n. p. Wolitta, Wolitnik, Polnisch Bahnau, w powiecie Heiligenbeil (staro: Swentomest), Biskupnicken w pow. Fischhausen, Polnisch Dąbro-wken w pow. Darkehmen, Polnischwerder pod Królewcem, Wolka i Wola w powiatach Rastenburg i Gerdauen.

Bal a szczególnie Bałt, tak samo Bersz, Bers, Bersch, Bert, przeważają, w nazwiskach miejscowości obwodów regencyjnych gąbińskiego i królewieckiego a to z ma-łemi wyjątkami na prawej stronie Łyny. Tymczasem znajdują się nazwiska składane z bial, biel, bieg, bog, tylko w powiatach niezaprzeczenie polskich, a to Prus zachodnich, jako też wschodnich. Lecz i w Żuławach (Niederung) obwodu reg. gąbińskiego świadczy wieś Bogdehnen o ludności słowiańskiej. Tymczasem są nazwiska składane z bor i bud bardzo powszechne w wszystkich ziemiach pruskich. Zdaje się, że te źró-dłosłowy były wspólne językom słowiańskim i geto-litewskim. Nazwiska złożone z bród znajdują się po ewéj, z broed tylko po prawej stronie Łyny.

Demb, dam, dom, zachodzą tłumnie pomiędzy Wisłą a Łyną, rzadko w wschodnich litewskich powiatach ; natomiast składa się w ostatnich, a to wyłącznie tutaj, kilkanaście nazwisk miejscowości z źródłosłowu Eszer, wskazując przeto ludność czysto litewską podczas gdy pierwsze przypisać można narzeczom słowiańskim i ku-rońskim.

Litery F. i H. nie ma pierwotnie w językach geto-litewskich, równie jak w słowiańskich. Nazwiska dzisiejsze na owe zgłoski się zaczynające, zdradzają przeto pochodzenie swe niemieckie, o ile nie są, na co uważać trzeba, tłumaczeniem starodawnych nazwisk nie-niemieckich jak n. p. liczne nazwiska niemieckie, złożone z Fichte (chojna) po prusku peuse i t. d.

Zródłosłowy Gal, Garb, gard, galw, ograniczają się prawie na tern samem terytoryum, gdzie Wangus; w częściach słowiańskich zjawiają się w formie przestawionej jako: Gla, Glaw, Grab, Grad, będąc wspólną własnością języków słowiańskich i geto - litewskich.

Gerd, Gert, Ger przeważa po prawej stronie Łyny, gdzie także prawie wyłącznie zachodzą źródłosłowy Gil, Gind, Ging, Gir w nazwach miejscowości.

Tylko w powiatach polskich odnaleść można źródłosłowy w złożonych nazwiskach Glod, Glow, Głuch, Gor, Gol, Gród, Gron, podczas gdy Gras, Grand, Graw po prawej stronie Łyny przeważa, a kilkanaście wyrazów złożonych z Gud, Gut, prawie bez wyjątku (Gut-stadt tylko w Warmii) tutaj, t. j. na starej ziemi Gu-dów (Getów) jako nazwy miejscowości sie znajdują.

Po prawej stronie Łyny są także położone miejscowości, których nazwy sie z Jod składają. Wyrazy z Jabłoń powstałe same przez się przemawiają za pochodzeniem polskiem. Wszystkie źródłosłowy na J się zaczynające, bez widocznie niemieckich na Julie, Joseph i t. d. jako też źródłosłów Kai są wspólną własnością języków słowiańskich i geto-litewskich ; tak samo wyrazy na Kamen, Kamin, Komin, Komyn komynis.

Źródłosłowy Ker, Kersch, Kerscht, Kirsch, Kirst, pochodzą z języków geto-litewskich; dla tego nazwiska z tych głosek powstałe, rzadkie lub późniejszej daty w okolicach polskich. W tychże znajdują się przeważnie wyrazy z Klod, Klon, Kłos, złożone, tak samo Kob-bel, (kobyła) które to źródłosłowy przez Prusaków były przyjęte od Słowian.

Wsie Kobbelbude znajdujące się pod Fischhausen i Królewcem, a może i wieś warmińska, Kobbeln (kobyły), źle tłómaczoną została na Rosenfelde, (pole róż) zamiast na Rossenfelde (Kobylepole). Kol i Kus zachodzą jako wspólne źródłosłowy w wszystkich częściach Prus. Lecz nazwiska złożone z słowiańskich źródło-słowów i wyrazów Kosz, Koniec, Koza, Kozieł, Kozval świadczą swą liczbą o wielkiem rozpostrzenieniu się żywiołu słowiańskiego.

Nazwiska składane z ,,labu trzymają się wyraźnie terytoryum Wangus, więc ziemi prusko - kurońskiój ; Lap, Las, (Łaż) Lank, lenk, (g) lonk, Lis, Lys, zachodzą w nazwach miejscowości po całych Prusiech; z Laug, Lauk, Lak, złożonych nazwisk jest około 30, lecz wszystkie się znajdują po prawéj stronie Łyny, na ziemi litewskiej. Pisownia niemiecka nie odróżnia ani tu, ani gdzieindziej / twardego od l miękkiego, różnicę stanowczą w dochodzeniach etymologicznych, wpływem germanizmu zresztą wymawiają dzisiejsi Litwini pruscy ł twarde już bardzo niedokładnie, bez małej różnicy prawie tak samo jak l miękkie.

Pod

Lup, Lip, Lub, zachodzą jako źródłosłowy słowiańskie przeważnie w okolicach jeszcze dziś polskich; Mal, Mil, Mir, są wspólnego pochodzenia i znajdują się po całych Prusiech (maldy p. pr. = młody.)

Zródłosłów Mats czytamy w 18 nazwiskach miejscowości pruskich, które są położone w północnym kącie Prus t. j. na ziemi staro-kurońskiój ; tylko wieś Matzkau \eży pod Gdańskiem (Maćkawo) i Matzweis-sen w powiecie Pruski Holland. Że Mats nie jest formą pierwotną widocznem jest, a nic temu nie sprzeciwia się, aby szukać ten pierwiastek także w narzeczu słowiańskiem, ludności polsko - kaszubskiej. Nor, nur zachodzi w kilkunastu nazwiskach starych miejsc, które wszystkie są po prawej stronie Łyny w ziemiach litewskich.

Wyrazy polskie Olssa, orzeł, o sieka, tak samo ostry, ostrów, służyły często do składania nazwisk miejscowości, przeważająco w powiatach polskich położonych; Osch (oś) i ossa znajdujemy po całych Prusiech.

Przyimek geto-litewski Pa odpowiada polskiemu 'po również odpowiada per (także i pre) naszemu prze, zachodzą takowe w mnogich nazwiskach lokalnych, a to Pa i per (pre) w powiatach litewsko-kurońskich, o, prze i przy, w polskich. Pa-gdanzig (Pa-gdańskiem) leży w pow. złotowskim (Schlochau) a w dawniejszych czasach z pewnością przyimki te, nie stanowiły różnicy w językach słowiańskich i geto-litewskich

Zródłosłowy Pil. Plant, Plot, Plat, Plus, sa wspólną własnością języków słów. i geto-pruskich. Nazwiska z nich składane znajdują się po całych Prusiech, częściowo zaś przeważają po prawej stronie Łyny. Miejscowości, których nazwy są złożone z przyimku pod, noszą na sobie piętno polskości, jako też są najliczniejsze w powiatach polskich, tak samo nazwiska zaczynające się na Strz i Trz.

„Rad“ po niemiecku często przekręcone na „roth“ (czerwony) ra/ i Rehd zachodzą po wszystkich powiatach i były wspólnemi źródłosłowami języków słowiań-sko-geto-litewskich.

Reusch, Reuss zachodzi w środkowych ziemiach mniej więcej jedenaście razy i jest przerobione z słowiańskiego Ruś n. p. wieś Ruś w olsztyńskiem po niemiecku Reussen. Rog znajduje się przeważnie w powiatach południowych. Zródłosłów ros jest jeden z naj-iczniejszych w nazwiskach miejscowości, a to po wszystkich ziemiach pruskich, zwykle przerobione na niemieckie Rose t. j. róża. Lecz widocznie powstało z różnych pierwiastków n p. rosa, roz, rod\ te i źró-dłosłów Rus, rut, (ruszis = koń) znajdują się w słowiańskich, jak też w geto-litewskich narzeczach.

Zródłosłowy Rand, Raut, dalej Sand, Sang, Saug, saus znajdziesz w tem samem terytoryum, gdzie wan-gus, lub po prawej stronie Łyny, w powiatach litewskich; pokazują same pochodzenie z narzeczy geto-litewskich. Schak i Schill, tak samo, lecz pierwsze zachodzi i wzdłuż morza aż do Pomorza, a ostatnie zdaje się pochodzić z geto-litewskiego Silas ~ świerk, może też od „siły.“ Schwent, Schivint napotykamy po całych Prusiech; natomiast zachodzi często zródłosłów „Stab“

Î2Q

głównie w tem terytoryum gdzie Wangus. Pochodzi zazwyczaj od geto-litewskiego stabis = kamień.

Tur, Thur, zachodzi w 13 nazwach miejscowości w samych ziemiach południowych t. j. polskich, gdyż na północy dziwnym sposobem sie nie znajduje.

Turrys nazywał się bożek wojny starych Estończyków, po których się może ślady w świecie słowiańskim lepiej utrzymały, aniżeli w okolicach niemieckich lub litewskich. Może tur jest to samo co sur po geto-lite-wsku, chociaż tak samo za źródłosłów słowiań. lub kelt. uchodzić może. Stank i Stan utrzymały się tymczasem na samej północy, a źródłosłów Trak tylko po prawej stronie Łyny; Targ wszędzie. Wzmiankujemy tu co do brzmienia syczących zgłosek, że pisownia niemiecka najmniej była zdolna odpowiednio je oddać, dla czego największe pomieszanie miało miejsce. Polskie przyimki za, z, piszą zwykle przez s, lecz mnogie nazwiska czysto-polskie w powiatach polskich i już nie polskich, przemawiają za pochodzeniem polskiem.

Usz, uż, jest przyimkiem geto-litewskim i znaczy to samo co polskie za; (uż butą = za domem). Zachodzi w nazwach miejscowości tylko po prawej stronie Łyny w powiatach litewskich.

Wang, zv annag, zvanig tak samo też Wo y, Wark Werg, war i warm, ograniczają się głównie na tćm samem terytoryum, gdzie wangus, chociaż to wspólne są zródłosłowa słowiańskie i geto-litewskie ; (Węgorzyn , w pow. chełmińskim) tylko przez przestawienie zgłosek odmienne, warna po get. lit. wrona (zob. kel-tyjskie wang) warg = wróg i t. d.

Zródłosłowy Wald, wal zachodzą w licznych nazwiskach po całych Prusach; najmniejsza ich część pochodzi widocznie od niemieckiego wald = bór, lecz dużo od wyrazu get-1. lit. waldyti-władać lub od słowa walić. Wszędzie zaś znajdują się mnogie wyrazy składane z źródłosłowów: zvarsz, wasz, warsch, witt, wyr, wes,

Biskupstwo Warmińskie. ïom I.

13ó

Wesz, wid, wiesz, zvied, wił, will, wend, winę, wys, wis, weiss, które sie przekazują jako wspólne własności tak słowiańskim*, jako też geto-litewskim językom. Natomiast przekonywają nas mnogie nazwiska Wola, Wolka lub składane z nich (wollen w zniemczeniu) i także te, które powstały z przyimka wy, nareszcie też nazwisko Sawadda, Sawadden, zachodzące z piętnaście razy w obwodach reg. królewieckim igąbińskim, iż narodowość, słowiańska kiedyś wszystkie ziemie pruskie zamieszkiwała. Dodajemy na końcu, iż następujące zakończenia nazwisk miejscowych znajdują się dziś prawie wyłącznie w powiatach wielko - wschodnich t. j. litewskich, naturalnie na niemieckie przerobione; gallen, garren, girren, [girra = bór, puszcza po lit.) aitschen, itschen iszken, ätschen, eiten, keiten, inken, kehmen, kühnen, lauken, lischken. Nareszcie przekazują się tymże stronom także pewne staro - pruskie wyrazy i zwroty, tak w dawniejszych czasach jak i dzisiaj (Sorgalion, slusim, Craysewisse), które dla ludności w zachodnich lub środkowych Prusiech były i są niezrozumiałe.

Nazwiska miejscowości nadają krajowi ustrój narodowy; są to pomniki przeszłości, na których jego dzieje się opierają. Odpowiednio do nazwisk tychże, składa się ludność prowincyi pruskiej jeszcze dziś z trzech narodowości, tj. z polskiej, niemieckiej i geto-litewskićj. Ostatnia rozpadła się na rozmaite szczepy, z których w Prusiech najznakomitsze są; szczep kuroński, koło zatoki kurońskiój, a może rkiedyś też nad zatoką pru= ską, dziś fryjzką (frisches Haff) nazwaną; żmudzki i górno-litewski.

Nie wiemy dotychczas dokładnie, o ile szczep prusko-kuroński od pobratymców swych się różnił stanowczo ; dziś ustępują wszyscy Litwini pruscy pod względem czystości narzecza przed Litwinami dawnej rzeczypo-spolitéj polskiej, a szczep kuroński jeszcze bardziej odrębnie swój język wyrobił. Co do szczepu słowiańskiego

î3t

nie jest to dzisiaj już czczem twierdzeniem, iż wielkie przestrzenie ziem staro-pruskich zajmował; uznaja to nawet badacze niemieccy.

My zaś nieraz już wypowiedzieliśmy nasze przekonanie, iż całe Prusy były kiedyś w posiadaniu Słowian, zanim narodowość geto-litewska je sobie podbiła. Czy w owych czasach pomroką wiekową, pokrytych już wolno mówić o narodzie polskim, to inna sprawa. To zaś pewno, że ludność słowiańska w czasie historycznym już się składała z kilku ściśle spokrewnionych pokoleń, z których ludność pomorska, tj. kaszubska, rozprzestrzeniła się wzdłuż brzegów morskich (Swentomest Heiligenheil) (w później szem tło-maczeniu polskiem źle: Święta Siekierka) do rzeki Pre-goły; na ziemi chełmińskiej i lubawskiej a może po części też Gąbińskiój, w Pomorzanii i Pogorzanii mieszkali Kujawianie, a w Galindyi wschodniej szczep mazowiecki. Te stosunki przetrwały do naszych czasów.

Wiele zresztą powodów zmusza do przypuszczenia, iż narodowość ruska także w południowych częściach pruskich miała swe siedziby; może być, że w owych czasach przedhistorycznych wszystkie jeszcze szczepy słowiańskie zbyt dobitnie się od siebie nie różniły. Dotychczas jednakże żaden badacz dziejów pruskich nie zdołał bliżej oznaczyć i uzasadnić należycie przybycie ludności słowiańskiej (polskiej) do ziem pruskich w czasach nowszych, chociaż ogólnie uczeni niemieccy lekceważą tę ludność z przyczyn, niezgodnych z ważnością rzeczy.

YIL

O NARODOWOŚCI

a) STARYCH MIESZKAŃCÓW BISKUPSTWA WARMIŃSKIEGO,

b) W SZCZEGÓLE O WARMII POLSKIEJ.

a) Przystępując do ściślejszego rozbioru kwe-styi narodowościowej starych mieszkańców biskupstwa warm., odsyłamy łaskawego czytelnika przedewszyst-kiem do tego, cośmy powyżej już podali w téj kwestyi. Ludność dawniejsza jest według tego wybitnie rolnicza, dość postępowa, posiadająca już w czasach przedchrze-ściańskich wszystkie dzisiejsze zwierzęta domowe. Żyje ona według praw starych, obyczajowych, może po części od sąsiednich Polaków przyjętych, dzieląc się na trzy stany, mianowicie: ludzi możniejszych (żupany), szlachtę drobną (équités prutheni), lud robotniczy, trzymany w stanie zależności od możniejszych, który był prawdopodobnie różnego pochodzenia od panów.

Szlachta z swymi sługami była rozsianą po całym kraju ; możniejsi mieszkali po grodach warownych ; lecz z pewnością istniały wsie większe, zamknięte, osiekami otoczone, może to targowiska, pochodzące z czasów słowiańskich. Nie ma śladu, żeby którekolwiek owych ziemstw starodawnych, z których biskupstwo warmiń-

skie się składało, uznawało władzę potężniejszego żnowładcy w czasie pokoju ; w czasach niebezpieczeństwa zewnętrznego, kilka ziemstw sąsiednich obierało sobie wspólnego dowódzcę. Te i inne okoliczności, znane nam z życia religijno-politycznego, same przez się nie stanowią oznaki wybitnej narodowości, dałyby się przeciwnie zastosować do wszystkich prawie narodów nad południowym brzegiem Bałtyku osiadłych. Lecz są jeszcze inne czynniki, które pożądane pod tym względem dostarczają nam wyjaśnienie, mianowicie zabytki językowe, zachowane nam w przywilejach równoczesnych. Są one, dzięki wzorowym pracom Tow. badaczów hist. i starożytności Warm, dziś dla każdego przystępne, jednakowoż ponownie zwracamy tu uwagę na to, że biskupstwo warm, powstało, jako utwór czysto-polityczny z kilku sąsiednich ziemstw staro-pruskich, że więc koniecznie potrzeba rozróżnić część północno-zachodnią aż do rzeki Łyny, od południowo-wschodniej po prawym brzegu Łyny położonej. Nawet uczony prof. Bender zgadza się ostatecznie na to, że Łyna prawdziwą tworzyła granicę narodowości (wahre Völkerscheide).

mo-

Tak

Druga okoliczność, utrudniająca niemało badania etnograficzne jest ta, że do téj chwili uczeni nie mogą się na to zgodzić, czy język staro-pruski, jeżeli o tern mowa być może, jest narzeczem litewskiem, lub kuroń-skiem, czy zaś w równym stopniu obok tychże się wyrobił. Ta trudność powiększa się przez to, iż źródłosłowy niezliczonych wyrazów staropruskich są wspólną własnością także i języków słowiańskich, tak, iż pojedyń-cze wyrazy niezbyt wiele się przyczyniają do objaśnienia kwestyi narodowościowej, gdzie inne okoliczności dobitniejszych nie dostarczają dowodów. Do tego nie podaje pisownia ówczesna bardzo często właściwego brzmienia wyrazów, może dla braku odpowiednich głosek w abecadle łacińskiem lub niemieckiem. np. zachodzi w Warmii Prusak Skroyte (Schroyte) ;

lecz co powiedzieć na to, kiedy polska wieś Skrzetuz pod Bydgoszczą się dziś po niemiecku Schrotz żywa? Zapewne także zachodzi podobna różnica między pisownią niemiecką i właściwem brzmieniem zwiska owego Prusaka. Ztąd niepodobna wywieść etymologicznych znaczeń wyrazów, dla których rozróżnienia ucho Niemca okazuje się niezdolnem, których zaś znaczenie zupełnie zależy od wyszczególnienia delikatnych odcieni brzmienia. Mimo to przyznajemy, uwzględniwszy ogólny stan piśmiennictwa owych czasów, że pisownia w dokumentach 'warmińskich odznacza się niezwykłą akuratnością, którą się zawdzięcza podpisanym jako świadkom tłumaczom urzędowym.

na-

na-

Po tych wzmiankach podajemy spis osobowych imion, uporządkowanych według wieku, z którego przy-wileja warm, je nam zachowują, a następnie spis nazwisk pól, jezior i innych miejscowości, podług ich położenia po obu stronach Łyny, zachowując ściśle pisownią starodawną. Objaśnienia językowe po wielkiej części zawdzięczamy co do języka litewskiego rodzonemu Litwinowi panu ńfy ysztelewslćiemu (zob. też Nes-selmana: Thesaurus linguae prusicae). Nie przypisując zaś bynajmniej objaśnieniom tym którejkolwiek powagi rozstrzygającej, oświadczamy wyraźnie, że nazwiska te tak samo i nawet wygodniej dałyby się wyprowadzić z języka keltyjskiego (Pissa jez. i rzeka od pis = bór, i aha = woda i t. d.) od czego się jednakowoż dla oszczędzenia miejsca i czasu wstrzymaliśmy, dodając tymczasem , że język keltyjski mógłby służyć za podstawę właśnie tychże wyrazów starych, które naj nie wygodniej lub wcale nie można wywodzić z języków geto-litew-skich, jak z drugiej strony ostatnie z pierwszym i zarazem z językami słowiańskiemi są spokrewniońe jak najściślej. Co do imion osobowych wzmiankujemy tu wyraźnie, że ci, którzy takowe nosili, jako ludzie przywilejami obdarzeni, po większej części należeli do klas

lepszych, tj. według nas, do szczepu w tych okolicach kiedyś panującego, nie zaś do gminu, niegdyś mniej lub więcej podwładnego, która to okoliczność w kwe-styi narodowościowej w każdym razie uwzględniona być powinna.

A. IMIONA WŁASNE, OSOBOWE, zachodzące w przywilejach,

I. do roku 1340 (M. W. I.).

Azowirth, (Assowirt) syn jego: Matruto po pr. asa przyi-mek ; wirda = słowo, vert = słów. vratu = wracać.

Akystir, (Akystine) po lit. Akis= oko ; dyrit, deiri-t = patrzyć (po prusku).

Alsutte, po lit. alsus = zmęczony ; alsinu = męczyć.

Anneyde, porównaj łot. nidet = nienawidzieć.

Anthik, (Ampthik) antis = kaczka po pr. i po lit.= ą.tika ; po starosłow. arna, po lit. umas : prędki ; wieś Antiken w pow. Brunsb. od niego ma nazwę.

Argaldinus, po pr. ar (przystawka); gald = słow. gladu (gładki).

Aspan, po pr. asa przyimek; ponas po lit = pan; pana po pr.= ogień (ponika).

Astioten, Ast po pr.= być; astja = lit. iszczas = sł. istu (istny)

Auseten, (Ausoten) ausis^ złoto po pr.; po lit. ausetass uszaty, austidkać.

Aycze, po lit. aytiuść, aycze = szedłbym; aikstau, aiks-czau = tęsknić za kim; po łot. aita = owca; od Aycze wieś Ayczen dziś Agstein, paraf. Melzacka przezwana, nie zaś od Akystira, jak Nesselmann przypuszcza.

Baynne, po lit. baynis, baynas = bujny: baynne = bojaźń; baj = bój; po czesku=Bojan.

Begayne i Culowe, synowie Gedaute’go. Bigunas, po czesku = Behan; bega po pr.= ucieczka (biegać). Be-gnitten dawniej Begoniten, wieś w pow. reszelskim; Begiethen w p. Fischhausen.

Ku (przystawka), lob=lit: lobti= gospodarować; laba* obława; Kulewo w chełmińskim, Culyn w Pomorzan ii.

Baysen, baysis powszechne nazwisko na Litwie; Bay-zenay, wieś zamieszkała przez Baysisów na Żmudzi; Baysen dziś Basien w pow. brunsb. zkąd Ba-żyńscy. po lit. baysas = straszliwy ; baj = bój.

Bludow (o) (owe), po lit. bliidas = bluda tj. miska drewniana; blńdas^błąd, wieś Bludau (pole bludowe) w pow. brunsb. i Fischausen, Bludschen w pow. Pilkallen i Goldapp, Bludiszken w p. Ragneta. Ród „Błudow“ kwitnie jeszcze dziś w Rosyi.

Blyot, po lit. blautLbeczeć? bliwa wyraz pruski.

Bute, po pr. buttas = budynek, po łotoszyjsku = bute; buté =w izbie, butinas prawdziwie po lit., polskie buta? po pr. baudin-t = budzić. Wiele złożonych wyrazów jak Arbute, Prexbute, Tungebute i t. p. W Pomorzami otrzymują 1303 r. B. i Tulikoyte, synowie Kropolto, dobra dziś Buchwald nazwane.

Buxo, po pr. bu go ? lęk, po lit. bukas = tępy; Buxo = Bo-ksa po rusku.

By ot, Bioth po pr. biâ-twei*(po lit.) biiot, byotbbać się. Wieś Biothen, pow. Welawa.

Cabilo, zdrobniałe=Kabe: po lit. Kabele=haczek (zdrobn.), cob po kelt.= zwycięstwo.

Camynis,' po lit. Kayminis = wioskowy ; kaminas= kamień. Komienen] wieś w reszelskim pow. Kominy w pow. brodnickim.

Cantune (patrz Kante) po lit. Kenti = cierpieć ; pakantu# spokojność, cierpliwość.

Cawald, Kas, ka po pr.= Kto, co; kaja =koj spokój, spokój ność, waldyti = władać.

Cleusiten, Clausiten, po pr. klausî-ton = (po lit.) klausiti =

słuchać. Klausitten wieś w pow. Heilsb. i. Heiligenbeil.

Cleynose, Litwin, Kleynosis = krzy wonos jako przezwisko jeszcze dziś na Litwie.

Coglinden, po pr. glandin-t = pocieszać, gładzać ; ko, ku Przystawka).

Cometris, Litwin, maytter = dowcipniś, filut (Grunow) ; kuinetis=po lit. parobek (żonaty) na ordynacyi, za-ciężny; metra po pr. = miara, a ko przysł.

Cotulne, po pr. tulnin-t = mnożyć.

Coyten, po pr. quoitit = chceć, kaja = kój, koić; kaitetwa = jasność, łuna; po lit. kaytina= grzeje; wieś Koyden w osterodzkim; wieś Choyten w wejrowskim.

Culkoyte, patrz Coyte; po lit. kulkayte = kuleczka; ku-lu=bić.

Curnoron, po pr. kur-t ? budować ; kura zrobił = (po lit.)

kuriù; nara maż.

nautin = biedę (po pr.). notine wieś w Pomeranii.

po pr. kurtis = (po lit. kùrtis) chart, kurcz; kurteiti = zmylcie; po lit. kûrti = ogień niecać, kurti = głucha.

Curnothin Curnotho Curthi

Curthye Curtige Kurthi, Kurthin, Kurtige.

Kabe (patrz Cabilo) po pr. kabi-t= wisieć; po lit. kabe = hak, kabiti = zaczepiać, wieszać. Wieś Kabienen w pow. reszelskim, dawniej Cabyn.

Kanthe patrz Cantune; wsie Kanthen w pow. Pr. Holland, Morąg, Fischhausen, Kantnyn w pow. Kartus, Kantilla w brodnickim, Kantweina w Memel, Gett-

kanten w pow. Pillkallen i Ragneta i t. p.

Kenerwes ?

Kirsini, po pr. kir-t = (lit.) kirsti = rąbać ; kirsnan po pr.= czarny; kilkanaście miejscowości mają złóż. z tym źródł. nazwy. — Rzeka i pole Kirsyn. — Z rodu Kirsynow są:

Ardauge, po lit. ardaug = czy wiele; ar (przystawka).

Cumdris = Cometris?=Konrad? Kudris nazywają Litwini dziś człowieka z włosami rozczochranemi.

Doybe (dubius); doja=dój.

Robe po starosłow. raba, roba=sługa; po pr. rapa = anioł.

Sange (Sangro), wyraz zdrobniały.

Smyge po pr. smicuto=jaskółka; po lit smige= chciwa (na łakocie) wścibiąca wszędzie swój nos; (smykać, smyknąć?) smagus=zręczny.

Kirstanus patrz Kirsini, po lit. Kirst-anûs = wyciąć (je) w pień; po pr. Kersa (Kirsa) = nad, stana = stan.

Knaypan forma pruska knieipe = czerpa, po lit. knaibau = szczypać; od K. wieś Knopen p. Dobrem miastem przezwana; Kneiphof, dawniej miasto Knipabe, dziś cześć Królewca.

Koytits, po pr. quoiti't = chceć; po lit. kaytits = rozpalony (patrz Coyten) po pr. kaitl -1 = męczyć ; kait-etwa= łuna.

Dargelo, Dargil, po pr. darga = (łot.) dargs = drogi; po czesku = Drazilo, po lit. darga, zdrobn. dargele = słota, dargus = brzydki; darzelis = ogródek. Od niego ma wieś Dargels pod Melzakiem nazwę ; wieś Dargelau w pow. wejrowskim, Dargen: Fischhausen.

Dirsune, po pr. dyrsoss pobożny (Grunow); dirf-t, deiri-t = patrzeć, postrzedz endirizmas powaga; po lit. dirse = kostrzewa, dirbsunus = będzie pracował syn; wieś Dirsunay po niem. Dirsen w pow. ragnetskim; Dirschkeim w p. Fischhausen, Dirschau = Ti^czewo.

Ganse, po pr. ganazgonić, po lit. ganesi spasł się — pole Gans w Warmi.

Gaudinis, po pr. gau-t=(lit.) gautis(łot) gaut: dostać zyskać, łapać; po lit. gaudinis (niks)=łowczy ; wieś Gauden w pow. brunsb. Gauten: Fischausen.

Gedaute(n), po pr. Sen gidaut = otrzymać, dostać; po lit. gedauti, pageidautLpragnąć, żądać; ziedautLzbierać kwiaty. Wieś Gedauten w pow. Brunsb.; Gi-dauten w pow. Fischh.

Gedeihe, po pr. gidan (4 przyp.) wstyd = (lit) gêda; po lit. gedetis = być wstydliwym; gedeti = tęsknić, żałować; zideti ! kwitnąć, geits-żyto, gedoti = gędzić (gęsia) śpiewać, wieś Gedaithen w pow. olszt.

Gedilien (patrz campus et villa), po lit. gydit=leczyć, liga = choroba ; po lit. geidélis, gaidélis = pożądany, miły, zdrobn. od gaidus. Wieś Gedilien w pow. Brunsb. i Heiligenbeil.

Gedune \ po lit. Geidunas = namiętny; jeduns= żarłok, dar-Jedun ) mojad. Wieś Geduhnlawken w pow. Labiau. Glabune, po pr. glabû-t = objąć, wziąść w objęcie=pa-glabû-t; po lit. glóbju to samo, w polskiem: głobić = męczyć; gława. W Pomorzanii zachodzi Glabune, brat Wapele’go syn Tessyma. Wieś Głabus w chojnickim pow.; Globuhnen w pow. Pruska Iława; Galbuhnen pow. Rastenburk.

Glande, po pr. glandin-t=pocieszać, gładzać. Wieś Glanden w pow. Brunsb. Pr. Iława, Morąg; Gland-mansdorf, dziś Salbken w Warmii.

Juncterus, po lit. junkti = przywykać, także doświadczyć; jungtLzaprządz^ w jarzmo (jungas). Wsie liczne na Jung, Junker, Jungfer.

Labnyk, po pr. laban (4 przyp. od labas?) dobry; po lit. labinu, labintL witać.

Lemko(e), Lemkini, po lit. lemti, lamptL wróżyć; lemk, lamk = wróż. Wieś Lemkendorf w p. Olsztyn, Lem-kühnen w Heiligenbeil.

Luten, po pr. ludinLgospodyni; po lit. lûtasGew, lute-ne = lwica, lutyne=kałuża, luditi = świadczyć ; po słów. ljutu = srogi.

Mâches

po pr. (mak, pierwiastek) mukis (2 przyp.) mukin (4przyp.) możny, mogący — machać?

Machis Makike Machwitz

Makruten, po pr. rota = rada i mak = mocny; po lit.

macnus = mocny, drutas = silny, smakrutis = podbroda-czek. Wieś Makrauten w p. Osterodzkim.

Malachin? Mai = mały; po czesku = Malechna. Malachin wieś w p. chojnickim; wsie Mahlan, Mahlin Mahl-kau, Mahlendorf.

Manste, Litwin, pierwastek: man = słow. maniti; manta = mącić, manda = mudzić, po lit. manstis=łokieć; wieś Mandtkeim w pow. Fischhausen.

Marwitz, pierwiastek mar = słów. mar; Marwiczey po pols. Marwianka wieś nad Niemnem; marwas po lit. = wielki dwór.

Matruto, drutas = silny (lit.) patrz Druthlauken ; źródł. mat też w slow. i rota = rada.

Medeken, (po czesku Medek), po lit. Medejis=myśliwy, po pr. medies^bór; po pr. medu=miód. Wieś Me-dieken w pow. Memel.

Meruno, (po czesku Miran), po pr. mera = slow. meru, miru=sławny, miri-t = marzyć po lit. mêriju = mierzyć. Wieś Merunay nad Niemnem, po polsku Me-ruńsk; Maruhnen w p. ragnetskim, Maraunen w powiatach licbarskim, rastenburgskim, heiligenbeil-skim, i olsztyńskim, tak samo pod Królewcem; Maruna roślina (po polsku) 1289 Merune i Tul-koyte synowie Nauiera w Pomorz.

Mikol, p. pr. mikja = miecz, mig-t = zasnąć? wieś Miko-len dziś Makohlen pod Licbarkiem po lit. mykliis = mocny, łykowaty, Mikołaj ?

Milade (po serbsku Miladin), po pr. milan, mylan (4 przypadek) = miłość, mily-t=kochać, meilâte zdrobn. ? miłość, mileti= kochać po lit.

Milagids, po pr. mily-t — geit-s = żyto, chleb, po lit. Melagis, melagius=oszust, kłamca.

Minaute, po pr. men=słów. minetLpamiętać; po lit. minii, minti^deptać, zgnieść; menu, minti = pamiętać, menute = księżyc w pełni = (prusk ) menius.

Minchil, Litwin; minkyti (po lit.) zgniatać.

— Ht —

Mnyus, po pr. minius, auminius = smutny, rozpaczający. Wieś Mniechen w pow. Loetzen?

Mokil, po pr. mukin-t ; uczyć, mukin = możny, po lit. moku, moketi = módz. Wieś Mogił (?) w pow. złotowskim.

Moldyte, po pr. malda = słow. mładu tj. młody, po lit. maldyti ; pocieszać, uspokajać. Wieś Molditten pod Reszlem; maldyte po lit.= modlitewka.

Muchę (Muke), po pr. Mukis = możny. Muke alias Pre-bille sławny party san Zakonu (1324) Pre-billî-t = mówić (po pr.). Wieś Mokainen w pow. olszt. Mücken w pow. Heiligenb., Mückenwinkel pod Gdańskiem i t. p. Perwilten wieś w pow. brunsb. i heiligenb.

My ne, po lit.= deptał, gromił, usmy ne = zadeptał, uźmine = przypomniał (patrz Campus Mynien, dziś Migehnen; Minaute).

Nacolnis, po pr. kulnis; kostki, kolnas = wyżyna, klon, po lit. kulnas = pięta, nuokalnis = pagórek.

Naglande j patrz Glande; po pr. glandin-t = gładzać;

Naglinde j p. lit. lande, linde = kładał, nug, nog = od, ze. Wieś Nagladen p. Olsztynem; na po pr.= na polskie.

Nagripten, po lit. grypju, grypti = szczypać, nugripti; zdjąć szumowiny z potraw; porwać.

Nakoyte, patrz Koyte.

Nelabes, po pr. labbas, labs (4 przyp.) labban = dobry, pobożny. Wieś Nalaben pod Brunsberkiem, po lit. Nelabas = nicpoń.

Nameirs (po czesku Namir) po pr. mirî-t = marzyć, my« ślić ; mera = słów. meru, miru;sławny; po lit. nama-ris = zamknie konającemu oczy

Namir, po pr. Na-miri t lub na-miru ; po lit. nami ir; jest w domu (u siebie), neinirs;nie umrze. Imię Namir (Nymer) w późnych czasach jeszcze w używaniu. Namirowo, dziś Nemern lub Baumgart w pow. sztumskim.

i 42

Napergannus, po pr. napra = żywy, choży, mocny; gana^ gonić, po lit. napergannus = nieprzepaszący, nie czę_ stujący nad miarę. Wieś Narpgallen w gąbińskiem, Nappern w pow. osterodzkim.

Napratien, po pr. prâtin (4 przyp.) rada; wieś Naprat-ten w p. licbarskim; po lit. protas = rozum.

Nasantipis, patrz Santaps (Santop) i Nassencepis; to-piti, topić? san = razem, sam.

Nasing, po pr. Na-sinnâ t = znać? seg, sigit = czynić.

Nassencepis, po pr. nasse = nos (noży). Ponasse=co pod nosem jest; cappis = kopiec (przezwisko?). Wieś Nassen pod Reszlem; kip = slow. cip.

Nawalden, po pr. waldniks = władzca; po lit. waldyti = władać. Kilka wsi „Neuwald“ ztad pewnie pochodzi; patrz Cawald.

Nawekis? po pr. wakis = krzyk wojenny; wieś Neweken pod Heiligenbeil.

Neauken, po pr. Ne, ni = nie; ne-augit, augt= nie rosnąć, auka=uka, nauka; po lit. neaukesi, neauksi = chmurzy się=>nauku, niauku. Wieś Naukritten w pow. Friedland, Naukelischken. w p. Welawa.

Neernitz, po pr. nerti-t = gniewać, patrz Anneyde.

po pr. mukin-t = uczyć ; ney (po lit ) = ni, ani, nara = mąż, mak = mocny.

Neimoko

Nermox,

Nerwike, po pr. nara, wike od wakis? patrz Nawekis. Wieś Nerwigk pod Olsztynem; Nerfken w p. Pr. Iława, patrz pratum N.

Nunke lub lepiej Runke, runka = ręka; ne-ungti polit., nie skomlić.

Oppyn, ape^woda (i w kelt. i t. d.), po lit. appynis, apwinis=chmiel. Wieś Open pod Ornetą; Oppen w pow. Welawa, Opitten w p. Pr. Holandya, patrz pole Wupe.

Padeluche (uchodzi za Niemca), nazwisko to zachodzi w Lubece, może od młodych tych Prusaków z Sam-bii, których wychowano w L. Po lit. padelis, zdrobn.

— H3 —

padelukassjajko, które się kurom podkłada dla zachęty do noszenia. Wieś Podlachen i Podlechen w brunsb. i Rastenburk, Podleiken w pow. oster.

Palten (także pole), po pr. pal (źródł.)sznaleść, (ztąd może spal = sors agri), po lit. paltisspoła słoniny; baltas = biały, może też od slow. palati. Wieś Palten w pow. brunsb., Aschpalten w pow. Żuława gąbińska.

Pammerten, po pr. Pa=po, mirî-tsmarzyć, merassłow. miru, sławny. Wieś Pammern w p. Heiligenbeil i Loetzen.

Pansdropoten \ po pr. pausdan spotem, rapa = anioł ; po

Pausdrops, - lit. rabatâ s starosłow. rąbu, robu s sługa. Dusburg wspomina 1274 Posdraupote’go de genere Monteminorum pod Bartoszycami; jego matką była bohaterska Nomeda. — Po lit. ponstruputi » Pan trochę, trosze aby Pan.

Passurgo, po pr. sargs = (lit.)sargas : stróż; surgaut= troskać, postarać się; rzeka Seria (Pa-seria), po lit. passarga=straż; wieś Passarge w pow. Brunsb. i Heiligenb. Passarien w p. Friedland.

Pede, po pr. żródłos, pîd, pistmosić, po lit. peda=stopa

Pene, po lit. pene = karmił, penas5żywność, pienas= piana mleko. Gród Peene nad Wisłą, dziś Pień.

Perbanden, po pr. per = prze, banda = prze wybadać; po lit. perbanditi = wybadać ; po pr. także banda = użyteczny. Wieś Perbanden w p. Heiligenbeil, Pers bangen w p. ragenetskim

cd o

ms v!

Permauden, po pr. maudastroska (żmuda), mû-tsmyc, po lit. permauditi s przekąpać. Permaude syn Sa-bange’go przedaje 1343 dobra Liguar w Porno rz. tun, Paythun, 1 p r. pou-t, pûtonsnapoić, pić; tune, Peytune, ’ p ûi = picie; — baite, boite = strażnica, bojii, boti po lit.s uważać obawiać się (patrz Boy-dune). Wieś Peythunen w p. brunsb., Paithunen w p. Żuława gąbińska.

— i 44 —

Pisz, (po czesku Pech), po pr. pîd, pist = nosić, pysts = noszony; peuse = sosna. Rzeka i jezioro P. w Warmii, wieś Pissau p. Reszlem.

Poburs, po lit.= powróży, oczaruje; po pr. bara=słow. boru (burda burzyć). P. Ziemstwo w Pomorzanii, wieś Poburzen w p. osterodzkim.

Pogononie, po pr. pogâuney, pogauni=otrzymuje, przyjmuje, dostaje (pogoni... ?)

Pomenen, po pr. pomet = lit. pamintB zdeptać, po lit. i po pr. pamineti = pamiętać; po lit. pomenu = pod księżycem. Wieś Pomenen pod Elblągiem i p. Kró- ' lewcem.

Pomire, mirit= marzyć, mera = miru (patrz Namir). Wieś Pomehren w pow. licbarskim.

po pr. augti, aukt* rosnąć, auka =

Posiaucho,

Posiauten , Posiauxten, j nauka, pas = slow. pasu= straż, po lit. pasiausti = pobawić się.

Praybutz, po pr. preBprzy, butas = dom, boû, boûton być, prabutskas = wieczny. Miasto Prabuty^ w Prusach Zachodnich.

Predrus, po pr. i lit. drazus = silny (drąg) po lit. pridris ośmiela się.

Prestitunin, po pr. prestun (źródł. pręt) rozumieć, ne-prest=nierozumiem (mówił komendator elblągski do przeora w_ Sieradzu, który znając go, prosi o litość) pristis po pr.= palec; presta = prosty.

Prexbuto, patrz Bute, po lit. preikszas= drugi mąż.

Pynouwe, uchodzi za Niemca. Pinno Prusak u Dusburga, patrz Pene; wsie Pinnau są liczne w Prusiech.

Queyrams, Litwin, po pr. quai = quei od quoitit=chcieć, rams = spokojny, Wieś Quirams w pow. Wałcz (D. Krone) Quirinen w p. Osterode.

Rapoto, uchodzi za Niemca, po słów. rąbu = sługa (robota, robić); rapa-anioł. Rapotendorf, dziś Rapen-dorf w Pomez.= Engelsdorf.

Regun, Regim, po lit. regim = ujrzymy (regiii), regims =

*45

widzialny. Regutlauken, dziś Regulowken w pow. Węgobork.

Rexto, Litwin, po pr. rikis, rekis, ryks=rex =król; rek-szti, reszkiu = zrywać.

Reynboto, Rode, Rone uchodzą na Niemców; rainas po lit. pstrokaty, rona = rana.

Runckinien, właściciel pola pod Melzakiem.

Geruscha, żona Ottona de Russen 1313, po lit. gerasis = dobry, gerausas = najlepszy, gerus, geresus = ucieszać się. Nazwisko Geruszis i dziś na Litwie.

Sadeluke, j po pr. sadin-t = sadzić, sada= chadzać, lauka =

Sadluko, i pole, laukint = czekać (za). Wieś Sadluken w Warmii, Sadlauken w p. Morąg, Sadluken w p.

Sztum, (Sadłuki), Salluken w p. Sensburg, Sadlinken w p. Labigów.

Samides? medis=las, po pr. met-źródłosL miotać.

Sampoltot, 1 porównaj Palten, po lit. samploju, samplotL

Sampalto, / rąbać; wieś Samplatten w pow. Ortelsburg (Szczytno) San, sen = (lit.) są, su=(polsk.) ze.

Sanders, po lit.= ścisły, przywiązany; po pr. sand = sąd.

Sangele, polit. gele = fiołka leśna, géla = boleść (Sangele = z boleścią?). Wieś Sangelau w pow. morągskim.

Sangloben, po pr. glawa, gal wo, globe = głowa, san = ze glabû-t = (lit.) globju = wsiąść w objęcie.

Santap, (-taps-top) patrz Nasantipis ; po lit. tampù, tàpsu.. tapti = stać się, zostać; sandVsłow. sęsti (mądry) Wieś Santoppen w Warmii, Sontop w p. Nidbork.

Sassin, po pr. sasnis = zając; sassinpile w starem tłóm.= (Hasenberg) zajęcia góra. Wieś Sassau w pow. Fischhausen, Sassen w p. morągskim, Sasslauken w p. Fischhausen, Sassupöhnen w pow. Ragneta Pillkallen.

Sauden, po pr. schaudi-Pufać po lit. szaudimas= słomiany. Wieś Sauden w pow. Osteroda, Schaudienen w p. Labegow i Ragneta, Schauditten w p. Tylża (wieś Schaustern, Schudden).

Biskupstwo Warmińskie. Tom !•

Sautungen, sau, su — tunge (patrz Tultungis, Tunge).

Sawarike, po pr. sawo, sawasis = swój mój, twój)); po staropolsku: sowo = wespół (sowokuplenie= połączenie) rike, rikis = król.

Scanthito, po pr. skandin-t = utopić; jezioro Schanden; wieś Skandau w pow. Gerdauen, Skandlak w pow. Raste.

Schardimen, po lit. szeriu, szerti = karmić, po pr. sardis = (lit.) żardis = żerdź, płot, zagrodzenie. Wieś KI. Schar-dau po polsku Piegłowska wieś; Schardau po polsku Szkaradowo, w pow. sztumskim.

Scheiden, po lit skelti = rozłupać ; od niego wieś Schellen w reszelskiem ; wieś Schellenberg w p. Gerdauen, Schellmühl i Schellingsfelde w p. Lubawa, Schelleke (od sieleke= śledź), p. Labigow.

Scholin, po pr. skulî-t = lit. skolit : napominać, upominać się; po^ lit. szolis=czwał, szolis = opieszały, szulnis, szolnis*studnia; od tego Prusaka wieś Schulen pod Licbarkiem; liczne z „Schul“ złożone nazwiska miejsc. — Scholitten (Schlitt) w Warmii.

Schroyte,po lit. skrayte,skraystespłaszcz. płachta; skroit= lit. skresti: kręcić. Wieś Schreit w Warmii, Schreit-laken w pow. Fischh. Schreitlauken w pow. Tylża.

Scolaris, po lit. skola: wina; po słów. skała; skali po łot. dźwięk wydający; po pr. scalus = spodbrodek.

Scurde, Litwin, po pr. skordo= skóra (na głowie), skur-dis= oskard, po lit. skursti = schnąć. Wieś Skardu-poenen zachodzi po kilka razy w pow. wsch.

Sigilko, Syboto, Syboko (cho) uchodzą za Niemców; seg (siggit) = czynić.

Snaydapen ; Snappen wieś w pow. Pilkallen i Wystruć.

Sowiden, po lit. (poetycznie) Sy weida = lis ; wid zródL widzieć; wieś Soweiden w reszelskiem.

So wist; Sawiest, wieś w choynickim (sowity?)

Spayrote, po pr. spaj = spieszny, rota = rada, sparyus* (lit., nieszparis= murawa wspólna wsi; po lit. szpa-

Stenem,

ris= jaskółka, speray = spory, speroses rankos = spore ręce. Wieś Sparau, po polsku Sparowo w pow. kwidzyńskim i sztumskim.

po pr. steina=przystojny, stin-t = cierpieć, stinons = cierpiemy, po lit. stenam, =stęka-

Steynam,

my, steneti = stękać. Wieś Stenkienen w p. olszt Sten przechodziło na (częste) niemieckie Stein.

Stirnis, po lit. stirna = sarna, stirna = strona. Wieś Stirn-lauken w pow. Pillkallen, Stirkallen w pow. Wy-struć, jesioro Stir-t-aziere (jezioro sarnie).

Stygots? camp. Stigeynen pod Brunsb., wieś Stigehnen w pow. brunsb. i pod Królewcem, patrz Abestich, Abstiko ; źródł. stag = lit. stegtBpo polsku stóg.

Sudow (e), po lit. Sùdau, sudytB przyprawić, solić, su-dau-dyti= kazać uczyć, sudiju, sńditi = sądzić. Wieś Sudau pod Królewcem; Sudowia — liczne z sud. złożone wyrazy.

Surtewe, tews, tewe = ojciec, sur (przyimek)=za ob, obkoło.

Surynis, po pr. suris ='(lit.) ser, po lit- sûrynis ze sera, suryti= słonic — pole Suryti.

Susangen = su = sanden ? sand= mądry, patrz Sanderus ; anga po lit. otwór u drzwi.

Straude i Helmico uchodzą za Niemców, strada= starosł. strada=mozół.

Susit, po lit. suset = wysiać; lit. susti5suszyć.

Świnko, Świnkę, po pr. swintian = Świnia, zwinka = dźwięk.

Swirgaude po pr. ^zwiji?zwierz, gaut po pr.= dostać; wieś Schwirgauden, od niego przezw., dziś Schwill-garben pod Brunsb., liczne z „Schwir“ złóż. wyr. miejsc.

Sylige, po pr. sylecke-lit. silke=śledź, sela= sioło; wieś Seliggen w pow. Ełk.

Symon (Szymon?), sima = siny. Wieś Simonken w pow. Pillkallen, Simenau w pow. Morąg, Siemon w pow. łubawskim, Siemonen w pow. wystrućkim.

Szinten? miasto Zinthen, dawniej sinthen, sinthyn.

Tarpe (i), po lit. tarpti = bujać, târpe po słów. trupę = między, pośród; wieś Tarpen (3 razy) w pow. Grudziądz, Tarpienen pod Królewcem, Tarpupoenen, Tarputschen (2 razy) w wschodn. pow.

Taysoth,

Tesim,

Theistico,

po lit. taysute, tiesute= sprawiedliwość, prawda, taysoté = naprawiacie, taisau, taisyty = przyrządzać; wieś Thegsten p. Licbarkiem. po lit. têsiu, sti = sprostować, têsinu = sprawdzać, po pr. teisin-t = czcić, teisi, teisin

Theyssym, (4przyp.) cześć, tik, tikin-t = czynić, stworzyć. Wieś Theistimmen w p. reszelskim, Teschen wp. Pr. Hollandya, Teschendorf w p. sztumskim, Teschen-walde w pow. P. Holi, jezioro Czeistem poniżej.

Tichant, po pr. tikin-t=robić, po lit. tikant=czychajac tykau, tykoju, tykoti.

Tholaymes (po polsku Tolima), po pr. laims = szczęście, polit. Tol-laymes= dopóty szczęście, Toley-mes= dopóty my (patrz Tulne) po pr. toU mnogo, szeroko = toli (lit.) daleko, tal = słów. tol, toliti (tulić).

Tolloclaus, po pr. toPszeroko, klausiton słychać (przesławny?).

Tolnico, po pr. (tol-ni-quoîtit nie chciej wszystko) po lit. tolineju = postępować. Wieś Tolnigk w p. reszelskim i licbarskim.

Tulabite, po pr. tulnin-t = mnożyć, bite = pszczoła.

Tulegerde, po pr. tulnin-Ppomnażać, tulan= wiele, ger-tas = kogut, gerta=kura, po lit. gertPpić, gerda=słow. grudus hardy, dumny.

Tulgede, po pr. gieide= czeka, po lit. geda= wstyd, guidas =śpiewak, geida = żyto, po słów: zidati = oczekiwać.

Tuleswayde, po pr. waide = przemówienie, wiec — tul-nin-t waitia-t = mówić (po pr.) swakP świecić.

tulnin-t, tuł po polsku » sajdak, kołczan.

Tulne,

Tulnik,

Tunge, [ po pr. tunga = tęgi, taukin-t* ślubować, ten-Tultungis, 1 gin-Gposłać (tungis=poseł w Keltyjskiem).

149

Tustyn, po pr. zachodzi forma życzącą: tussise miech milczy, tus=po słów. ticha = cichy, po lit. tusztin = wypróżnia; wieś Tusseynen (patrz pag. 160).

Trenen, po pr. trin-t? grozić, trinie^grozi, trenien = gro-zienie; wieś Trentitten w pow. Fischh. Trenk ibidem z niektór. złóż. wyr.

Trumpe (wieś, rzeka, jezioro) po lit. trumpas * krótki, wieś Tromp w pow brunsb., po poi. Trąbki (po łac. Trumnia, Trumpnia, Trumpa) wieś w Pomorzanii.

Wagant, po pr. wagis, waygis = (lit.) wagis = złodziej, po lit. wagiant= kradnąc wagis = hak.

Waicsil, popr. waiks = (lit.) waikas=sługa, waiklis=syn, sela= sioło ; Waisil Prusak w Pomorzanii o tym czasie, wais=lit. waisus = urodzajny, waj = wojak.

Wappele, po pr. woble = jabłko; Wapel, syn Tessyma z Teschendorf w Pomorzanii o tym czasie; wieś Wappeln w pow. Heydekrug, Stallupoenen, Żuława gąb. Ragneta.

Warginus, po pr. wargs, warganmły (wróg); wara po lit wargas = bieda, warginus = biedak. Wieś Wargie-nen pod Królewcem iWelawą, Wargen, Wargenau w p. Fischhausen, Wargitten w pow. Heiligenbeil i Rastemburk i liczne złóż. z „warg.“ wyrazy.

Wichego, Widego, Wynko, Wyndeko uchodzą za niem.

Wilko,

^ po pr. wilt=oszukać, wilkis = wilk; po lit.

Wylkeniten f Wilks, Wilk=powlecze, wilus = oszust, wil-tis = nadzieja.

Willune’n (po czesku Velen), wilus po lit. zdrajca, oszust, (po pr. wil-t) ; wsie Wilunay, Wilunas na Litwie, Willuhnen w pow. Nidbork, Pillkallen; liczne z „Wil“ złożone wyrazy.

Windil, po lit. windelis = kołowrotek, koło.

Wirtil, po lit. werdu, wirti = warzyć ; po pr. wirda= słowo

Wirbin, polit, wirbinis = sidło, wirbintLporuszać, wstrząsać ; wiele wyr. złóż. werp-t po pr.= puścić; jezioro W.

i5o

Wysensee, wysa(e) rzeka w Galindii — jezioro Weis-sensee poniżej; wisas, wissas = słow. wisi (wszystek). Wytillo (z pewnością, łł.)

Zoken, (locator in Pleśno 1336), soka= słów. soku, sociti .

II. Imiona własne, osobowe od roku 1340—1375 •    zachodzące.

Aldegut, po pr. ab ar; gut patrz Gaudinis; (daga po pr. lato.)

Alwarnus, (mus) barnus po lit.=kłótliwy, patrz Warginus. Alegarden, po pr. al i garda-gród.

Actole, po pr. akis=oko, tulnint; aukti?

Aniote, po pr. an (przyimek) = słów. vu; jotidit. jotis t. j. jazdu.

Arbuten, po pr. arwis, arwi = prawdziwie; ar przystawka; Bute patrz powyżej.

Wieś Arweiden pod Królewcem, Awei-den pod Są.sburkiem; wid = widzieć, lub

Arwide,

Arwideten,

arwi i dęta t. j. dziecko.

Astiote, 1 po pr. astjadit. iszczas = słów. istu (istny); Astume, 1 as, ast pierwiastek czasownika być; jotis.

Audangen, po pr. audât sien=udać się; au = u (słów.)

dingt = podobać się; po lit. dengtbpokryć.

Auleps, po pr. labbas, labs = (lit.) dobry.

I patrz Baydoths, Boydune.

Aywux? Aweyken wieś pod Królewcem (Bukso?) Bagidoten,

Baydoten,

Balym (yn), uchodzi za niemca; po lit. balyns = okolica błotnista; po pr. pal=pal(ać); bela=biały, (walim?) Bendauken, '

Banduken, Bandun, Bandus, j

Bandauken, I Źródł. band znaczy (po pr. bandât po Bandeko, > lit. bandyti) badać; banda po pr.=użyteczny. Wieś Bendauken p. Orneta Ben-dugen w pow. chełmińskim.

î5l

Bau do, Borin, Bardin, Bellyn, Bartusz uchodzą za niemców.

Baydoths, ) dâ źródł pruski ? dać, baj=bój; baiin-t=uka-Boydune,

rają, po lit. baidimu straszyć, po lit. boju boti, dziś da-boti = uważać, badać; wieś Boy den w pow. Morąg.

Berwike Pasiauten? Berwicze campus, Passiauxte campus pod Elblągiem; po lit. augus dorosły, possi = pół; po prusku pas=słów. pasu: straż; bara^słow. boru: bój.

Plesyn? wieś Ploessen pod Reszlem, Plesin, Pleśno w pow świeckim.

Bundike, po pr. baudin-t = (lit.) bundu = budzić ; wunda po pr.=woda; bon=słów. bon: zabój.

Burit, po lit. buriti=burczyć kogo, burti = wróżyć; po pr. brav = słów. bruvi, kelt. brivi tj. most.

Butelis, po lit. (zdrobn. bute)=domek.

Buy te, (kobieta), po żmudzku : buitis - życie, po pr. bou-ton=być.

Cantele,

Cantil, Cantote, Cautyn ? Cariothe, Coriote,

patrz powyżej Kanthe.

karia, karya po pr.= wojsko lub też kar= joti = lit. jotis, słów. jazdu; po lit. karin, karti = powieszać: wieś Cariot=kehmen w powiecie Darkehmen tj. wieszatela wieś.

Cropolin, po lit. kropili, kropti = oszukać; prusak Kropolto w Pomorz. Kroplainen (Kropoliny) pod Olsztynem; pole Kropolin, Kropien wieś w pow. Ragneta; Kropiten wioska pod Ornetą; po pr. kruv=słow. kruvi tj. krew.

Coititen, patrz. Coitits.

Kaybute, \ po pr. buta i kaja = kój (pokój). Kas, ka =

Keybuto, ) kto, co.

Ketawe, po pr. tâws, tâwa, tawe=ojciec; kaja-ketas= twardy, kesti = kwitnąć.

Kotulne, Camyn; Ko, ku i tulne; Camynis powyżej.

Kussieyn, jezioro Küssen; cosy po pr.= gardło.

| kuningas = książę,

Kuneconis,

Kunico,

Kynsto, po pr. kunst tryb bezokoB pilnować; kinsti po pr.= słow. szczęście (cęsti) więc: szczęsny (porównaj Kynstute.

Daboten, po lit. da = boti = uważać; po pr. dab = dob(ry) joti=jazdu.

•W

Dangil, po pr. dangus, dangon = niebo, podniebienie; podingt: podobać się

Darothen; od niego Çorotowo p. Olszt. po pr. dara = dar.

Dulneco = Tolnico.

j wil-tsoszukać; wieś Diwelkau p. Gdańskiem.

Divil,

Divols,

Dyngon; ding-t, poding-t (po pr.) podobać się; podin-gan (4 przyp.) upodobanie.

Dy won, po pr. Deiwuts = bawiony, epdeiwûtin-t= błogosławić, deiwas, deiws, deiwis = bóg (dëwas, dews po lit. i łot.) diva = slow. diw: połysk. Dywan wódz Bartyi; wieś Diewens w pow. Fischh.

Erwicke, po pr. er=aż, do; wakis = krzyk wojenny.

Gaendobxo, po pr. gana=gonu (gonić) dab = dob(ry).

Gauden, Gaudeto, Gaudyn, Gawin, Gawgen, Gaugen, Gaugein? gau-t=zyskać.

Gedicke,

po pr. rikja, rikis = rządzca, król i źródłs. gand; patrz powyżej: Gedethe.

Gedriks,

Genderik,

Gesteke, po pr. gastbsłow. gosti (gość), patrz Jestico Geydow, po pr. gieide = czeka; geida = żyto, zidati=czekać • (słów); pole Geidow, wsie liczne (Geidau.)

Girdune po pr. gir=twei chwalić=(lit) giriii, girti; gir=

głos.

Glandiem (im) ien.

Glandoio,

patrz Glande; sot = słow. choti (ochota)

Glandeco,

Glindio,

Glansoths,

wieś Glabitsch pod Gdańskiem, Glabus

Glapiz,

Globunen, J pod Chojnicami patrz Glabune.

Mathias Grabow et Jone? (1351).

Godeken, Gotko

Grassute, (kobieta) po lit. grażutis, (e) krasny(a) powabny (a) jeszcze dziś na Litwie to imię — po pr.

grasa = zgroza.

Guncti, Gunthi, Guntho po pr. gumtweizgonić; villa guntein, guntieynis villa = wieś Guntken (Gatki?) — Gunten (Pr. Iława) i Susz i t d.

Jannestinten-stin-t-cierpieć, jauna: młody; jaunas (po lit.) = Jan; Janin w pow. toruńskim, Janina w pow. Jońsborskim.

Jerre,

Gerko,

Jestico (Gesteke), jestock po pr. oznacza kawał roli; po lit. jeszkau, jeszkoti s szukać, badać, dążyć do czego.

Jode, Jude po lit. jode-jeździł, jùdês ruchał się, pracował; juda^ czarna (judas).

Golti, Goltki nazywał lud słów. w XVI wieku w Pru-siech duchy, ludziom dość przychylne; golta = słow. złoto.

Jegoten, Jagoten? po pr. jecuan, jacuan=ziemia Jadźwin-gów; wieś Jegothen w pow. licbarskim ; Żegota ? Jeréj w mowie kościelnej staropolskiej = ksiądz; po pr. Gerw’e = żóraw ; pruskie es = słów. jes.

Iwan, patruelis Blyoth.

Jomen, od niego Jomendorf p. Olsztynem.

Joneke, Jonike jauna; jaunas: Jan.

Istwin, is-twei, is-Ljeść bez przydomku (pruthenus.) Hannus, Hanussus, Hanko, Haniko = Johannes, Heinco = Henryk.

Lamothe, pr. lim-twei=łamać-laims ^szczęśliwy? pole Le-myten.

Leskewang liskis^obóz, łoże; Leske wieś pod Neuteich; wangus = dąbrowa (osada i osiedlony w dąbrowie ?)-liszkę.

Licoken, po pr. lîk-t=obdarzyć; akis = oko.

Łiccoten, \ po pr. likut-s = lichy, mały; jezioro Kocen, Lykoytin, ) ligam wyrok; lygus po lit.=równy: liguku po starosł.: lekki; patrz: Gedeligien i Koyden. Lykusen. Wieś Likusen pod Nidborkiem, Lykusen pod Olsztynem.

Littow, Lytow cammerarius; litu was = litwin-lity? lêts p-łot=lichy.

i po pr. źródł. lub = lubić; za-lub po pr. ! 'ślub; źródłosłów lob=łowić, źródł. lob:

Luben, Lubań,

Nalube,

gospodarować, Lubben pod Bruns.

Madelitz,

po pr. madli-t, madli-ton ' modlić się, pro-Madlitten, 1 sić; maldais maldai= młody, maldiam źrebię;

madla = prośba, pacierz; porównaj łac. modu-s. Malniken, po pr. maldeniks = młodzieniec, dziecię; źródł. pr. malu = mał-y.

Maudin,

Maudite,

po pr. mû-t=myc, po lit. mauditL kąpać, maudinti = zasmucać, mauda: troska; wieś Moditen (maudytyn) w pow. Fischh.

Medyn, po pr. medies (mów medjes)-myśliwy; po lit. medynis = drewniany, medu = miód; wieś Medien w pow. licbarskim.

Melucke, po pr. mils, 4 przyp. milan = miły, po lit. lu-keti = czekać, p. łot. lukot = patrzeć ; wieś Miluken pod Sącborkiem i Szczytnem (Ortelsburg).

Melunen,

Milune,

po pr. mylan, milim miłość; meline = siniec; po lit. melunas = niebieski, siny.

Merike, po pr. mera = słów. meru, miru-sławny.

Merithe j miri-t = (po łot.) mehroht: marzyć; martan,

Merów, ( martim narzeczona.

Merun Nakie; Merun patrz powyżej; po pr. nak = lit. nokti s następować; nage = noga; nagis = krzemień, ogień.

Midawttz, >

po pr. Milê-tâws: kocha ojca? Mily-t= kochać (przymilać się) mily-t-geyts po pr. chleb, żyto, akis^oko, gieide=pragnie.

Milassien, j Milen,    I

Milde,    \

Milegicz, l Milgede, ]

Mileśchen, '

po lit. myslitiumyślić; musilai po pr.= żeby mógł; id (źródł.) = jeść; idis ujedzenie

Mnyslith,

Muselith,

Musligente J (aby miał do jedzenia?) musilai-geno = żona, gun-twei = gonić.

Mokin Mukin; mukin 4 przyp. od mukis = możny ; wieś

Mokainen pow. olsztyński; Mükühen w powiecie heiligenbeilskim.

Monteco,

Munten,

mu-t; man^maniti (mamić); manta: mącić wieś Montken w pow. licbarskim i kłaj-

pedskim.

Myke Wyssike, patrz Mokin; źródł. wisa = sł. wszystek.

\ po pr. mynsis = instran: okrasa; źródł. I men = słów. mineti (pamiętać); po prusku

Myntraw,

Nadraw(e),

Nadrons(ans), ) drawine = (litewsku) dra wis = (łotj drawa :

Noudrouwen, l pszczoła leśna; druwi-t = wierzyć, drowe,

Neodrowe, ' druwe = wierny ; wieś Nadrau pod Oste-roda i Fischausen.

Nakaipe, po pr. kaupti = skupić, gromadzić.

Napragando, po lit. Nepergarditi, neperganditi = nieprze-straszyć; nepergandomas = nieustraszony; napra: hoży: ganazgonić; gand: po lit. giąć.

Nassute, po pr. nasse = nos po lit. nossute = nosek; wieś Nossuten w pow. Gołdap.

Natur, po pr. turî-t (co uczynić z powinności.)

po pr. i lit. nauda = korzyść.

Nautil,

Noyden,

Nedrus, ne-drausus = nie silny, tęgi.

Nergune po pr. nerga, nerje = Nehrung (Nerzeja); isz-nerti = zanurzyć.

*56

Nikte, po pr. neikaut = (lit.) nikti = niknąć.

Niesewant; ni-is-wanso (was) pierwszy zarost; wieś Niesewanz w pow. chojnickim.

Nisdraw, po pr. ni-is-druwit = niedowierzający. Nippergawe, \ po pr. pergalwis = za głowa, kark (nie Napirgawe, j za oczyma?); napra: żywy, hoży gau-t: Nyppergaude ) zyskać, dostać.

Nobande źródł. band = badać.

Nezodis,

po lit. zodis = słowo, mowa; po pr. sadin-t Nenozodis, > sadzić ; po lit. nesodis nie bedzie sadził źródł. pr. sî-d = usiąść, sot = choti slow. (ochota).

dab^dob (ry); no = na.

Nadobe,

Nadops,

kaimis: wioska.

Nokeyn,

Nokeym,

Nosseyns, po pr. nozy=(lit) nosis = nos; po pr. sein = lit. seynyti: być na miejscu.

Nosgewicz, Gedike de. Wieś Nosewitz w pow. Morąg.

Owgulinis, po lit. gulis = łoże, gulinnis, tycząc sie łoża; po pr. owi przystawka = u, znaczy dobrze; gula = goły.

Pachirs, po pr. Packe-lit. pakajus = pokój ; po lit. pakirs= rąbie.

Papulyn, pa=po; pulyn?

Penkune, Pankune po lit. Pen kune^karmicielka ciała (peneti); wieś Penkune na Pomorzu; patrz powyżej: Pene.

Panstle, po pr. Panu-stakle, panu-staklan = stal do ognia.

Parlim?

Pateus, po pr. zdrobn. patowelis = (lit.) patewis: ojczym w sanskr. patis : pan, mąż, wieś Pathaunen w pow. olsztyńskim.

Patulne, wieś PatufVpod Gdańskiem.

ka kotka.

Paustile(n), po pr. paustas = pusty dziki; pausto: dzi-Paustle,

Pensude, peneti: karmić; sud: sąd; wieś Pensau w lubawskim.

*57 —

Perwilte po lit. perwilti = przez nadzieję; wieś Perwilten w pow. brunsb. heiligenb. po pr. i lit. prawil-t = zdradzać.

Plotyme po lit. pludza = plotkarz ; castrum Plut pod Mel-zakiem; tima = słow. tima (ciem(ny).

Preydowe, Kerwike po lit. prieydawo obywało dochodził; preyda dwory pod Kownem; gerwike, gerwiuke = żóraweczek, kirwiukas = siekierka; po pr. karja=woj-sko, wakis: krzyk wojenny.

Preymok, — mûkin-t: prey = prai = prei (pre) przyimek.

Preyture po pr. tûri-t śmieć powinność; ture = powin-nien; pręt = umieć.

Preywlcz, patrz Perwilte. Wieś Preywils dziś Preylowo pod Wartemburkiem.

Prietunx po pr. pria, prio* warownia, (tungis: tęgi) po lit. pritinku, być przystępnym.

Pymsix po lit. pymsik = pierwszy raz.

pund = słow. paditi (pędzić).

Quei od quoiti-t = chcieć; porównaj : Musligente i Quey-

Pundiko,

Pundoio,

Quemusyl, Quemysyl

Queymusle, rams.

Ramotis, po pr. râms = lit. ramus = spokojny: wieś Ra-mutten w pow. Heidekrug i Memel (Kłajpeda); Ramutken w pow. Grudziądz.

Robabe, Ditlenus Wieś Robawen w pow. reszelskim,

Robabe, Heinricus po pr. roaban = pstrokaty; rąbu*

sługa (starosłow.) robić

Rodele, po lit. rodele = dobra rada; po pr. roda = rada. Wieś Rodehlen w pow. Rastemburg, Rodelshöfen pod Brunsb-

Sangawine,

po pr. gautslit. gauti, gawan otrzymać; (sanga = lit. żangas: ruchając się, campus Sangawitten) sens (lit) san, sa, su = z, ze, razem w starosł.: su.

\ (quoîti-t) Sentken w pow. Ełk; ? Senkitten w reszelskim;

Senkte,

Santke,

Santime,

sanda = słow. są.du; sant słów. sę-

Santyrme, Santirme ; sti tj. mądry; lub tima =słow. ti-ma (ciemny).

Sapunen, wieś Sapuhnen w pow. olszt; punę po żmu-dzku = przegroda, zagrodzeni, ponas po lit = pan; su-pani, supana = narzeczona po pr.

Satynk, p. pr. satuin-t = sycić; ten = słów. tini (cienki); sadin-t = sadzić; wieś Satticken w pow. licb. Satty-ken w pow. Brunsb.

Sassin, po pr. sasnis = zając.

Sausange, patrz powyżćj Susangen.

Scalgonen, źródł. skaMit. skola^dług lub skała; po pr. skalus s podbródek, wieś Schalkendorf w pow. Susz.

Schayboth, Skayboth, Schaywoth szaiwa po starosł.= życzliwy; po lit. Zaybutis ^błyskawica. Wieś Ska-botten p. Olsztynem.

S prude, — campus Sprawde; po lit sprusti = ślizgać sie sprausti = pchać. Praust pod Gdańskiem.

Schomis, po lit. szomis^siwy włos.

Scbudden, po lit. zuddin = niszczy, szudins = obwalany; po pr. skûdan = szkodzić (pa-skudny?); wsie Schud-den, Schudienen, Schudeiken itp. w wschodn powiatach — jezioro Schauden poniżej.

Sclode,

Schlodit,

Segilkow, locator in Prohlen bez przyd. pruth. Segilke, Segilkin, Seglykin młyn w Warmii — bona S. źródł. seg^ czynić.

Sinsuten, (Sinsute) Sensutten wieś w Osterodzkiem ; po lit. sudas-sąd.

wieś Schlodien w powiecie Pr. Holandyi, Schloditten w Pr. Iława; patrz Scolaris.

Sintese ?

Sosat = sasiat? sadin-t = siedzieć; suditissadzić. Sormest, po pr. mestan = miasto; mest= miotać. Soyel, po pr. gelso * żelazo.

Stangaw, po lit. stengiu = silić sie, stangus = krnąbrny, tęgi-ród Stangonów w Pomorz.

Stannow, stana = słów. stanu (stan).

Stapon, Sapon po lit. stapaus, stabdau = stanąć, patrz słów. stepu; wieś Stepponaten w po w. Ragneta i Steponischken w pow. Tylża; patrz Sapunen.

Stebin, po pr. stibinis * (lit.) stebas: słup, maszt; stabinno po pr. kamienny; steb=starać się.

Stenante, po pr. stin-t = (lit.) steneti: cierpieć, jęczyć; stenante = jęcząca po lit.; staninti = stojąc (po pr.) źródł. sta; po lit.: pristainas = przystojny.

Stevenis, patrz Stebin.

Stintele(n) patrz Stenante ; \ Steina źródł = (przy) stojny.

Succule, po lit. Sukule = pozdrugotał; sokół? Wieś So-kalen w pow. gerdawskim, inne są polskie, patrz powyżój Zoken.

Supone, po pr, supûni = (lit.) supone = Żupani, wieś Su-ponin w chojnickiem. Kępa suponińska (Supoh-niener Kaempe w pow chełm. patrz Sapuhnen powyżej.

Surgedden, po pr. surgaût= troskać, postarać się; sen-gidaut: otrzymać; patrz Gedaute.

Susen, po żmudzku zusys = gęś; po lit. suseno=zestarzał się, wieś Süssenthal pod Dobrem miastem, dawniej Susental; wieś Suzemin w starogrodzkiem.

Sygen, po pr. segît = czynić; po lit. zengti = kroczyć, sygis = krok.

Study w Pomorz.; otrzyma zakątek Plauzdo; stud. źródł. porównaj z słów. studu = zimno (studzić) i stydu (wstyd).

Szamen, Samen ? po lit. zamas = sum ; zam (same) = lit. zeme: ziemia.

Teutewil; Thewis stryj.; wil-t oszukać; patrz Perwilte; tauta = lud, kraj; zachodzi gdzieindziej imię Wil-taute patrz jezioro Taut. —

Smyd, porównaj Smyge.

i6o —

Tidde obok Sustide zachodzi; rikis = książę.

Tidde,

Tideric,

Toebe, patrz Doybe.

Tolledraws, tülan wiele, drasus silny, śmiały (po lit.) patrz Noudrawe etc.

Trinten, po pr. trin-t * grozić, trinie grozi, patrz Trene.

Tucteyken, po pr. teiks=uporzadzaj (teikut).

Tuledrange, drauga po lit. = drużyna, drasus = hardy ; tûlnin-t.

Tulekoyte, złóż. wyraz; patrz pojedyńcze części.

Tulnegetz, po pr. gieits=żyto, chleb.

Tungebute, złożony wyraz

Thoranis, turit=mieć powinność (co uczynić)

Tuorine,    tuorit=tworzyć.

Tusteres, Tusa (źródł. w tusimtons) = tysiąc; diris tryb

Tustir,    rozkazujący = patrz (od słowa deiri-t) źródł.

ter = słów. tera (cierać) tussis = komar.

Walgioth, Walgot (1365) bez przyd. pruth. po lit. waha = wola, walgyti=jeść, lub też waldyti (władać) i jotisjechać.

Wargassen,

porównaj Warginus.

W arguthe

Warghusen,

Warpune, J polit. Warpa = kłos, wârpas = dzwon ; wieś Warpuhnen w p. Sąsburk’; Gunthe, Namir, Sander et Warpune de Tungen fratres 1349.

Wagnyke, patrz Wagant.

Woyna 1371 canon, i parochus w Ornecie; wieś Woy-nitt w pow. brunsb.

Weitsutz, po pr. waitiâ-t = mówić, vaid = wiedzieć.

Wyndeco, założyciel wsi Windtken w pow. olszt.; porównaj keltyjskie: winda = biały.

Welun, miasteczko Welûna nad Niemnem, tu zginął Palemon, którego mogiłę pokazują; velu stasosł.= wielki.

Wicele, kobieta, żona Miluna (W. Milun hausfrouw): wesela, po pr. wesoła.

Wil, Willun, wilus, wylius=oszust; patrz Welun.

i dają. sie łatwo wywodzić z pru-sko-li-tewskie-

Wiskant, po pr. wisas wszystko — Kante (cierp) nieś wszystko ?

Wissabel, woble= jabłko, wissas^całkiem, bela= biały.

Wissalute, (lutenadwica), wisa=całkiem,

Wissageide, Wisgeide, geide (polit.) śpiewa,, geide po pr. czeka, pragnie.    '

go.

Wissegaude (gaût), Wisseke (Wiske) Wissel-ge, Wissewille, Wissemans (akis=oko).

(po pr. alga = zasługą.) wil = oszust; wieś Wieszwiłło pod Tylżą.

Wope, Wopine, po pr. wupyan = obłok ; wieś Woopen w p. heiligenb. Woppen p. brunsb. i olszt. Woplau-ken w p. rastem. patrz pole Wupe.

Wosil, po lit. wosis=kozioł; po pr. wesela=wesoła.

Wylke , Ponynte, pana (ponika) s ogień, po lit. ponas = pan

Wyruke, po pr, wyrikan (vir) 4 przyp.^meżulek = (po lit.) wyrukas.

111. Imiona własne, osobowe do roku 1424.

Abestich (Abesticke), po lit. ab-stigstu, stigti = mieć spokój, mir, patrz Stygots powyżej; wieś Apstich w pow. olszt.

Barislo, żona Jana de Tungen 1348; bara*borutj. bój. Borzysława ?

Bartko, Bartiko, po pr. bara=słow. boru=bój, walka.

Gela (panna)?

Graystenik, po lit graistau, graystytbcyrklem opisać.

Grambowe, po pr. gramboale=robak pewny ; wieś Gram-bowischken w p. Memel (Kłajpeda).

Grempil, wieś Gremblin w kwidzyńskiem.

Biskupstwo Warmińskie. Tom I.

IÓ2

Gerdis, (gbur in Trumpa 1379) — sołtys wsi Plastwich.

Nyclos Grolog.

Jekil, po lit. jëgiu, pajegimbyć mocnym, nepajêgelis = słabowity.

Calis, po pr. kaLkol(ić) w slow.

Clauko, po lit. = klinać; może = Mikołaj (Nicolaus, Claus).

Kayphe, po pr. kaywe =[(łot.) kehwe = klacz, patrz Na-kaipe.

Kynteyne, po pr. kintu= (lit.) kentu cierpieć; wieś Kin-ten w p. Heydekrug.

Kuinken, Mathis Coyte, Hannus Kolewis, Nikel Ko-ning, Stefan Dawgel, Dittlow, Dibiken , Glinsen, Bayseman, Foysan, Glinsen, Nassuche, Neezdre, Hannus Zame, Nodawe (po lit. nudawe = wydał, zdradzał, patrz u Dusburga, Litwina Nodam, brankę Polkę udającego) Pautelitz dePotilkow (po pr. paute= jaje, po lit. pautelis zdrobn.), Plowonen (po lit.plowo-ju = rubasznie mówić) Poglawun , Pralis (po pr.) pra-lî-t = przelać), Rictawe (rikis, taws ?) Rytwyn, Royte, Sambugen Sany orne, Sampoten, Sopoyten, Surtix, Teduke, Sowir, Andreas Polen, Hannus Polloken, Johannes Algarden, Kunike Sudow, Tollen de Su-pone, Nitzko Tolk,Peter Trusden, Nikolaus Wug-geden i i. p. Z samej formy tych nazwisk daje się wyczytać coraz większe wynarodowienie krajowców podczas tego okresu.

B. POLA JAKO STAROPRUSKIE wspomnione 1. Do roku 1340.

a) po lewej stronie od Łyny.

Arobiten (Arobeten, Areboten) dziś Nalaben p. brunsb. aru, ariiuorzę po lit.; lub ar i bute lub bite.

ió3

Aucti, dziś Schreit i Darethen pow. Brunsb. po pr. auktas = (lit.) auksztas: wysoki, (wyżyna).

Baldingis, dziś Tromp w p. brunsb. po lit. baldingas = łoskotliwy; baltingis = bielawy ; po pr. bela * łot. bals = biały.

Baysen, razem z Sigdus, Nagladithin, dziś Basien w p. brunsb. po pr. baj = bój p. lit. baysus = straszliwy ; wieś Bayzenay na Litwie ; Beiselauken dziś Baeslak w pow. Rastemburk.

Berting pod Melsakiem, (później pod Olsztynem, może przez przesiedlonych ztąd krajowców przezwane). Po lit. berti=sypać; bertings ; sypki zboża; Bärting w pow. Morąg.

Bogathenis (Bogatheus), dziś Tungen od Tungego w p. brunsb. ; Bogeteni w starszej chroń, oliwskiéj ; po lit. bagotas = bogaty, Bagota wieś w Maryam-polskiem ; baga = bogu (bóg).

Bolelaukin nad Runą (Bycze pola) ;-żródł. bola = sta rósł. bólu tj. lepszy.

dziś Pilgramsdorf i Podlechen pow. Brunsb, — bora, borra, -bura s bór: bara = słów. boru -tj. bój.

Borniten, Burniten villa 'dziś Bornitt w pow, Br.

dziś Layss w p. brunsb ; brynyos, brynya^broń, zbroja — burna po lit. twarz, burnyte zdrobn. Bugen, \ dziś Bogen w pow. licbarskiem.

Borowiten. Borwite,

Burwite, Berwicze

Brun,

(Cleynow, camp, et villa nad zatoką dziś Kleenau). Bundotaneys, in terra Wewa pod Melsakiem; wunda = woda; tans, tannans = swój, jego po pr.

Clopotiten,

Klopotyten,

\ dziśóKLurau pow. Brunsb. ; w Pomorz wieś Clapatiten ; Klapaten w pow. Ragneta ; p. pr. klupsis = kolano p. lit. klupti = upaść na kolana — chłop.

Clopłen, Clupein, dziś Klopien p. Br. — wieś Klopowo w pow. chojnickim.

Colkstitien, dziś Lichtenau w pow. Br. kolk w słów. = biodro = po pr. culczi (k^Jsze), tyczey zakończenie, wyrażające w lit. miejscowość. — Kolkau w pow. Wejrowo, Kolkeim w pow. Rastemburk; Kulk pod Szczytnem.

t/l

Calkstein, Kalkstein wieś pod Ornetą ; kalk po lit. = wbijaj ! kuj ! stein = tyczey? Po polsku Kalka, tarcz okrągła; Wieś: JCalkowo w pow. Gołdap, Kalkofen pod Gdańskiem, Kalk, Kalkstein w pow. Fischh. Kalka w pow. Kartus, Kalkappen (Tylża) Kalkeim w pow. Wehlau, Kalkeninken w pow. Labigow i wystiuckim.

Coyk, dziś Schreit patrz Aucti; po lit. kayk, kajik = ukój, uspakajaj : keyk = prze(klinaj) ; kojuke = nóżka.

Cucuten, villa pow. Brunsb. Ku, ko = ku i koyten ; koguty ?

Cumain. dziś Komainen w pow. brunsb. kumaj = kumo-try, kumy — wieś Kumehnen w pow. Fłschh.

Curwe, dziś Kurau patrz Clopotiten; po pr. kurwas,

[ kurwan(acc), woły lit. ; karwe, po polsku krowa, po serbsku krucwa. Wieś Curwe (an der) w pow. Żuława gąb., Kurwien w pow. Jońsbork, Kurwig w pow. Szczytno.

Kawiklowkin, camp, dziś Wolfsdorf, p. licbarski, Kawik -lowkin ; kauk = bies wiec biesowe pole (laukas).

Kaymiten (Caymiten), dziś Heistern w pow. brunsb. po pr. kaymis = wieś ; po lit. kaymiczey, kaymitis = wioseczka. — Kaymen 3 razy w p. labigowskim, raz w pow. Pr. Hollandya.

Kerkus, dziś Krickhausen pow. Brunsb. po pr. kerka, kerko = nurtek — wieś Kerkutwethen p. Tylża.

Keysonis, (nomen viri także), dziś Nalaben patrz Aro-biten; K. wyraz czysto lit. jak Warnkonis, Jodonis.

Kibiten, camp, dziś Kilienhof pod Frauemburkiem.

Kipin, wieś stara obok Bewernik pow. Licbark; iródł. kip(ić).

i6₅

Kirpain, dziś Körpen i Scharfenberg pow. Br. ; Kir-paine (eine) Prusak — wieś Kirpehnen w pow. Fischh , Kerpen w pow. Morąg p. lit. kirpti = rznąć.

Koyden, dziś Wolfsdorf, patrz Kawiklowkin; Keydayny miasteczko nad Niewieżą, wieś Koyden w Osterodz-kiem — Prusak Koyte, Tulikoyte.

Kudyn, dziś Bogehnen ; Kudas po lit. = chijdy ; Kudyn, Kuddyn dziś Kadienen pod Elblągiem nad zatoką, Kudern w pow. Darkehmen.

Kunayn, dziś Konnegen w pow. licbarskim po pr. kaune = kuna, lit, kunas = ciało, kunay = ciała, kui-nas = kół, słup.

Kropiten, wioska na polu Dissemen (patrz poniżej) po lit. kropiu, kropti = oszukać.

Damerow, Damrouwe, Damrua, dombrowia etc. seu quercetus jest wyraz czysto gatunkowy.

Demyta, dziś Demuth, wieś w pow. Brunsb.

Dissemen, dziś Benern w pow. Licbark po pr. dess-impts (4 przyp. dessimpton) = dziesiąty, żródł. des = słów. desiti (znaleść) semeen, (p. lit.) semenis=siemię semeno = makolągwa.

Diwite, dziś Langwiese w p. Br. po lit. diwiti = dziwić, diewite (zdrobn.) bogini, dirwite, rola orna. W olsztynskiem jezioro dewithen, dywithen, diwitten tam też^wieś D. ; Podewitten wieś w pow. Welawskim.

Eldite, dziś Elditten w pow. licbarskim; po lit. eldite, eldziuke = łódka ; el — i dits; dits imiesłów pier-

^ wiastku odpowiadający lit. deti, słów. djeti, sanskr. dhâ = kłaść.

Gayle,

Gailiten,

Gailiten, Galiten, dziś Gality pod Soritten patrz Suryti.

dziś Demuth i Schoenau w pow. brunsb. po pr. gaylis = biały ; obok pola G. : villa, que eueuten proprie nominatur. żródł. pruski gayla = słów. Zylu = żywotny, dziś Thalbach pod Ornetą.

i66

Gedylgen,

Gedyligeyn,

też nomen viri. Na Litwie wieś Gydli-genay, Gydligeyney ; dziś wieś Gedil-gen w pow. Br. (pod Melzakiem) ; G. także w pow. Heiligenbeil; żródł. ged i ilga = długi.

Gekeriten, dziś Kurau patrz Curwe; wieś Jägritten, Gegritten w pow'. Bruns b.

Glebiske, dziś do Appelau par. Langwiese ; lit. glembin, glepti = ślizgać się, glebis brzemię.

Glewiske, wieś dziś Kleefeld.

Granythen, (vel Karuniten) villa 1353 dziś Gronithen w pow. olsztyńskim ; po lit. grandis 5 pierścień gruinas = łysy — karia = wojsko po pr.

Grawdekayme,

vel Grunenberg w pow. Brunsb. — mons qui in honorem dei nunc dicitur Grunenberg.

Graude,

Graudusz i Grauduszen

dziś Kierschienen i Palten w pow. Brunsb. graude oznacza po pr. miejsce drzewami obrosłe, czasem bło-ciste (ugrąńć, grząski, grzęda, gruda) — po pr. graudi-t = litować się po lit. graudus = rzewny ; gràude = grzmiało. Wieś Grauden i Graudozen w pow. Ragneta

w pow. Kłajpeda (Memel).

Grunde, dziś Klausitten w pow, Brunsb. Wsie których nazwisko się składa z Grund zachodzą, w powiatach Heiligenbeil, Węgobork, Pr. Iława, Welawa, Friedland.

Grasuni, należy dziś do Elditten w pow. łicbarskim; p. lit. grazus= krasny; wieś nazywałaby się Grażunay.

Lagamast, dziś do Tüngen, patrz Bogathenis; po pr. lagno = spodnie; laygnan = lice, lag, lęg, lak często; po lit. mastas = łokieć, mas = mes : my mest = miotać, Lagschau pod Gdańskiem, Laggarben w pow. ger-dawskim — Lägs p. pr. Hollandya.

Laswagie, pratum dziś do Komainen patrz Cumain; po lit. Lüswagey = wolni złodzieje wüginas = jagodzisko.

Laukins, dziś do Schreit patrz Coyk i. t. p. laukins po pr= przymiotnik od laukas, lauks: pole, rola, po lit. laukins « laukinis.

Laysen, dziś Layss, patrz Brun ; po pri layzo gatunek glinki; Layzenay wieś na Litwie.

Leylauken, dziś Grünheide pow. Brunsb. Ley powitało może z layzo lub laydis po pr. glina (li-t, leiton = lać) i laukas; po lit. Lelûlaukas = pole puszczyków.

Loysis, dziś Klingenberg parafia Langwalde pow. Br. po pr. luysis = łyś.

Lymite, dziś Lemitten vel Lomitten pow. Licbark ; po pr. lim-twei = łamać, laims = bogaty, po lit. laime = szczęście (bogini Łaima).

Lun, superior dziś Launau, pow. licbarski, żródł. tu szukać należy w słów. jęz: łano, łona, łoni, lunąć. Lunau (3 razy) w pow. chełm. — w pow. staro-grodzkim obwod. gdańsk.

Machicuc, vel Machibuc, vel Malchikul, dziś Layss. kuk kauk, kauks = bies.

Malcecuke, in terra Wewa dziś Mehlsak, malko = drzewo. Biesowy bór? był tam bór święty.

Marim, dziś Peythunen i Perwilten pow. Brunsb. po prusku mary ? morze.

Monetiten bona’, dziś Pilgramsdorf parafia Plastwich = Monetyczey? patrz następ.

Monelaukin nad granicą. Po lit. Monolaukas = moje pole ; Monulaukas = pole czarów.

Mynien, dziś Migehnen, pow. Brunsb. au-minius=zasmu-cony ; myniks (po lit.) = mynikas : garbarz.

Padrawayten, dziś Migehnen (Eiserwerk) po pr. dra-wine = barć (pszczół leśnych).

Patauris, dziś Sadluken pow. Brunsb. pa; taure, daure; po pr. = drzewo, bór.

Pelten, dziś Steinbotten i Lotterfeld nom. viri; patrz prusaka Palten, po lit pelet = pleć.

Perwangen, dziś Perwangen, parafia Lautern, wangus = dąbrową, per 5 za, po lit. perwengti * przezwyciężyć ,* wangan (4 przyp.) po pr. = koniec.

Pelyken, (Petyken), dziś Lichtenau pow. Brunsb., pettis po pr. * łopatka — Pelky ?

Penefeld, dziś Podlechen pow. br. posiadłość Pene’go.

dziś Parlak pow. brunsb. = za pole.

Perlauke,

Sperlauken,

Plissingis, pratrum dziś Tromp patrz Baldingis; po lit. Pliszis = szczelina.

Powels, (in Peulis,) villa dziś Paulen pow. Brunsb.

Poziegen, pratum dziś Kurau patrz prusaka Sygen.

Prayslite,

Praslite,

dziś Altkirch p. Licbark po pr. Pray-lisy-tyos, ochronka na polu dla narzędzi rolniczych — lî-t 5 lać ; prassan = proso - Nazwisko polskie Licbark (Heilsberg) zdaje się przypominać Praslite. —

Prewylten, villa pruthenicalis in campo Sawylten pod Melzakiem; dziś Engelswalde patz nommen viri.

Plastwyken, dziś Plastwich w pow. Brunsb. po lit. pîastu, ëti = bić, bębnić.

Prestitunini, prutheni campus dziś Rosenwalde, powiat Brunsb. patrz Prestitunin.

Profite, Prolithin, dziś Profitten po pr. lî-t = lać ; po lit. Praliti = zacząć padać; broliti = braciszku!

Possédé, dziś Kirschienen i Palten, patrz Graude; po pr. sede = siedlisko od słowa sadin-t = sadzić ; po lit. pasoditi = posiadać, — Sede w licznych wyrazach złożonych.

a granicia illius de P. ; dziś Pettelkau pow. Brunsb.

Pokilkow,

Pötlikow,

Puchusen, Pukhusen, Pokusen, dziś Packhausen pow.

Brunsb. Pakusint po lit. = pokusić,, po pr. paka = po-

i6g

kój ; paku w słów. * silny. Pakus wieś w Żuławie gąbińskićj.

Puringe, pratum dziś Bludau, pow. Brunsb. patrz Klopo-tyten, po lit. ringe, rinke = rechwa, gzygzak; po pr. ringa = słów. rągu (urągać).

Rahnenfełd, Rohnenfeld pod Frauemburkiem 1310; dziś znaczy „ ranę “ w prow. Pruskiej ; kawał pnia ; rona = rana.

Raus, Rawos, dziś Rawusen w pow. Brunsb. po pr. rawys = rów ; (po lit.)=raws, rawas = strumyk, ruczaj, miedzy górami płynący, tak samo w słów.

Regutlauken, bona, vocari debent 1347, dziś Raunau; pruski żródł. reg = lit. regeti:= ujrzeć.

Rogedel, dziś Regerteln w pow. Brunsb. po lit. roges= sanie ; ragis = róg.

Rudecus, Rudicus campus in districto Heilsberg, pod Licbarkiem po prawej Łynie. Rudek boszczyk piekielny Słowian — herb rudnica — familia Rudnickich po lit. rudas = rudy, rudikis pewny grzyb. — Bór Rudenik poniżej.

Sąlmia, Schalmia, dziś Schalmey pod Brunsb.' po’ pr. salmis = dźdźbło, salme = słoma (według Grunowa ; po łot. salmi; wieś Salmeien w pow. Osteroda, Salm w pow. Wałcz (D.-Krone).

Sandolis, Sandols, dziś Waltersmühl, pow. Licbarski. Żródł. sanda = słów. sądu zachodzi często ; po lit. skandolis, skandülis = topielec.

Sawers, Zawer, bona dziś Zagern w pow. Brunsb.

Sawyten, Sawylten, dziś Engelswalde pow. Brunsb. wieś Sawüst w pow. chojnickim.

Schardenyten, dziś wieś szlachecka Scharnick, parafia Wolfsdorf pow. licb. ; szarnig jako prowincyonalizm znaczy dziś tłusty, karmiony, po lit. szeriu, szerti = paść; wieś Schardau (Szkaradowo w pow. Sztum).

Stabegoide, villa, dziś Stabgotten, parafia Gryźliny ; sta-bis po pr. = kamień.

170

Schilien,

Schilgen, Schiligeyn, Syrien ; Posirie,

dziś Schillgehnen pow. Brunsb. Po pr. sylo = (lit.) szilas = bór sosnowy ; szylienay osada tam ; szylinikay, szylininkay mieszkańcy tychże.

Scolyten, dziś do Plastwich, pow. Brunßb. Po pr. Skulî-t, skuliton = upominać się ; po lit. skola = dług mały skolitenay = wieś zaciężna, — wieś Skulten w pow. Morąg patrz Scholin (prusak).

Scudythen, dziś Sommerfeld, pow. Brunsb. wieś Schu-ditten (dawniej scudithin) w pow Fischh. (patrz Schudden nomen viri.)

Scrope, Schrope, dziś Schreit = Darethen, patrz Aucti. Po lit. szàuruppe = zimna woda ; wieś Schroop (po poi. Szropy) w pow. sztumskim.

Sigdus i

dziś do Basien. Po pr. segi-t = czynić, signa-t = żegnać, przeżegnać się, patrz Glande nommen viri.

Naglandithin, ] patrz Baisen.

Spal, oznacza posiadłość wiejską pewnej wielkości i jest prawdopodobnie czysto-appellativum „unam partem vel sortem quae vulgariter Spal nuncupatur.“ Po pr. znaczy źródł. pal = znaleść. — Dział? Wieś Spalienen w pow. Szczytno i Jońsbork, Spalwitten w pow. Fischh. Spalwischken w pow. Żuława gąb Działy, pole w pow. bydgoskim.

Speriti, Speritcze, dziś Peythunen patrz Marim — po lit. iszperiti, iszpereti = wylądz, wysiedzieć (o ptastwie)

Sprawde, dzieś Tüngen, (patrz Lagamast, Bogath.)?

Stabuniten, dziś Stabunken w pow. Brunsb. stabis = kamień; po lit. staubunas-smok, staubonitis=smoczek; w pobliżu była wieś Schwiedergal.

Stigeynen, (Stigein, Scyen), dziś Stigehnen w pow. brunsb. —■ po lit. stigstu, stigsti = mieć spokojność (stygnąć).

i7i

Stolgiten, dziś Hohendorf pow. Brunsb. — na Litwie Stolgiczizey.    .,

Sudithen (Zudithen), dziś Arnsdorf (z Arnoldisdorf) p. Lieb, po lit. sudît = sądzić, sudet, sudeti = złożyć ; sudetine = składnia.

Sugenin (Sugenyn), dziś Sugnienen pow. Brunsb. po lit. suginti = dwuch pastuchów spędza razem trzody gonić, (genno = żona) i su = razem.

Suriti, dziś Kirschienen i Palten (patrz Graude, Possédé etc.) po lit. sury ti= połykać, pożreć, sûriti, sûribsolic.

Swarboniten, dziś Waltersmühl pow. liebarski (patrz Sandolis) po lit. swarbus = poważny, wielkiego znaczenia.

Swenkiten, dziś Schwenkitten pow. liebarski, po lit. szwankus, szwenkus = zgrabny, przystojny.

Surnini, obok Swoben (Nr. 177) aqua quae decurrit inter Surninos et campum Swoben.

Sweyulen, dziś Rawusen, patrz Raus; po pr. swais, swaja 5 swój; ulint = walczą..

Swoben, dziś Schwuben pow. Liebarski; wyraz ten przypomina księcia Suavabuno.

Tewit, dziś Bewernik, pow. lieb. po pr. thewis = stryjeczny brat, po lit., tewitis (zdrob.) = to ojczulek.

Tristin, dziś Appelau, pow. Brunsb., patrz Glebiske; po pr. tresd = drozd?

Troben, dziś Knopen, pow. lieb, po lit. troba = chałupa, huba ; porównaj Bartenntroben ; wieś Troop w sztumskim, Tropitten pod Królewcem.

Tuliten, dziś Tolksdorf, pow. Brunsb., tulnin-t = tulić ; wieś Tüllen w pow. Pilkallen.

Trumpa, dziś Gross-Klenau pow. Brunsb. (T. lacus, fluvius in Pomerania) Trumpaten w pow. Ragneta, Trumpeiten w pow. Żuława gąb., Trumplauken w pow. Wy struć., trumpas po lit. = krótki.

Wene, dziś Glottau, pow. liebarski, po lit. wiena= samotna, jedyna.

17 2

Wewa, terra w której Malcekuke (Melzak).

Wiseeyche, dziś Antiken, pow. Brunsb., po lit. wisas, zawsze; aiszkas= jasny, donośny; eiga = brama, wchód.

Woraine, w połączenia sie wspomina z: Burniten, Seyen, Culwenj, Pokusen, Woynite, między Melzakiem i Brunsberkiem (terra Wewa) worine=pająk.

Wurlawke, (Wurlauke): dziś Wąrlak, w p. liebarskim.

Worlauk, (Wurlauke), dziś Kl.-Tromp pow. Brunsb. woras (po pr. i lit.) = stary, więc: Staropól; wurs = wir ? staw.

Woyniten, (Wagnite), dziś Wognitt, pow. Brunsb., po litews. waynite = bitewka, utarczka 1371, proboszcz Woyna w Ornecie.

Waytenin, dziś Wagten, w pow. Brunsb., po pr. waitia-t= mówić, przemawiać.

Wuppe, (Wope) (nomen viri) dziś Woppen pow. Br. (i olszt.) po lit. uppe, wuppe, upe, uppelis, uppuke, uppite, upużele, uppelukas, uppeluks = rzeczułka ; wieś Woopen w pow. Friedland, Woplauken

w pow. Rastemburk.

dziś Grunau, pow. liebarski; po

Wozo,

pr. wosee = koza, po litews. ozis, wozis = kozioł (wiele złóż. z woz wyrazów w Prusach.

Wosyen, Wosien,[ dziś Dittersdorf p. Frauemburkiem.

Wosgeyn

pod Frauemb., dziś Prengel lub Parengel.

b) po prawej stronie od Łyny. Bartentroben, dziś Battatrom w p. Liebarskim; barteniku trobos? patrz Troben.

Cabikaym, dziś Kapkeim w pow. Liebarskim, posiadłość Kabe’go.

Gredowy, większe pole, które znaczną rolę odgrywa.

Cluteine,

dziś Klotainen w pow. Liebarskim ; po lit. kluti = zawadzać, klutis = zawadka ; klauti = klinąć; klausiton po pr. = słuchać.

Klutein, campus et villa.

Kawniten, dziś Konitten w pow. Licbarskim; po lit. kawot'caver, więc Kawniczey, miejsce schronienia? po pr. caune = (lit.) kiaune = kuna; folwark Konitten, w pow. Pr.- Iława.

Kerns, po kilka razy: kaimis = wioska.

Kibiten, dziś Kiwitten w pow Licbarskim ; po lit. kibiti * drażnić ; Ky witt w Starogrodzkiem, Giebitten w pow. Pr.-Hołlandya ; źródł. „kip“ zachodzi 6 razy w nazwach miejsc, obwodu królewieckiego. — Patrz Kibiten pod Frauemburkiem.

Kelkollen, dziś Krekollen pow Licb. 1336; wieś miała się Deutschental nazywać urzędownie.

] pruthenice ; po pr. laukas = pole, gaidis =

Essweilt,

Laukoslauk, dziś Teistimmen, pow. Reszel, (Pole nad

Lauchogeda, ( pszenica ; laukit = szukać, wieś gaidlauken, w pow. labigowskim. theutonice.

polami).

Lelien, bona dziś wieś Thegsten, po lit. lelis = lelek. Lysien, dziś Weissensee pod Reszlem, patrz Laysen i Loysen.

Medinen, dziś Medien pow. licbarski; medis = bór.

Panscheiesten.

Passiauxten,

dziś Kraemersdorf pod Reszlem, dawniej Kromerowo (od brata biskupa); po pr. Pas = słów. pasu: straż; aukta = wysoki; aug-t = rosnąć; possi = lit. pus: pół.

Pilnik, było pod zamkiem licbarskim położone, pilis=gród. Schardeniten, Schardaniten pod Jeziorami, patrz Scharde-nyten pow. licbarski.

Schumpiten, dziś Kiwitten, pow. licbarski po pr. skuna « Świnia; źródł. pid = nosić.

Tłoko w, districtus, dziś Lokau pod Jezioranami. Tosithieij, pratum in campo Gredowy pod Jezioranami. Quoyge pod Jezioranami ; po pr. quoitit = chcieć.

Parkiten, dziś wieś Parkitten pow. licbarski par = prze;

ketas po lit. = twardy ; kesti = kwitnąć.

Waldio, dziś Napratten, pow. licbarski; po pr. walduns = spadkobierca, walniks = wladzca.

Wuselauken, dziś Wuslak pow. licbarski, Wose-laukas (Kozie pole).

Wuxteniken (Ustnik), dziś Lichtenhagen, pow. reszelski; prusak Bukso.

II. Pola wspomnione do roku 1375. a) po lewej stronie od Łyny. Bebernyk, dziś Bewernik pow. Brunsb. patrz Tewit; po pr. bebrus =bóbr, beberninkas^bobrownik; rzeka Beber, Biber, Bewer w kelt. = mała woda.

Borin obok Wurlauke, pow. licb., po pr. borra = bór, bara = słów. bora = bój.

Curchusadil,

Kurksadil,

Kurchsadel,

Kurke(o)sadel,

przy źródle Passargi, dziś Kurken, powiat Olszt. (Siedlisko, boszczka, Kurchi?) Wieś Kurken w pow. Nidbork, Osterode, Kurkenfeld w pow. Gerdawskim, Kurkowken, tamże.

Garonich, patrz Karuniten, Granythen, po pr. garian, garin ; drzewo.

Kaynyn, dziś Kainen, pow. olszt.; wieś Kainen w pow. Heiligenbeil kaymis = wioska, patrz pole Kawniten

Komalwen, dziś Komalmen. (Mława) ?

Klokis, pratum dziś Thalbach (Galiten) ' pod Ornetą klokis po pr. = (lit.) lokis = niedźwiedź ; Klokes nazywają Litwini wylewy wody migdzy Ty lżą i Rud-; nią; wieś Glocken w pow. Morąg-Glockstein pod Dobremmiastem.

Gudicus terra, dziś Gotken parafia Altschöneberg, pöw. Olszt. ; Gùdai nazywają, flisaków polskich przybywających do Tylży ; gudukas po lit. = Rusinek ; po pr. gudde = krzaki ; Gudas, gudde, dziś pro-wincyonalism, = oszarpanieć.

Nosterpelk, parafia Altschöneberg, po w. Olszt. — Pelky znaczy (lit.) miejsce błociste, kałuża.

Nodathyn, granica obok jeziora Gymmer (po lit.) adatine = z igieł zrobiona.

Ou we pratum, dziś Schafsberg po w. Brunsb., jest proste tłumaczenie : awins po pr. = baran owca, awens po lit. = owca, owen to samo po rosyjsku i illyryjsku. Wieś Owitz w pow. Starogrodzkim, Owsnitz w pow. Baręckim.

Palusen villa, dziś Plausen, patrz Loysis.

Pleśno, dziś Ploessen.

Raistopelk granica, Schöndamerau pow. Olszt., po lit. Raystopelke, Raistopelke znaczy oko bagna; raistas= pelke = bagno ; Reisterbruch w pow. Ragneta.

Reginten pod Ornetą, prusak Regim ; po pr. Reg = lit. regeti = ujrzeć.

Sangawiten, dziś Altkirch, pow. licb. po lit. Sargawiete= miejsce straży; sargs po pr. = stróż.

Sculpain, dziś Stenkienefi pow. olszt. (Stenkayn.)

Smolein, dziś wieś Schmolainen pod Dobremmiastem.

Sparwirde pratum et silva, dziś JSperwatten pow. licb.; sparwa = bąk, osa.

Swaimen, dziś Schwengen, pow. licb., .swaj = swój ; im= słów. im (ać).

Stenebutten, Steinebuten, Steinbotten pow. brunsb. pod Melzakiem.

Tirbelak pratum, dziś paraf. Dietrichswalde (Gietrzwałt) w pow. olszt. W pruskim (4 przyp.) dirbinsnam trzęsienie od słowa dirbin-t trzęść się, po lit. dre-beti = drzeć.

176

Toppis, Tuppis(de), dziś Deppen pow. licbarski, porównaj : San top, Nasantopis, Prusak,

Vamlauken i Lun, dziś Kl.-Tromp pow. brunsb. może= Wanaglauken (wsie dzisiejsze na Litwie) = pola jastrzębie (wanagas = jastrząb).

Wemithen dziś Wemitten pow. olszt.

b) po prawej stronie od Łyny.

Begonithen, dziś Begnitten pow. licb. — po pr. bega= slow. begu (biegać).

Brandotinveld pod samym Licbarkiem ; źródł. pruski brand, brend = słów. brze(mię).

Dercze i Tollauken pod Jezioranami;' źródł. darz = lit. dirznas^słow. drużu ? dzierżyć tulan (wiele) poledauks.

Ermen, dziś Schoen w aide pod Bisztynkiem; patrz co się powyżej mówiło o „Erm-land.“

Gertłauken, dziś Senkitten pod Bisztynkiem; in campo G. villa Rogazen, Rogoźno. — Po pr. gertis=kogut gerta kura-laukas = pole, łąka. Wieś Gertlauken w pow. Łabigowskim po 3 razy; Gertlak w pow. Pr-Iława; Gerthen pod Reszlem.

Gnypstein, dziś Knipstein pod Licbarkiem ; po pr. kna-pios = konopa ; knipti (lit.) ztąd pochodzi ; Steina po pr. = (przy)stojny.

Guniawke, terra koło Wartemburka, po pr. gun-twei= gonić; po lit. gana = dosyć, lauko pola.

Kaipletyn, dziś Kapłitainen pod Wartemb. po pr. kapę, kappis=kopiec ; letś (p. ł.łot.)dichy kaip=jak, pelet=pleć.

Kautyn alias Kropolin, dziś Kropoliny pod Wartemb.; kauthie nom. viri ; po pr. kausin-t = kusić. Wieś Kautern w pow. Welawa; patrz Kropolin nom. viri.

Katmedie pod Reszlem. Po lit. Katmedzay* kocie pole po pr. catto = kot, median = las.

Kirsne, dziś Kerschen parafia Stolzenhagen, po pr. kirt = ciąć, kirdî-t = słuchać ; kirsnan = czarny po lit. Kirsne = cięcie. Wieś Kirsnemune nad Niemnem.

i77

Kyrwin, dziś Kerwienen, wieś ta 133g miała się Strahlenberg nazywać ; kirwaite = kriwaite, w pr. ; porównaj krew, czerw i t. p.

Kusowirog pratum, dziś Bojegsau pod Jezioranami. Sowirog w po w. Jońsbork, Ko = ku polskie źródł. kus = kochać. Wyraz może czysto polski; = Ku-sowy Róg.

Kuntelen, dziś Teistimmen po pr. kuntis = pięść ; źródł. kun-t = pielęgnować.

Kunczen, dziś Rothfliess pod Jezioranami; Kunzen wieś w pow. Fischh. i inne złóż.

Kuntiten, dziś do Teistimmen ; Kunterstein w powiecie grudziackim.

Kykywynne, dziś Porwangen, parafia Lautern; po lit. kikioju, kikioti = chichotać ; Kykioł w pow. mal-borskim.

bona dziś Katrainy ; źródł. pr. kait oznacza Koytryn, jasność, reinas po lit. = pstry; patrzCoyte etc.

bona pod Reszlem; źródł. lag, lęg, łąk w słów. jak też w pruskodit. bardzo pospolity. Legehnen w pow. Fischhausen —

Kaitrin,

Laghinen,

Lageyne,

patrz powyżej Lagamast.

Ladegarben, Laydegarben, dziś Torninen pow., po pr. laydis = glina, garbis = góra.

Lekotyten villa, dziś Lekitten pod Jezioranami (z polskiego)?

Langene villa, dziś Lengainen pod Wartemburkiem, źródł. lang (erlangi) wywyższyć.

Lusyen,

Lusyg-ein,

Nawunseden, dziś Wosseden, pow. Licb., po pr. nauns, nawans = nowy, więc nowe siedlisko ; takich wsi jest mnogo w Prusiech.

Nerweke pratrum, (patrz nomen viri).

Palapin, dziś Polpen, parafia Kiwitten po pr. lape = (lit.) lapins s lis.

iłli de, Lusien dziś Lossainen pod Reszlem, patrz Loysis.

Palusin, dziś Plausen pod Bisztynkiem ; forma czasu przyszł.; au-palusis = znajdzie, źródł. jest pal.

Palayzen, dziś Blumenau, pow. licb. Pollayde = puścizna ; pa-leisti po lit. = puścić.

Potarren, dziś Potarren patrz lacus P. po-târin, po pr. głos, mowa (4 przyp.) po lit. prtarrey = pobłażać ; pudarrey = garncarz ; tarnas = sługa ; przenośnie. kolano, zagięcie.

Poteriten, dziś Potritten pod Jezioranami; po lit. pu-dariczey = garncarzy ki.

Prassyten, villa pod Jez. po pr. prassan = proso.

Pulkaym, Pollekaym, villa pod Jez., kaymis = wieś; polka= polko; po-likt = pozostawić.

Reysen, dziś Reichsen, pow. licb. od rikis?

Zu den Rewsen, dziś Reussen (po polsku Rui) parafia Gr.-Bertag.

Rythabalt, pratum p. Ramsau pow. Wartemb. po lit: Ryta 5 rano, balta = biała ? Wieś Rittebalde pow. Olszt., Rittel pow. Choynicki.

Rugkelayke, dziś Roch lak pod Biskupcem ; rugis=żyto (po rosyj.: roż); laikut = trzymać ; lauko = pole, łąka.

Soriten, Suryten, dziś Soritten parafia Stolzenhagen patrz Suriti powyżej.

Swentegarben pod Reszlem, Tungebuten wieś 1381 pod Wartemburkiem (p. Tungebute).

Walkeim, Wilkekeym pod Jezioranami, po lit. walgytb jeść; p. pr. forma walge-porównaj : waldniks=władzca.

Warpelauke, dziś Worplak, po lit. wârpa = (pr.) warpe = kłos, więc : pole kłosów.

III. Pola wspomnione do roku 1424. a) po lewéj stronie od Łyny. Bochagen, dziś Korbsdorf w pow. Brunsb. (tam gdzie była kiedyś siedziba Bogatyńskich.) Porównaj:

Bochlin w obwodzie kwidzyńskim, Bogslak w pow. Rastemburk, Bogen - Buchenhagen w brodnickim. Baga = Bóg.

Gans pod Dobremmiastem ; (nomen viri).

Garczyn, dziś Garschen, gara = słów. gore ; garian = granica; patrz Garonich.

Garanczen, dziś Gronitten p. ołszt.

dziś Kudippen w pow. olszt.

Grunithen, j Garunithen,

Cassunen, dziś Kaszaunen w pow. brunsb.

Cragen, krayis, po pr. wojsko (krajis, krayis; kragis (Grunów) = dzban ; crays = siano ; wieś Kragau pow. Fischhausen, Kragelischken - Ragneta, Krage-Morąg, Kraghausen-Pr.-Iława, Krayinnen-Goldap. Karixekaymen, dziś do Krickhausen p. Ornetą, po pr. karige = drzewo jarząbowe; po lit. = wieszatela wieś (kariks = wieszatel).

Nekister, Nakister, prutheni de N. pod Dobremmiastem. kesti po lit. = kwitnąć ; nagis = krzemień; źródł. ter= słów. tera (naciera) porównaj : Merun Nakie.

b) po prawej stronie od Łyny.

Ackerpanie. kawał roli (5 włók) w obszarze wsi Sarniak pod Reszlem 1390 r.

Cudinlawke, dziś Rosenort pod Reszlem.

Kirsyn, (patrz nom. viri) dawniej Kyrsinen, potem Waidritten, dziś Odry ty (Odritten) pod Olsztynem. Kleydyten, dziś Kleiditten pow. licb., po lit. klaydus= biedny, gdzie zabłąkać można.

Kloytus, (campus et lacus), dziś Kleits, pow. licbarski. Lawden, villa pruthenic, dziś Lawden, pow. licb. źródł. lava = słów. łowu (łowić).

Maynan, dziś Mengen, parafia Kiwitten, po pr. menig* miesiąc, księżyc; mais, 4 przypadek mayan = mój, maya = moja.

i8o

Rozegythen, dziś Rosgitten, po w. olszt. Ruzoga, dziś Rosoga, strumyk w Galindii.

Sambelauken pod Reszlem, dziś Sarniak ; San = razem, lauks = pole ; same = ziemia.

C. NAZWISKA RÓŻNYCH MIEJSCOWOŚCI wspomnionyeh do 1340 roku.

I. a) po lewej stronie od Łyny.

Algetus (tos), brody w Passarii pod Pettelkau po pr. al = gaszapłata; al = ar-ged-geit.

Banaw (ow, au), strumyk między Brunsb. i Heiligenbeil; 4 wsie B. w pow. Heiligenbeil, między któremi także i „Polnisch Bahnau.“

Baude, rzeka pod Frauemburkiem; bauda = woda: Bauslitten wieś p. Morąg.

Baugen (Bougen, Bowgen), jezioro i pole; po pr. dwi-bugû-t: między dwiema rzeczami bujać tj. wahać się, wątpić, bugo-łęk.

Beber (Bewer, Bibra, Bybir, Bi wer), strumyk, wpada do Orzycy (Narussa, Nartz); wieś Bebernitz w p. baręckim, Beberbruch p. Sztum. Bebruwethen p. Ragneta.

Bludaw, wieś, nomen viri, Bludin bór — Blodow ; wieś Bludau w p. Br. Fischh., Bludischken p. Ragneta, Bludschen p. Gołdap i Pillkallen; bludas = bluda tj. miska.

Boyans, most przez Wajsze pod Melzakiem ; boyan bór po za Warmią, wieś Bojahn p. Wejrowo, Boyeh-nen p. Tylża, Boyen p. Łoetzen.

Buxberg, góra nad wsią Parlak ; po pr. bucus = buk, bugo-łęk; baga = bóg; buchotin stagnum, Buchowe w Pomorzanii, Bochhagen pole. Patrz Buxo, Prus.

Carwomcholmike, miejsce pewne (locus) w pobiiżu Kir-schienen i Palten (Karwan, karbes, karbs, karbis-cholmike (Chełmno, Kolm). po lit. garbe = cześć.

Cogeno, bór nad Passarią, po pr. cugis = (lit.) kugis, kujis = młotek; Ko-gennan? Wieś Koggen pod Królewcem, Koggenbusch, p. Brunsb., Koggenhöfen p. Elbląg., Kogsten p. Heydekrug.

Coswald, bór w pobliżu Schafsberg; Koza, kos; tam jest pratum ouwe = baran; w keltyjskim: coed = bór, więc C. byłoby pleonasmem jak Borwalde (wieś), cosy po pr. gardło.

Cuke, Cukumbrasz (brastum) 1611 w dokumencie: Des Teufels durchfahrt (biesa bród) Kuke, cucum, chu-cum = cauk: bies (biesowe brody). Zródł. „Kuk“ często zachodzi.

Kaunynne, Kawnynne, zdrój pod Melzakiem, tam i dziś zdrój z cudowną wodą, Heilbrunn nazwany, myjący się tą wodą uzyska wzrok stracony; po pr. caune = kuna. — Kaunohren wieś w p. Pillkallen, patrz Kawnitten, pole.

Kaymino, błota pod Głotową, po pr. kaiminan (4 przyp.) sąsiad, kay mis = wieś.

Kogonassantle, kamień w pobliżu Gr. i Kl. Körpen.

Knorre, bór pod Brunsberkiem.

Kriktien, rzeka pod Komainen i w pobliżu Kaarixe-kaymen, pola; w niej „osseke“ ; po pr. krik-twej = ochrzcić, kriktiens = jaskółka; wieś Kröken w kwi-dzyńskiem, Kriegsdehnen p. Tylża, Grichzen p. Kłajpeda (Memel).

Kussie, Kusseyn, Kusaw, Küssen jezioro pod Dittrichs-dorf p. licb. (nomen viri) cosy = gardło po pr. Wieś Küssen p. Pillkallen, Kusfeld p. Wejrowo i_Pr. Holi.

Drewenz (drawanza, dry wanta, drywantfz) rzeka (Dpy#.-ca). wpada do Passagigi, nad jej źródłem: villa pru-thenicalis Drewantz.

IÔ2

Elmone, (Elm, almonia), strumyk pod Konnegen pow. Licb., znaczy tyle co woda.

Gamür, Gaumir, gammere rzeka pod Melzakiem; po lit. gomuris=gardło, wąwóz, patrz wywodź, z kelt. str. . .

Jagoris aqua w polach Swarboniten i Sandolis (Waltersmühl pow. licb.) Mnóstwo złóż. wyrazów na „Jaeger“ może po części spokrewnione.

Labenz, jezioro (Łabędź) w pow. olszt., po pr. labbas= dobry, pobożny, labbings = łaskawy ; wiełe z lab złóż. wyrazów.

Lampten alias Petarn, jezioro pod Dobremmiastem; po lite w. lamtas Ł(lamptas) = uczciwy; tarnas = sługa, przenośnie: kolano, zagięcie rzeki. Patrz camp Potarren.

Lasnicz rzeka pod wsią. Schalmei (Łaśnica?) wieś La-schinitz p. Kartus, Lascheningken p. Wystruć.

Lasmet, rzeka pod wsią Plastwich, met po pr. miotać; może być, że to podobny pleonasm jak Bor-walde, Kos-wald, bo met może pochodzić od mediesGas.

Mandangni, strumyk pod Kirschienen i Palten, po lit. mandagus: okazały (król Mendog); źródł. mand = slow. mud. (zmudzić).

Modis, jezioro (prusak Maudyn i Maudite) po pr. mû-t= myć; wieś Moddien po pr. Iława, Moditten pod Królewcem, Modtken p. Żuława gąb. Modgarben p. Rastemburk.

Narussa (Narta), rzeka pod Frauemb. po polsku Orzyca ; russis, russas = ogier, rumak; sławny ród Russów, (Rutheni, Reussen) od nich wieś Rossen przezwana, nara = mąż; wieś Nartz p. Brunsb. Nardten p. Nid-bork, Ponarth pod Królewcem.

Nasgitrin, most przez Drwęcę pod Tungen; po pr. ski-t = wlać ?

Nemus, sançtum penes Plauten pod Melzakiem.

v\

i83

. Ui

Neria, Nergia, Nehrung, po polsku Nerzeja;” Nesselmann wywodzi ten wyraz od neriu, nerti (lit.) zanurzyć.

Osseke, osieka pod Komainen; wieś Ossiek p. Staro-gród, Oschekau i Oschke p. Żuława gąb. Oszkin, pow. gerdawski, Pasieka pod Brodnicą.

Passaria, Passeria, Passarge, Seria, rzeka Passarga; prusak Passurgo powyżej.

Plausdo (zakątek), angulus, po pr. plauxtine = (lit.) plaus-dine = pierzyna.

Pelite fossatum przy ujściu Wałszy do Passargi, po pr. pile, pilas gród, więc pelite grodek; po lit. pilite = sypanica, pelite=myszka.

Plut (Pluten), jezioro, błoto i zamek warowny pod Mel-zakiem; po lit. plausti = płukać.

Prawes, . jezioro pod Bertągiem, po pr. pra-wed

Prawoszen, J (tryb bezok, prawest) = przewieść, po litew. prawes = przeprowadzić.

Quele, rzeka pod Dobremmiastem, po pr. quelb-tskle-kać; wieś Quellnau p. pr. Hollandą.

Queze, Quezow, jezioro, błoto pod Głotowem, wieś Queetz tamże.

Redos, (Ridos, Riddos), dziś jezioro Grossendorfskie po pr. redos grzęda, rząd, po lit. redas; wieś Red-den, pow. Welawa i Friedland, Reddenau po pr. Iława i kilku innych.

Ruda, woda, (aqua rubra, rothes Wasser) p. Brunsb.

Rosinwald, bór nad zatoką; russis=rumak, może bór przezwany od Russów; jest w pobliżu wieś ich Rossen ; nie ma nic wspólnego z niem. Rose (róża) tak samo, jak Cobbeln, należało tłumaczyć na Ro-ssenfelde, Kobylopole, a nie Rosenfelde (pole róż.)

Ruberc, Rubirge, strumyk pod Bażynami (Basien) pow. Brunsb., birgo, birge, bergueGoże, obóz, brzeg. Miasto Brunsberk, pierwotnie Brusebergue. Ruh-berg, wieś p. Darkemy.

Runa (Ronę), rzeka graniczna; runąć, rona = rana.

Rusełe, rzuczułka po lit. rusele ? dołek.

rzeka i jezioro pod Głotowem; patrz nomen viri; po lite w. ża-bangas = sidło, swais (swój)-wan-

Sabange,

Swaywange,

Sawange, Suwange, gus; banga^fala.

Suną, Saun, Zaun jezioro i rzeka p. Głotowem; po pr. sunis = pies, po lit. saunit^ paplać, zauna = paplacz; zamek Sonnenberg pod Frauenburkiem, gdzie sławna „suponi“ mieszkała, pierwotnie sie Sunen-berg nazywa.

Sardangodi, Sardangadi, granica w pobliżu Schoen-damerau; po pr. sardis = płot (żerdź).

Smorde woda, (aqua) pod Komainen; smorde po pr.= wilczyna, szakłak; Samordey wieś p. Wy struć.

Taut,

Taft,

bór i jezioro pod Melzakiem, po lit. Dawit = dogonić; tautas, tawtas^krzyżak; Musztowtus (imię dziś na Litwie istniejące) = będzie bił krzyżaków; Witołt (Witaut, Witautos = będzie krzyżaków gromił. Po pr. tauta=kraj (en prussikan tautan na ziemi pruskiej) lit. tautadud, kraj, łot: tauta=ob-szczyzna.

Tamissis (Tanusis?) kamień pod Kirschienen i Palten.

Taurusgalwo, góra nad Gr. i KI. Koerpen; tauris=tur więc = bycza głowa.

wmda (aqua) pod Gr. i KI. Koerpen (prusak Tarpi.

Turpele,

Torpele,

Walscha (Walsca, Walske), Walscha Gaumir, rzeka

pod Melzakiem — gomuris= gardło (po lit.)

Weske, Weysike, Weyske, ta sama rzeka co Passaluc;

po lit. westi = prowadzić (i po pr.); wesksprowadź! Waschkonika (Waiscoy, wascoy), rzeka, wpadajaca pod Schoendamerau do Passargi. Wieś Waschke po w. Fischh. Waschken p. Kłajpeda, Waschlaken pod Welawa, Waschulken p. Nidbork, Waschetta p. Osterode.

i85

Wisde, rzeka pod Comainen: źródł. wid s widzieć. Wieś Wisdehnen w pow. Pr. Iława, Wisdehlen pow. gerdawski. Kronikarze opowiadają, że myjący sie w pewnych rzekach, traci lub uzyska wzrok, według mniemania prusaków; patrz Kaunyne.

Wittergarbe, góra w pobliżu Kalkstein po pr. weders = (lit.) wedaris = brzuch, garbis, garbe^góra, garb; 2) garbe=cześć.

Wysne, woda, (aqua), po kilka razy; wissenededum palustre, po pr.

Ylmune, strumyk pod Konegen p. licb. (Elmone, yłme). Wieś Ihnen p. Darkehmen, Elmswald p. Heiligenb.

Ywanthi, rzeka pod Rawusen, par. Plastwich; po pr. ywa, ywas, ywe, ywo = puchacz (Ywan?)

b) po prawej stronie od Łyny.

Alla,, Alna (po pr.) (Alle po niem.) Łyną, największą rzeka warmińska, dzieląca, w biegu średnim (zacząwszy od Dobregomiasta) Warmią niemiecką, dawniej geto-pruską od Warmii polskiej, dawniejszej ziemi galindzkiój, do której bieg wyższy zawsze należał całkowicie. W pobliżu źródła wieś Łyna. AYyraz Ł. znaczy w kelt. tyle co woda i jest niezawodnie zawarty w słowiańskim żródł. słowa p-ły-nąć i t. d.

Absmedie, las pod Klaukendorfem ; abse po pr. = osina.

Ausclode, dziś Blankensee pow licb. po lit. aukszle= płotka, aukszlota (pełna płotek?)

Birdaw, jezioro pod Lautern (Jeziorany),

Kloytus, patrz pole K.

Krakotin, bór pod Reszlem, po pr. kracco, kracto = kos (kruk?) Kratotin, wieś p. Rastemburkiem.

Kaltfliess p. Wartemburkiem, porównaj Calde (palus, błota) calden, caldin, caldeyn i liczne wyrazy „Kalt“ złożone.

Kath, Kat, Gat, bród przez Łynę. Kate = catto = kot, kotka; wieś Katzen liczne złóż. wyr.

Kirmas, (Kirmys, Kirmesse), jezioro i rzeka pod War-temburkiem po pr. kermens = ciało, po lit. kirmis= robactwo ; wieś Kermmusa w pow. Loetzen, Ker-muschienen w pow. Łabigow, Rastemb. Friedl. Pillkallen.

Kirsyn, rzeka pod Dobremmiastem (ród Kirsini.)

Kock, Kockow, Kokowge, jezioro pod Jezioranami, kauks; wieś Kockendorf w pow. Olszt. i Kok win w pow. Kartus.

Cromaw, Crumaw jezioro.

Denaw, Dena, Dein, rzeka pod Reszlem, po polsku Daj nowa; wieś Deunen w pow. Morąg — po lit. dajnûti, dajnot = nucić, daina = piosnka.

Dobrin, jezioro Dobringe, rzeka [ i t. p. Dobrzienen i Dobrzewin w Pru-• ) sach zachodnich.

p. Wartemb. — Dobrin wieś w pow. Złoto w (Dobrogosch (ść) Dobrowola

Dumine, rzeka p. Wartemb., tam polska wieś Daumen, po polsku Tumiany ; po pr. dumis = dym ; dummis= dumnis, dumpne(is) = dół - Dummen p. Żuława gąb. Dumpe w pow. Kłajpeda, Dumbeln p. Stalupoenen.

Gapowido, bór na polu Gredowy pod Jezioranami, po pr. gabt, pagaptis, jakieś narzędzie; po lit. gabawo= żaba, żabsko, Wieś Gapo wo pow. Kartus, Gapa w pow. Thoruń i Chełmno.

1326 otrzyma Padeluche

Geckenstein, (Jeckenstein), góra w pobliżu wsi Medien pow. licb. Po pr. kekti = warkocz, kutas, geguse= lit. gege : kukułka prawo obwarowania téj góry.

Labelles , jezioro in districtu Tlokow pod Jezioranami; labas = dobry; el (patrz Elmone) woda.

Laukappe, rzeka in c ampo Schardenithen distr. Tlokow. po pr. lauks = pole, ape = woda ; po lit. laukas^biały.

Lauken, Lawke jez. pod Jezioranami. Po pr. laukas, lauks (4 przyp. laukan), wieś Lauken w pow. Stallup. i liczne złóż. wyr.

ï8₇

Locazar, Loncasir, Lokaiser jez. dziś Elsau’er-See pod Jezior, lauks i-assaran = jezioro po lit. = ezeris.

Pepecten, piscina in campo Gredowy pod Jezioranami, po pr. pekû-t = pilnować * po-pekût.

Pissa, Pyse, Pisz jezioro i rzeka pod Wartemb. (Pisz nomen viri) po pr. pî-d, pist, pyst = nieść : peuse= sosna. Wieś Pissau w pow. Reszel, Pissakrug pow. Brodnica, Pissanitzen pow. Ełk.

Prap, Prapen, jezioro pod Jezioranami. Prabiske, Pra-bistie bór na wschodzie od Warm.

Rennotwarten, (błota) palus in campo, Gredowy.

Ringasir, Ringuzer, dziś Ringsee pod Jezioranami^ jezioro gzygzakowate; ring-t po pr. = zbierać; Ringen pow. Olecko, Ringlaken p. Welawa, Ring-kowken p. Kwidzyński.

Sagin, (Sagyn, Zayn, Zain, Sayn, Sain), jezioro i rzeka pod Reszlem po pr. segù, segti = czepiać = (lit.) sagiti; sagis = spinka.

Schoticke, Schatiche, rzeka i droga w pobliżu granicy bisk. pod Reszlem ; skokać, skakać ; szetis : przetak. Wieś Skatiken (2 razy) w pow. Welawa, raz w. p. Ragneta , Skatniken p. Rastemb., Skattegirren w p. Ragneta, Schatten p. Rastemb., Schattens pow. olszt., Schattern p. Kłajpeda, Schatlauken p. Ragn.

Synserna, Synsernus, Zinser, Simser, rzeka do Łyny z (prawej str.) wpadaj sen=razem; azaran, eseranjez.

Solyo cmętarz na polu Gredowy, po pr. saule = słońce, soałis = zielsko ; po lit. siilas, solas = ława - wieś Solłau p. Pr. Iława.

Spange,

Spongi,

Spargint, jezioro pod Reszlem po pr. sparts: spory, mocny ; sparyus = murawa gminna : wieś Sparken pow. Jońsbork, Sparau p. Malbork i Sztum,

) jezioro pod Jezioranami. Po pr. spagtan (4 przyp.) = kąpiel; po lit. spange = węborek, ( spangus : ślepy. WieśSpangau p. Starogród. i rzeka.

Vroch; jezioro, dziś Dadaj pod Wartemburkiem patrz Dadaj poniżej. Wróg?

Vuttwin, jezioro pod Reszlem po lite w. uszwint = wylać zalać.

Wirbell,

Wirbin,

Worit. W orkę,

jezioro pod Reszlem. Po pr. wirpis (od słowa werpt): ten co puści, dopuści. — Wieś Wirbeln w po w. Stalupoenen i Wystruć, Wirbe!thal p. Thoruń, Wir-ballen p. Heydekrug, Wirblauken pow. Żuława gab. jezioro p. Wartemb. po pr. wurs = staw. ; po lit. woros = (worine) pająk; woras = stary; wór, worek; Worit jezioro w pow. Sasburk, tamże i villa Woritten; wieś też w pow. olszt. i moragskim.

II. Do roku 137S.

a) po lewej stronie od Łyny.

Ager, Ayers, Ayeris, jezioro pod Schoelitt pow. licb. Po lit. agers roślina, rosnąca po błotach, do żółtej lilii podobna; ażers = jezioro.

Akicz,

Kytz,

jezioro pod Peterswalde (Dobremiasto). Po pr. akis = i) oko, 2) źródło; wieś Skietz p. Złotów, Skieslauken pow. Łabigów i Żuława gąbińska.

Aucul, jezioro, dziś Okalsee p. Gótkendorf, pow. Olszt.

Po pr. auklo = olstro, ayculo 5 igła.

Buchwald, bór pow. olsztyński.

Graudelawken, nemus pod Bertągiem, pow. olszt., patrz campus graude.

Cranz, bór w pobliżu wsi Schönbrück pow. olsztyński kraniec; granica.

18g

Crummensee, jezioro i wieś, pow. olszt. w pobliżu dziś. Gronitten (bona que circa Kurtoyen in Karuniten habuerunt).

Curtöge, Curtoyn, Curtoy, Cort, Kurt = See pow. olszt. Po pr. kurt-eiti = mylić, kurtus = głuchy, kurtis. chart, korto = zasieka (Curt-medien); Kurt-ażers, azéris = jezioro głuche.

Kamynes, jezioro pod Schwuben pow. licb. Po pr. kaimis = wieś ; kaiminan (4 przyp.) sąsiad.

Gilben, (Gilbing, Gilbes, GilbdeJ jezioro p. Alt-Schöneberg p. olszt. — Po pr. gillin = głęboki - po lit-giiibe 5 głąb, otchłań, giliben = w głąb.

Gilmen, jezioro p. Schoenfelde.

Gritegrucz, granica w pobliżu Jonkendorf pow. olszt. po lit. grétégrùcz = upadłbym razem ; greytaygrucz= prędkobym upadł ; wieś Grietischken w powiecie Żuława gąb.

Gunner, Gymmer, jezioro w pow. olszt. (patrz Gaumir) po lit. gomuris = gardło.

Langewyke, bór pod Frauemburkiem, po lit. Lanks- j! wykey; coś po polakach; rok 1863 nazywa lud na h Litwie lank métis tj. rok polski, Lankę polka, lànke= łąka, lànké s zginął, lânka = polaka ; wieś Lanke-witen w pow. Wejrowo.

Likutin, jezioro, po pr. likut-s = lichy; po lit. likuteney = niedobitki ; - wieś Licusen w pow. Nidbork ; patrz nomen viri.

Lymayo, Lyma, Lymange, jezioro pod Schwuben pow. licb., po pr. laim-s = szczęśliwy, po lit. layminga= szczęśliwa.

Marung, Maringe, jezioro, parafia Dittrichswalde (Gietrz-wałt pow. olszt.) Mary = zatoka - Miasto Morąg. — Marg, Marie często w żłoż. wyr.

Mozebruch, (błoto, palus) p. Jonkendorf, powiat olszt. ; po pr. moasis = miech, pęcherz.

igo

Müsing, Mussnyk, jezioro. Po pr. musingis = mogący, możny ; mû-t = myć ; - muse = mucha.

Nerwike, Nerweke, rzeka (patrz nomen viri - pratum). Po lit. byłoby: Narwiuke = Mały Narew; Neris jest Wilia (pod Wilnem i Kownem).

Pluczk, Pluczik, Pluske, jezioro p. olszt. Po lit. Pluszke= gaduła, plotkarka Plausti=płukać. Patrz Plut castrum.

Potarren, jezioro pod Sperwatten, patrz pole Potarren.

Pylwenage, błoto, pod Schoenbriick pow. olszt., po lit. pilwe = w brzuchu, nagas = pazur, szpon, po pr. nage= noga; patrz Merun Makie; wieś Pilwe p. Pr. Iława i Węgobork, Pilwogallen p. Wystruć. Pilwe rzeka pod Maryampolem, wpadająca do Szeszopy pod Pilwiszkey.

Ramteich p. Freimarkt, pow. licb. rams, po pr. = cichy.

Ramio, rzeka, z lewej strony do Łyny wpad., po pr. rams = ramus (lit.) cichy, Ramsau i Ramten wieś w pow. olszt. Ramsen pod Królewcem.

Rauthschoys = Rauxscowe, rauschschoys jezioro pod Altschoeneberg p. olszt, ; po lit. Rankowe = rękawa, odnoga ; po pr. raugus = mleko siadłe.

Rudenik, bór p. Schoenwalde pow. olszt. patrz Rudicus (pole). Wieś Rudnik p. Grudziądz i c złuchow, Rudno pow. S wiecie.

Stoboix, Stobow, jezioro pod Schwuben (Dobremiasto) ; wieś Stoboy pod Elblągiem i t. p.

Saustern, jezioro obok wsi Schaustern, parafia Neu-kokendorf.

Tirbelaws, (Sirbelaws), j ezioro p. Dittrichswalde (Gietrz-wałtj pow. olszt., po pr. dirbin-t = drzeć, patrz Tirbe-lauk, pole tamże.

Tusseyn, jezioro p. Queetz pod Dobremmiastem, po pr. tussis s komar; wieś Tusseinen p. Ragneta. Tusch, tusz często w złóż. wyr.

Wulping, Wolping p, Doroto wem pow. olszt.

IÇ)I

Wungarite, bór parafia Wolfsdorf, pow. lieb. Po pr. anguris * węgorz; wunguritis po lit. = mały węgorz; ztąd Angerburg-Węgobork.

Wumerithen, bór p. Grawden dziś Gradtken (Dobrem.) Warne, rzeka graniczna w pobliżu Melzaku; warna* wrona.

b) po prawej stronie od Łyny.

Alow, Alowe, jezioro p. Parkitten pow. lieb. — porównaj: Łyna, Łynów jezioro, Elmone rzeka.

Amelung, Ameling; jezioro p. Fittichsdorf pow. olszt. ;

po pr. emelno = lit. amalas: jemiołła; Amalunny byłoby* Jemiołłuchy.

Ardingehnen, Arringine, jezioro i rzeka p. Jedzbarkiem, po pr. rink-t = zbierać.

Attirs, Attere, jezioro, dziś Ottern-See; pow. reszelski., po pr. asaran, = ezeran ażers * jezioro. Wieś Ottern pod Reszlem — Ottersteig p. Swiecie.

Aurin, jezioro pod Jezioranami; po pr. wurs = staw, po lit. auszrine = jutrzenka.

Ayern, rzeka pod Klaukendorf pow. olszt. zobacz jez. Agers

Banse, Banze, jezioro p. Gr.-Kellen p. Reszlem po pr. band źródł. = badać, wund * woda; patrz: Banaw, rzeka. Wieś Bansen p. Reszlem, Bensensee pow. Susz (Rosenberg)

jezioro na polu Perwangen, parafia Lautern. Karkes wieś w Maryampolskiem, po pr.birga-karkes* wielka łyżka, warzechę w ; kark. —

Clawoge, jezioro pod Reszlem ; po lit. arklawagey = złodzieje koni.

Cracow, jezioro pod Jezioranami, po pr. kracco = kos (kruk), krokt ipo lit. ryczeć, huczyć. Wieś Krakau

Berlauken, (Birlauke, Birlawke) jezioro pod Biskupcem po lit. Berlaukis = gniade pole, perlaukeney przez (same) pole.

Carken.

Karke,

IQ2

pow. Łabigow, Krakauer Kaempe pod Gdańskiem, Krokow p. Wejrowo.

Crancow, rzeka p. Nikelsdorf pow. olszt. Wieś Krangen p. Starogród.

Cropain, bór pod Licbarkiem. Po pr. crupeyle = żaba, po łot. kruppis = ropucha, żródł. krup-t = kurczyć się, kraupains = parchaty ; po lit. krupes = ospa. Wieś Cropiens p. Królewcem, Kropien p. Ragneta, Krupinnen p. Ełk., Krupoczin p. Swiecie, Kruppa pod Jońsborkiem.

Czeistem, jezioro p. Jezioranami, po lit. czystas = czysty; po pr. skystas: wieś Czyste p. Chojnice i Chełmno Czysto-chleb, Czystobłota, Thoruń, Brodnica.

Kewsis, jezioro p. Jezioranami. Po lit. kewszas, kiauszis, jajko; po pr. kaywe= klacz, wsie Kiwitten, Kibiten? Kiewo p. Chełmno.

Kirssen, strumyk pod Stolzenhagen, patrz jezioro to powyżej (ród Kirsinów).

Kocen, jezioro pod Jezioranami. Patrz Kok, Koko w, jezioro powyżej. Po lit. gocen = długie spodnie, gacie; kauks = bies.

Koysnyk, rzeka p. Prüden, p. olszt. Po pr. coysnis= grzebień-(czesać ?) po lit. kasiniks : wstążką do warkocza. —

\ p. Klaukendorf, pow. olszt., po pr. i kulikas = (lit.) kuliks : kieszeń, wo-( rek; kulić-kulig, po kaszubsku : ( kuling: ptak, pewny, piaskowiec; I wieś Kullik, Kullik pod Lubawa ! i Jońsborkiem.

Kukelinge, Kukulnig (k) jezioro p. Fittichsdorf pow. olszt. (kuk, kauks ?) po lit. lingę-chuśtawka. Wieś Kukeln p. Jońsbork. — Kukel (prowincyon.) = (lit.) kukulys = bochenek Chleba okrągły.

Krakthoy, jezioro w parafii Kleeberg, pow. olsztyński; po pr. kragis=wojsko; po lit. krasztas=kraniec, brzeg; krasztay liczba mnoga. Porównaj: Kraksen, Cragen.

Koysnykulik, (Koyznykzculik,)

Kikiten, bór dziś, wieś Kekiten parafia Lautern.

Mawys, jezioro pod Nossberg (Dobremiasto);. po pr. mû-t = myć; wieś Mawern po w. Licbarski.

Manse, jezioro, manth źródł. = macic, rozruchać.

Mutilis, jezioro, po pr. mû-t = myć - muti* matka; po lit. Meitelis (wieprz) także jezioro na Litwie.

Paypatz, jezioro pod Warnegiten, Wargitten powiat licb. Po lit. niby: Pati y Patz tj. mąż i żona; Patz wymawia się „Potć: słychać niby s niby c niby ć na końcu.

Paypote, jezioro pod Jezioranami.

Pudeling, jezioro pod Biskupcami po pr. poû-t = pić (pouton, poutwei) źródł. pundopędzić po lit.; pudło* pudłas. Wieś Paudling p. Reszel, Pudelwitz pow. Morąg, Pudelkeim, Pr. Iława.

Raxow, jezioro pod Jedzbarkiem (Hirschberg) po pr, ragis=róg, raugas*gomołka - rak ? - wieś Raxow tamże.

Ryn, jezioro i rzeka pod Reszlem; Ryn stary zamek krzyżacki pod Bisztynkiem po pr. rin-kt=zbierać, rindo * żłób; Ryńsk p. Toruń, Rynnek i Rinnek p. Lubawa — patrz Ringazir.

Dadei, JDadey, Dadagen, jezioro pod Jezioranami, po pr. dadan = mleko (doić).

Dewynne, rzeka pod Jezioranami. (= święta woda.)

Dewithen, jezioro patrz pole D.

Grandelawken, nemus pod Olsztynem, po pr. grandis* pierścień.

Gertin, aqua (woda) p. Nossberg (Dobremiasto) po pr. gertis * kogut.

Wieś Glockstein p.

Glockstein, Kńokstein, Knogstin, jezioro pod Reszlem. Patrz Klokis pratum.

Reszel, Glocken p. Morąg, Knochenstein p. Kłajpeda.

Zurtheke, Sorteyke, Sortex rzeka p. Olszt. Po pr. sortis, pa-sortis: żerdź, sarxtas-pochwa. Wieś Sortyka p. Brodnica, Sortehnen, p. Fischh., Sortlak p. Friedl. i Pr. Iława.

13

Biskupstwo Warmińskie. Tom I.

Schanden, Skanden jez. pow. Olszt (Skanthito nomen viri,) po pr. skandin-t Topić; wieś Skandau pow. Gerdauen, Skandlak p. Rastemb.

Schauden, jezioro p. Olszt. (nomen viri.) Sauden) po pr. schaudy-t, schaudi-twebufać; wieś Schaudienen p. La-bigow, Schauditten p. Tylża, Schaudinnen p. Ragneta,

Skuteling, jez.p. Braunswalde p. olszt. sküdan (4 przyp.) = szkoda (po pr.) ski-B wstać.

Sparoge, jez. p. Reszlem, po pr. sparts = spory, mocny.

Sporge, Sproyn, Sprohe, Sproge, jezioro; po lit. spraga = wyłom, sprogtLrozwijać się, pękać (o paczkach). Wieś Sporgeln p. Friedland, Sporken p. Osterodą Sprakten p. Wystruć, Sprehan p. Królewcem.

Stirtazire, Styrtasire jezioro p. Reszel; polit. stirta=pe-wna mała rybka; stirtażeris=jezioro rozgałęzione.

Surwultinge, jezioro (p. Patriken nad jeziorem Ame-lung, P. od Prusaka Peterken).

Swintheynen, Swinthey, Switinge, Swyntengen, jezioro i rzeka; po pr. śwints = święty, świntin-t = święcić, świntian= Świnia; wieś Schwentainen tamże; źródła wspominają, o świętem jeziorze w tych okolicach.

Syrwentin, vSirwinthen, rzeka pod Jedzbarkiem — sir-wis (aqua, woda) = sarna; pruski źrodł, sir=słow. siru (szeroki).

Theystym, Theystymmen, jezioro (patrz Czeistem nom. viri) pod Kekitten paraf. Lautern, dzisiejsza wieś Theistimmen.

Wadang, bór, jezioro, rzeka pod Wartemburkiem; wieś Wadang w pow. olszt.

Waghnie, jezioro pod Biskupcem; po pr. wagis, way-gis = złodziej.

Wangoien, rzeka p. Biskupcem; popr. wangan (4 przyp.) koniec ; wangus = dąbrowa.

Weder, Wedere, Wedir, jezioro pod Reszlem, po pr. weders=brzuch = (lit.) wedaras: żołądek ; dziś wieś Wedern (trzy razy) p. Ragneta, raz w p. Darkeh-

men, Wederau, p. Heiligenbeil, Wedereitischken p. Ragneta.

Wilke, Williken, jezioro i rzeka — wilkis = wilk.

Wypsow, Wypsowen, Wips jez. p. Jezioranami, po pr. Wipis, gałąź; wieś Wieps p. olszt., Wibsch p. Toruń, Wieplak p. Królewcem, Wiepeningken p. Wystruć.

Wyzere, jezioro p. Logienen p. Reszlem — wyse = owies — wisas = wszystek ; assaran=jezioro.

Ylgen, jezioro p. Diwitten, p. olszt., po pr. ilga, ilgi (przysł.)sdługo; polit. ilgas= długi, ilgin = wzdłuż.— Ilgenthal p. Olecko i bardzo liczne wyrazy złożone z tego źródłosł.

III. Do roku 1424. a) po lewej stronie od Łyny.

Bogen, Bougen, Baugen, silva (bór) pod Ornetą; dziś Bürgerwald; baga = bóg.

Dalwinge, jezioro.

Grabelle, strumyk pod Melzakiem ; garbis = grabis (po pr.) = garb, góra, źródł. : ebwoda; p. lit. garbe = część.

Łyno w, jezioro przy źródle Passarii — Łyna po polsku = Alle — jezioro Alow. Wieś Linnawen p. Goldapp, Linnowitz w Lubawa, Linnoweg-Starogród, Linn-witz p. Chełmo, Linowo — Grudziądz. Zapewne i lin w niektórych jest źródłosłowem.

Prausen, jezioro pod Olsztynem, po lit. prausti = myć sie (pro ausi koło ucha). Wieś Prausen p. Heiligenbeil, Praust (zachodzi 5 razów) pod Gdańskiem.

Rammenflys pod Ornetą, po pr. rams = lit. ramus : cichy, spokojny. Rammteich p. Freimarkt i t. p.

Schilling, rzeczułka w pobliżu wsi Opyn, Bludyn pod Ornetą. Liczne wyrazy złożone; silas=sosna.

Sowospanien, palus (błota) pod Dobremmiastem. Po lit. Sawo, (sawasis): mój, twój, swój; sowo po sta-ropolsku: wespół (so wokuplenie). Sowiepolko po w. Brodnica, Sowirog po w. Jańsbork, patrz Kuso-

13*

i gó

wirog w Warmii i Spannis (po lot.) = spange, (lit.) : węborek.

Stenge, rzeka p. Crossen (na polu Bludowe) p. Ornetą ; po lit. stengiu = oprzeć się. Wieś Stengeritz p. Susz, Stenken p. Labigów, Stenkienen p. Olszt.

Steyneken, bór p. Lichtenow (Melzak) (Stenam, Stey-nam nom. viri).

Suardyn, jezioro p. Pupkeim pow. olszt. po lit. suartis* waga, ciężar, (swarzyć).

Wicke, bór pod Tolkmitą = Langewicke?

b) Po prawej stronie od Łyny.

Almoy, Almoyen, jezioro p. Bansen p. Reszlem (patrz elm, elmone). Wieś Almoyen pow. olsztyński.

Bredyn, jezioro pod Bansen, po lit. bredu ^ brodzić.

Caupeaps, rzeka pod Jezioranami; po lit. kauptLskupić; ape po pr.= woda

Craksen, jezioro p. Biskupcem, kragis= dzban, po pr. patrz Cracow, Cragen.

Keytode, { jezioro p. Wuxtenike (Lichtenhagen) p. Je-

Keytyode,j zioran. Po pr. kaitiâ-t = męczyć, katować; po łot.= kaiteht = szkodzić, po lit. kaitinti = parzyć, patrz Coyten, nom. viri.

Gaygelith, jezioro pod Jezioranami. Po pr. gegalis = (lot.) gaigalis = nurek (zdrobn.) po lit. gaigalas = gą-sior, kaczor; gaigalitis to samo (zdrobn.).

Gertepeawne, jezioro pod Wartemb., po lit. girtapea-wnapochłania na pewno; gerti=pić, piawna, pea-wna = pewna.

Ybindephol, (palus tj. słup) w pobliżu Jezioranów. Wieś Ibenberg pow. Fischh., Ibenhorst p. Kłaypeda, Ibenwerder p. Złotowo.

Laukmedie, bór pod Bisztynkiem. Laukas łąka, median bór, pl. laukas = zewnętrzny; l. = bielawy.

Metyngen, jezioro, po pr. met omiatać (metyti po lit.). Metkeim p. Labigow i inne złóż. wyr.

Nadeyn, bór obok boru Samplot p. Wartemb. Na-deina = na dzień, patrz Nodathyn granica, wieś No-dems p. Fischh.

Nordangynyn, Nordingyn, Nerdingen, jezioro p. Wart. po pr. nortye = koszula, nora-nurzyć ? Po lit. Ner-tinga 5 zanurzająca (Nerzeja), (Nor-daugin = pragnie nieba), (Nertinginio = nie masz brzucha).

Purden, Porden, jezioro i wieś w pow. olszt. Po lit.

purtina=wstrząsa; wieś Pordenau pod Malborkiem. Samplot, jez. p. Wart. (Sampoltot nom. viri).

Schaiten, jezioro p. Wart. patrz Schatike, po lit. sze-tis = przetak; Szatijaj lub Szetay, wieś na Litwie; wieś Schattens pow. olszt., Schatten p. Rastemb. Stabynk, jez. pod Jezioran. (stabis=kamień).

Strege, jez. p. Cabienen p. Wart. po pr. strigeno = mózg?

wieś Strecken p. Królewcem.

Trautzig, Drawsken, jez. pow. olszt.; źródł. draud=bro-nić, druwït ufać, drawine, drawa. Wieś Trautzig p. Olszt. Traussen p. Gerdawa, Traussitten, Trau-tenau p. Licb. i wiele złóż. wyrazów.

Weissensee, jezioro, nom. viri, p. olszt. Wieś Weissen-see p. Olszt. i Welawa, po pr. weisin (4 przyp.) owoc, lit. waisus, patrz Wysne.

jezioro p. Wart. Wieś Wommen w p. Friedland.

Womelingen,

Wumeling,

Wumegin,

Sioła (campi), których nazwy podaliśmy, nie były wielkie, ponieważ po kilka sie znajdują w obszarze wsi dzisiejszych, które po większej części miernej są objętości. Zdaniem naszem były takowe posiadłością jednego lub kilku, zwykle spokrewnionych krajowców stanu szlacheckiego, którą to klasę uważaliśmy już powyżej za odpowiednią drobnej szlachcie polsko-litewskiej. Dalej nie noszą nazwiska tych pól bynajmniej piętna pierwotności i starożytności, przeciwnie należy je wyprowadzać po prostu z imion czasowych właści-

cieli z panującego rodu getyjsko-litewskiego, albowiem często od tychże się wcale nie różnią, często przyjmowały zakończenie na iten (po lit. = iczey), kaym i t. p., które tyle znaczy co siedlisko lub wieś. Ostatnie zakończenie zastępuje w późniejszych czasach niemieckie berg, feld, ivald, hagen i t. p., jak z drugiej strony nazwa niemiecka znowu nieraz jest prostem tłómacze-niem nazwy krajowców, jak np. Schafsberg dawniej Ouwe i t. d. Twierdzenie nasze opiera się na bardzo licznych przykładach z czasów chrześciańskich, gdzie mimo to, że nowym osadom krajowców nadawano urzędowe nazwiska niemieckie, takowe jednakowoż nazwę brały od imienia uprzywilejowanego krajowca. W późniejszych czasach coraz większego zniemczenia działo to się wręcz przeciwnie, gdyż krajowcy przyjmowali obok imienia, zwykle chrześciańskiego, nazwisko swych posiadłości, które bardzo często były przezwane od imion swych dawniejszych właścicieli, (de Merunen, de Peythunen, von Tungen, von Glabuhnynen i t. p.) Krajowcy z rodów znakomitszych mieli, jak się zdaje, obok imienia, swe oznaki rodowe, odpowiednio do herbów polskich. Tak n. p. występują w Warmii pod nazwiskiem rodowem: Kropolini, Kirsyni, Karyoci, Schroytines i inni. Bardzo nawet rychło zaczęli używać w dokumentach własnej pieczątki z wspólną zawsze rodowi oznaką herbową.

Co do Litwinów wiemy na pewno, że możniejsi stawiali po narodzeniu syna osobny zamek lub dom, przezwany od imienia nowonarodzonego potomka; biedniejsi sadzili w dzień urodzenia drzewko w sadzie.

Nasuwa się teraz pytanie, której z znanych familii języków europejskich owe nazwy przekazać należy. Niezaprzeczenie mają do nich największe prawo języki geto-litewskie, a to głównie co się tyczy imion osób lub też osad (campi), chociaż i tu wielkie zachodzi pokrewieństwo z narzeczami słowiańskiemi. Przedewrszyst-

kiem zaś uderza pokrewieństwo, zachodzące między nazwiskami pól warmińskich i nazwiskami miejscowości w terytoryum Wangus położonych. Wskazuje to na bliższe pokrewieństwo szczepu „pruskiego“ z szczepem kurońskim, aniżeli z właściwie litewskim. Zdarza się rzadko, aby jeziora, rzeki i inne miejscowości te same - nosiły nazwiska, co krajowcy, przeciwnie zaś posiadłości zwykle na imię właścicieli przezwane zostały. W ogóle zaś pochodzi daleko większa część nazw miejscowości niezamieszkałych z czasów daleko dawniejszych od przybycia Geto-Prusaków. Według naszego przekonania ostały one się odrębnie jako pamiątki z czasów keltyjskich lub fińskich, o ile one nie weszły razem z narodowością w skład języka słowiańskiego. I tak się stało, że starodawne one wyrazy keltyjskie uchodziły po prostu jako słowiańskie. (Egersk). -¹)

Ludność zamieszkujaca’najpierw ziemie pruskie, była małego wzrostu, wnioskując po zabytkach broni i t. p., które w pewnych warstwach diluwialnych się wykopują.

Nie jest to zresztą obojętną rzeczą wiedzieć, z którego peryodu datują się powyżej przytoczone nazwy, nazwiska i imiona. Pochodzą po części z czasów przedchrześciańskich; lecz za czasów chrześciaństwa się także nie mała liczba nazwisk, mianowicie osad, utworzyła, a to w miarę, jak krajowcy nadal w duchu narodowości działać potrafili. Ostatnia okoliczność staje się tu arcyważną, albowiem spostrzegamy, iż liczba za-

x) Względem nazwisk, powyżej przez nas podanych, dwie rzeczy zawsze będą do uwzględnienia, po pierwsze:

Takowe napotykamy, prawie bez wyjątku, wszędzie tam, gdzie Słowianie zamieszkują, lub zamieszkiwali, a to w formie zwykle czyściejszej. (Kładowa czeska po niem. Glottowia!)

Po drugie: nie trzeba zapomnieć, iż w języku litewskim dziś jeszcze żyją owe pierwiastki wspólne,' których znaczenie zgasło w sa-mowiedzy daleko więcej wyrobionego języka polskiego (rink-t* zbierać, zkąd ręka).

chowanych nam nazwisk miejscowości w późniejszych peryodach znacznie się powiększa, bo zakładano coraz więcej osad; tymczasem liczba imion osobowych zmniejsza się już w drugiej połowie XIV wieku, bo zastąpiono je imionami chrześciańskiemi. Imiona kobiet jednakże zachowały się: Buyte, Geruscha, Nadobe, Grasuthe, Barysło, Patulne, Wicele, według pisowni zaś mają i mężczyźni imiona Nadobe i Patulne. Spostrzegamy, że południowa Warmia, po prawej stronie Łyny, dopiero za rządu biskupiego zaczyna się Prusakami zaludniać, że wtedy dopiero powstają wsie z pruskiego przezwane, że Geto-Prusacy bynajmniej nie mają większego prawa do tych części, aniżeli Polacy. Widzimy na jawie, jak nazwiska osad, głównie w południowej, dziś polskiej Warmii wytwarzają się z imion założycieli, a to w czasach stosunkowo bardzo późnych, a ludność polska zachowała te nazwiska, przerobiwszy je nieco dla wygodniejszego wymawiania. Warto się więc zastanowić nad pochodzeniem krajowców, nadającym swe imiona nowym osadom. Zaraz pierwsze nadanie dla krajowców opiewa, iż Prusakom Szinten, pisz, po-gononie et Azowirth udziela się posiadłości ziemskie na prawo chełmińskie, a to w skutek zalecenia do-wódzcy krzyżackiego; obdarzeni mają służyć w wyprawach wojennych „razem z mieszkańcami tych okolic.“ Widać ztąd, że Prusacy ci odznaczali się, walcząc w szeregach krzyżackich, przeciw swym braciom, po drugie, że nie rodzili się na tych włościach, które otrzymali i że może wcale nie pochodzili z Warmii biskupiej. Jak oni, tak wszyscy krajowcy do początku XIV wieku otrzymali swe posiadłości na prawo chełmińskie, podczas gdy późniój „Prusak“ (pruthenus) tylko uzyskał prawo pruskie, czasem nawet obostrzone. Pierwsi więc krajowcy w Warmii, ziemią wyposażeni, byli wojownikami Zakonu, którzy z pewnością nie osiedlili się na majątkach ojcowskich; otrzymali zaś prawo chełmiń-2ÓI skie dla tego, że uważano ich za Niemców, lub, co w owych peryodach to samo tam znaczyło, „za dobrych chrześcian,“ jak to przywilej Kurty’ego wyraźnie opiewa. W niektórych przywilejach wyraźnie stoi, że obdarzony zkądinąd pochodzi, tak: Anthik wierny Prusak z Sambii, Litwini Cleynose et Rexto; Minchil i scurde jako świadkowie I N. 139. Queyramus et Cometris tóż nie pochodzą, z Warmii, lecz uciekli przed krewnymi; Manste, Litwin, uprzywilejowany 1321 roku.

Rządy warmińskie okazują roku 1281 (M. W. I N. 61) swą wdzięczność za to, iż wielki mistrz swoim poddanym pozwolił się przenieść do ziemi biskupiej przez odstąpienie „curie Richenbach, que polonice „Nowe Circwe“ dicitur (pod Pruską Holandyą). Później otrzymuje, według niektórych przywilejów, niejeden krajowiec przedsiębiorczy szczególniejsze łaski ponieważ „osadników z po za granicy przyprowadził,“ a to do południowej Warmii z prawej strony Łyny. Nie podlega kwestyi, że ci osadnicy nie pochodzili z Niemiec lecz z pobliższych ziem polskich, lub pruskich. Osobliwszej łaski udziela się pewnym Prusakom (N. 267) (1334 r.), ponieważ ci nie byli przybyszami, lecz „od naszych starych ludzi pochodzą,“ widać ztąd, że ogół osadników nie był tego pochodzenia.

W opisie granic nowych osadników wspominają się często w nadaniach krajowcy właściciele, jako są-siedzi, lecz przywileju tychże nie znamy.

To naprowadza nas na myśl, że ci ostatni jedynie lub głównie stanowią ludność w biskupstwie już przed erą chrześciańską osiedloną, która została bez przywilejów pisanych. Otrzymywała takowe tylko w razie wywłaszczenia się z ojcowizny i przeniesienia na inne, a głównie na południowe okolice. Są to często wspominani „equites prutheni,“ którzy zwykle zyskali w razie przesiedlenia prawo pruskie z zapewnieniem, że na drugi raz nie mają być (chyba wyjątkowo) przesiedleni.

Prawa chełmińskiego prawie nigdy nie otrzymują., Ludu roboczego nie wspomina się, tylko bezpośrednio, przez udzielanie lennikom prawa „poliayde;“ takowy przenosił się zapewne z swymi chlebodawcami, a może ta klasa nie była zbyt liczną, w Warmii. Tylko jedyny przykład mamy w przywilejach warmińskich, odnoszący się do téj klasy: przywilej z roku 1298 opiewa, że w włości nadanej Jordanowi i Mikołajowi, obok posiadłości Piotra z Krakowa (Schafsberg) siedzi Prusak Sadeluke, który ma obowiązek służenia nowym panom tak samo jak dotąd służył rządowi biskupiemu. Może być, że Sadeluke z lepszego nawet pochodził stanu za czasów wolności.

Niektórzy uczeni wypowiedzieli przekonania swe, I iż bez przybycia Krzyżaków ziemie pruskie z czasem zupełnie byłyby spolszczone. Myślą oni o siłach ma-teryalnych. Tymczasem mamy już na wstępie historyi pruskiej dowody, iż to spolszczenie geto-prusaków odbywało się oddawna, lecz w inny sposób. Trzymając się ściśle ziemi biskupiej, znachodzimy w przywileju z roku 1310 Michała, Polaka, jako wuja (avunculus) synów tłumacza warmińskiego; niezawodnie pierwszymi tłumaczami języka pruskiego byli Polacy lub po polsku umiejąci Prusacy. Nie trzeba tu nawet wielkiej wagi przypisywać podaniom kronikarzy, którzy jak najwyraźniej twierdzą o Prusakach przedchrześciańskich, iż z sąsiadami Polakami żyli, a to głównie średnie klasy, w przyjaźni, dając i pobierając nawzajem w małżeństwie swe córki. — Powrócimy do téj kwestyi jeszcze w dalszym ciągu; tu nadmieniamy, iż wprawdzie nie sądzimy, że pojedyńcze wyrazy rozstrzygają kwestyę narodowości, szczególniej w obec języków spokrewnionych, jak słowiański i geto-litewski; kiedy zaś takie wyrazy występują w znaczniejszym zastępie i w takiej formie, iż je widocznie naród mniej oświecony pożyczać musiał razem z przedmiotem, który oznaczają od wię-céj postępowego, wtenczas nie daje się wpływu zaprzeczać^ Co do Prusaków, jest widocznie cała oświata przedchrześciańska pożyczona od sąsiadów Polaków: wykazaliśmy to ogólnie już w innych miejscach; wyrazy zaś polskie, zachodzące w samych przywilejach warmińskich są: Newod (niewód), borra, laneus, granica, grania (grań = kąt ostry), osieka, aqua Igoris Ywan. (to a może i Mikołaj ruskie imiona —) „Spal“ czyli sors terrae, wyraz który się z litewskiego do dzisiaj wywieść nie dał, jest może przekręcony polski „dział.“ Pecia (in una pecia seu parte 1410) Supon i Suponi (Schuldren = szołdry w przy w. rzeźników elbląg., dennicze=’ denica, starosł. w prawach Labanda); 1257 ugoda między Zakonem i biskupem płockim: centum uncos qui polonice dicuntur (radia). Uncus polonicus = radło ; socha (dziś jeszcze w całej Warmii) znana „Zochep dąbrowa seu quercetum.

Przytoczone wyrazy powinny twierdzenie nasze dostatecznie uzasadnić, zwłaszcza gdy uwzględnimy, że się ściągają do rolnictwa, rybołóstwa, miary i wagi, bo mensura lub pondus wladislaviense często napotykamy nawet w sambijskich przywilejach. Przychodzi do tego prawo pruskie (zasiadujący w komisy i, obradującej o przywilejach rycerzy polskich, Petrus de Grudentz jest może ten sam, który 1306 r. uprzywilejowanym został w Warmii) i świat wyobrażeń religijnych z całym zastępem odnośnych wyrazów. — Polskie nazwiska krajowców jak np. Świnko, de Nosgewicz i t. p. łaskawy czytelnik sam wyczyta z podanego spisu.

Przywilej z roku 1325 wspomina, jako właściciela karczmy pod Brunsbergiem w dawniejszych czasach Polaka Krzyżana (Crisanus) więc na samej północy biskupstwa. — Roku 1287 (I N. 75) zachodzi właściciel Piotr z Krakowa (a grania' Petri de Crakowia) a zdaje się, że Jordan i Mikołaj są Polacy, którzy się w sąsiedztwie jego osiedlili (Schafsberg pod Frauen-

Sądzimy, że to wszystko potwierdza zdanie wyżej wspomnionych uczonych, żę ludność pruska byłaby z czasem spolszczała, lecz sposób spolszczenia tłumaczy sie trochę inaczej, tj. przewagą duchową i wyższością oświaty, a oświata ta musiałaby przecież być dość wysoką, kiedy Prusacy na ziemi chełmińskiej i mazowieckiej setne już mogli burzyć kościoły, wsie i grody, zanim tam Krzyżacy przybyli. Zresztą zawdzięcza cały świat geto-litewski naukę chrześciaństwa głównie duchowieństwu polskiemu; co nawet już pojedyńcze wyrazy „staro-pruskie“ t. j. nadele i ponadele (niedziela i poniedziałek) objaśnić powinny.

burgiem). De Kowal jako świadek często podpisany, Nicolaus polonus, osadnik z roku 1307.

Moglibyśmy liczbę nazwisk polskich pomnożyć lecz nie chodzi nam tu o przybyszów, tylko o ludność, krajową.

Przez wypadki dziejowe zniemczała wielka część ludności krajowej w Prusiech; lecz zachowując pomimo tego pewne cechy obyczajowe, a typy powierzchowności fizycznej, możnaby prawie dziś jeszcze poznać, że była pierwotnie słowiańską a nie geto-litewską.

Że zaś ludność słowiańska nie przybyła dopiero za rządów chrześciańskich, to przyznaje nawet rozsądny Hartknoch, który słusznie zauważa, iż Zakon szukając podpory w własnej narodowości niemieckiej przeciw krajowcom, nie sprowadził sobie bezpieczniejszą jeszcze narodowość słowiańską, o czem przywileja też nie świadczą.

Co się tyczy Warmii biskupiej od zatoki aż do Łyny, złożonej z cząstek pogańskiej Warmii a Pogórzami, niechaj to wystarczy, cośmy powyżej przytoczyli; przypominamy łaskawym czytelnikom jedynie to, cośmy o pierwotnych uprzywilejowanych osadnikach narodowości krajów*ej wzmiankowali, że ich uważamy za przybyszów. Pierwotna zaś ludność krajowa utrzymała się

uciekłszy z saméj północy, najgęściej około Malcekuke, na ziemi Wewa, w okolicy dzisiejszego Melzaku. Tu spotykamy najwięcej właścicieli krajowców, nawet nie-uprzywilejowanych, tu założyła kapituła, w celu wmacnia-nia nowo nawróconych w wierze świętej, wielka wieś niemiecką z kościołem, (Layss) tu był bór święty, cmentarz pogański, kamień kogonassantle, kaunyne źródło (jak i dziś jeszcze źródło z wodą, cudowną moc posiadającą); tu były most boy ans i dalej ku Ornecie i forum Poguzanie, most nasgitrin i wiele innych, sławnych miejscowości. Z okolicy Melsaku poprzenosiła się wielka liczba krajowców wywłaszczonych z posiadłości na drugi brzeg Łyny, jako założyciele osad nowych, którym, a zdaje się czasem nawet całym okolicom, jak „ np. Berting, (Rudicus) nazwiska swe lub dawniejszych swych siedzib nadawali.

Zupełnie inaczej ma się rzecz w obec powiatów południowych biskupstwa t. j. dzisiejszej Warmii polskiej, a dawniejszej ziemi Galindzkićj. Dokumenta najstarsze podają nam tutaj tylko nader skromną liczbę pól tj. osad, któreby można wyprowadzić jeszcze z czasów przedchrześciańskich; zbliżają się takowe więcej do języka polskiego: Pole Gredowy, a naniem: cmentarz Soły o, Tlokow districtus: Gapowido bór, Renno-twarten błoto, Thositieij łąka, przemawiają za polskimi mieszkańcami pierwotnymi, a nie zdają się ustępować przed ziemią Wewa.

Widać ztąd, iż ta ziemia nie była nigdy w stałem posiadaniu geto-litewskich Prusaków. — Ostatni przybyli tu jako osadnicy dopiero za rządu chrześciańskiego, również jak Polacy lub Niemcy, czego dowodem są przywileja. — Powagi naukowe jak np. prof. Bender powątpiewają, a to słusznie, czy okolica Gutstadzka kiedyś do starej Warmii należała.

Według nadań warmińskich, puszcza się zaczynała zaraz od prawej strony Łyny, chociaż i po lewej stro-

20Ô

nie takich miejsc pustych nie brakowało. (Patrz przywileju z roku 1320, 1321, 1329, 1335, 1336, 1339 i jelcze daleko później.) Natomiast mamy ślady po osadach dawniejszych polskich przed przybyciem Krzyżaków istniejących. Tak np. nadaje przywilej z roku 1349 Merunowi Nakie dobra in campo Gunlawke, quem primo Poloni possidebant; a nic nie wzbrania nam tego tłumaczyć -w znaczeniu politycznem, że Polacy tj. Polska posiadała kiedyś ziemie guniawską; również ciemno wyraża sie przywilej roku 1393 (M. W. III N. 277), który wzmiankuje miedzy granicami wsi Schoenflies pod Jezioranami także o „bona poloni“; r. 1390 udziela sie wsi Sarniak pod Reszlem kawał ziemi (5 włók) nazwany „Akerpanie.“

W tych okolicach, nad samą granicą polską położonych, utrzymała się ludność polska na pojedynczych wy karczowanych osadach na puszczy, żyjąc od wieków głównie z pszczelnictwa, rybołóstwa i polowania. Że zaś bartnicy etc. rządowi w tej tu okolicy są Polacy, dowodzi, że oni właśnie z miejscowościami najlepiej byli zapoznani, tj., że ludność polska odwieczną tu miała siedzibę swą.

Kronikarze zacząwszy od Dusburga. podają, iż płeć męzka dawniejszej ludności pogańskiej w Galindii została wyniszczoną przez sąsiadów chrześciańskich, dawno już za czasówr pogańskich. Stało się to w sposób następujący: Gdy płeć męzka spowodowana brakiem żywności dla rozmnożenia ludności, postanowiła pozabijać nowonarodzone dzieci płci żeńskiej, a matkom chroniącym je wykrawali piersi; uciekły się te nieszczęśliwe do ogólnie szanowanej w kraju kapłanki, błagając ją o pomoc i zemstę. Ostatnia doradziła następnie mężom wyruszyć przeciw sąsiadom chrześciań-skim tj. Polakom, lecz bez wszelkićj broni, obiecując świetne zwycięztwo. Stało się według tej rady a Ga-lindianie uprowadzili byli już mnogie łupy z kraju

— źo7 —■

M -lOiT

pierzchłych chrześcian, gdy ostatni uwiadomieni przez zbiegówT, że nieprzyjaciel jest bez broni, napadli ich i do szczętu znieśli. Tak się pomściła kapłanka za zniewagę swych sióstr. Lecz po rzezi przez chrześcian spełnionej, napadli sasiedzi sudawscy biedna Galindią i uprowadzili kobiety i dzieci w niewolę. Odtąd pisze Dusburg obróciła się Galindia w puszczę i jest nią do dziś dnia. — Podanie powyższe zdaje nam się świadczyć po pierwsze o tem, że pierwotna ludność pogańska w Galindii była szczepu słowiańskiego, bo inaczej geto-litewscy sąsiedzi sudawscy byliby pomścili klęskę swych pobratymców nad Polakami, zamiast nadomiar złego, napaść Galindyą i uprowadzić niewiasty i dzieci w niewmlę. Po drugie szuka kronikarz w tem podaniu widocznie przyczyny, aby wytłómaczyć i ubarwić nieco tę okoliczność faktyczną, że za przybyciem Krzyżaków, Galindia nie była w posiadaniu Prusaków, gdyż inaczej Zakon do tej ziemi nie mógł sobie rościć żadnego prawa. W rzeczywistości mieli książęta mazowieccy i kujawscy i tak samo Daniel, książę halicki pretensye do ziemi galindzkićj, jak powyżej już wyłu-szczyliśmy. Zakon zaś obowiązuje lenników niemieckich w Warmii i Natangii roku 1267 (więc po przywileju papiezkim, zabezpieczającym mu Galindia na własność, a krótko przed ugodą, przyznającą Otaka-rzowi Galindią) tylko do służby wojskowej w granicach: Sambii, Natangii, Warmii, Bartii i Pogórzanii; o Galindii nawet w tak ważnej kwestyi nie masz mowy!

Ta ząemia galindzka, wcale nie wchodząca w skład dyecezyi warmińskiej, według pierwszego wypisania granic z roku 1243; styka się na zachodzie z ziemią lubawską, odwiecznie polską, która jedyna z ziem pruskich daje nam przykład, iż chętnie i bez trudności przyjąć gotowa wiarę chrześciańskę, gdy książęta Sua-wabuno i Warpoda darowawszy (1208—1214) ziemię

•m/cavu

. /'

»Ki

Gotfrydowi mnichowi z Łukiny, towarzyszyli mu do stolicy apostolskiej.

Późniejsze napady Geto-Prusaków z północy przytłumiły znowu wiarę chrześciańską. Nieco później zaś przyniosły starania czcigodnego Krystyana tu właśnie błogie owoce, czego dowodem jest ta okoliczność, że zaraz na wstępie podbojów krzyżackich liczni neofici do tychże się uciekają. Według nas niepodlega wątpliwości, że ta część Galindii, która później weszła w skład biskupstwa warmińskiego, dzieliła już od wieków losy \ ziemi lubawskiej i chełmińskiej, mając jak dzisiaj, tak 1 od wieków tę samą ludność pierwotną słowiańską. Wschodnią część Galindyi zamieszkuje od wieków ludność prusko-mazowiecka; od wschodniej granicy Warmii polskiej, zaczyna się i dziś ziemia Mazurów, którzy się od ludności warmińskiej odrębnem różnią narzeczem, obyczajami i, w skutek wypadków dziejowych, także i wyznaniem religijnem, bo zostali za rządów książęcych protestantami.

Po zaprowadzeniu chrześciaństwa napełniła się Warmia południowa tj. polska, jeszcze dziś nazwana, powoli nowemi osadami; wywłaszczonej z ojcowizny drobnej szlachcie krajowej (équités prutheni) na północy biskupstwa, przekazywał rząd zwykle nowe siedziby na południu, po drugiej stronie Łyny, a wiele też z tej klasy właścicieli krajowców szukało w tych stronach przytułku po dobrowolnej sprzedaży swych włości, jak przywileja warmińskie to wykazują; mianowicie utrzymywały się tylko w Warmii polskiej osady przez tę drobną szlachtę krajową założone, których nazwiska patrz w dodatku „przywileje“ pod Nr. 270, I.

Po miastach i większych dobrach rycerskich osiedlili się przybysze z Niemiec, lecz i te miasteczka wnet spolszczały. Masa ludności roboczej i gospodarczej przybyła niezawodnie od zachodu, z Pogórzanii i Pomorzami, z ziemi chełmińskiej i lubawskiej tj. z okolic,

które za wszystkich czasów przeważnie były słowiańskie. Ta ludność przekładała łagodne rządy warmińskie nad panowanie krzyżackie, ku wielkiemu nieza-dowolnieniu Zakonu.¹) Była ona po większej części pochodzenia czysto polskiego, lub, aż do imion, spolszczonymi geto-Prusakami, z których mniejsza część może, polskim językiem nie władała. Przedniejsze szczególnie rodziny ostatnich, zachowywały imiona rodowe tj. geto-pruskie, aż do późniejszych wieków, chociaż od dawna były zniemczone, lub w Warmii polskiej spolszczone, a tym sposobem przechowywały się takie nazwiska nowych osad od imion założycieli przezwanych, a to w formie dla języka polskiego nieco przekształconej; tak samo zachowały się właśnie tutaj, wśród narodowości słowuańskiój, wyrazy starsze z peryodu kelto-słowiańskiego, daleko wierniej aniżeli gdzieindziej. Albowiem już Łukasz Dawid znajduje to osobliwszem, że właśnie Polacy zatrzymali w używaniu stare nazwiska krajowe (pruskie) n. p. Kwidzyn (Marienwerder) Susz (Rosenberg), ^Prabuty (Riesenberg) i t. d. Tak nazywa, np. lud polski wieś Mensgut, powstałe zwisko z Menzelsgut, dziś jeszcze po dawnemu Szwer-suty i t. p.

samo

na-

lassssBssaÄ

W przywilejach warmińskich zachodzi okoliczność zadziwiająca tj. ta, że one rozróżniają tylko narodowość pruską obok niemieckiej, podczas gdy równoczesne nadania krzyżackie pod tym względem są dokładniejsze. Lecz wiemy dobrze, iż narodowość pruska jak

b Jako próbkę polityki zakonu co do krajowców, przytoczymy następujące miejsce z przywileju Dypenowa z roku 1242. Ceterum libertatem lrabeant liaec omnia et alia bona sua ex omnia nacione ho-minibus collocandi (sprzedać Polakom nie wolno według przywileju z roku 1236) dummodo prutenis si quos locaverint in eis, eundem rigorem quem nos nostris prutenis injunxerimus, injungant et ipsi (Vogt C. d. pr.)

14

Biskupstwo Warmińskie. Tom I.

2IÖ

nie istnieje, tak nigdy nie istniała, i że_ „pruthenos“ znaczy tyle co krajowiec, w zrozumieniu czysto polity-cznem; jest to człowiek z praojców na ziemi pruskiej urodzony, tak, iż tam gdzie dodatek „polonus“ w starych dokumentach warmiń. wyraźnie zachodzi, przypuszczać należy, iż zwykle mowa jest o przybyszu z po za biskupstwa, chociaż dodatku tego i w takim razie zazwyczaj nie masz, ponieważ Polacy, bądź to duchowni, bądź osadnicy, lub słudzy biskupi, przybyli jako chrześcianie, a wyznanie rzymsko-katolickie, obejmując wszystkich ludzi, górowało w owych czasach bardziej niż kiedykolwiek nad różnemi narodowościami. Z tego też powodu uzyskali pierwsi, na ziemi warmińskiej włośćmi obdarzeni krajowcy prawo niemieckie tj. chełmińskie, ponieważ uchodzili za dobrych chrześcian. — Później w XV w. (1444) rozróżniano już w rozporządzeniach kościelnych Polaków od Prusaków, lecz nie trzeba tu o tern zapomnieć, że dekreta synodalne ściągały się na cały obwód dyecezyi warmińskiej, więc aż do Sambii i Sudawii; z drugiej strony wzmagała się drogą naturalną także ludność polska, skupiała się po gminach parafialnych i wzrastała przez spolszczałych geto-pru-saków.

Twierdzić zaś, jakoby przed wzmiankowanemi rozporządzeniami w ogóle polska ludność w Prusiech nie istniała, dzisiaj nikt nie powinien, szczególnie, że nikt nie umie określić bliżej czasu przybycia Polaków, chyba ogólnikami niczem nie uzasadnionemi. Tak / twierdzi też Toeppen (Geschichte Masurens), iż ludność polsko-mazowiecka już istnieje w wschodniej Galindii od czasów niedoścignionych. Nareszcie chodzi tu głównie o masę ludności nieuprzywilejowanój, która w kwe-styi narodowościowej wszystko stanowi, a nie tak bardzo o pojedyńcze osoby nadaniem obdarzone. — Kiedy zresztą w XV w. mowa jest o parafiach polskich, po-

winno każdemu być jasnem, że przecież parafie całe zkądinąd się w całości nie przeniosły.

Przystąpmy teraz do obrazu, który nam skreślają kronikarze szesnastego wieku o tak nazwanych starych Prusakach, swych współczesnych. Przypuścić przecież należy, iż każdy uważa tych Prusaków za potomków ludności XIII, XIV i XV wieku, gdyż ich zkądinąd wyprowadzić nie można, a kronikarze sami ich za nic innego nie uważają.

Kronikarze wspomnieni są ludźmi pod każdym względem wiarogodnymi; piszą o ludności współczesnej, między którą żyją, lub dopiero co wygasłej. Co oni opowiadają o dawnych czasach, nie myślimy tu przytaczać, ponieważ na lepszych dokumentach nasze opowiadanie jest osnute. Lecz co do owych czasów, zasługuje nawet Szymon Grunów na wszelkie uwzględnienie, gdyż to, co on podaje, wszyscy inni potwierdzają. Według wszelkich więc doniesień historycznych, była ludność krajowa w XVI a miejscowo nawet w XVII wieku, choć na pozór chrześciańska, w sercu jednak oddana starym zabobonom pogańskim. Obyczaje i obrządki pochodzące z czasów przedchrześciańskich, przedstawiają nam dawniejsze życie w całej pierwotności ubarwiając i strojąc to życie czasem we wdzięki prawdziwie poetyczne.

Przekonujemy się z nich naocznie o słowiańskości południowych Prus, tern bardziej, że do nich głównie opisy kronikarzy się odnoszą.

Nasamprzód jest to zjawiskiem nie małej doniosłości, że starzy niby Prusacy, w wspomnionych co dopiero okolicach, według wiarogodnych podań kronikarskich, mówią językiem polskim, przeplatanym wyrazami geto-litewskiemi. Nie są to spolszczeni w późniejszym dopiero czasie innoplemieńcy, jak uczeni niemieccy utrzymują. Albowiem zachowane nam przemówienia, są to urywki, pochodzące z przedawnych

czasów pogańskich, w stałe formułki ujęte; dla tego podali je autorowie, o ile możności dosłownie, niestety przeważnie po łacinie. Owe urywki z przemówień, obyczajem, starością i uczuciem religijnem uświęcone, nie byłyby się jako takie tak długo zachowały, gdyby to nie mowa praojców, gdyby to język obcy, czego zresztą żaden z autorów nie ma na myśli.

Że zaś wszystkie obyczaje i przemówienia, które nieco później podajemy są czysto-pogańskie, ztąd wynika, iż krajowcy ci geto-litewskiego pochodzenia nie byli, chrześcianami albo też że dawno już spolszczeli, zanim się stali chrześcianami, a to w czasie, kiedy jeszcze naród polski był pogańskim, od którego wyobrażenia religijne i obrządki pogańskie przyjęli. Ostatnie przypuszczenie zdaje się, co do wielkiej części ludności geto-litewskiéj być bardzo prawdopodobnem. Tu tylko wzmiankujemy że już Stender autor gram. łotyszowskiój (Mitawa 1783) to samo twierdzi, przypisując ten wpływ religijny na cały świat geto-litewski Rusinom, na co się ostatecznie jako na małą różnicę stanowiącą okoliczność, zgadzamy.

Przystąpimy teraz do skreślenia niektórych objawów życia, ludności tak nazwanej staro-pruskiéj. —-Bardzo często wspominają się, a to po wszystkich ziemiach pruskich, tak nazwani wajdlarze (guślarze), następcy dawnych wajdelotów¹) ludzi poświęcających niby swe życie służbie bogów. Oni chełpili się wiedzą o rzeczach po za okres rozumu ludzkiego sięgających, udawając, że umieją odgadywać przyszłość, że mogą za pomocą bogów przywracać pomyślność i szczęście komu zechcą, oddalić lub zniweczyć wypadki nieszczęśliwe i t. p. Zagadnięci dla czego sami, będąc

w posiadaniu takiej wiedzy, zostali w biedzie, odpowiadali, iż taka jest wola bogów. Byli to ludzie starzy, żebrząci i wyzyskująci łatwowierność ziomków, oszuści lub też sami siebie oszukiwali. Obawiając się srogiej kary ze strony rządu chrześciańskiego, używali wielkiej ostrożności, aby uchodzić przed bacznem okiem księży za dobrych chrześcian. Radzono się ich w wszelkich wypadkach, gdzie ciemnota lub nie-dołężność ludzka radzić sobie nie umiała, a mianowicie w chorobach, w przypadku kradzieży i w tysiącznych przygodach życia ludzkiego. Oni występują na ucztach ludności wiejskiej w roli głównej, jako ofiarujący bogom zwykle kozła, często też wieprza lub wołu tłustego, na którą to ofiarę kilku gospodarzy, cała wieś lub kilka wsi sąsiednich się składały. Szymon Grunow, mnich z Tolkmity, o 2 mile od Frauenburga twierdzi, iż on mimowolnie stał się świadkiem podobnej uroczystości, i że go tylko znajomość języka pruskiego od śmierci wybawiła. (Sta noussen rike = to nasz pan, mieli wołać.) Dodajemy tu nawiasem, że uczeni bardzo powątpiewają o znajomości języka pruskiego Gru-nowa; podane przez niego wokabuły uważa uczony Nesselmann za łotyszowskie.

Opis jego zgadza się z obrazem, jaki nam przedstawił Łukasz Dawid, radzca tajny pierwszego księcia pruskiego. Ostatni twierdzi, że podane przez siebie wiadomości czerpał od człowieka wiarogodnego, który jako podrostek razem z rodzicami brał udział w podobnej uczcie.

Co nam Dawid podaje, odnosi się wprost do Warmii polskiej, gdyż sam urodzony w Olsztynie, twierdzi, że za jego czasów wielu „Prusaków“ oddawało się pod Olsztynem bałwochwalstwu. Według tych opisów schodzili się liczni krajowcy, będąc rzekomo chrześcia-nami, potajemnie u jednego gospodarza, mężczyźni

i kobiety, zazwyczaj tylko dorosłe osoby. W wielkim pokoju lub też w stodole na bojewicy, przerżnął wajdlerz gardło w górę wzniesionego kozła, używając różnych ceremonii i modłów przy tern. Krew wytryskującą zbierano starannie w naczynia, ażeby kropelka nie spadła na ziemię; tą krwią kropiono bydło, aby je ochronić przed chorobami. Mięso ofiary gotowano z wielką ilością soli w ogromnym kotle. Tymczasem rozniecono ogień z chróstu, w długi rząd poskładanego. Koło tego ognia po obu stronach zasiedli w dwóch długich rzędach mężczyźni, którzy przez płomień dorzucali sobie ciasto, na ten cel przez kobiety przyrządzone, aż je tym sposobem upiekli. Gdy wszystko do uczty było gotowe, odprawiał wajdlerz rozmaite ceremonie, modły i dziękczynienia bogom ; potem ucztowano, co w końcu przechodziło zwykle w należytą pijatykę. Przy niektórych sposobnościach pił wTajdlerz, a po nim wszyscy z miski drewnianej, którą trzymał zębami bez pomocy rąk; wypiwszy, rzucał ją przez głowę na ziemię, a potem ją na nowo napełniano i koleją pito. Na ukończenie wspólnej uczty składał wajdlerz winne bogom dzięki aż nareszcie rozjechano się ostrożnie. Uczty takie urządzano w celu przebłagania bogów, w przypadkach niepomyślnych, a to jeszcze w XVII wieku.

Regularnie zaś odprawiano je na wiosnę przed uprawieniem roli, dalej krótko przed rozpoczęciem żniw i zaraz po ich skończeniu, a to na cześć bożyszcza Zie-miennika, którego uczony Hartknoch uważa za tego samego, co Pergubrius lub Kurcho (Kurche, Gorche, Corcho i t. p.). Modły przy téj okazyi odmawiane, są treści rzeczywiście pięknej i wzniosłej. — Zdaje się, iż także biograf św. Wojciecha ma na myśli te uczty, gdy powiada, że Prusaków bogiem jest żołądek (Pru-theni, quorum deus est venter). Wspomnione święta żniwowe nazywały się zazinki i ozmki (Hartknoch pisze według swych źródeł zazinek i dozinek i sam wy-

prowadza te wyrazy od wyrazu polskiego żąć); są to istne nasze dożynki dzisiejsze.

Ziemiennika t j. Kurchona posąg robiono co rok na nowo po żniwach, a zeszłoroczny wtedy rozbijano.

Są to widocznie obyczaje słowiańskie, a może właśnie przyjęte przez Geto-Litwinów od podbitej ludności słowiańskiej, które się tak długo u ludu wiejskiego utrzymywały. Bożyszcz Ziemiennik- Kurcho jest jedynym bożkiem, któremu ludność krajowa w Prusiech cześć oddawała, i o którym świadczą dokumenta prawdziwie wiarogodne, na co także uczony Nesselmann ponownie już zwrócił uwagę.

W końcu nadmieniamy, iż Tadeusz Wolański umieścił w swych Listach o starożytnościach słowiańskich rysunki kilku numyzmatów, bitych na cześć Kurchona przez pogańskich książąt pomorskich. — Dąb stary, Kur-chonowi poświęcony w Heiligenbeil, po słowiańsku swente mesto, według podań kronikarzy, miał pierwszy biskup warmiński Anzelm ściąć siekierą, zkąd nazwa Heiligenbeil, t. j. święta siekiera, powstała. Dziś wywodzą ten wyraz od Hail-pilis = miasto nad zatoką.

Obyczaje ślubne opisuje nam Wolfgang Dietmarus (Wolfgangi Dietmari Typographi Elbingensis Chroni-con Prussiae) a według niego Hartknoch następująco:

Krótko przed dniem ślubnym zapraszała zwykle panna młoda krewnych i przyjaciół swoich do siebie na ucztę. Gdy się zeszli, prosiła ich, aby wspólnie z nią opłakiwali rychłą stratę panieństwa, dotąd strzeżonego, zaczynając swe żale w te słowa: O hue, o hue, o hue, (halele, lele, lele); kto ojcu i matce mojej później będzie łoże pościełał? kto im nogi umywał? kto ognia strzegł? Najukochańszy piesku, najukochańsza kózko, świńko i t. d., kto wam później strawę będzie dawał? i t. d. Po skończeniu tych wyrzekań krewni zaprowadzili pannę młodą do komina, gdzie się znowu odzywała : O hue, o hue, o hue ! „Mój miły, święty Po-

2IÓ

nike!“ Któż później, aby cię żywić, drzewka poprzy-nosi? żeby ojciec i matka członki swe niekrwiste mogli ciepłem ogrzewać? któż cię później będzie obsługiwał? i t. d. — Szkoda, iż kronika podaje nam te żale w niezupełności a to po łacinie. Że w rzeczywistości były polskie, nie podlega kwestyi. Podajemy je tu w łacińskim języku: O hue, o hue, o hue! quis patri et matri meae lectum postea sternet? quis ipsorum pe-des lavabit, quis ignem servabit? Charissime catelle, charissima gallinula, suscula etc., quis vobis deinceps pabulum praebebit? O hue, o hue, o hue mój miły Po-niku! quis in posterum ad te alendum ligna portabit, ut pater, ut mater membra sua exsanguia queant ca-lore fovere? quis te in posterum fovebit? etc. — W podobny sposób narzekali także krewni, lecz w końcu pocieszali pannę młodą,, prosząc, by się nadto nie martwiła. w dzień ślubny przysłał jej pan młody wóz, na który wsiadając, z krewnymi jechała do niego. Przybliżywszy się do jego domu, wybiegł jej naprzeciw który z towarzyszy młodego pana, trzymając w jednej ręce palące się drzewo lub powróz (torris), w drugiej zaś naczynie z piwem, i obiegając wóz po trzy razy, wołał : „ Jakeś strzegła ognia u rodziców twoich, rób to samo w domu kochanka twego.“ (Kronikarz oddaje te słowa w języku łacińskim). Potem woźnica panny młodej, pięknie ubrany, a który się zwał kellewese, zajechawszy przed dom pana młodego, zeskoczył z wozu lub konia i pozostawiwszy wszystko, wpadł do izby, gdzie usiłował siąść na kreśle, pokryciem (pulvinar) i ręcznikiem osłoniętem, podczas gdy goście wrzeszczeli: Kellewese, periothe, kellewese periothe! tj. kellewese (?) przychodzi. Gdy mu się udało na pierwszy skok zająć miejsce na krześle, otrzymał w darze ów ręcznik; w przeciwnym razie wyrzucono go za drzwi (naturalnie w żarcie). Potem usadzono na tern samem krześle pannę młodą i pito do niej z naczynia płaskiego (ex

-    217    —

patera), poczem podniesiono ja w górę i zaniesiono do komina, a krzesło niósł za nią. kellewese. Tam usadzono ją, a wtedy myto jéj nogi, wodą tą pokropiono zaś łoże małżeńskie, gości, sprzęty i zwierzęta domowe. Potem zawiązali pannie młodej oczy czerwoną zasłoną i usta posmarowali miodem. Tak oprowadzono ją do drzwi wszystkich izb, kazano przytem zapukać z temi słowy: trauke, trauke, tj. trącam, pukam. Przy wszystkich drzwiach obsypywano ją pszenicą, żytem, jęczmieniem, owsem, grochem, makiem i t. p. Przytem zapewniał ją gość, noszący za nią worek napełniony temi fruktami, iż nigdy jéj takowych nie zabraknie, skoro będzie bogów czciła i gospodarstwa pilnowała. Wtedy zdjęto jéj zasłonę z ócz, a uczta wzięła swój początek, trwając do nocy. Kiedy młoda panna do łoża miała być zaprowadzoną, obstrzygła jéj która z krewnych włosy. Niewiasty obecne wsadziły jéj wieniec, obszyty śnieżnem płótnem, mówiąc: „Córka jest ciałem z twego ciała ; będziesz zatem nosiła tę koronę, aż syna na świat nie wydasz, a skoro to się stanie, twoje panieństwo się skończyło.“ Korona ta zwała się abglobte; widujemy ją w téj saméj formie u naszego ludu wiejskiego do dziś dnia. Potem kładziono pannę młodą, broniącą się na pozór, w łoże małżeńskie, okładając ją razami, i odtąd była pod władzą mężowrską. Nim poszli spać, podano młodej parze jeszcze jako łakocie, jądra koźle lub niedźwiedzie dla wTzmagania płodności. Aby nie przeszkadzać ostatniej, nie spożywrano na uczcie godowej żadnego zwierzęcia, pozbawionego zdatności płodzenia. Na zakończenie dnia ślubnego pouczały niewiasty najpoważniejsze młodą, jak się w obec męża ma zachować. Na drugi dzień zaczęła się znowu pijatyka, na rozpoczęciu której nowożeńcy spożyli resztki wspomnio-nych łakoci, aż w końcu goście się rozjechali, co czasem trzeciego lub czwartego dnia nastąpiło.

Podajemy w następstwie jeszcze obyczaje pogrze-

2l8

bowe ludności krajowej, które nam z kronikarzy są znane. Że one nie były równe u wszystkich stanów, powiada już Szymon Grunow, według którego nie robiono wiele ceremonii, kiedy człowiek stanu służebnego żywot doczesny zakończył. Tem uroczyściej i okazalej odbywało się chowanie ludzi zamożnych; pochowanie zaś ludzi stanu średniego odbywało się podług kronikarzy (zob. Hartknocha) w ten sposób:

W domu konającego zgromadzili się sąsiedzi i krewni i tęgiem piciem przysposobili się na bliskie obża-łowanie przyjaciela. Natychmiast gdy skończył swe życie, umyto go, obleczono w śnieżne szaty, a posadziwszy go na krześle, w postawie prostej, pito do niego temi słowy: Kayles mause gygynethe! (ma znaczyć: ja do ciebie piję). Równocześnie zaczęły się żale: (są to słowa kronikarza) Halele, lele, y prócz ty umarł? Halele, lele, y za ty nie miel szto jesty albo pity, y prócz ty umarł? Halele, lele, y za ty nie miel krasi młodzice, y prócz ty umarł? W ten sposób wyliczano zmarłego posiadłości wszystkie, tj. dzieci, krewnych, woły, konie, gęsi, kaczki i t. p., kończąc po każdym przedmiocie wyliczonym żałosnem: y prócz ty umarł? Skończywszy te żale, pito znowu do niego, potem żegnali się przyjaciele z nim, zalecając mu, aby pozdrowił krewnych i znajomych na drugim świecie, życząc, aby mu się tam dobrze działo. Na drogę do wieczności dano mu podarki: w chustę na szyi włożono monetki, kobietom zaś dodano igłę z nitką, ażeby sobie mogły rzeczy po drodze uszkodzone naprawić, mężczyzn opasywano mieczem. Kiedy trupa wywieziono na pochowanie, towarzyszyli wozowi krewni konno, którzy machając mieczami w powietrzu, krzyczeli: Geygeythe, Begaythe, Pakolla! co ma znaczyć: uciekajcie, biegajcie (złe duchy) do piekła! Kobiety odprowadzały nieboszczyka, idąc za wozem, tylko do granic miejscowych. Tam był słup wbity w ziemię, na

- 2IÇ -

który położono pieniądz; do tegoż ścigali sie konno mężczyźni: kto pierwszy przybył, wziął pieniądz, uważając go za wielkie szczęście przynoszący. Drudzy wracali do wozu, strasząc nieustannie złe duchy. Przybywszy do miejsca pochowania, okrążając wóz po trzy razy, powtarzano wyżej wspomniane żale, wtedy dopiero przystąpiono do chowania zwłok. Pierwotnie palono trupa razem z rzeczami, drogiemi nieboszczykowi za życia, mianowicie końmi, zbroją, psami, sokołami, a może nawet z żonami i sługami. Szczątki zbierano starannie do popielnicy, nad którą usypano wysoką mogiłę. Takie popielnice wykopują jeszcze dzisiaj, a to pojedynczo, czasem kilka lub kilkanaście razem. Być może, że ostatnie przechowują szczątki wspólnie umarłych lub na wojnie poległych, być też może, że takie miejsca były przeznaczone na wspólne pogrzeby familijne lub całego opola. Cimeterium pruthenicale, wspominają mon. warm, na polu „Gredowy“ pod Jezioranami, tak samo pod Melsakiem (Malcekuke in terra Wewa). Twierdzą, iż znaleziono w mogiłach obok popielnic naczynia z piwem, dobrze pokryte.

Podania kronikarzy XVI wieku zgadzają się w zadziwiający sposób z opisem Wulfstana, podróżującego anglo-saksońskiego z X wieku. Dodaje tenże, iż mieszkańcy ziem pruskich znali sposób utwarzania sztucznego zimna, tak, iż każdy płyn pokrył się, choć w gorącem lecie, warstwą lodu. Twierdzi on, że tym sposobem przechowywali trupa czasem przez półrocze, dopóty nie przejedli i przepili całe mienie nieboszczyka; wtedy dopiero przystąpiono do pochowania, przy której sposobności wspomina Wulfstan wyścigi do mety. Możemy się więc niejako odwoływać i na Wulfstana, gdyż on zwiedzał okolicę słynnego targowiska starodawnego Truso (Druźno), tj. okolicę elblągską w Pogórzami, gdzie dziś jeszcze liczne ślady są dawniejszej ludności słowiańskiej. Wynika ztąd przynajmniej to,

iż zwycięzki szczep geto - litewski rychło już przyjął obyczaje słowiańskie. W późniejszych czasach chrze-ściańskich naturalnie nie było można obchodzić pogrzebu nieboszczyka w całej okazałości staro-pogańskićj, gdyż rząd na to baczne miał oko. Z pewnością wnet już nie palono trupa, lecz pogrzebano, ale z temi sa-memi ceremoniami, które się jak tu, tak przy innych zdarzeniach ważniejszych, aż do najpóźniejszych czasów przechowały. Świadczy o tem okoliczność ta, że w popielnicach znaleziono monety krzyżackie, a synod sam-bieński zakazuje jeszcze w XVII wieku raz poraź chowanie umarłych po lasach i miejscach oddalonych, przeznaczając na to cmentarz chrześciański.

Żonie nieboszczyka, dodają kronikarze, wypadało opłakiwać męża nad jego mogiłą przez 30 dni rano i wieczorem, tj. przed wschodem i zachodem słońca; mąż żonę opłakiwał tylko przez tydzień. Dla krewnych urządzano ku pamięci nieboszczyka ucztę w dzień 3, 6, g i 40 po pogrzebie. Na początku tej uczty siedli do stołu w głębokiem milczeniu; mężczyźni i kobiety zajęli osobne miejsca. Jedli i pili, nie używając noży, albowiem mięso w tym celu już przed tem rozdrobniono. Dwie kobiety służyły do stołu. Każdy z obecnych rzucił pod stół część jadła, wylewając też nieco trunku, a to dla duszy nieboszczyka. Cokolwiek z żywności spadło ze stołu, nie było wolno podnosić, przeznaczono to dla dusz sierotek (animae arbae), nie mających przyjaciół lub krewnych, którzy by o nich pamiętali. Po uczcie pierwszy powstał wajdlerz i wymiatał izbę miotłą, a zarazem dusze zmarłych, „jakby to były pchły“ mówiąc: Jęły, piły duszyce, nuweń, nuweń! tj. ite foras (?). Wtedy dopiero zaczęto mówić i pić swobodnie. Mężczyźni pili do kobiet i odwrotnie ; którzy do siebie pili, całowali się.

Różni autorowie starsi podając obfity materyał co do obyczajów? wyobrażeń i zabobonów ludności krajo-wéj w Prusiech, która ostatnią jednakże ściśle rozróżnić trzeba od przybyłej z Niemiec ludności napływowej. Obecnie leży to jednakże po za okresem naszej pracy, aby wszystko to szczegółowo dochodzić i rozbierać. Nadmieniamy tylko, że te obyczaje i wyobrażenia nie są tak urozmaicone po różnych ziemiach sta-ro-pruskich, a nawet polsko-litewskich, ażeby się nie umieściły w ramach jednego wielkiego obrazu. Przez staranne badanie i zebranie takowych można, według naszego przekonania, dojść do nadspodziewanych rezultatów etnograficznych. Najbardziej zasłużył się na tem polu dotychczas uczony Hartknoch (wydawca Dus-burga roku 1679), którego sumienność naukową uznać i pochwalić wypada. Wiele zawdzięczamy także bacznemu oku pastorów luterskich, którzy żyjąc wśród ludności wiejskiej krajowej, niejedno nam zachowali. Sam Hartknoch nie mógł się w przeciągu swych 'badań oprzeć przekonaniu, iż wielka część starych Prusaków, a może kiedyś cała ludność krajowa była słowiańską, a to szczepu ruskiego, jak mniema. I rzeczywiście dałoby się niejedno przytoczyć, co za mniemaniem takowem przemawia. (Ciekawy list pisał żołnierz Stefana Batorego, pochodzący z Prus, o obyczajach ludu białoruskiego do Jana Chytreusa, gdzie uderzająca równość zachodzi z ludem warmińskim)

Bądź, co bądź, że ta ludność słowiańska nie przybyła do Prus dopiero za rządów chrześciańskich, zbija sam Hartknoch znanym argumentem.

My zaś sądzimy, że wypadki dziejowe ziem pruskich jedynie wtenczas wytłumaczyć i objaśnić należycie się dadzą, kiedy narodowości słowiańskiej godne poświęci się uwzględnienie.

Tin.

¹

) Wyraz „wajdelota“ jest zapewne pochodzenia litewskiego. W starych kronikach pruskich nie znajdujemy go wcale; ugoda z roku 1249 nazywa kapłanów krajowych tulissones seu ligassones, a życiorys św. Wojciecha nazywa księdza pogańskiego, który Świętego pierwszy ugodził w piersi: „furibundus sigenota,“ od słowa: signât tj. żegnać.

WARMIA DZISIEJSZA.

Opisaliśmy w ciągu pracy naszej pierwszy okres dziejów warmińskich, wskazując na początki biskupstwa i jego organizacyą polityczną, dalej założenie nowych osad, stosunki narodowościowe, charakter i stopień oświaty ludności krajowej.

Okres ten kończy się mniej więcej z bitwą pod Grunwaldem i Tannenbergiem, w której także lenni-ctwo warmińskie pod swymi adwokatami brało udział, pozostawiając swe chorągwie w ręku zwycięzkich Polaków. (Patrz banderę warm, na pierwszej karcie.) W owej to bitwie potęga Zakonu złamaną została na zawsze; nastąpił czas ogólnego rozstroju politycznego w ziemiach pruskich, po którym losy biskupstwa się złączyły wspólnie z Prusami zachodniemi nierozerwalnie z dziejami Polski.

Ludność warmińska weszła chętnie w nowe związki polityczne, szlachta krajowa zachęcała nawet króla polskiego, żeby zniósł całkowicie autonomią władzy dotychczasowej, czego wspaniałomyślność Kazimierza uczynić zaniechała. Dostojnicy warmińscy zachowali po części jeszcze starodawną przychylność ku Krzy żakom, z którymi dzieje kilkuwiekowe biskupstwo łączyły;

22 3

lecz po przyjęciu wyznania luterskiego przez ostatniego Mistrza wielkiego, siostrzeńca Zygmunta starego, wszelkie przerwały się węzły wzajemności politycznej, a nawet i moralnej, gdyż biskupi stracili prawa dyecezyalne w posiadłościach książęcych. Odtąd szukają biskupi Polacy obrony w katolickiej Polsce przeciw innowier-nym książętom pruskim, swym sąsiadom, od których mur nieprzebyty ziemię warmińską dzielił.

Nie łatwo znajdziemy gdzieindziej wspaniały taki szereg znakomitych mężów, którzy odtąd, aż do upadku rzeczypospolitój, rządzili losem biskupstwa. Albowiem co Polska posiadała najznakomitszych mężów, obsadziła nimi katedrę warmińską. Owi biskupi Polacy również należą się Polsce jak Warmii; nazwiska ich są zapisane niezamazalnie w księdze dziejów polskich, a niejedno z nich uzyskało sławę na cały świat i na wszystkie wieki. Biskupi ci Polacy odbudowali biskupstwo na nowo, ustroili je w gmachy wspaniałe, założyli i wyposażyli hojnie szkoły i klasztory, w ogóle fundacye dobroczynne; oni zreformowali życie duchownych, znieśli nadużycia, wlewając nowego ducha w organizm stary: przez nich jedynych przetrwała ziemia warmińska w wierze katolickiej. Dość na tern przeczytać nazwiska sławnych tych mężów, aby Warmii powinszować takich prałatów-rządzców. Czein oni zaś byli dla biskupstwa, opisał prócz innych czcigodny ks. kan. dr. Eichhorn w czasopiśmie Tow. warm , który zamiłowany do zgonu w dziejach ziemi rodzimej, skreślił pięknem piórem, życiorysy wszystkich kapłanów-rząd-ców warmińskich w ogóle, w osobnem zaś dziele przedstawił nam życie i wiekopomną działalność biskupa-dziejopisarza Kromera, tudzież biskupa-kardynała Ho-ziusza. Również zaszczytnie i sumiennie poświęcił ksiądz dr. Hipler czas swój dziejom, a głównie piśmiennictwu warmińskiemu; z pod jego pióra wyszły oprócz innych, nader cenne prace o Mikołaju Koperniku. Dla

—    224    —*

tego nie wychodząc z zakresu naszego zadania, do tych i podobnych prac łaskawego czytelnika odsyłamy.

Po przyłączeniu Warmii do rzeczypospolitéj polskiej, nowe życie sie budzi w wszystkich warstwach ludności téj krainy. Przedewszystkiem była szlachta od dawien dawna przychylnie dla Polski usposobiona; znalazła ona tam nowe pole zaszczytów i koligacyi. Przypominamy tu tylko ród_Bażyńskich (de Baisen, Baysen, Basien), z którego Jan Bażyński i jego bracia w związku stanów pruskich, najważniejsza odgrywali rolę polityczną. Są oni, jak powszechnie dziś twierdzą, potomkowie rodu Flemingów tj. familii biskupa Henryka I z Lubeki, chociaż co, nadmienić należy, Treter i Leo podają, że oni są synami rycerza Konrada de Zaligen (optimi equitis de Hańcze), który naprzód od biskupa Henryka III wziął w zastaw, później zaś nabył dobra Basien (Bażeny) pod Ornetą w powiecie brunsberskim, odkąd się sam i jego potomkowie nazywali de Basien (Bażyńscy). Spolszczeli nareszcie, wyniósłszy się z biskupstwa bardzo rychło. Dziś są wspomnione dobra po większej części w posiadaniu pana Wojskiego, potomka rodu, niezbyt dawno polskiego jeszcze.

Młodzież warmińska kształcąca się po rozmaitych wszechnicach zagranicznych uważała się wnet za Polaków, tak samo jak to uczynił Kopernik z Torunia.

Wpływ akademii krakowskiej, potem aż do nowszych czasów, wszechnicy warszawskiej, na młodzież warmińską wykazał wymownie zasłużony ks. dr. Hipler. W Królewcu zapisało się do liczby akademików w przeciągu 228 lat t. j. za panowania polskiego, tylko 60 Warmian. Wszyscy zaś kronikarze warmińscy pałają w swych pismach, chociaż po łacinie' lub niemiecku pisanych, duchem narodowo-polskim, co wprawdzie dobrodusznego Szymona Grunowa pozbawiło wszelkiej łaski u autorów dzisiejszych, zacząwszy od Yoigta, który go zaszczycił przydomkiem „mnicha kłamliwego“ (Lügenmönch), aż do wydawcy jego kroniki dr. Perl-bacha. Myśl przedawnego pokrewieństwa z narodem polskim przebija sie wówczas wszędzie. Tak uważali Prusacy n. p. ojca św. Stanisława Szczepanowskiego za ziomka swego, gdyż z Prus miał pochodzić. (Leo). W rzeczywistości zaś nie należy wątpić o tem, że niemała liczba krajowcpw z Prus znalazła za najdawniejszych czasów już drugą ojczyznę u Polaków pobratymców. Nazwiska polskie dziś jeszcze wielokrotnie o tem świadczą, a już roku 1268 widzimy nowonawró-conego Prusaka Theodoricus’a zajmującego wysokie stanowisko w służbie księcia Ziemomysła. Splamiwszy się zdradą przez wydanie Bolesławowi pobożnemu powierzonego mu grodu bydgoskiego, rozkazał słudze swemu, z zgryzoty sumienia, aby go mieczem pozbawił życia, co tenże też uczynił. (Bogufał).

W mieszczaństwie i ludności wiejskiej, także i po prawym brzegu Łyny, wyrobiło się uczucie nie tak narodowo-polskie, jak raczej katolicko-warmińskie. Przyczyną tego była samodzielność biskupstwa pod względem administracyi, tudzież podrzędna rola polityczna, na którą te klasy, aż do najnowszych czasów były wskazane. Mimo to rozwinęły się wszystkie zarodki, które w tej ludności pierwotnie już tkwiły. Nie była ona wskazaną za rządów biskupich na zniemczenie, chociaż także ludność pobratymcza w posiadłościach książęco-pruskich ocaliła, dla przewagi liczbowej, swą narodowość. Wielka liczba mężów, pochodzących z ludu warmińskiego, odznaczyła się, odebrawszy wykształcenie wyższe, jako Polacy w służbie kościelnej lub świeckićj rzeczy pospolitej polskiej. Piśmiennictwo zaś warmiń-sko-polskie osobne nie utworzyło się, narzecze ludowe zaś jest odrębnem, starodawnością nacechowane, a nie narzucone ludności przymusem za rządów polskich, którą to wymówką nie jeden z nieprzychylnych nam

15

Biskupstwo Warmińskie. Tom I.

22Ô

autorów się posługuje. Przeciwnie, dążyła młodzież najprzedniejszych familii polskich do sławnej szkoły Jezuitów w Brunsberku, w celu przywłaszczenia sobie języka niemieckiego, czego dowodem jest list kasztelana Krakowskiego w Łukaszewskiego dziejach szkolnictwa polskiego. W każdym jednakowoż razie było posiadanie języka polskiego za czasów polskich dla wszystkich mieszkańców Warmü bardzo pożadanem, dla czego też w znakomitszych familiach Warmii, nawet północnej, po polsku mówiono, ponieważ to była mowa nadworna, w Licbarku jak w Warszawie, tak mowa biskupa-pana, jak króla zwierzchnika, i narodu sprzyjaźnionego. Posiadanie więc mowy polskiej było dla Warmianina-Niemca oznaką dobrego wychowania. Z stanów średnich oddawały pojedyncze familie swe dzieci w celu wychowania, sprzyjaźnionym familiom polskim, przyjmując natomiast nawzajem dzieci polskie na pewien czas dla wychowania ich. (Leo.) Świadczy to o pięknym stosunku wzajemności między mieszkańcami warmmskimi różnej na rodowości, a zarazem dokończył ten zwyczaj spolszczenie zabytków krajowców pochodzenia geto-litewsk. w Warmii polskiej. — W tych okolicznościach jest to rzeczą naturalną, ;iż zamożność i dobrobyt ogólny się wzmagał, i że odpowiednio do tego, oświata między ludem się rozpowszechniała, pielęgnowana wzorowem szkolnictwem, z którego Warmia słynęła. Handel i rzemiosła kwitły, głównie zaś rolnictwo hojne oddawało owoce do rąk pracowitego ziemianina. Biskupstwo warmińskie słynie od najdawniejszych czasów z uprawy lnu, czemu klimat krainy, w wodę obfitującej, jak najlepiej sprzyja.

Być może, że przybyłej z Szląska i t. d. ludności pod tym względem wielkie należą się zasługi, lecz mamy powody przypuszczać, wydoskonaloną uprawę lnu w Prusiech już za czasów przedchrześciańskich. Takowa okazała się następnie tak korzystną i powsze-

chnie ulubioną, iż władze warmińskie ograniczyć ją ustawami kilkakrotnie widziały się spowodowane, a to w celu zapobieżenia niedostatkowi ziarna mącznego. Brunsberk zawdzięcza wzrost i znaczenie swoje handlowi lnu, aż do czasów dzisiejszych. Ostatecznie zawdzięczała Warmia swą zamożność tak pracowitości i oszczędności swych mieszkańców, jako też wspaniałomyślności znakomitych swych rządców - kapłanów, którzy opiekując się po ojcowsku swymi poddanymi, zapobiegali złemu przez ścisły wymiar sprawiedliwości, starali się o oświecenie ludności, już to przez służbę bożą po kościołach, już to przez zakładanie coraz więcej szkół po wioskach, a nigdy ludu nie uciemiężali nakładaniem ciężarów nowych lub nadzwyczajnych, zadowalniając się dochodami w przywilejach ściśle przepisanemi.

Polsce Warmia, nie podatkowała, okazując nato-< miast swą wdzięczność przez datki nadzwyczajne w potrzebie rzeczypospolitéj, tak nazwane dona charitativa. Hufce warmińskie zaś były pod rozkazem wojewody malborskiego. — W tych okolicznościach też szybko zagoiły się rany, które wojny nieszczęśliwe i długotrwałe krajowi nieraz zadawały i w których przywiązanie ludności do korony polskiej zaszczytnie jaśniało, tak, iż dobrobyt Warmian stał się przedmiotem zazdrości ziem ościennych.

Na dokończenie naszej pracy niechaj służy choć niedokładny krajobraz, jaki nam ziemia warmińska dzisiaj przedstawia. Nadmieniamy przedewszystkiem, że zawsze trzeba rozróżniać dyecezyą warmińską od dawniejszego biskupstwa. Do ostatniego bowiem przyłączyła bulla: de salute animarum z dnia 16 Lipca 1821 r. znaczne przestrzenie z wszystkich czterech obwodów regencyjnych pruskich, tak, iż dyecezyą obejmuje 620 mil kw., a to wbrew życzeniom ks. Józefa księcia Hohenzollern,

15*

ówczesnego biskupa warm. Wypada tu zapisać w dziejach oświaty ludzkiej, mianowicie zaś dzisiejszych czasów, że to był ks. biskup z rodu Hohenzollern, który sie sprzeciwiał, choć bezskutecznie, powiększeniu dye-cezyi warmińskiej na takie rozmiary, a to dla tego, iż czuł, jak sam to oświadcza, niemożebność zaopatrywania należycie parafie w księży Polaków. Lecz nas zajmuje tu biskupstwo warmińskie, jako dzielnica Anzelm owa, składająca się z dzisiejszych powiatów, brunsberskiego, heilsberskiego (licbarskiego,) reszel-skiego i olsztyńskiego. Z tychże mieści się sam powiat brunsberski całkiem po lewym brzegu Łyny; reszelski, olsztyński i połowa licbarskiego znajdują się nad prawym brzegiem Łyny. Przepraszamy tu łaskawego czytelnika, że się bliżej nie zajmujemy stosunkami kli-matycznemi, geologicznemi i t. p. pojedyńczych powiatów, ponieważ kraina nasza nie posiada pod tym względem nic odrębnego, dzieląc takowe z całą prowincyą pruską.

Zwracamy tu jednak uwagę na to, że na téj stosunkowo małej przestrzeni zachodzą pewne sprzeczności klimatyczne itp. wywołane nieznaczną różnicą poziomu, lub pokładów dyluwialnych. Lecz takowe nie są znowu tak znaczne, ażeby wpływać mogły stanowczo na ogólny ustrój różnych tych okolic. Słowem, Warmia mieści się jeszcze w strefie drzewa bukowego, lub też pszenicy. —■ W pobliżu Gutstadtu (Dobregomiasta) zobaczyć można piękne lasy grabiny, podczas gdy już kilka mil wyżej ku północy, buk, jako drzewo leśne nie zachodzi. Ostatnie drzewa bukowe leśne ukazują się w wsi Poerschken o 3*/₂ mili od Królewca, na mały zachód; dalej na północ udają się jednak przy odpo wiedniem pielęgnowaniu. Obliczają roślinność w prowincyi pruskiej na 4000 rodzaji; z tych jest 2142 dopiero znanych t. j. naukowo opisanych. Winogron i drzewo orzechowe udaje się pod dobrą opieką

-    229    —

jeszcze nad samą zatoką fryjską, mimo to, iż wycięciu borów na Nerrzeji przypisują niekorzystny wpływ, bardzo dotkliwy na ogólne stosunki klimatyczne, gdyż one powstrzymywały ostre wiatry z wielkiego zachodu. Średnia temperatura prowincyi pruskiej wynosi 4°Ó3 R. do 6°o6 R.; ilość deszczu rocznie padającego obliczają na wysokość 17“73 do 22“gi duodec. parys.

Wiatry najczęściej wieją z zachodu, małego zachodu, lub wschodu. Orkany są tu pospolitsze niż gdzieindziej, zkąd pochodzi rzadkość drzew starych. — Ziemia warmińska wznosi się bardzo powoli nad po. wierzchność Bałtyku, którego fale się w czasach przedhistorycznych nad jej poziomem kołysały; nie jest nigdzie zupełną równiną, lecz wszędzie urozmaicają mierne wzniesienia, czasem pasma pagórków, dolinę, która, nieraz głównie nad rzekami i strumykami, przechodzi w wyżynę miernej wysokości. Przedniejsze rzeki biskupstwa są Passaria, wielowiekowa granica biskupstwa na zachód i Łyna, rozdzielająca średnim swym biegiem biskupstwo na część mniejszą północną, zniemczoną, a większą południową, jeszcze dziś prze-ważająco polską. Do Passarii wpadają jako rzeczułki warmińskie, Drwęca nad którą Orneta i Wałsza nad którą Melzak są położone.

W pobliżu Melzaku (starodawne terrytoryum Mal-cekuke) tudzież wzdłuż Łyny i pobocznej jej rzeki Synserny ukazują się najznaczniejsze pagórki warmińskie, a to jako części rozgałęzionego pasma baltycko-uralskiego. Najznakomitszy z tych pagórków jest góra krzyżowa (Kreuzberg) nad samym Licbarkiem; lecz wysokość wszystkich tych wzniesień, miły dla oka przedstawiających widok, nie jest taka znaczna, żeby roślinność krajowa w czemkolwiek charakter swój zmieniła. Przeciwnie, zbliżają się spiesznym krokiem te lata, kiedy nawet i wierzchołki wszystkich tych pagórków oddadzą obfity plon pilnym rolnikom. Mieliśmy sposobność odnaleść na rozmaite formy skamieniałości, zawierające muszle i organizmy morskie, które o tern świadczą, że i tu niegdyś fale morskie igrały, chociaż formacye z trzeciej epoki geologicznej, między innemi nad Synserną dowodzą, że pasmo baltycko-uralskie bynajmniej nie powstało z rumowisk, falami morza północnego nagromadzonych.

samej górze krzyżowej

mo-

Okazy z peryodu nowszego, tj. od czasu, gdy ziemia warmińska się wznosiła po nad powierzchnię rza, zachodzą następujące: Piasek czerwonawy lub kawowy jako pozostałość borów przedpotopowych. Jest bardzo podobny do piasku żelazistego (lud go nazywa piaskiem lisiem).

Latające piaski, zachodzące tu i owdzie, są wynikiem rozdrobnienia kamieni mocą fal morskich. Dalej znajduje się w Warmii ruda żelazna, a czasem wiwia-nit tj. modra ziemia żelazista (Blaueisenerde) najczęściej zaś, szczególnie nad brzegiem Łyny i Synserny piaskowiec, powstały z piasku dyluwialnego, spojonego wapnem lub glinką.

Pojedyncze pokłady ziemi warmińskiej wznosiły się na twardej skorupie, z osiadłych części twardych, morza potopowego. Następują wszędzie od powierzchni na dół w następującym porządku: i) glina, 2) margiel gliniasty (Lehmmargiel), 3) piasek z północy (nordischer Sand), 4) margiel szlufowy (Schluffmargel). Czasem tylko niedostaje jedna lub druga warstwa. W okolicy Licbarku zawierają te pokłady mnogie pozostałości zwierzątek żyjących po nadbrzeżach morskich. Prawy brzeg Łyny tworzy mniej więcej równinę, lewy zaś wznosi się jako pasmo pagórków od 50 do 150 stóp wysokości. Glina koloru żółtawego pokazuje się na samej powierzchni, posiada przecięciową głębokość czterech stóp; w okolicy Ornety i Jezioran (Ze-burka) dochodzi do 10 stóp głębokości. Często jëst mocno mieszaną z piaskiem, nigdy wapnem, a przeto

jako tak nazwana glina lekka, bardzo przydatna do Tu i owdzie pokazuje się glina brunatna lub

uprawy, modra, bez wapna.

Margiel gliniasty zawiera w ziemiach pruskich przecięciowo 12 od sta części wapna. Często zachodzi w warstwach składających się z plasterków (Lamellen) brunatnych lub modrych bez wapna, lub też w wapno bogatych, jak np. nad jeziorem Lauter, w pobliżu mińskiej wsi Wangst pod Jezioranami (Zeburkiem), Biskupicami (Bischofsburg) lub Dobremmiastem (Gut-stadtem). Grubość warstwy tego marglu wynosi 4 do 20 stóp ; gdzie na stromych pagórkach lub nadbrzeżach

war-

wychodzi na wierzch, krzewi się zazwyczaj podbiał (tussi-lago Farfara)(Huflattig). Pod pokładami marglu są często warstwy drobnego piasku żółtego, mieszanego w czarne ciałka organiczne. Takowy obfituje czasem w wapno, czasem go nie zawiera. Wtenczas dochodzi grubość pokładu marglowego do 80 stóp. W wspownionym piasku znalazł Dr. Schumann w głębokości 40- 50 stóp nad powierzchnią Łyny pod Licbarkiem liczne skoru- ■ pki żyjącej dziś w Bałtyku muszli sercowej (cardium edule). Wody atmosferyczne wymywają z tego marglu gliniastego często pewien rodzaj glinki z wapnem mieszanej , dla garncarzy bardzo cennej. Większe składy ostatniej znajduje się pod Licbarkiem i Olsztynem, mniejsze pod Dobremmiastem (Gutstadtem) i Ornetą. W pobliżu Licbarku zaś stykają się miejscowo także warstwy gliny bezpośrednio z piaskiem bez marglu gliniastego.

Wyraźne i bezpośrednie odgraniczenie się poje-dyńczych pokładów dyluwialnych przemawia zresztą za tern, iż ziemie pruskie po kilka razy doznały zalania ‘morzem. Bogatej zabytki z świata roślinności i zwierząt, pochodzące z średniego peryodu tj. z pomiędzy pierwszego i drugiego zalewu potwierdzają to zdanie Dra Schumanna. Z piaskiem północnym zaczyna się pierwsza, a więc najmłodsza warstwa star-

szego dyluwium, tj. ziemi, w epoce pierwszego zalania zsiadłej. Piasek ten składa się z ziarn grubszych, przechodząc często na żwir, lub grand. Zazwyczaj jest mieszany z piaskiem cienkim, błyszczącym, który powstał z zdrobniałych cząsteczek kwarcu z dodatkiem feldszpatu.

Po piasku północnym następują pokłady glinki sza-réj, zielonawéj, zawierającej zawsze drobne kamyszki. Jest to tak nazwany margiel szlufowy (Schluffmargel), który się najczęściej zjawia po nadbrzeżach morskich, lub też rzek pojedyńczych. Znajduje się w głębokości 40—50 stóp pod powierzchnią ziemi, czasem zaś 200 stóp, lub więcej. Jest to pożądany materyał plastyczny dla rzeźbiarzy; zawiera w przecięciu 9 od sta części wapna z kwasem węglanym, a zawsze jest przekładany warstwami cienkiego piasku. Kolor jego różny, przechodzi z szarego aż do czerwonego. Ten margiel szlufowy przypomina już trzecią epokę geologiczną, gdyż w nim znajduje się węgiel brunatny i bursztyn.

W wszystkich wspomnianych pokładach ziemi zsiadłej (dyluwium) znajdują się większe lub mniejsze kamienie, które, toczone nieustannie falami, przybrały po części formę okrągławą. Od nich wypada rozróżnić bałwany błędne (erratische Blöcke), które za pośrednictwem ogromnych brył lodu z gór skandynawskich do Prus przeniesione zostały. Często pokrywają także kamienie większe obszary powierzchni kraju, trafia to się w Warmii południowej. Tu i owdzie zachowały się jeszcze pojedyńcze kamienie ogromne, o ile dla potrzeb budowli spotrzebowane nie zostały. Znane są pod nazwą kamieni świętych z czasów pogaństwa, z których największy sterczy z zatoki fryjskiéj między Frau-enburkiem i Tolkmitą. Służyły krajowcom na ołtarze ofiarne, jak to kronikarze o kamieniu wspomnionym do= noszą. Owe to zabytki plutoniczne składają się z gneu-su, granitu, porfiru; miejscowo, mianowicie nad zatoką

i jeziorami pokazuje sie krusz żelaza magnesowego (Magneteisensand) i titan.

Również zachodzi nie rzadko w opisanych pokładach zsiadłej ziemi drzewo skamieniałe, szczególnie w nadbrzeżach zatoki, Passarii, Drwęcy Łyny itd. Prawdopodobnie są to zabytki borów, z których powstały pokłady węgla brunatnego z bursztynem. Do formacyi kredowej liczą się mnogie foraminifery, dostarczające wapna, zawarte w wyżej skreślonych pokładach. Gęsto znajdują się owe foraminifery w porzeczu Drwęcy pod Ornetą. Kamienie i skamieniałości wapienne , tudzież pokłady wapna, liczą się do gromady sylurycznéj, do dewonicznój zaś piaskowiec czerwony i korale. Formacye Jury zachodzą rzadziej. Do pierwszych mieszkańców tych okolic należy byk przedpotopowy i ren; człowiek następuję nie długo po nich. Ten był wzrostu małego, wnioskując z nadzwyczaj małych broni kamiennych, które po wszystkich ziemiach pruskich znaleść można. Bardzo łatwo być może, że należał do tego samego plemienia, po którem kości i bronie odkrył Nelson w południowej Szwecyi. Zdanie to wypowiedziane przez Dra. Szumanna zgadza się jaknajzu-pełniój z twierdzeniem Wilhelma Obermüllera, według którego Joci (Jęci) szwedzcy nie są pochodzenia germańskiego, lecz słowiańskiego, co nowsi podróżujący zresztą potwierdzają, gdyż potomkowie tych Jotów do dziś dnia się w Szwecyi zachowali.

Do formacyi trzeciego okresu geologicznego liczą się w Prusiech pokłady węgla brunatnego, z któremi się bursztyn nierozerwalnie łączy. Literatura o. tym przedmiocie jest bardzo bogata, dla czego uwagę łaskawego czytelnika na nią zwracamy (Nathanalis, San-delius, Schweigger, Hagen, Thomas, Menge, Zaddach, Dr. Carl Georg Berendt i inni).

Takie pokłady węgla istnieją w Warmii w pobliżu Brunsberku, w porzeczu Łyny i Wandang (między

Olsztynem i Diwitten), Passargi i Synserny. Bursztyn zachodzi pojedynczo wszędzie, w większych ilościach zaś w Sambii. Pokłady zsiadłej ziemi (dyluvium) mają przecięciowo 200 do 300 stóp głębokości; przy kopaniu zaś studni, okok kościoła farnego w Frauenburku, 80 stóp nad powierzchnią Bałtyku, przekonano się (w latach 1847—1857)0450 stóp grubości tych pokładów. Przy tej sposobności dokopano się według wszelkiego prawdopodobieństwa formacyi kredowej. Zachodzą w Prusiech także źródła słone, w Warmii ich nie ma. Torfiska i moczary były dawniej większe i obszerniejsze ; dzisiaj znikły, szczególnie ostatnie, przed coraz bardziej rozwijającem się rolnictwem. W torfiskach znajdują się zabytki po najdawniejszych mieszkańcach, np. bronie kamienne i t. p. (Zob. Die Provinz Preussen. Festgabe für die Mitglieder der 24. Versammlung deutscher Land- und Forstwirthe).

Skreśliwszy stosunki geologiczne, przystąpimy do podziału obszaru warmińskiego pod względem politycznym, tudzież według sposobów użytkowania takowego.

Jak wiadomo, rozpada się dawniejsze biskupstwo Warmińskie z północy na południe na dzisiejsze powiaty: brunsberski, licbarski, olsztyński i reszelski. Z tych obejmuje powiat brunsberski według statystyki urzędowej (Uebersicht über die Ergebnisse der Grund-und Gebäudesteuer Veranlagungen, Berlin, 1866) 17,190. mil kwadratowych o 21566,028 morgach; z dodatkiem powierzchni wód publicznych 17,840 mil kw. z 51,306 mieszkańcami. Z tego obszaru przypada na:

rolę orną.......

ogrody......*    .

łąki.........

pastwiska.......

bory i lasy......

wody większe publiczne .    .

ziemie nieużytkowane ziemię do użytku niezdatną

32,4i ' „

62,89

razem 357095,58 mórg,

podzielonych między 3562 właścicieli i na 11154 posiadłości pojedyńcze. Dodając zaś przestrzenie podatkowaniu nie ulegające, jak np. drogi publiczne, cmentarze, rzeki, podwórza i t. p. obejmuje powiat brunsberski w ogóle 384730,69 mórg.

Z ostatnich przypadają na:

4 gminy miejskie (Brunsberk, Frau-enburk, Melsak,

Orneta) ....    35824,88mórgZ21724 mieszkańcami

• • 67535,53 „ z 3014

razem 384730,69 mórg z 51306 mieszk. Powiat licbarski (Heilsberg), który Łyna dzieli na 2 prawie równe połowy, obejmuje 19,890 mil kwadratowych z 52680 mieszkańcami. Przypada na:

rolę orną .    .

ogrody .    .    .

łąki .... pastwiska . bory i lasy wody zaokrąglone .    .    .    .

ziemię nie użytkowaną .    .

ziemię nie przydatną do użytku........

.    .    243282,23    mórg

.    .    660,91    „

.    .    66811,22    „

21770,52

75068,49

7009,15

413,78

razem 415016,30 mórg

rozdzielonych między 4716 właścicieli i 12528 posiadłości osobne. Do teg*o przychodzi obszar nie ulegający podatkom, co razem uczyni 428957,66 mórg, z których przypada na:

2 gminy miejskie (Lic-

bark i Dobremiasto)    17615,12    mórg    z    10199    miesz.

113 gmin wiejskich .    350282,60    „    z    39930    „

34 dóbr samodzielnych    61059,94    „    z    2551    „

razem    428957,66    mórg    z    52680    miesz.

Powiat reszelski 'obejmuje 15,461 mil kw. z 46714 miesz. Z tego obszaru przypada na:

role orną.......

ogrody........

łąki ..........

pastwiska.......

bory i lasy......

wody zaokrąglone .    .    .

ziemię nie użytkowaną .    .

7,16

ziemię do użytku niezdatną

razem 323707,14 mórg

rozdzielonych między 3991 właścicieli na 9317 majątki pojedyncze, co czyni razem z obszarem podatkowaniu nie ulegającym 333426,19 mórg. Z tych przypada na:

4 gminy miejskie (Ressel, Jeziorany, Bisztynek

i Biskupice.....38138,36    mórg    z    13213 miesz.

83 gmin    wiejskich . .    224104,21    „    z    29686 „

39 dóbr    samodzielnych    71183,62    „    z    3815

razem    333426,19    mórg    z    46714 miesz.

Powiat olsztyński obejmuje 24,601 mil kw. z 50402 miesz. Obszar ten podzielony na:

rolę orną.......

ogrody........

łąki.........

pastwiska.......

bory i lasy......

wody zaokrąglone .... ziemię nie użytkowaną .    .

90,55

ziemię do użytku nie zdatną

razem 516273,03 mórg

podzielonych na 4523 właścicieli i 12069 majątki osobne; cały ten obszar zaś wynosi z przestrzenią nie ulegającą podatkom 530551,02 mórg, z których przypada na:

2 gminy miejskie (Olsztyn i Wartenburk) 34141,83 mórg z 8920 miesz. 140 gmin wiejskich . . 318729,37    „    z 36865    „

89 dóbr samodzielnych 177679,82    „    z 4617    „

razem 530551,02 mórg z 50402 miesz.

Biskupstwo znajduje sie prawie całe w posiadaniu prywatnych; własność rządowa tj. dawniejsze dobra biskupie lub kapitulne obejmuje mniéj więcej 7 mil kw. a to po większej części lasy.

1) W powiecie brunsberskim obwody nadleśnicze (Oberförsterei) Foedersdorf i Gutstat i dobra Frauen-

20481,28 mórg

burskie czyli razem.......

2)    w powiecie reszelskim Jezioro

Lapter

n.    )........ 3947,50 mórg

obwód nadleśniczy Sadło wo .... 13905,80 „ obwód nadleśniczy Voigtshof .... 1588,23 „

3)    w powiecie licbarskim (Heilsberk)

należy do nadleśnictwa gutstatskiego 22060,13    „

2092,03

4)    w powiecie olsztyńskim, dobra olsztyńskie

obwód nadleśniczy Taberbriick w rewi-

Stenkienen ć>FętKtn/y <!>

rze

■    •    2446,79    „

y • •    __

Razem 162826,21 m. rz.

Rząd pruski wydawał oprócz tego niektóre posiadłości, znajdujące się podczas okupacyi Warmii w ręku władz dawniejszych, osadnikom przybylcom jure emphy-

— 23â -

teutico w dzierżawę wieczystą.; skutkiem nowego prawodawstwa zaś stały się posiadłości te za odkupieniem czynszu, wolną własnością posiadaczy, jak n. p. dobra kurowskie (Kurau)p Dzierżaw wieczystych zaś istniało jeszcze do roku 1866:

1)    w powiecie brunsberskim; Federsdorf 117,04 mórg

3)

razem 16037,26 mórg lecz i te z czasem przejść mają, lub poprzechodzą na wolną własność.

Z wykazu powyższego przekonać się można, iż bez porównania większy obszar ziemi warmińskiej znajduje się w ręku gospodarzy, a to nie tylko osiadłych po gminach wiejskich i miejskich, lecz też samodzielnie prawem chełmińskiem jako tak nazwani kelmerzy (Kóllmer.) Albowiem znaczna część dóbr samodzielnych nie posiada kwalifikacyi dóbr szlacheckich. Odciągnąwszy od dóbr samodzielnych także znaczne po- -siadłości rządowe z borów się składające, pojmiemy łatwo, że jądrem ludności warmińskiej jest po dziś dzień stan wolnych gospodarzy; czasem bardzo majętnych, odpowiednio do dziejów kolonizacyi biskupstwa. — Stan gospodarzy przeważa w ogóle w ziemiach pruskich. w obec szlachty. Roku 1858 wykazała statystyka, iż rodzin szlacheckich dawno osiadłych, tj. znajdujących się od 100 lat w posiadaniu większego majątku ziemskiego, było tylko 59 w prowincyi pruskiej.

Podajemy niniejszem pogląd na rozdzielenie majątku nieruchomego obwodu regencyi królewieckiej 408,13 mil kwadratowych w Prusiech, a prowincyi poznańskiej 525^2 mil kw. z roku 1858.

On

Chłopskie majątki (gospodarzy)

obszar

4174399

4003807

ułów

liczba

gmin

Miasta

Inne dobra samodzielne

Dobra rycerskie Dobra i lasy ehełm. i t. p. równo uprzywilejowane na sejmiku powiat.

rządowe

liczba obszar .liczba obszar [liczba obszar liczba obszar

351640 2653 520744 3917

47

144

"203829

400050

O o o-l OO

2169347

5041317

1035

H5I

883537

745817

O to to r^.

Obwódjkrólewiecki Prowin. poznańska

Cyfry te objaśniają wymowniej stan rzeczy, aniżeli długie wywody.

Co do inwentarza żywego, posiadał podług obliczenia z 3 Grudnia 1864 r.

owiec,| gatunku niero-

szlachet. gacizny I kozłów

kóz i

6907 I 12670    503    1893

14937    733    2774

10335    438    1943

9035    282    2384

z tych :

sztuk

bydła

koni

19079

24207

54499- I 29513

24306

44551

41935

20053

25147

19149

24287

12915

11424 i 3 osły 11460

powiat brunsberski

powiat licbarski (Heilsberk) j 14997 powiat reszelski powiat olsztyński

Sądzimy, że i te cyfry rzucają światło na stan dobrobytu ogólnego tudzież stosunki gospodarskie w ogóle. W porównaniu zaś do drugich powiatów prowincyi pruskiej zajmuje Warmia miejsce wcale niepoślednie. Dotychczas zachowała Warmia cechę pierwotną kraju rolniczego; zakładów fabrycznych mało posiada a takowe mają znowu łączność z rolnictwem, służąc przemysłowi gospodarskiemu.

Biskupstwo warmińskie nie posiada nadzwyczajnych piękności ziemskich. Natomiast wydają starannie uprawione role i wyborne łąki, strumyki i jeziora, lub bory i lasy, które uwieńczają wszędzie widnokrąg, tudzież pasące się liczne trzody, nadzwyczaj miły obraz życia sielankowego; świadcząc zarazem o zamożności pracowitych kraju mieszkańców. Krajobraz ten ożywiają miernej wysokości pagórki lub strome brzegi rzeczułek, wijących się po nizinach. Do tego nie braknie tu wszelkiej romantyczności : nabrzeża zatoki fryjskiéj, brzegi Łyny, Passaryi, Synserny, lub licznych jezior wydają miejscowo urocze widoki. — Z starodawnych czasów pogaństwa przemawiają -do dzisiejszej generacyi jeszcze liczne zabytki i ślady po warowniach pogańskich, dziś często już trudne do rozpoznania, jak je p. Winkler w czasopiśmie warmińskiem tak wdzięcznie opisał; a o licznych miejscowościach krążą między ludem rozmaite powiastki i klechdy, przejmujące słuchacza duchem innego świata. Przedniej sza zaś i powszechną ozdobą kraju są liczne gmachy ku służbie bożej już w pierwszych wiekach wzniesione. Było to godłem kapłanów - rządzców warmińskich, stawiać jak najpiękniejsze kościoły, nietylko po miastach lecz po wszystkich wsiach parafialnych, mając na uwadze życzenie w ugodzie 1249 roku wyrażone: ażeby nowo-ochrzceni woleli prawdziwego Boga chwalić w pielenie przyozdobionych kościołach, aniżeli bałwany po lasach i borach. — Budowle te maja czasem wysoką wartość artystyczną; opisał i uwydatnił je radzca budowniczy Quandt z Berlina.

Nad wszystkiemi drogami publicznemi wznoszą sie liczniej, aniżeli w innych krajach, kapliczki (boże męki) i krzyże: one to pouczają wędrowca od razu, że się tutaj znajduje w kraju katolickim, na ziemi dawniej biskupiej.

Przejdźmy teraz do dzisiejszej ludności warmińskiej. Według opracowania biura statystycznego (pro-wineya Prusy, Berlin r. 1874) wynosiła liczba mieszkańców w Grudniu 1871 roku: (Porównaj powyżej rok 1866.)

wT powiecie brunsberskim 52435 i 21 cudzoziem., z tych 5549 ew. 46393 kat. 20 dysydentów 494 żydów; w powiecie iiebarskim 54075 i 8 cudzoziemców, z tych 3042 ew. 50607 kat. 3 dysydentów 434 żydów; w powiecie reszelskim 49378 i 20 cudzoziemców, z tych 5798 ew. 43156 kat. 9 dysydentów 436 żydów; w powiecie olsztyńskim 55883 i 41 cudzoziemców, z tych 4102 ew. 51458 kat. 9 dysydentów 356 żydów; razem 211771 i 90 cudzoziemców, z tych 18491 ew. 191614 kat. 41 dysydentów 1720 żyd.

Stosunki narodowości nie są podane, albowiem wcale nie zbadane w wspomnianem dziele; dla tego posługujemy się pracą Adolfa Schlott (Uebersicht des Reg. Bez. Koenigsberg) 1861 r.

Według tego wynosiła liczba mieszkańców z 1858 roku:

W pow. brunsber. 47134, którzy wszyscy mówią językiem niemieckim.

W powiecie Iiebarskim 49008; tylko w południowej części powiatu mówią rzadko językiem polskim

Biskupstwo Warmińskie. ïom I.

24 2

(podług Schlotta) co się z rzeczywistością jednakże nie zgadza.

W powiecie reszelskim 41879 z których 1 szósta mówi tylko po polsku (o czem wątpić sobie pozwalamy.)

W powiecie olsztyńskim 45413; z nich mówią według Schlotta dwie trzecie po polsku, a zdaje nam się więcej, albowiem umiejący po niemiecku Polak, uchodzi u tych panów od razu za Niemca.

Wzmiankujemy tu nawiasem, że ludność nie-ka-tolicka przybyła do Warmii dopiero po roku 1772,

Byłoby teraz na czasie przechodzić pojedyńcze powiaty, opisać ich miasta i miasteczka, pamiątki historyczne, dalej skreślić stosunki handlowe lub przemysł krajowy, uwzględniwszy sprzeczności narzeczowe, charakter ludności jak się odpowiednio do dziejów warmińskich, powoli ustaliły i t. d. Lecz to przechodziłoby siły nasze, tern więcej, im mniej jesteśmy obecnie w położeniu dołączyć do pracy naszej ponownych badań osobistych, które się stanowczo wymag*ać należy od autora, teraźniejszość opisującego.

Natomiast poświęcamy następne karty naszego dziełka wyłącznie powiatom południowym i ludności polsko-warmińskićj po prawym brzegu Łyny, z nadmienieniem co do części północnych, że wszystkie objawy teraźniejszości nieprzerwanym łączą się węzłem z niedawną przeszłością, i że w niej i przez nią jedynie wyrozumieć i objaśniać się dają.

Ludność polska zamieszkuje dzisiejszy powiat_ol-sztyń.ski, część południową licbarskiego i mało - zachodnią ręszelskiego, a to jako ludność prawdziwie krajowa, nadająca tym przestrzeniom cechę kraju polskiego.

Straciła w ostatnich czasach nieco gruntu z północy, gdyż do samej Łyny w biegu średnim nie dochodzi już w zamkniętych osadach, będąc tu rozdzieloną wsiami czysto-niemieckiemi. Mamy tu, tj. w po-

243

W)

łudniowćj części powiatu licbarskiego, zjawisko to, że wsie czysto-polskie, graniczą, z czysto-niemieckiemi, aż bardziej na południu polskość przeważa (w pow. olszt.). W ogólności narodowość polska w siedzibach swych po prawej stronie Łyny, niby to w domu własnym, znaczniejszych strat dotychczas nie poniosła, gdy rozważymy, że przez wszystkie wieki od pierwszych zaraz biskupów wsie niemieckie założone tutaj zostały, również jak w najnowszym czasie (1844—46) osadnicy z Odenwaldu i Hassy i w wsiach Rothfłiess, PatrikiÇ Skajboty w powiecie olsztyńskim.

W jednostkach zaś poniosła narodowość polsko-warmińska w przeciągu wieków, mianowicie od roku ¹7 7 2 ogromne uszczerbki, a cała Warmia północna jak w ogóle wszystkie ziemie pruskie, przepełnione są. nazwiskami polskiemi, czasem bardzo słynnemi, jak np. Firlej, Zaremba, Grzymała i t. p. podczas gdy ci, co je noszą, nie posiadają, wcale poczucia swego pochodzenia. Wpływało to i wpływa o tyle bardzo niekorzystnie na całą, ludność polską., że głównie w tych jednostkach traci całą. intełigencyą, gdyż młodzież kształcąca się po szkołach wyższych, lub poświęcająca się urzędom publicznym, zapomina do reszty o swej narodowości: walcząc początkowo z największemi trudnościami w obec niezrozumiałego języka niemieckiego, oducza się w dalszym ciągu zupełnie mowy domu rodzimego. Lud prosty przywyka przeto do tego ,.....aby

widzieć w niemczyźnie coś wyższego, aby uważać Niemców choć niewykształconych, za ludzi oświeceńszych od siebie, gdy cała oświata reprezentowana przez urzędników, lekarzy i t. d. objawia mu się w barwie niemieckiej. Dla tego rozkrzewia się niemczyzna najwięcej w miastach Warmii polskiej, a jest ich ośm z dwunastu miast biskupstwa, a to głównie w tak nazwanym stanie wyższym. Ludność wiejska zaś zachowała i zachowuje język swój, obyczaje starodawne z wytrwa-

łością prawdziwie słowiańska, a to bez wszelkiego przewodnictwa oświeceńszych, a nawet bez jasnego poczucia narodowego. Czuje się czemś innem w obec obcej narodowości i przetrwa na tém stanowisku odrębnem gdyż jéj to wystarcza, szczególniej, gdy kościół katolicki, o ile może, się stara zadosyć uczynić potrzebom duchowym, w mowie dla ludu zrozumiałej. Ta ludność wiejska jako jeden główny przedstawiciel narodowości polskiej, składa się przeważnie z gospodarzy przecię-ciowo dość majętnych i z wyrobników różnego mienia i położenia. Gospodarze ci siedzą, od przedawnych czasów na swych włościach i niczemby nie ustąpili szlachcie zaściankowej w Koronie, chyba brakiem poczucia obywatelskiego, spowodowanego długim letargiem politycznym. Polaków właścicieli dóbr rycerskich zawsze szczupła liczba była w Warmii; dziś znikła zupełnie, z wyjątkiem kilku familii od dawna zniemczonych. Z familii sławnego dziejopisarza biskupa Kromera żył w nowszych czasach jeszcze gospodarz von Cromer w wsi gospodarczej Wielkich Bartołtach (Gross Bartelsdorf.) Ostatnim potomkiem tej rodziny był Jakób von Cromer, który rychło osierocony, wychował się w Wartemburku, a potem study o wał w Królewcu 1840, następnie w Rzymie. Odwiedzając górę Wezuwiusza, został napadnięty przez opryszków, zkąd poniósł 7 ran sztyletem zadanych. Wyleczywszy się, skończył jako wikaryusz nadworny nieboszczyka biskupa warmińskiego, ks. dr. Geritza.

Pokrewni biskupa kardynała Hozyusza żyją jeszcze w Prusiech jako v. Hosius. Widzimy więc, że za przewodnictwem obywatelstwa wiejskiego nie mogła się ludność warmińska rozwijać w duchu narodowym. Dodajmy do tego brak dotkliwy duchowieństwa, tudzież nauczycieli Polaków, a obecny stan oświaty poczciwego ludu tego wytłomaczy się sam przez siebie. Mimo tego objawia się Warmia południowa na pierwszy

rzut oka, jako kraj polski, a to już zewnętrznie. Albowiem wszystkie budynki, mianowicie domy mieszkalne, noszą na sobie cechę wybitną domu starosłowiańskiego. Przy téj sposobności zwracamy uwagę łaskawego czytelnika na ciekawą rozprawę profesora Dittricha, w czasopiśmie Tow. Warmińskiego 1874 r., według którego typ domów, nie tylko w całej Warmii, ale w ogóle w Prusiech, jest niezaprzeczenie słowiański, naturalnie domów starszych. Budownictwo nowsze wzięło górę jak wszędzie tak też w Warmii północnej; w południowej zaś zobaczysz dziś jeszcze wszędzie dom starosłowiański, który na linii Dobremiasto, Licbark, Jeziorany, Zeburk, Bisztynek, Gr. Kellen przechodzi w współzawodnictwo z domem nowo-pruskim. Szanowny autor dowodzi nareszcie, że typ starosłowiański domów warmińskich bynajmniej nie jest naśladowaniem obcego stylu, dalej, że także nie został przez osadników z Szlązka itd. przybyłych wprowadzonym lub rozszerzonym, a na końcu, że tak nazwani starzy Prusacy zamieszkiwali domostwa zwyczajem słowiańskim budowane. Ostatnią okoliczność potwierdzają wszystkie podania kronikarskie. Wskazując na zajmującą tę pracę Dittrichowską, nie wchodzimy w szczegółowy opis domów warmińskich. Tyle nadmieniamy, iż jedyna izba mieszkalna domu warmińsko-słowiańskiego jest nadzwyczaj obszerna, przy ścianach znajdują się ławki długie, pod któremi się ptastwo domowe wylęga. Świątynią niejako całego domu jest piec ogromy, na około którego w długich wieczorach zimowych cała rodzina wraz z czeladzią się gromadzi. Podczas gdy kobiety i dziewczyny przędą lub innym robotom się oddają, mężczyźni robią lub sporządzają rozmaite narzędzia gospodarcze; ożywiona zaś gawęda o przeda-wnych czasach, klechdy i bajki rozmaite zajmują wszystkich, a późna noc dopiero przerywa mile spędzony wieczór.

Do téj izby przytyka alkierz

przeznaczony zwykle na sypialnia, tudzież izdebka zwykle w pobliżu pieca, o małem okienku, gdzie starzy rodzice dni swe w spokojności przepędzają. Charakter Warmianina-Polaka wykazuje wiele stron pięknych: pracowitość i oszczędność, dalej humor w dobrych czasach jak w niedoli, wesołość i dobroduszność, złączona z pewnym rodzajem bystrości przyrodzonej; w obec obcych a szczególniej innoplemieńców, okazuje nieśmiałość pewną, choć z natury ma odwagę nieustraszoną i hart duszy i ciała, który często przechodzi w upór niczem niezłamany. Nie łatwo przywyka do nowości, choć o jej korzyściach jest przekonany; od. dany dawniej więcej jak powinien pijaństwu, odprzy-siągł się lud warmiński gorzałki, dzięki staraniom godnych swych księży, tak dalece, że w przeciągu lat kilku, półtorasta gorzelni, w samym powiecie olsztyńskim podupadało. Przez to odznacza się zaszczytnie od sąsiednich Mazurów protestancko-pruskich.

Z wzmagającym się w ostatnich latach dobrobytem ogólnym, rosły też potrzeby życia, szczególnie majętniejszych gospodarzy, którzy sobie dziś bynajmniej nie odmawiają tych wygód, które stan majątkowy im dozwala. Dawniej a w znacznej części i dziś jeszcze, stanowiły śledź i wódka główne te przedmioty, które za gotówkę w mieście kupowano; resztę dostarczał przemysł domowy lub handlarz żyd. Albowiem mate-ryą wełnianą i płócienną na odzież kobiety nie tylko same tkały, lecz także farbowały, używając korę olszy gotowanej z ałunem na kolor czarny, albo też kwiat Chrysanthenum leukanthenum na kolor żółty.

Boty noszono tylko w niedzielę lub dni świąteczne, a to nawet nie po drodze do miasta, lecz tylko w mieście samem ; w codziennem używaniu zaś były trzewiki drewniane (drewniaki), które każdy sam sobie zrobić umiał. Mężczyźni wyrzynali tak samo łyżki, miski i niezliczone narzędzia gospodarcze. Potrawy nie były

Warmia polska wynosi mniej więcej dwie trzecie biskupstwa, ale wskutek wypadków dziejowych najmniej stosunkowo jest zaludnioną. Ogólny stan majątkowy téj części zawisły od natury ziemi, częściej niż gdzieindziej pokazuje jak największe sprzeczności. Albowiem obok najlepszej gleby pszennej napotykamy piaski latające, a tu i owdzie pola kamieńmi pokryte, wcale się nie przydają na uprawę. Znaczne przestrzenie zajmują jeszcze gęste bory i lasy. Liczne strumyki przerzynają powierzchnią kraju, która nie mniej obfituje w jeziora mniejsze i większe; przez wysuszenie tychże uzyskano w nowszym czasie kilkanaście tysięcy mórg pysznych łąk lub roli ornej.

i nie sa wcale wykwintne, choć zawsze dobrze gotowane: w dni postne krasza je powszechnie olejem.

Czasy dzisiejsze w tem wszystkiem wielkie zmiany wywołały, choć starego sposobu życia przeinaczyć nie zdołały.

Z wspomnionych zaś przyczyn okazuje Warmia polska najbogatszą roślinność, tudzież najrozmaitsze organizmy zwierząt, chociaż to bynajmniej nie można porównać do czasów dawniejszych. Mimo to nie zbywa dziś jeszcze na dzikach, sarnach, nawet jeleniach, szczególnie w borach rządowych, a nawet wilki nie są zupełnie wytępione. Koń polski przeważa jeszcze dzisiaj w obec ras większych, u gospodarzy warmińskich Polaków, jak wszędzie, gdzie ludność polska krajowa. Prawdodopobnie pochodzi mały ten, lecz zahartowany konik maści myszatćj od konia dzikiego krajowego, utrzymującego się tylko u ludności krajowej, nie zaś u przybyłej.

Wspomnione właściwości powierzchni kraju nie zostały bez wpływu na sposób gospodarowania i zarobkowania ludności polskiej. Do niej przychodzą rok rocznie żydki z Polski, aby nabyć smołę i dziegieć na karczowiskach prywatnych gotowaną ; żydzi polscy

dzierżawią dla rybołóstwa jak obecnie tak dawniej większą część jezior w Warmii polskiej, wywożąc ztąd zimą cenny swój towar do nie zbyt oddalonej stolicy polskiej. W ogóle odgrywają żydzi polscy tutaj dawną swą rolę wśród ludności polskiej, sprzedając towar swój wieloraki na wędrówkach po wsiach, mniej zaś wdawają się, dla przezorności ludu, w interesa pieniężne. Z drugiej strony zmusza nieurodzajność niektórych okolic ludność miejscową do szukania zarobku gdzieindziej. Dla tego udają się co rok tłumy ; wyrobników do Polski, zapuszczając się dla lepszej zapłaty aż do Warszawy. Niejedna powraca może ztąd piosnka narodowa, w niejednym się może pokrzepi lub obudzi poczucie pochodzenia swego. Nie zabraknie i bez tego styczności Warmian-Polaków z braćmi w Koronie; albowiem kościół w św. Lipce pod samym Reszlem, stanowo do dziś dnia narodowca świątynię rozdzielonej ziemi galindzkiój. Do św. Lipki pospiesza ludność warmińska w częstych pielgrzymkach; tu zobaczyć można pobożną ludność katolicką z Polski, a nawet lud prusko-mazurski przybywa tu tłumnie, w celach pobożnych, chociaż wyznanie protestanckie dzieli go od współbraci.

Sw\ Lipka leży w rzeczywistości już po za obrębem biskupstwa. Sławny kościół pojezuicki z dawniejszym klasztorem, a dzisiejszem mieszkaniem probo-szczowskiem, powstał za staraniem wspaniałomyślnego Zadorskiego za czasów Zygmunta III. Położenie tego miejsca między jeziorami i pagórkami, borem uwień-czonemi, jest prawdziwie zachwycające, a pielęgnowane drzewa lipowe zdają się nazwisko usprawiedliwiać, Za czasów dawmiejszych osławiło się cudowne to miejsce po całej Polsce, tak dalece, iż pierwsze rodziny aż z Podola i Ukrainy do niego pielgrzymki odbywały, co także uczynił Władysław IV jako królewicz. Kwar ciani koronni składali się również jak cała Polska, na-

odbudowanie kościoła na cześć Matki Boskiej, a Zygmunt III wymógł w tym celu pozwolenie od niechętnego swego lennika, księcia pruskiego. Zresztą wskazujemy co do św. Lipki łaskawemu czytelnikowi prace ks. Hiplera i Kolberga, umieszczone w czasopiśmie Tow. Warmińskiego.

W obyczajach okazuje ludność warmińsko-polska wiele odrębności od innych szczepów polskich, które się po części dają wytłómaczyć z odosobnienia swego i braku życia narodowo-politycznego, po części z wpływów pochodzących od narodowości obcych, a mianowicie ludności niemieckiej i dawniej geto-litewskićj. Z drugiej strony przebijają się dziś jeszcze wyobrażenia starodawne, jakeśmy je skreślili według kronikarzy z wieku XVI i XVII.

Co tu w następstwie podajemy, zawdzięczamy przyjacielskim staraniom księży Laemmera z Wartem-barku i Kiszporskiego w Wielkim Klebarku pod Olsztynem.

Wszystko wypływa z źródeł pod każdym względem wiarogodnych, po części z podania szanownego pana Gallinowskiego, nauczyciela w Jedzbarku pod Wartembarkiem, po części z ust i pamięci sędziwego pana Kiszporskiego, czcigodnego starca gospodarza w Warmii polskiej, na ojcowiźnie osiadłego. Niedostatek czasu i inne okoliczności są powodem, że nam się więcej uzbierać nie dało.

Spodziewamy się jednakowoż, że to nie jest ostatnim naszym wywodem o stosunkach ziemi warmińskiej i o poczciwym ludzie warmińsko-polskim.

2 50

Zaczynamy tedy od zwyczaju obchodzenia

Chrzcin

(według pana Gallinowskiego).

W dzień chrzcin gromadzą, się goście zaproszeni w domu rodziców przyszłego wiarusa. Każdy gość wita go z następującem życzeniem: „Daj Boże szczęścia dla tego gościa młodego, żeby za rok taki duży urósł jak ja, i żeby urósł do Boga i do ludzi.“ Zanim chrzestni z niemowlęciem wychodzą z domu do kościoła, kładą przy nim prócz ziół święconych, także i nóż lub inną rzecz stalową, ponieważ w ten sposób chroni się dziecko najskuteczniej przed złym duchem, który je przemienić się stara na podrzutka piekielnego (dziwoląga). Tak samo kładą rzecz stalową, zwykle siekierę, na progach domów, przez które chrzestni z niemowlęciem przestępują.

Wróciwszy z kościoła z ochrzconem dzieckiem do domu rodziców, oddają je chrzestni matce z słowami: „Żyda my wzięli, chrześcianina przynieśli.“ Ojciec chrzestny (kum) jest obowiązanym darować nie długo po chrzcinach chrześniakowi swemu koszulkę. Gdyby tego nie uczynił, zmartwieni rodzice pocieszyć niczem się nie dają, dziecko bowiem musiałoby w razie śmierci na tamtym świecie chodzić nago. Przed wywodem matce nie wolno wnijść do kuchni, lub przez miedzę przestąpić, ażeby jéj zły duch w czem nie dokuczył.

Pogrzeby

(według pana Gallinowskiego.)

W domu zmarłego wstrzymują się od wszelkiej roboty, dopóki ciało pochowane nie zostało. W każdej zaś wiosce ktoś taki się znajduje, który się czu-

251

wać podejmuje nad tem, ażeby się pogrzeb odbył należycie. Tenże przybywa w dzień pogrzebu do domu umarłego i dopomaga w wyniesieniu nieboszczyka na wóz, nie zapominając przedtem położyć siekierę na progu, przez który ciało przenosić wypada. Skoro trumna jest na wozie, uderza pięścią potrzykroć w nią, wołając równocześnie: „Siadaj duszo z nami.“ Czyni to z tej przyczyny, ażeby dusza, oddzielona wprawdzie od ciała, lecz nie odstępując go jeszcze, nie musiała pieszo chodzić obok wozu z ciałem. Zwykle po za każdą wioską znajduje się kilka krzyżów przy drodze. Skoro wóz do tego miejsca przybywa, zatrzymują się, a wszyscy towarzyszący mu, klękają aby się modlić za duszę nieboszczyka. Po skończonej modlitwie ów rejwodzący towarzysz obraca się twarzą ku wiosce wołając: „Panie, odpuść téj duszy wszystko dla pięciu ran Pana Jezusa.“ Odtąd ruszają wolno do cmentarza wsi parafialnej. Skoro trumnę spuszczają do grobu, stawia się dusza przed sądem bożym.

W następstwie podajemy jeszcze opis obyczajów weselnych, skreślonych z pamięci szanownego pana Kiszporskiego, tudzież kilka piosenek ludu warmińskiego, a w końcu spis miejscowości polskich. Narzecze warmińsko-polskie stanowiłoby wdzięczny temat większego dzieła. Zalecając takowy jak najgoręcićj znawcom języków polsko-słowiańskich, ograniczamy się na tej wzmiance, iż to narzecze obok licznych odrębności nosi na sobie piętno starożytności.

Mianowicie wymawiają się pojedyńcze zgłoski i w najszczególniejszy sposób; n. p. wymawiają w przed i jak z, jako to: zilk = wilk, żyzica=żywica, zianek^wianek, ziewa = wiemy; dalej psiwo = piwo. Zamiast nam mówią noja, zamiast wam, woja i t. d. Ludność wiejska celuje czystością języka w obec mieszczaństwa. Według spostrzeżeń ks. Laemmera przybliża się narzecze warmińsko-polskie stanowczo do mowy ludności wiejskiej z pod Kowna.

Obyczaje weselne

(według pana Kiszporskiego.)

Państwo młodzi (narzeczona z niemieckiego brutka nazwana, brutkam narzeczony) obierają, sobie po zaręczynach (oględach) a krótko przed ślubem (oddawem) każdy jednego drużbę, z niemieckiego placmistrzem nazwanego, zwykle z krewnych. Drużby biorą na siebie obowiązek zaproszenia gości na gody, tudzież obsługiwania ich podczas uczty godowej. Ślub bierze się zazwyczaj we wtorek.

W czwartek tedy przed dniem ślubu przyjeżdża drużba panny młodej, tak on sam jak i koń jego od panny „przydanki“ przystrojeni w wstążki, tasiemki i „ruchle“ do domu rodziców panny, a to wprost do izby i tak rozpoczyna:

„Ej niech będzie Jezus Chrystus pochwalony“ na co domownicy odpowiadają: niech będzie na wieki uczczony: Drużba wtenczas zaczyna:

„Winszuję Wacpaństwu dnia dzisiejszego, Winszuje i szczęścia dobrego.

Żem tak śmiele i poufale wjachał do Waćpaństwa domu, Proszę od Waćpaństwa słówko do mnie przemówić;

Czyli z konika zsiadać czyli na nim napo wrót wracać.“

Oni tedy proszą, aby zsiadł z konia, częstują i powiadają mu gdzie i do kogo ma jechać i na wesele prosić.

Pokrzepiwszy się, jedzie drużba do domów mu oznaczonych téj saméj lub innej wsi, znów wprost do izby i tak się odzywa:

„Ej niech będzie Jezus Chrystus pochwalony, na co odpowiedź znana.

„Ej, dziękuję tak godnemu państwu sławetnemu I winszuję Waćpaństwu dnia dzisiejszego,

Winszuję i szczęścia dobrego.

Żem tak śmiele i poufale wjachał do Waćpaństwa domu tego.

Daje się Waćpaństwu bardzo mile kłaniać Pan ojciec, Pani matka Pan brutkam, panna bratka i ja się też Waćpaństwu kłaniam (jeżeli ich jest więcej, o dwie, trzy panny i t. d.)

I upraszam o pannę i o pachołka,

(jeżeli jest córka i syn w domu.)

Aby tacy byli godni i przystojni,

A tym dwojga ludziom nie gardzili I do stanu małżeńskiego ich doprowadzili;

Ich doprowadzili do kościoła najświętszego w N. do ślubu

świętego.

Będzie tam kapłan przed wielkim ołtarzem w białą komżę ubrany. Gdzie ci dwoje ludzi będą przed nim ślub brali.

Będąc oni się tam na chusteczki mieniali,

Z palca na palec złote pierścionki będą sobie wtykali.

Po tych ceremoniach kapłańskich, z tego domu bożego,

Do domu gościnnego, a z domu gościnnego do domu weselnego.

(Było to i jest zwyczajem iść z kościoła do gościńca, czasem do plebanii, tam przetańcować i popić sobie, a wtedy dopiero do domu weselnego.)

„Najprzód na kieliszek wódki, na bułkę chleba,

Którą nam dał sam Pan Jezus z nieba.

Na kuraka pieczonego Na jednego i drugiego Na piwa war,

Będzie tam duży gwar.

Będą tam struny brzmiały,

Będą pod panienkami nogi drgały,

Będą tam starzy w karty grali,

A my młodzi w koło,

Aby nam było wesoło.

Będzie tam pierwszy piwniczy, który będzie piwo toczył,

A ja też będę przy tem, i będę je Waćpaństwu donosił.

Ej bywajcie Waćpaństwo zdrowi,

Na przyszły wtorek gotowi.

Aby Waćpaństwo moją mową nie gardzili,

A na przyszły wtorek naszymi gośćmi byli.

Ej, wybaczcie mi Waćpaństwo teraz na moje tak młode lata. Boć ja nie wiele przewidział świata,

Jak ja jestem jeszcze młodą dzieciną,

Przejeździłem konika całą siłą, (przejeździłem go już siła) Przytem gom tęgo sturbował, (konikam sturbował)

I samem się nad nim sfrasował.

A teraz Panu Bogu oddaję ! —

Powiedziawszy to, wyjeżdża drużba, aby to samo zaproszenie w domu każdego gościa powtórzyć. Podczas swej oracyi objeżdża na koniu po pokoju.

W poniedziałek przed ślubem wieńce wiją. Na to musiał dawniej drużba także wyjechać i pozapraszać dziewczęta i chłopców, ale tylko w téj wiosce, w której młoda panna mieszkała. Wyjechawszy więc znowu na koniu do izby, tak prosił (zaprosiny na wianuszki):

Ej niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

(odp. Niech będzie na wieki uczczony.)

„Ej dziękuję tak godnemu Państwu sławetnemu,

Winszuję Waćpaństwu wieczora dzisiejszego.

Winszuję i szczęścia dobrego.

Dają się Waćpaństwo bardzo mile kłaniać,

cholka

Pan Ojciec, Pani Matka, Pan brutkam, Panna bratka I ja się też kłaniam i upraszam Waćpaństwa o pannę i pa-Aby tacy godni byli,

Panną brutką i panem brutkamem nie gardzili,

I tę parę wianuszków im uwili,

A i na toż ruchałeczki.

Z téj drobnej ruteczki,

Jak ci je uwijemy,

Pięknie je ozłocymy, (opazłocymy)

W taneczek uderzymy,

Po raziku, po dwa Aż do białego dnia.

Przytem Panu Bogu oddaje!

255

We wtorek rano jedzie drużba jeszcze raz po domach, spraszając gości do domu weselnego, aby towarzyszyli po drodze do kościoła. Gdy się goście już zebrali, wjeżdża na koniu do izby domu weselnego i tak się odzywa:

„Ej, niech będzie Jezus Chrystus pochwalony, (odp. Niech będzie na wieki uczczony.)

Ej winszuję Waćpaństwu dnia dzisiejszego, Winszuję i szczęścia dobrego.

Ej przepraszam teraz naprzód panów muzykantów i panów przydano w i panny przydanki, proszę też by panowie muzykanci struny zatrzymali,

Aby im nie brzmiały.

Aby panom przydanom i pannom przydankom nogi nie drgały.

Aby tacy poufali nie byli A mnie w mojej mowie nie przeczyli.

Ej winszuję dnia dzisiejszego,

Winszuję téj pannie brutce szczęścia dobrego.

Jak niegdyś winszowała najwiętsza Marya Panna Józefowi świętemu, (?) gdy rzekła do niego : Ej synu moj najmilszy, najukochańszy, pójdźmyż do Galilei, tam przy tym zgromadzonym ludzie, przy tem dzieciątku

Będziem wesele mieli.

Także i was tu zgromadzonych widzę obywateli, Widzęć ja tu was bardzo piękną kompanję,

Bywałci ja też w inszych krajach,

I tam też były piękne kompanie,

Ależ mnie tu-jeszcze piękniej upodobało,

Boć się nie wiele gdzie znajdzie takiej godności Jak tu jeden do drugiego za „bywat“ pije z miłości.

Ej gdyćbym się ja był Mości Państwa tak wiele zgromadzonych spodziewał,

Byłbym ci ja się na Waćpaństwa lepiej z moją mówką przydał,

(przyszykował).

Aleć mnie ta panna brutka nie powiedziała,

Tylko mi swych najmilszych i najkochańszych rodziców przeprosić kazała.

Boć ona ich już teraz sama przeprosić nie może, Tylko wzdycha i płacze, ach! mój mocny Boże!

— 256 — Toć ona was już wszystkich odstępuje,

lub też

Boć mnie ta panna wybrała I za służkę swego wysłała.

A najbardziej do najmilszych i najukochańszych rodziców swoich, Boć mi ich już teraz przeprosić kazała.

Boć ona was już teraz odstępuje Ale jeszcze przezemnie służkę oręduje.

Przepraszam was teraz najmilszy Panie Ojcze drogi,

Wieleć ja już razy przestępuję te wasze progi,

Aleć nie przestępuję je sam z umysłu swego Tylko z rozkazu panieńskiego.

Ej przepraszam terazi was, najmilsza Pani Mateczko Boć was już teraz przeprasza ta wasza córeczka,

Boście wy najwięcej nad nią wycierpieli,

A najbardziej kiedy ona w młodych latkach była,

Kiedyście niejedną i dziesiątą nockę nad nią niedośpieli, Kiedyście ją na swoich rękach piastowali,

Swojemiżeście ją piersiami macierzyńskiemi wykarmiali,

Aleć też i ja myślę że to ona wam wszystko wywdzięczała. Kiedy na nóżki swoje wzrastała,

Do robótków bardzo mile zabiegowała.

Aleć jéj teraz już nie żałujcie.

Tylko jej szczęścia i błogosławieństwa i wszystko dobre życzcie. Ja się też sam w to tyczę,

I szczęścia i błogosławieństwa na wszystko dobro życzę.

Ej dobrać to rzecz, którą rodzice dziatkom swoim, błogosławieństwo dają.

Toć oni to też od Pana Boga mają.

A jeżeli mnie nie wierzycie,

Moi najmilsi, kochani, uczciwi Rodzice,

Macież wy dobry, przykład na onych dwojga ludziach,

Po onym pobożnym mężu, który był z ziemi Medzkiéj a w mieście Rages.

Tenci też nie miał tylko jednę córeczkę i dał ją Tobiaszowi, Gdy rzekł do niej : dziecię jedyne, dziecię kochane,

Jać tobie nie mam wiele skarbu dać,

Aleć dam ci błogosławieństwo Boże.

Ej Boże, daj|eć zdrowie i szczęśliwą godzinę, Gdy się już wybierasz od nas w daleką krainę,

257

Gdy się Ty tam nie "znała Ani o tem słuchała,

Że się już dzisiaj od najmilszych rodziców, bratów i siostrów

będziesz wybierała.

Ej coś wy najmilsze Rodzice, dziś za radość macie,

Gdy swą córeczkę w wianuszku do. ślubu wysyłacie.

Jak niegdyś najświętsza Panna taką radość miała,

Gdy świętą Elżbietę w stanie panieńskim nawiedzała,

Takąć i wy dziś macie.

(Gdy swoją córeczkę w wianuszku do ślubu wysełacie.)

Ej cóż wy najmilsze Rodzice! dziś ta wasza córeczka Już nic więcej tylko wiosna, a wiosna,

A gdy jesień następuje,

puje

Jak to ptastwo, które z tutejszych kraji, w inne odlatuje Tak też ta wasza córeczka, która was dnia dzisiejszego odstę-Już wam za wszystko dobre, mile dziękuje,

Dziękuje wam w cnocie w godności,

I w swej panieńskiej uczciwości,

Żeście ją wychowali I do dnia dzisiejszego o nią starali.

Ej przepraszam was teraz siostry, bracia mili,

Jednakżeście jednej matki dzieci byli,

Możeście się w jednem gniazdku porodzili,

Ale jeśli się wam siostra wasza kiedyś sprzeciwiała,

Albo kiedy wam może przykre słówko wymówiła,

Jużcić jéj tego teraz nie żałujcie,

Tylko jéj szczęścia i błogosławieństwa na wszystko dobro życzcie. Ej przepraszam was też, mości obywatele,

Przepraszam i wszystkie przyjaciele

Których ona tu ma na tym weselnym traktamencie sproszo-Życzcież i wy jéj szczęścia dobrego    nych wiele

Od Boga jedynego.

Ej przepraszam was też mości panny przydanki,

Towarzyszki i kompanki,

Jako też i siostry

Któreście w tćj tu wiosce wespół rosły.

Gdyście maleńkie były,

Toście się za rączki wodziły,

A gdyście podrosły,

Toście i do karczmy poszły,

Bok o bok na kolankach albo na stołuszkach siadywały, Rączki żeście swoje na się zakładały,

Z palca na palce złote pierścionki sobie przetykały.

Ale jeżli wam się ta wasza towarzyszka kiedykolwiek sprzeci-Albo wam kiedy przykre słówko wymówiła,

wiała,

Niechże wam to nie jest luto,

Bo co jej dziś, to wam wszystkim może być jutro.

Ej przepraszam i was panowie przydani,

Któryście tu na tym weselnym traktamencie sproszeni,

Ej przepraszam was teraz w niziuteńkie czoło,

Abyście jéj usłużyli ostatni raz i wszyscy z nią poszli w około Jak to koło skończymy,

Do przejazdu domu Bożego pojedziemy,

Przed wielki ołtarz poklękniemy,

Po pacioreczku też tam zmówimy,

Będzie tam kapłan przed wielkim ołtarzem w białą komżę

ubrany,

Gdzie ci dwoje młodych ludzi ślub będą brali,

Będąc oni się tam na chusteczki mieniali,

Z palca na palec złote pierścionki wkładali, (przetykali)

może.

Po tych ceremoniach (kapłańskich) już ich nikt rozłączyć nie Chyba*Ty sam o mocny mój Boże!

Śmierć, a śmierć jedyna, i godzina ostateczna,

Toć ich rozłączyć może.

Ej przepraszam i was panowie szwagrowie,

Coście ją nieraz wozili na jednym wozie,

Już teraz więcej jeździć nie będzie Aleć jéj już teraz nic nie żałujcie,

Tylko jéj szczęścia, błogosławieństwa na wszystko dobre życzcie. Ej przepraszam ichomości,

Przepraszam wszystkich gości,

Których ona tu ma na tym weselnym traktamencie sproszonych Życzcie i wy jéj szczęścia dobrego    z miłości.

Od Boga jedynego.

Ej przepraszam was teraz okna, ławy,

Przepraszam Cię i Ty, stoliczku malowany,

Przepraszam i was święte obrazy,

Któremi ona za młodych lat ściany stroiła,

I te prożki, które ona przechodziła:

Życzcie i wy jéj szczęścia dobrego,

Od Boga jedynego.

Ej, przepraszam was teraz, wy dziadowie i pradziadowie, Którzy już dni swoje skończyli,

A ten termin straszliwy odprawili,

Życzcie i wy jéj szczęścia dobrego

Od Boga jedynego.

I przepraszam teraz inne jakie i takie rzeczy, A na ostatku i was małe dzieci,

Życzcie jej szczęścia dobrego

Od Boga jedynego.

I ja się sam w to tyczę,

I szczęścia i błogosławieństwa jéj życzę.

A nam też teraz dopomoż ach! mój mocny Boże! Niechaj się wybiera, na czem kto może,

Czyli na saniach, czyli na wozie,

Albo też konno,

Niechaj to wszystko będzie Bogu skłonno.

Po téj oracyi drużby panny młodej jada wszyscy do kościoła, a po mszy świętej i po ślubie udaja sie naprzód do karczmy, albo też, jeżeli ślub sie odbywa w téj saméj wiosce, wprost do domu weselneg'o. O 7 lub 8 godzinie na wieczór zaczyna się uczta godowa: stoły pownosić i potrawy na nich ustawić jest obowiązkiem drużbów, którzy przy obiedzie każą grać tak nazwane „bywaty'⁴ n. p.:

Ej gdyć ja ten pierwszy stolik wnoszę, Panów muzykantów o piękny bywat proszę.

Ej, żeby się te panie kuchareczki na rzeczy znały Toby te stoły obrusami pozakrywały.

Ej, żeby się panowie muzykanci na rzeczy znali I przed tego pana NN. gospodarza tutejszego piękny bywat

zagrali.

Ej, żeby on się na rzeczy znał I wam te dzbany piwa nalał,

Niech je na stół popostawia A niech pamięta, że swej córeczki ostatni obiad wyprawia; Ej, onećgo ten obiad wiele kosztuje,

Aleć on swoim gościom jeść i pić nie żałuje.

2ÓO

Ej, onci wszystko dla swoich gości Daje z chęci i miłości i dobrej duszy,

Za to się też teraz aby pięknej muzyki nasłyszy! — bywat!!

i t. p.

W późnej nocy dopiero się rozchodzą. Gości zamiejscowych biorą gospodarze wioski na noc. U nich zostają zazwyczaj na obiedzie drugiego dnia. Po obie-dzie wyjeżdża znowu drużba, aby spraszać gości do domu weselnego. Późno w wieczór, krótko przed wyjazdem młodej panny, wjeżdża jeszcze raz na koniu do izby i powiada tę powyższą mowę przedślubną, opuszczając słowa odnoszące się do samego ślubu. Goście zostają zwykle jeszcze do czwartku lub piątku. Dawniej strzelano przy weselach dużo z pistoletów, mianowicie, gdy drużba gości zapraszał, lub na wy-jeździe do kościoła, lub gdy państwo młodzi wyjeżdżali do domostwa swego.

Jeszcze o jednym zwyczaju trzeba tu wspomnieć.

W dzień ślubny t. j. we wtorek rano przyjeżdża narzeczony z swym drużbą i krewnymi przed dom narzeczonej. Lecz drużba ostatniej zastępuje im drogę i wrota zamyka. Wtedy drużba pana młodego temi słowy się odzywa:

Ej, niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.

Drużba młodej :

Ej, witamy Waćpaństwa tak nieznajomego Do domu naszego przyjeżdżającego.

Aż mi Waćpaństwo odpowiecie

Czego szukacie i dokąd tą drogą jedziecie,

Ej, nie są Waćpaństwo jacy rozbójnicy lub heretycy?

Drużba młodego:

Ej nie sążmyż żadni rozbójnicy ani heretycy,

Sążmy Warmijacy kraju pruskiego i lądu warmijskiego Z pod Fryderyka Wilhelma pruskiego.

2ÓI

Gdzieśmy jechali, wszędzieśmy wolne bramy mieli,

A Waćpaństwo nas tu atakujecie,

Czegóż wy od nas więc chcecie?

Drużba młodej:

Ej, przez cóż też Waćpaństwo naprzód przyjechali?

Drużba młodego:

Ej, przejechaliśmy naprzód przez krzyż święty,

(każdy Warmianin Polak, mając wyjechać, robi znak krzyża przed końmi.)

dopomoc,

I przez Najświętszej Panny Maryi moc i wszystkich świętych Która nas tą. dróżką przeprowadziła,

Boć nam tu uszła jedna biała gołębiczka,

Aleć to nie jest żadna gołębiczka,

Tylko to jest jednego z nas młodzieniaszków obłubieniczka,

I onać tu leciała i złote piórka rozpraszała,

A my jedziemy i te piórka zbieramy.

I tu ją u tego pana znaleść mamy.

A jak jéj tu nie znajdziemy,

Dalej ją szukać pojedziemy.

Drużba młodej:

Ej, dobrać to rzecz, Mości państwo U nas się taka rzecz znajduje A jak ją znajdziecie, co z nią robić będzieice?

Drużba młodego:

Nic robić nie będziemy Tylko do ślubu świętego pójdziemy.

Drużba młodej:

A jak ztamtąd powrócimy,

Co wtedy robić będziemy?

Drużba młodego:

Nic robić nie będziemy,

Tylko się cieszyć i weselić z Waćpaństwem będziemy.

2Ô2

PIOSNKI LUDU WARMIŃSKO-POLSK1EGO.

(Według p. Gallinowskiego.)

I. Piosnka ślubna.

Siadaj, siadaj kochanie moje,

Nic ci nie nada płakanie twoje,

Nic ci nie nada, nic ci nie pomoże,

Stoją konie przy ślubnym wozie,

A ty siadać masz.

Jaćbym tedy i siadała Jeszczem się nie pożegnała,

A już siadać mam.

Zostań z Bogiem panie ojcze,

Chowałeś mnie bardzo ostrze,

Już teraz nie będziesz, bo mnie się pozbędziesz,

Już ja siadam na ślubny wóz.

Zostań z Bogiem pani matko,

Chowałaś mnie bardzo gładko,

Już teraz nie będziesz, bo mnie się pozbędziesz, Już ja siadam na ślubny wóz.

Zostańcie z Bogiem, bracia i siostry,

Cośmy pospołu do dużości rosły,

Już teraz nie będziem, bo mnie się pozbędziem,

Już ja siadam na ślubny wóz.

Zostańcie z Bogiem drzwi i progi,

Co przestępowały moje nogi;

Któż tu stąpać będzie, gdy mnie nie będzie ? Już ja siadam na ślubny wóz.

A wy przydanowie i przydanecki, Siadajcie zemną na wasze wózecki, I pojedziem i ślub złożym,

I się wspólnie ucieszymy,

Bo już siadać czas.

26 3

Panie ojcze, pani matko!

Proszę o błogosławieństwo !

Już u was nie będę, bo męża nabędę, Już ja siadam na ślubny wóz.

II.

Przez Wartembork strużka, A przez strużkę kłódka, Prosił Jasiek o Kasiulkę,

By mu dała matka.

Idź, ty psie Jasiulu,

Ty biedny tułaczu, Przywiodłeś mi Kasiuleczkę Do dużego płaczu.

Jakiem ci ją przywiódł,

Tak ją i wywiodę,

Z podwóreczka nie wyjadę, Aż wam ją zapłacę.

Jeden tysiąc liczę,

A drugi pożyczę,

Dziękuję wam pani matko Za tę zaletnicę.

Wyszła do sadeczka,

Słowiki śpiewają,

Ach mój Boże, mocny Boże, Na wianuszki grają.

Wyszła na poleczko,

Żyto się zieleni,

Ach mój Boże, mocny Boże, Światek mi się mieni.

Wyszła i drugi raz,

Żyto się szosuje,

Usiadła się na kamiążek Włosy rozczesuje.

2Ó 4

Włoski moje włoski, Kieni żeście wyszły,

Czy was ludzie obgadali Czy was mole zjadły?

III.

Ożenił się łajamaja

Obrał żonę sobie, tra la la la la, .

Obrał żonkę sobie.

Wsypała mu w stępę maku,

Żeby go jéj utłukł, tra la la la la, Żeby go jéj utłukł.

Nie utłukę w poniedziałek,

Utłukę we wtorek, tra la la la la, Utłukę we wtorek.

I przyjechał i we wtorek,

Prosił o stęporek, tra la la la ła, Prosił o stęporek.

I przyjechał i we środę,

Ona krówkę doji, tra la la la la, Ona krówkę doji.

Chłapnęła go kubkiem w łeb,

A on jeszcze stoi, tra la la la la, A on jeszcze stoi.

I przyjechał i we czwartek,

Ona chlebek piecze, tra la la la la, Ona chlebek piecze.

Chłapnęła go łopatą w łeb,

Aż mu krew się ciecze, tra la la la la, Aż mu się krew ciecze.

I przyjechał i w piątek Coby go umyła, tra la la la la, Coby go umyła.

2Ó5

Ona tego nie zrobiła,

Łeb mu oparzyła, tra la la la la, Łeb mu oparzyła.

I przyjechał i w sobotę,

Coby go oblekła, tra ła la la la, Coby go oblekła.'

Ona tego nie zrobiła,

Izby nie wymiotła, tra la la la la, Izby nie wymiotła.

I przyjechał ci w niedzielę,

Ze szklaneczką wina, tra la la la la, Ze szklaneczką wina.

Swoją żonkę poczęstował,

Co go wyćwiczyła, tra la la la la, Co go wyćwiczyła.

IV.

Kiedy ja szedłem do swej kochanki, Świecił miesiąc (księżyc) wysoko, Ona zamną oknem wyglądała,

Czyli jestem daleko.

Kiedy ja szedł przez te cztery pola, Ona za mną wołała:

Wróć się, wróć się, ty kochanie moje, Czem żem Cię rozgniewała?

Wczoraj byłem pod okienkiem twojem, Toś ty innego miała.

V.

Między ogrody, tam bystre wody, Zbierały panny, czarne jagody.

Tam ci zbierały, pięknie śpiewały,

Bo się nikogo nie spodziewały.

Zajechał ci je kawaler młody,

Tutaj panienki dajcie jagody!

Jedna się zdrasła, w rękulki klasła,

Rety la Boga! nocka mię zaszła!

Wy góry, lasy, stańcie przedemną, Leśne zwierzęta nocujcie zemną !

Piękna panienko, uchyl okienko,

Co ja zobaczę twoje łożeńko.

Przy twojem łóżku, stróżykiem będę Cichutko usnę, chrapać nie będę.

Cóż to ja za pani, by stróżyka chować, Kiedy go nie mam czem kontentować.

VI.

. Za owych, za dawnych lat,

Było ptastwa wiele,

Kiedy muchor (komar) z gąsiuleńką Wyprawił wesele, tra la la la.

Mucha grała na bębenie,

Muchor na piszczałce,

Czapla ryby roznosiła W parcianej kobiałce, tra la la la.

Nie pamiętasz Kasiuleczko,

Kiedyś była panną,

Wiła wianki z macierzanki I ściskała za mną, tra la la la.

Nie pamiętasz Jasiuleczku,

Kiedyś był pachołkiem,

Ja chodziłam z kołkiem,

A Ty za mną ze stołkiem, tra la la la.

2Ó 7

VII.

Wy rodzice źle czynicie,

Za stodołą siwy kamień,

U starego siwa broda,

A ja młoda jak jagoda.

Siedziało tam dziewczę na nim, Za starego mnie razicie, I siedziało i płakało,

Na rodziców narzekało.

Poradzę ja siwej brodzie, Oparzę ją zielem w brodzie, Wezmę wiórek opalę ją, Wezmę nożyk oskrobię ją.

VIII.

Zasiała ja modro,

A białe mi zeszło,

Oj nie wiecie pani matko Do kogo mi tęskno.

Jak ci ją zobaczył,

Z za stolika skoczył,

Wyjął chustkę z kieszoneczki Ucierał jéj oczki.

Oj tęskno mię tęskno! Do kochanka mego, Kieby nie te złe ludzie Biegłabym do niego.

Cyt najmilsza, nie płacz, Wianuszka nie żałuj,

Uwij sobie z drobnej rutki Mnie stary podaruj.

Ani znam drogieczki, Ani znam ścieżeczki,

Oj pójdę ja do domeczki Do mojej mateczki.

Nie będę ja wiła,

Ani darowała,

A na ciebie, psie hultaju, Będę narzekała.

Weszła do sieni, Pięknie sobie nuci,

Oj jużci mój najmilszy Z wojenki nie wróci.

Nie narzekaj na mnie, Tylko sama na się,

Bo ja tobie nieraz mówił Nie ożeniwa się.

Weszła do izby,

Łzami się zalała,

On ci siedzi za stolikiem Z innemi pannami.

Aleś ty nie dbała,

Tylko się kochała,

A teraz mnie najmilejsza Będziesz przeklinała.

IX.

A w niedziele raniuteńko, Jeszcze po rosie,

Jużci Kasia, Kasiuleczka, Kozy wy gapia.

Oj pójdę ja do jeziora,

Umyję nogi,

A ty będziesz w karty grywał, Będziesz ubogi.

I zagnała, przeżegnała, Wraca do domu, Zajechał ją. Jasiuleczek Na brunatnym koniu.

Pytam że cię Kasiu moja', Kogo doma masz,

Co tak rano raniuteńko, Kózki (Byśki) wyganiasz.

Ni ja kogo doma nie mam Gościa żadnego,

Tylkom się spodziewała Ciebie samego.

A ja ciebie Kasiu niechcę, Czarne nogi masz,

A ja ciebie Jasiu niechcę, Rad w karty grywasz.

Choć ja przegram sto talarów, Na mnie nie wiele,

A tyś włosów nie czesała, Cztery niedziele.

Oj pójdę ja do cioteczki, Pożyczę szczotki,

I wyczeszę głowuleczkę,

Splotę warkoczki.

A ja pójdę na ryneczek, Rozprzedam karty,

A ty będziesz kołysała Twoje bękarty.

Radabyś mi jedno dała,

Ja nie będę chciał,

Tylko ja się będę z ciebie Jeszcze wyśmiewał.

X.

Mnie tu matka przykazała,

W tym klasztorze być,

A ja tego nie myślała, Zakonnicą być.

Ach mój Boże! w tym klasztorze Krótkie godzinki,

Muszę wstawać o północy Śpiewać godziny.

Ach mój Boże! w tym klasztorze Każą rano wstać,

A ja młoda dziewczyneczka Lubię długo spać.

Wlazła na chór patrzy na dół, Widzi miłego:

Trzymajtaż mnie zakonnice, Skocze do niego.

Radabym go miłowała, Niemam śmiałości, Radabym go uściskała, Nie mam wolności.

ON

ON

><1

A w niedzielę w minuty, Poszło dziewczę na ruty,

Miała z sobą złotą mić (nić), Zasiadło się wianki wić.

Ale mnie nieś po Łynie, To mię tęskność ominie.

I zaniósł ją przed piekło, Posadził na krzesło.

Przyszedł do niej młodzieniec, Pod nią ogień palili, Z piekła, rodu szataniec.

Smołą dziegciem parzyli.

I capnał ją i wlecze Po boru, po lesie.

Nie nieśże mię po boru, Bo mi tęskno do domu.

Pijże dziewko, to piwo,

Nie pijałaś jak żywo.

Nie takie ja pijała,

Gdym w karczmie bywała.

XII.

Czerwona róża, modry kwiat, Wędruj dziewczyno ze mną w świat.

Przywędrowali w pół lasu, Wróć się do domu, mój Jasiu!

Jakże mam wędrować, Będą się ludzie dziwować.

Przywędrowali w ciemny las; Będzie tu nocleg nasz.

Niechże się ludzie dziwują, Że dwoje młodych wędruje.

Któż tu nas obudzi? Niemasz nikogo od ludzi!

Skowroneczek, ranny ptak, Ten nas obudzi jeszcze w czas.

XIII.

Stoi lipa pochyla, A pod lipą Zofia. Hej i t. d.

Jedzie Jasiek z Torunia,

Na nim złota koruna.

Hej, hej, hejaja, na nim złota koruna.

I przyjechał do kłódki, Z konikami do wódki. Hej i t. d.

Co tam robisz Zofia, Piękna panna jedyna. Hej i t. d.

— 270 —

Wiję wianki z ruteczki,

I z drobńćj palendryki, (?) Hej i t. d.

XIV.

Nie opuszczaj ojca, matki,

A ty Kasinko rozwijaj sie,

A ty dziewczyno rozmyślaj się. Nie słuchaj ty ludzkiej gadki.

Jużci jam się rozmyśliła, Ojca, matkę opuściła.

Ludzka gadka nic dobrego, Zdradziła już niejednego.

Powróć ty do ojca, matki,

Nie słuchaj ty ludzkiéj gadki.

XV.

Pojadę ja na zalety,

Kupię żonkę do roboty.

Oj, ja, ja, oj, bieda moja.

Nalazlem ją w Czarnej Rusi, Nieboraczka robić musi.

Oj i t. d.

Uprzędła mi dwa przędzona, Zmotała na dwa wrzeciona. Oj i t. d.

Ośnowaia^ dwa osnowy,

I utkała dwa rękawy.

Oj i t. d.

Od niedzieli do niedzieli, Rękawy się rozlecieli.

Oj i t. d.

Moja żonko! nic nie mamy, Tylko na się spoglądamy! Oj i t. d.

Tylko jedno cielęcisko,

I to w chlewie ryczy wszystko ! Oj i t. d.

Ryczy, ryczy na ulicy,

Bodajże cię zjedli wilcy!

Oj i t. d/

Wilczysko się domyśliło, Cielęcisko udławiło.

Oj i t. d.

Wilcy, wilcy, wilczyskowie ! Ulżyliście mojej głowie!

Oj i t. d.

Mojej głowie ulżyliście, Swoje brzuchy napaśliście! Oj, ja, ja, oj, bieda moja.

Powiastki i bajki, które sobie lud warmiński opowiada, wchodzą prawie wszystkie w wspólny zakres utworów wyobraźni naszego ludu (o mocnym Maćku, głupim Janie, czarnoksiężnikach itp.) Przytaczamy tu według skreślenia p. Galinowskiego humorystyczną powiastkę o sąsiednich Mazurach:

W Mazurach, w pewnej wsi, ginęła w nocy trawa z łąki: ludzie co ranek uważali, że była wyżarta, domyślając się od razu, że tu musi jakiś robak szkodzić. Rzeczywiście znaleźli pewnego poranku na łące owego robaka, na oglądanie którego cała wieś się zleciała. Ale jak go teraz zabić? na to pytanie nie było od razu odpowiedzi. Dalej po kowala, który w całej wsi był najmądrzejszy. Przybył kowal, lecz tego robaka nie znał; radził więc posłać po pastora i pana rektora. Przyspieszyli pastor i rektor: pierwszy z dublią (biblią), drugi z kancyonałem. Rektor odśpiewywał, pastor odczytywał nad robakiem, lecz nadaremnie: tenże się nie ruszał. W tém odzywa się pastor do ludu w te słowa: „Kto z was najmądrzejszy i najodważniejszy, niech robaka zabije.“ Na to lud: ,,Najmądrzejszy i zarazem najodważniejszy z nas to kowal, niech go zabije.“ Kowal w ten sposób osławiony i nad wszystkich wyniesiony, już się dłużej nie ociągał. — Porwał drąg i uderzył nim robaka tak mocno, jakby go jednem cięciem miał zabić. Ale robak niestety odskoczył i wskoczył sołtysowi na szyję. Dopiero pastor odczytywał, a rektor odśpiewywał, lecz robak z szyi sołtysa zleść nie chciał. Znowu kowal, jako najmądrzejszy i najodważniejszy, miał sołtysa uwmlnić od robaka strasznego. Kowal doskoczył, porwał robaka za ogon i zdarł robaka z szyi sołtysa; ale robak był taki zajadły, że przegryzł szyję sołtysowi tak, że mu głowa zleciała. Zdumieli wszyscy, patrząc na to co się działo, ale pastor rzekł: „Nie pomoże już teraz nic nasze dumanie, trzeba sołtysa pochować i postawić mu nagrobek z napisem, że umarł za sprawę wiejską.“ Na to lud się zgodził, a robak został na łące, bo go się wszyscy bali, ale mocno się ucieszyli, gdy drugiego poranku robaka na łące już nie było, gdyż go w nocy zabrał klatnik. Albowiem tym robakiem był jego sierp, który był zgubił, kradnąc w nocy trawę dla swego konia. — Tak wyśmiewają Warmiacy (Warniacy) swych sąsiadów Mazurów.

NAZWISKA

MIEJSCOWOŚCI W WARMII POLSKIEJ.

Nazwiska miejscowości w Warmii polskiej, które w następstwie podajemy, po większej części nadaremnie byś szukał na mapach lub w piśmiennictwie niemieckiemu Tam sa one zastąpione innemi, lub wcale nie znane; natomiast żyją w ustach ludu, w jego mowie potocznej ; tem większe więc sa zasługi szanownego księdza Kiszporskiego, który je zbierał i użyczyć nam raczył. Wsie podane, sa zamieszkane przez ludność polska. Nazwiska niemieckie pierwszym osadom urzędowo nadane, przerobił lud według swego języka, lecz nigdy je nie tłumaczył:

A. NAZWY WIOSEK POLSKICH.

I. Dziekanat olsztyński.

a) Parafia olsztyńska.

Olsztyn, miasto.

Kieźliny (Koeslinen).

Track (Trautzig).

Stary dwór.

Pozorty.

Likuzy.

Biskupstwo Warmińskie. ïom I.

Wadąg.    <*M^>

Nikelkowo. OL Gronity. (

Dajtki. (Th ù J Lr., ₎

Kudipy.    frfwn )

b) Parafia Wielki Bartąg. Wielki Bartąg (Gr. Bertung).

18

(J

fi) Parafia Jonkowo. (Jonkendorf.)

Jonkowo.

Pupki (Pupkeim).

Węgajty.    f.t )

g) Parafia Brunswałt.

Mały Bartągi    vuy Rf)

Owczarnia (Neu Bertung). Tomaszkowo. (^WvwôcMv) Dorotowo.

Gągławki (Ganglau dwór).

Ruś (Reussen).

Zazdrość.0Wu<«?C^O'44) ^

Jondorf.    A „

Sojka.    Brunswałt. ( rrretłi^M^aloC«.)

Kielary.f S£eXW&iv)    Spręcowo (Spiegelberg.)

Stary OlsztynUAliunttią,dP> ") Barkweda (Bergfriede).

Maj dy. (vÜ    \ ‘    Redykayny. ^<£>0 W«-» aa£av

Wig^duga.(#i'4U)t^ß ™)    Kayny. (IĄzammO

Linowo (Leynau). ‘v    Montki., UipuitRefi )

i) Parafia Gutkowo.

GutkowoR »lifi'i to ßUrfo

Kałtflys (dwór i młyn.) Abstych. ( dlkAÀ ^-P)

fil

€H)

c) Parafia Szombruk ( Schoenbriik)

Szombruk.

Szomfalt (Schoenfeld). Barwiny. C    vt:-1 t )

N; aterku    i t )

d) Parafia Gietrzwałd. (.Diłtrichswalde).

Gietrzwałd.

Nagłady. (itW^ś ecoj i to) Rentyny. (filQuXf-4.ti.vv ) Reisy. sŁJ?ui Zamensdo^f (Hermsdorf.) Pefcglity.    Été n)

Woryty. (j/liWi vf € i t )

ć>) Parafia Szombark {Schoenberg.)

Szombark (Ałt-Schoenberg.) Porbady (Neu-Schoenberg.) W arkały.

Wołówko (Windtken). Łabenó (Labens).

Grynał. ( fRï i Pluski (Plautzig).

Łańs; (Lansk.)

•Stabigoda. -1 d'

vW ymój. C G € u w • tfu >

/) Parafia Wutryny.

uWutrynyl.^^ l^iim ;

" Przykop. 01V (

Kaleitka. (3/kuÀR Bałdy. ($4.aid riMowa wieś (Neu-Bartelsdorf.) ujełguń (Gellguhnen.) Chaberkowo.

i Ząbie (Sambien.)

Dłuszcz.

^Pokrzywy (Friedrichsstadt.)

oj, ftM oh-i hAjim

m) Parafia Kokendorf' Kokendorf.

Szaftstry (tylko polskie, inne zniemczone.

II. Dziekanat Wartembork.

a) Parafia W ar te mb orska.

Wartembork (miasto.)

Łęgaj ny{cWk *u-n e h ,3 Kaplityny^Sim^i Maruny (dwór.) ^ all Biedowo czyli Małe Maruny.

CtMeui&wvum-

Gradki (dwór); inne wioski są|Q|? © çt G f = ) niemieckie.

d) Parafia Klebark (Gr. Kleeberg.)

Tęguty^e^ti

Szynowo (SÓhoenau.) Ruszajny (Reuschhagen.) Kierzliny (Kirschleinen. ) Jedzbark (Hirschberg.) Odryty. { dotri' t( a ) Nerwik.    IG

Kucbory (Kutzborn.) Klucznik. W-U u ' ąay\ oh? )

Klebark duży. dl' Klebark mały.

Wojtowo (Fittigsdorf.) Bogdany. {("W a & cvi 4 i C4\.)

Silice (Quidlitz.) Skayboty.ć^Rc.; f D 41ę u ) Patryki. ßejf) ótk. ch)

R) Parafia Klewki (Klau-kendorf.)

Klewki (dwór).

Szonwalt (Schoenwalde). Trenkus (Trinkhaus.)

_—-Grabowo.

Podlasy.i

SeS*“ SÄ.Ä.

Mokinv.MiÄ^)    Rykmv.ec:fWj-f*

Dąbrówka (Klein Damerau.)

umiany ( aumen.)    Wódkowizną (Iblwark. ) (fiüùd Vy fe Gft $)

Bruchwalt. < *•' * t -h- -f '■    « \

b)    Parafia St. Wartembork.

Stary Wartembork.!’^AGlW-lt-G'i;T^r*°W°’ Gady (Jadden.)

Tuławki (Tollack.)

Orzechowo.

Szypry.(cScA ? :    * ,)

c)    Parafia Sental {Süssen

thal.)

Sental.

Dąbrówka. ( ^-1 i \ i c ? o ■■■ \ *. ?

Wierzkup (Vierzighuben.)

f) Parafia Wielka Purda.

Ptfrda.

Purdka.

Marcinkowa Kośno. (wfà&é Giławy (Gillau.)

Wały (Wallen.)

Prejlowo. i^Vf- ui->; eMi) Pajtuny (dwór, młyn.) HT

18*

g) Parafia Bartołty {Gr. Bartelsdorf'.)

Bartołty.

Leszno. -vCuas Marcinkowo. <Ą<iA Kierzbuń (Kirschbaum.) ,™~<Południewo.

—Grabowo.

MÀ'

C-: >

h) Parafia Ramsowo (Gr.

Ramsen.)

Ramsowo. (

Kierztano^.Z^Vä^oU-r* ) Dobrąg.

Gipsowo (Wieps.)

Kramarowo (Kraemersdorf, pierwotnie Kromerowo od brata biskupa przezwana.)

—Klimkowo.

Rycybałt (Rittiwalde.)

Katrajny. (3^4^ ci -t •> qa\ )

i) Parafia Wielkie Lamkowo.

Lamkowo (Lemkendorf. ) f. Wierzkop (Vierzighuben,} Lamkówko.

Derc.

Proie, k 14 Wcu)

Ottendorf.

Kr ono wo. (Os uf-*.< i

Kołaki (Kollacken.)

k) Parafia Biesowo (Boessau.)

Biesowo.

Zerbuń (Sauerbaum.)

Kleysak.    « W |

Rotflys. ($k)4U <: : -c)

Kunckayny.

/) Parafia Biskupiec.

Biskupiec miasto.

Ęydbach. ■; M >

Ramy. SV/t-fv,

Zazdrość. C ®&4jnfî ;

Kramarka.

Lipowo (LÜipowo.)

Stanclewo. (Uvn' s! t > • ■>)

Najdymowo. JAt\ ?;

Szonflys. C à eX. o-ni-C j

B. NAZWY INNYCH MIEJSCOWOŚCI, a) Nazwy pól.

Pólko w Linowie i w Klewkach. Czapla w Silicach.

Papstramy w Klebarku.

Pupki w Wójtowie.

Żuławki w Linowie.

Dworznice w Kabornie. Łazowki w Kabornie.

Przecze, wysokie i nizkie w Kabornie.

Stożyska w Kabornie.

Kujawy w Kabornie. Krzyżówki w Kabornie. Marchwiaki w Kabornie. Ogrodawki w Kabornie.

w Odrytach.

Bagnówki w Kabornie. Gazówki w Kabornie.

Wysmykłe w Skajbotach. Zaganice w Raszęgu. Rumówki w Raszęgu. Rogostki w Wójtowie.

Dumnowe Dłużkowe Dworznice w Odrytach. Kalkowskie sztuki, pole w Raszegu.

Sztuki pod Szubienicą w Łę-gajnach.

b) Nazwy borów.

Gaj (po kilka razy.)

Łapka pod Wartemborkiem. Gielechy w Jondorfie, mały Zapowiedz w Kabornie. lasek i torfowisko.

Borek w Klebarku. Dębniak, lasek w Silicach.

Ciemniak w Łęgajnach. Frayty, lasek w Łęgjanach.

e) Nazwy jezior.

Kiestrój, wysuszone jezioro na Ustrych pod Ramukieim . Silicach i Skajbotach.    Gim, za Wutrynami.    ó

Lipniak mały i wyspy w je- Zdreczno w lesie pod* Wu- u Lipniak duży,) ziorze klebar- trynami.

Karpa,    ; skiem.    Konopno

Swiętajny, na skajbockiem polu.    Jachty małe

Linowko w Skajbotach.    Jachty duże

C n> W. - .^erwenl^za    Kgśno bardzo długie od Kośna

»X Szkanda, na szonwałckiem polu. ' aż pod futryny.

ä i r >/ q    P⁰⁽^ 0^szt>'nem-    Łańs pod Wutrynami.

j-J-i b * è Czerwonki w lesie pod Mazu-

k    chami, wsią niem.

Pudomek, jezioro na Wartem-borskiem.

Kałwa, ciągnie sie pod Pasym (Passenheim.)

Dłużek mały i duży w Odrytach.

toż samo.

Łąńsk pod Wutrynami; wyspy cWuV;'. t- d, w niem.: Stodółka, Pa-

włosiew, Ostrów, Pryki,

Grzyb.

Plusnę, (Plautziger See pod    , n c.    (

PTüskämT----------    4 M

Kalno pod Nową wsią; w Czarny kąt, część Dlużka.    ™em klasztor miał zatonąć.

Raks, na odryckiem polu.    Krumzy pod Bartągiem; w

j, , ,,    . Dadaj, za Wylimsem.    niem. kościół miał zatonąć,

i Ław na kieszldńskiem polu. ÓWadąg.    i i C ^

Pisz, pod Tumianami.    : Pełnoga, półwysep w wadąg-

Gębory w Raszęgu.    ^ skiem jeziorze.

278

d) Nazwy łąk i bagien.

toż samo.

Grodzą i Gaj w Klebarku. Kurwik, dawniej jezioro w Klebarku.

Zdrojówki w Klebarku. Bocianek w Klebarku. Dziadziania w Klebarku. Jeziorka (bagno w Linowie.) Siedliska w Linowie.

Złota łączka w Klebarku. Koczałek (bagno) w Wójtowie. Biele w Klebarku.

Bielowe bagno w Klebarku. Dziubiele w boru pod Mazu-chami.

Zdrojówki w Kabornie. Pieczyska (bagno w Kabornie.) Kierz (kiedyś lasek w Linowie.)

Żabieńce w Linowie.

Kołowrat, bagno w Linowie i Kabornie.

Chojniak bagno w Kabornie.

Delek bagno w Odrytach.

Niedźwiedziak )

Ziemiankowo

Kępina w Odrytach.

Skrzynka bagno w Klebarku.

Orleszki w Klebarku; tu kiedyś rosły olsze do 70 stóp wysokości.

Olszak, bagno w Wutrynach.

Kręgielnia, bagno w Wutrynach.

Biele w Wutrynach.

Żydowe, bagno w Łęgajnach.

Świńskie bagno.

e) Nazwy pagórków.

Kropelka w Klebarku. Kamienna góra w boru pod Mazuchami.

Glinowa górka nad jeziorem klebarskiem.

Ptasia góra w polu Kabor-skiem.

Szubienica w polu łęgajskiem.

Święta góra pod Wartembor-kiem.¹)

Palestka w Jedzbarku: opowiadają o zamku, który tu stał w dawnych czasach; gruzów i cegieł pokazuje się dość.¹ 2)

Daba na odryckiem polu.

| w Raszęgu.

Zamkowa góra nad Tuławkami.

Złota góra,

Zamkowa góra,

Zapowiedź w Raszęgu.

Ptasia góra za Wutrynami."

Złotocka na polu bandskiem pod Wutrynami.

Złotocka pod Wałami, za Wutrynami. Powiadają, tu o zaginionem mieście na téj górze, ślady ulic itp. zdają to potwierdzać.

Wilcza parowa w lesie pod Mazuchami.

Obiad, miejsce za Wygodą w lesie, znajduje się tu ogromna chojna, pod którą jak lud powiada, król jakiś miał obiadować.

Więduga nad Łyną pod Olsztynem.

Więduga w pobliżu wsi Ruś. (Reussen.)

Wódkowizna nad jeziorem kle-barskiem ; na polu kle-wskiem wznosi się góra, z której spada do jeziora tak nazwana strużka, która kiedyś pędziła młyn wodny. To wszystko pospołu nazywają Wódkowizną.

Kazuby, zdrój w Wutrynach.

Gradowy, zdrój teraz zasypany, przypomina jeszcze dziś, sławne niegdyś „pole Gre-dowy.“

była głęboka otchłań, w która kamień wrzucony, zdawał się w głębokości toczyć jakby po dachach; zarazem słyszano jęki i narzekania. Z téj góry wychodziły także owe trzy panny dobroczynne zjawiające się przy Swietéj górze. (p. G.)

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

' VÎ.S. ' -

.

'

* s ,.;v;

'

v

'

:

:

V

r

)

t

\

IM;

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

11-349461

BIBLIOTEKA GŁÓWNA Jg

'du. Zam. 480/55 20.000

Si

ifi

i,i

:V

i®

li»

ii

mBSt.

11

■i;;?:-:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000305983

,Kowskiet

¹

)    Z téj góry wychodziły dawniej według opowiadania ludu, czasem trzy panny, po staroświecku ubrane, które ludziom wiele wyświadczały dobrodziejstw, rozdawając pieniądze stare, jakich teraz już nikt nie zna; tak samo dopomagały ludziom w pracy, szczególnie przy międleniu lnu. U stóp téj góry znajduje się staw, nazwany Michowskim. Tu rybak pewnego razu ułowił sobie wiele ryb, pomiędzy któremi były także takie bez ogona. W tem wyszła jedna z wspomnionych trzech panien z góry i zawołała: kojszy kusy! na to wszystkie owe ryby bez ogonów wskoczyły napowrót w wodę. (p. G.)

²

)    Lud twierdzi, że w téj górze przed niedawnym jeszcze czasem,