ШШШЁЁШШ

Bij

I

II

811

il

шш

MMI

mm

W'W-

ЩШ

ШШЙ

ШШШШШ

V,.

ШтёШвШШ

Г/ ' '

шшёяяЁЁЁЁг

*

■

:

■

A.

с*

о

■ ■••ч

-

г

г-

•V-;

»*

.

V

V*

г

V

ь

О

г

*.

*

»•

Г

-

Л

t

У

«

w

t

ft

• Ж'

%

ft

■' 92 Я 3

Biblioteka Politechniki Kiakowskiej

100000299954

i

)

pjr--

ZGRONAUZIN ZAKONNYCH OBOJEJ PŁCI

WKAZ

Z RYCERSKIEMI ZAKONAMI I ORDERAMI PAŃSTW

wijDctiiij- w jçtijiîii t9bieiiiiee(lc:it przez

J, ÏS, ШИ I шш шш«г w Pradze Czeskiej z rycinami kolorowanemi roku 1821

/irze/óżony naygzyA^/гo

i pomnożony opisami nowo-powstałych zakonów wraz z objaśnieniami ogólnemi i rycinami nowemi

DZIEŁO ZEBRAI I UŁOŻONE

PHZF.Z

ZGROMADZENIA 00. KAPUCYNÓW POLSKICH PR3WINCYAŁA

TOM Iff.

%&ттжтттт

/4

WARSZAWA,

•V

Tb

In

аиг

WOLNO DRUKOWAĆ,

z warunkiem złożenia w Komitecie Cenzury po wydrukowaniu1 prawem przepisanej liczby Egzemplarzy.

w Warszawie dnia 1 (13) Listopada 1848 roku.

Cenzor

TrIPPLIW.

1%

.A

.’i^^ozliczne są mniemania, pod względem początkowego ustanowienia rycerskich orderów: jedni je widzą w epoce panowania Faraonów, albowiem w I księdze Mojżesza w rozdziałach 41 i 42. wyrażono: że Faraon dał Józefowi swój pierścień, przybrał go w bisior, i zawiesił mu na szyi złoty łańcuch, co wszystko podług naszego zdania T jest tylko dowodem szczególnej łaski panującego, jaka i w dzisiejszych czasach, częstokroć zasłużonych spotyka, ale nie może świadczyć o istnieniu w owej epoce rycerskich Orderów. Inni szukają początku u Rzymian roztrząsając znaczenie Stanu: Ordo equester. Lecz mniemanie to jest błędnćm; jak równie niepodobnćm do prawdy, poszukiwanie ich w zwyczajach dawnych Niemców, którzy sposobiąc młodych ludzi do usług krajowych dozwalali im przy ćwiczeniach używać tarczy i miecza. Więcćj zbliżonym do prawdy zdaje się być mniemanie Tacyta w dziele: de Mor Germ cap. 31 który pisze: że pomiędzy Gotami wojowniczym ludem Niemieckim istniało Rycerskie zgromadzenie, mające ustawy i ordery, pod niejakim względem, podobne do naszych rycerskich zakonów. Gdy wszak-

йe mniemania tego, nie popierają jawne dowody, nie można przeto rozumieć, aby te były użyte za wzór i podstawę do ustanowienia Orderów następnych wieków. Niektórzy znowu pisarze mniemają że najstarożyt-niejszy był Order tak zwany od okrągłego stołu, ustanowiony w 51 roku przez Artura króla Angielskiego. Lecz czy order z tą nazwą, rzeczywiście istniał? dotąd nigdzie śladów znaleść niepodobna. Następnie As-chmole, wspomina o orderze Rycerzy S. Grobu, uważa go za najdawniejszy, jako ustanowionym w roku 63 po Narodzeniu Chrystusa Pana przez Apostola Jakóba młodszego Biskupa Jerozolimy. Dalej jednak nadmienia iż pierwotnymi twórcami tego orderu, jedni uważają Cesarza Konstantyna i jego matkę, drudzy zaś Cesarza 'Karola Wielkiego; w końcu zaś tak ten pisarz, jako i Mendo twierdzą, że dopiero w ХИ wieku powstał.

Opat zaś Giustiniani podaje w historyi swojej z roku 1692 w dwóch tomach in folio wydanej : że order Konstantyna, który inaczej, pozłacanym Anielskim, lub orderem Świętego Jerzego nazywano, jest jednym z najdawniejszych rycerskich orderów i był ustanowionym przez Cesarza Konstantyna. Lecz O. Papebroch, sprzeciwia się temu mniemaniu mówiąc: że wszyscy ci mylą się którzy ustanowienie rycerskiego orderu, przed XII wiekiem uważają; albowiem nietylko z r. 1456 listy Papieża Leona do Cesarza Marcyana pisane ale i inne z roku 14S9 przekonywają: że Order ten w regule S. Bazylego był zatwierdzonym. Wszystkie wszakże te pisma i dowody jak hrabia Majolino Bisacciani, Kanclerz tego samego zakonu, w⁷ rozprawie umieszczonej pod przepisami rzeczonej tu reguły twierdzi, iż listy o których mówię my, w roku 1624 w Trydencie, a następnie w Rzymie drukowane, są fałszywe i podsunięte a dopiera w roku 1533 pomnożone niektóremi innemi dowodami i przypisanemi przywilejami wspomnionego orderu, wyszły z druku r. 1575 i złożone zostały w Archiwum Dworu Rzymskiego. Tenże sam Opat Guistiniani pow ołuje się jeszcze na Titiana, brata Cezara Vecello, który w roku 15S9 rozkazał wy sztychować, ubiory wszystkich narodów świata a to celem, aby dowieść iż Rycerski order S.Antoniego istniał w Etyopii, i ta-k owy miał być ustanowiony około r. 370 przez Jana Cesarza, któremu następcy imię Księży Jana są winni Yecccllo nieznalaszłszy w swym z biorze, upragnionego dowodu swych twierdzeń, jednego z najznakomitszych panów dworu Księdza Jana, przedstawił tak na rycinie jak Giusti-niani, wymyślonego Rycerza S. Antoniego; lecz Scheue beck i Bonnani,

obraz ten jako niezasługujący na wiarę, zostawili w zaniedbania. Pewien mniemany Abisyński rycerz Jan Baltazar mówi o rycerskim orderze 8. Antoniego w Etyopii, lecz uczony Maronita Abr. Echellensis, zbija dowodami, wszystkie powyższe zdania, mocno się dziwiąc: że takie bajki mogły być tłumaczone na Francuzki i Hiszpański język. Bissi w hi-storyi Hrabiów zPoitu, pisze, że Wilhelm pobożny, książę Aquitanii i hrabia Auvergne, który r. 887 po bracie swoim Querin wstąpił, miał ustanowić 25 rycerzy przy kościele S. Juliana de Brionde w Auvergne, celem zawojowania Normanów'. Rycerze ci później, zostali zamienieni w zakon. Just zaś twierdzi że tenże sam książę Wilhelm, był pierwszym założycielem Rycerskiego towarzystwa, utworzonego dla obrony i rozkrzewiania wiary Chrześcijańskiej. W inném zaś miejscu historyi swojej tenże sam pisarz, pomiędzy innemi przytacza pierwotny dowód, zupełnie przeciwnie twierdzący, jakoby w roku 898, (to jest w epoce ustanowienia tego Towarzystwa) rzeczeni tu Rycerze, istnieli już jako kanonicy przy kościelę S. Juliana de Brionde, i gdzie sam wspomniony wyżej książę, był nawet ich Opatem, jak chciały zwyczaje owych czasów, kiedy nietylko wielcy panowie ale i znakomite damy, użytkowały niekiedy z dwóch tego rodzaju zakładów, jako im pozostałych w spadku.

De Bolloi wyprowadza order Szpitalny Świętego Łazarza od roku 72 twierdząc, iż był pierwotnie ustanowionym przeciwko uczonym Faryzeuszom* Saduceuszom, i Rzymianom, dla obrony prześladowanych przez nich Chrześcijan ; lecz żaden z ówczesnych dziejopisarzy o tćm nie wspomina. Inni znowu, początek ustanowienia tego orderu, przypisują epoce życia S. Bazylego, albowiem wielu idąc za jego przykładem, zakładało szpitale dla chorych, nazywając je zakonami S. Łazarza, a które Papież Damazy miał potwierdzić. Wszystko to jednak przekonywa: że byli to tylko wówczas Mnichy a nie rycerze S. Łazarza. Meynburg wT histo-rycznćm swćm dziele, o Wyprawach Krzyżowych, łączy rycerzy S. Łazarza z rycerzami S. Jana w Jerozolimie inaczej zwanych Maltańczykami, twierdząc: że rycerze Sto-Jańscy wzięli początek od rycerzy S. Łazarza, pomimo to jednak Wilhelm de Tyrus, pełen wiary i godności Autor historyi pisanej około roku 11 S3 zupełną sprzeczność tego mniemania wykazał.

Schenebeck w historyi Orderów rycerskich powiada, że do epoki ustanowienia orderu S. Jakóba z mieczem, nie było jeszcze żadnego Towa-

rzystwa któreby krew i majątek poświęcało dla obrony Chrześcijańswa w walc« z niewiernymi. Pomimo to wszakże, niektóre przytacza istniejące jeszcze na lat kilkaset przed ustanowieniem orderu Świętego Jakuba, pomiędzy któremi był order zwany de Frisland albo korony, którego początek uważa w roku 802. Menneniusz, Micheli, Guistiniani, twierdzą, że Karol Wielki, miał go ustanowić i za znak honorowy dawać rycerzom koronę, na której umieszczone były słowa: Coronabitur legitime cert ans, (Kto słusznie walczy ukoronowanym będzie.) Ozdobę takową, rycerze, mieli nosić na białych sukniach. Ciż sami dodają: że Cesarz przepisał im regułę S. Bazylego, lecz że Karol W. we wszystkich swych państwach, chciał tylko mieć regułę S. Benedykta, dla tego więc Ilelyot wraz z innymi, order ten uważają być zmyślonym. Giustiniani, dowodząc że około roku 1030 był w Jerozolimie zakon Rycerski SS-Kośmy i Damiana albo Męczenników w Palestynie, powołuje się na świadectwo Menneniusza, lecz ten mówi tylko o pobożnych i pokutujących Męczennikach, którzy byli regularnymi kanonikami w tym kraju, gdzie dopiero w roku 1096 Chrześcijańscy książęta przyjęli udział w pierwszej krucyacie.

Następnie niektórzy Pisarze mniemają, że zakon rycerski S. Katarzyny miał już być ustanowiony w roku 1063, inni znowu że w r. 1067 gdy przeciwnie według zdania zasługujących na wiarę autorów powstał dopiero w XII wieku. Niedorzecznością nawet byłoby, przytaczać więcej podobnych twierdzeń, mając już dostateczne dowody, że ówczesne urządzenia rycerskich zakonów, ustanowienia Wielkich Mistrzów, oraz pewnych statutów i oddzielnych dni kapituł, wzięły swój początek w czasie wypraw krzyżowych jakeśmy rzekli, to jest: w epoce XII wieku.

Z liczby duchownych i świeckich rycerskich zakonów pierwsze powstały bez wątpienia w czasie wojen krzyżowych i tworzyły pewne towarzystwa z wyższej i niższej szlachty, które albo z własnego natchnienia złączyły się, albo też przez duchownych lub świeckich magnatów, były ustanowione, celem krzewienia Chrześcijańskiej wiary, jak również jej bronienia przed napaściami niewiernych; i podbicia ty chże pod panowanie.

Pierwotnemi zakonami tego rodzaju są: Zakon S. Jana czyli Maltański , następnie Templaryuszów, (w XIV wieku wygasły) i Niemieckich zakonników. Zakony te z postępem czasu coraz silniejszy wzrost brały i w końcu stały się możnymi w potęgę i bogactwa. Gdy zaś przez Sa-

racormw zostali wyparci z Palestyny, pewna ich część zbrojna orężem ogłaszała niewiernym tamecznych krajów Ewangelię i tym zapewniła sposób utrzymania się na wschodzie. Najpotężniejszymi rycerzami ХЩ wieku, byli oprócz Maltańskich, rycerze zakonu Niemieckiego, oraz S-Jakuba, Kalatrawu i Alkantara w Hiszpanii jak również rycerze mieczowi w Inflantach i Beatae Virginie Annuntiatae w Manluy. Czyli Najświętszej Maryi Panny Zwiastowania.

Co zaś do świeckich rycerskich orderów, te ustanowione zostały celem wynagrodzenia, męztwa, wierności i przywiązania do Państw i posiadaczy tronów, jak również celem zachęcenia do wykonywania cnót i niesienia usług krajowi: a po części do utrzymania zgody w niektórych książęcych domach, jako też do pomnożenia sławy niektórych ludów. Ordery tego rodzaju, możemy znaleść przy wszystkich Europejskich Dworach, gdyż każdy udzielnie panujący, może je stanowić, byleby te niebyły z uszczerbkiem już istniejących. Nowo ustanowione ordery, książęta wyznania Rzymsko-Katolickiego, przedstawiali pod zatwierdzenie Papieża; a Niemieccy, Cesarzowi. Wszystkich zaś statuta są nader chwalebne. Pomiędzy rycerskiemi orderami, zachodzi różnica, albowiem, niektórzy rycerze, ich posiadacze, oprócz zaszczytu i pierwszeństwa, mają jeszcze pewne dochody, inni zaś posiadają sławę że są członkami orderu. Niektóre mają ograniczoną pewną liczbę rycerzy, inne zaś wcale nie rządzą się tern prawem. W wielu różnica religii jest nabaczeniu, winnych zaś wcale ten przedmiot nie zwraca uwagi. Prawa niektórych orderów’, zastrzegają bezżeństwo, inne znowu wcale nie sprzeciwiają się zawarciu małżeńskich związków; jedne służą dla samych tylko mężczyzn, drugie znowu dla samych niewiast. Nakoniec niektóre, przyjmowane są od Monarchów i dla tego częstokroć nowo-narodzonyeh książąt zdobią orderami. Powiększej zaś części, wszystkie znaki, ozdoby tego rodzaju, udzielają się tym osobom, które mogą się wylegitymować, pewną liczbą przodków tak z ojca jako też i z matki, szlacheckiego rodu , a to podług przepisów statutów tychże, orderów. Urodzenie z prawego łoża: niemniej tu znakomitą ma wartość; pomimo to wszakże, tak w pierwszym jako i w tym wypadku, są wyjątki.

Jedne ordery niegdyś świetnością znakomite upadły lub zupełnie wygasły, inne z tych znowu, zostały przywrócone do pierwotnej okazałości. Co zaś do strojów i ceremonii w czasie przyjmowania członków

Tom Ul.

w rozmaitych czasach i w wielu zakonach, powstały rozliczne zmiany, a nawet niekażdemu zakonowi oddzielny ubiór przepisano. Każdy zakon, w szczególniejsze jest statuta dostatecznie opatrzony, a mianowicie pod względem przepisów postępowania w czasie przyjęcia członków, i ich zatwierdzenia, oraz obejmujące obow iązki tak tych jako i rycerzy, względem przełożonego i innych osób zakonu i nakoriec zastrzeżenie aby się pilnie przykładały do zgody i miłości bliźnich. Każdy zakon posiada swą kassę, nad którą porządnie jest prowadzona kontrola, a ta zwykle bywa przedstawianą do przeglądu członków'. Oprócz tego każdy zakon ma swego Syndyka czyli sekretarza, którego jest obowiązkiem, ni etyl к o listę Imienną osób, ale wszelkie akta tyczące się zakonu i dokurnenta pod swoją utrzymywać wiedzą.

Znaki orderów są nader rozmaite, jak również i wstęgi, na których zwykle bywają noszone. Używają się pospolicie w dniach świątecznych, przy obcych dworach, poselstwach, w dniach kapituły a szczególniej, kiedy rycerz, okazuje się w ubiorze galowym. Osoby posiadające order Złotego runa, mają pewne dni w roku oznaczone, w których koniecznie powinny nosić tę ozdobę. W czasie obchodu uroczystości ustanowionych na pamiątkę jakiego orderu, wszyscy go posiadający, powinni występować w przepisanych statutem strojach. W dniach takich zwwkie, odprawiają się uroczyste nabożeństwa, po których następują świetne obiady a niekiedy i rycerskie orężem ćwiczenia. Podobnież i niejedna zakonu uroczystość, w dniu imienin swego patrona, obchodzoną nawet bywa processyą, w czasie uroczystych modłów w kościele.

W wielu zakonach są bardzo rozwlekłe ceremonije, w czasie przy* jęcia nowego rycerza, i wówczas to oznacza się oddzielny dzień kapituły, w którym wszyscy członkowie zakonu powinni być zgromadzeni. Po-czém udają się z kandydatem w processyi do kościoła , gdy tym czasem Marszałkowie i Heroldowie obowiązani są wszystko potrzebne urządzić do ceremonii. Następnie w przybytku Bogu poświęconym, śpiewają hymny pieśni religijne, a przy biciu w kotły i odgłosie trąb słuchają Mszy Świętej i stosownego do obrzędu kazania. Poczćm odmawiają głośno pacierze a następnie przełożony zakonu ma mowę po której nowo-mia-nowany kawalerem: przemawia słowami dziękczynienia i już jest pasowanym na rycerza. Przy wstąpieniu do zakonu, po większej części rycerze , obowiązani Są przysięgą zaręczyć, że honoru i korzyści zakonu

ti

podług możności bronić będą, szkody lub złe skutki oddalać, a mianowicie, że wiernie podług statutów przepisanych zachowają się. Niektórzy rycerze w dniu wstąpienia do zakoim»szczególniejsze zachowują zwyczaje; i tak naprzykład Maltańscy, muszą zjeść wieczerzę złożoną z chlcba, soli i wody, gdyż zakon, nic więcej swoim członkom nie obiecuje; po tej wszakże ceremonii, stół zwykle wykwintnemi potrawami zastawiony następuje.    ■

Jeżeli zaś posłowie obcych Tronów, przynoszą ozdoby orderu pakującemu Królowi lub księciu, zwykle ma miejsce następująca ceremo-rńja: w jednym przepysznie ozdobionym salonie, urządzają dwa trony, dwór ukazuje się w świetnych strojach, a posłowie przyjmowani znaj-większemi honorami; mają uroczystą mowę w imieniu tego Monarchy, który przysyła order, poczem następuje mowa dziękczynna przez przyjmującego. Następnie oddają panującemu pieczęć i statuta zakonu, а order za pomocą znajdującego się wich orszaku herolda, zawieszają na piersiach obdarzonego, który podpisem własnej ręki zobowięzuje się ściśle zachować prawa tej ozdoby, a zarazem jeżeli żąda, może być od tych zobowiązań uwolnionym. Tu odgłos kotłów i trąb a niekiedy i strzelanie г dział daje się słyszeć. Często nawet bywają rozdawane z tej okoliczności medale na pamiątkę, przedstawienia na teatrze, sztuczne ognie, illuminacye, bale i inne zabawy. Posłowie są zwykle przyjmowani po książęcemu, a przy odjeździe swoim, otrzymują dary dia panujących, lub przełożonych jak również i dla siebie, a to wraz z pismem dziękczyniłem.—-Znajdują się nawet ślady, że i kobiety bywały niegdyś przyjmowane do rycerskich zakonów.

Jeżeli Mistrz zakonu umrze;-naznacza się Generalny dzień kapituły i wszyscy wówczas Komandorowie, muszą albo osobiście stawić się, lub też przysłać swych pełnomocników. Obecni wykonywają przysięgę przed mającym nastąpić wyborem, tak za siebie jako i za nieobecnych. Ten zaś który jest upoważniony do przedstawienia kandydata na Wielkiego Mistrza wyznacza kommissarzówg obowiązanych przy wyborze i instala-cyi pilnować tego wszystkiego: cokolwiek statuta, dobrowolnie zaprowadzone zmiany, lub starodawne zwyczaje uświęcają. Jeżeli zaś umrze rycerz zakonu, spadkobiercy jego, muszą ozdoby orderu, zwrócić na ręce kolatora, a to stosownie doprzepisów statutu; przy ezćm niekiedy bywa miewaną uroczysta mowa. Wrazić zaś jeśliby który z kawalerów, za ja bowes wykroczenie uległ publicznej karze; wówczas po przeczytaniu wyroków, był ogłaszanym jako nienależący do zakonu, poczćin udzielony mu order zrywano, miecz i tarcze połamane, rzucano mu pod nogi, a samego wypchnięto z sali rycerskiej. Przy tworzeniu zaś nowych zakonów,. pospolicie na pamiątkę są bite stosowne medale.

\i

fj

js~l

Ki

11

,,

ci

/'Ï

DUCHOWNE I ŚWIECKIE

RYCERSKIE ZAKONY

podług

Święto-Jański flkdyjski czyli Maltański Rycerski Zakon.

Ш

%

w®

C^l|akon ten jest najdawniejszy i najsłynniejszym z zakonów. Człon* kowie jego przez ważne i znakomite usługi, niesione chrześej t-nom w walkach z niewiernymi, niewysłowioną okryli się chwałą. Początek jego jest następujący: ISim jeszcze Gottried de Bouillon przedsięwziął swoją wyprawę do ziemi obiecanej, już około roku 104S niektórzy kupcy z Amalłii, istniejącej w Królestwie Neapalitańskićm, prowadzący handel z Levan te m, otrzymali pozwolenie Księcia Saracenów, do zbudowania Domu czyli Klasztoru wraz ze Szpitalem dla chorych pielgrzymów w Jerozolimie przy Świętym Grobie, celem przyniesienia ulgi cierpiącym swym ziomkom, którzy w to miejsce często odbywali wędrówki. Pozwolenie to nastąpiło za umówionym rocznym haraczem, czyli okupem. Korzystając z takowego pozwolenia, wybudowano. Klasztor pod nazwaniem S. Maryi de Latina w którym, z życzliwością i największą uprzejmością przyjmowano pielgrzymów. Następnie, inni wybudowali Przy tym klasztorze, kościół i szpital dla chorych, pod imieniem Ś. Jana Jałmużnika, gdzie byli zaprowadzeni do usług cierpiących Zakonnicy» nazywający się szpitalnymi Braćmi Ś. Jana, a to od imienia swego pa-

trôna. Gdy zaś г. 1099 G ot fried de Bouillon, zdobył Jerozolimę, wówczas Gerard Tom z Martiqua, został Opatem Joaoitów, którym polecił przywdziać czarne habity, a w roku 1104 do zwykłych ślubów, dodał obowiązek bronienia pielgrzymów, przez co powstał zakon wojskowy, do którego wstępowało wiele osób wyższych godności, które odtąd zaczęły się nazywać kawalerami S. Jana. Po śmierci Gerarda r. 1118 został Opatem Raymond de Puy, albo inaczej jak wówczas nazywano Mistrzem Zakonu S. Jana Szpitalnego. On to pierw szy zaprowadził regułę S. Augustyna, i pomnożył ją niektóremi przepisami, a rycerze, księża i służący bracia, obowiązani byli złożyć przysięgę, na ubóstwo, czystość i posłuszeństwo. Będący w mówię Mistrz Zakonu, wszystkim swoim podwładnym, zakazał przechodzenia pojedynczo przez wioski i miasta. Jeżeli zaś szukali jałmużny dla ubogich, powinni byli prosić o łaskawe i gościnne przyjęcie, z obowiązkiem aby nie nie kupować, i na tćm tylko poprzestać, co dobrowolnie ofiarowano ; w razie zaś jeśliby nie znaleźli nikogo co by icli chciał czćm z Chrześcijańskiej miłości obdarzyć, mogli nabyć rzeczy konieczne do potrzeb życia, lecz wówczas powinni byli zaspokoić się jedną tylko potrawą. Tenże sam Zwierzchnik Zakonu, zaprowadził ośmio-kończasty krzyż na sukniach i płaszczach wszystkich Braci. Reguła tego Zakonu, została przyjętą i zatwierdzoną przez Papieżów. Gdy zaś Raymund przekonał się że z dochodów szpitalnych, po strąceniu wszelkich wydatków z rocznych potrzeb, pozostawał znaczny remanent, postanowił wiec go użyć do prowadzenia ówczesnej wojny z niewiernymi. I w tym celu, sam z zakonnikami swoich szpitali, ofiarował się Królowi na usługi, który mu za to oświadczył swoje zadowolenie. Odtąd to szlachetni zakonnicy zobowiązywali się nie tylko być opiekunami pielgrzymów, ale nawet walczyć z niewiernymi, i przeto otrzymali nazwę rycerzy Ś. Jana. Księża pozostali przy swych dotychczasowych zasadach, to jest modlić się do Boga, służący zaś bracia, którzy nie byli szlachtą, powinni byli wziąść się do oręża i walczyć, jedynie tylko starzy i ułomni, pozostać mogli w szpitalach na usługi chorych. W owym to czasie ustanowione i przepisane były obrzędy w czasie przyjęcia członków wszystkich trzech reguł, przez Papieża Innocentego Iff, r. 1130 zatwierdzone, który to Ojciec Święty, postanowił zarazem, aby rycerze, w czasie wojny, na swych chorągwiach używali białego, grubego krzyża, vr czerwone m polu.

Z postępem czasu, rzeczony tu zakon, stawał się coraz liczniejszym i bogatszym, albow iem wielu szlachty wysokiego rodu, poświęcało mu swoje usługi. Rajmund mianowany był wielkim Mistrzem, i znacznie się przyczynił ze swćm rycerstwem do zwyeięztw. W nagrodę zaś odznaczającego się męztwa, otrzymał roku 1133 dla zakonu od Fulko z Anjón miasto Bersabae i rozmaite przywileje. Następnie za ogólną zgodą, w miejsce dotychczasowego tytułu zakonu, Ś. Jana Jałmużnika, przyjął nazwę Jana Chrzciciela i rycerstwem tegoż Świętego zaczął się mianować. Patryarcha i niektórzy Biskupi, nieradzi byli z tak szybkiego wyniesienia się tego zakonu, gdyż ten zupełnie usunął się z pod ich władzy, a z obowiązku składania dziesięciny i opłacania innych podatków wyłamał się. W roku 1100 po czterdziestodwu-letniém rządzeniu zakonem umarł Raymund, a Joaniei znowu się zaczęli odznaczać w wojnie L wchodzić w polityczne stosunki z Francją, Hiszpanją i Wenecją. Później zaś gdy Chrześcijanie, utracili Jerozolimę, rycerze Ś. Jana r. 1187 schronili się do Margatte, a ztamtąd r. 1101 do Acri albo Ptolomais, gdzie mężnie się bronili. Ztąd zaś udali się za Janem Królem Cypru, który im Leinison w swym kraju ofiarował, gdzie zostawali do r. 1300, w jakowej epoce, pod rządem wielkiego mistrza Fulko z Willart podbili wyspę Rhodus i siedm wysp mniejszych ją otaczających, jako to: Nicoria, Episcopia, Jo/li, Limonia, Siraną i t. d., a w roku 1313 dzielnie walczyli przeciw Saracenorn za hrabiego Savoyen, Amadeusza Y. Zdobycie wyspy Rhodus, dało im nazwę Rhodyjskich rycerzy, w roku zaś 1311, po zniesieniu zakonu Templaryuszów, odziedziczyli znaczne pozostałe po nich dobra, (idy zaś w miesiącu Czerwcu 1522 r. panujący Solyman przeszło w 200000 wojska obiegł Rhodus i podbił go w Grudniu, wówczas rycerze schronili się do Kandyi, a ztamtąd do Sycylii, poczem im Papież Adryan VI odstąpił miasto Witerbo. Następnie w roku 1530 Cesarz Karol Y, darował temu zakonowi wyspy: Malta i Cozo włącznie z Try po lis, z tym wszakże warunkiem, aby Sycylijskie jego królestwo przed napaścią Turków bronili, króla Hiszpańskiego jakoteż i króla Sy-^ cyiii za swego rządzcę uznawali, a jemu przez wdzięczność, co rok białego Sokoła przysyłali, takową ugodę rzeczeni rycerze za zezwoleniem monarchów, w których państwach posiadłości mieli przyjąwszy: zaczęli zwać się rycerzami Maltańskiemu

Л ycerze ci dzielili się na ośm różnych gałęzi czyli пасу i, od których fo w roku 1540 nacya Angielska pod. panowaniem Henryka VIII odstąpiła, albowiem była pozbawiona wszelkich dochodów i prześladowań«! przez Anglików, odpadłych od Rzymsko-Katolickiego kościoła.

wraz z

w Wen dozo, z Cremona, Noeella, Sant Sebasljan z Rzymu i Batjuara. Piata była Aragońska, Katalońska i Nawarska, której naczelnik, głównie Wielkim Konserwatorem był nazwany, a która składała się z przeorstw⁷: Aragonii inaczej Casteilonea d’Emposta, Katalonii i Nawary, wraz z starostwem Majorki i Caspes. Szósta była Niemiecka, tej naczelnik

Pierwsza nacya była z Prpwancyi a jej naczelnik zwał się Wielkim Komandorem; składała się z przeorstw (lilies i Tuluzy z powiatem Mo-nosqe. Druga była z Auvergne której naczelnik był Marszałkiem zakonu. Składała się z przeorstwa tegoż imienia i starostw a Lion. Trzecia była z Francy i czyli Paryzka, tej naczelnikiem w roku 171!) rycerz zw any Orleańskim, był naturalnym synem króla Francuzkiego z przydomkiem, czyli z tytułem: „Wielko-Szpitalny,“ nacya ta zaś obejmowała: przeorat Akwitanii i Szampanii wraz z starostwem Morea. Czwarta jest Włoska, której naczelnik zowie się Wielkim Admirałem i zawiera w sobie przeoraty: Rzymu, Lombardei, Wenecyi, Pizy, Barleta, Карпу, Messyny, starostwami S. Eufemii, Ś. Szczepana przy Monopoli, SS. 'Trójcy

zwany Wielkim Starosta, był zarazem księciem Niemieckiem w IJejlerskîm, rezydencje zaś swoją, miał w⁷ Btisgau. I)o naeyi tej należały przeorstwa: Niemiec, Węgier, Czech i Danii, wraz z starostwem. Brandeburg-skiem, którego naczelnik zwany był Wielkim Mistrzem i miał swoję rezydencję w Soneburgu w Marchii. Siódma jest Kasfylijska, do niej liczona była Portugaija, której naczelnikiem był Wielki Kanclerz. Przeorstwa zaś te były: Kasty 1 ja, Leon i Portugaija, wraz z powiatami Zora, Sepolchro, de Torzo, Neuve, Villes, Lezö, Aery i Negrepontu, które tu ostatnie od nazwy Kastylii i Aragonii, na przemian zmieniane były-. Naczelnik nacji Angielskiej był Wielko-Turkopolięr pułkownikiem kawa-łerji i do lej należały przeorstwa Anglii i irhmdyi, wraz z Starostwami z Aquilla. Dobra rzeczonego lu zakonu, tak w Anglii jako w Niderlandach , w Węgrzech i Danii zostały zabrane. W innych zaś prowincjach, ** z powodu śmiertelności powstały rozliczne nieporządki ze szkodą zakonu.

W r. 15G5, Turcy wkrótce po zdobyciu Trjpolis, chcieli zdobyć i Maltę, lecz ówczesny Wielki Mistrz Jan de la Katelhe, zmusił ich do odstąpić.

I'tJ.YFIecVJiC?

Tiji

, ' .Ч-Д,

ШеШ

ш?

>3

tv.

S.

Кё.

Ш№

г <■

Ч.Д’л *w.t.

ТаМ.

ШЯ НГСЕШ MALTAMI.

Ч¹

"WiélfclfistK lak о rai.

Wielki Krzyzalt w Ubiorze Ceremonklum

i

i-

⁴

-

i©

I '?■

Я

nia z wielką stratą. W roku zaś 1774 i w Polsce zostało ustanówiouom jedno wielkie Przeorstwo.

W miejsce zniesionego związkowego zakonu w Anglii, za porozumieniem się Wielkiego Mistrza z Malty: z Elektorem Falc-Grafem Bawarskim, zaprowadzonym został zakon w Niemczech, a mianowicie: w księztwach Bawaryi, Neuburgu, Suitzbach iOberfallz, a następnie zatwierdzonym przez breve papiezkie z daty 19 Stycznia 1782 r. Posiadłości jego składały się z dóbr po-Jezuiekich i przeorstwa, które tworzyło jedno starostwo, dwadzieścia cztery komanderyje dla rycerzy, i cztery dla kapelanów zakonu. Zakon ten zwał się Angielsko-Bawarskim i miał zastrzeżone: że gdyby Angielski kiedy na nowo powstał, zawsze stanowił by z Bawarskim jedną nację. Naczelnikiem był Turko-polier i razem pułkownikiem kawaleryi. Przeorat w Czechach był wyniesiony do godności wielkiego przeoratu.

Naczelnicy związkowych zakonów są nazywani Filarami, mają swoje domy w stolicy Wielkiego Mistrza, składają jego radę i wspólnie wybierają go ze wszystkimi przeorami. Wielki zaś Mistrz w Duchownych sprawach, podlega tylko samemu Papieżowi, pod względem zaś społecznych stosunków, zależy od tych wszystkich panujących w których krajach zakon ma posiadłości. Oprócz lego bjł rządzcą Malty, kazał bić monetę, ułaskawiał skazanych na kary, rozdawał wielkie przeorstwa, starostwa, koinan-doryje i posady rycerskie, a wszyscy podlegli mu w z ikonie, obowiązani mu byli posłuszeństwo w tern, co się nie sprzeciwia statutom. Nadto utrzymywał przy obcych dworach posłów i miał tytuł Eminencji.

Ubiór Wielkiego Mistrza składa się z czarnej sukni, która z przodu jest otwartą i utrzymywaną czerwonym paskiem, na którym zawieszony woreczek oznacza litość dla biednych. Na sukni tego rodzaju, jest druga suknia z czarnego aksamitu, przy której lewem ramieniu jest umieszczony krzyż zakonu z cienkiego białego płótna, a podobny noszą na piersiach. Tab. I. fig. 1 przedstawia ubiór Wielkiego Mistrza.

a na

Mający krzyż wielki, kiedy szli na sessyę, używali czarną suknię dzwonem zwaną, która ma bardzo szerokie rękawy, z przodu zamknięta piersiach znajduje się krzyż jako znak zakonu. Przy tym stroju nie używają szpady ani orderów, lecz zwykle płaszcz czarny, który przy wykonaniu przysięgi otrzymują i który okoła szyi jest umocowany wstęgą jedwabną czarną, białem przerabianą. Płaszcz ten ma szerokie wązko zakończone rękawy, które się na ramiona zarzucają i mogą być z tyłu zwią-Tom III.

IS

zane. Przy wstędze zakonu, są tajemnice Męki Chrystusa Pana, wplecione w kwadraciki które oznaczają miłość Chrześcijańską patrz Tab. 1. fig. 1.

Gdy kawalerowie wychodzą na wojnę, wówczas na zwykłych swych sukniach, noszą suknię zwierzchnią, czerwoną, albo kozacką, w kształcie dalmatyki, na której się znajduje z tyłu i z przodu krzyż biały, jednostajnej szerokości jako stare godło zakonu. Tab. If. fig. 1 przedstawia ry cerza z XVII wieku, w wojennym ubiorze. Z pomiędzy kawalerów⁷, ci tylko mogą nosić wielki krzyż ośmiokończasty, który do godności i wyboru na Wielkiego Mistrza mają prawo. Najwyższa rada kollegialna składa się z W. Mistrza, mającego dw a głosy i rycerzy Wielkiego krzyża do których należy i Biskup Malty. Ażeby zaś rada ta była w zupełnym komplecie, muszą być wezwani dwaj najstarsi rycerze z każdej nacyi.

Kawalerowie są przyjmowani, albo zupełnie według statutów, albo też podług otrzymanych dyspens, jakowych udzielać tylko może Papież i kapituła zakonu. Nakoniec mogą być jeszcze przyjmowani kawalerowie według statutów, tak pełnoletni jako i dostatecznych lat niemający, lecz tvlko tytułem Paziów Wielkiego Mistrza. Pełnoletni zaś, według praw statutowych, powinien mieć lat JG gdyż w⁷ 17 roku życia zostaje przyjętym do liczby nowicjuszów, a w 18 składa przysięgę czyli prołessyą. Ten zaś który na kawalera chce być przyjętym powinien udowodnić swoje szlacheckie pochodzenie tak z Ojca jako i z matki przez cztery pokolenia, U Niemców zaś przez szesnaście. Skoro te wymagane dow ody zostaną uznane za wiarogodne i przyjęte, wówczas stan kawalera, który obowiązany jest dać do skarbnicy zakonu 250 koron, zaczyna się liczyć od dnia ich złożenia. (¹) Przyjęcie małoletnich kosztuje najmniej 4000 franków, gdyż ledw ie w 25 roku miisi zacząć now icyat, a w 2G wykonać śluby.

Wielki Mistrz ma szesnastu paziów przy sobie, od 12 do IG lat wieku mających. Sami tylko rycerze szlacheckiego rodu, nazywają się Kawalerami Sprawiedliwości i oni to tylko mogą dostąpić godności: Starostów, Wielkich Przeorów a nawet i Wielkiego Mistrza, inni zaś noszą nazwę: Rycerzy łaski jeżeli nie pochodząc z szlacheckiego rodu, przez bohaterskie czyny, lub inne jakie zasługi odznaczają się z pożytkiem dla zakonu. Są jeszcze i kawalerowie honorowi zwani Donaci, albo dru-

С-У!.

Щ;

à.

fei;

ï-

ч-

,Я|)

ж.

Jjre!

il

С_=

.. i

Ж-

ÆSS*

щж

Éïr'Sâ

Г*

sÉÉÉlt

:r>

,v>ivV

UŚ).die<£'""

[ifcl

i.'«av.F!eck&Cï-

;    • 'Я....

ait

EM

ШШ ЖЕТШКЁ&О RYCERZE.    .

tValei 5jorawicdliwDŚ€r zWrdkiejo Pizeoistwa ж Cieeliack.

wUhrnc Wojennym *-zWreltulïïT.

О

л

i

ф.

и

чг

Ч,

%

••

-с-*

JT

V: ■

⁴

.

■:

t.

fli'

li

'Ja

:V1;

■/

s;:.

4;

«ÉÊ

Шй

-r*

LiU.V.ïletk&C*

Tab Ж.

1:

r~rd

МШТОШОМ ШАШЕ&0. жШота Uroczystym..    j

wUhrorzc Powszednim..

'

xx ;l !

..

0

1

.

'

t

giego stopnia, ci noszą sześciokończastyznak zakonu mogą być świec-kiemi osobami, zobowiązywanemi do złożenia wierności zakonowi.

Wszyscy rycerze jakiego bądź stopnia, są obowiązani na sukni i płaszczu, nosić krzyż biały płócienny, albowiem krzyże złote, dopiero w późniejszych czasach zostały zaprowadzone. Tab. II fig. 2 przedstawia Kawalera Sprawiedliwości Związku Niemieckiego naszych czasów zWieł* kiego Przeorstwa Czech.

Ci zaś którzy sposobią się na zakonnych kapłanów lub konwentualnych, lub którzy u Maltańczyków mają drugi stopień, mogą być przyjętymi bez dyspensy, ludzie młodzi, od lat 10 do 15 wieku mający." chociażby nie pochodzili z szlacheckiego rodu, jednakże stan ich rodziców pow inien być wyższy nad gminny, tacy przy wstąpieniu obowiązani są płacić 100 koron, gdy przeciwnie starsi składają 1250 franków. Od opłaty tej uwolnieni są ci wszyscy, którzy odznaczyli się zdolnością,, zasługą, lub otrzymali stopień Doktorski.

Tak nazwani Obedyencyjni księża, przyjmowani bywają bezpłatnie, ponieważ obowiązani są do posłuszeństwa: Przeorowi lub Komandorowi w którego kościele odprawiają nabożeństwo. Noszą biały krzyż zakonu na płaszczu, i korzystają z zakonnych przywilejów. Kapłani w czasie świąt noszą rokietę a na wierzchu czarny jedwabny mucet na którego lewym boku, jaśnieje krzyż biały, głowę zaś nakrywają biretem. Tab III fig. 1 przedstawia takiego kapłana. W dniach zaś nieobchodzonych żadną uroczystością używają jak świeccy księża sutanny i szerokiego płaszcza bez żadnego przepasania, na których znajduje się krzyż zakonu, nieco większy na płaszczu, jak przedstawia Tab. III fig. 2. Życie prowadzą podług reguły Świętego Augustyna, pod infułatem przeorem, który w czasie św iąt uroczystych nosi mucet i biret fioletowej barwy.

Jedyny klasztor tego zakonu w Niemczech znajduje się w Pradze Stolicy Czeskiej z kościołem S. Maryi pod łańcuchem, który książę Władysławy II około roku 1156 zbudować rozkazał.

Bracia służący, z których część jedna używa broni, druga w szpitalu, a trzecia kościołowi służy, noszą krzyż sześciokończasty na sukni, składają jedną z Irzech przysiąg pomienionych tu obowiązkowy przy wystąpieniu płacą sto koron, i stanowią trzeci stopień członków zakonu, lecz niemogą tak jak księża zostać kawalerami, chociażby nawet posiadali do tego wszystkie potrzebne kwalifikacye.

Obrzęd w czasie pasowania Kawalera jest następujący: po ukończonym roku próby, postulant w dniu złożenia przysięgi, powinien odbyć spowiedź, a po niej klęczeć przed ołtarzem przy którym ksiądz poświęca miecz jego i Mszą Świętą rozpoczyna. W czasie tej ofiary, przed zoczę- • ciem Ewangelii, jeden ze starszych rycerzy, upoważniony do przyjęcia przysięgi, pyta się nowicyusza czego żąda? a skoro ten odpowie, że pragnie zostać Kawale.rem tego zakonu, wówczas zadaje mu znowu pytanie czyli nie był już kiedy przyjętym do tego zakonu, przez księcia lub w ładzę posiadającego? po odebranej odpowiedzi, tłumaczy mu, że szlachetną i świętą jest rzeczą służyć biednym przez miłość Jezusa Chrystusa, wykonywać dzieła miłosierdzia i pośw ięcać się tak służbie jako i obronie Wiary Chrześcijańskiej; nadto że wielu zgłasza się do tego zakonu, lecz nie wszyscy mogą być przyjęci, gdyż ci tylko godni są w nim znajdować się, którzy udow odnią stan swój dawnością szlachectwa, lub staną się tego godnymi przez własne czyny; że go jednak przyjmują w przekonaniu, iż wszystkie te kwalifikacje posiada, a nadto dodaje, że ci którzy ten zakon przyjmą, powinni być obrońcami Wiary, wdów i sierot. Tu nowicjusz obiecuje być takim na zawsze, puczem starszy kawaler podaje mu miecz, aby w Imię Boskie mógł dotrzymać swych obietnic, w imię tego Boga, za pomocą którego, ma się ćwiczyć w sprawiedliwości i Chrześcijańskiej miłości, naśladować Jego świętość, trudów i niebezpieczeństw się nie lękać, a czci Boga, wolności kościoła Rzymsko-katolickiego jak również ubogich, wdowy i sieroty w każdym razie ochraniać i bronić. Teraz podają nowicjuszowi pas którym pod zwierzchnią suknią przepasuje się, przyczćm starszy kawaler objaśnia mu; że pas jest znakiem wspominającym mu czystość, że miecz na nim wiszący, powinien mu zawsze wspominać zwalczenie nieczystych chęci, do czego Pan Bóg swej łaski udzielić raczy. Poczem nowicyusz podaje starszemu kawalerowi miecz obnażonym który go przyjmując mówi: „nie przystoi na sprawiedliwego ry cerza, aby miecz zawsze miał w ręku, przeto wam wieszamy go przy lewym boku, abyście prawicą na służbę Bożą, cześć Niepokalanej Matki Chry-.stusa i S. Jana Chrzciciela, którego zakon przyjąć pragniecie, użyć mogli oręża;“ (w końcu tych słów, miecz jest wkładanym do pochwy zawieszonym u pasa lewego boku.) Następnie nowo przyjęty, podnosi się, dobywa miecz z pochwy, i podaje go starszemu rycerzowi, który mu płazem, po prawem ramieniu, daje trzy lekkie uderzenia, mówiąc: po-

liieważ hańbą jest szlachetnemu człowiekowi, aby miał być bitym, niech* że więc fo potrójne uderzenie, ostatnią twoją będzie niesławą, poczćm zwraca mu miecz obnażony, a nowo przyjęty, na znak groźby nieprzyjaciołom Chrześcijańskiej wiary, trzy razy nim wywija nad sobą; poczerń starszy zaleca młodemu rycerzowi, miecz ten otrzeć i włożyć do pochwy i mówi: „chowajcie go czysto i bez plamy do pochwy i strzeżcie się, myślą go nawet wyjąć niesłusznie na cudzą »krzywdę; lecz używajcie go tak jak poprzednio było mówiono, do czego niech wam Bóg swej łaski udzielić raczy, Amen.“ Dalej bierze za lewe ramie nowego kawalera i potrząsając nim mówi: „Ocknij się i nie zaniedbuj tych cnót mieć w pamięci i one kochać, aby Cię do godności doprowadziły: i abyś nabył sławy“ A pokazując mu złocone ostrogi, podaje je dwóm kawalerom, którzy przypinają takowe now o przyjętemu, znaczenie ich tłomacząc; poczerń podają mu zapaloną woskową świecę z obowiązkiem wysłuchania nabożeństwa. Tu zaczyna się ceremonija przez księży i służących braci dopełnienia. Następnie kiedy Ewangelija zostanie odczytaną i skończy się Ofiara Mszy Świętej, nowo Przyjęty kawaler żąda, aby był zapisanym do grona braci zakonu S. Jana z Jerozolimy. Wówczas kawaler starszy,. przedstaw ia mu obow iązki tego powołania, a gdy ten oświadczy, że zgadza się na to wszystko, natenczas zadają mu następne pytania: 1, czy nie złożył przysięgi innemu jakiemu zakonow i; 2, czy się nie ożenił lub z jaką kobietą nie zaręczył'? 3, czy nie ma długów? którychby nie mógł zapłacić, lub czy nie zaręczył za kogo? 4, czy kogo nie zabił, albo czy nie jest przyczyną czyjej śmierci? i 5; czy nie pochodzi z poddanych lub gminu ? Gdy już na wszystkie powyższ a pytania, żądający stcsawnie odpowiedział, wówczas zostaje do zakonu przy * jętym; a ten zakon obiecuje mu chleb, wodę, złą odzież oraz truly i pracę. Poczćm wszystkićm starszy Kawaler poleca mu przynieść Mszał z Ołtarza, położyć na nim rękę i następującą wykonać przysięgę: „Ja N. przysięgam, przyrzekam i ślubuję Bogu Wszechmogącemu, Najświętszej Maryi Parmie, S. Janowi Chrzcicielowi naszemu patronowi, przy pomocy i łasce Boga, prawdziw e i stałe posłuszeństwo temu, który mi od zakonu i Wielkiego Mistrza, danym i przeznaczonym będzie za zwierzchnika, żyjąc bez własności, czy stości przestrzegać, tak jak wszystkim zakonnym osobom przynależy.“

Dla doświadczenia jego posłuszeństwa, nakazuje mu złożyć Mszalna ołtaizu, poczćm starszy kawaler mów i: „Uznajemy już was za obrońcę

tc

U.

Katolickiego Kościoła i sługę biednych szpitala S. Jana Jerozolimskiego. Teraz pokazują mu na płaszczu kapturowym krzyż ośmiokończasty, wyjaśniając: że biała tarcza, jest obrazem czystości duszy i ciała, końce zaś oznaczają ośm błogosławieństw Boskich, albowiem kawaler powinien pierwsze: duchownie być szczęśliwym; drugie: żyć bez złości; trzecie: opłakiwać swe grzechy; czwarte: korzyć się przy zniesławieniu; piąte: kochać sprawiedliwość, szóste: być litościwym, siódme, być rzetelnym i nieskalanego serca; ósme: cierpliwie prześladowania znieść. PoczćSn nakazawszy mu tenże krzyż, na lewym boku przy sercu nosić publicznie , dają mu do ucałowania, zarzucają na ramiona płaszcz i w krótkiej mowie, obowiązują go, krzyż tu rzeczony kochać i bronić jako godło zakonu, nigdy go nie opuszczać, ani się rozłączać z gronem braci; dalej zaleca się mu, aby zapomniał o wszelkiej marności i zbytkach świata, objaśniają znaki Tajemnicy Męki Jezusa Chrystusa, umieszczone na wstędze zakonu, którą mu na szyi zawiązują i przypuszczają wraz z familią do uczestnictwa wszelkiego duchownego dobra, jakie się w zakonie i całćm Chrześcijaństwie dzieje i stać się może. Nakoniec zobowiązują go do odmawiania codziennie 150 Ojcze nasz, albo Godzinki lub też Olfieyum za zmarłych, a oprócz tego jedną z tych trzech modlitw za każdego zmarłego brata. Poczćm zalecają mu jeszcze uściskać wszystkich przytomnych braci i przed jedzeniem udać się do gospody.

(Dom każdego Filara czyli naczelnika w kraju, nazywa się gospodą* ponieważ kawalerowie jednej naeyi tam się zgromadzadzają i stołują.) Posłuszny woli swych starszych, nowo przyjęty przyjmuje błogosław ieństwo, udzielone mu przez księdza, który odmawia modlitwy; poczćm nowy rycerz, całuje rękę Wielkiego Mistrza, wszystkich braci ściska, i jedzie do gospody, gdzie mu jest postawiony : chleb, sól i w oda, których trochę pożywa.

Jeżeli przełożony czyni zażalenia przeciw któremu z rycerzy, słowu jego wówczas zupełną dają wiarę. Kara zaś kawalerów składa się z Sep- . timy i Quarantanny.

Sepłima, jest to siedmio-dniow y post, w trakcie którego: w dniu czwartym i szóstym kawaler dostaje tylko chleb i wodę, a prócz tego podlega karze cielesnej, to jest: otrzymuje od kapłana zakonu, kilka uderzeń dyscypliną, przy odśpiewaniu psalmu: Deus misereatur nostri etc. —

jT\ 23 fi Ir

Quarantanna, jest post czterdzicsto-dniowy, w którym to czasie** przestępca czwartego i szóstego dnia każdego tygodnia biurze chłostę, a żyje chlebem i wodą.

na mocy

Każdy Przeorat ma pewną liczbę komtnryj z tych są niektóre magistralne inne zaś nazywają się komturyjami sprawiedliwości ą ułaskawienia. Romturyje magistralne połączone są z dostojnością Wielkiego Mistrza, a z tych jedna zwykle znajduje się w Wielkim Przeoracie. Rom. turyje sprawiedliwości liczą podług prawa starszeństwo, od czasu przyjęcia do zakonu. Taki przyjęty oprócz konieczności pobytu przez lat pięć na wyspie Maicie, musiał jeszcze być przytomnym czterem karawanom, (*) do których mógł się odwołać. (**) Romturyje łaskawości są te: które przez Wielkiego Mistrza lub Wielkiego Przeora, jednego z ich dostojeństwem łączącego się prawa, rozdawanemi bywają.

na-

Pierwotne pochodzenie komandoryi jest następujące: w początkach dobra zakonu były wspólne, powierzano je zwykle świeckim, którzy dzierżawcami, albo zarządzcami byli zwani. Że zaś dla zbyt wielkich odległości, fortuna zakonu, częstokroć znaczny szwank ponosiła, oddano w ięc zarząd nad niemi Wielkiemu przeorowi, a gdy i to urządzenie nie odpowiedziało oczekiwaniom, wówczas każdą komandoryję powierzono jednemu z braci zakonu, pod warunkiem, aby corocznie, dostawiał do skarbu pewną summę, odpowiednią dochodom komandoryi. Wnoszenie to zwało się re.yjomo, i dotąd istnieje. Następnie braciom wybranym do zarządu, posyłano pomocników, a ci wraz z księdzem zakonu, który należał do ich liczby składali jedno towarzystwo, którego główny czelnik zwał się Romturem, a dom w którym to towarzystwo mieściło się, komandoryą. Jedna część z dochodów musiała być wnoszoną do

{*) Karawana iest to Arabskie słowo które oznacza, zebranie się pewnej liczby osób, aby podróż lub inne jakie przedsięwzięcie wykonać. Używano tego wyrazu , kiedy rycerze w Jerozolimie zgromadzali się celem wybrania tych braci, którzy jako załoga, odejść mieli do fortec, lub też służyć na galerach. W późniejszy cii zas czasach używauo go, aby oznaczyć, podróże lub pochody, które i rycerze w służbie zakonu wykonywają. Dwa lata ciągłej służby, liczą srę za jedną karawanę co również ma znaczenie i rok niewoli i co zarazem uwalnia od czwartej karawany.

(**) Aby zacząć karawanę, powinien rycerz mieć skończonych lat dwadzie-cia. Ci zas którzy dojdą lat pięćdziesięciu i nittdy nie będą przytomnymi w karawanie, uwolnieni są od komandoryi. Na sposobnościach żas towarzyszenia karawanom, nigdy nie zbywa, bo zakou z Turkami zgody nie uczyni.

fcassy zakonu, pozostały zaś remanent był przeznaczony na utrzymanie towarzystwa i dla biednych. Gdy wszakże z tego wynikły niezgody, przeto, zarząd komandoryi powierzono braciom pojedynczym, którzy obowiązani bylirocznie opłacać wykazane summy.

Nad szpitalem w Malcie, oprócz Wielkiego Szpitulnika, i inni starsi kawalerowie, mieli jeszcze dozór. Starano się także o,utrzymanie i opiekę dzieci podrzutków, które kosztem zakonu do osrnego roku życia pobierały wychowanie.

seu

I)o roku 1796 Wielki Mistrz rządził wyspą Maltą. W roku 1797 dnia 7'Stycznia, panujący na Rossjjskim tronie Cesarz Paweł ! w miej-przeoratu w Polsce istniejącego, .ustanowił przeorat w Rossy i ; gdy zaś w dniu 12 Czerwca 1798 roku, wyspa Malta została oddaną Francuzom, wówczas rzeczony tu Cesarz w imieniu swojćm i wszystkich kawalerów, uznał Wielkiego Mistrza barona de Hompesch, za oddalonego * od obowiązków, za to: iż w czasie bronienia tej wyspy nie odpowiedzi ! położonemu w nim zaufaniu. Gdy wszakże zakon, nie mógł pozostać bez naczelnika, przeto Cesarz Paweł I, oświadczył chęć zostania jego

protektorem i w dniu 24 Listopada tegoż roku obrano go Wielkim Mistrzem , na jakowy wybór i inne Wielkie przeoraty z postępem czasu ' Ugodziły się, nieco później deputacya Czeska doniosła Cesarzowi, że baron de Hompesch (zmarły r. 1S05) zrzekł się godności Wielkiego Mistrza. Po śmierci Cesarza Pawła 1, syn jego Aleksander I objął tron Rossyj-ski i protekcją zakonu, gdy wszakże godność Wielkiego Mistrza zost;-- wioną była woli Papieża, przeto ten w dniu 9 Lutego 1803 r. mianował i zatwierdził na tym urzędzie Admirała zakonu Jana Baptystę barona de Tommasi, który obrał sobie najprzód za siedzibę Messinę, później zaś przeprowadził się do Catanea w Sycylii.

■ Rewolucja Francuzka zadawszy temu zakonowi silne rany, do wielu ' strat go doprowadziła, Wspomniona tu Catanea, chociaż do roku 1S20 była siedzibą zakonu; Jen wszakże zostawał bez wj branego Wielkiego Mistrza i tylko posiadał zastępcę co i dotych-czas istnieje. Zmarły Franciszek I, Cesarz Austryącki w tak krjtycznćm położeniu zakonu, pozwolił jeżeli okoliczności tego wymagać będą, osiedlić się w Wenecji.

mu,

Dotąd posiadłości tylko mają we Włoszech i w krajach Austryackich. Obecnie Wielkim przeorem jest Kardynał Alojzy Lambruschmi.

мА

ха

Po Ii

ffot

R

IÉ

-wRfcJ.ŸÏÏecl&C-'

Ц1

It *■

È»

:.'YÜ

%&fe.

j:

%0

•л

t; ".

4*

-r:

•fg

i ,1 44- ■

SIOSTRY SZPITALNE ШШЖШЮШ

w Czasie jooiytu. naYfysjie • Ehe dus.

C eiemoTiraliLjm.

Г;

N/ • •

• * /

«чей

«il ■

>

f '

⁴

Siostry Szpitalne S. Jana z Jerozolimy albo Zakonnice Kawalerskiego Maltańskiego

Zakonu.

W epoce, kiedy w Jerozolimie, zajmowano się budową pierwszego szpitala przy kościele Świętej Maryi de Latina dla męzczyzn ; tuż przy nim obok wzniesiono drugi szpital dla kobiet, poświęcony na cześć Świętej Maryi Magdaleny i w którym tę samą regułę jak i w szpitalu rnęzkim zaprowadzono. Po zdobyciu zaś Jerozolimy przez Saladyna Sułtana w r. 11S7 rzeczone tu szpitalniczki tak się rozproszyły iż dowiedzieć się nawet niemożna było o miejscach ich pobytu. Wówczas roku 11S8 Sancha, żona króla Aragonii Alfonsa H w Sixennie pomiędzy Sa-ragosą a Leridą, miejscach należących do Joanitów, urządziła klasztor dla biednych szlachetnych panien, które bezpłatnie były w nim przyjmowane. Po śmierci zaś króla Alfonsa, założycielka tego klasztoru, a jego żona, zstąpiła z wielkości tronu i wraz z swą córką księżniczką zamieszkała w jego murach. Następnie w różnych krajach pozakładano podobne klasztory. Przed zdobyciehi wyspy Rhodus, zakonnice te nosiły czerwone suknie, czarny gorset z białym ośmiokończastym krzyżem na piersiach, wraz z czarnym welonem. Przy ceremoniach i w chórze, noszą czarny płaszcz lub futro, na którego lewym boku jest krzyż jak przedstawia Tab. IV fig. 1. Po zdobyciu zas wyspy Rhodus zaczęły ubierać się czarno jak przedstawia Tab. IV fig. 2. Płaszcz i wstęga zakonu z wyobrażeniem męki Chrystusa Pana, używane są tylko w czasie ceremonii. W niektórych klasztorach, używano płaszczy z ogonem.

Zakon Kawalerów Świątyni czyli Templaryuszów.

Gdy w’ dniu 15 Lipca 1099 roku zdobytą została przez krzyżaków Jerozolima: wówczas każdorocznie, znaczna liczba Chrześcijan przybywała z zachodu do tego miasta, aby oddać cześć Świętemu Grobowi Jezusa, Тот Ili.

lecz w wędrówkach swoich częstokroć napadani przez zbójców, męczeńską śmierć ponosili. Ażeby więc choć w części położyć koniec tym nadużyciom, złączyło się w roku 1118, dziewięciu Francuzkich kawalerów, celem odprowadzania wędrujących pielgrzymów do samej Jerozolimy, a w razie jakiego niebezpieczeństwa, bronienia ich i walczenia z Saracenami. Opuściwszy więc rodzinną ziemię, szczęśliwie przybyli do Świętego miasta i udali się. do Patryarchy Szczepana, który ich przyjął nader łaskawie i przed którym złożyli trzy śluby Regularnych kanoników, to jest ubóstw a czystości i posłuszeństwa, dodając jeszcze i czwarty, obowiązujący bronić pielgrzymów.

Skutkiem prośby tych nowych zakonników, Król panujący na ów-czas w Jerozolimie Balduin II urządził im mieszkanie w pobliżu świątyni, co dało powód do przyjęcia nazwy Templariuszów. W początkach tak byli ubogimi, iż zwykle dwóch jeździło na jednym koniu i dla tego pieczęć przedstawiająca godło ich zakonu miała toż samo wyobrażenie. Jakkolwiek żyli z jałmużny a ubóstwo było ich udziałem, jednakże taki szacunek i taką miłość zyskali u ludówr, iż zakon ich wkrótce nawet i w Europie użytecznością swoją zaczął słynąć. Chwalono go powszechnie i życzono pomnożenia klasztorów, do czego wszakże nie miał istotnego prawa, albowiem był dziełem prywatnego stowarzyszenia, które rządziło się prawami przez swoich członków^ nadanemi. Templaryusze mieli za w'odza czyli Wielkiego Mistrza Hugona z Pajens, nader światłego i walecznego rycerza, który pojąwszy tę prawdę, że chcąc wyżej wznieść się potrzeba sankcji kościelnej, udał się do Papieża i wyjednał nakoniec że Honory II rządzący na ówczas Katolicyzmem, w r. 112S w ysłał go do zboru / ugustobońskiego (Troyes) wre Francj i gdzie Hugo i przybyli z nim kawalerowie otrzymali-nazwę ubogich rycerzy Świątyni, albo inaczej ubogich braci, poddając.się zarazem regule S. Bernarda de Clairaux ówczesnego Opata. Kawalerom którzy wykonali śluby, przepisaną była: krótka biała suknia, z takimże płaszczem, jak widzimy na Tab. V fig. J i 2. Kawalerowie żonaci, obowiązani byli używać płaszczów czarnych lub szarych; towarzysze broni, czyli bracia służący, w tychże kolorach używali odzieży; krzyż zaś czerwony, dopiero w r. 1146, został im udzielony. Wkrótce po otrzymanćm zatwierdzeniu przez kościół, zakon ten, znacznie zaczął wzrastać i częstokroć już liczył w jednym konwencie oprócz braci, około 300 kawalerów. Nie poprzestał na tein Wielki Mistrz

^ЯС

fpCTM:

1É

i

40S«

т

- У 3

у ' ж

i⁴

ъ .

И

У

т

У

%

уж

.

А

%

ей

N

И|Ш

V ,-^шш

■ ~lf

&*ч£&и& Zb <*>

Г*

-Г —

ашт»*-*«****

ïttxSSJГЩ

tel

rifrsiW

' r.ßß*'

А

а :

P

К

^ »

Ж

рет

ш:

#1

I

Ш

Ж

I

1

ш

• -‘Жг0К5ЧН|

#

ъ~

'

i

Ś :

ж \ u

Ë^ÉL_________л

.....

-wliiU.Y Flecie ftC?

*

I r_i

ш.

:: C

w Czasie Мшу.

штшитиштттктт

czyli: ТemjlaryiŁszc.

j    yrD omowym. DJdiotz c .

' Z'

У

'

,

4P

Л

rfr

'

ii ■

I

i;

ill

■■■

^ 11

MS '\

ИМ*

■ J

w

КуГ

Étüpl

X

I

J

ш

ш

В

He

Ê

;

1

•I Ш ■

Mä

i

im

3L.

Ж

I

L~,n Л

S i

;■ Щ

ś?

Jfe

I

tfel

Й

&

1

г

ft

жт i

I

i

У

*■> ЯМ

î '

ж

ж.

»ii j

fi

ж

V

si?

ш

и

ж

Ä. “ > , hbI

fes

w.Iiib ЛГУТЧеск ftC?

П*□

ii-o

!

mi

Fiti.

TEMPI ШЕШ

.KajîaiL

Гочатда tani:

Щ.

ч

Hugo, lecz udał się jeszcze r. 1128 do Henryka I Króla Angielskiego, który przyjąwszy go z szczególną dobrocią, znacznie się przyczynił do wsparcia zakonu; nadto pozwolił Hugonowi udać się po całej Anglii, gdzie tenże a nawet i w Szkocyi znaczne pieniądze dla Chrześcjan będących w Jerozolimie otrzymał.

Wkrótce potem zbudowano dla tego zakonu, w Londynie dom klasztorny, a w roku 1142 Gottfried książę Lotaryngii, przeznaczył mu wielkie dochody w Brabancyi. W roku zaś 1143 zakon ten został tak rozszerzonym, iż miał we Francyi własnego Mistrza nazywającego się Eberhard, a w Prowancyi i w połowie Hiszpanii drugiego, któremu było imię Piotr de Rovera. Następnie od życzącego im dobrze Papieża Eugeniusza Uf, otrzymali Templaryusze przywilej do oprawiania Mszy Świętej w miejscach interdiktem objętych. A w roku 1146 tenże sam Papież rozkażał, aby tak rycerze jako i szeregów i nosili na sukniach krzyż sukienny czerwony. W rok później, kiedy przeszło 300000 Francuzów i Niemców (Francuzi składali dwie trzecie część z tych krzyżowców) udało się do Palestyny i tam nie odpowiedziawszy zamierzonemu celowi, prawie zupełnie zostali pobitymi, a Templaryusze wT walkach tych znakomitością męztwa odznaczyli się: zyskali przychylność króla Fran-cuzkiego Ludwika, i za jego protekcyą zaczęli wzrastać w potęgę, lecz wzmagająca się ich siła, zjednała im wielu nieprzyjaciół a szczególniej we Francji.

W roku 1159 darowano temu zakonowi w Anglii dobra znakomitej wartości, takowy dar zatwierdzonym był w Paryżu w obecności Papieża Eugeniusza i sto trzydziestu rycerzy. W roku 1161 w zbogacił go w Sy-czyli Król Roger, a w roku 1170 dano mu dom w Brunswiku.

Papież Aleksander Ш, mocą Bulli z roku 1172 udzielił zakonowi Templaryuszów nowe prerogatywy, dozwolił mu utrzymywać własne duchowieństwo , które nim złożyło śluby, musiało rok cały przebyć nowi-cyatu ; suknie zaś ich tćm tylko różniły się od rycerskich, że z przodu były zamknięte, u tamtych zaś otwarte. Tab. AI. fig. 1 przedstawia towarzysza broni, figura zaś 2 wyobraża księdza Templaryuszów. Każdy г duchownych, musiał na piśmie zobowiązać się: że pozostanie w zgromadzeniu, będzie żyć cnotliwie, przełożonemu nie przestanie jak najściślej ulegać i że zupełne posłuszeństwo Wielkiemu Mistrzowi zachowa.

Nakoniee dozwolone'm jeszcze było temu zakonowi urządzać w swych klasztorach oratorja i tam ciała zmarłych współbraci chować.

Przywileje tego rodzaju, obrażały świeckie duchowieństwo, zakon zaś Templaryuszów zupełnie zaczął przestępować swoje granice i na władzę Biskupów wcale nie zwracał uwagi, co spowodowało, iż został oskarżonym, skutkiem czego postanowiono na Laterańskiem kościelnćm zgromadzeniu r. 1179, aby położyć koniec tym bezprawiom. Pomiędzy in-nemi dwudziestym pierwszym kanonem zostało rozporządzone: aby na przyszłość Templaryusze, bez pozwolenia Biskupa tak świeckich jako i kościelnych dziesięcin nie przyjmowali, a nadto wzbroniono im przyjmować do zakonu osoby ckskommunikowane.

Nadto zakon Templaryuszów, żył w nieprzyjaźni z Joanitami i również z tamtymi był uwolniony z pod władzy Jerozolimskiego Patriarchy, a wyłącznie oddany pod zarząd Papieża. Jak zaś jeden tak i drugi, odstępując pierwotnego celu założenia swego, całą swą działalnością do tego zmierzał, aby pod maską obrońców Świętej ziemi, jak można najbardziej się wzbogacić. Że zaś Templaryusze, w staraniach szczęśliwszymi byli od Joanitów', udało się im przeto otrzymać znakomite posiadłości i zjednać sobie przychylność króla Jerozolimy, któremu wszędzie towarzyszyli, przez co nabyli pewnej obrażającej i pogardliwej dumy względem Joanitów, z których Jałmużny po większej części po-czątkowie się utrzymywali. Takie postępowanie Templaryuszów, wyradzało niekiedy pomiędzy członkami obu zakonów⁷ krwawe rozprawy. Zniechęcony tćm Papież Aleksander, gorliwie upominał Wielkich Mistrzów, aby starali się usunąć te rozterki a zaprowadzić pokój i jedność, eo rzeczywiście z postępem czasu zostało do skutku przywiedżionćm. Zwycięztwa Sułtana Saladyna a szczególnie zdobycie Jerozolimy, znaczne Templaryuszom przyniosło straty w Azyi w latach 1187 i 11SS i zachwiało ich potęgę na Wschodzie; gdy przeciwnie epoka ta w Europie była dla nich najpomyślniejszą pod względem rozszerzenia się wzrostu i bogactw' zakonu. W początkach XIII wieku, otrzymali wiele dóbr prawem lennem na Pomorzu, a w roku 1234 panujący tamże książę dał im Bohnen i wszystkie prawa na Iiistrynie; gdy zaś usadowili się w Brande-burgu, wówczas w Marchii i Sławiańskich krajach, urządzili wielkie mistrzostwo.

W Palestynie tymczasem wszystko upadło, tak dla Templariuszów jako też dla Joanitów i całego Chrześcijaństwa, albowiem w roku 1291 ostatnie miasto Akkon posiadane jeszcze w tym kraju przez Chrześcijan, dostało się w ręce Molocha Sapherot sułtana Egipskiego, a taką koleją nieszczęśliwa ta wojna, w której pod mieczem Saracenów przeszło 6000000 ludzi padło, wzięła swój koniec. Molay, ostatni Wielki Mistrz Templariuszów zakonu, zaledwie z dziesięciu tylko braćmi pozostałymi przy życiu, uszedł do Cypru, gdzie również i Wielki Mistrz Ś. Jana zakonu, schronił się tylko z siedmiu rycerzami. Wówczas Papież Bonifacy УШ zwolennik zakonu Templaryuszów, polecił ich królowi tejże w yspy, a w roku 1299 żądał, aby tenże król pobierane z Templaryuszów i Joanitów podatki tymże zwrócił, i nadto jeszcze aby dozwolił dwory i domy stawiać.

Po śmierci Papieża Bonifacego, nieprzyjaciele Templaryuszów, z całą srogością przeciwko tymże powstali. Zaledwie Klemens V, został ogłoszony zwierzchnikiem katolickiego kościoła, już groźna powstała burza, która nietylko ruinę, ale nawet zupełną, dotychczas nawet niepojętą zagładę tego zakonu zapowiedziała. Nader jest pewnćm, że główną przyczyną tego upadku Templaryuszów, był król Francuzki Filip,przez tego to mocarza, skłoniony Papież, chciał w początkach z dwóch zakonów to jest z Templaryuszów i Joanitów, jeden tylko utworzyć zakon. Lecz gdy Jakób Molay Wielki Mistrz tego zakonu, w przedstawieniu swojćm z roku 1306 najzasadnićj wyłożył złe skutki, mogące wyniknąć z takiego połączenia, odstąpiono przeto od tego zamiaru, lecz zawsze szukano a w końcu i znaleziono sposobność zniszczenia tego zakonu.

Znakomita potęga Templaryuszów, wiele ich pięknych przywilejów a do tego pycha i miękkość obmierzłym, uczyniła ten zakon , nietylko Joanitom, ale Biskupom i świeckim magnatom. A co najgorsza, że panujący wtenczas na Francuzkim tronie Filip, zapragnął bogactw⁷, posiadanych przez nich we Francy i. Ze zbiegu tych wszystkich okoliczności wynikło: iż roku 1306 Wielki Mistrz Jakób Molaj wraz z całym swoim zakonem, został oskarżony przed Papieżem o kacerstwa i wiele innych podobnych przestępstw'. Gdy w szakże nie dowiódłszy podobnych zbrodni, nie można było w oczach publiczności potępić zakonu, przeto dwóch niegodziwców z których jeden był Templaryuszem, i którego Molay za ka-cerstwo na dożywotnio więzienie skazał, drugi zaś nazwiskiem Squin albo

Fiory;in, obywatel z Beziers; oskarżenie to jak jest podobnćm do prawdy, otrzymawszy obietnicę wolności, na piśmie podali. Inni znowu rzecz tę następnym porządkiem objaśniają; Oba uwięzieni, jeden drugiemu nawzajem wyznali swe przekroczenia, Squin zaś wysłuchawszy opowiadania Templaryusza, prosił o posłuchanie u króla celem jemu tylko jednemu wyjawienia pewnej tajemnicy. Ciekawy Filip, rozkazał stawić przed sobą winowajcę, obiecał mu wolność i sowitą nagrodę za wyznanie szczerej prawdy i zachęcił do mówienia. Tu Squin ośmielony, oskarżył Templaryuszów o niesłychane zbrodnie i przestępstwa. Skutkiem takiego zeznania, król Filip (jak powiadają) w dniu 13 Października 1307 roku wydał rozkaz uwięzienia w Paryżu Wielkiego Mistrza wraz z sześćdzie- • sięciu kawalerami, aresztowania wszystkich Templaryuszów w całej Francy i a zarazem i skonfiskowania ich majątku. Ażeby zaś nie mniemano, że tylko z prywatnej nienawiści tak ostro z zakonem postąpił, kanclerz Negaret zwołał z rozkazu królewskiego doktorów znajdujących się w Paryżu i kapituły innych zakonów, a po przedstawieniu im przyczyn tego czynu, publicznie zostało odezytanćm w ogrodzie królewskiego pałacu , okropne oskarżenie Templaryuszów, a to celem, aby poburzyć przeciwko nim mieszkańców, których odgłosem trąb i kotłów zwołano na ten akt, będący pierwszym szczeblem upadku zakonu.

Filip zaś będąc najmocniej przekonanym, iż w razie, jeśliby inne trony nie postąpiły podobnie z Templaryuszami, byłby wówczas obwinionym o popełnienie niesprawiedliwości względem zakonu, przeto wysłał księdza Bernarda Peleti do Edwarda króla Angielskiego, celem skłonienia go do podobnego postąpienia, jakowe poselstwa były wysłane i do innych dworów⁷. Edward pojmując treść tego dzieła, z grzecznością się oświadczył, iż nie zaniedba roztrząsnąć tej sprawy, a gdy z realnych źródeł przekonał się o krzywdzie zakonu, postanowił przyjść mu w pomoc swoją protekcyą, i w tym celu napisał do królów: Portugalii, Aragonii i Sycylii, aby pod względem sprawy Templaryuszów, sumiennie postępowali, zapewniając zarazem, iż postępowanie Francuzkiego króla bardziej przypisać należy osobistćj urazie i chciwości, aniżeli troskliwości o dobro religii. Nawet gdy dnia jednego domagał się Papież od Edwarda uwięzienia wszystkich Templaryuszów, król Angielski wówczas wstawiał się za tym zakonem, i prosił Papieża za jego członkami, zapewniał nienaganne ich postępowanie i wspomniał wielkie czyny na korzyść Chrze-

ścijaństwa dopełnione. Jednakże wszystko to było napróżno, albowiem musiał być posłusznym w oli Papieża , postępującego według chęci Filipa, i wydał rozkaz uwięzienia w jednym dniu wszystkich Templaryuszów swych krajów.

Niesłuszne wszakże i samowolne postępowania króla Francuzkiego skłoniło nakoniec Papieża, wysłać dwóch kardynałów do Francyi, aby Filipa upomnieć: iż zakon bezpośrednio podlega kościołowi, do którego i dobra onegoż należały i które aby były oddane z wiedzą rzeczonych tu Kardynałów. W końcu obiecał Papież, iż sam interes tego zakonu przed MJasnym trybunałem każe roztrząsnąć, a zarazem zasuspendow ał wszystkich Arcybiskupów, Biskupów i Inkwizytorów we Francyi, pod względem dalszego poszukiwania przewinień Templaryuszów. Krok ten Papieża jakkolwiek był niespodzianym ciosem dla Filipa, jakkolwiek powinien był być posłusznym woli Papieża, jednakże widząc przez to zniweczenie wszystkich swych zamiarów, osądził koniecznością sprzeciwiać się tą rażą. W tym więc celu, ułożył pismo do Klemensa V, powstające z gwałtownością przeciw⁷ suspensie jak niemniej naruszeniu praw jego, a zarazem nadmienił: że Biskupi francuzkich dyecezyi, lepiej są obeznani z tern dziełem i prędzej w tej sprawie mogą zawyrokować, aniżeli Papiczki trybunał, przed którym proces byłby przedłużonym, przez co Templaryusze zyskaliby na czasie i nowe mogliby wynajdywać i tworzyć obrony celem swojego usprawiedliwienia się. W końcu zaś nadmienił: że nie jest sam oskarżycielem, lecz że postępuje tylko jako sługa Boski, jako mściciel Chrześcijańskiej Wiary i obrońca religii króla wszystkich królów. Później jednakże postrzegłszy, iż listem tym wykrył swoje zamiary, uległ żądaniu Papieża, dobra zakonu rozkazał oddać przybyłym Kardynałom i uwięzionych naprzód Templaryuszów w ich ręce wydać.

Zadziwił się Papież, usłyszawszy potwierdzenie wszystkieh przekroczeń ustami każdego z siedemdziesięciu rycerzy, których zeznania rozkazał protokularnie spisać i w przytomności Kardynałów jeszcze raz powtórzyć inkwizycyę. Poczćm zostawił Biskupom władzę przeciwko zakonowi, aby tak postępowali jak przed suspensą, zostawiając sobie tylko poszukiwania, względem Wielkiego Mistrza i wyższych zakonu urzędników. Nim zaś nastąpiły badania; zaskarżenia wzięte zostały pod rozbiór, zgodzono się już na to i postanowiono, aby dobra tego zakonu, użyte były na odzyskanie Świętej nenii. Inkwizytorowi przysłanemu przez Pa-

picza, który zarazem był królewskim spowiednikiem, dodał Filip pewną liczbę szlachty, przez którą w dniach kilku przesłuchano 140 paryzkich Templaryuszów, z tej liczby trzech tylko wraz z zakonnymi ich braćmi, uznano być niewinnymi. Pozostałych zaś 137 zeznało: iż w czasie przyjęcia swego, musieli dopełniać obrządków zupełnie niezgodnych z nauką Chrześcijańską a nawet tchnących kacerstwem, zabobonnością i zbrodnią. (*) Niektórzy nawet twierdzą, że mieli wielką głowę z drzewa wyrobioną, w jednej połowie złoconą w drugiej zaś posrebrzaną, którą czczono za bóstwo i t. d. Ludzie tylko ograniczeni rozumem, mogliby wierzyć tym potwarzom, których chciwość i zemsta za broń przeciwko zakonowi użyła. Najpewniej, że oskarżonych przez groźby, męki i obietnice, doprowadzono do tego, że siebie i zakon tak brudnemi zeznaniami oczernili, co jawnym jest dowodem, albowiem w innych krajach wyjąwszy Francję4 żaden członek zakonu, nic podobnego w czasie badań nie przyznał. Sicdm-dziesięciu czterech Templaryuszów we Francji prosiło, aby im przydano prokuratora dla obrony zakonu; skutkiem czego wyznaczono Kawalera de Boulogue wraz z ośmiu innymi, którzy w przytomności komissyi odczjtali akta, a na mocy tych przekonywali, że uczynione zeznania przez Templaryuszów, wymüszonemi były męczarnią. W innym znowu piśmie znajdujemy, iż ci, którzy przeciw zakonowi zeznali,, obietnicą i groźbą byli do tego zmuszeni. Pomimo to wszystko, upadek zakonu raz już na zawsze byl postanowionym, na żadne więc dowody i usprawiedliwienia się nie zwra-uwagi. W dniu zaś 22 Maja 1312 roku, w Yiennie w zebranćm kościelnćm zgromadzeniu, na którćm przytomnymi byli Papież, król Filip, brat tegoż i trzej książęta synowie królewscy, podpisana Bulla ogłosiła rozwiązanie zakonu Templaryuszów. Wszystkim odtąd wzbroniono noszenia dawnej sukni a to pod karą wygnania. Dobra i posiadłości zostały oddane Joanitom, z tych zaś które znajdowały się w Kastylii. Aragonii i Majorce, utworzono fundusz potrzebny do prowadzenia wojny przeciw Maurom, a będące w Portugalii rozdzielono pomiędzy powstałe Chrześcijańskie zakony. Niewinnym zaś braciom obiecano

cano

now o

(*j Pan Kastet przeor uregulowanych zakonników w Uieslmrgu, Uznaje wszelkie te zeznania w swem pisrnîe (Coutraveririi» Licet.] l* ialw.y we, i cały »wiat z rozsądkiem uigdyby niejnógłteiuH uwierzyć.

roczną, pcns\ę. Stosownie zaś do woli Papieża, Wielki-Mistrz deMoîay naczelnik Normandyi Gai i jeszcze dwóch znakomitych urzędników tego zakonu, miało być osadzonymi na całe życie w więzieniu, a to po ja-w nem i publicznćm wyznaniu swoich zdrożności. W tym celu wysłano do Paryża dwóch kardynałów , gdzie przy wejściu do kościoła Panien * miłosierdzia wzniesiono szafot na którym zasiedli rzeczeni tu Kardynałowie. Następnie zeznania Templaryuszów i wspomniony tu wyrok były odczytane, poczem obecni: Wielki Mistrz Molay, Giy Delphin prosili o głos, a gdy pozwolono im mówić: wówczas z najwięk-szćm zadziwieniem Kardynałów i wszystkich tam przytomnych odwołali swe zeznania męczarnią z nich wydobyte i jak najsilniej protestowali przeciw wszystkiemu, co tylko się ściąga do interesu zakonu, który, zapewniali że jest niewinnym. Nadto oświadczyli jeszcze, że wszystko cokolwiek zeznali, uczynili to jedynie tylko w celu przypodobania się Papieżowi i Królowi, a prawdę tego zeznania obiecali przed śmiercią objaśnić. Zdziwieni jakeśmy rzekli Kardynałowie, rozkazali ich znowu odprowadzić do więzienia, drugim zaś dwóm, którzy nie mieli odwagi mówić, darowano tą rażą życie, lecz nieco później oba zostali potajemnie ścięci. Zawiadomiony o tym wypadku Filip, zwołał radę stanu, i tegoż samego dnia rozkazał Molaya i Guj spalić, lecz ci dwaj męże nawet i w chwili bolesnej śmierci, najusilniej utrzymywali swoją niewinność. W Anglii zakon ten został rozwiązanym; niektórzy tylko jego członkowie, z powodu nieposłuszeństwa obłożeni byli pcnitencyą, jednakże otrzymali ułaskawienie.

WAragonii czując zniewagę zakonu, rycerze Templaryuszów wzięli się do oręża, lecz pobici osadzeni zostali w więzieniu. W Kastylii wszyscy za niewinnych byli uznani, a względem nich wyrok pozostawiono woli Papieża, w Sycylii wielu ścięto, w Niemczech zaś r. 1310 na Synodzie odprawiającym się wMoguncyi, M ild i llheingraf Hugo wraz z dwudziestu braćmi ukazawszy się wr zbroi mieli mowę, w skutku której Tem-piaryusze zostali uwolnieni, później jednakże ich zniesiono. W Brande-burgii do roku 131S bronił tego zakonu Margrabia Wolde mar, lecz w końcu posiadłości ich oddano Joanitom, a w Hildesheim część członków stracono, pozostała zaś rozproszyła się i dom zburzono. Nąkoniec w Czechach, gdzie trzynaście warownych zamków i w Pradze jeden klasztor zwany Jerozolimą posiadali, zaledwie otrzymali wiadomość o losie Тот UL

swego zakonu, natychmiast złożyli suknie, a miejsca obronne poddali panującemu naówczas Janowi; kilku tylko niechcących opi cić swych mieszkań zostało straconych w Pradze, inni zaś byli uwolnieni. Taka jest historya rycerskiego zakonu Templaryuszów, który z łona Francyi wziął swój początek i w łonie Francyi najprzód grób dla siebie znalazł.

Zakon Konstantynsfci, zwańy Pozłacanym, Anielskim luk Ś. Jerzego Kawalerskim Zakonem.

Rycerze łakomi S. Katarzyny, z góry

Order Białego Słonia w Danii.

Kawalerski Order de la Randa czyli Pasa w Hiszpanii.

Kawalerski Order §. Huberta w Kurfałc w królestwie Hawarskiém.

ą:

Order Owiazdy Najświętszej Ufaryi Panny we Francy!.

Order Elżbiety Teresy czyli Wojskowej zasługi w Austryi.

Irlandzki Order $. Patrycyusza.

Order Trzech Złotych fóg' we Francyi.

Oriler Korony Wirtemlbergskićj.

LISTA

¹

Korona, jest to moneta dawna, znana w Angl.i Fraucyi i innych krajach; mająca różną wartość, i tak. na nasze pieniądze jedna korona zawierała Złotych polskich 10—12 lub i5. —

Zakon Konstantynsfci, zwańy Pozłacanym, Anielskim luk Ś. Jerzego Kawalerskim Zakonem.

Nieco już wyżej w przemowie powiedziano, że w roku 1692 Opat Giustiniani twierdził : iż zakon ten był najpierwszym i przez Cesarza Konstantyna założonym, jednakże twierdzenie to tak O. Papebrocli jako-też i hrabia Majolino Bisanciani będący kanclerzem tego zakonu, stanowczo odrzucili. Najpodobniejszém wszakże zdaje się być do prawdy, iż zakon nazwiska S. Jerzego, był ustanowiony na początku N11 wieku przez Cesarza Izaaka Anioła Kommenusa, którego Giustiniani, poprawcą tylko jego być mniema. Rzeczony tu Cesarz w roku 1190 zaopatrzył go nowemi statutami, i nazwał zakonem Konstantyna’, albowiem mienił się być jego potomkiem, i zdaje się nawet że nazwał go Anielskim od własnego imienia Angelus, a pozłacanym dla tego: że kawalerowie nosili złoconą zbroję. Ponieważ zaś założony był pod opieką S. Jerzego, ztąd więc i nazwę tę otrzymał. Reguła zaś S. Razylego, którą Członkowie tego zakonu zachowywali, dla tego mu była nadaną, że w owych wiekach ta tylko jedna krzewiła się i była znaną na Wschodzie. Godność Wielkiego Mistrza tego zakonu, Kommenus zrobił dziedziczną w swojej familii.

Przyszłość wiele obiecywała po tym zakonie, albowiem podług statutów, Wielki Mistrz miał posiadać główne wikarye na całym świecie, kawalerowie powinni byli udowadniać od czterech pokoleń szlachecką swą rodowitość i zobowiązywać się ślubami, być wiernymi swemu panującemu jak również Wielkiemu Mistrzowi, słuchać rozkazów kościoła, bronić wdowy i sieroty, nieodstępować swojej chorągwi Konstantynskiego Ś. Jerzego rycerstwa, krzyż zakonu ciągle nosić i przepisy ułożone po-

81'

\M

’Ы

ЖЕр®

шм; M

Ш

PéBs

г\

Ж;

Л1

УЖ

Mil

I I и»

<*■

ва ~^шл

ШШ' чЩМ

ШШт Ш&

т\ Шё

0Щ?©чД ’Я_ - те

ШШ

> »ifг P

iS

ж -~ ШШ:-

>■

р.‘"

к;

■■

-wlit -.miecie & С?

ïiil

ïij..2.    Ш11.

ШШ RYCERSKI KONSTANTYMI fflll Anielski alk 5- Jerzego.

Wielki Mistrz.

Кус er z w Ubiorze świątecznym j>

*

■

Ч \

. ff V .

io '

X

ч

\

■ V

:

dług reguły S. Bazylego zachować; nadto w czasie generalnych i prowincjonalnych zgromadzeń być obecnym, przestrzegać małżeńską wstrzę-mięźiiwosć, świadczyć diugim dobrodziejstwa, ile możności być upokorzonym i przed śmiercią cokolwiek zakonowi zapisać. Co zaś do tego ostatniego warunku, każdy przy wstąpieniu musiał zrobić zapis sto koron dla kasy zakonu, na wypadek jeśliby umarł bez testamentu, a fa-milja nic z jego fortuny udzielić niechciała. Gdy zaś rodzina Kommenów, razem z Cesarstwem w gruzach ziemi obiecanej pogrzebaną została i nie była w stanie utrzymania godności Wielkiego Mistrza w swoich potomkach, wówczas rycerze zmuszeni byli szukać schronienia przy innych dworach i takowe znaleźli w Rzymie i Wenecyi. Wielkiemu Mistrzowi żyjącemu w połowie XVI wieku Andrzejowi hrabi Kommenus wyzna' czono mięsięcznćj pensyi 100 złotych talarów, a którą tak nieregularnie wypłacano, iż zebrało się zaległości 28000 czerwonych złotych, a następnie uległ takiemu niedostatkowi, iż był zmuszonym przyjmować każdego na członka zakonu, kto tylko cokolwiek zapłacił. Pomiędzy innymi przyjął dwóch oszustów, którzy otwarty handel zaczęli prowadzić, co wszakże gdy zostało wykrytem i dowiedzionćm, byli aresztowani i otrzymali karę. Ostatni potomek z rodu Kommenusa, Anioł książę Macedonii po długich latach panowania, ustąpił godność Wielkiego Mistrza Franciszkowi Farnese panującemu księcia Parmy i jego rodzinie. Odstąpienie to zatwierdzonćm zostało przez breve Papieża Innocentego XII, i odtąd miejscem pobytu Wielkiego Mistrza była Priana w bliskości Wenecyi.

Ubiór Wielkiego Mistrza przedstawiony na Tab. VII fig. 1, składa się z kaftana, spodni, pończoch i trzewików z czerwonego aksamitu, na tern wszystkiern długa kamizelka z szerokienii rękawami z srebrnolitćj inateryi, ściśnięta czerwonym aksamitnym pasem czyli bandolerem do szpady, obrócz tego jasno niebieski płaszcz podbity również srebnolitą materyą a na nim jest przytwierdzony czerwony krzyż w złoto oprawny. Nadto, na płaszczu tym zawiesza się łańcuch zakonu, z wyobrażeniem S. Jerzego i nosi się na głowie pewien rodzaj korony. Świąteczny zaś ubiór Kawalerów jest jak następuje : kaftan jasno-niebieski, na nim biała kamizelka z szerokiemi rękawami, pończochy i trzewiki białe, a pas czyli bandoler do noszenia szpady czerwony, płaszcz zaś jasno-niebieski z czerwonym krzyżem zakonu i czapka u dołu żółta zwierzchu niebieska, jak przedstawia Tab. VII fig. 2. Cały ten strój jest jedwabny. Wielcy

Krzyżacy nie tylko od innych różnią się krzyżem, lecz nadto i płaczem gdyż noszą go z adamaszku, gdy przeciwnie u kawalerów jest 'tylko z kitąjki morowej. W razie wyjścia na wojnę rycerze Ci używali jeszcze jednej zwierzchniej sukni z białej materyi w kształcie szkaplerza; duchowni zaś kawalerowie, noszą czarny długi-habit i płaszcz jasnoniebieski wraz z czw orograniastą czapką jak w idziemy na Tab. VIH fig. 1. Księża posłuszeństwa, mają czarny habit i ubiór chórowy z frendzlą z kitaj-ki niebieskiej. Służący zaś bracia których w ystawia fig. 2 na Tab. Y ill noszą na zbroi niebieską kitajkową szarfę z pół krzyżem.

Rycerze czyli Kawalerowie niemieckiego Zakonu alko Inaczej Teutońskiego.

Chociaż już przed ustanowieniem tego zakonu, gospody i szpitale dla pielgrzymów, zostające pod opieką zakonów S: Jana i. Templaryu-szów, metyl ko w Jerozolimie ale i w różny.ęli miejscach‘Palestyny były urządzone,* jednakże Niemieccy pielgrzymi wrazić słabości lub potrzeby, rzadko kiedy dostawali lekarstw lub mieszkania wrzeczonych gospodach. A to dla tego że stowarzyszenie tamecznych zakonników składające się z Francuzów, Hiszpanów i Włochów, nieznając wcale, lub bardzo mało, niemieckiego języka, zgłaszających się oddalało, przez co częstokroć ci byli pogrążeni wr największym niedostatku.

Według history i znajdujemy, iż pewien miłosierny niernieo, osiadł w Jerozolimie, i urządził gospodę dla swych ziomków, gdzie pielgrzymi z chęcią byli przyjmowani, jedzeniem i napojem uraczeni, a chorzy z troskliwością doglądani. Przebywający na ówczas Patryarcha w Jerozolimie, nie tylko że zezwolił krzewić się temu zakonowi, ale nadto jeszcze udzielił prawo wybudowania kaplicy Matki Chrystusa, aby w niej odprawiano nabożeństwo. Z szlachetnym założycielem tego zakonu, połączyli -się w r. 1190 niektórzy z Bremy i Lubeki znani z wspaniałomyślnych postępków jakiemi się odznaczyli względem swych krajowców w czasie oblężenia Akry albo Ptolomaidy. Wówczas rozliczni niemieccy książęta, zamierzyli dobrowolnie wspierać ten zakon i zwiększyć go ustanowieniem rycerzy podług wzoru Joanitów i Templaryuszów, których członkowie, zarazem

mm

feiend

*0

//

N#

±„;

ÆS

bis

if

f‘;.

Jr

J y#

mi

fi

й /.

bf

V.

г'ШуЩ^

ÜÉ

жЫЫУПесЬ&С⁵

t-o

Fiji ТаЬЖ    Ц .

RYCERSKIEGO ORDERU K0JT5TANTYŃ5KIEG0

KapîâïiwUbiorze

Chórowym

'BratSluźącj.

W

<

Ïa

* • '

4

у'

»

■

Î w wojnie z niewiernymy obowiązani byli walczyć. Wskntku czego, Fryderyk książę Szwabii, wyjednał u swego brata Cesarza Henryka N i iż ten przyjął w swoją opiekę nowy zakon i w roku 1191 otrzymał od Papieża Celestyna Ш jego zatwierdzenie pod nazwą Rycerzy Panny Maryi, (*) którym nadano odpust, przywileje i swobody Joanitów i Tein-piaryuszów, a nadto zalecono, zachować regułę S. Augustyna. Powszechnie zaś nazywano ich Braćmi Niemieckiego Domu Najświętszej Maryi Panny z Jerozolimy. Podług rozporządzenia dworu Rzymskiego, nosili białe płaszcze z czarnym umieszczonym na nich krzyżem. Żonaci a bezdzietni, mogli wstępować do tego zakonu, lecz tylko wolno im było nosić pół czerwonego krzyża.

Zaraz w⁷ początkach czterdziestu Niemieckiej szlachty, złożyło trzy zwykłe śluby, i zobowiązało się wspierać pielgrzymów, jak również bronić Chrześcijańskiej Wiary. W statutach które dla tego zakonu były przepisanemi i wprowadzonemu w⁷ wykonanie umieszczono: że ten któryby żądał być przyjętym, powinien złożyć przysięgę iż jest rodem Niemiec, że pochodzi z szlacheckiego nieskazitelnego domu, że postanowił całe swe życie skromnie prowadzić, że poddaje się wszystkim przepisom zakonu, obowiązuje się być posłusznym Wielkiemu Mistrzowi, że żadnej własności nic będzie posiadał; i nakoniec, że przedewszystkiem, usługom Bożym, chorym ubogim, i obronie obiecanej ziemi poświęci się; w zamian czego zakon, przyrzekał mu chleb wodę i odzież. Panujący w owym czasie Papież Celestyn Ш ustanowił r. 1193 herbem tego zakonu, krzyż czarny w polu srebrnym, w środku którego Jan król Jerozolimski w r. 1206 umieścił krzyż złoty rozczepiony po rogach jako godło swojego Królestwa. W r. 1191 Henryk de Waldpotten potomek starożytnego szlachectwem domu zostawszy pierwszym Wielkim Mistrzem, albo inaczej Wysokim Niemieckim Mistrzem, po zdobyciu Akry, część gruntu na przeciw bramy S. Mikołaja zakupił, a na nim kościół, szpital, i znaczną liczbę innych domów wystawić kazał, takowa siedziba, była najokazalszą tego zakonu, który przez znakomite czyny waleczności i liczne dobroczynne dzieła jednał dla siebie szacunek a zarazem wzrastał w potęgę i bogactwa. Za rządów trzeciego Wielkiego Mistrza de Bart,

tak znaczna liczba kawalerów poległa w wojnie z niewiernymi że w r, 1220 po jego śmierci, gdy Wielkim Mistrzem obrany został Herman de Salza, zakon zaledwie dziesięciu rycerzy mógł wyprowadzić w pole do boju. Lecz mądre rządy tego Męża, który przez lat trzydzieści szczęśliwie kierował sprawami zakonu, zwiększyły liczbę rycerzy do 2000.

Gdy zaś udało się mu załatwić i usunąć zaszłe spory i nieporozumienia między Cesarzem Fryderykiem drugim a panującym Papieżem Monorym Ш, wówczas obie strony, hojnie go wynagrodziły: albowiem Cesarz tak Hermana de Salza jako i wszystkich jego następców, wyniósł do godności udzielnego księcia, i w herbie zakonu, umieścił orła, herb swego państwa; Papież zaś, ofiarował mu nader kosztowny pierścień, który tak on jako i jego następcy zawsze powinni byli nosić. Odtąd przy każdym wyborze Wielkiego Mistrza, tenże sam pierścień, z wielką ceremonją mu podawano. Szczęśliwy ten rycerz, posiadał względy wraz z swoim zakonem i u innych Mocarzów, a dowodem są tego znakomite zaszczyty i wielkie dobra któremi obdarzono zakon w Sycylii, Romagna, Armenii, Niemczech i Węgrzech. O znaczeniu i potędze tego zakonu, około połowy XIII wieku ztąd można wnosić, iż roku 1229, Konrad książę na Mazowszu i Kujawach w Wielkopolsce, świetne wyprawił poselstwo do Wielkiego Mistrza, prosząc go o przyjaźń dla siebie» a zarazem aby mu dopomógł pokonać Prusaków zostających w bałwochwalstwie. Ci bowiem spustoszyli prawie zupełnie ziemię Chełmińską, następnie wpadli do innych krajów Polski, gdzie najsamotniejszych dopuszczali się okrucieństw; a między innemi, 250 parafialnych kościołów zrównali z ziemią, księży odprawiających nabożeństwo przy ołtarzu zabijali; dziewice i kobiety hańbili, nieszczędząc nawet starców i dzieci. Aby więc okrucieństwom tego rodzaju zapobiedz, i Polskę uwolnić od tego zniszczenia, Konrad panujący książę na Mazowszu, idąc za radą Biskupa Rrystyana i niektórych dworskich panów, założył zakon rycerski pod nazwą „Kawalerów Jezusa Chrystusa“ któremu za godło nadał czerwony miecz z gwiazdą na białym płaszczu umieszczony, a to na wzór kawalerów Mieczowych istniejących w⁷ Inflantach, którzy podobnież mieli płaszcz biały a na nim wyszyte dwa miecze na krzyż złożone. Następnie Biskup Krystyan, nadał trzynastu kawalerom ubiory zakonne; a gdy Bruno został obrany Wielkim Mistrzem, wówczas książę Konrad, wy. budował i oddał zakonowi zamek Dobrzyń, od którego i nazwę przyjęli

Niceo później tenże sam książę, uposażył ten zakon gruntami przyległemi rzeczonemu wyżej zakonowi, dał im ziemię Siedlec (Ce-delicze) w Kujawach i nadto jeszcze przy jął obow iązek dzielić się z niemi, w szelką zdobyczą jaką w Prusach odniosą. Lecz wkrótce Prusacy z prze-magającą siłą podstąpili pod Dobrzyń, zamek zaś w twierdzę zamieniony ze wszech stron tak ścisnęli rycerzy że ci niemogli nawet odważać się wyjść z tamtąd. (*) Gdy ten wypadek oświecił księcia Konrada, iż zakon nie odpowiada jego oczekiwaniom, wy praw ił więc w yżej wspo-mnione poselstwo, do Wielkiego Mistrza Niemieckiego zakonu, skłoniwszy wprzódy Papieża Grzegorza IX i Cesarza Fryderyka 51 do zachęcenia Hermana de Salza wysłuchania jego prośby. Jednakże, chociaż poselstwo to było dobrze przyjętem, Herman niezupełnie mu ufał, gdyż celem zebrania bliższych wiadomości, wysłał dwóch swoich kawalerów, z których jeden nazywał się Konrad z Lausbergu. A gdy rycerze ci przybyli do stolicy Mazowieckiego księcia, pod jego nieobecność i trafili właśnie w⁷ tę chwilę, kiedy żona tegoż Agafia, w nader opłakanym była położeniu, albowiem Prusacy znowu wtargnęli do Polski, a szerząc rabunek, mordy i pożogę kraj w popielisko zamieniali. Roztropna ta niewiasta, zebrawszy oddział mający wstrzymywać napastników⁷, prosiła przybyłych Niemieckich rycerzy aby raczyli połączyć się z tym orszakiem, którzy uczynili wprawdzie zadość jćj życzeniu, lecz że całe to wojsko z samych tylko nie wprawnych wojowników⁷ było złożone, musiała więc schronić się ucieczką przed Prusakami, a dwaj Niemieccy kawalerowie ciężkie odnieśli rany. Zniewolony tym książę Konrad, za powrotem do stolicy, powtórnie i jak najusilniej prosił Wielkiego Mistrza o pomoc przeciwko Prusakom i aby zarazem do swego zakonu przyłączył kawalerów⁷ z Dobrzynia a w⁷ zamian spełnienia tych żądań darował zakonowi ziemię Chełmińską i Lubawę ze wszelkiemi pmskiemi posiadłościami. Zgodził się na to wszystko Papież Grzegorz ÎX i wraz z Cesarzem i wielu Niemieckiemi książętami obiecał pomoc w tern dziele Wielkiemu Mistrzowi, który zrobił natychmiast przygotowania do podbicia Prusaków. Tymczasem nim wojna rozpoczęła się Konrad z Landsbergu, i jego to-

)*) Późniejsi Polscy kronikarze, mówią wprawdzie że ci rycerze byli kawalerami liifbiubkicgo Mieczowego zakonu. Piolr za>’ z Duisburgu, Heutberg, i .Scluu/.llejseh przeczą temu twierdzeniu.

warzysz, przebywający na dworze księcia Mazowieckiego prosili go, aby nim przyjdą posiłki z Niemiec wskazał im bezpieczne schronienie, skutkiem takowej prośby książę rozkazał zbudować zamek Fogeisang (Śpiew ptaka.) Tutaj to mężni ci dwaj rycerze, z małym oddziałem długo sie bronili, bo dopiero w roku 1230, Herman von Balke, którego Wielki Mistrz rządzcą ziemskim, posiadłości darowanych w Polsce zakonowi, postanowił, z wojskiem przybywszy zaczepnie działać zaczął i znaczne odniósł korzyści. Następnie przybył kawaler Dietrych, z Bernheim jako wódz naczelny, wraz z czterema Niemieckiego zakonu rycerzami i znacznym hufcem żołnierzy. Pierwszą jego czynnością, było zbudowanie twierdzy Nessów albo Nieschów. W tćm Papież Innocenty IV ogłosił w r. 123i krucyatę przeciw Pruskiemu pogaństwu i wszystkim którzyby krzyż przejęli i walczyli za wiarę, nadał podobny odpust jak tym którzy mieli udział w krzyżowych wojnach o ziemię obiecaną.

znów u

Tymczasem Herman de.Balke znakomite odniósł zwyeięztwa; z jedna armią przeszedł Wisłę, napadł na Chełmińskie posiadłości i wybudował zamek Toruń, przy którym później wzniosło się Miasto, następnie posunął się dalej i w roku 1232 rozkazał zbudować miasto Chełm; później uzbroił barki, na których puścił się Wisłą aby posiadłość sobie zabezpieczyć a gdy zdobył Kwidzyn, zaraz wzniósł riiury, znanej twierdzy Marienwerder. Cdy zaś w r. 1233 otrzymał posiłki od Konrada księcia na Mazowszu i od jego syna Mieszka księcia na Kujawach, a nadto od Margrabiego Burchard z Magdeburga, od księcia Henryka z Krakowa, Ottona z Gniezna i Świętopełka z Pomorza,¹ wówczas z męztwem podniósł oręż, nowe otrzymał korzyści nad Prusakami i przy twierdzy Marienwerder rozkazał miasto zbudować.

Prusacy z swej strony, równie nie byli bezczynni, wystawili bo-wićm liczną armię i zamierzali na krzyżowców w czasie uciążliwych mro-zów zrobić napad przez lody, lecz uprzedził ich Balke : wkroczył do Bevsen, pobił znaczną liczbę bałwochwalców, wziął wielu w niewolę, rozproszył zgromadzoną armię, i przeszło 5000 zabitych Prusaków, zostawił na pobojowisku, a nieco później wygnał ich zupełnie z okolic Chełmińskiej ziemi. Ażeby zaś napadom ich wprzyszłości kres położyć, zbudował na granicy twierdzę Reden.

W tym samym czasie Henryk margrabia z Meisen, ślubował wałczu* przeciwko niewiernym, i aby do skutku tó doprowadzić uzbroił 500

szlachty i złączywszy się z wojskiem Land mistrza, wkroczył do Pomorza, i krwawą sporządził kąpiel poganom. Nakoniec zmusił'mieszkańców nictylko do podległości Niemieckim kawalerom, ale i do przejścia na łono katolickiego kościoła. Następnie uzbroił dwa wielkie okręty, na tych przepłynął z swoją szlachtą Frisehe-haft i wytępił tam bawiących się rozbojem morskich korsarzy. Gdy zaś już mniemał, że uczynił zadość swemu ślubowi, dowodzonym przez siebie oddziałem wzmocniwszy armię Niemieckich kawalerów, z małym orszakiem towarzyszy, wrócił do Niemiec.

Z pomocą zostawionej szlachty przez margrabiego, zakonni rycerze, zwyciężyli Pomorzan i w roku 1237 zbudowali miasto Elbląg. Później zwrócili się do innych Pruskich krajów jako to: Warmii, Bartonii i Na-tangii zwanych. Część armii wsiadła na statki w Frisch-liaft aby zdobyć twierdzę Balgę, która tamowała wolną żeglugę. Lecz gdy postrzegli że nader małe posiadają siły, aby dopiąć ten zamiar, poprzestali zatem na pustoszeniu okolicy, lecz obskoczeni przez Prusaków, zostali wszyscy wycięci tak, iż ci tylko którzy byli na okrętach, wrócili do głównej armii, aby o losie swych braci donieść Wysokiemu Rządcy darowanej w kraju Polskićm ziemi. Ów Rządzea aby pomścić się za krew tylu mężnych jego bochaterów posłał do Balgi dostateczną siłę, i chociaż Prusacy silny dawali opór jednakże pokonani i z fortecy wyparci zostali. Pomimo to wszakże ściągnąwszy zewsząd posiłki, obiegli Chrześcijan w tej twierdzy, do której wiele znakomitych rodzin z Warmii przybyło, celem poddania się prawom nauki Chrystusa. Lecz skoro Pyopsus, naczelnik po-ganów poległ w boju, ostygł natenczas zapał oblegających, zaniechali oblężenia, poprzestając tylko na zbudowaniu w bliskości dwóch innych twierdz a mianowicie: Partegal i Straudon, mniemając iż zamkną tym sposobem Niemców w Baldze i nie dozwolą im na przeciwnej stronie budować twierdzy Schinkenberg.

Tym czasem kiedy poganie nową armię zgromadzili, wówczas jeden zieh książąt imieniem Pommada, skłonił do powtórnego oblężenia Balgi. Poszli zodwagą za tą radą; lecz Niemcy wsparci nowemi posiłki nadesłanemi przez książąt Brunświku i Luneburgu, a nadto jeszcze zawiadomieni o zamiarach nieprzyjaciela przez wyżej wspomnionegó Pom-madę, który sekretnie wyznawał już Chrześcijańską wiarę, napadli na Prusaków ze szczętem ich zniszczyli, a stając się panami wszystkich nie-Tom III.

przyjacielskich twierdz i zamków, podbili całą Warmię, Natagangją i Bar-then, których mieszkance jedni po drugich Chrześcijańską Wiarę przyjęli.

Chcąc zaś zapewnić posiadanie tych’prowincyi kawalerowie Niemieckiego zakonu, zbudowali twierdze czyli obronne zamki; Christburg, Bartenstein, Wiesenburg, Hesel, Brunsberg i Heilsberg. Wspomnio-ne tutaj podboje, wzniosły potęgę Niemieckiego zakonu, która w późniejszym czasie jeszcze bardziej została zwiększoną, przyłączeniem się do niego zakonu kawalerów Mieczowych, przez co całe Inflanty, przeszły pod panowanie rycerzy Niemieckich.

Nie odstąpiemy od rzeczy, jeżeli powiemy tu słów kilka o początku zakonu Mieczowego, który jakieśmy wyżej powiedzieli, po dwódziestu czterech latach istnienia złączył się z zakonem Niemieckim i jedną z nim całość utworzył.

Gorliwie zajmujący się nawracaniem pogan na łono Katolickiego kościoła, Albrecht Î, a z porządku trzeci Biskup w Inflantach, podbił pod rządy swoje, znaczną część tego kraju, a otrzymawszy od Cezana tytuł Margrabiego, założył i zbudował, jak twierdzą miasto Rygę. Celem zaś utrwalenia, a zarazem i rozszerzenia zawojowanych prowincyi ustanowił w r. 1204 zakon rycerski pod nazwą kawalerów Mieczowych, którego kawalerow ie podług statutów sobie nadanych nosili płaszcze białe, a na-nich dwa czerwone miecze, w kształcie krzyża P. Andrzeja były przyszyte, Y inno albo Winand z Rohrbach, obrany Wielkim Mistrzem, a zakon podług reguły Templaryuszów został zatwierdzony przez Papieża Innocentego III. Każdego nowo przyjętego do zakonu W. Mistrz uderzył po ramieniu trzy razy mówiąc: ,,Weź ten miecz z ręki mojej, abyś za Boga i kraj Maryi walczył;“ a to dla tego że prowineye przez Albrechta podbite, uważały Matkę Chrystusa za swą patronkę. Oprócz tego rycerze, zobowiązywani byli zostawać w stanie kawalerskim i żyć skromnie, często Mszy słuchać i staw ać wr obronie Stolicy Apostolskiej, za co też Stolica dozwoliła im pożytkować z zaborow zdobytych na poganach, z czego korzystając prawie całe Inflanty podbili. Gdy zaś rzeczeni tu rycerze, toczyli boje z poganami, Waldamar 11, król Duński w ylądował z swą flotą w Inflantach i znaczne odniósł zwycięztwo nad mieszkańcami, Estonii, Litwy i Rusi jak niemniej i nad Łotyszami; następnie gdy podbił Kurlandyię , i ustalił biskupstwo Piltawskie, zajął wyspę Oesel i zbudował miasta Rewel, Narwa i t, d. Później zaś, gdy w roku 1223, ïni ważył żonę Henryka hrabiego Szwerynu, przez tegoż napadnięty, szonym był zapłacić 45000 grzywien srebra czystego.

zmu

Biskup i Kawalerowie zakonu niezapomnieii korzystać z tego zdarzenia: zaraz wkroczyli i zajęli Estonię z Miastem Ilewłem, a z kolei i wszystko, cokolwiek należało w Inflantach do króla Waldemara. Gdy zaś mieszkańcy Inflant podnieśli bunt a Duńczycy do nich się przyłączyli, wówczas kawalerowie mieczowi czując słabość sił swoich i widząc żs nieoprą się potędze, postanowili połączyć się z rycerzami Niemieckiego zakonu.

W tym calu Wolkwin Schenk z Rohrbach obrany W'ielkim Mistrzem wysłał deputowanych do Hermana Salza W. Mistrza zakonu Niemieckiego z prośbą aby zakon rycerzy Mieczowych w raz z nim samym do swego zakonu przyłączył i jedną całość utworzył. W skutek czego⁻ udał się Herman wspólnie, z Janem z Magdeburga pełnomocnikiem Wołk wina do Papieża Grzegorza IX celem wyjednania rzeczonego wyżej połączenia. Gdy zaś wkrótce po ich przybyciu do Rzymu, Gerlach Rufus, kawaler Mieczowych rycerzy z Inflant, przyniósł wieść, iż W. ich Mistrz Wolkwin, zakończył życie w boju, nie było nic na przeszkodzie do połączenia się obu tych zakonów, na jakowe Papież chętnie przystał i zatwierdził. Poczćm kawalerowie Inflaniscy, bawiący na wówczas w Rzymie natychmiast otrzymali suknie zakonu Niemieckiego. Połączenie to: jak jedni twierdzą nastąpiło w r. 1238 podług zaś drugich pisarzy, w 1234 roku. Poczćm Herman de Balkie był mianowany Mistrzem prowincy-alnym W Inflantach, gdzie zaraz musiał udać się w towarzystwie 40 kawalerów. Za pośrednictwem wdania się Papieża, Estonia i niektóre prowineye w Inflantach zostały pod panowaniem berła Duńskiego lecz i te wróciły później do zakonu, albowiem \vr. 1345 Wielki Mistrz Henryk de D isiier kupił Estonię, Weysenberg, Harrien, Wirrland i Alen-takin od króla Waldemara Uf za 19000 grzywien srebra czystego.

Niemiecki zakon, z pomocą jakieśmy widzieli wyżej, panujących Cesarzów, Królów, Książąt i Margrabiów, podbiwszy prawie całe Prusy i wiele u nich miast zbudowawszy wzrósł w potęgę i bogactwa. Pomi-mo to wszakże, Prusacy nieulękli się bohaterskiej sławy krzyżowców i w 1240 r. podnieśli przeciw zakonowi rokosz, a po trzech Jatach zamieszek i niepokoju zostali uśmierzeni. W roku 1240 Król francuzki Ludwik IX ozdobił herb zakonu, czterema złołemi liljami, które na

czterech końcach złotego krzyża były osadżoriemi. W drugiej połow ie ХШ wieku zakon przyszedł do największej świetności. Tab. IX fig. 1 przedstawia Wielkiego Mistrza, a fig. 2 rycerza owych czasów. Tab. zaś X fig. 1 wyobraża rycerza z Dobrzynia a fig. 2 kawalera Mieczowego zJnflant, takowe zakony jakieśmy wyżej widzieli, złączyły się w jhden, i uformowały całość potęgi zakonu Niemieckiego.

W’roku 1260 powtórnie zbuntowali się Prusacy i zaledwie po 15 latach, kraj do porządku przywrócono. Trzecie powstanie miało miejsce za rządów Wielkiego Mistrza liano, z Sangeuhausen i trwało lat siedm. W roku 1286 znowu wynikło powstanie, które uśmierzono w sześciu miesiącach, a gdy w 1295 r. nowe powstały za wieli rżenia, wówczas kawalerowie zakonu Niemieckiego, tak znaczną liczbę fwiedz i obronnych zamków zbudowali, że przelęknieni tern zapaleńcy, przestali odtąd myśleć o zawiehrzeniach.

Prawie całe Inflanty były podległe temu zakonowi, a w roku 1287 za rządów Wielkiego Mistrza Konrada z Herzogenstein i Kurlandya wraz ze Żmudzią przeszły pod jego panowanie. Wówczas zakon zamierzył znacznie rozszerzone swa)je prowineye utrzymać w porządku , nie myśląc wcale o dalszych zaborach. Najwięcej zaś ucierpieli z powodu ciągłych napadów Litwy i Rusi. W roku 1291 Sułtan Melech Seraph podbił miasto Akrę, które było najdawniejszą a zarazem najznakomitszą siedzibą zakonu. Wypadek ten zmusił Niemieckich rycerzy, do opuszczenia Palestyny i zamieszkania czas jakiś w Weneeyi, dopokąd w Hessyi nie obrali miasta Marburg za główne swoje siedlisko, z którego w г. 1306 Wielki Mistrz Gottfrid von Hohenlohe przeniósł swą stolicę do Marien burga i odtąd w Prusach nie istniał żaden mistrz Prowincyalny, albow iem panował w tym kraju sam tylko Mistrz Wielki, a jego pierw szemi urzędnikami byli W. komandor i W. Marszałek , którzy mieszkali w Królewcu. Wielki Mistrz Szpitalny, czyli przełożony Szpitalnych, przebyw ał w Elblągu. Nadto był jeszcze zbrojownik, czyli Szatny, mający staranie o odzieży i oreźach, oraz podskarbi czyli kassyer a oprócz tych w idu innych urzędników. Weiseliusz twierdzi: że za rządów Konrada i Jun-gingen było w tym zakonie 20 komandorów, 46 zwierzchników twierdz i obronnych zamków,. 81 Szpitalnych mistrzów, 35 przełożonych klasztornych, 65 piwnicznych, !() kucharzy, 37 dozieraezy, 18 wójtów .39 rybołoweów, 98 młynarzy; 1700 zwykłych rycerzy, 162 braci chó-

■1

ft

im

Tg

Ł:1

fi л

; :R'

m--;:

Ш

. if Щ/ :фМг-4roŁ

HP-

i ш

ff :kÉ§§

ЗШ

■"v: ;

V:

? ШШГ"

ЙИ

Ж ff "

ШШт

■

privfHv:- v\ K J

?=

:V

1:

■: ,

gggsggg

Щ;

toi

vrLitXY-Fiec?lc? ^

mm

»-art

ТаЖ

Wysoki Mistrz.

ШШ CZYLI 1ШШШШЕ ШЕМЕСК1Е&0 Zatomu albo TeutonsMe jo.

"Rycerz.

ł

X

'

■3> s»

*

X

к №

ń-

w

»

f

Tv,

ą

♦

-

Л Ś

—

=

к

•Л

,v.

г

Ш

'fife--

TV

1

/

-,

fi#

ASK

У

1

#/

щ

т

Щ0$?:

f >

iWt0lji0*

р|1Ш

L

WT*

—J

Щх СЯ

1,к

Шг

Ей

Hi

О

-М

т

г Г

P'

L

•■'Г

:Жм

L

п

щ

вЙййЙВ»*.;- ■>■-.

щ

i

i

:

M

.

:j

ШШт

т

1а.;, ■—

I /

i'

ф***---

’•

|1S?'

‘вшшятшт*шяЁШШВЯ

■wlitJ.V.FlückSrC'

щ

шХ

h—id I—I -

bo

Rycerz zMrzynia.

Kawaler mieczowy

z Inflajit.

•imitßTc^

rowyeh czyli krzyżowych księży; 35 kanoników, 35 proboszczów, i $20$ zbrojnych towarzyszy z krzyżem.

Od roku 1292 do 1341, rycerze zakonu, w ciągłej byli niezgodzie z Biskupami Inflant, którzy chcieli utrzymać władzę przy sobie; jednakże wrazie potrzeby obie strony połączyły się celem wspólnej obrony. Według zdania Duglasa,Arcy-biskup z Rygi zarządzał czternastu biskupstwami w r. 1311, z których krzyżacy siedm zupełnie znieśli, z czterech kanonii kapłanów rozproszyli, a ich miejsca osadzili księżmi zakonu.

W roku 1369 powstały nowe nieporozumienia, lecz Papież Urban V, położył im koniec, uwalniając Arcy-biskupów od zarządu zakonów, i dozwalając Wielkiemu Mistrzowi nie wykonywać przysięgi Arcy-bisklipowi. Nieco później znowu powstały zamieszki z powodu zakonnego ubioru kanoników; w roku zaś 1391 powtórnie wróciła nie zgoda po między Arcy-biskupem a zakonem, lecz Papież Bonifacy IX usunął icln ogłaszając Arcy-biskupstwo wcale nie zależnym od zakonu, a samego Arcy-biskupa, za wynagrodzenie kosztów podnosząc do godności Patry-archy. Nie poprzestając na tein inni Biskupi, połączyli się z Litwinami oraz z mieszkańcami Rusi i Żmudzi, następnie stoczyli bitwę z zakonem roku 1394, w której obie strony wojujące, prawie zupełnie zostały wy-tępionemi; poczćin w r. 1395 pogodziły się z sobą. Nakoniec Biskupi i tak zwani kanonicy w roku 1453 chcieli złożyć zakonne suknie, lecz Arcy-biskup zapobiegł temu, i wszystkich zobowiązał do ścisłego wykonywania praw sobie przepisanych. Od roku zaś 14S2 do 1495 znowu miały miejsce spory międy Arcy-biskupem a kawalerami, którym koniec położył Wielki Mistrz Walter z Plettenbergu.

Do roku 13S2 kawalerowie mieli tylko nazwę braci, odtąd zaś zwać się zaczęli panami. I chociaż Wielki Mistrz Konrad Zólner, opierał się tej nowości*, gdy wszakże następca jego Konrad Wallenrod wr. 1391 nie tylko że dozwolił tej nazwy, ale nadto jeszcze i samemu sobie polecił składania honorów, jak najwyższemu Księciu; zwyczaj więc ten stał się powszechnym W zakonie. Kawalerowie odtąd chcąc się pokazać jako panowie, starali się jeden drugiego przewyższyć przepychem, co spo-, wodowało władzę do wydania r. 1405 rozporządzenia w Marienburgu aby żaden rycerz nie posiadał więcej nad dziesięć koni, co zaś do komandorów tym dozwolono utrzymywania tylko 100 wierzchowców.

Gdy wszakże ciągłe panowały niezgody pomiędzy rycerstwem, kto* re chciwe zaborów częstokroć napadało na polskie posiadłości, panujący przeto podówczas Jagiełło, wypowiedział wojnę zakonowi, lecz zawarto pokój, który trwał nie długo, albowiem, dumny swoją potęgą Ulrych Jungingen brat i następca godności Konrada Wielkiego Mistrza zaczepił Jagiełłę, który ściągnąwszy posiłki z Litwy stanął do boju i stoczywszy bitwę na polach Grunwaldu pod Tannewbergiem, zachw iał potęgą żako* nu. Zginął tam Ulrych wraz z 600 rycerzami, a przeszło 60000, Nie* rnieckich wojowników legło na pobojowisku. Tak straszna klęska, zmusiła krzyżowców do zawarcia pokoju. Następnie w roku 1453 powstały przeciw zakonowi najznakomitsze pruskie miasta, a gdy się z niemi i szlachta złączyła, wówczas jednego dnia zdobyto trzynaście twierdz, a później wszystkie miasta i obronne zamki wpadły w ich ręce. Korzystając z takiego zaburzenia, Kazimierz Król Polski wpadł do Prus i w podbitych przez siebie miastach rozkazał o₀łosić się panem. Wojna ta trwała lat 13 i skończyła się w roku 1466, ze. znakomitą strata dla zakonu, albowiem pomorze oraz ziemie Chełmińską i Michałowską, wraz z miastami i twierdzami przeszły pod panowanie Polskiego berła.

Gdy zaś Wielki Mistrz Fryderyk książę Saski napróżno starał się odzyskać odpadłe do Polski prowincje, przeto po jego śmierci nastąpionej r. 1510 wyniesiono do tej wysokiej godności Albrechta margrabiego Brandeburskiego, kanonika Katedralnego w Kolonii, który był synem siostry Zygmunta Króla polskiego. Dla tego więc Albrecht obrany był Mistrzem Wielkim, iż mniemano, że jeśli tron Polski odmówił żądaniom Fryderyka, to nowy Mistrz potrafi je załatwić przez stosunki pokrewieństwa, albowiem był siostrzeńcem Polskiego Króla. Lecz inny obrót wzięły sprawy kraju. Zaraz wpoczątkach jego rządów zakon utracił wszystkie prowincje w Prusach i Inflantach. Następnie idąc śladem swych poprzedników zapierał Polskiemu królow i złożenia hołdu z Prus, co wywołało wojnę, tak nieszczęśliwą dla zikonu, że Wielki Mistrz jego, zmuszony był prosić o czteroletnie zawieszenie broni; poozćm przyjął religię Lutra, zawarł umowę z swym wujem Królem Polskim i stał się samowładnym panem tego wszystkiego, cokolwiek jeszcze zakon w Prusach posiadał i czćm go Król Zygmunt jako swego kanonika obdarzył. Zrzekłszy się więc tytułu Wielkiego Mistrza, i wygnawszy z kraju wszystkich komandorów i rycerzy którzy katolikami pozostali, sam zaślubił Dorotę księżniczkę Duńską i w r. 1523 złożył w Krakowie Pol. skieinu Królowi, hołd lennictwa, z Pruss mu należny i przysięgę wier. ności wykonał. Współcześnie z tymi wypadkami Albrecht za pewną umówioną summą odstąpił Inflanty tamecznemu Mistrzowi Walterowi z Plettenberg, który oddzieliwszy rycerzy Iuflantskich od kawalerów Niemieckich nazwał się Wielkim Mistrzem , poczćm go Cesarz Karol V książęciem państwa mianował. Gdy zaś nauka Lutra, zaczęła się szerzyć i w Inflantach, wówczas Wielki Mistrz złożył swą godność, ożenił się z Anną księżniczką Meklemburgską a zakon został zupełnie rozwiązanym.

Rycerze w Niemczech, obrali swym naczelnikiem Waltera z Kro-nenburga , a jego siedziba była w Margenthein czyli Mergenthal we Frań-konii. Zwierzchnik ten miał tytuł Administratora Wielkiego Mistrzówstwa w Prussach', a zarazem Mistrza Niemieckiego zakonu w Niemczech i Włoszech. W reku zaś 153S gdy został policzony pomiędzy Frankońskie obwodowe stany, przeto tak on jako i jego następcy zasiadali na sejmach miejsce zaraz po. Arcy-biskupie z Saltzhurga, który był razem i Prymasem Niemiec, a jego dochody około 100000 talarów wynosiły. Sam tu rzeczony Walter i jego następcy, nie raz starali się o zakon Pruss, lecz ten już był i raz na zawsze został dla nich utraconym. Posiadłości zakonu składały się z dóbr kammeralnych Wielkiego i Niemieckiego Mistrza, a które dzieliły się na dwanaście Starostw; te znow u na kom-inendy albo komandorye, tu i owdzie po Niemczech rozrzucone. Starostwa te były nazwane : I) Elsas i Burgundya, 2) Austrya, 3) Koblec,

4)    Etsch przy górach Tyrolu, 5| Frankonia, 6) Hessy, 7) Storej-Bilon,

5)    Westfalia, 9) Thurringia, 10) Lotaryngia, 11) Saksonia i 12) Utrecht. Starostowie czyli prowincyalni rządzcy, byli Administratorami pomienio-nycli tu starostw, a zarazem kanonikami Katedralnymi i radzcarni Niemieckiego mistrza, którego obrali i obowiązywali się być obecnymi na kapitułach , jakie ten oznaczy. Każdy zaś z takowych Starostów, miał jeszcze domowych komandorów czyli namiestników. Protestanci jeżeli mogli dowieść, starożytnego pochodzenia swego rodu, byli przyjmowani jako kawalerowie.

Co do posiadłości : te znacznie zostały zmniejszone przez Protestantów. Holendrzy pierwsi oderwali dla siebie Utrecht, a następnie wypadki Francuzkićj rewolucji, prawie większą część dóbr zakonnych zniszczyły; gdyż te pozostały tylko w Cesarstwie Austryackićm, gdzie zakon

inn jeszcze swoją pdwagę gdyż Arcy-książe Austryacki, Maksymlian, Józef, Jan, Ambroży, Karol, d’Este jest Wielkim Mistrzem tego zakonu. Tab. XÏ fig. 1 przedstawia Wielkiego Niemieckiego Mistrza fig. zaś 2 rycerza XIX wieku.

Zakonni księża w Mergeutheim mieli Seminaryum. Tab. XII fig. 1 przedstawia księdza zakonu zXIV wieku, fig. zaś 2 zakonnicę Niemieckiego zakonu, które w epoce swego istnienia, nosiły ubiór czarny a na nim białe płaszcze, z czarnym na lewej stronie naszytym krzyżem. „

Zakon Rycerzy 8. Grobu.

Lubo wielu Autorów o tym orderze piszących, wywodzi jego początek od panowania Konstantyna Wielkiego; a nawet niektórzy utrzymują iż za Jakóba Apostoła pierwszego Biskupa Jerozolimy był postanowiony, jednakże z pewnością utrzymywać możemy, że przed XII wiekiem wcale go nie znano.

Jest nawet wątpliwćm, czy Gottfried de Bouillon lub jego następca Baranin byli założycielami onego, a lubo niektórzy głoszą : że Gottfried był tylko odnowicielem tego orderu, nie kładą jednak innych dowodów jak przytoczenie podpisanych statutów orderu z dnia I Stycznia 1099 roku, które Opat Goustiniani z wielu uczonymi z ważnych powodów za fałszywe uznaje.

Z większćm podobieństwem do prawdy pisze Bolloy i Favin: że około roku 1103 postanowił ten order Balduin, albowiem wyrazili „kiedy Sa-raceni Jeruzalem Cesarzom Wschodnim odebrali , powierzyli staranie o Świętym Grobie będącym tam kanonikom, których Gottfried de Bouillon po odzyskaniu miasta hojnie znacznemi dobrami uposażył a następca jego Balduin zamienił na rycerzy Grobu Zbawiciela.

Wspomniony Favin dodaje jeszcze: że Balduin polecił, aby używali dawnej swej białej odzieży, m której nosili krzyż złoty, po rogach haczykowaty, otoczony małemi krzyżykami, podobnie do tych jakich Królowie Jerozolimy w swym herbie używali. Jednakże Helyot powiada: że znakomity du Breuil przytacza w swych Starożytnościach Paryża , jakoby początek istnienia tego zakonu był we Francy i, co właśnie jest

»4.

•4

-, ..îâ

•:F

VA - '

к m

s.

S*

"t

2SWP?.....""'

#И*Ч

É-

-Az

jgjËgfe** •    ’’ '

P*

ÈbÈkiM

SP

•О

’у.х-^&йвМ&Шк

Ł*śv

*lVP'

•4

Fi

-V

IF

b: .

mjy-

L üe

»II'b

§Г

r-

m

. 'aśSSŚl

■wlit lirfleCk S С?

o-p->

Там!

c-r-0">

bo

Wyroki Niemiecki Mistrz.

Hyc er z Niemiecki z WieknIII

У

i

г-,у.

- о W*

'--V

usa

■Л/

i.*..

+

%.

»яв

■ "ï:% ’te*

Vil

-......3

VJk

■ «ass

*5«

t"

л.

Гм <

Шк

r......... '

’’

Ж fl

iv : ■ fe ■    ''Æ-X,

■msrnSmm

Ш'

ÂJe* 'u

.....

т®Ш*>

fete

wliU.Y.IlecMC?

••

ZalcoTiïiica Niemiedae jo Zakornr.

ТаШ ' fi 1

j> ICapîan ZalcoïiuNiemieckieJo.

CrCb

* ■

У

'

...

:r"-KÄ

H NA

m

- <-■ ;

'< ■ ^

: ' '■ ⁵

i

t

mylnem, gdyż język dowodów jest nowym i żadnej cechy starożytności niema, dalej zaś po ogłoszeniu tego zdania mówi: gdyby nawet dowód w łacińskim charakterze był ułożonym i charakterowi piśmiennemu z Xli wieku nawet podobnym, pomimo to wszakże zostałby podsuniętym tak jak i statut z roku 1099.

Wspomnieliśmy na poprzednich stronnicach tego dzieła, że do roku 1114 znajdowali się przy kościele Ś. Grobu ludzie świeccy, tak zwani kanonicy. Gdy zaś Arnold Jerozolimski Patryarcha zniewolił ich do wykonania ślubów i przyjęcia reguły S. Augustyna, mniemać więc nam wolno, że rycerze Ś. Crobu nie prędzej jak w 400 lat później, po upadku tak zwanych kanoników byli wznowieni, a dobra tych kanoników złączone poprzednio z dobrami rycerzy Swięto-Jańskich, wcielone zostały do ich zakonu. Nawet i w Bulli Papieża Innocentego VIII z roku 1484 łączącej zakony Ś. Łazarza i Rodyjski czyli Swięto-Jański w jedno stowarzyszenie, nie wspomniano o zakonie Ś. Grobu jako o rycerskim, przeto zdaje się być podobnćm, że zakon ten wówczas jeszcze nie istniał. Podanie zaś, że Papież Aleksander \ 1 go ustanowił, celem skłonienia szlachty i zamożnych panów do zwiedzania Palestyny, zdaje się być najpo-dobniejszćm do prawdy. Albowiem pewną jest rzeczą, że wspomniony Ojciec Święty, godność Wielkiego Mistrza tego zakonu, dla siebie i swoich następców przyjął i przy stolicy Apostolskiej zostawił prawo mianowania rycerzy. I chociaż tej Bulli nigdzie już dzisiaj wynaleść nie można, wszy scy jednakże piszący o tym zakonie zgadzają się, że wydaną była pod rokiem 1496 i że zakonnikom Ś. Franciszka powierzono pilnowanie Ś. Grobu, jak również, że ich gwardyan jest w Jerozolimie Apostolskim komisarzem, któremu udzielono prawo przyjmowania rycerzy Ś. Grobu. Rycerze ci powinni byli przy Ś. Grobie wykonać przysięgę, że pragną być bacznymi na ustawy i zwyczaje wszystkie, których treść w tćm się szczególniej zawierała: każdego dnia jeśliby jaka ważna przyczyna nie przeszkadzała Mszy Ś. słuchać, życie własne w obronie Chrześcijańsko-Katolickićj re-ligii narażać, a w razie wojny Chrześcijan z niewiernymi, dostawiać zastępców⁷ na obronę wiary, wystrzegać się niesłusznych bojów, oraz wszelkich sporów, kłótni, pojedynków jak również wszelkiego rodzaju brudów i niegodziwości. Przeciwnie zaś pokój i jedność pomiędzy Chrześcijanami ustalać, wdowy i sieroty bronić, przykazania kościelne ściśle wykonywać, nie kląć ani bluźnić, a od pijaństwa i wszelkich odrażających

Tom III.

grzechów wstrzymywać się; było obowiązkiem tych rycerzy. Po wykonaniu takiej przysięgi, gwardyan kładł rękę na głowie rycerza i upominał aby był dobrym i wiernym w obronie wojowników Chrystusa, poczćm poprzednio już poświęcone przypinano mu złocone ostrogi i podobnież miecz poświęcony a z pochwy dobyty dawano w rękę wówczas gdy gwardyan zalecał: aby go używał na obronę Rzymsko-Katolickiego kościoła i na zawstydzenie nieprzyjaciół. Poczćm rycerz miecz chował do pochwy, gwardyan mu go przypasywał, a powtórnie go dobywszy, uderzał płazem trzy razy rycerza po ramieniu i trzy razy żegnał mówiąc: Ego te conslituo et ordino N. militem Sanetissimi Sepulchri Domini No-stri Jesu Christi. In Nomine Pati is f et Filii f et Spiritus j Sancti. Następnie wkładał na rycerza złoty łańcuch albo czerwoną wstęgę, na której był zawieszony złoty krzyż Jerozolimski. Rycerze zaś przebywający w innych krajach nosili czerwono hawtowany krzyż na płaszczu, później zaś krzyż złoty czerwono szmelcowany i otoczony czterema małemi krzyżykami ; jak jeden tak i drugi noszono, na czarnej wstędze na piersiach i ten był godłem orderu. Tab. ХШ fig. 1 wyobraża rycerza Ś. Grobu o którym dopiero mówiono.

W roku 1558 rycerze tego zakonu w Flandryi obrali króla Hiszpańskiego Filipa II Wielkim Mistrzem i odtąd ta godność miała już być na zawsze przywiązana do hiszpańskiej korony, co nawet zostało urzędowym aktem potwierdzone. Okoliczność ta zatrwożyła Wielkiego Mistrza zakonu Ś. Jana, który obawiał się, aby dobra jego w pewnej części połączone z dobrami zakonu rycerzy Ś. Grobu, nie były żądane do zwrotu. Usilnie w ięc starał się i nakonicc skłonił króla do zrzeczenia się godności Wielkiego Mistrza, poczćm Papież Pius JY w roku 1500 uczynione już pi zez Innocentego Л III połączenie zakonu S. Grobu z zakonem S. Jana zatwierdził.

Po-

Karot Gonzaga książę Nevers i. Rethois chciał roku 1015 wyjednać dla siebie w e Francyi godność Wielkiego Mistrza, lecz zamiar ten został zniweczony przez Alofa de Yignacourt Wielkiego Mistrza z Malty, dług P. Mendo, Opata .Giustiniani, Hermana Schönebeck i innych dziejo-pisaizy, Henryk 11 Król Angielski po powrocie swoim z Jerozolimy, miał w' latach 1174 i 1177 zakon ten w państwie swoim zaprowadzić i rycerzom nadać podwójny zielony krzyż do noszenia na piersiach. Lecz mniemanie to jest mylnćm, albowiem monarcha ten wcale nie był w Pa-

yźż

п

i

■■

Ш

:

ж

А

У

/

№.

Мк

Г

Vs

4й

'■Ш.

ай«

i

Ш

■

/:• :

II

ff

II

I V

:

i

i

I

.Щ

l

I

»

,4

IV

1

т

.Ц0>

ШИ '

V.--“'

/

щ

sa

■

V m

7''-' •'

г

4

«

i

i a

1

V:

Щ

я

:

il

■ ii

.

«

■wlit D.T.ïlecl i C=*

- ■

^ V ‘;ÎÂ:

IV V

ЫЭ:Ш.

Hrd

OJ2

■C_J>

C7i

- -

35

. £=T

с=э

V'

"■«Ç *ИЛ7*Г''    щ

/

Ш

?

.

lestynie, to tylko j 'st ржпе'лп, „ ża przybyłych do Anglii kanoników S. Grobu przyjął bardzo dobrze i domy dla nich pozakładał.

Rycerski zakon Ś. Grobu jeszcze istnieje lecz bez własnych dochodów. Pan F. A. de Chateaubriand, który w roku 1S06 został mianowany rycerzem, mówi: zakon ten jest jednym z najdawniejszych w Chrześcijaństwie, choćby nawet nie szukać jego początku w epoce panowania Heleny Cesarzowej ; niegdyś był znacznie rozszerzony w Europie, dzisiaj zaś znaiduje się tylko w Hiszpanii i Polsce. ¹) Sam tylko stróż, Świętego Grobu ma prawo przyjmowania rycerzy. Obrządek zaś tego przyjęcia tak opisuje Pan Chateaubriand: Drzwi kościoła S. Grobu-zostały starannie zamknięte, aby Turcy nie mogli dostrzedz broni, co mogliby zakonnicy życiem opłacić. Wówczas Stróż S. Grobu ubrał się w uroczyste kościelne szaty; lampy i świece woskowe gorzały, wszyscy przytomni bracia mając na piersiach ręce w krzyż złożone, do koła mnie otoczyli, a gdy w lej chwili cichym głosem śpiewano : „Przybądź Duchu Święty,“ Stróż Grobu Zbawiciela wszedł na stopnie Ołtarza, a ja ukląkłem przed nim. Wówczas przyniesiono ze skarbcu ostrogi i miecz Gotfrieda de Bouillon, a dwóch obok mnie stojących duchownych trzymało tę drogą pamiątkę. Po odmówieniu zwyczajnych modlitw, Stróż Grobu Świętego zadał mi zwykłe pytania, poezćm przypiął ostrogi i uczynił rycerskie mieczem uderzenia. Zakonnicy zaczęli śpiewać: „Ciebie Boże chwalimy,“ a tymczasem Stróż S. Grobu złożywszy ręce nad moją głową wymaw iał następną modlitwę : „Wszechmocny Panie i Boże, złej Twoją łaskę i błogosławieństwo na tego sługę Twego.“ Następnie wręczono mi świadectwo przyjęcia: stwierdzone podpisem G. H. i opatrzone pieczęcią klasztoru.

księży przyszytym na ż ni,

było udzielać bez żadnych warunków różnym osobom, wraz z innemi inożnemi zako

li. om ii

z.ii azein

Szpitalny Rycerski Zakon S. Łazarzu z Jerozolimy.

Bolloy początek tego zakonu wywodzi już od roku 72 po narodzeniu się Chrystusa Pana, mniemanie to wszakże zgodnie przez wielu uczonych zostało nieprzyjętym. Albowiem ci którzy istnienie jego już w wieku IV widzą, mogli mniemać że pierwszy szpital, który nazwany był lazaretem S. Bazylego na jednćm z przedmieść miasta Cezarei, już roku 370 i 371 został wybudowany, a pierwsi rycerze tego zakonu złożeni byli z mężów' jak się zdaje, poświęcających się usłudze i doglądaniu chorych. Gdy wszakże konieczność wymagała wziąść się do oręża w sprawie Chrześcijaństwa, co i Mainburga zniewoliła do połączenia rycerzy Ś. -Łazarza z rycerzami S. Jana Jerezolimskiego, zkąd zrobił wniosek, że zakon Sto* Jański powstał z zakonu S. Łazarza. Pomimo wszakże tych mniemań nic z pewnością powiedzieć nie można tak o czasie, jakoteż i kolei powstania tego zakonu, to tylko pewna, że na rycerzy przyjmowani byli sami trędowaci, zapewne dla tego że w szpitalach służyli chorym tą słabością dotkniętym: co więcej: Wielkim Mistrzem nikt inny nie mógł być obrany jak tylko jeden z trędowatych rycerzy, i dopiero kiedy ten zakon w roku 1253 opuścił Syryę, a żaden z jego członków nie ulegał tej chorobie, wówczas Papież Innocenty IV, dozwolił wolne obieranie Wielkiego Mistrza. Rycerze zdrowi prowadzili wojnę i wiele przysług świadczyli Chrześcijańskim książętom w Palestynie, od których wiele dóbr otrzymali w darze. Papież nadał im znakomite przywileje; a gdy z Azy i zostali wygnanymi, również bogate posiadłości otrzymali w Europie i zawsze byli wspierani przez Papieżów. Rządzący katolicyzmem Klemens IV pod klątwą zalecił wszystkim prałatom, aby gdziekolwiek ci rycerze przybędą natychmiast skłaniali zarażonych trądem: aby z wszelką własnością do ich szpitali się udawali.

W r. 1255 mocą Papiezkićj Bulli Aleksandra IV, pozwolono im przyjąć i zachowywać regułę S. Augustyna, podług której i dawniej rządzili się. Tenże sam Papież w roku 1257 zatwierdził uczynione dary dla zakonu przez Cesarza Fryderyka II w Sycylii, Apulei, Kalabryi i innych prowincjach. Następnie znacznie przyłożyli się do pomnożenia dochodów za-korni, nictylko Henryk król Angielski, lecz książęta z Anjou i z Nor-mandyi jak niemniej Tiebald hrabia Blois. Dobrodziejstwa jednakże króla Francuzkiego wszystkie powyższe przewyższały. Gdy zaś rycerze ci zmuszeni byli uchodzić z ziemi obiecanej, poszli więc za Ludwikiem Świętym do Francyi, który zawdzięczając uczynioną mu przysługę w Palestynie, liietylko, że wszystkie dary uczynione dla tego zakonu przez swych poprzedników zatwierdził, ale nadto jeszcze wiele nowych domów, kom-mandoryj i szpitali ustanowił, a oprócz tego obdarzył zakon wielu znako-mitemi przywilejami. W roku 1154 Ludwik VII król Francuzki, nazwany w’ historyi młodym, darował temu zakonowi w bliskości Orleanu dobra Boigni, gdzie zwierzchnik tego zakonu obrał sobie siedzibę i nazwał się Wielkim Mistrzem Ś. Łazarza z jednej i z drugiej strony morza. Następnie w roku 1354 z w oli wielkiego Mistrza Couras, dano rycerzowi Janowi z Hallidei rodem ze Szkocyi za rocznćm wynagrodzeniem trzydziestu grzywien szterlingów srebrem, pełnomocnictwo do Kommandoryi w Boigni i zarządowi jego powierzono wszystko, cokolwiek tylko do konu należało w Anglii i Szkocyi. Podobnież w roku 1377 Dominik z Saint-Roi otrzymał Komandoryję z Seringon w królestwie Węgierskićm z tytułem generalnego Wikaryusza, oraz obowiązkiem bywania na kapitułach w Boigni i płacenia do skarbu zakonnego czterech grzywien czystego srebra.

za-

Ponieważ zaś trędowaci stawali się coraz rzadszymi, a zląd znaczna liczba szpitali była niezajętą chorymi, przeto Papież Bonifacy IX mocą Bulli wydanej r. 1406, rzeczony tu zakon połączył z zakonem S. Jana. We Francy i jednakże nie przyjęto tego postanowienia i zakon S. Łazarza przy wszystkich swych prawach był bronionym. Papież Leon X znowu przywrócił, we Włoszech rycerzy S. Łazarza, a szpital w Кари y uznał za główny dom tego zakonu. W roku zaś 1565 Pius IV wszystkie pierwotne prawa przywrócił temu zakonowi, lecz Pius V Bullą z r. 1567 odwołał niektóre swobody nadane przez swego poprzednika a w ich miejsce inne ustanowił.

w r.

Taką koleją było dwóch Wielkich Mistrzów tego zakonu, z których jeden przebywał w Boigni a drugi w Kapuy. Po śmierci zaś rządzącego w Kapuy Jeanots z Kastylii Mistrza zakonu, Grzegorz XIII ogłosił 1572 posadę tę wakującą, a gdy następnie nie zwracając uwagi na Wielkiego Mistrza zamieszkałego w Boigni Franciszka Salviati, zakon Ś. Ła-

Enm, połączył z zakonem S. Maurycego i Wielkie Mistrzowstwo oddał księciu Emmanuelowi Pilili berto w i z Sabaudyi, \yó\vczas Salviati protestował przeciw tej Bulli, zwołał Generalną kapitułę w Boigni r. 157S i rycerze stali się znowu posiadaczami wszystkich komandoryj we Francyi. Gdy zaś w roku 1G04 Jan z Ga y an, Wielki Mistrz zakonu, dobrowolnie zrzekł się piastowanej przez siebie godności, wówczas król Henryk IY obdarzył nią Pilili berta z Nierenstang, a następnie rzeczony ten zakon przez tegoż samego króla Henryka, został wcielony do nowo utworzonego królewsko-wojennego i szpitalnego Rycerskiego zakonu, Najświętszej Maryi Panny z góry Karmelu. Staraniem O. Bonnani jeszcze przed W wiekiem, wysztychowano ubiór ry cerza S. Łazarza, z którego kopija jest przedstawiona na Tab. XIII fig. 2. Zwróconą tam jeszcze była uwa-iк że dopiero w końcu XV wieku, rycerze ci zaczęli nosić zielone ośmiokątne krzyże. Tab. XIV fig. 1 przedstawia duchownego rycerza z zakonu S. Łazarza; którego były i zakonnice, a tych klasztor jeszcze istniał roku 1753 w Szwajcaryi.

¹

Zakon ten w Polsce miał kilka klasztorów, najcelniejszy zas był w Miechowie niegdyś wiosce a dziś mieście powiatowem , położoneui W gubernii Radomskich Rzeczony ten klasztor założony Iłyt przez Jaxe z Miechowa. Pieśniami ci Kanonicy powszechnie u nas zwani Miechowitami, różnili su; W ubiorze od świeckich lewym boku sukni podwójnym materya lny iii czerwonym krzy-Miechów był rezvdeneva Generała zakonu który miał prawo rozdawania or-dein, takowy wolno mu

beż względu na ich pochodzenie. Zgromadzenie (to

legło snpressvi. W roku i8.ii ostatni Generał zakonu ksiądz fSowinski był biskupem iu partibus iufidclium.

Rycerze łakomi S. Katarzyny, z góry

Synaj.

Chociaż niektórzy pisarze oznaczyli rok I0G7 a inni znowu 10G3, jako epokę pierwotnego założenia tego zakonu, dostatecznie jednakże jest dowiedzionćm, że zaledwie dopiero w XII wieku powstał. Mylą się i ci wszyscy również, którzy mniemają: że rycerze tego zakonu posiadali wyłączny na nich włożony obowiązek, pilnowania dróg i bezpieczeństwa podróżnych i pielgrzymujących do grobu Zbawiciela, albowiem zostali ustanowieni celem opiekowania się wędrownikami idącymi do góry Synaj, gdzie się znajduje grób, w którym pokazują szczątki popiołów' S. Katarzyny męczenniczki. Do tego to grobu tak z bliższych jako i dalszych okolic, pobożni często odbywają pielgrzymki, w czasie których, chciwi zdobyczy Mahometanie, częstokroć podróżujących rabowali, a po dopełnieniu tego bezprawia, odbierali życie lub prowadzili do niewoli. Otóż celem obrony tych nieszczęśliwych, rycerze musieli się zobowiązywać do pilnowania grobu S. Katarzyny, oczyszczania dróg do niego wiodących, oraz bronienia kościoła i słuchania we wszystkićm swego z wierzch-

,-*r

Sglb

Tim

$№ '-2

æ,

Ш'Ж^У

ь-г-Ж.*>!■*■■ X

i ' .':

ШШ

lira

mbt

■УгШ I

F;

?..

lit

•:ł4

нпШ|

■ . - . , ;;

, ,. •-■: .ifoJi&rw I

*шйрй

iMà

Kv».

;’ÿ;.:    : ; i:

Âsï

РЩг:; .

wLit;J.nieclt & C*

*-8Wß& ■. •

Ш.

Ryceiz Rlütaizyity z boiy'Sinai.    |

ł—3-i

l“"=d

lyteiz S-łazarza Budioway.

<r

V-Л J

♦

nika. Nadto, żyli podług reguły S. Bazylego i tylko tacy, którzy zwiedzili grób S. Katarzyny, mogli być przyjętymi do tego zakonu, poezćm otrzymywali nazwisko rycerzy tej Świętej.

Znaki ich godności składały się: z pół złamanego koła, wraz z mieczem krwią zbroczonym; podług zaś innych z koła złamanego z sześciu ęzerwonemi sprychami i srebrnemi gwoździami, następnie z mieczem srebrnym opatrzonym złotą rękojeścią, takowe to znaki na lewej stronie płaszcza nosili jak widzimy na Tab. XIV fig. 2. Kiedy zaś zakon ten został rozwiązanym, wiedzieć już dzisiaj niemożna.

It a Walerowie Zakonu z Montjoye z Mont-frac I Truxulo zwanego.

Го zwyciężeniu i zdobyciu Palestyny przez Gotfrieda de Bouillon, zbudowano miasto na dwóch górach, z których pielgrzymi nim doszli do miejsc świętych mogli już widzieć Jerozolimę. Miasto to nazwano Montjoye a po niemiecku Freudenberg czyli „góra radości.“ Jednocześnie ustanowiono i zakon rycerski celem bronienia pielgrzymów i miejsca świętego, którego siedzibą było rzeczone tu miasto Freudenberg czyli Montjoye i od którego otrzymali nazwę. Zakon ten jak twierdzą był zatwierdzonym pod regułą S. Bazylego w roku 1180 przez Papieża Aleksandra Ш. Czerwona gwiazda z pięciu promieniami na białej sukni była godłem zakonu; niektórzy zaś mylnie podają czerwony krzyż za znak zakonny tych rycerzy.

Gdy zaś Palestyna, znowu przez Saracenów wydartą była Chrześcijanom; wspomnieni tu rycerze, wraz z innymi udali się do Europy, a znalazłszy w Kastylii i Walencyi dobre przyjęcie, tam osiedli i otrzymali znaczne dary od tych, którzy znali ich w aleczne czyny. Następnie Alfons IX dał im zamek Montfrac, od którego rycerze ci otrzymali swe nazwisko. W r. zaś 1221 przez Króla Ferdynanda S. zostali wcielonymi do Rycerskiego zakonu z Kalatrawy, pozostałym zaś rycerzom z Montjoye Alfons IX dał w Kastylii miasto i dobra Truxello, oraz Santa-Crocć, Albana, Cabagna i Zefarello i odtąd zostali nazwani rycerzami z Truxello, lecz gdy Maurowie wszystkie ich posiadłości zdobyli, wówczas zostali wcieleni do zakonu Alkantara. Niektórzy utrzymują, że zakon ten za-ehowywał regułę S. Augustyna, inni znowu, że był podległy prawom Cystersów. Tab. XV. fig. 1. przedstawia rycerza z Montjoye.

Zakon Kawalerów S. Błażeja.

Czas i kolej powstania tego zakonu, nie są gruntowną prawdą udowodnione; powszechnie jednakże mniemają: że zaraz po utworzeniu zakonu Templaryuszów, był ustanowionym przez Królów Armenii, którzy mu S. Błażeja Biskupa i męczennika patrona swego kraju za opiekuna nadali i ku czci tegoż Świętego zakonowi jego imieniem nazywać się polecili. Zakon ten składał się z duchownych i świeckich rycerzy, a tych ostatnich było obowiązkiem, zwyciężać nieprzyjaciół Kościoła a szczególniej kacerzów, którzy szkodliwe błędy, w Armenii rozszerzyć starali się. Duchownych zaś powinnością było odprawiać nabożeństwo i prawdziwą naukę Chrystusa krzewić. Gdy świeccy rycerze walczyli w boju, duchowni wówczas, podobnie jak Moyżesz, wznosili ręce do góry i trzymali je tak długo, dopokąd tylko walka trwała. Godłem zakonu, był krzyż czerwony, w którego środku znajdował się wizerunek S. Błażeja. Krzyż tu rzeczony, noszonym był na białej bez żadnych ozdób wełnian-nćj sukni i to na środku piersi, a oprócz tego podobnyż krzyż przyszywano do prawej strony płaszcza jak wyobraża Tab. XV fig. 2. Rycerze żyli podług reguły S. Bazylego.

Zakon Kawalerów z Cypru zwany inaczej Zakonem milczenia alko Zakonem Biecza.

Kiedy Quido z Lusignan Król Jerozolimy, z świętego tego miasta, jak niemniej i z całego kraju wypartym został przez Machometanów r. JIS7, wówczas Ryszard I Król Angielski zamierzył nietylko obiecaną ziemię zdobyć, aie tamże potężne Chrześcijańskie państwo założyć. — Yv tym celu roku 1191 z całą swą flotą odpłynął z Anglii, lecz gdy burza, zagnała go do brzegów Cypru, a wr osobie Izaaka Commena panującego na tej wyspie, znalazł nieprzyjaciela, przeto będąc Naczelnym wodzem krzyżaków, wydał rozporządzenie, opanował Cypr i wziął w niewolę wspomnionego tu Izaaka wraz z jego żoną, jako znienawidzonych

fl

ай

day®

Ш:

sppggpl^

ШЮ

ГГ

lïMâl,

г.:

Mi

■а.

й^'

SlP-'

•’У''"

ЯЙВШШш

ГЛ

••••

IA

,.,***v

//

>л

• —4

ЛЖ^'

юг

I ßm

: :

Ш**'

ï;!

........

"Vy

г- ■

iU.J-V.Fleck5r.Ct

pH

ТаШ.

сЙ~'

lycen Żakom xloitjoye

IjtenS^Każeja.

I ■

• ■

Ч&- '

V

*

♦

V’

:/i

Vrl

Ï4.

.■Ą

Ш/ т

“Sû

Oy

ж.

.оЖ£

3f №

TU* e

-/V7

-,

11

[К*³)

к,

'Vîv/

да

liUXflodtif

41

ШИ.

cjo-.'

Ejceiz ZakoimzCypi inaczej тану Milczenia albo Miecza.

Ï5P

-----

5W

Со ïC,

Q~>

C ^

A*

î=

sw

»

.

fcv

г

«к

.

;

*

г powodu pychy i innych błędów. Ponieważ zaś Ryszard był najmocniej przekonanym: że zdobędzie ziemię Święty; (co możeby i przyszło do skutku, gdyby wiedziony zazdrością, nie zdradził go Hugo z Burgundyi) przeto odstąpił Quidonowi posiadłość podbitego Cypru, który przyjął tytuł jej Króla i w r. 1192 obiął ją w posiadanie a w zamian tego, raz na zawsze zrzekł się na osobę Ryszarda, Tytułu i praw Króla Jerozolimy. Następnie wspomniony Quidon pragnąc zabezpieczyć się od napadów Machometan, ustanowił Rycerski zakon, który zwykle bywa zwany zakonem Cypryjskim. Godłem tego zakonu był łańcuch zawieszony na szyi z węzłów gordyjskich, plecionych z białych jedwabnych sznurków, pomiędzy któremi, umieszczone były ze złota litery Q. Przy łańcuchu wisiał miecz ze złotą rękojeścią i srebrnem ostrzem, które obwijała litera 3. mająca w koło siebie napis: „Securitas Regum.“ Tab. XVI hg. 1 przedstawia Cypryjskiego rycerza.

Obrządek przyjęcia odbywał się w głównym kościele S. Zofii w Nero si a w dniu w Niebowstąpienia Pańskiego. Nowo przyjęty zobowiązany był do jedności i wierności, otrzymując zaś miecz, ślubował używać go, w obronie Wiary Katolickiej; dla podpory kościoła, na usługi Króla, dla utrzymania sprawiedliwości, bronienia biednych i dla zachowania publicznego pokoju. Zakon ten, żyjący jak twierdzą podług reguły S. Bazylego, był nader słynnym dopokąd dom rodu Lusignan w Cyprze panował; lecz gdy Jakób potomek tego rodu zaślubił wdowę Katarzynę Kornaro a wyspę odstąpił Wenecyanom, której ci byli panami do roku 1571, wówczas to i zakon ten został z niej usuniętym.

O Lakonie Kawalerów 8. Kereona.

Podug niektórych dziejopisarzy, założenie tego zakonu przypisują. Cesarzowi Fryderykowi czerwonej brody, podług zaś innych Fryderykowi II. Niektórzy nawet utrzymują: że ci rycerze byli tćini samćmi o których O. Melchior Imhofer mówi: że nazywano ich nosicielami krzyża, i że S. Stefan Król Węgierski był pierwszym ich u stano wici ciem. Że-zaś zakony Rycerskie dopiero w XII wieku zaczęły powstawać, zdaje się więc być podobnćm do prawdy, iż w epoce kiedy S. Stefan, w r. 1009, otrzymał od Papieża Sylwestra II, wraz z krzyżem Węgierską koronę,

Ł To m III.

mógł ustanowić pewnych rycerzy do noszenia takowego przed sobą a którzy później z tego powodu, nazwani byli nosicielami krzyża, i utworzyli rycerski zakon, który z czasem wygasł. Monerius odwołuje się jeszcze do świadectwa Iloevela, który twierdzi; iż widział w Palestynie Gereońskiego rycerza, na którego sukni znajdował się krzyż Patryarchalny taki, jaki można widzieć w herbie Królestwa Węgierskiego, umieszczony na trzech zielonych górach. 7'ab. XAI fig. 2 przedstawia podług opisu Helyota, rycerza S. Gereona, na którego białym płaszczu znajduje się krzyż pa-tryarchalny, na trzech jak wyżej zielonych górach.

Kawalerowie S. Salwatora w Aragonif.

Favin powiada: że zakon ten ustanowiony był w roku 1120 przez Alfonsa Króla Aragońskiego, celem wstrzymywania napaści Maurów. — Rycerze zaś jego nosili biały habit i na nim czerwony krzyż z kotwicą, gdy przeciwnie Mendo twierdzi: że godłem zakonu był obraz Zbawiciela świata. Wstępujący do zakonu, ślubowali, małżeńską wstrzemięźliwość i posłuszeństwo względem swego przełożonego. Po wypędzeniu zaś Maurów z Hiszpanii, zakon ten został połączony z zakonem S. Jakóba.

Kawalerowie Szpitala Aubrak albo Albrak we Francji.

Rozliczni Pisarze mniemają; że Alard czyli Adolat vice-hrabia Flandryi jest założycielem tego zakonu. Możny ten pan, w powtórnej pielgrzymce do grobu S. Jakóba w Galicyi napadnięty przez zbójców, w górach Aubrak, czyli Albrak, będących pustynią a istniejących na granicy L,m-gwedocyi, Quiene i Auvergne w dyecezyi Rodex, ślubował: iż Jeżeli Róg mu pozwoli ujść niebezpieczeństwa, na tein samem miejscu wzniesie szpital dla pielgrzymów i całą okolicę od napaści zbrodniarzów oczyści; a gdy szczęśliwie wyszedł z tej przygody, zaraz w r. 1120 wzniósł miny znakomitego szpitala znanego pod nawą Aubrak.

Zakonne to zgromadzenie, pierwotnie składało sie z pięciu klass odmiennych amianowicie: z księży,rycerzy, laików czyli braci, donatów,

erf

. -Ш

•c-¥-

X.

r,

ЯА

Jg

II

:: :

Ä«'

Ej:î.

TallVIL

fill.

Rycersko Kawaleria Mon w Aul rai albo Alka!.

Sapfait uliflize ckiawyin. j

iyeerz.

■

.

.

»o

CS

którzy trudnili się zaopatrywaniem szpitala w rzeczy potrzebne do utrzymania życia i nakoniec z kobiet przeznaczonych do pełnienia domowych usług. Alard przepisał temu zakonowi, regułę i tą zobowiązał członków do posłuszeństwa Mistrzowi zakonu, nadto polecił żyć skromnie, nie własnego nie posiadać, na każdćm nabożeństwie być obecnymi i nareszcie mieć staranie o biednych. Oprócz tego rycerze jeszcze obowiązywali się bronić pielgrzymów i od zbójców tameczne okolice oczyszczać. Opatrzywszy taką ustawą, rzeczony tu zakon; Alard sam został jego Mistrzem. W skutek zaś prośby członków zakonu Piotr II Biskup z Roder, w roku I1G2 nadał nową regułę, która po większej części czerpaną była z reguły S. Augustyna, podług której byli obowiązani żyć w społeczności, w miejscach przepisanych i wT oznaczonych godzinach zachowywać milczenie, o biednych i chorych mieć staranie, być posłusznymi Mistrzowi zakonu, nic własnego nie posiadać, życie prowadzić wstrzemięźliwe i oddzielnie mieszkać od kobiet, a oprócz tego, wspornniona reguła, obejmowała jeszcze i kary za rozmaite przewinienia mogące się wydarzyć. Reguła ta, w tym samym roku, kiedy została nadaną zakonowi, była zaraz przez Papieża Aleksandra a następnie i przez wielu innych Papieżów zatwierdzoną. Gdy zaś w roku 1697 już tylko jeden rycerz i dwudziestu szpitalnych braci w Aubrak żyło, przeto ten klasztor oddano pod zarząd kanoników Regularnych z Chancellade. Ubiór tych rycerzy podług mniemania wielu: był czarny lub granatowy a na nim krzyż ośmiokończ isty z jedwabiu jasno-niebieskiego i w około srebrem obszyty jak na Tab. XVII fig. 1 widzieć się daje. Co zaś do sukni księży, ta była czarną, podobnież jasno-niebieskim krzyżem ozdobiona. Tab. XVII fig. 2 przedstawia księdza w chórowym ubiorze.

Damski Order Siekiery.

Podług Coustinianiego, Raymund Berengarius ostatni z hrabiów Barcelony, pojąwszy za żonę Petronelę, córkę Ramari Króla Aragonii od którego wraz z żoną otrzymał to królestw o i gdy w czasie rządów jego, kobiety znacznie się przyczyniły do uwolnienia miasta Tortozy, oblężonego przez Maurów, skłoniony przeto wdzięcznością, dla dam wówczas order ustanowił.

со

Damy zaszczycone posiadaniem tej ozdoby miały długie suknie, a ha głowie nosiły czapeczkę z karmazynową siekierą, i były w posiadaniu rozmaitych prerogatyw. Mendo i Aschmole utrzymują, że znakiem tego orderu była pochodnia, lecz mogła w tern zajść pomyłka, gdyż wyraz Hacha tak siekierę jako i pochodnię oznacza. Jednakże wielu pisarzy zaprzecza temu wszystkiemu. Jeżeli zaś opisany tu order istniał, to trwanie jego musiało być nader krótkie. Podobneż temu jest pochodzenie i orderu dam sznurowych we Francji, który jak powiadają, był ustanowiony przez Annę księżniczkę Bretanii żonę Króla francuz к i ego Karola АШ, a później i jego następcy Ludwika X!L Damy posiadające ten order, musiały w czasie przyjęcia, nie tylko szlachectwo rodu ale i czystość obyczajów udowodnić, a jako znak orderu nosić sznur podobny do paska Franciszkańskich zakonników.

Жак*ш Kawalerów z Alkantary zwany przedtem Zakonem Świętego Jul jazia z Birnbaum.

Angelus Manque, w Cysterskich swoich rocznikach głosi; że zakon ten został ustanowiony w? roku 1156 przez dwóch braci Suarez i Cornez, którzy za radą jakiegoś pustelnika wybudowali twierdzę na granicy Kastylii, celem dawania odporu, napadającym Maurom. Twierdza ta otrzymawszy nazwę S. Juliana z Birnbaum; została przez swych założycieli osiedloną rycerzami, którym w roku 115S Odo Arcy-biskup Salamanki, przepisał regułę zakonu Cystersów. Podobnież i Franciszek ź Radez świadczy; że już w r. 1176 istnieli rycerze S. Juliana z Birnbaum, lecz epoki ich pocątku nie wskazuje. To tylko pewno: że Papież Aleksander Ш w skutek prośby Gomeza przeora zakonu, zatwierdził to zgromadzenie, jako duekowny Rycerski zakon, zarazem pozwolił przyjmować kapelanów, a przyjętym wzbronił występowania. Radez powiada że rycerze tego zakonu stroili się w suknie świeckie poważne, samym tylko szkaplerzem różniąc się od ludzi światowych; a kapelani podobnież jak zwykli księża ubierali się. Lecz Manque tw ierdzi; że rycerze ci odziani byli jak Cystersi, lecz gdy te suknie jako dla wojowników nie były do-godnetni, wdziewali przeto na świecką suknię czarny kaptur z* szkapie-rzeui na dłoń szerokim i na pół łokcia długim, co trwało do r. 141 i w którym Papież Benedykt ХШ kazał im złożyć: tak szkaplerz jako i kaptur a w tych miejsce, pozwolił używać za godło zakonu zielonego krzyża. Mylnie i bez zasadnie twierdzi Schonebek; jakoby rzeczeni tu rycerze, w początkach jako znak czerwony, nosili pas.

Z postępem czasu, wspomniony przeor Gomez przyjął Tytuł W. Mistrza a Papież Lucyusz III takową godność zatwierdził, a gdy w roku 1173 będący w mowie zakon, powtórną otrzymał approbacyę, wówczas przepisano rycerzom regułę S. Benedykta i stosownie do woli Papieża, uwolniono ich z pod władzy Biskupów a przeznaczonym do wojny kawalerom, zalecono postępować według nadanych im ustaw.

a w tych kolei, nieraz rycerze walczyli w r. 133S Król kazał ściąć W.

Około roku 121,3 zakon z Kalatrawy otrzymał od Króla z Laon, odebrane Maurom miasto Alkantara w Estramadurze ; lecz że to miasto zanadto było odległćm od Kalatrawy, zostawiono je więc za pozwoleniem Króla zakonowi S. Juliana z Birnbaum, z warunkiem wszakże; aby poddał się zakonowi z Kalatrawy. Gdy zaś rycerze S. Juliana zostali posiadaczami rzeczonego tu miasta, a przyjętego warunku nie dopełnili; panujący Papież Julian il po usilnćrn staraniu się zakonu, oba stowarzyszenia uwolnił od wykonania tej umowy, gdy zaś rycerze z Kalatrawy, nie radzi byli z tego postanowienia, przeto kawalerowie S. Juliana z Birnbaum w' r. 1219 przyjęli nazwę rycerzy z Alkantary. Przez sto lat prowadzili wojnę z Maurami, a zdobywszy wiele ich miejsc warownych stali się dla nich strasznymi, i byliby ich zupełnie wytępili w Europie, gdyby nie mięszaii się do w ojen jakie panujący naówczas Chrześcijańscy książęta między sobą prowadzili. Wmieszanie się tego rycerstwa, było powodem licznych sporów i nieporozumień zakonu nietylko z dworami panującymi; ale nawut i kłótni powstających w łonie własnego zgromadzenia. Ztąd wyrodziła się walka, i do tego doszło: że w r. 1318 znaczna liczba zakonników z Kalatrawy życiem przypłaciła. Z zamieszek tego rodzaju, wyrodziły się stronnictwa, skutkiem czego w r. 1335 było jednocześnie trzech W. Mistrzów. Jednakże w roku następnym , przywrócono nieco spokojność, a rycerze znowu zaczęli walczyć przeciw Maurom, lecz w krótce nowe powstały zaburzenia, przeciw własnemu Królowi. Gdy zaś Mistrza, wówczas uspokoił się zakon i poddał się władzy panującego.

znowu powstały »zaburzenia w zakonie. A gdy w 1367 poddani zbuntowali się przeciw Piotrowi Okrutnemu, wkraczającemu z wielką liczbą Anglików do Kast} lii i hrabiego Tristemara uznali za Króla, znowu wówczas widziano rozdwojenie rycerzy z Kalatrawa. Ze zbiegu wypadków tej wojny miasto Walencja d’Alkantara, dwa razy dostało się w ręce Portugalczyków, i zaledwie po zaprowadzeniu pokoju , zostało napowrót rycerzom oddane. Zakon ten. w roku 1441 przyjął za swe godło w miejsce kaptura i szkaplerza, krzyż zielono-liliowy.

Lecz w r. 1350

zo-

Za czasu rządów XXXIII W. Mistrza don Gomeza z Càceres, znowu powstały rozterki w zakonie pomiędzy rycerzami. Claviger don Alfons z Momroi, którego Wielki Mistrz w więzieniu osadził, uciekł i wy-powiedzał Gomezowi wojnę: prowadząc ją, zdobył wiele zamków, będących własnością zakonu, a w końcu W. Mistrz z Alkantara roku 1470 został zabitym. Nieco później tenże Alfons, zachęcił wprawdzie niektórych rycerzy; iż ogłosili go W. Mistrzem, godność ta wszakże nie pozostała przynim, albowiem Eleonora księżna Placencyi wystarała się o nią dla swego syna Jana z Zuniga. Claviger zaś podstępnym sposobem stał uięfyrn i osadzonym w więzieniu, lecz uszedłszy z tamtąd, zgromadził wojsko i wkroczył w posiadłości księżny Eleonory, a to dla tego; że mąż jej sprzyjał królowi Portugalii, zaprzeczającemu' Fryderykowi katolickiemu, Kastylijskićj i Leońskićj korony. Z postępem wszakże czasu sam złączył się z królem Portugalii i podczas zawarcia pokoju w 1467 r. zrzekł się godności Mistrza i odtąd Jan z Zuniga objąwszy ją, został prawym jej posiadaczem aż do roku 1494.

Ilzeczony tu zakon był nader znakomitym, lecz w r. 1540 Papież Adryan połączył Wiekie Mistrzostwo Kalatrawa jak również i S. Jakó-ba z Hiszpańską koroną, a rycerze otrzymali pozwolenie zawierania małżeńskich związków. Jeszcze w XVIII wieku zakon ten posiadał 37 komandoryi, w liczbę których były włączone Clavigcna i W. Mistrza. Oprócz tego, należało jeszcze do niego 53 miast i wiosek.

Wspomnieni tutaj rycerze , oprócz innych obowiązków, wykonywali jeszcze ślub bronienia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, Suknia ceremonialna, składała się z wielkiego białego płaszcza, na którego lewym boku, umieszczony był krzyż zakonu. Tab. XVIII fig. 1 przedstawia rycerza z Alkantara w ceremonialnej sukni. Herbem zakonu było, drzewo gruszkowe z dwoma belkami.

Й

^4

’SW«“-

*№i«e#Ss

■ i; 1-*w

y

■f”

m

7 '

ж

lit J.Y.FhslcA P

%2

У

iK\ i

4

/ I;

in

«

■ 1

i Л1

Hf

\ m

I

et:

f m

! i

Л

I i :

I «

'S®

'V-

I U

£?■

2Д?

pp?

W

/-

I $

i;

tyerz i Uhtrm mlui 1397

It

' I

*Щт

/

*

i

[:■

Ш

Я _;

Tat-М

ł

I

i

.

(ГЩ

. кЖ-#Т

ifc.4

i IV"

f

fi

.--

:

J f

K»? il

■f;: fi

^ s

* tS

-

.. .•/»> -.. j,___-З**"-

rs-i

Hyc erz z Alicante ra.

w ceiemonraînyiïi uLioïzc

/

5л;

IV

к ч

*

Zakon Kawalerów z f&alatrawa

*

w Hiszpanii.

Kiedy w r. 614 Maurowie stali się panami Andahizyi, wówczas miasto Oreto, zostało przez nich wzmocnioném i nazwanćm Kalatrawa, którego posiadaczami byli do roku 1147; następnie gród tu rzeczony w trakcie wiedzionej wojny Allons panujący przezwany Cesarzem Hiszpanii, wydarłszy z rąk Maurów, oddał pod władzę Tcmplaryuszów. Lecz gdy ci rycerze lękając się aby to miasto znowu nie było im przez Maurów odebranćm, zrzekli się praw swoich do niego, wówczas panujący król Sancho obwieścił pomiędzy narodem, iż Kalatrawa temu na własność będzie oddaną, kto przyjmie obowiązek obronienia jej przed potęgą Maurów'. Dopiero to Don Didacus Velasquez zakonnik klasztoru Cysterów, przedsięwziął myśl przywłaszczenia tego miasta swemu zgromadzeniu, i w tym celu został wziętym przez Opata Rajmunda udającego się wówczas do stolicy, aby mógł zbliżyć się do króla Sanch, jako dawny wojskow y i osobiście mu znany.

Po pierwotnćm objawieniu myśli Didaca przez Opata, uważano tegoż za szaleńca, lecz gdy Velasquez plan przez siebie ułożony opowiedział królowi, Kalatrawa została oddaną zakonowi Cystersów a szczególnie Opactwo Fitero z warunkiem : iż sami zakonnicy bronić go będą. Działo się to w roku 1158 według Ery Chrześcijańskiej.

Nieco później Opat i jego towarzysze prosili króla o utworzenie w Kalatrawa zakonu rycerskiego, a zyskawszy przychylną odpowiedź, zamiar ten objawiono Arcy-Biskupowi Toledo, który nie tylko że go pochwalił ale nadto celem doprowadzenia go do skutku, udzielił znaczną pieniężną kwotę na obwarowanie miasta, a do tego szlachtę i lud zobowiązał do udziału wtem przedsięwzięciu, jeżeli nie narażeniem własnego życia to przynajmniej dostarczeniem pięniędzy, broni i t. p. Nakoniec, opatrzywszy się takićm zapewnieniem ze strony króla i ludu, Don Didacus Velasquez zgromadziwszy z Opatem pewien oddział Judzi, wszedł z nim r. 115S do Kalatrawy i zajął ją w swoje posiadanie.

Wspomnione tu miasto z nadspodziewaną szybkością było obwarowanym i we wszelkie potrzeby zaopatrzonem, aby każdy nieprzyjacielski napad mogło wytrzymać. Przedsięwzięte te środki zniechęciły Maurów do robienia swych napaści a wówczas pierwszą myślą Opata było nadać rycerskiemu temu zakonowi kształt i moc działalności, zakonowi mówię, który od tegoż miasta otrzymał swą nazwę.

Następnie jeneralna kapituła Cystersów przepisała rycerzom tego zakonu sposób życia i strój stosowny do powołania a ze skromnością tychże zgodny. Niektórzy dziejopisarze twierdzą: że ubiór rycerzy z Ka-Jatrawy był zupełnie światowym, inni zaś, że zbliżał się podobieństwem do ubioru Cysterskich zakonników, wszyscy jednakże na to się zgadzają: że nosili szkaplerz z kapturem przymocowanym do nuicetu nakształt biskupich płaszczyków, rzeczony tu ubiór trwał do roku 1397 w którym Papież Benedykt ХШ zezwolił na złożenie kaptura ze skaplerzem i zgodził się, aby rycerze zdobili się tylko liljowym krzyżem wyszytym na sukniach z czerwonej materyi, jako godłem swego zakonu. Tab. WUJ fig. 2 przedstawia rycerza z Kafatrawa, przed rokiem 1397.

Ponieważ zaś majętności . Ralatraw y rozległe były przeszło na mil dwadzieścia a na przestrzeni tej nader mała liczba mieszkańców znajdowała się, przeto pracowity Opat Rajmund udawszy się do swego Opac-ctwa, potrafił zachęcić i w krotce powrócił ze znaczną liczbą Judzi młodych, już to zostających pod prawami zakonu; już pracujących około uprawy roli. Gdy zaś następnie rzeczony tu Opat w roku 1163 umarł, rycerze naówczas postanowieniem jego zmuszeni do noszenia »powiększćj części sukni właściwej braciom laikom, zamierzyli wyłamać się z pod władzy Cystersów i w tym celu nie tylko Opata ale nawet żadnego mnicha niechcieli mieć w swoim zakonie. Ażeby zaś doprowadzić do skutku to przedsięwzięcie, obrali z pomiędzy swego grona Don Graciosa, wyniósłszy go do godności Wielkiego Mistrza, gdy tymczasem Cystersi z Kalatrawa ogłosili Opatem Don Rudolfa i wspólnie z nim udali się do Cervellos, gdzie rozpoczęli proces z rycerzami od dawnych praw odstępującemu Wkrótce wszakże nastąpiła ugoda a tej skutkiem było: iż rycerze zostali przy Kalatrawa, zakonnikom zaś odstąpiono w jej posiadłościach dom u S. Piotra z Gumiel w biskupstwie Onna ze wszystkiemi przynahiżriościami, a to celem zbudowania tam klasztoru. Będący tu w mowie rycerski zakon w roku 1164 zatwierdzonym został przez Papieża Aleksandra III i to wraz z regułą jaka mu była pierwotnie przepisaną przez jeneralną kapitułę Cystersów'.

wlitlTOffk

* £•

~Чч

$Х-Щ

as

'pH

мм ■ /

.    ____, .„j

Н>-..

;•*

ü:

§-f

ф%

süß

•к

: <•

Шёё0^ф

‘g— ■ \

&    > ? 'V'-*

ззшй

1;л i

•ÿ

.- «Г-»-

W: :

RU.

ши

t"i'J

<ys.'

ubiorze.

Zalotnica Rycebuejo Załoim | been z Calatm v ceremonialnym

zGaktrava.

.> ■ :

F. -

■

.

S3

Zakon ten do roku 119o dosyć szczęśliwie walczył z Maurami, sam tylko lub połączony z wojskiem królewskićm alboliteż z potęgą innych zakonów. W miarę zaś odnoszonych zwyeięztw i posiadłości rozprzestrzeniały się, u ich dochody coraz były większe. Lecz gdy Maury dopilnowawszy sposobnej chwili i otrzymawszy znaczne posiłki z Atryki, z całą potęgą sił swoich uderzyli na króla Kastylii, z którego wojskiem i rycerze z kaJatrawa naówczas walczyli i znaczne zadając zniszczenie prawie zupełne odnieśli zwyeięztw o, skutkiem którego miasto Kalatrawa dostało się w ich ręce, gdyż rycerze jego prawie wszyscy polegli na placu boju. Wówczas król panujący połączył z tym zakonem rycerzy z Montlrac, o których mówiliśmy nieco wyżej. Szczątki złączonych tych dwóch zakonów wraz z wielkim swoim Mistrzem, obrały za główną swoję siedzibę Cervelos. Rycerze zaś w Aragonii zamieszkali, innego ogłosili nad sobą zwierzchnika, lecz po pewnym przeciągu czasu złączyli się z rycerzami Kastylii. Gdy zaś wspólnemi siłami w roku 1198 zdobyli zamek Salvatiera, natychmiast przenieśli tam sw oję stolicę i główny konwent zakonu założyli, a nadto zaczęli się zwać od imienia tej siedziby. Lecz kiedy ta w roku 1210 została im odebraną przez Maurów, wówczas Zurito zostało przeznaczonćm na mieszkanie Wielkiego Mistrza. A gdy w roku 1212 panujący król Allons powtórnie zdobywszy zamek Salvatiera oddał rycerzom, ci go natychmiast objęli w posiadanie. Około roku 1213 oddanym został zakonowi z Kalatrawa zakon rycerzy z Avis, poczćm Wielki Mistrz Marcin Fernandez, konwent zakonu w inne miejsce przeniósł, które było nazwanćm Nową Kalatrawą, a o mil tylko ośm od starej od ległem. Następnie tenże zwierzchnik w roku 1218 otrzymane od króla miasto Alkantara, oddał rycerzom z St Juljana z Birnbaum. Rycerze ci od imienia tego miasta wywodzą początek swój i nazwę, którą przyjęli w roku 1219.

W tymże samym czasie ustanowione były i zakonnice zakonu z Kalatrawa, które przeszło lat trzysta istniały w St Feliza przy Ajnaya, lecz w roku 153S zostały przeniesione przez króla Filipa II do Burgos, gdzie w roku 1579 w St Salwatora, w Pinella drugi założyły klasztor, a trzeci tegoż zakonu najznakomitszy założonym był przez Wielkiego Mistrza Waltera z Pedilla w Almagro. Zakonnice te nazywają się Konturynki i podlegają w czasie wstąpienia do zakonu tak jak i rycerze legitymacyi przodków. Tab. XIX lig. 1 przedstawia zakonnicę rycerskiego zakonu z Kalatrava. Tom III.

W г. 1296 powstały w tym zakonie nowe nieporozumienia, a które skończyły się dopiero w r. 1329. Następnie w r. 1404 znowu powstały spory, ukończone r. 1414 a nakoniec nowe wyrodziły się niesnaski w r. 1443, uśmierzone w lat parę to jest w r. 1445. Panujący naówczas król Henryk wspierając ten zakon, darował mu wT Andaluzji zamek Moron wraz z wielu przyległemi wioskami, a gdy w roku 1459 walczące przeciwko królowi Nawarry wojska jego, posiłkowało 1500 rycerzy i hołdowników tego zakonu, zdobyte i wydarte nieprzyjacielowi różne miasta przez wdzięczność temu zakonowi wiecznemi czasy nadał. Taką chojnośeią króla ujęci rycerze, znowu w roku 1461 wspierali wojskowe jego siły w wojnie przeciwko Maurom wiedzionej. W roku zaś 1464 rządzący naówczas Papież, pozwolił żenić się Wielkiemu Mistrzowi. Po śmierci króla Henryka zakon ten został podzielonym na dwie części, lecz pokój zaw arty z Portugalia znowu go w roku 1479 połączył.

Don Gracias Lopez był ostatnim z rycerzy wyniesionym do godności Wielkiego Mistrza, który po⁻kilku latach swych rządów w roku 1486 umarł. Wówczas Papież Innocenty VII/ zostawił sobie samemu prawo wybierania Wielkich Mistrzów i wraz zarząd całego zakonu powierzył królowi Ferdynandowi. Nakoniec Papież Adryan VI nietylko będące w mowie wielkie mistrzowstwo ale nadto zakon Alkantara wraz z zakonem Ś. Jakóba na zaw sze połączył z koroną Hiszpańską.

Zakon ten posiadał pięćdziesiąt sześć komanduryj, w których następne piastowano urzędy: Klavigiers i dozieracza czyli inspektora zabudowań. Oprócz tego własnością jego było szesnaście przeorstw, które po większej części były konwentualnemi domami, reszta zaś probostwami. W WUJ jeszcze wieku sześćdziesiąt cztery miast i wiosek słuchało rozkazów tego zakonu. Pozostałe najwyższe godności są: Wielkiego Kom-mandora, Wielkiego Przeora i Podskarbiego albo Wielkiego Zakrystjana, z których dwie ostatnie zawsze były udzielane księżom. Wielki Przeor jest zarazem Infułatem i ma prawo udzielać mniejsze św iecenia zakonnikom swego zakonu. Rycerze od roku 1540 mają pozwolenie żenienia się, a wówczas ślubują ty lko posłuszeństwo i ubóstwo, od roku zaś 1652 wykonywają ślub trzeci, że bronić będą chwały Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Uroczystym strojem tych rycerzy, jest wielki płaszcz biały na którym czerwony krzyż z lilii na lewym boku wyszyty. Tab. Xi\ fig. 2 przedstawia rycerza z Kalatrawa w uroczystym stroju. Oprócz tego rycerze ci zwykle noszą złoty czerwono emaliowany krzyż z lilii i to na wstędze na piersiach lub w dziurce od guzika. Herbem tego zakonu jest czerwony krzyż w srebrnćm polu, u którego podstawy są dwie czarne belki.

Kawalerowie Zakonu Avis.

Niektórzy dziejopisarze początek tego zakonu odnoszą do roku 1147, w którym jak twierdzą, za panowania króla Portugalii Alfonsa I złączyło się kilku szlachty celem walczenia przeciwko Maurom. Ztąd powitało • stowarzyszenie obowiązujące się iść do boju przeciw niewiernym, a w wojnach wspierać króla. Zobowiązania te wszakże nie były związane żadną przysięgą. Widoczna korzyść wynikająca dla króla z tego stowarzyszenia zwróciła jego uwagę, w skutku której okazując dla tych ludzi swe względy dał im za mistrza Don Ferdynanda Rodrigo z Montergo i odtąd stowarzyszenie to nazywało się nowćm rycerstwem, które w czasie oblężenia Lizbony odznaczywszy się męztwem i zdobywszy zamek Mafra, takowy od króla otrzymało w darowiźnie.

Z pierwotnych śladów powstania tego zakonu daje się widzieć: iż zaledwie w roku П62 został zamienionym w duchowny rycerski zakon, a Piotr królewicz Francuzki i Par Francyi miał być piewszym jego Wielkim Mistrzem.

Wspomnionego tu zakonu rycerze obowiązani byli bronić orężem Chrześcijańsko-Katolickiej religii, pełnić miłosierne uczynki, być zawsze wstrzemięźliwymi i nosić suknię zakonną, która się składała z kaptura, wązkiego szkaplerza szarego koloru sięgającego zaledwie do biodr i resztę stroju mogącego się używać podług własnej woli. Ozdoby złota oprócz wymaganych przy szpadzie i ostrogach były wzbronione.

W czasie pokoju, powinni byli ci rycerze bardzo rano wstaw ać i Mszy S. słuchać, w Piątek pościć, w kapturze spać, w godzinach i miejscach przepisanych zachowywać milczenie; zawsze jeść wspólnie, pielgrzymów przyjmować, i żyć podług umiarkowanej reguły S. Benedykta. Jeżeli zaś mieli żal do swego Wielkiego Mistrza lub chcieli zanieść skargę na niego, wolno im było wówczas, złożyć takową na ręce Opata,

GS

z Citeaux, który był ich przełożonym, a wrazie niepoprzeshma na jego wyroku mogli appelować do Papieża. W czasie wyboru Wielkiego Mistrza , powinni byli zachowywać porządek wprowadzony między zakonnikami, obierającymi w Citeaux przełożonego. Obrany Wielki Mistrz, obowiązany był w ręce Opata tego zakonu złożyć przysięgę, być posłusznym Papieżowi, Królowi i Generalnemu Opatowi w Citeaux, który wrazić nieobecności króla i jego dzieci, posiadał prawo, nadawania rycerzom sukni zakonu; a jeżeli w chwili tej ceremonii był inny Opat, wówczas, ten przybyły powinien był być użytym i upoważnionym do jćj odprawienia. Jeżeli w⁷ podróży, rycerz spotkał zakonnika z Citeaux, obowiązany był natychmiast zsiąść z konia, prosić go o błogosławieństwo i odprowadzić; a jeśliby który z tych, zakonników przechodził około bram twierdzy lub zamku, należących do rycerzy, powinni byli ci wówczas podać mu klucze, i uprzejmie przyjmować, a zarazem z największą ścisłością wykonywać jego rozkazy.

Rycerze tego zakonu, wielkie położyli zasługi, w⁷'czasie wojny króla z Mamami r. 1166, lakowe panujący wynagradzając, darował im zdobyte miasto Ewora, od którego imienia przybrali później nazwę. Następnie tenże król obdarzył ich r. 1 ISI znacznemi posiadłościami nad granicą, w których zbudowane przez siebie miasto nazwali Avis, a po zupełnćm jego ukończeniu i zajęciu w posiadanie, od roku 1187 zaczęli się nazywać rycerzami z Avis. Przyczyną takiego nazwania mają być dwa orły, postrzeżone przez rycerzy w chwili kiedy rozmierzano plac na to miasto. W roku 1213 rzeczony tu zakon, otrzymał jeszcze więcej posiadłości, albowiem rycerze z Kalatrawy, odstąpili mu w Portugalii swe dobra, z warunkiem, aby podlegał władzy ich Mistrza i przez tegoż był odwiedzanym, co trwało do roku 1385. Zakon rycerzy z Avis w roku 1284 został potwierdzonym przez Papieża Innocentego 111, który go wziąw szy 'pod opiekę Świętej Stolicy Apostolskiej, pozwolił żenić się rycerzom. Za panowania zaś Jana Ш w r. 1550 Mielkie Mistrzów stw o tego zakonu, było złączonem z koroną Portugalską, postanowieniem Papieża Juliusza III. Tab. NX fig. 1 przedstawia rycerza zakonu Avis w⁷ starożytności, fig. zaś 2 rycer^ z nowszych czasów, w sukni ceremonialnej, która składała się z wielkiego białego płaszcza, na którego lewym boku, naszyty jest krzyż z lilii, a przy podstawie jego znajdują się dwa ptaki. Herbem zakonu, jest wieża i podobnie jak przy

,4

jjjgïS- \

"Смм-

ii

Цр'

Ęr

:§к?

Щй

вф

W Ш

СТ-Г*-//

Il * я

11

&>

-’S

.. ÿr

■# /

■:

ЧИ

11

ul

il

щШJ

ж\

1- %

& % “ife, ч

j %%.. \

à .

J-AV -- ^

, ЧЕ

ÜV

5Æ-S

.iH.O.Yïtecki с;'

мд.

Щ-

RyceizZakoM. Avis г wrclu ffiL

!(J2. »

Rycerz. Zalano. Ans ¥ ul)rené сешшгЫпуж.

,г

,л .

вшотш

■:шшъ

*

■

krzyżu, stojących dwóch ptaków. Zwyczajnie zaś wszyscy rycerze noszą Jako godło zakonu na piersiach zawieszony na zielonej wstążce, krzyż mały złoty, zielono emaliowany. Jeszcze w XVIII wieku zakon ten posiadał czterdzieści dziewięć komandoryi.

Zakon Mawalerów 8. Jak oba ж Шесжеш w M i szpan mi i Fostugalil.

Niektórzy mniemają, że Raymirus król Galicy i, ustanowił ten zakon r. 846 na pamiątkę odniesionego zwycięztwa nad Maurami, a to za przyczynieniem się S. Jakóba, którego miano w czasie boju widzieć z białą chorągwią w; ręku naznaczoną czerwonym mieczem nakszfałt krzyża. Opowiedziane tu podanie ludu, jest legendą nie zasługującą na wiarę, gdyż prawdziwym początkiem zakonu jest następujące zdarzenie.

Gdy w drugiej połowie XII wieku napady Maurów, przeszkadzające modłom pielgrzymów, wędrujących i modlących się przy grobie S. Jakóba w Rompostelii, podały myśl zapobieżenia tym bezprawiom; wówczas zakonnicy S. Eligiusza, posiadający klasztor wT Galicy i, wybudowali szpital przy drodze do Rompostelii pod nazwą Francuzkiego, a to celem przyjmowania w nim pielgrzymów. Gdy zaś następnie trzynastu mężów szlachetnego urodzenia, dłoń sobie braterską podało pod hasłem imienia S. Jakóba, aby wiodącą drogę do jego grobu, oczyścić i przed napaścią Maurów zabezpieczyć, wówczas, zawiadomieni o tćm przedsięwzięciu zakonnicy S. Eligiusza, posiadłości swoje wraz z całym majątkiem składającym się z dwudziestu zamków rzeczonej tu szlachty połączyli w r. 1170 i odtąd nowe to zgromadzenie przyjęło nazwę rycerstwa, żyjącego pod regułą S. Augustyna, a ślubującego ubóstwo, czystość i posłuszeństwo. Rycerze tego zakonu, golili głowy w kształcie korony; nosili iałą suknię i tegoż koloru lekką kapę, żyli wspólnie, a za godło zakonu mieli krzyż zakonu z lilii na piersiach.

Najpierwszym Wielkim Mistrzem tego zakonu, był don Ferdynand z Fuentes Encalada ; gdy zaś liczba rycerzy znacznie się powiększyła, rzeczony tu doii₍ Ferdynand, udał się do Rzymu, celem wyjednania potwierdzenia tego zakonu przez Stolicę Apostolską, skutkiem jakowej podró-éy, Papież Aleksander Ш przyjął go г. 1175 w liczbę zakonów rycerskich * członkom jego pozwolił zawierać małżeńskie związki. Najwyższą godnością w tym zakonie, była godność Wielkiego Mistrza, po której do rzędu znakomitszych należała, godność przeora wybieranego z pomiędzy kanoników; dalej były stopnie: Wielkiego Komandora i trzynastu innych mających pierwszeństwo. Nim godność W. Mistrza przeszła w ręce panujących na tronie, rycerze mieli prawo obierać sobie z tą nazwą zwierzchnika lub go dla dowiedzionych błędów usuwać. Komandorowie składali radę Wielkiego Mistrza i byli upoważnieni załatwiać nieporozumienia powstałe między nim a rycerstwem.

W r. 1171 rycerze tego zakonu, pobili Maurów, zdobyli w Estre-mandurze Caceres i otrzymali je w darze od króla Ferdynanda, który podobnież z pomocą ich wydarte nieprzyjacielowi: Badajoz, Buerana, Łuchena i Montmajor, oddał na własność zakonowi; lecz gdy okazały się pozory, że ten sprzyjał królowi Kastylii Alfonsowi IX, jego krewnemu, wszystkie nadania unieważnił, a posiadłości odebrał. Wówczas rycerze udali się do Kastylii, a otrzymawszy zamek Ukles, wraz z rozległemi gruntami, zbudowali klasztor, który był uważanym główną siedzibą zakonu.

W roku 11S4 w którym pierwszy Wielki Mistrz don Ferdynand Fuentes umarł, zakon będący tu w mowie, był na stopie wielkości i potęgi. Następnie, władzę zmarłego zwierzchnika objął Ferdynand Diaz, a wr ślad za tym, wielka liczba rycerzy, wróciła do królestwa Leonii, gdzie król do dawnych łask ich przypuścił. Korzystając z tych względów i stosując się do królewskiej woli, obrali Wielkiego Mistrza, a główną ich siedzibą był klasztor S. Marka. Odtąd ciągłe rozdwojenie panowało w⁷ tym zakonie, chociaż jego rycerze nietylko w bojach z niewiernymi, ale nadto i w⁷ wojnach z innymi mocarzami zawsze odznaczali się męztwcm i walecznością; przez co zakon posiadał bogactwo i znakomite posiadłości w rozmaitych krajach. Zdarzało się częstokroć, że jednocześnie dwóch lub trzech było Wielkich Mistrzów, co spowodowało spory, dla załatwienia których, rycerze musieli z sobą walczyć do roku 1476, w którym don Alfons z Cordenas sam jeden trzymał władzę W. Mistrza. Zapobiegając zaś podobnego rodzaju nieporozumieniom, mogącym kiedyś w przyszłości złe skutki dla państwa nawet wydrzeć, panujący na hiszpańskim tronie Ferdynand i Izabely starali się o władzę nad tym zakonem, jakowa po śmierci don Alfonsa Wielkiego Mistrza

była oddaną przez Papieża Aleksandra VI. Odtąd potęga zakonu upadła, a w roku 1523 za rządów Cesarza Karola V zarazem panującego i w Hiszpanii, Wielkie Mistrzowstwa zakonów S. Jakóba z mieczem, z Kalatrawy i Aikantary raz na zawsze połączono z koroną. Ustało więc kollegiimi trzynastu komandorów, a w miejsce tego rzeczony Cesarz zaprowadził radę zakonu, z dwóch izb składającą się, z których jedna przeznaczoną była dla spraw rycerzy zakonu S. Jakóba z mieczem, druga zaś wyłącznie dla rycerzy z Kalatrawa i Alkantary.

Będący tu w mowie zakon Świętego Jakóba, znacznie się rozkrze-wił i w królestwie Portugalii; rycerze tego kraju należeli do zgromadzenia w Lkles w Kastylii. Lecz gdy panujący Dyonizyusz, zapragnął w swym kraju mieć Wielkiego Mistrza, poleciwszy przeto obranie jego, nadał posiadłości i za główną siedzibę zakonowi przeznaczył Alcazar d’Ozal, takowa później przeniesioną była do Pahnella. Królowie Portugalscy, byli pierwszymi, którzy otrzymali władzę nad tym zakonem, a która oddaną i zatw ierdzoną była przez Papieża Juliusza II, gdy prawem spadku przeszło w' ręce króla Jana !1 po śmierci księcia Grzegorza jego syna będącego ostatnim Wielkim Mistrzem. Odtąd zakon ten nazawsze został połączonym z koroną Portugalską.

Bada zakonu w Hiszpanii, składająca się z prezydenta i wielu innych rycerzy, wybranych ze wszystkich trzech zakonów, ustanowioną była w roku 1524, w następnym zaś roku 1525 zatwierdzoną przez Papieża Klemensa VII, a w 1542 w całej swej mocy utrzymaYią przez Piusa V. Powaga i władza tej rady, rozciągała się nictylko nad rycerstwem, kanonikami, kapłanami i innemi z jakiego bądź tytułu należące-mi osobami do trzech zakonów, ale nadto: do duchowieństwa Świeckiego, jeżeli to posiadało parafije w posiadłościach należących do zakonów, jak również miała zupełne prawo i nad klasztorami zakonników, jeżeli te podobnież w granicach ich dóbr znajdowały się.

Zakon S. Jakóba w Hiszpanii posiadał dwa Przeoraty i trzy Wielkie komandorye, jako to: Kasty lijską, Leońską i Aragońską. Pierwsza z nich liczyła czterdzieści trzy komandoryi, druga trzydzieści pięć i trzecia nakoniec siedm. Oprócz tego miał jeszcze cztery męzkie i siedm żeńskich klasztorów, pięć szpitali, czterech pustelników i jedno kollegiimi w Salamance. Hzeczony tu zakon był jednym z najbogatszych, pomimo

tego, że członkowie składali ślub ubóstwa. Rycerze jego, posiadają przywilej, iż w obecności króla mogą zostawać przy nim z nakrytą głową.

W Portugalii należy do tego zakonu, czterdzieści siedm miasteczek i wiosek oraz 150 komandoryi. Pierwszy stopień po Wielkim Mistrzu piastuje zawsze przeor zPalmella, który biskupią władzę posiada.

Ażeby być przyjętym do tego zakonu, potrzeba tak z czterech pokoleń ojca, jako i czterech pokoleń matki udowodnić szlachectwo, a zarazem dowieść: iż nikt nigdy z przodków nie był żydem, saracenem lub kacerzem. Nowo-przyjęei, są obowiązani służyć przez sześć miesięcy na galerach, a jeden miesiąc mieszkać w klasztorze. W czasie przyjęcia, rycerze czynią ślub ubóstwa, posłuszeństwa i małżeńskiej wstrzemięźliwości a zarazem podobnie jak rycerze z Kalatrawy i Alkantary, obiecują, bronić chwały Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Ubiór ich zazwyczaj jest czarny, a na tym płaszcz biały, na którego lewej stronie, znajduje się czerwony miecz w kształcie krzyża z trzema liliami. Podobnież ubranie mają i rycerze tego zakonu w Portugalii, z tą tylko różnicą, że część dolna krzyża jest w kształcie lilii. Tab. XXI fig. 1 wskazuje hiszpańskiego rycerza S. Jakóba.

Obecnie tak w Hiszpanii jako i Portugalii znajdujący się rycerze, zwykle noszą krzyż zakonu, i to mały, złoty, emaliowany, zawieszony na czerwonej wstędze i piersi zdobiący. Księża tego zakonu, mają nazwę kanoników Regularnych, jakimi rzeczywiście przy złączeniu się z rycerzami byli; następnie wszakże, zostali zupełnie kapłanami tego zakonu, a ich przeor pierwsze miejsce zajmował po Wielkim Mistrzu.

Ubiór tych duchownych jest takim, jakiego używają księża świeccy, to jest, na spodnią czarną suknię, w kładają białą komżę, bez rękawów grroldetą zwaną, a na lewej stronie płaszcza, mają czerwony krzyż zakonu. W chórze zaś na rzeczoną tu giroldetę uży wają kapy i biskupiego płaszczyka z krzyżem na piersiach jak przedstaw ia Tab. XXI lig. 2. Przeor w miejsce giroldety, nosi rokietę. Co zaś do zakonnic, tych ubiór jest czarny, w chórze tylko używają białych płaszczów jak widzieć się daje na Tab. XXII fig. 1.

;Г '

!л

%S

i ^ Л

I ...2s«

fi

II

fl

Щ

1.щ|

Ш !

Il

р *!■>*

iL.-..

к.

il

ii:

..

••

ff

ши

Ш, :к<^

-ft

•' •' •

1 щ

w-'Wm,

i J*

•5

V~-

■ -w

. V-,

■ i ft

ft

li

ЫШ.

Kanonik. •

Kmlewre НусекТйф 2almu$‘JaMk z mieczemwffozjoani i Portugalii,

lycerz.

". ;. '

■

1

»

ч

fr

-

У

■

U: '

"⁸г ’

'Si.

i-

i

Ê

¥il

жЗ

ЩШ' It

Jig

PL,

I/

•#

'/■/л.

H'⁴

11

-!

[4

M] 1

Ш! î i

в 1-1

r|

r-4*

sM

ЦУж

I; W

;-Щ

V S'

•Ï^V'⁴ %

t-7

k i q

■A-

nr

*/

•wLit 3.T P'U-cleft C?

il

ТаЩП.

Ц1.

ZaltoMicaltycerskieJo hlm 5'dabkzIieczeïïL.

Kmîei OitaMeJo 61оша ■w Danii,

■

г

#

%

■

>

Order Białego Słonia w Danii.

Chociaż z pewnością nie można wiedzieć, kiedy i przez kogo, ten order był ustanowionym; zdaje się wszakże być podobnćm do prawdy że przy końcu XH wieku panujący w Danii Rannt VI, po powrocie z Afryki, gdzie walczył z Saraeenami, był twórcą tej ozdoby. Wiadomćm jest albowiem, że w najdawniejszych wiekach, słoń u Egipcyan i innych narodów, był zawsze godłem, odznacząjącćm zdolność i zasługi. W pismach hierogliftcznych Egipcyan, słoń zawsze wyobraża księcia albo króla. Mąż zaś, który słonia w czasie boju zabił, z chlubą nosił jego wyobrażenie na orężach i rynsztunkach, a to godło męztwa i waleczności, jednało znakomite znaczenie i dla tego ludziom, którzy się niezćm nie odznaczyli, znaku tego nie było wolno używać.

Podług Strabo, oprócz króla i książąt nie wolno było nikomu zaprzęgać do jazdy słouiów, do czego używali białych nader rzadkich. — Rzymianie na pamiątkę odniesionych zwycięztw w Afryce, wybijali monety, na których był wyobrażonym zwycięzca na tryumfalnym wozie przez czterech słoni ciągnionym. Oprócz tego szeregi swoje zdobili sztandarami, na których znajdowały się wyszyte słonie. Kronikarze Danii utrzymują, że niejaki tego kraju rycerz, w wojnie niegdyś z Maurami, zabił ogromnej wielkości białego słonia, zkąd obraz tego zwierza został odtąd znakiem waleczności dla jego rodaków, a jak niektórzy twierdzą, że na pamiątkę męztwa i sławy znakomitszym bohaterom dodawano do imienia przydomek „słonia*“

Podobnćm jest zatem do prawdy, że ustanowił go panujący Kanut VI, jako wynagrodzenie męztwa, i wyobrażeniem białego słonia chciał odznaczyć najznakomitszych swoich rycerzy.

W roku I45S order ten został wznowionym przez króla Chrysty-ana I, i zatwierdzonym przez Papieżów: Piusa i Sykstusa, a to mocą bulli pierwszego w roku 1462 i bulli z roku 1464, a w'obu tych postanowieniach liczba rycerzy przeznaczoną była 50, która w późniejszych czasach została zmniejszoną do 30. Będący tu w mowie order, nazywał się w narzeczu duńskiego ludu, jednym wyrazem: Se/s bab, czyli towarzystwo, albo braterstwo Najświętszej Maryi Panny, a kapituły członków

Tom III.

jego odbywały się w Rotchschild, gdzie była na ten cel umyślnie zbudowana królewska kaplica.

Główną treścią starych statutów tego orderu było: zawsze mieć w myśli ukrzyżowanego Chrystusa, za kościół tegoż Chrystusa mężnie walczyć, posłusznym być prawu, domierzać sprawiedliwość, wdów i sierot bronić, żyć zgodnie i w jedności z sobą i często rozdawać jałmużny. Krzyż orderu składał się z złotych na przemian przy sobie ustawionych słoni i kotwic, pod któremi było wyobrażenie Maryi z Jezusem na ręku otoczone promieniami. Później gdy wprowadzono do kraju reformę , order ten uległ zmianie iobecnie składa się z złotego biało-ema-liowanego słonia, z trąbą i z kłami złotemi, na kaw ałku zielono-emaliowanej ziemi stojącego. Na grzbiecie słonia, znajduje się wieża strzelnica, ugory i u dołu brylantami wysadzana. Pod wieżą na słoniu leży mały krzyż składający się z pięciu brylantów. Na karku zaś słonia siedzi mały emaliowany murzyn, trzymający w ręku złotą dzidę. Znak tego orderu, wieszano na podwójnym złotym pierścieniu, zawieszonym na jasno-nie-bieskićj morowej wstędze, szerokości dłoni, i przez lewe ramię przepasującej piersi kawalerów nim ozdobionych. W czasie świąt uroczystych ozdoba ta jest zawieszaną na wielkim orderowym łańcuchu i noszoną na piersiach. Łańcuch zaś ten składa się z dwojakich ogniw, drobnemi łańcuszkami połączonych. Jedno z tych ogniw przedstawia złotego biało-emaliowanego słonia, z trąbą i kłami złotemi na zielonej murawie, drugie zaś złotą wieżę z strzelnicami. Oprócz tego kawalerowie , noszą na lewej stronie piersi, ośmiokątną w promienie haftowaną gwiazdę, której cztery końce są nieco dłuższemi od narożnych a wr jej środku w pąsowćm okrągłćm polu z aksamitu znajduje się krzyż Daimebrogski. Do koła zaś otacza srebrny okrąg, w którym się mieści wieniec z laurowych liści, u góry i dołu związany złotemi wstążkami. Okrąg zaś ten jest obwiedziony srebrnym sznurkiem.

Suknia tego orderu składa się: z karmazynowego aksamitnego płaszcza, białym atłasem podszytego. Płaszcz ten jest długim, ciągnącym się po ziemi i opatrzony z tyłu kapturem. Sznury zaś, za pomocą których zwykle płaszcz bywa utrzymywanym, są z czerwonego, złotem przerabianego jedwabiu; kamizelka i spodnie z białego atłasu, złotemi kwiatami przerabianego, a pończochy w kolorze perłowym z złotemi klinami być powinny. Nadto szwy kamizelki i spodni są obszyte złotym sznu-

P» P

/о

rem. Do tego stroju używa się jeszcze czarny aksamitny kapelusz ozdobiony pękiem piór białych i czerwonych, jak przedstawia Tab. XXII tig. 2. Płaszcz króla jako Wielkiego Mistrza tego orderu, jest nierównie dłuższy i podbity gronostajami, a kapelusz okryty piórami biatemi z pomiędzy których wznosi się czarne czaple pióro. Godłem tego orderu, są słowa: Mugnanimi pretium. Podług statutów jego, król w każ* dym czasie jest Wielkim Mistrzem, oprócz zaś królewiczów, którzy już rodząc się są jego kawalerami, liczba tych ogranicza się do trzydziestu, kto nabył prawa do tego orderu, i może być jego uczestnikiem, po-‘winien być religii luterskićj i dobrze zasłużonym królewskiemu domowi, jak niemniej, choćby przez dni ośm wprzódy należeć do liczby kawalerów orderu Dannebroga. W czasie zaś przyjęcia ozdoby słonia białego, kawaler ją otrzymujący, obowiązany jest złożyć order Dannebroga sekretarzowi kapituły, gdyż obok orderu białego słonia, żaden inny noszonym być nie może. każdy z kawalerów tego orderu, ozdobiony jest przez króla nazwą: „zaszczyconego pana.“ Stopnie zaś kawalerów zwykle się liczą podług wieku, jak również i od chwili przyjęcia do kawalerskiego stowarzyszenia.

Uroczystość tego orderu jest obchodzoną w dniu zesłania Ducha S. w królewskim zamkowym kościele Frydrychsburg. W czasie tej uroczystości , wszyscy kawalerowie powinni być w stroju orderowym, ozdobieni takimże łańcuchem. Po nabożeństwie zaś zwykle przez spowiednika królewskiego odprawionćm, jeden z kawalerów miewa mowę, a tej celem jest pochwała orderu, kawaler Danii, ozdobiony tym orderem, nie może przyjmować służby u obcych monarchów; ci zaś którzy są Wazalami innych, wówczas tylko mogą walczyć, jeżeli wojna była wypowiedzianą ze strony Danii i jeżeli przeciwko niej sam panujący, któremu hołdują, idzie na czele wojska. Monarchowie zaś są uwolnieni od tych

przepisów.

W roku 1016 panujący naówczas król Chrystyan IV na pamiątkę odniesionego zwycięztwa nad szwedzką twierdzą Calmar w dniu 3 Grudnia 1011 r. ustanowił order, uzbrojonej ręki, (Armati brachii) który później wcielonym był do orderu słonia białego.

Order Dannebroga w Danii.

Pu Odniesionćm zwycięstwie w Inflantach, panujący w Danii Waldemar II ustanowił tę ozdobę roku 1219. Order ten składa się z złotego krzyża ozdobionego jedenastu brylantami. Noszonym jest na białej morowej wstędze z różo wein i brzegami przez prawe ramię. Na prawej Zaś stronie piersi, kawalerowie noszą ośmio-promienistą gwiazdę, w której środku znajduje się krzyż z rozdzieloném słowem „Restitutor Chri- _ stian V,“ a to dla tego, że ten monarcha wznowił go roku 1671.

W czasie uroczystości orderu, kawalerowie posiadający go, noszą krzyż na złotym łańcuchu składającym się Z trzech części: z tych pierw sza przedstawia literę W, ze złotą koroną, oznaczającą imię Waldemara, druga złota C, a w środku liczba V, jest umieszczona, oznaczająca imię Chrystyana V, jako odnowiciela i wskrzesiciela tej ozdoby, trzecia zaś nakoniec wyobraża złoty biało,-emaliowany krzyż, z w azką czerwoną obwódką. Godłem kawalerów tego orderu są słowa: „Pietati et Justi-tiae“ Tab. XXIII tig. 1 przedstawia kawalera orderu Dannebroga ; order ten bywa zwykle udzielanym różnym osobom, nawet i niższej klassy, gdy przeciwnie order białego słonia przeznacza się tylko znakomitej szlachcie.

•J*

Podług Aschmole, order ten był ustanowionym w roku 104S na cześć matki Chrystusa Pana ^kawalerów jak pisze ten autor było pierwotnie trzydziestu ośmiu, a król był zawsze ich naczelnikiem. Dalej twierdzi, że ozdobę tę składała srebrem haftowana lilia na piersiach. Kawalerowie posiadający ten order, nosili w dniach uroczystych podwójny złoty łańcuch z wplecioneini dwiema staro saskiemi literami Ql) na którym wisiała biała emaliowana lilia. Suknie tych kawalerów były białe i srebrno-białemi liliiami przerabiane.

-гт-^

»■

■-■ж

*T>v.

MSekÄ

Шк

££&Тл

ищ,

№53

IF

WJ/ у <?^SL

г»;

giPi

S; ,)Г

«крзши

¥*?

feî*

»,

$1

gWy*p'.'

..

BL

ШЩЩШ

=54?

ЩЗ

ж»*

Xi4

ï'f • -?

V;

sys#

#4,

l-TCH

umii

KawalerWrelkieÿ Erzjża Ordern iS'ieizejo'wBawaijL

lawaler OrdenrîîaiLPiiüja I -w Danii

/

\

V? '

V *

:

..

Л,

.Л

:

Zakon Kawalerów S, Jerzego w Ba wary i.

Podług wynalezionych najstarożytniejszych dowodów w archiwach Bawaryi, zakon ten miał powstać w XII wieku. Książęta Otto II i Kkhart Bawarski należąc do krucyaty, obrali za swego patrona S. Jerzego, a na cześć jego imienia i na znak stowarzyszenia się celem obrony Chrześcijańskiej Wiary a szczególniej Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, nosili na piersiach i tarczach, krzyż czerwony. Lecz gdy poniósłszy śmierć na obcej ziemi, wspomnieni książęta już nie wrócili do swego kraju, przeto będące wmówię stowarzyszenie rozwiązało się i poszło w niepamięć, dopiero za panowania Cesarza Maksymiliana I, znowu zostało wskrzeszonćm pod nazwą zakonu S. Jerzego. Monarcha ten nadawszy mu statuta i przywileje, zaopatrzył razem i w potrzebne uposażenie.

Rycerze tego zakonu nosili korony na swych hełmach, i dla tego nazywali się koronowanymi. Przez wojny zakon ten utracił wszystkie swoje dobra i zupełnie się rozchwiał. Lecz książę Maksymilian Emanuel zamierzył go wskrzesić,% skutek tego, okazał się zaledwie po jego śmierci, pod panowaniem Cesarza Alberta, spadkobiercy władzy po nim r. 1709 w dniu 24 Kwietnia, kiedy rycerski ten zakon, opatrzony statutami, na prawach i przywilejach służących innym Niemieckim zakonom, a nadto wsparty przeoratami i komandoryami, potwierdzonym został przez Papieża Benedykta XIV, mocą więc bulli dodany był mu jeszcze Biskup zakoiyiy, czterech dziekanów, i dwóch księży, którzy podług ustaw, wszyscy powinni byli pochodzić z rodu szlacheckiego.

Godłem zakonu jest złoty krzyż, ośmiokątny, jasno-niebiesko-ema-liowany, z biało obwiedzionym złotym brzegiem, tarczą środkową wypukłą, na której w obłoku na księżycu do góry końcami obróconym, stoi Najświętsza Marya Panna, a Jej głowę pięć gwiazd otacza. W czterech zaś rogach krzyża, są cztery jasnoniebieskie czworograny, z białe-mi.brzegami, a na nich złocone litery SL 2. <3. oznaczające: Yirgini Irnmaculatae Bavaria Immaculata. Na każdym końcu jest złoty guziczek, strona odwrotna jest czerwono-emdiowana , a w środku na okrągłej powierzchni przedstawiająca S. Jerzego. Na rogach zaś znajdują się niebieskie biało oprawne czworokąty z literami <J. Э. 'ił. Э. które oznaczają:

Justus uf p ilma florebit. Łańcuch orderu składa się z potrójnych części: pierwsza jest podługowatym złotym kwadratem, na którym są wystające iitery, które formują następne słowa: „In fide justifia et fortitudine,“ zewnętrzne zaś strony, zdobne z fotem i płomieniami, a inne dwie krótsze czerwonemi książęcemi mitrami. Druga część tego łańcucha, przedstawia biało-nicbieskie czworokąty z złotym bluszczem, trzecia nakoniec składa się z dwóch lwów naprzeciw siebie stojących, pomiędzy którymi jest słup z rajskiemi jabłkami.

Rycerze oprócz dni świąt zakonnych, noszą krzyż w białej oprawie, na szerokiej niebieskiej morowej wstążce. Kawalerowie zaś wyższych stopni, mają oprócz tego na lewej stronie piersi krzyż ośmiokątny jasnoniebieski z srebrną obwódką, którego okrągła powierzchnia przedstawia czerwony krzyżyk. Suknia Wielkiego Mistrza, jest z srebrno-litćj mate-

1    yi, barwy ognistej, podszyta zaś aksamitem. Płaszcz również z aksamitu jasno-niebieskiego koloru i bogato srebrem haftowany. Ubiór ozdobionych Wielkim krzyżem jest biały, płaszcz zaś jasno-niebieski, a wszystko srebrnemi haftami i takiemiż koronkami ozdobione jak Tab. XXIII fig.

2    przedstawia. Ubranie rycerzy jest takież same z tą tylko różnicą, że ich płaszcze nierównie są krótsze i mniej srebrem ozdobione. W początkach utworzenia tego zakonu, posiadał tenże trzy przeoraty i dwanaście komandoryi; obecnie zaś istnieje jeden tylko przeorat. Liczba rycerzy pierwotnie ograniczała się tylko do dw udziestu czterech, lecz teraz została zwiększoną. Wielkim Mistrzem tego zakonu, zawsze jest panujący w kraju a W. przeor musi pochodzić z książęcego rodu. Powyżej opisany order nie może być noszonym obok innego i kto pragnie go otrzymać, musi pochodzić z dawnej rycerskiej szlachty.

W roku IS27 order S. Jerzego otrzymał nowe statuta, podług których, aby go nabyć, należy być szlachcicem i katolikiem, wszyscy zaś kawalerowie są Wielkimi przeorami lub Wielkimi komandorami.

Zakon S. Jerzego z Alfama.

Ten założonym został r. 1201 w dyecezyi Tortoza a zatwierdzony przez Stolicę Apostolską w roku 1363, po kilkudziesięciu latach istnienia złączył się z zakonem Montesa r. 1309.

уЩ

ЩУё

rj

,*у

•.j

Si

■ï

ift

tsi

fil

ч:

чЩ .

у L

ж. ł 1

%

./ж

••.

"-Ч

Ж

J*

•щ щ Ш

Я’

W\

ш

. y. îy

f'A

il

•■m

-V j

ЧЧ

i-r

Wl

î!4

il

УЩ

fl

Ши

•vir lit 3.YFleck &C®

ïï|2

ТаЬЖ

Rjc m ZakonuS wiç tyci 3 m i Тоташ.

Eyceïi Zabnneÿ Ordera Üfczydîa, ' ü ; Mickîâ,

■

Zakon Skrzydła S. Michała.

Alfons I król Portugalii, jak twierdzą niektórzy, ustanowił ten zakon w roku łlt)7, według zaś mniemania Henriqucz i Marnique, początek jego jest w'r. [205. Przyjmowano tam tylko szlachtę, a nowo przyjęty obowiązany był przed Opatem Cystersów z Alkobaza, wykonać przysięgę, iż będzie w iernym Bogu, Papieżowi i Królowi. Powinnością w szystkich rycerzy, było: codziennie niektóre odmawiać pacierze, i wstępując do zakonu złożyć 50 sols, (*) a to na reparacyą kaplicy S. Michała przy kościele Alkobaza. Ryeerzofh wolno się było żenić. Orderowy ich znak, wyobrażał czerwone skrzydło, które na lewym boku białego płaszcza w promieniach zwykle mieli, a oprócz tego nosili takież same na wstążce przy kamizelce, jak wyobraża Tab. XXIV fig. L. Zakon ten trwał tylko lat kilka.

Zakon S. Jana I S. Tomasza.

Herman powiada: że miasto Ankona szczyci się być powodem do założenia rycerskiego zakonu pod nazwą S. Jana i S. Tomasza, jednakże Opat Goustiniani i Schónebek mówią: że pierwotnie powstał w Akrze czyli w Ptolomaidzie w Syryi, co zdaje się więcej podobućm doprawdy, albowiem Papieże Aleksander IV i Jan ХХП, którzy go potwierdzali, bulle swe posłali do Wielkiego Mistrza zakonu S. 'Tomasza w Akrze. Uok zaś jego założenia nie jest wiadomym. Gdy zakon ten w Syryi został nader osłabionym, połączył się wówczas z zakonem Maltańskim. Strój rycerzy tego zakonu, był białym, a na płaszczu mieli czerwony krzyż, w którego środku znajdowały się wizerunki S. Jana Chrzciciela i S. Tomasza jak przedstawia Tab. XXIV fig. 2.

so

Order Niedźwiedzia w Szwajcarii.

Około roku 1213. panujący Cesarz Fryderyk, wiedziony przychylnością ku Opatowi w St. Gallen ustanowił order, którego patronem był S. lirsius męczennik Tebańskiego legionu. Rycerze tego zakonu mieli nosić jako znak orderowy wyobrażenie niedźwiedzia na złotym łańcuchu, dębowym liściem przeplatanym. Gdy wszakże Szwajcarscy kronikarze nie wspominają o tern w swych dziełach, przeto wątpić należy o prawdzie tego podania.

Zakon Kawalerów Najświętszej Maryi Panny od Nagrody czyli de la mercy celem wykupowania niewolników.

Święty Piotr Nolascus, wzruszony litością nad tymi, których barbarzyńcy trzymali w niewoli, postanowił całą swą oddać majętność, celem ich wyzwolenia. Zasiągnąwszy przeto rady S. Rajmunda swego spowiednika, i oba uważając się być natchnionymi przez Boga, zamierzyli ustanowić rycerski zakon dla spełnienia tego Chrześcijańskiego dzieła. W tym celu г. 121S udali się do króla Aragonii, który obiecując czynną swą pomoc, skłonił najprzód Biskupa w Barcelonie, do udzielenia na to przedsięwzięcie pozwolenia. Że zaś już w roku 1192 istniało w Katalonii szlacheckie towarzystwo, pracujące nad wykupowaniem Chrześcijańskich niewolników, którego nadto członkowie usługiwali chorym w szpitalach i strzegli brzegów Śródziemnego morza przed napaścią Saracenów, a wstępując do zakonu, ślubowali z orężem w ręku, bronić wiary i opierać się napadom Maffaów, przeto w dniu S. Wawrzyńca, kiedy król z całym swym dworem i ławnikami miasta Barcelony udał się do katedralnego kościoła, w którym Biskup Berengard Mszą wielką odprawiał, wówczas S. Rajmund wszedłszy na ambonę ogłosił zgromadzonemu ludowi: ze Bóg Wszechmogący objawił swą wolę królowi, Nolasce i jemu, aby ustanowili zakon rycerski Najświętszej Maryi Panny od Nagrody, celem wykupowania niewolników. Następnie kró! przedstawił S. Rajmundowi

.#

*-?***».

v₍

k'%

4-

îs

~7

F""

Ps?,

.. I

⁴-i

I у\

i .....y

[ •■ ' ж4кД I ■Lr

iy

rmÆ

•%'

17

■î ₅

.У

i.

ï. .

йЩ»

1!

I II

if mir

fj

I?.

•T'

fi . WH& \i‘:; ï

Л ! I !

i)

fc-'l

:■!)

f;

r7

Â?

:: лк*ё. У'

TV-Lit 3.V.Tleclca:C?

«‘‘âg"    ^ ^•; •'

ТаШ

ПШШ ■ ШМШ K:Maiyi Тайлу oOaJrody.

¥■

Ą2.

Бусеп.

Xapïan.

<\

.

V '

.

'

SI

» obecnemu Biskupowi Piotra Nolasko jako założyciela zakonu, którego później przybrał w suknię zakonną, a następnie oblekł trzynastu z szlach. ty, którzy oprócz trzech zwyczajnych ślubów, obowiązywali się jeszcze przed założycielem, iż wrazie potrzeby własną swoję osobę oddadzą w zakład, aby tylko można było wyzwolić wziętych w niewolą.

Ubranie rycerzy składa się z świeckiej białej sukni, z takiegoż na wierzchu białego szkaplerza, na którym był umieszczony herb królewski lo jest: trzy złote słupy w czerwonćm polu, a nad tein krzyż srebrny. Rzeczony tu herb był godłem zakonu, lab. XXV fig. 1 przedstawia takiego rycerza. Ubiór zaś księży, również był białym, jako i szkaplerz z takimże herbem i kapturem, jak się daje widzieć na Tab. XXV fig. 2.

Po ustaleniu się tego zakonu, Król odstąpił część pawilonu swego pałacu i nazwał ją klasztorem przeznaczonym odtąd na mieszkanie księży i rycerzy, a dworska kaplica S. Eulalii służyła za kościół. Piotr ÎNolasko został obrany Wielkim komandorem, a duchowny przełożony tego klasztoru, otrzymał nazwę Wielkiego wikaryusza, zakonnicy zaś nazywali się kapłani królewscy.

Starano się pierwotnie, aby nie wy dalając się z murów klasztornych

wykupywać niewolników, lecz gdy założyciel Piotr JNolasko zwrócił uwagę: że celem wy konania swych ślubów należy udawać się w kraje niewiernych; postanowiono wówczas, iż przynajmniej jeden z grona zakonu powinien być wybranym do spełnienia tego uciążliwego dzieła, i taki miał się nazywać wybawicielem.

W skutku takiego postanowienia, pierwszy Nolasko, zostawszy wy-drugim towarzyszem, udał się najprzód do królestwa

branym wraz z

Walencyi, zajętego przez Saracenów, a później do królestwa Grenady, również zostającego w ręku niewiernych: i był tak szczęśliw ym, że 400 Chrześcijańskich jeńców uwolnił. Tak piękny początek zjednał temu zakonowi wielką chwałę. Tymczasem, pomimo tego, że go już ustnie Papież llonoryusz 111 zatwierdził, jednakże S. Rajmund wraz z trzema rycerzami udał się do Rzymu, a znalazłszy Grzegorza IX w Peruza, przed

stawił mu w r. 1229 rzeczonych wyżej rycerzy, poczćm zakon ten roku 1230 formalnie został potwierdzonym.

Wzorowe życie rycerzy i zakonników tego stowarzyszenia, a do lego częste przykłady wykupowauia niewolników, rozszerzyło jego chwałę po obcych krajach; co spowodowało, że znaczna liczba hiszpańskiej nie-Tom III.

mïeckiéj a nawet i węgierskiej szlachty, przyjęło udział w jego pracach i poświęceniach się. Okazała się ztąd potrzeba wybudowania nowego, obszerniejszego klasztoru; w Barcellonie; co wkrótce przywiedzionym było do skutku. W roku 1235 przepisaną była dla tego zakonu reguła S. Augustyna, a w r. 1237 zw ołano Generalną kapitułę, na której postanowiono więcej przyjmować zakonników aniżeli rycerzy, którzy odtąd mieszkając w klasztorze , również jak duchowni nosili kaptur. Z postępem czasu, liczba klasztorów znacznie się pomnożyła, a mianowicie wówczas, kiedy król z pomocą rycerzy tego zakonu, rozmaite prowincye odebrał Maurom.    -

W roku 124S S. Piotr Nolasko, złożył sw ą godność naczelnika zakonu: poczćm Generałem obrany został Wilhelm Bas, który nietylko dla siebie, ale i dla następców swoich otrzymał tytuł Baronów z Algar, a zarazem i głos w zgromadzeniu Stanów królestwa Walencyi. S. zaś Piotr Nolasko założyciel tego zakonu umarł w roku 1256.

Po upływie lat kilkudziesięciu, bo w>r. 1301 nastąpiło rozdwojenie w tym zakonie, albowiem po śmierci'Generała Piotra z Aymery, komandor z Barceliony, posłał listowne wezwanie do tych wszystkich., którzy usieli głos stanowczy, aby do tego miasta zgromadzili się', dla obrania nowego zwierzchnika zakonu, gdy tymczasem podobnież postąpił Generalny Wikary w Buch zwołując tamżć kapitułę. W skutek czego w Barcelonie obranym został Piotr du Furnay, w Bi eli zaś ogłoszono Arnolda Aymery. Ztąd powstały spory; wysłano gońców do Rzymu, lecz w cztery miesiące po wyborze nastąpiła śmierć Piotra du Furnay, położyła koniec tej niezgodzie, gdyż Arnodl Aymery powtórnie był obrany Generałem w Bareelloisie i przez przez Papieża został zatwierdzonym. Po krótkićm wszakże piastowaniu tej władzy umarł r. 130S.

Wspomnicni tutaj Generałowie du Furnay i Arnold Aymerv bvli świeckiemi osobami, gdy zaś następnie księża zakonu, wynieśli do tej godności Rajmunda Alberta, a rycerze obrali w Walencyi Arnolda Rossignol, wówczas Papież Klemens V u nieważni w sz^ wybór ostatniego, a • z mocy Stolicy Apostolskiej, mianując go Generalnym К om turem całego zakonu, z dożywotnią jemu tylko jednemu służącą władzą, zawyrokował, iż po śmierci jego kapłan tylko tego zakonu, mógł piastować godność Generała. Rajmund, więc Albert otrzymał władzę duchowną i po ŚKierci Arnolda był obrany Generałem. Wówczas ścieśniono władzę гусе-

ч-

fç

Я ёЖ

£з

//

NS¹

-8)

;[»■'

,0-

fc{

тл-КьЗХКеск&С*

ми

1(шкМоБм{о1тш1ш Cky-stum^o I jöaiiej oipktr 5-1)отшк.    '

ZabmjkiicicMiifiiuKTzyid J eztcsa CJoystiLsa.

♦

V-

- .

Ь'о, >

чл ' / ■'Л à

-

»

rzy; a nadto zalecono wieczne milczenie, poczćm wszyscy wstąpili do zakonu Montées i taką koleją rycerskie zgromadzenie Najświętszej Maryi Panny od Nagrody zamieniło się w zakon duchowny. Zakon o którym tutaj mówiliśmy miał trzy prowincje w Hiszpanii, jednę we Francji a ośm vf Ameryce.

fŁ on Rycerstwa Chrystusowego następnie od pokuty IS. Dominika zwany.

Ojciec Rajmund zKapui, dwudziesty Generał Kaznodziejskiego za-kr'"” tak mówi: „S. Dominik, przez szczególniejszą gorliwość o Boską ałę, pragnąc utrzymać Prawowiernych kościołowi i dobra mu zwrócić, które temuż przez kacerzy wydartemi zostały, zebrał w tym celu kilku

ry cerza.

kon ten został zwiniętym czyli raczej zamienionym w zakon trzeci, którego członkowie roku 1234 przy kanonizacji swego założyciela, nazwę Braci i Sióstr, od pokuty S. Dominika otrzymali. Rycerski ten zakon powstał w pierwszej połowie XIII wieku.

pobożnych laików, a będąc przekonanym o ich cnocie i odwadze, ustanowił z nich rycerstwo, którego najpierwszćm staraniem być miało przywrócenie*do pierwotnej wiary wydartych Prawowiernemu kościołowi synów, bronienia ich życia i wytępiania kacerstwa. Zapisującym się do tego rycerstwa, zalecił przysięgać: iż wszystkich sił dołożą dla otrzymania zamierzonego celu; ażeby zaś żony nie wstrzymywały swych mężów od dobrej ich chęci poświęcania się, przepisał więc i dla tych przysięgę: że nie będą przeszkadzały, lecz owszem wszelkich dołożą starań, celem wspierania ich usiłowań. Następnie dał temu zakonowi nazwę „Rycerstwa Chrystusowego.“ Krój sukni nie był przepisanym dla tych rycerzy, wszystkich jednakże powinny były być czarne lub białe a nawet krzyż z lilii rozdwojony czarno-biały. Tab. XXVI. fig. 1 wyobraża takiego. Gdy zaś kacerze zostali wytępieni we Włoszech, wówczas ża

Zakon krzyża Jezusa Chrystusa, S. Dominika i 8. Piotra męczennika.

Zakon ten zdaje się być jednym i tym samym ca i zakon rycerstwa Chrystusowego, z tą tylko różnicą: że jego rycerzy, w niektórych miejscach inaczej zwano i w miejsce zwykłego godła zakonu noszono złoty łańcuch z krzyżem jak przedstawia Tab. Ш1 lig* 2.

O mniemanych Kawalerach wiary Jezusa Chry stusa i krzyża 8. Piotra męczennika.

Podług dzieła 0, Jana Maryi Cannpano, stowarzyszenia te miały istnieć w dyeeezyaeh Medyolańskićj, Ivrea i Vercelli pod nazwą kawalerów Wiary. Wspomniony na wstępie pisarz, przywodzi jeszcze ustawy tych przypuszczalnych zgromadzeń, wraz z przywilejami i odpustem tymże nadanym. Chcąc dociec prawdy, O. Helyot pisał do Medyolauu, i otrzymał odpowiedź, iż wspomnieni kawalerowie byli tylko stogami Inkwizycji. z których każdy, jeżeli kogo uwięził, otrzymał krzyż ośmiokątny czarny z białym * nabywał praw» do noszenia go na piersiach.

Zakon Kawalerów Najświętszej mary i Panny Różańcowej.

Podług Goustiniardegó i Het monta, Fryderyk Arcy-bisktip Toledo, zaraz po śmierci S. Dominika, miał ustanowić ten zakon, celem położenia końca napadom M imów na Hiszpanią, i spiesznego oczyszczenia Arcy-biskupstw a z pobytu niewiernych. Godłem tego zakonu, jak twiet dzą wspomnieni pisarze: był krzyż z lilii w połowie czarny, a w połowie biały, w środku którego znajdowało się wyobrażenie Najświętszej Maryi Panny, trzymającej dzieciątko Jezus na lewej ręce a w prawej różaniec

mm

-u,

Sÿ*:

I, J

% -s-

Pi

yî

VS

■w

%.

4|

k?Æ

-i

.i

_,i

£i ûsl

ol

e.

«ч

Л]

c.

ra

-r

жру?

^■v

щщ

4|

fi

;/

hl

ЩёШ

»..•j

«А

Yftirra’iiktK

4a»3feaä3

й??Г

Tip.

ШШ

lycerz Kawalersko Krżpackrejo ZakonzCzeiwą&TOdą.

Буш Zatamd&jlâryi ГащНошж]

*

О

V

ec -

.

V-

■

i

ss

jak daje się widzieć m Tab. XXVII lig. 1. Utrzymują jeszcze, że ziło-jftyciel tego zakonu, nadał rycerzom regułę stowarzyszenia S. Dominika, że zaś temu przepisaną była reguła S. Augustyna, przeto i kawalerowie Najświętszej Maryi Panny Różańcowej, takową musieli zachowywać ; a jak niektórzy twierdzą wcale nie istnieli.

Order Kwiatu Janowcowego.

Twierdzą niektórzy, że order pod tą nazwą był ustanowiony celem Wynagradzania obrońców Wiary, około r. 1234 przez S. Ludwika króla Francuzkięgo. Kawalerowie byli zobowiązani nosić łańcuch składający się: z kwiatów' Janowcowych, z kwadratowych spłaszczonych kamyków i z lilii biało-emaliowanych, na którym był zawieszony krzyż z lilii z napisem : Exaltat humiles. Wkrótce jednakże ozdoba ta zdaje się że ustała istnieć.

Zakon Kawalerów Najświętszej Maryi Panny ZwycięzkieJ.

Ustawy tego stowarzyszenia, znalezionemi były w bibliotece kardynała Ottoboni, pomimo to wszakże zdaje się iż nigdy nie istniał, alboJ też nie był zatwierdzonym, lub nakoniec po utworzeniu się, zaraz upadł i więcej nie powstał.

Kawalersko-Krzyźacki Zakon z Czer- • woną gwiazdą.

Z pewnością nic powiedzieć nie można o początkach tego zakonu, gd\ż najdawniejsze jego akta zgorzały. Ogólne wszakże mniemanie utrzymuje: że miał być założonym w Jerozolimie, przez kilku nieznanych z imion i nazwisk kawalerów żyjących około roku 1130 celem

przyjmowania biednych pielgrzymów, opatrywania chorych a w razie potrzeby i walczenia przeciwko niewiernym. Że zaś członkowie tego stowarzyszenia , mieli krzyż na swych sukniach, przeto zgromadzenie to nazwano zakonem Krzyżowym. Gdy zaś Saraceni Zajęli Palestynę a z nią i Jerozolimę zdobyli, wspomnieni tu rycerze, mieli wraz z wielu innymi schronie się do Europy i najprzód osiąść w Aquitanii, gdzie wybudowali szpital. Gdy zaś otrzymali wiadomość, że Czesi odznaczali się ustanowieniem różnych pobożnych zakonów, a dwór jak również znakomitsi panowie, najchwalebniejsze tego dawali przykłady, zamierzyli udać się do tego kraju, gdzie już w roku 1217 a podług innych pisarzy w 1220 r. niektórzy przez kawalerów Niemieckiego zakonu gościnnie przyjęci, osiedli we wsi Hlaupietin.

Jest pewućm że ci rycerze, r. 1231 byli już w.Czechach i mieszkali we wsi Porschycz, która dziś stanowi część nowego miasta Pragi, gdzie im panująca królowa Konstancy» wdowa po Przemysławie Ottoka-rze I, nabywszy od zakonu Niemieckich kawalerów kościół S. Piotra, prawem darowanćm nadała. Przy tym to kościele rycerze ci wybudowali szpital, w którym z tak wielką gorliwością doglądali chorych, że zwrócili uwagę księżniczki Agnieszki córki królowej Konstancji a siostry króla Wacława IV, która przez wdzięczność, kazała im wystawić wspaniały szpital w starem mieście Pr agi w pobliżu mostu na rzece Mołdawie przy kościele S. Franciszka Serafickiego, gdzie w sąsiedztwie by ł zbudowany klasztor Klarysek, albo jak je inaczej zowiemy, Damianitek. Kzeczony tu szpital, jak świadczy list króla Wacława IV pod dniem 21 Marca 1234 r. pisany, przyjętym był przez tegoż pod opiekę a przez brewe Papieża Grzegorza IX w miesiącu Październiku tegoż roku do Biskupa Pragi przesłanem zatwierdzony, wraz z nadaniem darowizny margrabiego Przemysława z Marchii i dóbr Racksyc, a adresowanych do Mistrza i braci szpitala S. Franciszka Serafickiego w Pradze, co wszystko jest jasnym dowodem istnienia tego zakonu w Czechach.

W roku 1235 owdowiała królowa Konstancja zakupiła od kawalerów Niemieckiego zakonu dobra Hlaupietin, jak również.Porschycz, Łfumanec, Nidoschycz i Rybnik i takowe podarowała będącym w mowie krzyżowcom wraz z kościołem S. Szczepana na Rybniku, dziś przezwa-. nym Nowem miastem Pragi. Członkowie tego zakonu, musieli już wówczas nosić gwiazdę obok krzyża jako godło zakonu, gdyż w pismach

<owćj epoki nazywano ich nosicielom’ gwiazdy. Gdy zaś w roku 1237 pobożna księżniczka ■ Agnieszka wstąpiwszy do zakonu Klarysek została к sienią zgromadzenia S. Franciszka Serafickiego, zaraz oddała pod zarząd Papieża szpital krzyżowców przy moście zbudowany, a tymże darowała klasztor zakonnic, istniejący przy jej szpitalu, który te ostatnie aż dotąd były zobowiązanemi utrzymywać; dla klarysek zaś czyli Damiani-tek, kazała zbudować inny klasztor wraz ze szpitalem dla chorych płci żeńskiej pierw otnie znany pod wezwaniem S. Franciszka, w późniejszym zaś czasie klasztorem S. Agnieszki nazwany.

Zakon krzyżaków dotąd był pozwolonym przez Papieża, lecz nieprawnie miał nazwę Kawalerskiego Szpitalnego zakonu, gdyż Papież zatwierdził ustanowienie jednego tylko szpitala i liczne darowizny dlatego zakonu uczynione, nie potwierdziwszy wcale samego zakonu, którego członkowie podług własnych przepisów żyli, tak jak było w wielu innych rycerskich zakonach, nim te otrzymały zatw ierdzenie Św iętej Stolicy Apostolskiej; niektórzy zaś utrzymują: że zakon o którym mówimy był mniej więcej gałęzią Niemieckich zakonnych kawalerów' w Czechach. Lecz w roku 1238 kawalerowie tego stowarzyszenia na mocy bulli Papieża Grzegorza IX otrzymali zatwierdzenie swego zakonu pod regułą S. Augustyna; przepisano dla nich ustawy, powiększaj części do dnia dzisiejszego zachowywane, a Albert von Szternberg, który poprzednio, a jak się zdaje jeszcze w Jerozolimie naczelnikiem tego zakonu został uznany przez Stolicę Apostolską pierwszym jego Mistrzem i Generałem, Nie można tylko dowiedzieć się zkąd istnieją księża pomiędzy członkami tego zakonu, który, jak twierdzi wielu pisarzy, że Papież chciał uważać za kanoniczny i mniemał iż dla tego nie może być policzonym do rzędu rycerskich zakonów. Lecz O. Pubitschka w' V Tomie Chronologicznej historyi królestwa Czeskiego powiada: „Ten tylko zakon nazywa się Kanonicznym, który podług pewnej przepisanej reguły żyje, a ztąd wypada, iż zakonowi krzyżowców, niemożna zaprzeczyć.nazwy rycerskiego; bo czyż członkowie jego nie mają bliskiego podobieństwa z kawalerami zakonu Sto-Jańskiego i innych i czyż nie tworzą zgromadzenia, po większej części z laików, z najznakomitszych szlacheckich domów po, chodzących. Królowie nasi (powiada tenże sam pisarz) Hzymsey Papieże-dali mu w.pismach przydomek zakonu kawalerskiego; obecnie więc czyż

by nic była z naszej strony za daleko posunięta wątpliwość, podobnym świadectwom zaprzeczać.“

Podobnież w roku 1238 Papież przyjął ten zakon pod opiekę świętej swojej Apostolskiej stolicy, mocą bulli z dnia 7 Kwietnia wydanej zostawiwszy wszelkie prawa na rzecz szpitala S. Franciszka Serafickiego w Pradze Wielkiemu Mistrzowi. Podług obowiązujących ustaw Wielki Mistrz zakonu powinien słuchać spowiedzi braci, wrazie zaś jeśliby tę godność piastował laik, obowiązku tego dopełnić musi przeor alboli też ksiądz, którego Wielki Mistrz do tego upoważni. Dozwolonćm było członkom zakonu i nadal obierać laików Mistrzami.

W kilka lat po zatwierdzeniu tego zakonu, założyła Anna siostra zmarłej Agnieszki, a wdowa po Henryku 11 księciu Wrocławskim, szpital pod wezwaniem S. Mateusza w Wrocławiu, i oddala go w posiadanie krzyżowców, których Wielki Mistrz Albert von Sternberg braci i siostry w nim umieścił, a tych obowiązkiem było usługiwać chorym, nosić suknię zakonną i żyć podług przepisów, o ezćm znajdujemy wzmiankę w piśmie szpitalnego Mistrza z Wrocławia pod rokiem 1257.

Ztąd wnosić by należało, że kiedyś istniały i szpitalniczki tego zakonu; gdy wszakże oprócz przywiedzionej tu wiadomości listowej, żadnych o tein śladów znaleźć nie można, mniemać przeto potrzeba; iż temi siostrami, mogły być Klaryski czyli Damiauitki, albowiem pomiędzy dawnemi obrazami zakonnego domu w Pradze, jeden przedstawia krzyżowca podającego rękę Klarysce.

Ponieważ w bulli Papieża Grzegorza IX zatwierdzającej ten zakon, żadnej niebyło wzmianki o godle zakonu, dla tego Papież Innocenty IV powtórnie go zatwierdzając, rozkazał w roku 1252 Pragskiemu Biskupowi Mikołajowi, aby Imieniem Jego świątobliwości udzielił członkom tegoż zakonu krzyż czerwony ośmio-koiiczasty z sześcio-promienistą gwiazdą podobnegoż koloru.

Pontanus twierdzi: że wiele bogatych osób wstąpiło do tego zakonu, wraz łącząc i dobra swoje z jego dobrami, przez co zakon stał się potężnym i bogatym, i w XIII już wieku posiadał znaczną liczbę domów, szpitali, komandoryi i probostw w Czechach, Moraw ii i Szlązku, wraz z dobrami i innemi posiadłościami, a następnie rozszerzył się w Austryi i Polsce, o ezćm nigdzie śladów znaleźć nie można. Dom zakonu S. Frań-

ciszka w Pradze był od początku głównym jego domem, a zarazem siedzibą Generała Wielkiego Mistrza i jest nim jeszcze dotychczas.

W roku 1257 Biskup Mikołaj z Pragi, na mocy jednego z dawnych dowodów z dnia 13 Lutego, przyznał zakonowi prawo probostwa, nad kościołami znajdującymi się w jego dyecezyi, to jest: nad kościołem S. Franciszka przy moście S. Walentego przy murach Pragi, S. Piotra w Porschyc, S, Szczepana w Rybnikach, obecnie w nowérn mieście Pragi, wElbogen, Wbrną, Rewenitz, Hłaupietin, Mironitz, Sliwna, Tys, Myza, Brüx, Leitmeritz, Duba, i t, p.

Ubiór członków tego zakonu najprzód był takim, jak się daje widzieć na Tab. XXVII fig. 2, to jest: czerwona suknia niebiesko podszyta, na niej płaszcz czarny, a na tym krzyż zakonu wraz z gwiazdą; oprócz tego kawalerowie rycerze, nosili szpady i inną broń, o czćm ustawy z roku 12S2 wspominają.

W roku 13S0 obecny na zakonnej kapitule w Pradze, Kardynał Pełeus, pozwolił trzydziestu laikom wysokiego urodzenia nosić kaptury i kornety, które powinny były być koloru, w' jairim nosiciele krzyża w Jerozolimie używali płaszczów, a oprócz tego dozwolił używać szpad i innej broni. Znaleziony pewien dowód z r. 1490 przekonywa: że Mateusz, ówczesny Wielki Mistrz, był laikiem lecz później został księdzem.

Za czasów herezyi Hussyta, zakon ten poniósł znakomite straty.

Około r. 1557 generalnym Wielkim Mistrzem został Antoni z Muglitz Biskup Wiedeński i w dniu 12 Stycznia 1562 roku otrzymał tenże od Cesarza Ferdynanda, po śmierci Konrada z Westfalii przez 140 lat niezajęte Pragskie Arcy-biskupstwo. Następca jego Marcin Modek z Miig-licz, z tegoż zakonu był podobnież Wielkim generalnym Mistrzem, oraz i Arcy-biskupem. Po nim został Berka, baron Duby i Lippy Pragskim Biskupem i tego rów nież zakon obrał generalnym Wielkim Mistrzem, chociaż nie był jego członkiem, a ten nietylko dla siebie, ale i dla wszystkich swoich następców Arcy-biskupów wyjednał tytuł: Książąt Udzielnych. Taką koleją do 1622 roku Arcy-biskupi Pragscy byli zarazem i generalnymi Wielkimi Mistrzami zakonu kawalerów krzyżowych. Lecz po śmierci Lochcliusa, Arcy biskupa i Wielkiego Mistrza, w skutek prośby przeora zakonu, Cesarz Ferdynand II, r. 1623 zatwierdził wszystkie poprzednie uwalniające i upoważniające listy dawnych królów, i pozwolił, aby członkowie zakonu z grona swojego zawsze obierali dla siebie Tom III.

Wielkiego Mistrza; skutkiem czego w roku 1694 wyniesiony do tej godności Ignacy Pospischil z Polna, odnowił, rozszerzył i upiększył kościół S. Franciszka Serafickiego w starem mieście Pradze.

Gdy generalny Wielki Mistrz zakonu obejmuje władzę i wykonywa śluby, wkłada wówczas suknię czerwoną, gronostajami podszytą z czarnym wielkim płaszczem, białą jedwabną szarfą i mieczem, którego rękojeść jest w kształcie krzyża. Następnie ma biały jedwabny złotem ozdobiony kapelusz, na szyi zaś zawieszony podwójny złoty łańcuch, na którym jest krzyż złoty ośmio-kończasty rubinami wysadzony, oraz z sze-ścio-promienistą gwiazdą jak przedstawia Tab. XXVШ fig. 1. Zwyczajny zaś strój jego, jest sutanna jak i innych księży tego zakonu, lecz bez krzyża i czarnego płaszcza, który długością swoją od innych się odróżnia i jest ozdobiony czerwonym krzyżem i gwiazdą, opasanemi do koła złotym podwójnym wyżej opisanym łańcuchem. Ubiór komandorów i proboszczów' zupełnie jest takimże samym, z tą tylko różnicą: iż tych ostatnich płaszcze, są nieco krótsze, a złoty znak zakonu, czerwono emaliowany, który przez pierwszych na pojedynczym złotym łańcuchu, przez drugich zaś na fioletowej wstędze noszonym jest na piersiach. — Wszyscy zaś inni księża tego zakonu noszą na piersiach na lewej stronie sukni jedwabiem wyszyty krzyż czerwony wraz z gwiazdą, a niegdyś używali takichże i na wielkich płaszczach. Tab. XX\iH fig. 2 przedstawia księdza zakonu krzyżackiego w galowej sukni.

Obecnie ten zakon składa się tylko z księży i nowicjuszów, czyli kandydatów i istnieje jeszcze w Cesarstwie Austryackićm; w Wiedniu, w Pradze Czeskiej, gdzie ich zamieszkuje przeszło S0 osób, i w IJdeti w Hollandyi. Herbem zakonu jest krzyż czerw ony w raz z gw iazdą w czar-nćm polu; a nad tarczą znajduje się biały kapelusz, złotem ozdobiony wraz z infułą i pastorałem.

Kawalerowie S. Kucha de §a\ia w Rzymie i §. Rucha z Montpelier równie

Niehieshimi Kawalerami zwani.

O początku zakonu S. Ducha i jego duchow nych członkach, w spomnieliśmy wy żej pod artykułem regularni kanonicy, albo Szpitalni kuwierowic S.

^=&é

wi

/m

rm

im

tr

Шт

rm

Ki

fi

Ш⁴

iii

••

vj

/'/Л

IÆ

$т

wXiüTFMtlï? '"ва*аи=й

Mt

• шижшшюшш

z Штщ Gtoity.

JoncrakyYiclfóffistrz

Kapłan Zafconny

*

а

*-

i

Г

h'

ß/

4

в

»

г.

Ж,

-V

Kil

: Я]

II

\.ji

jtftÀ

p 45»

ii

■j;

if

-«Я

Шг -А

I Ц:

:к>

■■■л

^Щд|ДШЙ&Я||м

■yrljit.lY Flecie ft Сч

ШиШЁЗЭЕ

•»•    -dltP—Шёёш

lycen Trzenaj dos tojniejiszei làiyiKamy

SJ1 .

Kawaler Orderu Serafinów wSzwecyi.

'

\

M-

o' •

iù-*

*

Order Okrętu.

Üstanowicielem tćj ozdoby, jak twierdza niektórzy, był S. Ludwik Król franeuzki, lecz zdaje się to być mylnćm , gdyż Joinville który tenczas, to jest: w r. 1269 był przy boku Króla, nie wspomina o tym orderze.

na-

Pomimo to wszakże nadmieniamy jak inni pisarze o nim mówią. Kawalerowie tego orderu mieli nosić łańcuch, na którym srebrne, podwójne ukośne półksiężyce wisiały, pomiędzy niemi zaś owal na którym znajdował się złoty okręt.

Rycerski Order Serafinów w Szwecyi.

Podług Alofa Dalin, w r. 1282 ustanowił ten order, Król Magnus Ladulus, i najprzód kawalerem jego mianował trzy letniego swego syna Birgera a to z okoliczności położenia węgielnego kamienia pod budowę klasztoru S. Klary w bliskości Sztokholmu. Królewicz otrzymawszy wstęgę tego orderu, ozdobił podobnąż księcia Brunświekiego Gottyngen, który następnie zaraz czterdziestu szwedzkich i obcych panów mianował kawalerami. Zwyczaj ten odtąd ściśle był zachowywanym przez synów Magnusa, a szczególnie przez jego wnuka Magnusa Erykson.

W dniach uroczystych tego orderu, przywdziewana suknia powinna być biała, obszyta czarnemi koronkami, płaszcz zaś i kapelusz

czarne

a ten ostatni ozdobiony jest jeszcze trzema białemi i jednym czarnćm piórem , jak daje się widzieć na Tab. XXXI fig. 2.

Pierwotnie kawalerowie tego orderu, przysięgali Bogu i Najśuięt-széj Maryi Pannie, oraz SS. Erykowi i Kanutowi, że dla obrony Chrześcijańskiej wiary, kościoła i sług jego, poświęcą majątek i krew przeleją, że będą opierać się niesprawiedliwości, starać się o pokój, a nadto że będą obroną Judzi biednych, tudzież wdów, panien i sierot, oraz że nigdy nie przestaną być wiernymi królow i i narodow i. Lecz kiedy reforma Lutra została do kraju wprowadzoną, rota tćj przysięgi ulegała zmianom.

Fryderyk I, wznowił ten order, roku 174S który jest złotym krzyżem biało emaliowanym ośmio-kątnym, w jego czterech rogach znajdują się figury Serafinów a w środku niebiesko-em iliowany medal z złotem [mienieni Jezus; dalej zaś są umieszczone trzy królewskie korony, trzy czarne i tyleż biało-emaliowanych gwoździ. Łańcuch tego orderu składa się z złotych Serafinów i emaliowanych patryarchalnych krzyżów. Oprócz tego kawalerowie noszą na lewej stronie piersi i na płaszczu, ośmio-promienną srebrną gwiazdę, w środku której jest umieszczone w nie-bieskiém polu linie Jezus, także z trzema koronami i trzema gwoździami. Opisany tu order, nosi się zwykle na niebieskiej morowej wstędze, przez prawe ramię przepasującej piersi. Uroczyste święto tego orderu obchodzonym jest dnia 2S Kwietnia w Ritterhohnskim kościele w Sztokholmie.

Kawalerski Łazienny Order w Anglii.

Niektórzy pisarze utrzymują: że order ten powstał jeszcze za czasów⁷ Anglo-saxonów i że w IX wieku Edelston od poprzednika swego Alfreda otrzymał go. Pomimo to wszakże przed XII wiekiem żadne stowarzyszenia tego rodzaju nie istniały, podobniejszém więc jest do prawdy mniemanie tych którzy powiadają, że Edward I, ustanowił w r. 1306 w czasie wyprawy przeciwko Szkotom.

Henryk IV król Angielski, stałe przepisał ustawy dla tego orderu i jak wielu uczonych mniema, pierwszy mu nadał nazwę Łaziennego, kiedy przed koronacyą po wyjściu z kąpieli, mianował czterdziestu sześciu kawalerów i piersi ich nim ozdobił. Następnie Henryk VI w czwartym roku życia wyniesiony do godności kawalera tego orderu przez wuja swego Jana książecia Berfort, również po koronacyi swojej, trzydziestu dwóch mianował kawalerami tej ozdoby. Odtąd uroczyście zostało przyjętćm i w zwyczaj w prowadzonćm, że Angielscy królowie tak przed swoją koronacyą jako i koronacyą żon swoich, jak również w czasie urodzin, zaślubin lub chrzcin'następców' tronu, a nawet przed rozpoczęciem wojny i w czasie świąt uroczystych, zwykle rozdają tę ozdobę. Ostatnich kawalerów orderu Łaziennego z tych wypadków pasowano za panowania Karola II. w'roku 1(361.

W burzliwych czasach panowania Jakóba II, Wilhelma III i królowej Anny, order ten był w zaniedbaniu, dopiero Jerzy f, w r. 1725 » jedenastym swego panowania, w dniach 16 i 20 Maja rozkazał ogłosić jego statuta. Wnuk zaś tego monarchy księże Cumberland, w czwartym roku swego życia pierwszy był mianowany kawalerem, po nim księże Montgue Wielkim przeorem, a ówczesny dziekan z Westmünster stałym dziekanem tego orderu. Reszta kawalerów składała się z liczby trzydzieści pięć osób, z których przy każdej było trzech szlachetnych giermków. Inni zaś urzędnicy i oficyaliści tego orderu mieli nazwy: herold, genealogista, kontroler, sekretarz, mistrz obrzędu i posłaniec.

Kaplica króla Henryka У Ił w Westmünster, była kaplicą orderu, w której nad krzesłami kawalerów w chórze były pozawieszane ich portrety, z właściwym każdego herbem, tytułem i nazwiskiem. W statutach które z dwudziestu składają się artykułów, znajduje się wyobrażenie wielkiej pieczęci orderu, na której przedstawią się król siedzący konno z ja-sno-niebieską tarczą, a na niej trzy korony (herb który sławnemu Arturowi przypisują.) Do kola zaś pieczęci umieszczony napis: Sigi/lum honorai issitni militaria de lSalneo. Zwierzchnikami tego orderu zawsze są królowie Angielscy, którym służy prawo robienia zmian, jakie się im podobają. Otóż w skutek królewskiej woli, zgromadzenie kawalerów, pomiędzy którymi jest Wielki przeor, powinno składać się tylko z trzydziestu pięciu osób. Jeżeli zaś z tej liczby kto ubędzie, zaraz ma być zapełnioną wyborem nowego kawalera.

Podług statutów, kawalerami tego orderu mogli być tylko ludzie pochodzący z krwi szlacheckiej, którzy z pradziadów mieli herb i tarczę* którzy byli nienagannych obyczajów, a szczególnie którzy nigdy nie zmazali się kaeerstwem, zdradą ojczyzny, lub też którzy nie byli obwinieni o ucieczkę z placu boju. O którekolwiek z tych przestępstw był obwiniony kawaler, zaraz herb zawieszony nad jego krzesłem w kaplicy zdejmowano, a posiadacz orderu był ogłaszanym jako człowiek pozbawiony czci i honoru. Dalsze artykuły statutów tego orderu, przepisują mające się zachowywać ceremonie w czasie przyjęcia kawalera, a mianowicie golenie, strzyżenie, później kąpiel, następnie wprowadzenie z processyą do kaplicy i nadanie mu tam krzesła.

Nowo mianowany kawalerem tego orderu, przysięgał uwielbiać przede wszystkićm Boga, pozostać w wierze Jezusa Chrystusa, miłować króla i swych zwierzchników, oraz tak ich jako i wszystkich sprawicdli-

Cs2

Tom HI.    1

DS

wyeh bronie, o ile mu możność pozwoli, a panny, wdowy i sieroty zasłaniać przed napaścią drugich, aby żadnego ucisku nie cierpiały.

Ubiór tych kawalerów, w czasie orderowego święta, powinien być czerwona, białćm podbita zwierzchnia suknia, i pasem białym ściśnięta, do tego płaszcz czerwony, z białym sznurem, którym jest uwiązana para białych rękawiczek i którego końce są ozdobione srebrnemi lub zło. temi kutasami. Spodnie i pończochy są czerwone, kapelusz zaś biały z piórami. Ozdoba tego orderu, składa się z tarczy owalnej niebiesko-emalio-wanćj z obwodem złotym, na której są trzy korony złote jako godło trzech połączonych królestw, pomiędzy któremi znajduje się róża i oset, z godłem tćj ozdoby na tle różowćm złotemi literami wypisane: Tria jun-г.ta in uno. Ozdoba ta nosi się przez kawalerów. W. krzyża na łańcuchu witym z brodziurów złotych, spojonych liściami ostu wraz z kwiatem Onego, jak również z kwiatem róży; jakowy zawiesza się na szyi tak; aby wszystkie ogniwa łącząca korona była na przodzie. Do tego noszą kawalerowie gwiazdę na boku składającą się z krzyża w promieniach, w środku której Па tarczy okrągłej są trzy korony, z godłem orderu w czerwonym obw odzie, otoczonym wieńcem laurowym jak przedstawia Tab. XXXII fig. 1.

Zakon z Montesa.

Jakób król Aragenii i Walcneyi, był założycielem tego zakonu, w r. 1310. Otrzymawszy zaś od Papieża pozwolenie oddania temu zakonowi dóbr pozostałych w Aragonii iWalencyi po Tcmplaryuszach, nietylko że je przekazał na własność, lecz nadto odstąpił twierdzę Montesa w królestwie Waicncyi, od której imienia jako głów nej siedziby zakon ten otrzymał nazwę. Ażeby zaś posiadłości zakonu, bardziej były zbliżone do jego siedziby, król dobra Teinplaryuszów odstąpił Swięto-Jańskim kawalerom, a ci wzamian zrzekli się praw do swoich przyleglejszych zakonnikom Monterzyjskim. —

Następnie dziesięciu kawalerów z Kalatrawy, przywdziało najprzód suknie zakonu Montesa, a dwóch z tych liczby, to jest: Alvarez de Luzia, i Mendoza, statuta dla tegoż przepisali, co spowodowało, ze zakon Montesa w niejakim względzie podobny m był do zakonu z Kalatrawa i jemu podległym, cho iaż miał swego własnego Wielkiego Mistrza, dopókąd Filip И, nie wyjednał u Papieża dla siebie i swoieh następców stałego

.о-

'■

л*

Г..,

Тта

«у

й'Л

II

ii

;рЯ||

та

VjfeJ

,ТЖ *1

г*

/À жМ I

V⁵

sS

ki

та

U3

;fâ

/\

Jl

ii

,l 'ш£\    »

I-Ж

—,

та

р&зй««»йавв

, |KR ' • - ■

. ’. ;.:тата

• -tîfcfSiiW&sr; -и^^&«^^йв||И^вэв«е0»©*№в^^    -:

■wiitatheckâc G⁰

-4'&«ôSM3^S^iBÏCîËfc®9iW^

иинур*

та.тп

Tal ШИ

КалгаЪг Łazienne Jo OroLem

WÀJUpl

Нус ем z Montez а.

.....>*

V«

Г

У'/.

J?

■

»

N***«*

>*■

&

■ л

■X

А

: i

'*

!•':’ .S ■’ ß

,,А-

«

/

#■

д

,

■

*

юз

Noszono go na szyi, n* białej wstędze z czerwonemi brzegami. Nakoniec w roku 1713 tenże sam król panujący stosując ten order do innych Europejskich orderów, odmienił go nieco, postanawiając nosić na wstędze niebieskiej morowej z lewego ramienia przepasującej piersi, krzyż złoty ozdobiony brylantami, a na nim z jednej strony, Orzeł Bia. ły, z drugiej zaś litery jak porzednio A. R. toż samo co i w pierwotnych oznaczające. Tab. XXXIV fig. 2.

Gwiazda zaś tego orderu, przeznaczona do noszenia na lewej stronie piersi , zapełnioną była w czterech rogach brylantami z napisem po wszystkich stronach: Pro fule, Rege et lege, Tab. XXXIV lig. 3. Nadmienić tutaj wypada, że napis gwiazdy noszonej przez króla był odmiennym, albowiem w miejsce wyrazu lege, kładziono wyraz grege. Po wstąpieniu na tron Polski Stanisława Augusta, order Orła Białego znowu uległ zmianie, gdy ten monarcha usunąwszy z krzyża gwiazdy i brylanty, cyfrę wskrzesiciela, zamienił na cyfrę Imienia Maryi.

W takim to kształcie rzeczony tu order, bez żadnej nadal zmiany, został pod panowaniem Fryderyka Augusta księcia Warszawskiego, a później po wskrzeszeniu Królestwa i pod panowaniem Cesarza i Króla Aleksandra i. Nakoniec Miłościwie nam Panujący dzisiaj Cesarz i Król MIKOŁAJ 1, objąwszy prawem spadkobierstwa po swym bracie trony Rossyjski i Polski, rzeczony tu order Orła Białego, i mocą Cesarskiego swego dekretu, z dnia ^ Listopada 1S31 roku wcieliwszy do orderów cesarstwa i oznaczywszy mu z porządku starszeństwa miejsce, po orderze S. Aleksandra Newskiego, zamienił dotychczasowy kształt jego, i odtąd order Orła białego, stanowiąc jednę tylko klassę, noszonym jest na ciemno-uiebieskićj morowej wstędze przepasującej piersi z lewego ranienia. Przedstawia zaś orła czarnego o dwu głowach z koroną ; głowy te są złote szyje przeplecione, a skrzydła i ogon obwiedzione złotem; na piersiach krzyż czerwony emaliowany, położony na złotej gwiaździe z potrójną wązką obwódką, średnią srebrną a skraj ne mi złotemi. Na wystających zaś końcach krzyża, umieszczone są złote kółka, a między niemi w środku małe pół-kola. Na krzyżu niesionym przez dwójgłowego czarnego orł , znajduje się Orzeł Biały, z koroną złotą' na głowie Tab. XXXIV fig. 4. Odwrotna strona tej ozdoby przedstawia krzyż podłóżny z cyfrą Imienia Maryi. Co zaś do gwiazdy tego orderu, przeznaczonej do noszonenia na lewej stronie piersi, ta jest wyszywaną srebrem i w środku ma krzyż

na ciemno błękitnym obwodzie, znajduje się godło orderu : Pro f/dc, Rege, et lege. Tab. \Y\IV fig. 5.

płomienisty z trzema wązkiemi u brzegu obwódkami, z których średnia jest czerwoną, a dwie drugie złote. W koło zaś

Jeszcze słów parę o łańcuchu orderu Orła Białego. W dniach tvl-ko uroczystych jak naprzykład w czasie obrzędu koronacji, używają Monarchowie tej ozdoby, w miejsce krzyża noszonego niegdyś na niebieskiej wstędze. Jest to złoty łańcuch z trzech tylko naprzemian po sobie idących ogniw składający się, z których jedno przedstaw ia Orła Białego, drugie w śród okolistych promieni stojącą Matkę Boską, trzecie na koniec

na

złote Imię Maryi. Na takimto łańcuchu zawieszony jest krzyż, _4 nim znajduje się Orzeł Biały z rozpostarłem! skrzydłami, jak przedstawia Tab. XXXIV fig. fi. Rzeczonym tutaj łańcuchem, ozdobiony był w czasie swej koronacji Stanisław August, a podczas namaszczenia Króla Polskiego w 1.S29 roku Miłościwie nam panujący dzisiaj muszy MIKOŁAJ I, zawiesił tę ozdobę na szyi aajjasniejs/ki C -«/.owiej swojej małżonki.

Nadmienić tu jeszcze potrzeba, że w razie udzielenia orderu Orła Białego, osobom nie Chrześcijańskiego wyznania; miejsce krzyżów i cytry Imienia Maryi, zastępują złote dwójgłowę orły, podobnie jak i wo wszystkich Cesarsko-Królewskich orderach. —

Kawalerski Order de la Randa czyli Pasa w Hiszpanii.

Podług twierdzeń Marijana, Cryphii i innych, ustanowionym został г. 1330, lub też 1332 przez króla Kastylii i Leonii Alfonsa XI w mieście Victoria, a jak Sonovius powiada że w r. |3fiS w mieście Burgos, pas, był orderem. Niektórzy utrzymują, że ten był czerwonym, lecz Cliifletius zaś mówi: że nie miał pewnego koloru. Inni uczeni mniemają że ozdoba tego rodzaju, nigdy nie istniała.

Ordery: zająca w Anglii. Bannerhern we Francji i Podagry w Aa-gli, o których kilku pisarzy wspomina, jeżeli kiedy i istniały, to nigdy nie liczyły się do orderów kawalerskich.

là

.|i

/f|S

lïr

iiÿ«.

A?

WM

'a

%»

till

VA

l'-Ą

r IV

; Г

; il!

tu

vm§

ZÄ

h.

SS

Il’

2ĘGE

Jfc-

'0

**=*•

.... - V- • .

-Xf

»liU-V-fleclttC!

«*&

Fié i-

Щр

Kawaler oräentl orla loralego wîolsce ¥ ulioize ceremHialAti tejoz ordern zmrarvv

.

г

V.

!

<•

■

*

Kawalerski Order Niebieskiej Podwiązki

w Anglii.

Jaki był powód do ustanowienia tego orderu, rozliczne dotąd są mniemania; najpodobniejsze jednak do prawdy zdaje się być następujące, że Edward II Król Angielski pragnąc odzyskać swe prawa, zamierzył w czasie wojny prowadzonej z Francj ą sprowadzić do siebie wielu szlachetnych i walecznych mężów z krajów obcych.

W tym celu odnowił zwyczaj okrągłego stołu króla Artura* i rozkazał w Windsor zbudować gmach oddzielnjr, a w nim stół dwieście stóp średnicy mający ustawić. Poczćm w roku 1344 wydał edykt, na mocy którego, wszystkim rycerzom obcych krajów wolno było swobodnie przyjeżdżać dla okazania waleczności w wielkich rycerskich turniejach , które od dnia 19 Stycznia, miały mieć miejsce w Windsorze. Przybyli kawalerowie, każdego dnia zasiadali przy okrągłym stole i byli częstowani • kosztem królewskim. Być może, iż w czasie tych uroczystych biesiad, znakomita dama, zgubiła podwiązkę, a król ją podniósł, z tego więc powodu może zamierzył ustanowić order, którego za godło obrał podwiązkę; a może przyczyną był jaki inny wypadek. To tylko pewna, że celem królewskim było wynagradzanie tą ozdobą znakomitych rycerską odwagą i męztwem szlachetnych swych przybyszów i pobudzanie ich do dalszych chwalebnych czynów, jakich dali dowody po odniesio-nćm zwycięztwie przy Cressy, gdzie król własnej swej podwiązki użył za znak zaczepki nieprzyjaciół, a po skończonej wojnie, dał takową walecznym w orderze, aby odznaczyć ich między innymi.

Zupełne ustanowienie tego orderu nastąpiło w r. 1317. Rycerz S. Jerzy został obrany jego patronem. Sam zaś order jest to okrągła złota tarcza, na której S. Jerzy na koniu, w złotym szyszaku jest wyobrażony, wokoło, idzie niebiesko emaliowana w złoto oprawna podwiązka ze sprzączką, я na tej jest dewiza orderu, ze złotych liter ułożona; „Honi soit qui mal y pense“ to jest: Nikczemnym ten jest kto o tern z/e myśli. Będący tu w mowie order, rycerze zwykle noszą na niebieskiej morowej wstędze, w dni zaś galowe, na złotym orderowym łańcuchu na piersiach, którego części sładają się z czerwono i biało emaliowanych róż, obwiniętych do koła niebieską podwiązką z godłem orderu, a pomiędzy terni Tom III.

lOß

znajdują się gordyjskie węzły. Cały zaś order, jest drogiemi kamienia» mi ozdobiony.

Ubiór kawalera tego orderu składa się z białej spodniej sukni, białych pończoch, które długością połowy nóg sięgają, z których na jednej, to jest na lewej, znajduje się niebieska podwiązka oprawna w złoto, a na niej wyhaftowane godło orderu. Suknia zwierzchnia, jest aksamitna karmazynowej barwy z białćm podszyciem, tegoż koloru pas i bando-lery do szpady. Nadto płaszcz z jasno-niebieskiego aksamitu, z białe mi złotem przerabianerni sznureczkami i kaptur czerwony. Na płaszczu i zwierzchniej sukni jest ośmiokątna, srebrem haftowana gwiazda, w któ-réj środku znajduje się krzyż czerwony, od końców tego rozchodzą się promienie. Gwiazda zaś z godłem orderu, otoczona jest dokoła niebieską podwiązką. Do tego stroju, przeznaczony jest czarny wysoki kapelusz , ozdobiony piórami i brylantową wstążką. Krój ubrania w późniejszym czasie został nieco odmienionym. Tab. XXXV fig. 1 przedstawia kawalera orderu Podwiązki.

Statuta tego orderu składają się z 34 artykułów, podług których , sam tylko Król panujący na. Angielskim tronie, jest nieustającym Wielkim Mistrzem, a liczba kawalerów określoną jest do dwudziestu osób, które powinny być szlachetnego rodu i nienagannych obyczajów. Trzynastu świeckich księży znajduje się przy orderowej kaplicy w Windsor, z godnością kanoników, a do tych podobnaż liczba i wikaryuszów została ustanowioną. Kanonicy noszą purpurowy płaszcz z wizerunkiem S. Jerzego, w okrągłej złotej oprawie na prawem ramieniu jak wi-dzmiÿ na Tab. XXXV fig. 2. Z funduszów tego zgromadzenia utrzymuje się dwudziestu sześciu chłopców pochodzących z szlacheckich rodzin, a którzy również jak i księża lioszą szkarłatne płaszcze z wyobrażeniem S. Jerzego, lecz bez złotej oprawy. Urzędnikami tego orderu są prałaci zgromrdzenia, kanclerz, regestrator, król herbowy i mistrz obrzędu.

W wigilię S. Jerzego jako i w dniu galowym tego orderu, wszyscy kawalerowie, powinni być w stroju przepisanym w zamku Wiudsoiskim, a w dniu świątecznym osobiście na nabożeństwie w kaplicy orderowej; jak również okazać swoje obecność w czasie kapituły. Nad krzesłami kawalerów są umieszczone ich herby, miecze i hełmy. Żadnemu z kawalerów nie wolno jest pokazać się publicznie, bez niebieskiej podwiązki.

0ШШ

77

Sł3

ьл|

ff

'sJ

.; H mi __

•a

?7:

;?• ■'

:.j

•J» I

.•,

V;

1 I г шр

1л]/ ;ls

.ui_______.-

.TT . ■ . ,

■w 1113 .VÎTïclc & 0?

Si

ШШ.

ïî$:t

KafüleiOrderuffiebiesüéj

Го^йт1и|ё

Iüpelâji0rtaïÉie5l®j

Mwiair.

il

sas*-

.

-

■

.

f

zaś ten , składał się z ośmnastn złotych rozet, porniędy któremi wplecione były litery składające słowo: Espérance“ dwa razy w tym łańcuchu Umieszczone.

Suknia kawalerów tego orderu, była podobną do sukni kawalerów orderu Podwiązki w Anglii, to jest zw ierzchnia karmazynowa z białą podszewką, takież spodnie i pończochy, oraz kamizelka. Nadto płaszcz j sno-niebieski białćm podszyty, do tego czarny okrągły kapelusz z białe-mi piórami. Oprócz tego trzewiki czarne, a bandoler do szpady, jasno niebieski i w srebro oprawny jak przedstawia Tab. XXX W1 tig. 2.

Zakon cierpieli Chrystusa albo Zakon

Passyi.

Kiedy cała Palestyna została podbitą przez niewiernych, a mała liczba Chrześcijan, pozostających w Jerozolimie i innych świętych miej. " scach, zostawała w niewoli, kiedy nowi zwycięzcy wzbronili przystępu do S. Grobu i zaledwo kilku tylko pielgrzymów, mogło przychodzić do tego słynnego miejsca pamiątką śmierci Chrystusa Pana, wówczas Ryszard Uf królewicz Angielski i panujący we Francyi Karol YÏ, zamierzyli, (jak piszą niektórzy,) utworzyć zakon rycerski, któryby zdobył Palestynę i Jerozolimę, a przynajmniej ułatwił przystęp do S. Grobu Chrześcijaństwo. Liczba kawalerów tego zakonu miała się składać Ze J 00000 rycerzy. A gdy obrano dla niego Wielkiego Mistrza, natychmiast ten wielu szlachty mianował kawalerami.

Początek tego zakonu był w r. 1380 jednakże zupełne jego «organizowanie nastąpiło w roku 1470. Rycerze ślubowali posłuszeństwo, ubóstwo i wierność małżeńską, a pod zwierzchnictwem Wielkiego Mistrza by li obowiązani iść w pole bojów⁷ i mężnie w alczyć z niewiernymi. —

Ubiór rycerzy tego zakonu, w dniach uroczystych składał się z niebieskiej sukni długiej za kolana, spiętej pasem czyli bandolerem do noszenia miecza z okrągłą sprzączką, oprócz tego, z otwartego płaszcza czyli sukni zwierzchniej, na której od góry do dołu był krzyż czerwony na trzy palce szeroki, z takiejże barwy kaptury, do tego białe pończochy i czar-ne trzewiki z czerwonemi spinkami jak widzimy na Tab. XXXY11I tig. J. Suknia i płascz Wielkiego Mistrza były nieco dłuższe, a krzyż złotym galonem obwiedziony, oprócz tego tenże nosił w ręku laskę cztery $topy długą, na której szerokiej gałce umieszczony był mały złoty krzyżyk i takież Imię Jezus.

Reguła tego zakonu, składała się z dwudziestu rozdziałów; dla przestrzegania zaś ścisłego jej wykonywania dodano Wielkiemu Mistrzowi w pomoe dwudziestu czterech kawalerów w charakterze radzców, a ci codziennie obowiązani byli zgromadzać się w celu naradzania się nad dobrem zakonu. Druga rada zwana partykułami składała się z czterdziestu członków, i nakoniec, w razie koniecznej potrzeby, trzecia stanowiąca grono ośmdziesięciu kawalerów. Nadto co sześć Jat zwoływano generalną kapitułę, na której tysiąc najznakomitszych rycerzy bywało. — Oprócz tego dziesięciu radzców, oddzielnie pod przewodnictwem Wielkiego Mistrza stanowiło pewien rodzaj kryminalnego sądu, roztrząsającego postępki obwinionych o niewykonywanie praw statutu.

Cały zakon dzielił się na ośm zgromadzeń, albo nacyj i liczył około 1100 rycerzy, z których każdy mógł sześciu giermków i pięć koni wyprowadzić w pole i z tych dwóch tjlko stawić do boju i zobowiązać do pełnienia żołnierskiej służby.

W polu nosili ci rycerze białą suknię na zbroi, zwaną giubba, z czerwoną obwódką z takimże krzyżem w złotej opraw ie, wiszącym na piersiach i plecach. Krzyż giermków był w czerwonej oprawie. Ilełm rycerzy złotem i purpurą ozdobiony błyskał na czole jak również gałka przy rę-kojceci szpady, która równie jak u sztyletu i pas na którym szpada wisiała bjh złotemi. Tab. XXXViJI fig. 2, przedstawia takiego rycerza.

. Na białej zakonnej chorągwi znajdował się krzyż czerwony na cztery palce szeroki, a na szerokość jednego złotem obwiedziony, a późnićj czerwoną oprawą objęty. W środku zaś tego krzyża umieszczony b\ł w czarnćm polu złoty baranek.

Rzeczeni rycerze tego zakonu, podobnie jak i inni, urządzili szpitale, celem dawania lekarskiej pomocy chorym. Wojenne czyny tych rycerzy, nie odznaczyły ich w boju i nie wpisały na kurtę historyi. Zdaje się w ięc że zakon ten nie długo istniał.

i

i

3j

*4

Л

.. V

Ш

fi

Sts

«fsflBgmSü

L¹

i

Sś0&

.;• ;;v^

peswewii*®-» ' --.*»*

1

2

ató'

r

te

i

Й

.

ÿàte

S --

i'

%7- ■

I

Й1

№

i

■=\>

г

p

МШ

Л)!».

:Л

Vf' . ./    ,.v.

-

pfiP

,-yVV;

■у

шипи

lifL

wali om świątecznym.

i ÉM{ WdjiTWiitczjm

«

g?

\ к-w

-

, '

Ta

»

-i

«

Zakonne Kobiety Passyi.

Podług Bonaniego i innych pisarzy, miały podobnież być i zakonne kobiety Passyi, których stowarzyszenie składało się z wdów, poświęcających się usbidze chorych płci swojej. Mieszkały w szpitalach bez klauzury. Ubiorem ich była biała suknia, z czerwonemi rękawami i czerwony pas po obu stronach ze złotym brzegiem, z takąż sprzączką i takie* miż kutasami; płaszcz biały, nieco krótszy od sukni z czarną podszewką i czcrwoném oszyciem. Po lewej zaś stronie piersi, umieszczony był na nim mały czerwony krzyż. Do tego nosiły biały welon, na którym również krzyż mały czerwony był nad czołem wyszyty jak można »widzieć na Tab. XXXIX fig. 1.

O orderze Gronostaj w Brytanii.

W roku 13S1 Jan IV, panujący w Brytanii ustanowił tę ozdobę. -Łańcuch orderowy składał się z dwóch części, a końce jego zamykały się dwiema książęcemi koronami. Każda zaś część składała się z czterech ogniw, a z tych każda wyobrażała gronostaja, dokoła zaś obwiedzioną była kartka z napisem: A. Ma Vie. kartki te były na przemian szmelcowane biało i czarno. Na szyi każdego gronostaja znajdowała się wstążka, a na niej wisiał łańcuch z czterech lub pięciu ogniwek składający się. Łańcuch tego orderu, stosownie do godności osoby, był złotym, srebrnym lub pozłacanym, lub też tylko srebrnym, i tak musiał być noszonym, aby jedna korona jego, była na piersiach, druga zaś dawała się widzieć na szyi. Tab. XXXIX fig. 2, w yobraża kawalera orderu gronostajów. Ozdoba ta udzielaną była i damom, lecz czy osoby obdarzone tym orderem w dniach galowych jego miały jaki oddzielny ubiór przepisany, nigdzie nie można znaleźć śladów.

15

Tom III.

O orderze Kawalerów S. mikołaja albo Argonautów w Neapolu.

Według mniemania niektórych pisarzy, Karol Ш Król Neapolu około r. 13S2 ustanowił ten order, celem utrzymania pokoju i jedności między szlachtą, gdyż z mocy statutów, któryby posiadając tę ozdobę żył z kim w nieporozumieniu, a nie chciał się pogodzić, wzbraniały noszenia tego orderu. Inni zaś twierdzą, że celem jego ustanowienia było ożywienie handlu i żeglugi, albowiem order składał się z okrętu otoczonego bałwanami morskicmi, z napisem : non credo tempori. Ozdoba ta wszakże upadła ze śmiercią swego ustanowiciela, bo nie było żadnych funduszów na jej utrzymanie.

Order Kawalerów S. Antoniego w Hennegau.

Order ten jak powiadają ustanowiony był w r. 1382 przez Alberta hrabiego z Hennegau, dla Holandyi i Zelandyi, Wówczas właśnie gdy powziął zamiar wyprawy przeciwko Turkom i Murzynom. Mały krzyż złoty pustelniczy wraz z złotym dzwonkiem na podobnyrnże łańcuchu, zbliżony podobieństwem do pielgrzymiego pasa, był tym orderem. Noszono ten łańcuch na szyi, a krzyż na nim zawieszony spływał na piersi.

Order del Argata (Motowidia.)

Po śmierci króla Neapolitańskiego Karola Ш, ustanowiła tę ozdobę r. 1388 pewna część szlachty Neapolu, sprzymierzona z domem Anjou. Rzeczona tu szlachta za godło tego orderu, nosiła na lewym rękawie sukni, wyhaftowaną cząstkę jedwabnego nawijadła windy, czyli' motowi-dło w czewonćm polu. Wkrótce jednakże ozdoba ta nie potwierdzona przez żadną koronowaną głowę zaginęła.

Podobncmuż losowi uległ i order Lwicy w Neapolu. Perrot łączy te dwa ordery w jeden i nazywa je orderami Motowidła i Lw icy.

O orderze Przepaski Kądziel.

Karol H, panujący na Francuzkim tronie, z powodu zbłądzenia na polowaniu, na cześć Matki Boskiej ustanowił tę ozdobę w roku 13S9. Lecz Menesterier w swych dziełach przypisuje początek jego księciu Ludwikowi z Burbonów, który jak twierdzi, ma być jego założycielem, podobnie jak i orderu złotej tarczy. Będący tu w mowie książę miał tylko ustanowić ordery: kwiatu janowca, księżyców, gwiazd, jeżowca i t. p. lecz nie przywiódłszy tego do skutku, umarł. Order zaś przepaski nadziei, którego szczegółowych opisów nigdzie znaleźć niemożna, zdaje się iż zaraz po swćin ustanowieniu zaginął.

Order Kawalerów Gołębia.

Podług Favina miał go ustanowić w r. 1379, a jak inni twierdzą w r. 1390 Jan 1, Król Kastylii w Sagovin. Znakiem tego orderu, był złoty, biało-emaliowany gołąb, z czerwonym dziobem, ku ziemi nachylonym. Ten wisiał na podwójnym złotym łańcuchu, którego ogniwa przedstawiały promienie. Ody zaś król wkrótce po ustanowieniu opisanego tu orderu umarł, przeto i ten zaprzestał istnieć.

Order Dam Szarfy.

Kiedy mieszkance miasta Piacenca, zmusili Anglików do zaniechania oblężenia, wów czas Jan I, król Kastylii w r. 1390, ustanowił ten order dla wynagrodzenia kobiet, które zachęcały walecznych do mężnej obrony. Znakiem tego orderu, była szarfa złotem przerabiana.

Order Korony.

Wiadomo tylko jest: że Engerrand hrabia z Soissons, pan de Koncy, -około roku 1300 ustanowił order korony i że kawalerowie tej ozdoby, jako znak orderu, nosili haftowaną koronę na lewym rękawie swej sukni. —

Order 8. Jerzego weFrancyi.

Ustanówicielem tego orderu w roku 1390, był Filip z lYIiolaus w hrabstwie Burgandji, i gdy najznakomitsi panowie zgromadzili się celem przeprowadzenia relikwij S. Jerzego ze wschodu, mianował ich kawalerami tej ozdoby. Kawalerowie ci składali stowarzyszenie i w roku 1485 otrzymali nader rozwlekłe statuta, mocą których ślubowali oswobodzenie jeńców z niewoli, dawanie im pomocy a następnie wspieranie wdów i sierot, kto chciał być przyjętym do tego stowarzyszenia, musiał pochodzić ze starożytnej szlachty. Niektórzy utrzymują, że panujący na Francuzkim tronie Ludwik XIV zamiast czerwonej wstęgi, nadał kawalerom wstęgę niebieską. Order ten składa się z złotego wyobrażenia S. Jerzego rycerza siedzącego na koniu i zabijającego smoka. Perrot nadto jeszcze w swćin dziele pisze, że od r. 1814 można było jeszcze w idzieć kilka osób , noszących ozdobę tego orderu ; którego przywrócenie żadnćm prawem ani rządów ćm rozporządzeniem, nigdy nie nastąpiło.

Order Kawalerów Jeżowca.

Założycielem tego orderu w r. 1393 był Ludwik książę Orleański, a to z okoliczności Chrztu S. pierworodnego syna swego Karola. Order przedstawia złotego małego jeża z napisem: „Comiitus et eminus“ wiszącego na potrójnym złotym łańcuchu, który otaczając szyję spływał na piersi. Rzeczonego tu orderu mistrzem był sam książę, a kawalerów mogło być tylko dwudziestu pięciu.

Order Zielonej Tarczy.

Ozdoba o której mówimy, ustanowioną została dnia 11 Kwietnia 1390 r. przez marszałka de Boucicault, który słynął z walecznych swych czynów i miał na celu, aby podwładni a ozdobieni tym orderem, byli obrońcami sławy i praw kobiet, szczególniej zaś wdów i sierot. Pierwotna liczba kawalerów, ograniczoną była tylko do trzynastu, a mistrzem tego orderu był sam założyciel, lecz gdy Karol Alfred, syn siostry króla Karola VI wstąpił do grona tych kawalerów, wówęzas założyciel zrzekł się na jego osobę godności mistrza. Znakiem orderu jest złota zielono-emaliowana tarcza, w której środku, było wyobrażenie niewiasty ubranej w białych szatach. Tarczę tę kawalerowie nosili na lewem ramieniu jak przedstawia Tab. XL fig. 1.

Order Gołębiej Roztropności.

Perrot w swćm dziele powiada, że zdaje się być podobnćin do prawdy: iż Henryk 111, rozdawał łańcuch tego orderu swoim dworzanom chcąc ich zachęcić do zachowywania małżeńskiej roztropności, oraz do bronienia religii, dziewic, wdów i sierot jak również granic państwa od napaści barbarzyńców. Ażeby otrzymać ten order, potrzeba było być wysokiego urodzenia, mieć uczestnictwo w wojnie, i wielkie zasługi u króla. Bonnani wr opisie duchówno-świeckich rycerskich orderów, załącza wyobrażenie kawalera tej ozdoby, jak widzimy na Tab. XL fig. 2, i łączy ten order, z orderem gołębia ustanowionym, jakeśmy wyżej powiedzieli w Kastylii roku 1390 przez Jana I, mówiąc: „Jan 1, król Kastylii, ma jeszcze inny znak zaszczytny, któremu nadał nazwę rozumu, albo roztropności, którym ozdabia szlachtę niższego rzędu, dla okazania swej łaski.“ Kawalerowie tego orderu, mówi dalej, gdy król wychodził do boju, używali lancy z małą chorągiewką.

IIS

Order de la Kalca (Buta) w Wenecji*

Podług mniemania Goustinianiego i Aschmole, order ten został ustanowionym roku 1400, w czasie wybrania Doży Michała Sterlo. Liczba kawalerów była nieograniczoną.

Jako znak honorowy noszono na lewej, lub na prawej nodze but złotem haltowany i drogiemi kamieniami ozdobiony.

Kawalerski Order S. Marka w Wenecji.

Że order ten jest ustanowionym, celem wynagradzania usług położonych dla Rzeczypospolitej nie podlega żadnej wątpliwości, lecz w którym roku, wiedzieć niemożna. Panujący Doża był naczelnikiem tego orderu, którego kawalerowie dzielili się na dwie klassy.

W czasie przyjęcia kawalera pierwszej klassy, następne obrzędy miały miejsce: ten któremu rzeczony tu order przyznał Senat, był wprowadzonym przed zgromadzoną radę w długiej czarnej sukni ,• później przed Dożą powinien był uklęknąć i o mianowanie na kawalera prosić. Poczćin gdy go Doża upominał, aby i na przyszłość był użytecznym Rzeczypospolitej, dobył swą szpadę, i uderzał go po ramieniu wymawiając te słowa: cisto miles fide/is. Następnie nowo mianowanemu kawalerowi przypinano złote ostrogi, a Doża zawieszał na nim łańcuch orderowy. Co się zaś tycze kawalerów klassy drugiej, tych Doża według własnego upodobania miał prawo mianować.

Order kawalerów pierwszej klassy składał się z złotego medalu, na którym, z jednej strony, było wyobrażenie Doży przyjmującego chorągiew z rąk S. Marka, na drugiej zaś skrzydlaty lew z mieczem w łapie. Medale przeznaczone dla klassy drugiej, były nierównie mniejsze, a w miejsce wizerunku Doży znajdowało się tylko jego imię. Kawalerowie tej ozdoby tak klassy pierwszej, jako i drugiej nosili ją na złotym pojedynczym łańcuchu, obwijającym szyję i spływającym na piersi. Oprócz tego kawalerowie klassy pierwszej w galowych dniach tego orderu, nosili na lewem ramieniu przewieszoną, szeroką złotolitą wstęgę, nasadzoną

ж

m

Ш ЯГ

S'

■'* W:

^ Jr?

S

i

ł-

■^04 !A

'

.^7

Й

7/7 °/ '®//o/i

,

°

‘:U.

F V

SJ

■Л

m

il"?»

m, T^P о

M

ill

ś

F jHh

гшШгМ

S

fi w ' IP

■ *%

""i

I* <Ł'<

*

Г

•»$

,1

3

ty

№ j

.>» .

:P

.

s.

i.

3

I \ %■

» i

»

i

" ;

fb

te?

Г"

4

fa,v

4?

■ rv

«#■

wŁtfc3.metkłC?

МШ

m

I&waler Orient УМагка

wYenecji.

.осет

;ulj

w Телес jL

.

Vr

⁴

e$>V *T:>

.

-■-ff

.

- s

-

kosztownemi ozdobami. Kawalerowie zaś klassy drugiej używali podo. bnćjże, tylko czarnej złotem haftowanej. Cudzoziemcy również jak krajowcy mogli otrzymywać ten order, jeżeli zasłużyli się Rzeczypospolitej Tab XLI fig 1,. przedstawia kawalera orderu S. Marka klassy pierwszej w uroczystym stroju.

Kawalerowie Złotej Stuły w Wenecyl.

Podobnie jak poprzednio opisanego, tak i tego orderu rok ustanowienia nie jest wiadomym, albowiem podług twierdzenia Włoskich starożytnych pisarzy, archiwa Rzeczypospolitej Weneckiej, z których można było czerpać ślady, zniszczały pożarem.

Jednakże Bernhard Goustiniani, w traktacie o powstaniu miasta We-necyi pisze, że Wenecyanie szlachetnego rodu, nosili wielkie kapy celem przykrywania sobie głowy, które sięgały ramion, jak można widzieć na dawnych malowidłach. Niektórzy odznaczający się starożytnością po-pokoleń, używali złotem haftowanych. Że zaś w czasie lata były nie-wygodne, przeto je zdejmowano i spuszczano na ramiona. Z tej kapy jak twierdzi powstać miała stuła, która obecnie składa się z dziesięciu cali szerokiej, czarnej, złotem haftowanej i kosztownościami ozdobionej wstęgi, na lewem ramieniu zawieszonej, a którą kawalerowie w czasie uroczystych obrzędów na zwykłych senatorskich sukniach noszą.

Zaszczytny ten znak, udzielał się później jako nagroda za odznaczenie się. Kawalerowie tego orderu, w peryodyeznćm piśmie wychodzą-cćm w Wenecyi pod tytułem: Protogiornale, byli nazwani: Cavalieri delà Stolle d’oro ce a Manica ducale, dla tego, że po otrzymaniu tćj ozdoby musieli przez ośrn dni publicznie okazywać się w książęcej sukni purpurowej, z adamaszku lub sukna, a to stosownie do pory roku.

Podczas zimy suknia ta była podszytą gronostajami. Winnych zaś porach używano ją tylko w senacie i w czasie uroczystości, zwyczajnie zaś ubierano się w odzież stosowną do stopni i urzędów przepisaną, a mianowicie w czarną fioletową i t, p. a na ramieniu nosili szatę przewieszoną , lamowaną złotem i upiększoną złotemi kutasami. Liczba kawalerów była ograniczoną do dwudziestu osób; z tych zaś cztery posady były dziedzicznemi w następnych rodzinach : Contarini, Querini, Morozini i Bezonio. Oprócz tego bracia i synowie Doży, gdy doszli pełnoletności byli prawie zawsze kawalerami tego orderu, który cudzoziemcom wcale się nie udzielał. Tab. XLI fig. 2 przedstawia kawalera złotej stuły.

Order Doniczki i l miarkowania.

Ozdoba ta podług podania niektórych pisarzy, miała być ustanowioną r. 1403, a według innych r. 1410 przez Ferdynanda króla Aragonii. Znak orderu składał się z płaskiego złotego łańcucha, którego ogniwa, uszkami od doniczek połączone i biało-emaliowanemi liliami zapełnione były. Wkrótce po ustanowieniu tego orderu, takowy zaginął, lecz Allons król Aragonii, znowu go przywrócił na cześć Matki Boskiej. Na orderowym łańcuchu, był wówczas zawieszony obraz Najświętszej Maryi Panny, z Panem Jezusem na ręku, w okrągłej złotej osadzie, pod którą gryf trzymał biało-emaliowany bilet, na którym były umieszczone słowa: „miej miaręOprócz tego kawalerowie nosili hiszpański czarny ubiór, a na nim sześć cali szeroką, białą, jedwabną wstęgę przepasującą piersi z prawego ramienia do lewego boku, przy którym była zeszytą, jak przedstawia Tab. XLII fig. 1.

Jedno z pism Austryackich donosi, że gdy Cesarz Ferdynand Ш, i syn jego Maksymilian 1 w r. 1473 zjechali się w Trieście z Karolem śmiałym z Burgundyi, właśnie zdobili się takim samym łańcuchem.— Kiedy zaś order ten przestał istnieć, dotąd śladów znaleźć nie można.

Około r 1517 przez niektórych szlachetnych panów, a mianowicie: Steyermarks, Kerntes, i Krains ustanowionym był order umiarkowania, którego stowarzyszenie, nazwanćm było bractwem Świętego Krzysztofa a jego naczelnikiem był Zygmunt baron z Dietrichstein. Do stowarzyszenia tego orderu, przyjmowano nawet i kobiety. Statuta zaś jego można znaleźć u Walozera, w opisie księztwa Krains księga 10 rozdział 3 stronnica 24—27.

b

tgi

te

. щт

4

p'

Mj

m

Uj

i

ш.

-

, >

1

PP..

У

к

[cur

V

• • \

II

\ î

Ш.....

И

L>i - :--^i

•1j

Д:

ш

vrliiU.YiTedciC'

4 ■

lüwâlerDomaMi

MÉemçzftrosci.

ШШ

р-н

iû.

Ka¥âlerWMeJoffijza5?

ïïxtfa ej ta'wio tarpito.

**

» p ■ ' '5»^

°c>

•4»

h

Order S. Jakóba du Haut-Pas. albo de Lucca.

Podług Perrota, order ten został utworzonym w początkach XV wieku, celem niesienia usług Wielkiemu szpitalowi w Lucca, który wówczas istniał pod nazwą szpitala S. Jakóba du Haut-Pas w⁷ Paryżu. Ludwik XIV Król francuzki, połączył jego dobra w r. 1672 z zakonem S. Łazarza. Order tego zakonu był czerwony i miał figurę starego krzyżowego miecza ze złamaną rękojeścią.

Order Lustra.

Ustanowiony został w r. 1410 przez Ferdynanda Króla Kastylii po odniesioném zwycięztwie nad Maurami. Podług Perrota, ozdobą tego orderu był łańcuch przeplatany gryfłami $ kiedy zaś ta ozdoba przestała istnićć, wiedzieć już dzisiaj nie można.

Order Złotych i Srebrnych Więzów.

Jan książę zBurgundyi, syn Ludwika XII, wtoku 1444 ustanowił ten order, a to celem zachęcenia szlachty, do czynniejszego poświęcania się na usługi niewiast. Kawalerowie tego orderu,. przysięgali jeden drugiego kochać, wspólnie się bronić i wzajemnie sobie dopomagać. Nadto przez cześć dla kobiet, równie szlachetnych sobie, wyzywać i bić się do ostateczności, a w razie jeśliby nic było przeciwnika, walczyć między sobą. Order ten, łatwo można wnosić, że utworzony na tak dziwnych zasadach, wkrótce się rozwiązał. Kawalerowie tego stowarzyszenia jako godło swoje, nosili w⁷ Niedzielę na jednej z nóg swoich złote okowy, z łańcuchem z tego metalu, co zaś do ich giermków, ci mieli łańcuch i kajdany ze srebra.

Tom IIL

Zakon Orderu S. Huberta z Lotaryngii

i Baru.

W miesiącu Maju 1416 r. w księstwie Baru, połączyło się wielu znakomitych panów, w zamiarze przecięcia niezgod pomiędzy szlachtą na ów czas trwających a razem aby użyć ich wojsk na obronę panującego.

Połączenie to nazwanćm było Zakonem Wierności, (de la fidelité) który miał trwać przez pięć lat tylko. Pomimo to wszakże w roku 1428, postanowiono na kapitule, aby utrzymać ten order i nadal pod nazwą S. Huberta, przyjmując do niego osoby tylko z dawnego szlachectwa wylegitymowane i odtąd właśnie stowarzyszenie to przyjęło nazwę zakonu S, Huberta z Lotaryngii i Baru.

Stosownie do statutów ze on ten powinien składać się z Wielkiego Mistrza, sześciu wielkich kaw *erów, trzydziestu komandorów i nieograniczonej liczby kawalerów, którzy przy wstąpieniu, obowiązani są wnosić do kassy zakonu znaczną kwotę pieniężną. Znakomite wydatki w czasie przyjęcia, a nader małe prerogatywy kawalerów, zdaje się iż były przyczyną stopniowego upadku tego zakonu, i dla tego królowie Francji Ludwik XIV, XV i XVI, nowe mu przywileje nadali. W czasach rewolucyjnych Wielki Mistrz tego orderu, przeniósł siedzibę swoją do Frankfurtu nad Menem. W roku zaś 1815 stowarzyszenie to na nowo zostało uorganizowanćm, a w rok później przez króla Ludwika XVIII zatwierdzonćrn.

W czasie przyjęcia kaw alerowie przysięgają : żyć podług przepisów katolickiego kościoła, a stosownie do woli rozkazów' Króla pod zwierzchnictwem Wielkiego Mistrza stawać do boju.

Znak zakonu składał się ze złotego biało-emaliowanego szerokiego krzyża, w którego środku znajduje się jasno niebieska tarcza, a na niej wyobrażony ze złota S. Hubert klęczący między koniem a jeleniem.— Wielcy krzyżacy, noszą ten krzyż, na zielonej zezerwonemi brzegami wstędze, przepasującej piersi przez prawe ramię do lewego boku, a oprócz tego na lewej stronie piersi mają srebrną tarczę, z okrągłym złotym obrazkiem S. Huberta z napisem: Vertus et Honos, jak wyobraża Tab. XLII fig. 2.

».

jTTSTqQ

\o

ШЖ

ЩШш

JPJ

um

1'

I ,i

МШШ

ÏH

Л5> -

;;

'Ą

L?-ïÿ •

fev

i.- ц

•>

Fi

:y,

:0t*

Й^Г'.

'/irlii t:l

.v~» ..:«K0ŚSr

B|l

Ïal-M:

Kid

rkl

\U.

Кашке OrdaneSmofeWę JrzeäL

ÜNiemcach.

Jr.

üe

[d

wKaotylii-

#*

w

’

.

,r-

X

<a

■>' ft-

Ъ;Ь,_

.I"-, И*

■

«l-й

i

r

Komandorowie noszą podobnież taki sam krzyż, na węższej zielono-czerwonćj wstędze, obwijającćj szyję i spływającej na piersi, jak również i opisaną wyżej tarczę srebrną, tylko nieco mniejszą, kawalerowie zaś mają krzyż na zielono-ezerw onéj taśmie w dziurce od guzika.

Kawalerski Order Smoka w Węgrzech I Niemczech.

Podług twierdzenia Aschmole, order ten jest ustanowionym przez Zygmunta Króla węgierskiego, po ukończonćm koncylium w Konstancyi roku 1418. Stosownie do jego podania, składał się z zielonego złoto-kwiecistego krzyża i z podwójnego łańcucha, na którym był zawieszony smok z połamanemi skrzydłami.

Jan Adam Lonioceusz, w pismach swych traktujących o stu duchownych i innych rycerskich zakonach powiada: „Kawalerowie orderu Smoka w Węgrzech, noszą suknie krwistego koloru, a na niej drugą nieco światlejszą; kilku zaś używa odzieży białej, wszyscy jednakże mają na swym stroju krzyż zielony ha piersi spływający. Nakoniec jawnie nadmienia, że obowiązkiem tych kaw alerów jest walczyć w obronie Chrześcijaństwa przeciwko niewiernym, a zwłaszcza przeciw Turkom.“

Widzieliśmy w Ofen, wizerunek rycerza orderu smoka, do któregb jest podobnym rycerz wskazany na Tab. XL1H fig. 1. Łańcuch tego orderu zdaje się iż tylko podczas świąt noszono. Kiedy zaś ten order przestał istnieć, nigdzie dziś śladów znaleźć nie można.

Order Stuły w Hiszpanii.

Tyle jest, tylko wiadomo o tćj ozdobie, że Alfons V, Król Aragon ii, który panował od roku 1418, do 1458 ustanowił go zapewne w epoce swych rządów, lub też wkrótce po swćm na tron wstąpieniu.

Order Łuski (de la Squama) według Zaś

innych de la Łscama.

Niektórzy pisarze a szczególnie O. Andrzej Mendo, Gousliniani, Bon-nani i Krystyan Grypfy utrzymują, że ustanowił go Jan II Król Kastylii w roku 1420, aby szlachtę zachęcić do wojny przeciw Maurom.

Znakiem orderu był sztucznie zrobiony krzyż z rybiej łuski, w kolorze czerwonym lub niebieskim, a który zwykle był noszonym po lewej stronie piersi na białym płaszczu. Bonnani podaje wizerunek ka. Walera tego orderu z którego tu kopię załączamy jak na lab, XL11I fig. 2 pokazuje się. Rzeczony order ze śmiercią swego założyciela zaprzestał istnieć.

Wysoki Order Kawalerów Złotego Kuna.

Dom Cesarsko-Austryacki będący spadkobiercą domu Burgundy? jest posiadaczem praw tego znakomitego orderu,.noszonego przez największych monarchów E u юр y.

Pierwotnym jego założycielem był Filip przezwany Łaskawym książę Burgundyi, ten w dniu 10 Stycznia 1430 roku z okoliczności zaślubin swoich z Izabellą Infantką Portugalii ustanowił tę ozdobę, na cześć Naj-świętszćj Maryi Panny i S. Andrzeja Apostoła. Pierwotnie założycielowi tej ozdoby, do jej utworzenia podała myśl bajka Jazona o złotem runie lecz później za radą kanclerza tegoż orderu Jana Germana, powziął myśl z pisma świętego o Runie Gedeona rozłożonćm na bojowisku (lisię. Sędz. roz. TI.)

W roku 143L dnia 30 Listopada ułożone zostały w Ryssel w Bur-gundzkićm i staro-francuzkiém narzeczu statuta, a następnie i ogłoszone, w których pomiędzy innemi postanowiono : iż jeśliby dom Burgundzki żadnego nie miał potomka płci męzkiej, w ówczas mąż dziedzicznie panujący, powinien być głową tego orderu, którego ustawy w r. 1433 zatwierdził Papież Eugeniusz IV, a Leon X w 1516. Gdy zaś Arcy-ksią-źe a potem Cesarz Maksymilian 1 ożenił się z Alaryą dziedziczną księż-niezką Biirgundyi, wówczas Wielkie mistrżowstwo tego orderu, przeszło na własność domuCesarzów Austryackich i Króla Hiszpanii, jako z tegoż samego szczepu pochodzących. Lecz gdy wojna w początkach XVШ wieku szerzyła zniszczenie, naówczas w niej udział mający Karol Ш, a z porządku Cesarz VI rozkazał archiwum tego orderu przenieść do Wiednia ; zaczęły się więc spory o własność tego spadkobierstwa domu Bur-gundyi pomiędzy rzeczonym tutaj Cesarzem, a Filipem V Królem hiszpańskim. Jednakże gdy dom Austryacki pozostał w posiadaniu Niderlandów natenczas i order złotego runa stał się jego dziedzictwem, którego przywrócenia pamiątkę z największą uroczystością obchodzono w Wiedniu r. 1713 a nawet z tej okoliczności bito medale.

Pomimo to wszakże Król hiszpański ogłosił się mistrzem tego orderu, a po śmierci Cesarza Karola VI, objawił protestacyą przeciw jego postanowieniom, która nie otrzymała pożądanego skutku, albowiem Ma-rya Teressa, zdała Wielkie Mistrzostwo swemu mężowi Cesarzowi Franciszkowi Stefanowi. Jednakże Król hiszpański nie przestawał rościć prawa do tego orderu; i dla tego tak Cesarze Austryaccy jako i Królowie Hiszpańscy nie przestali ozdobą złotego runa, obdarzać zasłużonych.— Podług dawniejszych statutów, kawalerowie byli obierani publicznie na kapitułach po złożeniu przysięgi jednemu z członków.

Od połowy zaś XVI wieku, mianowano tychże podług własnego upodobania mistrza, byleby wybrany był Rzymsko-katolickiego wyznania. Przyjęcie do grona kawalerów, obchodzi się z wielką okazałością, w nadzwyczajnej kapitule, pod przewodnictwem Cesarza Austryi.

Liczba kawalerów pierwotnie oznaczoną była trzynastu, następnie powiększoną została a obecnie jest nieograniczoną. W opisie życia Cesarza Leopolda, można znaleźć o ceremoniach mianowania kawalera złotego runa, odbytych podług zwykłych prawideł, z ozdobieniem go znakiem orderowym. Nieobecnym znakomitym panom order ten jest przesyłany drogą poselstwa.

Ozdoba o której mówimy, składa się z złotej baraniej skórki albo runa, z napisem: „autre ti aurai" (nie chcę kogo innego) wiszącego na złotym łańcuchu, którego ogniwa na przemian wyobrażają: krzemień i stalkę skry sypiącą. Ozdoba ta jest noszoną na szyi i piersiach. Cesarz Karól У pozwolił kawalerom tego orderu, wyłączając niektóre dni galowe, nosić go na złotej lub pąsowej wstędze, zamieszczoną nad de-

w щ : „Pretium labo nun non ule.“ Z postępem zaś czasu, zostało dozwo-łonem noszenie tego orderu na wstążce podobnegoż koloru i to w dziurce od guzika. Ułożone statuta przez założyciela, składają się z sześćdziesięciu sześciu artj kuło w, które w rożnych są dziełach drukowane.

Ubiorem tych kawalerów, był pierwotnie długi płaszcz purpurowy, gronostajami podszyty, po brzegach ozdobiony krzemieniem i skałkami ogień sypiącemi z napisem: „autre ri aurai“ a wszystko to złotem haß towane. W miejsce zaś tego syn założyciela Karol Śmiały przepisał w r. 1473, płaszcz jedwabny szkarłatny, z białą jedwabną podszewką wraz z podobnymże jak i wyżej bałtem, z odmiennym tylko napisem, je Pay ernpris, (nosiłem to.)

Składała się wówczas suknia tych rycerzy, z szkarłatno aksamitnego białą kitajką podszytego płaszcza, bogato złotem haftowanego, na którego brzegach kilka krotnie wyszytą była staremi literami dewiza, je Pay empris. Pod spodem noszoną jest suknia z jasno-pąso-wego aksamitu, podobnież białą kitajką podszyta, na wierzchu zaś płaszcza, spada z ramion na piersi wielki orderowy łańcuch. (Iłowa okrywa się szkarłatną aksamitną czapką złotem haftowaną. Pończochy zaś i trzewiki są białe jedwabne, a te ostatnie ozdobione złotemi klamrami. Herbowy król czyli herold nosi w czasie uroczystości, suknie statutem przepisane i łańcuch orderu z tą tylko różnicą: że zamiast orderu złotego runa, nosi medal na tym łańcuchu. Podczas obchodów pogrzebowych, kawalerowie obowiązani byli przedtem, nosić czarne sukienne płaszcze, a które obecnie na jedwabne są zamienione.

Rzeczony tu order złotego runa ma swego kanclerza, podskarbiego, kontrolera i herolda. Dniem uroczystości tego orderu jest dzień S. Andrzeja i Przenajświętszej Trójcy. W tych dniach kawalerowie powinni być obecnymi na uroezystćm nabożeństwie w dworskim kościele. Posiadający tę ozdobę, oprócz książąt udzielnych mają przed innymi pierwszeństwo wolnego wstępu do pałacu Cesarskiego. Tab. XL!V lig. 1, przedstawia W ielkiego Mistrza, fig. zaś 2, kawalera złotego runa w uroczystej orderowej sukni. Order ten otrzymywać mogą Monarchowie i książęta, a oprócz nich i inne osoby piastujące wysokie urzęda, i mające znakomite zasługi w kraju.

Oh

%%

•\

.•Ш

7\

Й(]

li

H)

гг

’■щ '•}

i %*

1?

1ЦЛ

: W:

г*

•Ï

Wed

mm

’f

re

ма

83

reii

{dr

ISP?

£9вшг

Г-J

TîîSÇ

!Ъа&РР'-

<6

■wLiOTTleclcâfC:

¥■

ЩЖ

IMIОШЕ. IUMIlf ZŁ0TE&0 MA Wielfc Mistrz Orderu.

Idwalei Oïdera.

ÄS

я

'

*

. :

?

ч

Order Gwiazdy w Sycylii.

Pół Księżyca stanowiło ozdobę tego orderu, który podług twierdzenia Perrota, miał być ustanowiony r. 1351 przez króla z rodu Anjou, a następnie po wygaśnięciu tego szczepu, ustać. Kawalerów było sześćdziesięciu i to z samej szlachty Messyńskićj. Znakiem orderu był złoty ośmiokątny krzyż, z białą emaliowaną gwiazdą w środku, i napisanćm godłem: „Gwiazdy wskazują drogę Królów.“ Bonnani utrzymuje, że ozdoba ta ustanowioną była przez Markiza zTyraca, który kazał jej wizerunek wyryć na miedzi.

Order Zakonu gwiazdy czyli szlachetnego Domu we Francyi.

Podług twierdzenia Bonnaniego, ustanowił go Jan Walezyusz 1, Król panujący we Francyi, roku 1352. Ażeby zaś zbliżyć bardziej do siebie znakomitych panów, przeznaczył mu za siedzibę zamek St. Oven w' bliskości Paryża położony; znakiem tego zakonu był order, składający się z białej gwiazdy czerwono oprawnej, nad którą podobnież czerwony znajdował się łuk z godłem: Momtrant hegibns astra timn, czyli gwiazdy wskazują drogę Królom. Ozdoba tu rzeczona była noszoną na złotym łańcuchu, spadający m z ramienia na piersi.

Rycerski Zakon i Order S. Maurycego i Łazarza w Sabaudyi.

Ten order fundował Amadeusz VIII, pierwszy książę Sabaudyi w roku 1434 ustanowiony był na cześć Świętego Maurycego męczennika patrona tego kraju. Założyciel ogłosił się W ielkim Mistrzem tego zakonu ; F siedzibę jego przeniósł do pustelni w Rippallo przy Genew skićm jeziorze. *)

Następcy założyciela, w epokach panowania swego, zapomnieli o tym zakonie, i zaledwie książę Emmanuel Filibert w roku 1572 a podług innych pisarzy, w r. 1579 wznowił go i z zakonem S. Łazarza zupełnie połączył. Siebie zaś Wielkim Mistrzem ogłosił a godność tę raz na zawsze wcielił do korony, co wszystko zatwierdził Papież Grzegorz N111.

Kawalerowie tego zakonu, obowiązani byli bronić praw kościoła i świętej Stolicy Apostolskiej, szczególnie zaś przed .napaścią i prześladowaniem tak niewiernych jako i szaleńców, nadto obowiązywali się, że będą wiernymi i uległymi swemu władzcy, oraz przyrzekali dziewice, wdowy i sieroty bronić, a żyć i umierać w Chrześcijańsko-katolickićj religii.

Godło zakonu, wyobraża krzyż złoty biało emaliowany, końce zaś jego w kształcie liścia koniczyny zaokrąglone, cały zdaje się być położonym na drugim krzyżu ośmiokątnym, zielono-cmaliowanym, nad którym umieszczona jest złota korona. Kawalerowie wielkiego krzyża noszą go na szyi przy wstędze zielonej. Na lewej zaś piersi gwiazdę srebrną, na której takiż sam krzyż jest umieszczony, kawalerowie zaś na takiejże wstążce nieco węższej i na piersiach w dziurce od kamizelki.

ZilOWU

Do czasów połączenia Sabaudyi z Francyą kawalerowie nosili w dni świąteczne ubranie jak przedstawia Tab. LV fig. 1. Pod panowaniem zaś francuzkićm, zakon ten został rozwiązanym. Lecz gdy Sabaudya przeszła pod rządy króla Sardynii, w ówczas opisany tu order w skrze-

szlachty do klasztoru S. Mm-

wraz z i o

»zezem,

zmniejszyła si« a ich mirjsee zastąpili inni ci przeto używali broni i w uroczyste święta nosili suknię szkarłatną białym jedwabiem sukni zakonnćj z dwoma sznurami 7. zirlono-białawego jedwabiu, które u sukui tu

(*) Juk twierdzą Mateusz Beloyus, i Bonnani i inni że ten książę, ustanowił poprzednio Zakon pustelniczy, pod nazwą S. Maurycego według reguły S Augustyna, a dopiero gdy rządy złożył, miał się rycego w Ęi pallo w bliskości Genewskiego jeziora, aby samotne życie prowadzić.—-Iły cerze Ci mielj -używać, długiej sz.araczko.we) sukni, z długim takiejże barwy pla-i mianować się kawalerami S. Maurycego. Lecz gdy liczba tych kawralt-rc>w

podszytą jakowa podobna była do

zoućj przywiązane ua sz\i długością kulasów sięgały do ziemi. Oprócz tego na eli krzyż biały, którego 4 końce były w kształcie łisci kouiczyuy, a obok tej ozdoby krzyż zielony S.Łazarza był noszonym, a ten ostatni podług rozpoprzą-dzeuia księcia Karola Emanuela z Zakonem S. Maurycego był połączony.

rzec

piersiach

nu

'(r

V;

Г*'

-,

s'

'

......

k.’

Г/ ■    ■ ;_; -

___ JJ =

If

jgö&l

/Л

Ж*

■wXitJYrieclc &C’

аж

!li

Kawaler От dera 5! Hub er ta

. w Bawary!

Куст OrientS?fcycejo г łazarza.

h

%?У4Ц-

-

X

-

.«*

' ■

'* ’• • .    ■ *-»’ ' ' - • '-■    •' " "

r:

szonym jako ozdoba cywilnej i wojskowej zasługi, z rozdzieleniem na dwie klassy, to jest na wielkich krzyżaków i rycerzy.

Calowy strój również zdaje się być zmienionym, albowiem kawalerowie noszą pospolicie zielony mundur. Przy mianowaniu na kawalera, otrzymujący tę ozdobę, powinien wykonać przysięgę przed Królem i Wielkim Mistrzem, na wierność i małżeńską wstrzemięźliwość. Ażeby otrzymać tę ozdobę, potrzeba udowodnić szlacheckie pochodzenie dziesięciu przodków, a oprócz tego chcąc otrzymać krzyż wielki należy nieodmiennie posiadać wprzódy godność kawalera. Urzędnicy orderu składają się: z wielkiego nadzorcy, (Grand Conservateur) nadszpitalnego audytora, sekretarza, prokuratora skarbu i herolda broni.

Kawalerski Order §. Huberta w Kurfałc w królestwie Hawarskiém.

Po śmierci księcia Rajnholda III zJullich i Geldrii nastąpił w roku 1423 Adolf II, książę Berg i otrzymał w r. 1425 od Cesarza Zygmunta inwestyturę nad temi krajami. Ubiegał się wówczas również o te posiadłości Arnold książę Egmont i odniósłszy zwycięztwo nad Adolfem zawarł zawieszenie broni na lat dziesięć, po którćm nastąpiła ugoda, a skutkiem tej Adolf księztwo Jülich odstąpił Arnoldowi, itoprócz tego zapłacił mu jeszcze żądanych kosztów złotych 10000.

Po śmierci Adolfa w r. 1437 objął władzę nad krajem stryj jego Gerhard V. Arnold więc znowu rościł prawa do- Geldryi i celem dopięcia zamiarów swoich w roku 1444, wkroczył z wojskiem, lecz został odpartym i pobitym. Na pamiątkę więc tego zwycięztwa panujący Gerhard У ustanowił kawalerski order o którym mówić zamierzamy.

Do tego zgromadzenia przyjmowano tylko ludzi pochodzących z dawnej szlachty. Godłem zakonu, był złoty medal, na którym znajdowało się wyobrażenie S. Huberta klęczący przed jeleniem mającym między rogami krucifix. Ozdobę takową noszono na piersiach na złotym łańcuchu. W roku 1489 order ten przestał istnieć, lecz w roku 1708 albo 1709 znowu został wskrzeszonym przez księcia Jana Wilhelma Pfaiz-graf, a nad Benem księcia Jiiliichu z domu IVeuburg; a powodem do tego, było utrzymanie władztwa nad Erz-Truchzeszen, które w przeszłćm stuleciu przeszło pod panowanie Maksymiliana księcia Bawarskiego. Wskrze-Tom III, siciel orderu kawalerskiego, ogłosił się Wielkim Mistrzem jego, i postanowił, aby każdy nowo-przyjęty kawaler w chwili swego przyjęcia, wniósł do kawalerskiej kassy 100 dukatów i oprócz.tego jeszcze jednę dziesiątą część swego dochodu z zakonu rozdawał ubogim.

Kawalerowie zwykle^yv czasie świąt nosili stroje czarne hiszpańskie, które i teraz jeszcze sąf używane, i mieli na piersiach trzyż c^terocalowy biało-emaliowany zzłotemi centkami, w środku zaś tarcza okrągła z dwojaką obwódką złotą, między którą jest napis gockiemi literami: Infule sin f imiter, czyli „bądź    wierze,“ w środku zaś wizerunek S. Huberta,

na odwrotnej stronie tar^i^jest umieszczony glob z krzyżem, obwiedziony wstążką pąsową emaliowaną z napisem : In memoriam recuperataę dignitatis amide, do środkowego ramienia krzyża przymocowana jest korona złota królewska. Order ten noszą kawalerowie na złotym łańcuchu z dwojakich ogniw złożonym to jest, z liter gockich połączonych i z wyobrażenia S. Huberta, obwijającym szyję i spadającym na piersi. Prócz tego noszą jeszcze karmazynową wstęgę z brzegiem zielonym, na trzy palce szeroką, która przepasuje piersi z lewego ramienia do prawego boku i na niej umieszczony wyżej wymieniony krzyż. Podobnyż ośmiokątny krzyż z promieniami, noszą ci kawalerowie na lewym boku sukni na piersiach wyhaftowany; na tarczy zaś jego, zamiast wyobrażenia S. Huberta są umieszczone gockie litery.

Z księciem Karolem Teodorem ozdoba ta przeszła znowu do Bawaryi, a Król jest wielkim jej Mistrzem. Stowarzyszenie to składa się z dw unastu szlachetnych członków krajowców i kilku obcych. Kapituła zgromadzała się dnia 12 Września na której przedstawiano Królowi kandydatów.

Kawalerowie tego orderu, zwykle ci tylko są mianowani, którzy najmniej już lat sześć posiadają order korony bawarskiej. Urzędnicy mają nazwy: wielki jałmużnik, mistrz obrzędu, wice-kanclerz, podskarbi, herold i mistrz ubiorów. Tab. XLY*fig. 2, przedstawia kawalera S. Huberta w Bawaryi w galowym stroju, herolda zaś Tab. XLYI fig. 1.

Kawalerowie Złotej Ostrogi.

Chociaż już wielu pisarzy twierdzi, że stowarzyszenie to miało być ustanowionćm przez Konstantyna W. jednakże wszyscy przypisując jego założenie Karolowi z Anjou bratu S. Lndwika, Króla Francuzkiego, po-

4|§f|

WĘ

111

>m

Q.

fil

■щк

^ыфу-

il88

5vj

г;

■ -Ч

|в

*?: 11

£!

I!

■

'ШШШ

•;

"'Vi

щ.

•yvLi

<+"- 'ï}‘ïy

ttJ-VPledcftC!

ШЕИП.

Ijl

ImLer 0 itaf)⁰ Jerzejo

■w Гтемг

I&walec OrtafieżyiSipajy

wrortojjalir

»

.

у

ж

■ ;

S»

К

■щ

1 о»

I Ot)

Podług podfiń rozlicznych pisarzy, orderowe to stowarzyszenie, znacznie zaczęło upadać, a w końcu nie wiadomo kiedy zupełnie przestało istnieć. —

Order Wieży i Szpady w Portugalii.

Jak twierdzi Perrot ustanowił go w r. 1459 Alfons V, Król Portugalski, i stałą liczbę oznaczył dwudziestu siedmiu kawalerów, a to stosownie do lat swojego wieku, i na pamiątkę zdobycia Fez w wojnie z Maurami. Z postępem czasu ozdoba ta zupełnie wygasła i była już zapomnianą, lecz królewicz rejent i ówczesny Król Portugalii Jan \f, wznowili ją r. 1 SOS dnia S Listopada w łtio-Janeira, przeznaczając za nagrodę wierności i męztwa tak dla Portugalczyków jako też i obcych którzy położyli zasługi w wojnie wiedzionej dla utrzymania monarchii. Następnie zaopatrzyli ten order, swobodami i przywilejami, podobnie jak i inne Portugalskie tego rodzaju ozdoby.

Założyciel tego orderu, nadał jego kawalerom rozmaite dobra w Brazylii celem zapewnienia ntu stałych dochodów. Sam panujący iest Wielkim Mistrzem, następca tronu Wielkim komandorem, inni zaś książęta są Wielkimi krzyżakami tego orderu. Reszta zaś członków dzieli się na dwie klasssy, to jest: na rzeczywistych i honorowych kawalerów i rzeczywistych komandorów których iest ośmiu. Liczba zaś reszty rycerzy nie jest oznaczoną. Godłem tego orderu, są słowa Valor Lealda-(le e Merit o, czyli męztwo, wierność i zasługa. Sam zaś order składa się z pięcio-kątnćj gwiazdy biało-emaliowanćj na końcach której są umieszczone złote kulki, w środku znajduje się tarczka okrągła złota i wieniec laurowy, na którym leży złota szpada; między wierzchnim kątem gwiazdy jest umieszczona złota warowna wieża, cała zaś ta ozdoba spoczywa na wieńcu z liści dębowych i laurowych uwitym. Wielcy krzyżacy i komandorowie noszą ten order na szerokiej niebieskiej morowej wstędze przez prawe ramię do lewego boku przepasującej piersi.—

Znak orderu kawalerów, składa się z małej sześcio-kątnćj białój gwiazdy, która zdaje się spoczywać na trzech złotych obrączkach, okręconych jasnoniebieską.wstążką; w środku zaś tej gwiazdy jest mała tarczka

z popiersiem króla założyciela, a w tej na tle niebieskićm następny napis: Joaod G. Rey. de Port. Prin. Do B. B. Assi, złotą obwódką otoczony. Nad tém zaś stoi złota warowna wieża. Ozdoby tej używają kawalerowie na jasno-niebieskićj wstążce w dziurce od guzika na piersiach.

W dniach galowych noszą Wielcy krzyżacy i lytwalerowie płaszcz biały na którym jest wyhaftowana gwiazda, z tein samem godłem i ozdobą jak na orderze, gwiazda zaś jest pięcio promienistą. Orderowego zaś stroju kawalerowie ci nie ma ją w przepisach. Tab. XL VIII fig. 2, wyobraża komandora orderu wieży i szpady.—

O honorowych Damach Orderu Świętego Jerzego z opactwa Siville w kslęztwie Brabanckićm.

Opactwo Niville zostało założonćm przez Ittę albo Idubergę owdowiałą księżnę Brabancji, dla zakonu Benedyktynek, a jej córka r. 647 w dwudziestym pierwszym swego życia była tam pierwszą ksienią. Zdaje się iż jeśli niezaraz w początkach, to przynajmniej wkrótce po wybudowaniu opactwa, przyjmowano do tego zakonu na nowicyuszki tylko damy szlacheckiego rodu. W XII wieku, a może i wcześniej jeszcze, przestały te zakonnice zachowywać regułę S. Benedykta, a przybrawszy nazwę światowych kanoniczek nie czyniły żadnych uroczystych ślubów.

Kapituła w Niville składała się z czterdziestu dwóch kanoniczek, które dowody szlacheckiego pochodzenia musiały złożyć od trzydziestu dwóch potomków tak ze strony ojca jako i ze strony swej matki; które w dniu przyjęcia do zgromadzenia, odbywającego się z wielką okazałością, były mianowanemi Damami honorowemi orderu S. Jerzego.

W czasie tej ceremonii, nowo przyjętej kanoniczee, towarzyszyła do kościoła cała kapituła, wraz z znaczną liczbą dam i panów, gdzie za przybyciem klękała na aksamitnej poduszeze. Tymczasem prałat odprawiał summę, a podczas Ewangelii jeden z kawalerów S. Jerzego, dawał jej do rąk szpadę, którą po skończonej Mszy S. znakomity jaki szlachcic albo kawaler S. Jerzego, uścisnąwszy nową kanoniczkę uderzał ją płazem trzy razy po ramieniu, poczerń dawały się słyszeć trąby i kotły, a nawet

1.3

ff

ate

a^ß

is

if

>,.

кщ

N ГА

> IV

Хл

jP^ÜSöö*

ł;

II

ж?»

Ш ï

HM

(1

Wà

/.

д/

В/ 1

f:

ЪШГ- й

I Lx

/ц

«ада®

«ШР

t»'‘

^-«e**aw“M4S

a^>—r

wLitOTledcft C“

аж

Е|1

Damaïonorom OxierifS⁰] erzejo

zÜnactwalMîe.

±

toakOitoforaiostaja

wtook

A

w¹

. ; _ , V

<0^

ЯГ

So\

!.

wystrzały z moździerzy, pod czas których wszyscy obecni szczęścia jej życzyli. Następnie damę honorową zaprowadzono do gościnnej sali, gdzie cała ceremonia kończyła się wspaniałą biesiadą.

Suknia takiej damy była szeroka biała, u dołu pluszem szarego koloru oszyta i ozdobiona taśmami z czarnego aksamitu, do której przyszywane były rękawy z najcieńszego płótna. Suknia zaś druga zwierzchnia długością sięgała do kolan i podobnież z płótna była robioną. Kryzę miały podwójne, a płaszcz czarny aksamitny gronostajami podszyty. Nadto biały woal do okrycia głowy, jak widzieć można na Tab. XLIX fig. 1. Czy zgromadzenie to posiadało jaki znak orderowy, nigdzie śladów zna-Ićć nie można.

Do kapituły tego Opactwa należeli i kanonicy, którzy mieszkali w oddzielnym domu, i pełnili swe obowiązki w sąsiednim kościele; w dniach tylko niektórych przychodzili do chóru kanoniczek, aby wspólnie śpiewać psalmy. Jeżeli z powodu śmierci, lub wyjścia za mąż której kano-niczki, otworzyło się miejsce do przyjęcia innej, wówczas każdy kanonik miał głos. Świętem tego zgromadzenia był dzień 24 Kwietnia.

Rycerski Zakon Najświętszej Maryi Panny z Bethleem.

Ustanowił go Papież Pius II, w roku 1459 celem odebrania i oswobodzenia wyspy Lemnos, którą opanowali Turcy. Ozdobą tego zakonu była tarcza owalna, na której znajdował się wymalowany wizerunek Najświętszej Maryi Panny z Panem Jezusem.

Zakon ten wkrótce wygasł.

Kawalerowie Gronostaja w Neapolu.

1S

Ferdynand z Aragonii Król Neapolu ustanowił go w roku 1461 na pamiątkę przebaczenia swemu bratu przyrodniemu królewiczowi Rosano, który go pobudził do wojny z księciem Kalabryi Janem Anjou i w której szukał sposobności aby go zabić. Będące tu w mowie zgromadzę-Tom III.

nie zachowywało regułę S. Bazylego, Ozdobą zaś był biało-emaliow any gronostaj z godłem: Mato mon quam Foeduri, czyli „wolę umrzeć aniżeli być zniesławionym.“ Ozdoba ta była noszoną na złotym łańcuchu, który jak jedni twierdzą miał być zupełnie gładkim, inni znów że był ozdobiony różami i perłami.

Bormani powiada: że Wielkie Mistrzostwo, zawsze należało do Królów Hiszpanii jako posiadaczów królestwa Neapolitaóskiego. Lecz gdy Neapol i Hiszpania zastały rozdzielone i każde z tych państw, o rzymało własnego króla, stowarzyszenie to wówczas przestało istnieć. Co do ubioru, chociaż ten nie był kawalerom przepisanym, jednakże w dniach galowych, nosili krótkie fioletowe płaszczyki, złotem lamowane i białym atłasem podszyte. Tab. NL1X fig. 2, przedstawia Neapolitaóskiego kawalera orderu Gronostaja w galowym ubiorze. Ozdobę tę udzielano i zagranicznym, którzy wielkie położyli zasługi w kraju, albo zobowiązali dla siebie samego króla.

Rycerski Zakon 8. Jerzego w Karyntyi.

Widzieliśmy z poprzednich opisów, że w różnych czasach i krajach, znaczna liczba zgromadzeń S. Jerzego była ustanów ioną. Co zaś do tego o którćin mówić mamy, nie zgadzają się dziejopisarze, albowiem jedni mvażają rok 1273 inni zaś r. 1290 za epokę jego pow stania, i założenia przez Cesarza Rudolfa z Habsburga, celem obronienia granic Węgier, Styryi i Karyntyi przed napaścią Turków. Ponieważ zaś ciągle Turcy niepokoili pogranicznych mieszkańców, rycerze w ięc będącego w mow ie zakonu, prawie ciągle stali pod bronią, a oprócz tego obowiązkiem ich było odprowadzać Przenajświętszy Sakrament noszony do chorych, w tych stronach gdzie ich siedliska były.

Zakon ten zatwierdzony był przez Papieża Aleksandra Vf na zasadach reguły S. Augustyna i zostawał pod bezpośrednią opieką Cesarza. Rycerze, powinni byli ślubować swojemu wysokiemu Mistrzowi posłuszeństwo i małżeńską wstrzemięźliwość. Mówią że ozdobą kawalerów tego zakonu, był krzyż szkarłatny na białej sukni, podobny do krzyża kawalerów z Monteza. Siedzibą Wielkiego Mistrza było Mühlstadt w Karyntyi. Cesarz Fryderyk III odnowił ten zakon, w Mühlstadt, założył katedrę

i;

Hr

v; ■

Ä'

{'

rf

Ntó

r:

К»

шг**

fe.

Щ0

UW г

■'ąi

'I

±ш

■;i

tV Jr

&Ж f i

ML

i !V',S

if

,'lij

ж. л

з£?Я5а

'âÆ Ж

'’'I "

“ VJ

.«Г

Mir:

т>Ш i щЩ

Щ ■ Шщ

mń

Sf

:• - |Ц »

rÿsàijjFa

рй

4^'^jŁ*.S’.WV4^Sl

,V W

-N

S: :кш1л ■ H.

•vrUtlYïledéÜC?

• '.'.v .

laUi.

HycenZakoM ajencjo

FlÜljltjI.

IWcrOrtaüIrcMa

if Francji.

л>

#

.

,г

..

: Ь

i kanonikom tejże pozwolił nosić ozdobę tę samą jaką nosili kawalerowie. Inni znowu pisarze twierdzą że założycielem czy też wskrzesicielem tego zakonu mianują Fryderyka IV pragnącego obrony Chrześcijan-sko-katolickićj religii przed napaścią kacerzy i niewiernych, a jak niektórzy twierdzą, że zakon ten w połowie wojen religijnych w Niemczech istnieć przestał.

Perrot powiada że godłem zakonu był obraz S. Jerzego na koniu zabijającego smoka, wyrobiony ze złota jakowy zawieszano na pojedynczym złotym łańcuchu obwijającym szyję i spadającym na piersi Tab. L fig. 1 przedstawia rycerza w wojennym ubiorze, podług opisu Bonna-niego. Rycerze ci odznaczali się szezególniejszćm rnęztwem w bojowych wypadkach a szczególnie z Turkami.

O orderze Kawalerów $. Michała we Francyi.

Bonnani powiada że Ludwik IX Król Francuzki, zastosował się do Rzymskiego zwyczaju, podług którego, za pozwoleniem prawa, wolno było nosić złoty łańcuch. Następnie wprowadzonćm zostało do Francyi rozdawanie tytułów szlacheckich, a w roku 1469 w Ambroise postanowiono i order S. Michała. Ztąd wnosić można: że przed tą epoką utworzone ordery we Francyi jeżeli jeszcze wówczas nie były zupełnie wy-gasłemi, to przynajmniej nader zbliżonemi do upadku. Już ojciec za. łożyciela król Karol VII, miał chęć ustanowienia go, gdyż powszechnie twierdzono: że był widzianym na moście Orleanu S. Michał Archanioł, przychylny Francyi, prowadzącej naówczas wojnę z Anglią; dla tego to rzeczony tu król polecił na chorągwi swojej odmalować obraz 8. Michała i testamentem rozkazał swemu synowi następcy tronu, aby na cześć tego świętego ustanowił order; którego statuta wydane później były przez Franciszka Sausovie.

Order ten pierwotnie składał się z jednej tylko klassy kawalerów i stanowił owalny medal zwyobrażeniem S. Michała Archanioła, lub też przedstawiał podobny temu obraz w złocie wybity, kiedy lucypera strąca z niebieskich przybytków w' podziemia piekielne. Ozdobę tę noszono na piersiach na ciężkim złotym łańcuchu zawieszonym na szyi. Kawalerowie tego orderu, w dniach galowych nosili czerwoną jedwabną krótką suknię, białe jedwabne spodnie, płaszcz z ogonem z białego adamaszku» złotem haftowany i podszyty gronostajami, do którego był przytwierdzony szkarłatny kaptur i sznurami z czerwonego jedwabiu do szyi przywiązany. Oprócz tego, używane były białe trzewiki ze złoteini kokardami, a na głowie peruka A longe zwana.

Podług statutów tego orderu król był jego Wielkim Mistrzem i sam tylko miał prawo mianowania kawalerów, którzy powinni byli pochodzić ze znakomitego rodu i nieskażone posiadać obyczaje. W dowód przyjaźni, panujący rozdawał tę ozdobę i cudzoziemcom; przysięga wszakże jaką kawalerowie wykonywali nie zobowiązywała tych ostatnich, albowiem podług jej brzmienia, każdy powinien był wiernie służyć królowi Francuzkiemu. W roku 1548 panujący Henryk Ił, rozkazał kawalerom orderu S, Michała nosić strój czarny, a na nim płaszcz biały, srebrem przerabiany. Haft u dołu i po obu stronach przedstawia trzy srebrne księżyce z kłosami, albo zwycięzkiemi znakami; dalej zaś były wokoło rzuty języków i płomieni. Nakoniec przepisaną jeszcze była karmazynowa czapka z podobnymże haftem. Mistrz zaś obrzędu, podskarbi, kontroler i herold otrzymali rozkaz noszenia w dniach galowych białej jedwabnej czapki i takiego płaszcza.

Z postępem czasu, order ten schy lił się do upadku. Henryk w ięc III. chcąc znowu doprowadzić go do dawnego bytu, polecił aby każdy, któryby chciał zostać kawalerem S. Ducha, musiał wprzódy być kawalerem S. Michała. W tym samym celu, pozwalał kawalerom obu tych orderów, łańcuchy i znaki ty chże przy herbach sw oich umieszczać, z prawem noszenia nazwy: Chevalier des Ordres du Roi. Następnie panujący Ludwik XIV, w liczbie stu oznaczył kawalerów, jakowa później została zw iększoną. Oprócz tego order rozdzielił na dwie klassy i ozdobę jego odmienił, która odtąd składała się z ośmio-kończastego kizyża z białym brzegiem, w którego środku była tarczka biało-emaliowana, a na niej wyobrażenie S. Michała trzymającego w jednej ręce miecz, w drugiej zaś smoka na łańcuchu, którego pokonał. Do koła zaś napis: Immensi rem,or Осей ni. Dalej zaś na ośmiu końcach krzyża, było tyleż złotych guzików a w czterech jego kątach, dawały się widzieć cztery lilje.

Ozdobę tę kawalerowie pierwszej klassy jako Wielcy krzyżacy, zwykle nosili na szerokiej czerwonej wstędze, przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku, w dniach zaś galowych używali ją na kręconym łańcuchu, wysadzanym muszlami. Oprócz tego, mieli na piersiach lewej strony, złotem wyhaftowany czworograniasty krzyż z tępemi końcami, w których górnych i dolnych końcach również złotem była haftowany litera P. W środku tego krzyża znajdowała się tarcza a na niej obraz S. Michała, trzymającego w ręku niebieska tarczę z literami L li. Lubi Roi (król Ludwik) wszystko to wyhaftowane. Nadto w kątach krzyża zamiast lilii umieszczone były złote promienie piorunów.

Order S. Michała udziela się obecnie szczególnie francuzom, którzy się odznaczą w wiadomościach i kunsztach, pożytecznym jakim wynalazkiem lub też przedsiewięciem korzystnćm dla kraju, albo nakoniec dziełem wydanem. każda prośba o udzielenie tego orderu, powinna być oddawaną ministrowi królewskiego dworu, o której panujący daje swoją opinią i ozdobę udziela, lub ją odmawia. Rozporządzenie pod tym względem, zapadło driia 10 Października 1S16 roku.

kawalerowie pierwszej klassy, albo Wielcy krzyżacy, noszą tę ozdobę na szerokiej czarnej wstędze, od prawego boku do lewego, kawalerowie zaś drugiej klassy używają na czarnej wstążce przy lewej stronie piersi w dziurce od guzika. Tab. L lig. 2, wyobraża kawalera S. Michała we Francy i podług rysunku Sachwauia.

Zakon Korony miłości.

Perrot, w chronologicznym swoim przeglądzie wygasłych rycerzy, wspomina że zakon korony miłości ustanowionym był w r. 1479 przez króla Szkockiego, a następnie miał być potwierdzonym przez króla Ja-kóba. Podobnież nadmienia i o zakonie Gryłfa zwanym Floryda, że jego założycielem był w roku I4S9 Alfons król Neapolu.

Fapiezki Order Kawalerów 8. Jerzego.

Podług Bonnaniego, order ten był ustanowiony przez Papieża Aleksandra VI, w Rzymie celem obrony wiary, a przez Papieża Pawła Iii potwierdzony zuadauiem licznych przywilejów. Ozdoba składa się z pojedynczego złotego łańcucha, na którym był zawieszony złoty okrągły medal. Na jednej zaś jego stronie wyobrażenie S. Jerzego na koniu zabijającego smoka; na drugiej korona były wytłoczone. Tab. LI fig. i, przedstawia takiego kawalera.

Co do ubioru ten zdaje się że nie był im przepisany. Lecz załączony tu wizerunek, podajemy podług opisu Bonnaniego. Pod wzlę-dem Zaś orderu, Lueemberg i Kavin jeszcze twierdzą: że ten składał się z złotego krzyża, osadzonego w złotym okręgu, w którym było umieszczonych ośm liści, jeden kwiat składających. Podanie to wszakże, przez uczonych zostało odrzuconym.

Order JOam de la Cordelière.

Anna z Bretanii wdowa po Karolu VII Królu francuzkim. postanowiła ten order w roku 149Ś, aby przez to uwolnioną była od jarzma i

obow iązków małżeńsк ich,

zna-

pisem do koła: f ai le corps. délié. Tylko wysokiego rodu panie były tu przyjmowane. Po śmierci założycielki, ozdoba ta przestała istnieć.

^ Tbzdobą tego orderu był naszyinik przeplatany srebrem który wkształ-ciu*-ra*irfy zawieszony na szyi otaczał damy Honorowej herb własny

Żakom 8. Piotra I Pawła w Rzymie.

Papież L-*0№ X, wr r. 1520 zwołał Koneylium w Lateranie, na któ-rćm postanow iono walczyć przeciwko Turkom. Na opędzenie zaś kosztów wojennych podał między iimemi dochód z kopalń ałunu w Tulła (forum clodii) które zostały odkryte za panowania Papieża Piusa II. W następ-

г*

Щг

ià-J

SI

о.

КншГ

тй

Л Ж|

1ш

ррр

*w

'TV.jUï

si :

I fl

•Ч’Ч;

i J

■р ■

В':

F ■

Гад

ч.

Ж? ■

«Рк^ ШШвШЁ

■wliMTne&äiC:

ЗЗйЛЙ»¹*»*"* •

'$v

й§1

mu

Tiji.

Italer ВусегзЦо Zafaffito i TawliAp Oo toîawwîbyinie.

Italer OiMajtókiej о

mierzejo.

'\

*

■> »

о

nym zaś roku założył rycerski zakon pod opieką S. Piotra książęcia Apostołów.

Kto chciał być przyjętym do tego zakonu obowiązany był złożyć 1000 złotych do kassy Papiezkićj, za co był mianowany kawalerem z zapewnieniem piątego procentu z dochodów wspomnionych powyżej kopalni. Nadzór zaś nad niemi, powierzył niektórym rycerzom. Oprócz tego; kawalerów S. Piotra mianował hrabiami z Lateranu, i zrównał Ich z najpierwszą Rzymską szlachtą, następnie zarządził aby członkowie tego stowarzyszenia w dniach św iątecznych ubierali się czerw ono, a w żałobnych czarno. Krój zaś ich stroju powinien był być takim, jaki był szambela-nówr papiezkich. Godłem tego stowarzyszenia był złoty medal zawieszony na złotym łańcuchu i noszony na piersiach. Rzeczony tu medal, na jednej swej stronie miał wytłoczony wizerunek S. Piotra, a na drugiej zaś herb Papieża.

Paweł Iff przy wstąpieniu na stolicę Apostolską zatwierdził tę ozdobę roku 1540, a w szóstym roku swego panowania, ustanowił inną pod nazwą SS. Piotra i Pawła oznaczając liczbę kawalerów 200 z których każdy przy wstąpieniu do stowarzyszenia składał 1000 skudów.— Kawalerowie więc posiadający pierwszą ozdobę zostali złączeni z kawalerami tćj ostatniej. Chcąc zas Papież bardziej zachęcić szlachtę do tego stowarzyszenia, ogłosił że wszyscy jego członkowie są raz na zawsze domownikami pałacu Lateraneńskiego, gdzie mają wolny stół i zarówno są uważani znajpierwszą Rzymską szlachtą. Nadto pozwolił im herby swoje ozdobiaćtarczą domu Farnezych, oraz upoważnił do pobierania pensy i z duchownych podatków po 200 skudów i przypuścił do udziału z korzyści z kopalń ałunu w Tulla.

Członkowie tego stowarzyszenia, w dniu pogrzebu Papieża, powinni byli nosić czarny żałobny ubiór; w dniu zaś korona-y i galow y czerwony, na którym przytwierdzoną była ręka obnażona miecz goły trzymająca. Znaku tego nie należącym do stowarzyszenia, nie wolno było używać pod karą opłacania 1000 skudów. Kawalerowie SS. Piotra i Pawła, podobnie jak kawalerowie S. Piotra nosili na szyi złoty łańcuch, na którym zawieszony złoty medal spływał na piersi. Jedna strona jego była ozdobiona wybitym obrazom Świętego Piotra, druga zaś S. Pawła Apostoła. Tab. LI fig. 2 przedstawia kawalera SS. Piotra i Pawła w galow ym ubiorze. —

Order Połączenia w Szwecyi.

Ozdoba ta miała być ustanowioną przez («ustawa I króla Szwedzkiego w roku 1527, z powodu jego zaślubin z córką księcia Brandeburg-skiego: lecz wkrótce przestała istnieć.

Order Kawalerów Mieczowych, albo Miecza i ïéltéj orderowej Wstęgi w Szwecyi.

Większa liczba pisarzy, podobnież Gustawowi I królowi Szwedzkiemu, przypisuje ustanowienie tego orderu, twierdząc że tę ozdobę składał pęk drobnych mieczy złożonych na krzyż, związanych sznurkiem i tymże do łańcucha przymocowanych, z którego miecz większy spływał na piersi. Order ten z postępem czasu wygasł, lecz w czasie wojen religijnych został wskrzeszonym.

na

Menenitisz powiada: że ozdoba ta była kilkakrotnie zmienianą. Pierwotnie, miała to być tylko tarczka wypukła, czerw ono-emaliow ana, której był wyobrażony lew żółty; otaczały go trzy królewskie korony i mnóstwo dzwonków różowego koloru, a hełm miał być srebrną koroną i zLełonemi piórami zakończony. Następnie ozdobiony dwiema srebrnemi chorągiewkami, na których czerwone koguty były wyobrażone. Kiedy zaś wygasł ten order, nie można znaleźć żadny ch śladów. My lą się którzy go uważają za jedno z orderem kawalerów mieczowych w Inflantach i Polsce złączonych później z zakonem Niemieckim. Król Fryderyk 1, podobnie jak i inne szwedzkie ordery, wznowił go dnia 17 Kwietnia 1748 roku a ten był udzielany wojskowym, za odznaczenie się na morzu i lądzie. Składał się z trzech klass. W roku 1772 podług królewskiego rozporządzenia, już było cztery klassy. Do pierwszej należeli komandorowie i Wielcy krzyżacy, do drugiej komendanci, trzecia składała się z krzyżaków, w czwartej mieszczono rycerzy.

Królewiczówie zrodzeni byli rycerzami. Liczba członków każde] klassy jest nieograniczoną. Nikomu nie wolno robić żadnych starań ani zabiegów o posiadanie tego orderu, a przekonany o to nadużycie na zawsze traci prawo do jego posiadania. Udzielenie tej ozdoby, zależy tylko od króla, a zarzuty kapituły, na gruntownej prawdzie oparte, mogą sprzeciwić się jego udzieleniu. Każdy oficer liczący lat 20 lub więcej służby, nabywa prawa do jego posiadania. Jedna wojna liczy się za kilka lat służby w pokoju. Kto pragnie otrzymać tę ozdobę dwóch pierwszych klass, musi najprzód być rycerzem albo Wielkim krzyżakiem i to najmniej w stopniu pułkownika. Kapituła w której komendanci podług przodków miejsce i głos mają, zbiera się tak często jak się królowi podoba. Ceremonia mianowania kawalerem odbywa się w Ritterholirns, czyli w królewskim zamkowym kościele w Sztokolmie. Order ten udziela się i cudzoziemcom, którzy są obow iązani do orderowego archiwum przesłać dowody swych zasług.

Przy otrzymaniu tej ozdoby, kawaler płaci 102 srebrne talary, komendant podwójną ilość. Cudzoziemcy również temu prawu ulegają.— Dochód ten przeznacza się na szpitale w Sztokolmie. Po udzieleniu orderu, kassa jego przeznacza pensyę, z oznaczonych mu dochodów.

Order składa się z ośmio-kończastego złotego biało-emaliowanego krzyża, w którego kątach są umieszczone złote korony, a nad każdą z nieb dwa miecze na krzyż złożone. W środku zwierzchniej strony, na czysto lazurowo-niebieskićm polu, jest miecz złoty prostopadle stojący, otoczony trzema szwedzkiemi koronami. Na drugiej zaś stronie znajduje się z lazurowym złotym wieńcem podobny miecz, którego koniec otacza napis; Pro Patria, nad samym zaś krzyżem wznosi się korona złota.

Rzeczony tu order noszonym jest przez kawalerów klassy pierwszej na szerokiej żółtej wstędze z niebieskim brzegiem, przez prawe ramię do lewego boku przepasującej piersi, na której lewej stronie jest srebrna haftowana gwiazda, wyobrażająca wierzchnią postać krzyża tylko bez miecza.

W dniach świątecznych kawalerowie pierwszej klassy noszą ten order na złotym łańcuchu, zawieszonym na szyi i spływającym na piersi, który składa się z jedenastu nagich mieczy i z podobnejże liczby tarczek opatrzonych hełmami. Kawalerowie klassy drugiej mają podobnyż krzyż,

19

Tom III.

tylko nieco mniejszy i zamiast srebrem haftowanej gwiazdy, miecz srebrny prostopadle stojący. Jeżeli zaś kto z klassy trzeciej przeniesionym został do drugiej, ten nosił na lewej stronie piersi dwa na krzyż złożo-miecze. Wstęga klassy drugiej jest nieco węższa od wstęgi klassy pierwszej. Kawalerowie klassy trzeciej, noszą krzyż jeszcze na węższej wstążce obwijającćj szyję. W górnych zaś skrzydłach tego krzyża, są dwa miecze na krzyż złożone. Wrazie jeśliby kawaler klassy drugiej otrzymał order Serafina, wówczas pod ozdobą tego orderu, nosi miecz goły, prostopadle stojący. Nakoniec kawalerów ie klassy czwartej noszą krzyż jeszcze mniejszy od w szystkich poprzednich na wązkićj w dziurce w stążce od guzika.

ne

W dniach św iątecznych i galowych w dziewają strój barwy narodowej jasno-niebieski, z białem podszyciem jak przedstaw ia Tab. LII fig. 1. Dwaj heroldowie tego orderu, noszą owalną tarczę, w której środku są umieszczone trzy korony i miecz prostopadle stojący, otoczony pewnemi słowami. Tarcza ta zawieszaną jest na żółtym jedwabnym sznurku, przy orderowym mundurze, wraz z płaszczykiem złotemi sznurami ifrendzlą ozdobionym. Na piersiach zaś i plecach znajduje się umieszczony, prostopadle stojący miecz, a na ramionach wyhaftowane słowa: Pro Patria. Order klassy czwartej może tylko otrzymać naczelnik w wojnie, odznaczający się w odniesionćm zwyoięztwie. Król sam dostępuje tej godności, tylko przez wybór kapituły.

Zakon Kawalerów S. Jerzego z Rawenny.

Ustanow ił go wT roku 1534 Papież Paweł III, zaraz po obięciu rządów stolicy Apostolskiej i za główmą siedzibę przeznaczył mu Rawennę nad morzem Adryatyckićm, zobowiązując rycerzy, aby bronili brzegów przed napaścią Turków i korsarzy. Ozdobą był krzyż czerwony ośmiokątny ze złotą koroną wiszący na złotym łańcuchu albo sznurze na szyi i spływający na piersi. Po śmierci ustanów iciela, następca jego Grzegorz XIII zniósł go zupełnie i w miejscu jego utworzył zakon kaw ale-rówr Loretto.

O czynach wspomnianych wyżej rycerzy, nie można znaleźć śladów Ronnani tylko podaje wizerunek kawalera S. Jerzego z Rawenny, którego kopię załączamy na Tab. LU fig. 2.

I’;.

ЗШ

ijU

l%:

1\ц

Jfj

'y;'

. *>•* .

-wLitTOTledc&C«

19:1.

Kawaler ОшшШеиа тЗшеу].

У.:/,

>"Xï

Tab. UL

^S\\)

P™

'i

fol

11

//

il

••■.Ж

w •

Ryceiz Zabmu S*3 erze jo wforanre.

rP

/

J

■#

?

¥

Ш»

f

Order Kawalerów z Tunis albo Burgundz-kiego Krzyża.

Ozdoba ta, podług twierdzenia różnych dziejopisarzy, ustanowioną .jest w roku 1535 przez Cesarza Karola V, wówczas, gdy przywłaszczy-cieła tronu Adryana, z powodu czerwonej brody Barbarosa zwanego, pobił i z Tunis wypędził a Maleyhasana do dawnej władzy tamże przywrócił. —

Ozdoba ta składała się z Burgundzkiego krzyża, to jest z krzyża S. Andrzeja, oraz z dwóch sękatych belek na krzyż złożonych i zielono-emaliowanych, przytćm z stalki i krzemienia skry sypiącego z napisem : „Barbaria.“ Order ten noszony był na piersiach i szyi, na złotym łańcuchu złożonym z kwadratowych ogniw⁷, drogiemi kamieniami wysadzanych, pomiędzy zaś terni kwadratowemi częściami były umieszczone stalki i krzemienie ogień rzucające. Statuta tego orderu nie są znane, a ubiór dla kawalerów nie był przepisanym. Bonnani w traktacie o świeckich i duchownych rycerskich zakonach podaje wyobrażenie takiego kawalera w zbroi. —

Order Ostu albo 8. Andrzeja w Szkocyf.

Podług ustnych podań, ozdoba ta ustanowioną ma być w r. 7S7. Achazes i Hungus królowie Szkotów i Piktów, w wigilię stoczenia bitwy z królem angielskim Adelstanem, prosili w nocy na klęczkach o pomoc Najwyższego; poczem miał się ukazać na ciemnym firmamencie, opickuń czy ich patron S. Andrzej na krzyżu, nadzwyczajnej białości, zapowiadając w dniu następnym zwyczięztwo, które istotnie odnieśli. Na pamiątkę więc tego nadzwyczajnego zdarzenia, rzeczeni tu dwaj królowie, ustanowili ten order. Nie przywięzując wszakże wiary do tej legendy, powiemy że najpodobniejszćm jest do prawdy, iż ustanowił go Jakób V król Szkocki w r. 1540, liczbę kawalerów oznaczył do wysokości dwunastu i kościół S. Andrzeja w Edymburgu na coroczne nabożeństwo w dniu

orderowego święta przeznaczył, w którym i mianowanie kawalerów miało się odprawiać*

Po upływie zaś lat czterdziestu czy też pięćdziesięciu za panowania królowej Maryi Sztuart, z powodu trwających wówczas rozruchów, zapomniano o nim i zupełnie upadł. Lecz po złączeniu Szkocyi z Anglią i Irlandyą, Jakób II król Wielkiej Brytanii około roku 1587 wskrzesił ten order, wrócił mu dawne dochody i w zamku Windsorskim mianował siedmiu kawalerów: ponieważ zaś kościół S. Andrzeja w Edymbur-gu był naówczas zniszczony, przeto polecił aby święto orderu obcho-dzonćm było odtąd w dniu S. Andrzeja w kaplicy królewskiego pałacu IIoly-Roodhouse w Szkocyi. Lecz gdy nieszczęśliwy Król Jakób zmuszony uciekać do Francji, ogłoszony został jako pozbawiony królestwa i jego tronu, order ten przeto znowu upadł i dopiero r. 1703 został , wskrzeszonym przez Królowę Annę, a we dwadzieścia lat później odnowionym przez Króla Jerzego I który powiększył statuta, zatrzymał dawną liczbę kawalerów, i postanowił: że tylko kawalerami tego orderu, mogą być kawalerowie państwa i że oprócz dwóch znakomitych Anglików Króla i królewiczów', udzielany będzie samym szlachetnym Szkotom. Święto orderu, obchodzono jak i dawniej dnia 30 Listopada jako w pamiątkę S. Andrzeja Apostoła. Najznakomitszym urzędnikiem orderu jest dziekan, któremu każdy nowo-mianowany obowiązany jest złożyć 50 funtów szter-lingóW; po nim następuje sekretarz, król herbowy, i czerwona laska czyli szwajcar, (Gentleman, Uscher of the Green-Rod.)

gu,

Order składa się z tarczy złotej owalnie okrągłej, na której jest wyobrażonym, na żółtćm tle w niebieskiej sukni S. Andrzej, trzymający krzyż biało-emaliowany. Wciemno zaś zielonej oprawie, znajdują się złotem napisane słowa następujące: Nemo те трипе lacessit. Ozdoba ta na ciemno-zielonej morowej wstędze, przepasując piersi przez lewe ramię, spływa ku prawemu bokowi. Piersi zaś zdobi biały krzyż S. Andrzeja, w którego ramionach jest w złoto oprawna tarczka a na jej żółtćm tle niebieski kwiat ostu z zielonemi Jiściami; dalej na ciemno-zielonym brze-znajduje się ten sam jak wyżej napis. Między ramionami krzyża są srebrne promienie. W czasie świąt kawalerowie tego orderu, noszą właściwe suknie, a wówczas ozdoba ta wisi na łańcuchu, którego ogniwa, z ostu i ruciannych liści składają się ; jakowe dawnemi były symbolami Szkotów i Piktów, którzy tej ozdobie nazwę ostu nadali. Tab.

v_

Шт # #

Щ'Ш'

i нл\

111

у.'

lii'

■\

lUj.

*й8ЙЙ*

M,

#P

'}

l':

II

W    .1

1    î

V

к li

г:

V:

'Щ

шя

_ ......

(таШШ

_.ï

bitncn»dc.4C(

Jäwalsi Отйшс Ostu, alb o

5-Anir z eia wS zko c ji

lijceczZàoîDiü^cîefïïuî^iieâiïçczsiiîiiîüT

¥ielMémKsi^stwie Мйайт

’ %

к*

LUI fig. ] przedstawia Szkockiego rycerza orderu Ostu w galowym stroju z XVIII wieku.

Papiezki Order Lilii.

0. Bonnani podaje: że w roku 1043 za panowania Papieża Benedykta IX, ustanowił go Sanktius. Kawalerowie nosili złoty łańcuch, podwójnie około szyi założony, na którym była zawieszoną ukoronowana lilia. Zachowywali regułę S. Benedykta, (idy wszakże przed XII wiekiem nie istniał żaden rycerski order, przeto i ten zaliczyć można do zmyślonych bajek. Wiadomo jest jednakże z pewnością, że Papież Paweł III, w roku 1546 ustanowił pod tą samą nazwą order, jakow y był zatwierdzonym i przez jego następcę Pawła IV w r. 1556 który go wyniósł nad inne włoskie ordery, pomimo to jednak upadł, a nawet później i zupełnie istnieć przestał; lecz w roku ISIS zaprowadził go we Francyi Ludwik XVIII.

Rycerski Zakon $. Szczepana Papieża I Męczennika w Wielkićm księztwie Toskańskićm.

Przyczyną ustanowienia tego rycerskiego zakonu było zwycięztwo, które Kosmas Media's pierwszy z książąt Toskanii dnia 2 Sierpnia w uroczystość S. Szczepana Papieża i Męczennika, w roku 1554 odniósł nad marszałkiem de Strozzi naczelnym wodzem wojsk Francuzkich, najprzód przy Marcyano, a później pod Montemorto, za pośrednictwem którego zapewnił sobie posiadanie Toskanii. S. Szczepan był obrany za opiekuńczego patrona tego zakonu, którego członkom w roku 1561 na mocy bulli Papieża Piusa IV pozwolono żyć podług reguły S. Benedykta.

Obowiązkiem kawalerów tego zakonu było, bronić Rzymsko-katolickiej wiary i walczyć z korsarzami napadającymi brzegi Śródziemnego morza. Przepisy ułożone dla rycerzy, księży i t p. zatwierdzone zostały bullą papiezką z roku 1562. Książe panujący i każdy spadkobierca jego władzy, obierany był naczelnikiem czyli Wielkim Mistrzem zakonu, któremu wiele nadano przywilei. W skutku tych wszystkie jego dobra, komandorye i przeorslwa, uwolnione były od juryzdykcyi świeckiej i duchownej jak również pd wszelkich, dziesięcin.

Nadto rycerzom pozwolono żenić się i z dochodów prebend płacono pierwotnie,po 200 dukatów złotem, jakowa pensya podwyższona później była do 400 czerwonych złotych, przez Papieżów Sykstusa i Piusa V. Miasto Piza wskazanćm było zakonowi za główną siedzibę, gdzie książę rozkazał zbudować dwa konwentualne gmachy wraz z wspaniałym kościołem. W konwentualnych tych zabudowaniach, zawsze mieszkała wielka liczba kawalerów i kapłanów, a ci ostatni byli po większej części rycerzami i zostawali pod władzą posłuszeństwa duchownego Wielkiego przeora, który był Wielkim krzyżakiem tego zakonu i używał pontyfi-kalnego ubioru.

Rycerze będącego tu w mowie zakonu, już w r. 1363 zajęli kilka okrętów Tureckich i rozpędzili Ilodyjskie rozbójnicze galery. W następnym zaś połącz} li się z Hiszpańską flotą i pomogli jej zdobyć fortecę Pignon. W roku zaś 1565 posiłkowali Maltańczykom, gdy ich wyspa przez Turków została oblężoną; a we trzy lata później stali się panami dwóch okrętów korsarza Karusceli. Nakoniec w roku 1571 złączyli się z dwunastu galerami sprzymierzonej Chrześcijańskiej floty i, dopomogli tejże odnieść zwycięzlwo przy Lcpanto, a później nawet znaglili Sułtana o proszenie pokoju. Następnie za panowania księcia Franciszka Medy-cis zdobyli roku 15S2 twierdzę Kolia w Barbaryi, Monastaro i inne ważne miejsca w 15S5, Chio w i 5S9, a Pro węza na granicy Albanii w 1604. Ferdynand 1 który objął rządy państwa po swoim bracie Franciszku, powiększył w roku 1607 siłę morską rycerzy S. Szczepana, za pomocą której zdobyli fortecę Bona w Barbaryi, i Famaguste na Cyprze dobywać zaczęli, lecz bezskutecznie zmuszeni byli odstąpić.

W następnym zaś roku, sześciu galerami, zmusili do ucieczki czterdzieści pięć galer Tureckich. W epoce zaś od r. 1610 do 1613 za panowania Kosmaza 11, wzięli Bischery w Barbaryi, Disto w Negreponcio, później Chiermon i Kliman w Karamanii i zbogaceni znakomitą zdobyczą wrócili do ojczyzny. W roku zaś 1624 pod panowaniem Ferdynanda 11 powtórnie zdobyli twierdzę Bischery i zabrali Turkom dwadzieścia pięć

• "!?

г-

■é5**TS

■р<г5^

Ui

:/*

wi, #!

..........“^^импдаяЯМИИййН

:Ч

,.. - т

|ggEÖ&&$3£!

«т^г⁵

' ■„.■“'-'5Г——--г:““    "    -.„i

......" ......." ...

• '*£ -ж

*04,

X'.

..

S*13

К ?S

Гу

NiiJT'

. ^^WWHWI

$ ■• I

,ч> гавШипмими

,йк-ту>. *

r—"Tyiet5::    "= “W—

v-таша»тштшш

; :Д

||

C.i >э

Ьн

ł—ł-

O-cs

t~o

JCajîduRyceKtoejo Шт &с2ерш¥Мшй

Zalcoimica Hjc erdde Jo Ubm 5?ктавжМ(Ш

4Vt.

A;

galcrów, oprócz wielu innych pomniejszych statków. W czasie długiego oblężenia Kandyi, kilkakrotnie mieli zręczność okazania swojej waleczności, a stawszy się groźnymi dla Turków do 1678, przeszło 14S00 Ma-chometanów wzięli w niewolę i około 5600 Chrześcijan uwolnili z jarzma Jasyru. Nieprzyjaźni zawsze Turkom, pomagali Wenccyanom w wojnie przeciwko tymże r. 1684 wiedzionej: a statuy metalowe Kommasa I, i jego syna, Ferdynanda f, do dzisiejszego dnia istniejące we Florencji są lane z dział zdobytych przez nich na Turkach.

Zakon dzielił się na Wielkich krzyżaków, szlachtę , wojskowych rycerzy juryzdykcyi, szlachetnych i nieszlachetnych kapłanów, oraz służących braci. Kawalerowie ci, pomiędzy którymi byli duchowni i którzy dotąd jeszcze istnieją obowiązani są wylegitymować się z czterech pokoleń. Krzyż czerwony ośmio-kończąsty w złoto oprawny, nosili na lewej stronie piersi, nietylko na sukniach ale i na płaszczach. Koman-dorye posiadali sukcessyjne; lecz te tym tylko były udzielane, którzy odbyli karawany lub zasłużyli na szczególniejsze względy Mistrza, mającego prawo podług swej łaski je rozdawać. Kapłani nie szlachetni, nazwani księżmi posłuszeństwa, nosili czerwony krzyż, żółtym jedwabiem obwiedziony, a służący bracia, podobnyż z tą tylko różnicą, że po prawej stronie piersi. Nakoniec podobnie jak kawalerowie Maltańscy, tak też i rycerze S. Szczepana mieli w zakonie swoim i niższych rycerzy.

Ceremonialny ubiór tych rycerzy, składał się z wielkiego płaszcza kamlolow ego białej barwy, z różową jedwabną podszewką ozdobionego sznurami i kutasami, tejże samej barwy, jak przedstawia Tab. LUI fig. 2. Ubiorem kapłanów, była suknia biała, różow o-podszyta, i biały biskupi płaszczyk z krzyżem zakonu, a pod nim rokieta, jak wskazuje Tab. LIV fig. 1. W chórze zaś nosili suknię czarną z białą zwierzchnią, ozdobioną krzyżem zakonu na ramieniu. Co zaś do ubioru służących braci, ten był podobnież białym z Rasch albo Serge z wązkiemi rękawami, podszytemi różową jedwabną podszewką.

Rada zakonu składała się z dwunastu rycerzy, którzy zgromadzali się w Pizie, w pałacu będącym własnością zakonu, gdzie znajdowała się kancelarya i archiwum. Wielcy krzyżacy i rycerze, którzy byli obowiązani, służyć na galerach i odbyć swoje karawany, mieszkali w tym pałacu i byli utrzymywani kosztem zakonu, również jak i nowicjusze uczący się sztuki rycerskiej. Przełożeni zakonu tak długo zajmowali swoje posady, dopokąd żył Wielki Mistrz i nazywali się Wielkimi Komandorami. Do nich to należały: urzędy Wielkiego hetmana, admirała wielkiego przeora konwentów, wielkiego kanclerza, Generalnego podskarbiego, następnie Generalnego konserwatora i przeora kościoła, których to ostatnich co trzy lata na Generalnej kapitule wybierano, na której znajdował się osobiście jako Mistrz Wielki książę Toskanii, w obecności którego zwykle mianowano Wielkich krzyżaków i dwunastu radzeów.

Kapituła zgromadzała się w Niedzielę Białą, a wszyscy kawalerowie mieszkający w Toskanii, powinni byli znajdować się na niej. Tych liczba dochodziła zawsze 300. Koszta podróży zwracano i zaspakajano potrzeby życia tak ich, jako i służących, a to przez cały czas trwania kapituły, z funduszów zakonu, który posiadał dwadzieścia trzy przeoraty, trzydzieści pięć powiatów krzyżackich wielką liczbę komandoryj.

Rycerze tego zakonu czynili śjuby: ubóstwa, szczodrobliwości i posłuszeństwa. Kapłani zaś jako zakonnicy przysięgali na ubóstwo, czystość i posłuszeństwo. Śluby takowe od kawalerów przyjmował sam Wielki Mistrz, a od kapłanów zaś sam Wielki przeor.

Ustanow iwszy Kosmas I, zakon S. Szczepana dla rycerzy, kapłanów i służących braci, chlał ustanowić jeszcze i klasztorne kobiety, jakowemu zamiarowi nietylko że stolica Apostolska nie przeciwiała się, ale nadto Papież Pius IV, w r. 15(15 zamieszkałe przez Benedyktynki Opactwo w Piza, wcielił do rycerskiego zakonu S. Szczepana i pozwolił nosić tymże zakonnicom ubiór i krzyż tego zakonu. Następnie powstał i drugi podobnyż żeński klasztor w roku 15SS pod nazwą Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny we Florencji, który również był zatwierdzonym przez Papieża w roku 1592.

Zakonnice podobnież jak i rycerze w czasie ich przyjęcia, powinny były udowodnić szlacheckie swoje pochodzenie. Ubiorem ich była biała wełniana suknia i takiż biały szkaplerz, na którym się znajduje krzyż w złoto oprawny. Dalej czarny, białćm podszyty welon, białe czółko, i chustka na głowie. Krzyż znajdujący się na szkaplerzu u zakonnic mieszkających we Florencyi, podwójnie jest obszyty żółtemi frendzłami. W chórze i w czasie innych ceremonii zakonnice te noszą habity z wiel-kiemi jedwabnemi różowej barwy wylotami. Ksieni ma krzyż większy i z czerwonego aksamitu, siostry zaś służące i laiczki, mniejszy czerwony

il

C“

z serge z żółtą obwódką. Tab LIV fig. 2 przedstawia zakonnice zakonu S. Szczepana w ubiorze chórowym.

Obecnie zakon ten składa się z samych szlachetnych rycerzy i nie szlachetnych kapłanów, pełniących służbę przy kościołach Pizy i Flo. rencyi, oraz z sług zakonnych, posługujących w konwentach. Godło zakonu składa się z złotego ciemno czerwono-emaliowanego ośmio-końeza-stego krzyża, w którego czterech kątach są umieszczone złote lilie, a nad tern wznosi się złota korona. Kawalerowie noszą tę ozdobę na ja-.-sno-czerwonćj wstążce, przy lewym boku, w dziurce od guzika i na sukni gwiazdę srebrem haftowaną. Kapłani zaś mają na sukni czerwony krzyż z materyi, a posługacze zakonu noszą krzyż trzy skrzydłowy z czerwonego sukna.

Ubiór zakonu jest jeszcze biały z czerwoną podszewką, jednakże nierównie kształtniejszy od dawnego, a z kroju uroczystego ubioru nieco podobny do sukni kawalerów złotego runa. Zwyczajny zaś mundur tych kawalerów od roku 1750, jest niebieski z czerwonym, a galowy czerwony z białym. —

Kawalerowie S. Jana z Lateranu.

Cesarz Konstantyn Wielki, darował na własność Katolickiego ko ścioła pałac w Rzymie zbudowany przez starożytną Laterańską familię, i wystawiwszy przy nim wspaniały kościół, S. Jana z Lateranu przeznaczył na mieszkanie Papieżów. Odtąd rzeczony przybytek jest głównym kościołem Rzymu i słynnym z powodu odbytych w nim jedenastu kościelnych zgromadzeń. Na pamiątkę więc tego kościoła Papież Pius IV w r. 1560 ustanowił stowarzyszenie kawalerów, których liczba była nieograniczoną i którzy byli obowiązani bronić kościoła Rzymsko-katolickiego. Ozdobą ich jest złoty krzyż, ośmio-kończasty czerwono-emą/ liowany, w którego środku, znajduje się biało-emaliowana tarczka, a na tćj z jednej strony, wyobrażenie S. Jana Chrzciciela, stojącego na zielonym tarasie, z podpisem: Ordinis Ju-s Ułudo MDLX, z drugiej zaś odwrotnej „en Soutoir“ dwa ustawione klucze i papiezka Tijara z napisem w koło: Praemium Virtuti et metali. Końce krzyża ozdobione są złotemi kół-Tom III.

kami, a pomiędzy jego skrzydłami znajdują się biuło-cmaliowane lilie. Ozdoba ta nosi się na czarnej wstążce, w dziurce od guzika jak można widzieć na Tab. LV fig. 1. Order ten później przeznaczono za nagrodę cnót obywatelskich.

Order Feniks.

A. M. Perrot w historycznych swoich opisach zakonów i orderów powiada: że książę Hohenlohe Waldenburg, ßartenstejn 100 lat mając i licząc w swojej rodzinie czterech Cesarzów, pragnął uczcić pamiątkę tak wielkiego szczęścia ustanowieniem rycerskiego orderu, który pierw iast-kowo przeznaczał tylko członkom swojej familii, a później i tym osobom które wielkie położyły zasługi dla jego domu. Wielu znakomitych urodzeniem i urzędem starało się o posiadanie tej ozdoby, i dla tego książęta byli zmuszeni utworzyć drugą jej klassę z oddzielnemi statutami.

Od czasu emigracyi, przyjęto pewną część francuzkich oficerów z armii Kondego i utworzono dla nich: „lalangue. Française de Cordre du Phoenix“ mające oddzielne obowiązki, a szczególnie być wiernymi domowi Hohenlohe i obrońcami prawa.

Książe Hohenlohe jest Wielkim Mistrzem orderu, członkowie fran-cuzcy mają Generalnego komisarza i składają dwie klassy: komandorów i rycerzy. Orderem jest ośmio-kątny biało-emaliowany krzyż, w którego środku znajduje się biało-emaliowana tarczka, na której jest w v-obrażony Feniks z napisem: „Ex flammis ClariorOzdoba ta noszoną jest przez komandorów, wraz z tarczą po lewej stronie sukni na czerwonej wstążce z jednej strony białym i czarnym paskiem obw iedzionej, obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Rycerze zaś noszą ten order wr dziurce od guzika na podobnejże lecz nieco węższej wstążce.

Order Zbawiciela w Szwecyi.

Ustanowił go Eryk ХШ Król Szwedzki w r. 1561 w dnh’T swoich zaślubin z królewną Katarzyną siostrą Zygmunta Króla Polskiego. Order

U¹

ii

г,-

A'

щщ Łm

Г'\

to

to/

РУ|

Oç>-

<РЖ

S'

'A

к;

'i

-Д|

Я11

JÄ

Щ£

ЯГ i

ff\\

ДД

sgKśi

mm

WW&

С‘:

■wI.iblYYUslcftG’

...... ■-•

шг.

t-O

1(дак Orte 5П ana, lateramsltiejo.

ИуйепЫижлш

-:Зй55

ft

è

Y

T

A

• K

*

; гч

".

Rf

'%'К\

.11

Ir roi

Г/Щ

IP

эд

i ~i я

Л\у

■А*¹

щщ

ж.

wLitîTHeAiC?

Tdffi

ą:

Iâ¥aleiOideraS:Mâ

¥Îmcyi.

SmtSS

Kami® Oiienfïâiada

Eożejo.

*****

■ф*Э*

У.

у-

■iäyp^W **&ĄP >

.У^ЁЁн

уЩУ⁹

Уг

У У,.

уШ "

\ ' 57 ij

*1

-***

У'

Æ- У

■f

ton stanowiła wstęga na szyi, którą tworzyły złote herubiny i agrafy czyli mancie. Na wstędze lej w owalu jaśniało wyobrażenie Zbawiciela. Ozdoba ta zdaje się wkrótce po śmierci jej ustano w iciela istnieć przestała. —

Zakon z Tusln.

Ustanowiony był w r. 1562 przez Cesarza Albrehta II- Kawalerowie podlegali regule S. Bazylego. Znaczenie słowa Tusin nie jest wia-domćm. Rzeczony tu zakon jak twierdzą niektórzy pisarze, kwitnął w XVII wieku w Czechach i Austryi, a jego rycerze wsławili się w różnych wyprawach a mianowicie w wojnach z Turkami. Sam Cesarz nawet ogłosił się ich Wielkim Mistrzem. Kawalerowie ślubowali posłuszeństwo i małżeńską wstrzemięźliwość a nadto obowiązali się bronić re-ligii Rzymsko-katolickiej. Nosili czerwony kaltan albo puklerz z czerwoną szarfą, do tego płaszcz biały z zielonym krzyżem po lewej stronie jak widzieć się daje na Tab. LV fig. 2.

Order Baranka Bożego.

Ustanowił go w r. 1564 dnia 10 Lipca Jan dobry Wielkim w hi-storyi nazwany Król Szwedzki w czasie swej koronacyi w Upsalu, celem zobowiązania niektórych znakomitych panów. Ojciec Bonnani w opisie duchownych i świeckich zakonów załącza wizerunek kawalera tego orderu, z którego kopia jest na Tab. L\T fig. 1.

Znakiem orderu był owalny złoty medal trzymany przez dwóch Aniołów, na którym znajdowało się wytłoczone wyobrażenie Zbawiciela świata, pod spodem zaś wisiał złoty Baranek Boży z chorągiewką, na łańcuchu noszonym na piersiach. Łańcuch zaś ten składał się na przemian ze słupów, herubinów i lwów wieńcami ukoronowanych. — Godłem tego orderu były słowa: Deus protector nosier. „Bóg nasz obrońca.“ Nie wiadomo kiedy przestał istnieć.

Order Najświętszej Maryi Panny od zwycięztwa.

Ustanowiony byt po znafeomitćm zwyeięztwie odnicsionćm dnia 1 Î Października 1571 roku pod Lepantem nad Turkami,* lecz wkrótce przestał istnieć- —

Order S. Ducha we Francyi.

Założycielem tego orderu, najznakomitszego ze wszystkich francuz-kich, jest Ivrôl Henryk Ш. Ozdoba ta wzięła swój początek dnia 30 Grudnia 1578 roku na pamiątkę, że w dniu Zielonych Świątek 1573 r. ogłoszono go Królem Polskim, a w rok potem po śmierci brata Karola IX Królem Francji, zwłaszcza że w tym samym dniu przypadały jego

urodziny.

Przy ustanowieniu lej ozdoby miał na celu, aby zniechęconą część szlachty do króla fakcyą Genueńską skłonić dla siebie, jak również aby

W miejsce orderu S. Michała, który przez częste rozdawanie zpowszech-niał, zaprowadzić inną ozdobę mającą wyższą wartość, z powodu rzadkiego jéj udzielania. Miłość nawet miała mieć w nim udział, i dla lego to Henryk IV zmienił łańcuch tego orderu, aby alluzyą z niego usunąć. Statuta zupełnie zgadzają się ze statutami innych rycerskich orderów i Zawierają w sobie to ostrzeżenie : że Król Francyi jako Wielki Mistrz tego orderu, obowiązany jest w dniu swojej koronacj i, złożyć przysięgę Arcybiskupowi, że wiernie zachowa prawa tychże. Henryk IV zaczął rozdawać tę ozdobę cudzoziemcom.

Podług statutów każdy otrzymujący ten order, musi osobiście złożyć Królowi podziękowanie, a książęta i królowie obcych ludów, winni są dopełnić tego prawa za pośrednictwem poselstwa. Duchownych członków tego orderu jest czterech kardynałów, czterech Arcy-biskupów, lub Biskupów i wielki Jałmużnik państwa. Ci co otrzymują order S.Ducha, nie będąc poprzednio ozdobionymi orderem S. Michała nazywają się komandorami. Oprócz pomienionych tu osób nikt nie może otrzymać tej

ozdoby kto nie posiada orderu S, Michała, dla tego to często się zda rz.i, że tych, którzy mają być mianowani kawalerami S. Ducha, w wilię dnia tego mianują kawalerami orderu S. Michała.

Kawalerowie S. Ducha mają nazwę: „Kawalerowie królewskich orderów“ i herb swój otaczają wstęgą orderową. Przy otrzymaniu tej ozdoby, powinni uczynić zeznanie, że są religii Rzymsko-katolicko-Apo-stolskićj a zarazem ślubować: że od obcych książąt tak pensyi jako też utrzymania a nawet dóbr nie przyjmą i bez wyraźnego zezwolenia królewskiego nie zobowiążą się względem żadnej osoby. Liczba kawalerów jest 100

oznaczoną, a wszyscy posiadają znakomite swobody i przywileje. Pierwotnie każdy kawaler pobierał rocznie 4000 liwrów, lecz od r. 17G4 dwudziestu tylko najstarszych otrzymało płacę po S000 liwrów, po nich zaś trzydziestu po 6000, z pozostałej zaś reszty, każdy po 3000.

Wspoinnieni kawalerowie obowiązani są każdo-dziennie Mszy Świętej słuchać, w dniu zaś świątecznym, podczas summy znajdować się w kościele, i dnia każdego siedin pokutnych psalmów odmówić, a nadto i niektóre jeszcze inne modlitwy, jałmużny rozdawać, jak niemniej na Nowy Rok i zielone Świątki spowiadać się i komunikować. Cudzoziemcy otrzymujący tę ozdobę nie pobierają żadnej pensyi i nie należą do liczby 100 statutem określonej.

Urzędnikami orderu są: kanclerz, nadzorca wielkiej pieczęci, mistrz obrzędu, podskarbi i sekretarz, którzy wielkimi komandorami nazywają się. Oprócz powyższych ma jeszcze kapituła: genealogistę, histo-ryografa, herolda oddźwierncgo i płatnika.

Ozdobą orderu jest krzyż złoty, ośmio-kątny, biało-emaliowany, na którego końcach jest umieszczonych ośm złotych gałeczek. W środku jednej jego strony, przedstawia się ulatujący gołąb (wyobrażenie S. Ducha) na drugiej zaś widzieć się daje ze srebra S. Michał Archanioł zw yciężający smoka. Podług twierdzenia Gottschelka, krzyż orderu jest zieiono-emaliowa-ny, a na środkowej tarczy różowego koloru, wznosi się srebrny gołąb. Ozdoba ta zwykle jest noszoną na szerokiej jasno-niebieskićj wstędze, przez prawe ramię dołowego boku przepasującej piersi, na których lewej stronie znajduje się srebrna gwiazda, zupełnie podobna do zwierzchniej części krzyża. W święta uroczyste, występują kawalerowie w bogatym orderowym stroju, który się składa: z kaftana i spodni białych atłasowych, z czarnego aksamitnego płaszcza, z atłasową pomarańczową podszew ką, który

jest cały obsiany złotemi płomykami i którego brzegi zdobią złote lilie, węzły miłości i litery £2. wszystko to złotem wyhaftowane. Płaszcz ten po lewej stronie jest otwarty, ma na wierzchu pelerynę z zielonej srebrno-litéj mate* yi, na którym łańcuch orderu wraz z krzyżem do tego jest przymocowany. Do przykrycia głowy służy czarny biret z białemi piórami. Trzewiki zaś i pończochy są białe. Tab. LV1 lig. 2, przedstawia kawalera orderu S. Ducha. Złoty łańcuch orderu jest czerwono-farbowany, a jego ogniwa wyobrażają na przemian korony królewskie, lilie i literę H. dalej zaś niebieskie hełmy, otoczone rycerskiemi godłami. Łańcuch ten po śmierci każdego kawalera, powinien być oddany kapitule orderów.

Godłem tej ozdoby są słowa: Duce et auspice. Duchowni członkowie orderu, noszą krzyż na wązkićj jasno-niebieskićj wstążce obwi-rjającćj szyję i spływającej na piersi; na obu zaś jego stronach wyobrażonym jest ulatujący gołąb. Na sukni, znajduje się srebrna gwiazda, podobna jak i u kawalerów świeckich. Co zaś do oddźwiernego i herolda, ci mają takiż krzyż, na węższej jasno-niebieskićj wstążce na piersiach zawieszony, lecz nie używają srebrnej gwiazdy. Pragnący posiadać tę ozdobę, powinni udowodnić szlacheckie swoje pochodzenie, w wigilię święta oderu które obchodzą¹ 1 Stycznia, wszyscy członkowie muszą zgromadzić się w kościele łvlv. Augustynjanów w Paryżu i być na Nieszporach.

Podług dekretu zebrania narodu, order ten w czasie rewolucyi został zniesionym, pomimo to wszakże Ludwik XVIII, rozmaitym osobom go udzielał, a ozdoba ta nietylko noszoną była przez osoby obdarzone łaską Ludwika XVIII, ale nadto i przez kawalerów emigracyjnych, a w r. 1814 za powrotem króla do Paryża i wmówić będąca ozdoba, nabyła dawnej świetności. —

Papiezki Rycerski Zakon Najświętszej Maryi Panny z Łorettu.

Papież Sykstus V, żałując rozwiązania zakonu rycerzy z Rawenny, założonego przez Papieża Pawła Ш, a który był obowiązanym bronić kościoła y Lorecie, postanowił utworzyć inne w to miejsce zgromadzenie. W tym celu w roku 1587 dał początek stowarzyszeniu pod nazwą:

,'Ъ

m

тУЗ!

/I

/С

Щи

ЩУ

I la

fc

^л,

y-

>""X ill

siv

Г 008*%.

L- - У S

W . -S-i

V-

(;

. /'

mai

" ,

irtrLiC3Vric(jkCt

■Ц&:-

.. ■

Bp

жш

—=ф*—

Rycerz Z^om Najświeżej TamfiLarettir.

JtalerOïta frwiazi}' T^ycylii. ■

.

•v

/" /

./ ^

!

Najświętszej Maryi Panny z Loretta, a nadawszy mu wiele przywilejów i zaopatrzywszy znakornitemi prebendami, mianował rycerzy swymi radź* cami i dał im nazwę hrabiów z Lateranu.

drugiej zaś wytłoczony herb Papieża.

M krotce znaczna liczba osób z najznakomitszych rodzin Kościelnego państwa a nawet i wielu cudzoziemców, przyjęło obowiązki tego zakonu, którego godłem był złoty medal, a na nim wyobrażenie Matki Boskiej z Lorettu z jednej strony; na

na-

Ozdoba ta noszoną była na piersiach w⁷ dziurce od kamizelki na czerwonej wstążce. Z epoką śmierci ustanowiciela, zaczęła upadać i koniec zupełnie zgasła. Tab. LVII fig. 1, przedstawia rycerza Najświętszej Maryi Panny z Lorettu.

Ortler Kawalerów Chrześcijańskiej

Miłości (Charité Chrétienne) we C14111 Cyl.

Ozdoba ta ustanowioną jest przez Króla Francyi Henryka II(, dla oficerów inwalidów. Kawalerom tego orderu, dał założyciel dom wielki wr Paryżu i nazwał go, la charité chrétienne. Każdy posiadający ten order, pobierał rocznie z dochodów szpitali pewną summę na swoje utrzymanie i nosił na piersiach, na tle biało-srebrnćm krzyż złotem haftowany, w środku którego były wyobrażone dzwon i lilia.

Godłem tego orderu były słowa: Pour a coir seret fule I'erne nt, co znaczy, za wierną służbę. Trwające niepokoje pod panowaniem króla ustanów iciela, przeszkodziły utrwaleniu tego pięknego zakładu.

Order Owiazdy w Sycylii.

Przez poświęcenie się szlachty Sycylijskiej handlowi, zupełnie została zaniedbaną sztuka robienia bronią. Korzystał z tego wypadku Sułtan Amurat i wylądował z flotą przy brzegach Sycylii i Apulii, a splądrowawszy Syrakuzę oraz inne miejsca, spustoszył nadbrzeża całej okolicy i nim Markiz Tyrako wódz waleczny wezwał do obrony szlachtę

IGO

i sam na jej czele wystąpił, tymczasem Muzułmanie z wielką zdobyczą odpłynęli.

Tyrako najmocniej był przekonanym, że jeśliby stanął w otwartćm polu do boju, byłby niazawodnie zwyciężonym, albowiem ówczesna szlachta nie była wyćwiczoną w sztuce wojennej, z tej więc przyczyny, aby ją zachęcić do rycerstwa ustanowił będący w mowie order, a to idąc za przykładem swoich poprzedników z domu Anjou. Działo się to w roku 1595. Gdy ogłoszonćm zostało ustanowienie tego orderu* zaprowadził turnieje i inne bojowe zabawy, w których odniesione zwy-c.ięztwa były wieńczone ozdobą gwiazdy.

Pierwotnie orderem była tylko złota gwiazda, którą noszono na piersiach; później zaś zamienił ją na krzyż czerwony ośmio-kończasty, w którego środku znajdowała się złota gwiazda. Pomiędzy rogami górnych skrzydeł krzyża była umieszczona złota lilja, a do niej przytwierdzony z tegoż kruszcu pierścień. Ozdoba ta £yła noszoną na czerwonej wstążce w dziurce od guzika. Tab. L VII fig. 2, odrysowana podług wzoru podanego przez Bonnaniego, przedstawia kawalera orderu gwiazdy w Sycylii.

Po otrzymaniu tego orderu, kawalerowie ślubowali, krew i majątek poświęcać dla pokonania nieprzyjaciela.

O orderze Złotej Wstęgi we Francy!.

Podług twierdzenia wielu pisarzy, miał go ustanowić książę z Ne-vers, stowarzyszenie kawalerów tego orderu składało się z katolików i protestantów, którzy obowiązywali się bronić wdów i sierot. Godłem tego orderu były słowa: Domine! probasłi me, co znaczy: „Panie! tyś mnie doświadczył. Rzeczona tu ozdoba trwała nader krótko. —

O połączonym Zakonie 8. Łazarza i BfaJ-święt: .łlaryi Panny z Góry Karmelu.

Powstanie i powodzenie szpitalnego rycerskiego zakonu, S. Łazarza z Jerozolimy, było już nieco wyżej opisanćm. Gdy zaś Papież Grzegorz XIII, zakon S. Łazarza, we Włoszech połączył z zakonem S. Maurycego,

przeciwko czemu Wielki Mistrz we Francyi S »Ivi iti sprzeciwił się, przeto od oliwili zwołania w tym celu r. 157S Generalnej kapituły, francuzcy kawalerowie stracili swoje komandorye, a zakon począł coraz bardziej upadać. Gdy wszakże wolą Króla było przedłużenie istnienia tego zakonu, a Wielki Mistrz jego Jan z Gayan w r. 1604 dobrow olnie złożył swą posadę, dlatego więc w jego miejsce Henryk IV mianował Filiber-ta z Nirenstang. Ażeby zaś podźwignąć ten zakon, a przez to okazać cześć dla Przenajświętszej Maryi Panny, tenże panujący, założył w roku 1607 wojenno-szpitalny zakon Najświętszej Maryi Panny z góry Karmelu, a to w tym celu: aby połączyć z nim stowarzyszenie S. Łazarza.

Skoro zaś ten zakon został potwierdzonym przez Papieża Pawła Ш, a Król założyciel otrzymał prawo mianowania Wielkich Mistrzów; dozwolono wówczas wstępować rycerzom wstań małżeński, z obowiąkiem aby równą zachowywali wierność dla małżonek jak i dla obrony Kzymsko-katolickiego kościoła. Połączenie to nastąpiło w r. 1608. 1 dawny zakon S. Łazarza zlany, że tak powiem z nowym, otrzymał nazwę zakonu Najświętszej Maryi Panny z góry Karmelu i S. Łazarza z Jerozolimy. Tym-czasowie W. Mistrza zakonu S. Łazarza, Filiberta Nierensfcmg, a podług wielu pisarzy Nerestan zwanego, mianował Wielkim Mistrzem tych połączonych zakonów, przekazując mu wszelkie dobra i dochody zakonu S. Łazarza i powierzając zarazem szpitale a szczególniej sale trędowatych.

Ludwik XIV zatwierdził ten połączony zakon w roku J664 a w r. 166S upoważnił go do zarządzania domami zdrowia, ale nadto szpitalami, a nawet dobrami i posiadłościami innych rycersko-szpitalnych zakonów, które tenże panujący za wygasłe ogłosił, a mianowicie: zakon S. Ducha w Montpelier, S. Jakóba z mieczem, S. Grobu, S. Krystyny z Somport, Najświętszej Maryi Panny w Niemczech, S. Jakóba du Haut-Pas albo Łukasza, S. Ludwika z Boacheramont i t, p. następnie wszystkie szpitale i dobra zostały na komandorye podzielone, a Królom zostawiono nieograniczoną władzę mianowania kawalerów i stosownych im przeznaczenia uposażeń.

Troskliwość o trędowatych, była zawsze głównym obowiązkiem kawalerów. Przewyższające dochody były z woli ustanowiciela przeznaczone dla szpitali polnych i granicznych. W roku 1693 przyznano znów temu zakonowi jego poprzednie przeznaczenie i rożprzestrzenienie. Król Ludwik XV potwierdził ten zakon w latach 1722, 1767 i 1770 co ró-Tom III.

Wnież uczynił Ludwik XVI. Od roku zaś 1783 nie był już przyjmowanym żaden rycerz, pomimo ło wszakże w roku 1816 liczono jeszcze trzydziestu czterech kawalerów.

W roku 1714 wszyscy kawalerowie otrzymali rozkaz aby nosili na swych sukniach zielony ośmio-końezasty krzyż, który od r. 1778 został oprawny w złoto, a w jego środku znajdował się drugi biały z dwóch prostych belek złożony, na którym są litery S3. Na poprzecznej zaś belce napisane słowa: Adviset arum. Rogi tych belek są ozdobione bułeczkami. —

Właściwie zaś order ten składa się z ośmio-końezastego złotego krzyża, z jednej strony czerwono i biało emaliowanego, w środku‘którego znajduje się tarcza z wyobrażeniem Najświętszej Maryi Panny, trzymającej dzieciątko Jezus na ręku. Na drugiej zaś stronie krzyż tu rzeczony jest zielono i biało emaliowany a na okręgu środkowej jego tarczy przedstawia się obraz wskrzeszenia S. Łazarza. Pomiędzy skrzydłami tego krzyża są złote lilie, a ośm końców jego jest obsadzonych złotemi bułkami. Komandorowie noszą ten krzyż na szerokiej niebieskiej wstędze na szyi obwiniętej i na piersi spływającej kawalerowie zaś używają tej ozdoby w dziurce od guzika.

Nowicyusze i rycerze góry Karmelu, którzy jeszcze nie są kawalerami S. Łazarza, noszą krzyż z obu stron czerwono-emaliowany z wyobrażeniem Matki Boskiej i to na jasno-czerwonćj wstążce, w dziurce od guzika. W czasie świąt rycerze ci mają ubiór ozdobny; od roku zaś 1695 galowy strój Wielkiego Mistrza, składa się z pewnego rodzaju dal-matyki z srebrno-litej materyi, i z długiego aksamitnego płaszcza amarantowego, ozdobionego srebrem i złotem haltowanemi liliami oraz ta-kiemiż cyframi nazwiskami, i godłami zwycięztw. Rzeczone tu cyfry przedstawiają Imię Maryi pomiędzy dwoma koronami. Uroczysty ubiór kawalerów składał się podobnież z dalmatyki białej atłasowej na której znajdował się wielki krzyż zielono-brunatny przedzielony. Dalej zaś z długiego aksamitnego płaszcza, na którego lewym boku był wyhaftowany krzyż zakonu. Kawalerowie ci do nakrywania głowy, używali, czarnego biretu z czerwonemu piórami i jedny m rząpiem piórem.

Przed świętem kawalerowie zgromadzali cię w' klasztorze księży Karmelitów' aux Bilettes w Paryżu; święto zaś same obchodzonem bywa w kościele St. Germain de Piez. W czasie przyjęcia każdy kawaler

(Æ

\,v

*Ш

|Éâfâ

«§

L#v|> Щ

рш

ffj

■ С [Л

\га

1!

ГО*

||

fÏÏFT

Î!

•Щ

kip

u-

HH-Sl

ff

i*

II

,/

Vfft

if

И f

Щ1

il

"ff

ЯГ й

fe

■WLitlTChedcS C!

ТаЫЖ

îycerzTol^soiLjcMàwS n m i làf.làVfi Галт % ](шек

Щ1

J&waler Oiiemîiojiq Кгш ■ ктмЩмшКжШ!.

V

-•

*чУ

:г

<

fO

А

/Г /

... Ш:. -■■:■'■

Ł

(>

obowiązany jest złożyć 1000, a każdy kapłan i brat służący 200 liwrów. Tab. LVIII fig. I, przedstawia rycerza Najświętszej Maryi Panny z góry karmelu, i 8. Łazarza z Jerozolimy w uroczystym stroju.—

Order drogiej krwi Jezusa Chrystusa w Mantui.

Wincenty Gonzaga IV książę Mantui ustanow ił tę ozdobę, z powodu zaślubin syna swego z Małgorzatą księżniczką Sabaudyi w roku 1608, którą Papież Paweł V zatwierdził.

Orderem była owalna, złota tarcza z wyobrażeniem kielicha pomiędzy dwoma Aniołami. Tarcza ta wisiała na złotym łańcuchu, który się składał z pięciu tarczek a na tych były litery D. P. i z czterech innych przegradz ijących poprzednie, a każda z nich przedstawiała szmel-earski tygiel, w płomieniach. Litery oznaczały słowa: Domine probash me, co znaczy: „Panie doświadczyłeś mnie⁴* z Psalmu 00. Godłem tego orderu było, Nihil ist o triste recepto, „kto to ma temu nic szkodzić nie może.

W dniach uroczystych nosili kawalerowie suknię złoto-litą, kamizelkę srebrno-litą, czerwone spodnie, pończochy i trzewiki, ostatnie ozdobione złotemi kokardami. Mankiety zaś i kryza z cienkich koronek : oprócz tego pas biały w złoto oprawny, z złotą lub pozłacaną sprzączką do zawieszania szpady. Następnie zaś karmazynowy płaszcz jedwabny z białą podszewką z bardzo szerokiemi rękawami i ze sznurani przeplata-nemi złotem i srebrem, a który nietylko po brzegach ozdobiony był złotem haftowanemi literami O. P. i szmelcarskiemi tyglami, ale nadto i po całćm tle takiemiż zahaftowany. Tab. LYIlł lig. 2, przedstawia wyobrażenie takiego kawalera. Podług twierdzenia Korina niego, kawalerów tego orderu powinno było być dwudziestu, stu zaś podług Per-rota. Książe był ich Wielkim Mistrzem, a święto tego orderu, obchodzono w kościele S. Andrzeja w Mantui.

Order S. Magdaleny we Francy!.

Celem zapobieżenia pojedynkom* nader upowszechnionym we Francy i, ustanowił go w roku IG[4 Jan Chemei, zamożny Bretańczyk. A chociaż panujący Król Ludwik XÏÏI uznał ten pomysł za chwalebny ; jednakże nie dopomógł do jego utrwalenia i dla tego wkrótce "upadł. Cod han tego orderu, były słowa: Lamour de Dieu ext pacifique, co znaczy: „miłość Boska jest pojednawcza/⁴ Ozdoba ta składała się z dwóch jednakowej długości złotych belek, tworzących krzyż, którego końce zdobiły lilie. Na środku tego krzyża, była tarczka, jasno-niebieska z wyobrażeniem S. Magdaleny, którą otaczał wieniec z gałęzi i złotych lilii, a nad jedną z tych w górze umieszczonej jaśniało ze srebra i\l. związane literą S. —

Order Jezusa i Maryi.

Papież Paweł V, postanow ił go w r. 1615 celem obrony Rzymskokatolickiego kościoła przed napaścią niewiernych. Orderem był jasnoniebieski, w złoto oprawny krzyż^Maltański, na którego jednej stronie, znajdowało się złote Imię Jezus, druga zaś była ozdobiona Imieniem Maryi. Kawalerowie tego orderu, w dni galowe, nosili suknię długą, jasnoniebieską z szerokremi rękawami, na której ten krzyż po lewej stronie na piersiach był wyhaftowany. Wszyscy zostawali pod władzą W. Mistrza, którego sami obierali z pomiędzy przedstawionych kandydatów przez Papieża ; krzyż W. Mistrza był nieco większym od innych.

Każdy pragnący posiadać tę ozdobą, obowiązany był dostawić konia z rynsztunkiem i uzbrojonym człowiekiem i tegoż kosztem swoim utrzymywać, w zamian.zaś tego nabywali znakomitych praw i prerogatyw'. Kiedy zaś ta ozdoba przestała istnieć, zaginęły ślady.

O orderze Palmowym czyli obfitym Towarzystwie w Waj marze.

Marszałek dworu Sasko-Wajmarskiego Kasper de Teutleben, ustanowił tę ozdobę w г. КЗ 17 celem wydoskonalenia języka niemieckiego, a szczególniej oczyszczenie go z wielu obcych wyrazów. Naczelnikiem tego orderu, zwykle był sam panujący. Członkowie otrzymywali przydomki od krzewów lub owoców: naprzykład jeden nazywał się smaczny, i miał za order gruszkę za kłutą przez osę *z napisem: „otrzymana dobroć.⁴⁴ Ponieważ zaś członkowie tego orderu, wykształcili się na pe-danekieh purystów, co sprowadzało liczne powody do żartów, przeto order ten w roku 16S0 został zupełnie zarzuconym.—

Order Kawalerów Najs'wiçtszéj Maryi Panny wc WłoszecSi.

Ozdoba ta ustanowioną została przez dwóch obywateli, zaszczyconych szlachectwem, którzy się nazywali Piotr Jan Baptysta i Bernard Petrigna, a przez Papieża Pawła V zatwierdzoną. Obowiązkiem kawalerów było bronienie łlzymsko katolickiej wiary przeciw napaści nie

wiernych.

Order składał się z okrągłej srebrnej tarczy, ozdobiony czterema wiel-kiemi z tegoż kruszcu liliami, które krzyż formowały. Na tarczy tej były związane dwie litery S. M. oznaczające: Sand a Maria, a nad temi jaśniała korona. Istnienie tego orderu było dość krótkićm. —

Damski Order Maryl Eleonory wr Szwecyi.

Kiedy Król Szwedzki Gusta\v Adolf dnia IG Października r. 1632 poległ w bitw ie pod Lützen, wówczas pozostała po nim wdowa, Królowa Marya Eleonora, na pamiątkę śmierci swego męża, ustanowiła bę-

dącą w mowie ozdobę, a która, zdaje się że udzielaną tylko była samym księżniczkom.

Order ten składał się z ukoronowanego serca, wyobrażającego grobowiec Gustawa Adolfa; godłem zaś był następny napis: Pont mortem triumpho et morte rici, mutlis despectus, magna feci, co znaczy „Po śmierci tryumfuję, — a przez śmierć zwyciężyłem,— wzgardzony od wielu wielkie dzieła wykonałem. “ Po śmierci królowej ustanówicielki, ozdoba ta istnieć przestała..

Damski Order Niebieskiego Łaiieiielm albo Różańca.

Ustanowiła go w roku 1645 Królowa Anna Austryacka wdowa po Królu francuzkim, Ludwiku XIII, a matka Ludwika XIV, a to celem wynagrodzenia skromnych i cnotliwych panien, których liczba oznaczoną była do wysokości 50. Order ten składał się z złotego ośmio-kończaste-go krzyża niebiesko-emaiiowanego, w którego środku znajdowała się tarczka ząbkowata, jasno-nieb&sko-einaliowana, a na niej było wyobrażenie matki Chrystusa. Ozdoba ta, noszoną była na niebieskiej wstążce obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Po śmierci królowej ustano-wicielki, order ten stopniowo upadał i w końcu zupełnie wygasł.

Damski Order Trupiej Głowy.

Książe Wirtembergski Sylwiusz Kiler ustanowił go w roku 1652 i matkę swoją mianował mistrzynią. W roku 1709 ozdoba ta b\ła bliską upadku, lecz wskrzesiła ją Ludwika E.zhieta, księżna Sasko-Mersburg-. ska. Damy pragnące posiadać ten order, musiały przysięgać, że się wstrzymają od zabaw, teatrów i wszelkich zbytkowych uciech, wyrzekną się kosztownych strojów i powozów. Wkrótce po śmierci wskrzesiciełki, ozdoba ta upadła. Orderem było puł-krzyża czarnego, któremu brakowało dolnego ramienia. Na krzyżu tym znajdowała się trupia głowa,

r,v

zâÉ

§5%}

V!ys>

<teÇ

ЙШ

ЖУ

г ШSĄ

- ШпЛ'\

ĄJ

.7,

Г-;

mi

: 's

у.f/n

YÙ

f-

/'Г-

'Л-

2SS"*

•ï

ЭвШвЙЯйШй«

('ÿ

„(?Ko

v.'T 3.YП«ЛIC!

ш.

TaMIX

Tif

Dama Oider/Krz^ża G-wiaitoteJo.

JamàOiûmfcti[ . ipaiÉrcjo.

О

V ' ,

a w koło niej biała wstęga z napisom: Npwpnfo mori. ożyli pamiętaj śmierć.“ Order tu opisany był noszonym na białej wstędze, piersiach zawieszonej.

na

na

szyi i

Kawalerski i Damski Order Kwiatu Amarantowego w Szwecji.

sama

prze-

na-

na czerw o-

Krystyna Królowa Szwedzka w dniu pewnego święta roku 1655 przyjęła imię niepłowiejącego kwiatu Amaranth, a ehcac uwiecznić tę pamiątkę, postanow iła pod tą nazwą order. Kawalerowie i damy w czasie nominowania przysięgali założycielce na wierność i uległość, która kawalerowi lub damie podawała płaszcz jedwabny karmazynowy, na którego lewym boku był wyhaftowany order, składający się z dwóch wrotnie połączonych liter A. ozdobionych drogiemi kamieniami i otoczonych laurowym wieńcem, przewitym białą wstążką, na której były pisane włoskie wyrazy: Dolce ne!la memoria, oznaczające: „Słodycz w wspomnieniu.“ Order tu opisany, damy nosiły na złotym łańcuchu, obwijającym szyję i spływającym na piersi, kawalerowie zaś nśj wstążce, w dziurce od guzika. Rzeczony tu order ze śmiercią założycielki upadł i zupełnie wygasł. Tab. L1X lig. 1 przedstawia damę tego orderu.

Order Imienia Jezus w Szwecji.

Założycielem tej ozdoby był Karól Gustaw Król szwedzki, stanowiący ją na pamiątkę swej koronacyi odbytej w r. 1656. Order składał się ze złotego słońca, w którego środku na tarczy biało-emaliowimćj, jaśniało Imię Jezus. Ozdoba ta byłanoszoną na srebrnó-morowej wstędze a oprócz tego kawalerowie mieli jeszcze na lewej stronie sukni, podobneż słońce srebrem Imitowane. I’o śmierci króla ustanówieicla order ten znacznie zaczął upadać i nakoniec zupełnie wygasł.—

Order Jedności albo Zgody.

Ten został ustanowiony w roku 10(30 przez Chrystyana Ernesta, margrabiego Bayreuth, podług zaś twierdzenia Perrota, przez margrabiego Brandeburgii, lecz wkrótce zaprzestał istnieć. Ozdoba ta składała się z krzyża ośmio-kończastego, ozdobionego na końcach złotemi kuleczkami, na którego środku była biała tarcza, a na niej dwie stojące zielone palmowe gałązki, u góry z sobą połączone, z napisem do koła: Concordia nł. Pomiędzy zaś czterema skrzydłami krzyża były umieszczone po dwie litery C. do siebie odwrócone, a nad krzyżem jaśniała mitra książęca.

Damski Order Alewolnic Cnoty.

Eleonora Gonzaga, wdowa po Cesarzu Ferdynandzie III ustanowiła tę ozdobę w roku 1062, a to celem utrzymania dam swego dw oru na wodzy mądrości i cnoty.

Założycielka sama była W. mistrzynią, a liczba członków została do trzydziestu oznaczoną, i tylko damy wysokiego rodu mogły otrzymać tę ozdobę. Orderem był złoty medal umieszczony pomiędzy dwoma lauro-wemi gałęziami, a na jednej jego stronie wytłoczonćm było słońce. Noszono tę ozdobę na pojedynczym złotym łańcuchu, zawieszonym na szyi i spływającym na piersi, zwykle zaś na lewym rękawie sukni.

Godłem tego orderu, były słowa: Sol ubique triumphal, „Słońce wszędzie tryumfuje.

Older Wspaniałego Umysłu.

Ustanowił go w r. 1665 Karol Emil Elektor Brandeburgski i W* mistrzów stwo powierzył bratu swojemu Fryderykowi pierwszemu z królów Pruskich.

Ozdoba ta składała się z złotego krzyża, ośmio-kątncgo, niebiesko-emaliowanego, którego końce ozdobione złotemi gałązkami, a w jego

środku znajdowała się biała tarcza, w złotej i niebieskiej oprawie, na której było napisane słowo: Générosité, „Wspaniałomyślność. Pomiędzy skrzydłami krzyża, jaśniały złote promienie. Ozdoba ta była noszoną niebiesko-morowćj wstędze w dziurce od guzika. —

na

Damski Order krzyża Ctwiazdzistego.

Od dawnych czasów panujący dom Austryacki był posiadaczem kawałka świętego drzewa z prawdziwego krzyża Chrystusa Pana, które Cesarze: Maksymilian i Ferdynand Ш, oprawne w złotym krzyżyku, zawsze

przy sobie nosili. Wstąpiwszy na tron Leopold I, darował te reli-kwije, wdowie Cesarzowej Eleonorze, córce Karola Ił, księcia Mantui, . która je w nader pięknem pudełku, kryształem i emalją ozdobionem i jedwabnym pokrowcem okrytem starannie przechowy wała.

Gdy zaś w roku 1008 dnia 2 Lutego wszczął się gwałtowny pożar w zamku pod mieszkaniem Eleonory w Wiedniu i szybko rozszerzał się po gmachu. Cesarzowa zaledwie zdołała ratować się ucieczką i zaraz jej pokój runął w gruzach. Z pomiędzy rozlicznych klejnotów uległych przemocy ognia, najmocniej ż iłowano pudełka przechowującego skarb religijny. Lecz kiedy w dniu 0 Lutego tegoż roku, starannie poszukiwano w popieliskach, zgorzałych przedmiotów', z prawdziwą radością znaleziono i pudełko będące w mowie, wprawdzie znacznie zniszczone, lecz krzyżyk w nićrn był nietknięty. Naówczas książę Biskup Wiedeński, polecił wypadku tego spisać formalny protokół, a Cesarzowa urządziła uroczystą

processyę i na pamiątkę tego zdarzenia, ustanowiła opisujący się damski order, którego członkowie są obowiązani, poświęcać się uwielbianiu S. krzyża, cnotliwemu życiu, religijności, a szczególniej wypełnianiu dobroczynnych uczynków.

Panujący Papież Klemens IX, mocą swej bulli z dnia 2S Lipca r. 16GS potwierdził ten order, nadał mu znaczne przywileje i zarazem polecił księciu Biskupowi Wiedeńskiemu prowadzenia duchownych interes-sów tej ozdoby. Ułożone statuta dla tego orderu, Cesarz Leopold I, w dniu 9 Września tegoż roku potwierdził i przy jął go pod swoją opiekę a Cesarzowa Eleonora dnia 18 Września w tymże roku, jako ustanów i-cielka, ogłosiła się Wielką Mistrzynią.

Tom IIL

Pierwotnie, stowarzyszenie członków tego orderu, nazywano: Towarzystwem wysoko-szlacbetnych dam od krzyża gwiaździstego, a damy orderu; nosicielkami krzyża. JNieco zaś później ozdoba ta otrzymała zwę Orderu Krzyża Gwiaździstego. Odtąd sama Cesarzowa lub też księżniczka z domu Austriackiego, zawsze jest W. Mistrzynią tego orderu, mianuje inne damy i wybiera z ich grona dla siebie dwie assystentki. Liczba dam jest nieograniczoną i zależy od woli Cesarzowej, jako Wielkiej Mistrzyni.

na-

W roku ISIS, podług twierdzenia Karola z Aue, 819 dam posiadało tę ozdobę. Święto tego orderu obchodzonem jest dwa razy na rok, to jest: 3 Maja w dniu znalezienia S. Krzyża i 14 Września jako w dzień podwyższenia S. Krzyża. Również jest obowiązkiem wszystkich dam w Wiedniu zamieszkałych, a ozdobionych tym orderem być na żałobnćm nabożeństwie odprawianćm za dusze zmarłych członków w dniu 6 Lutego każdego roku. W czasie uroczystego przyjęcia damy, do tego stowarzyszenia, znaki orderu poświęcone składają się na ołtarzu, a następnie ztamtąd wzięte, są rozdawane nowo-mianowanym a klęczącym przed Wielką Mistrzynią.

Kształt będącej tu w mowie ozdoby, po cztery razy był odmienianym. Od epoki wszakże panowania Cesarzowej Maryi Teresy, żadne zmiany nie zaszły.

noszu

sta.

Order składa się z owalnej tarczy, z szeroką niebiesko-cmaliowaną oprawą, która obejmuje czarno-emaliowanego dwój-głownego orła z zło-temi dziobami i szponami, na którego piersiach jest krzyż złoty niebies-ko-emaliowany i brunatném drzewem obsadzony. Nad krzyżem tym umieszczone znajduje się godło orderu, w napisie czarnemi literami wyrażonym na zwiniętym biało-emaliowanym bilecie : Salu.s et Gloria, a nad tém wszystkiém jaśnieje złota Cesarska korona. Ozdoba ta jest ną na czarnej jedwabnej wstążce na lewej stronie piersi. Urzędnicy składający kapitułę tego orderu są: prałat, podskarbi, sekretarz, i archiwi-1 ab. L1X fig. 2, przedstawia damę orderu krzjża gw iazdzistego.

Zakon Kawalerów Niepokalanego Poczęcia lajświęt: Ularyi Panny w Niemczech i we Włoszech.

W roku 1617 trzech urodzonych Petrignani, postanowiło założyć rycerski zakon, pod Imieniem .Najświętszej Maryi Panny, a to na zasadach reguły S. Franciszka z Assiżu, celem bronienia wiary Chrześcijańskiej, a szczególnie przed napaścią Turków; zamiar ten wszakże nie przyszedł do skutku.

Podług niektórych Autorów, Jan Baptysta Petrignani, jeden z trzech wyżej powołanych braci, w pierwszej połowie 1618 roku przybył na dwór Cesarski i wspólnie z Karolem Gonzagą księciem Kliwii, oraz Adolfem hrabią Altbau, rzucili pierwsze zasady zakonu Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Następnie, jak niektórzy utrzymują, pierwsze zgromadzenie tego stowarzyszenia odbyło się pod gołćrn niebem o cztery mile od Wiednia wAustryi dnia S Marca tegoż roku, na którćin znajdowało się ośmnastu książąt i hrabiów.

Gdy zaś ułożono ustawy tego zakonu, które po przeczytaniu, przyjęte zostały z powszechnćm z idowolnieniem; wówczas hrabia Althan jako najstarszy, po złożeniu przysięgi ozdobił orderem tego stowarzyszenia księcia Kliwii, który następnie, również przyjąwszy od innych panów przysięgę, każdemu z nich zawiesił orderową ozdobę, poczćm jedną z takowych zatrzymał dla nieobecnego swego syna księcia z Rethelois. Jednocześnie prawie kawalerami tej ozdoby mianowani zostali Radziwiłł książę Polski, książę Sasko - lauenburgski oraz hrabiowie Buchaiin i Dainpierrc.

Niektórzy zaś dziejopisarze twierdzą, że pierw otnym założycielem tego orderowego stowarzyszenia, byli Ferdynand książę Mantui i Karól Gonzaga książę Kliwii, którzy tworzyli je w roku 161S aby pokój i zgodę pomiędzy Chrześcijańskimi książety utrzymać i Chrześcijańskie mocarstwa uwolnić z pod przemożnego jarzma niewiernych.

Najświętsza Marya Panna i S. Michał Archanioł, byli obrani opie-kuńczemi patronami tego stowarzyszenia, które w r. 1623 na mocy bulli Papieża Urbana VIII z dnia 1S Lutego było potwierdzonem. Rzeczona

tu bulla jako ustanów icîehnv wspomina Ferdynanda księcia Man tui, Karola księcia Kliwii, i. Adolfa hrabiego Althan. Zatwierdzenie to papiez-kie przepisało najprzód regułę S. Franciszka, następnie zmieniło na regułę S. Bazylego i zostawało pod opieką S. Michała Archanioła. Puczem tenże Papież rozporządził aby W. Mistrza obierano na Generalnej kapitule, a po upływie trzech miesięcy aby proszono stolicy Apostolskiej o jego zatwierdzenie. Co zaś do obrania miejsca na główną siedzibę, to było zostawionem do woli Wielkiemu Mistrzowi jak również mianowanie urzędników i oznaczenie liczby kawalerów.

Wielki Mistrz i kawalerowie byli obowiązani nosić suknię zakonu, a każdy w chwili przyjęcia powinien był złożyć w kassie dwieście dukatów, następnie uczynić śluby małżeńskiej wstrzemięźliwości, ubóstwa, i wyznania wiary, poczćin naczelnikowi Kościoła, wykonać przjsięgę wierności, jak niemniej przyrzec iż w' każdej wymagalnej potrzebie nie uniknie walki z niewiernymi.

Następnie udzielonćm zorało W. Mistrzowi prawo przyjmowania kawalerów, pochodzących z szlacheckich rodzin, a ci mogli zawierać związki małżeńskie j nadto upoważniła go kapituła zakonu, do wprowadzania Urządzeń majach być zac owywanemi nietylko przez kapłanów, ale i kawalerów Zakonu. Nakoniec, będące tu w mowie stowarzyszenie, zostało uwolnioncm od juryzdykcyi dyecezyalnćj i bezpośrednio podlegała świętej stolicy Apostolskiej, co zaś do kawalerów, tym dozwolono mieć preben-dy, i pobierać rocznej pensyi 300 Rzymskich talarów. Mocą zaś bulli z dnia 14 Marca 1624 roku udzielono prawo Wielkiemu Mistrzowi przyjmowania do tego zakonu, Patryarchów, Arcy-biskupów i innych prałatów a ci jeśli przez dwa lata piastowali swoje posady, mogli być uwolnionymi od roku próby.

Ustanowione statuta przez wielką radę zakonu potwierdzone zostały bullą’z dnia 24 Maja 1625 roku jakowe były napisane w Rzymie w języku Łacińskim a później w Paryżu przetłomaczone na język Francuzki. Stosownie do przepisów tychże statutów, główną chorągwią zakonu, była chorągiew biała, na której był wyobrażonym z jednej strony Zbawiciel świata na krzyżu, po prawej stronie którego stała płacząca jego Matka, po lewej zaś S. Michał Archanioł pokonywa jący smoka. Na mieczu Archanioła znajdował się ten napis: Quia uf Deus. Na drugiej Stronie rzeczonej wyżej chorągwi, był wielki krzyż niebieski, w środku

fa»¹

W:,

■$)

к]

т/м

•'1

¥>

Vfef

Г; /.

§у

[р.

' :!1

jk\

II»

vK

К.    \V ;

II

ft

РРР*Щр|

..... -

■wLiUTWeckfcCł

BJÎ

ТаЩ

Гшк (lidem à Mente Mi ta гее TÎnmcM

Н$1

Rjm ЫткМероЪЫврЪщт '

lâjtlârjiPâiuij:

ч

'X

-

.,x

ч

%

Ä.X

*1

-.-

>*

4/ \

/ X. x

____;..

N

:л

W

■

/

m.

,

У*

którego Najświętsza Marya Panna otoczona promieniami, z gwiaździsty korony na głowie i stojąca na księżycu była wyobrażony. Po prawej stronie tego krzyża wymalowanym był święty Franciszek a po lewéj S. Bazyli.

Ozdoby tego zakonu, był złoty krzyż niebiesko-emaliowany z okry-gły tarczy, na której z jednej strony znajdował się obraz Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, z drugiej zaś S. Michała Archanioła podobnie jak na Chorygwi wyobrażonego. Pomiędzy skrzydłami tego krzyża, były umieszczone złote płomienie, a na ich końcach piorunowe strzały. Krzyż ten nosili kawalerowie, na niebieskiej złotem przerabianej wstędze, zawieszonej na szyi i spływającej na piersi. Mistrz zaś, ozdobę tę nosił na złotym łańcuchu. Podobnyż krzyż był haftowany na szerokim kołnierzu od płaszcza. Służący bracia, takiż sam krzyż nosili z aksamitu ozdobiony złoty oprawy i obrazem Maryi.

Ażeby być przyjętym do tego zakonu, potrzeba było wylegitymować się z czterech pokoleń tak ze strony ojca jako i matki a oprócz tego najmniej mieć 200 dukatów' rocznego dochodu. Zbrojni, czyli służący bracia, powinni byli pochodzić z uczciwych rodziców i mieć dochodu rocznego 100 dukatów. Duchowni zaś którzy mieli kiedyś zostać komandorami, albo przeorami, obowiązani byli tak jak i świeccy kawalerowie być szlachty.

W dwunastym roku życia, można już było być przyjętym do tego zakonu a dopiero po ukończeniu lat 1 (5 złożyć śluby przed w ykonaniem których, nowo przyjęci nosili biały suknię i zakonny order na białej w stążce. Z reszty ubiór kawalerów i służących braci był barwy niebieskiej. Rzeczony tu ozdobę z postępem czasu odmieniono na krzyż złoty, niebies-ko-emaliowany; z okrągły na każdej stronie tarczy, na których były wyobrażenia wyżej opisanych obrazów. Końce zaś tego krzyża były ozdobione złotemi kuleczkami a pomiędzy jego skrzydłami znajdowały się złote lilie. Tab. LX fig. 1 przedstawia kawalera orderu Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Nadmienić jeszcze musiemy: że ludzie głośni zasługą, byli przyjmowani do tego zakonu, bez udowodnienia szlachectwa swoich przodków. Przysięgę zawsze składano w zakonnym kościele, gdzie reguła S. Franciszka była zachowywany. Rzeczony tu zakon posiadał znakomity świeżość, lecz z czasem zaczął upadać i zupełnie istnieć przestał.

Myśliwski Order Złotego Jelenia.

Ustanowiony był w Szlązku roku 1672 przez księcia Jerzego Wilhelma z Lignicy, ostatniego z rodu Piastów, dla towarzyszy łowów. — Ozdobę był złoty Jeleń którego noszono na zielonej wstążce w dziurce od guzika. Po śmierci założyciela, ozdoba ta nie była już rozdawaną.

Order de la Oénerosité w Prusach.

Fryderyk Ï Król Pruski, ustanowił tę ozdobę w roku 16S5 to jest: w epoce, kiedy był jeszcze następcą tronu. Według podania pisarza w przeglądzie rycerskich orderów, ozdobę tę stanowił, krzyż złoty ośmio-kątny, jasno-niebiesko emaliowany, na którego z wierzch nićm skrzydle litera F. a nad nią mitra książęca była umieszczoną. Na dalszych zaś trzech skrzydłach dawały się widzieć następne sylaby: Géne-rosi-tê. W kątach pomiędzy opisanemi skrzydłami, były umieszczone złote orzełki, z roz-postartemi skrzydłami. Ozdobę tę noszono na wstążce morowej czarnej, na dwa palce szerokiej, obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Kurt z Aue powiada że złoty tu opisany krzyż ośmiokątny był jeszcze ozdobiony ośmiu złotemi gałązkami, w środku którego miała być tarcza a na niej napis: Générosité, z tćm nadmienieniem że był noszony na niebieskiej wstążce.

Panujący później Fryderyk Ił, w miejsce tej ozdoby, ustanowił w r. 1740 następujący order.

Order Pour le Mérité albo Krzyż Wojskowej Zasługi.

Ozdobę tę pierwotnie nietylko wojskowi, ale i cywilni dostawali, lecz z postępem czasu udzielano ją tylko wyłącznie krajowcom wojskowym i cudzoziemcom. Order, o którym mówiemy składał się z jednej klassy.

Ozdobą jest krzyż ośmiokątny, niebiesko emaliowany, w środka bez tarczy na którego zwierzchnićm skrzydle litera F. a nad nią wznosi się niebieska korona; na pozostałych zaś skrzydłach znajduje się godło orderu : Pour—le Me-rite. W czterech kątach krzyża umieszczone są orły złote z rozpostartemi skrzydłami, strona odwrotna tej ozdoby jest zupełnie niebieska. Order ten noszonym jest na czarnej wstążce, z wązkim srebrnym brzegiem, obwijającym szyję i spływającej na piersi.

Król Fryderyk Wilhelm rozporządził dnia JO Marca 1S13 r. aby opisany tu order, udzielano w nadzwyczajnych zdarzeniach, z trzema zło-temi dębowemi liściami, ułożonemi w kształcie pierścienia. Żołnierze stojący na strażach powjnni broń prezentować przed kawalerami tego orderu. Tab. LX ßg. 2 przedstawia Pruskiego kawalera orderu wojskowej zasługi.—

Wojskowy Order 8. Ludwika we Francyi.

Celem wynagradzania zasłużonych oficerów, oddawna juz mieli zamiar Królowie Francuzcy utworzyć jakąś ozdobę, myśl tę doprowadzając do skutku Henryk Ili ustanowił w r. 15S9 order pod nazwą „Chrześcijańskiej Miłości,“ a gdy ten po krótkićm istnieniu upadł przeto Ludwik XIII w r. 1633 założył rycerskie stowarzyszenie, nazywające się; „Komandorstwem de Lois.“

Dopiero w r. 1693 Ludwik XIV w Kwietniu wydał rozkaz ukończenia wspaniałego gmachu Inwalidów' w Paryżu i ustanowił order wojskowej zasługi, na cześć swego przodka Ludwika IX, który roku 1270 zmarł w Tunis i w poczet świętych został zaliczonym. Następca jego Ludwik XV zatwierdził tę ozdobę roku 1719.

zo-

Kto wiernie i nieskazitelnie najmniej lat dwadzieścia wysłużył królowi Francuzkiemu, albo odznaczył się jakim znakomitym czynem stał mianowanym kawalerem tego orderu, który jest podzielony na trzy klassy, to jest Wielkich krzyżaków, komandorów i rycerzy. Ażeby zostać komandorem, potrzeba odznaczyć się wiernoścją w rycerstwie; ozdoby zaś Wielkiego krzyżaka niemożna otrzymać, uiebędąc wprzódy komandorem.

Kawaler otrzymujący te ozdobę przysięga że będzie żył i umrze wreligii Chrześeijańsko-katolickićj, że pozostanie wiernym królowi, że tak jemu jako i przełożonym swoim będzie posłusznym; że służby swojej nigdy nie opuści, a co największa że niebędzie służył w szeregach obcych monarchów bez zezwolenia swego króla, że jego sławę i znaczenie będzie bronić. Nakoniec że ciągłćm jego staraniem będzie wykrywać przeciwnych panującemu i jego rządom a nadto: że ściśle zachowa i wypełni statuta tego orderu.

Sam Król był Wielkim Mistrzem tego orderu. Pierwotnie wielkich krzyżaków było ośmiu, później zaś około czterdziestu. Liczba zaś komandorów początkowo ograniczała się na dw udziestu czterech , z postępem wszakże czasu, zwiększoną została do ośmdziesjęeiuA Co zaś do kawalerów, tych zawsze była nieograniczoną. Urzędnicy tego orderu składali się: z Ccneralnego sekretarza, zarazem kancelisty i archiwisty, podskarbiego i oddźwierńego. Podług królewskiego rozkazu z dnia 30 Maja 1816 r. kanclerz Francyi jest zarazem kanclerzem tego orderu pieczęci, a zarząd jest powierzonym Ministrowi sekretarzowi państwa w wojennym departamencie, wraz z posadą podskarbiego. Każdy kawaler wielkiego krzyża, pobiera rocznej pensji 6000 franków; każdy komandor od 3000 do 4000, rycerz zaś od 200 do J000 franków. W czasie dni galowych kawalerowie orderu S. Ludwika, takież same mają przyjęcie jak i kawalerowie orderu legij honorowej.    ^

Ozdoba składa się z krzyża złotego, ośmio-kątnego, który jest biało* cmaliowany i ozdobiony w czterech* kątach złotemi liliami. W środku tego krzyża znajduje się emaliowana tjjpza, a na niej jest wymalowany wizerunek S. Ludwika w zbroi, okrytego płaszczem królewskim i trzymającego w prawej ręce wieniec laurowy, w lewej zaś cierniową koronę i pasyjne gwoździe. Opisaną tu tarczę, otacza niebieski okrąg na którym złotemi literami napisane są słowa : Lud. Mag. Imtit. 161)5 a. Na drugiej stronie krzyża znajduje się podobnież tarcza, lecz czerwona, a na niej jest wyobrażony miecz ognisty, przełknięty przez laurowy wieniec i obwinięty białą wstążką, na niebieskiej zaś obrączce otaczającej do koła tę tarczę złotemi literami napisano: ! {clique viel uf is praemium.

Kawalerowie wielkiego krzyża, noszą ten order, na wstędze cztery palce szerokiej koloru płomienistego, przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi. Na takiejże wstędze, tylko nieco węższej noszą

."•и

jfab

Wà

,-у

С!

;А

Лт

Ê; I

. _ ,

Æf

рймаи&у- _ ■ j;-v

*Va

..„„..к

•wXn. XT.Tiedc&C?

Г ■ННМЩ)||Я§| »»»>•*•( №*■*

ML

ЬяН

Kawaler Ordernd Ii (Ma. АтскшоктВаждщ

Kawaler Ordern Sîkdwilta жЕшху!

-

t

/

ч

y

■: à '■

.

- О

<*

(P

;

Г5

tę ozdobę i komandorowie; a rycerze używają ją w dziurce od guzika na podobnejże wstążce. Tab. LXi fig. 1 przedstawia kawalera orderu S. Ludwika.

Order S. Michała Archanioła w Bawaryi.

Ozdoba la jest ustanowioną dnia 29 Września 1693 roku przez J. Klemensa księcia Bawarskiego, niegdyś byłego Elektora Kolonii. Pierwotnie nazwaną była orderem, „Obrońców Sławy Boskiej,“ pod opieką S. Michała Archanioła. Lecz gdy ze śmiercią Maksymiliana III księcia Bawaryi wygasła linia Wilhelmińska, a Maksymilian książę Fryderyk z Kolonii rościł prawo do tego orderu, wówczas Elektor Bawarski odmówił mu i ustawy tej ozdoby na prawach swego elektorstwa utwierdził.

W następstwie roku 1722 otrzymał ten order swoje przepisy, a w r. 1777 Karol Teodor Elektor Bawarski mianował swego kuzyna księcia Dwóch-mostów jego Wielkim Mistrzem. W r. 180S potwierdził tę ozdobę Maksymilian Król Bawarski, a w dniu 6 Sierpnia tegoż roku, powtórnie był przyznany przez tegoż panującego, wraz z wykazaniem jego'celu. utrzymania zasad czystej nauki Rzymsko-katolickiego kościoła i powinności bronienia ojczyzny, wdów i sierot.

Głównym zwierzchnikiem tego orderu, zawsze jest sam Król a W. Mistrzem jeden z królewiczów.

Rzeczony tu order podzielony był pierwotnie na cztery klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, którzy składali kapitułę, na urzędników czyli dygnitarzy, którzy z tym orderem otrzymywali i posadę, wreszcie na kawalerów rzeczywistych i kawalerów honorowych. Ażeby otrzymać tę ozdobę z pierwszych trzech klass, potrzeba pochodzić z w ysokiego rodu i wyznawać Rzymsko-katolicką wiarę. Liczba członków pierwszej klassy była dawniej: ośmnastu, drugiej: ośmiu, trzeciej: trzydziestu sześciu, w czwartej zaś dwunastu duchownych i świeckich. Kawalerowie tego orderu zgromadzali się w Mnichowie w kościele S. Michała Archanioła.

Obecnie w r. 1837 order S. Michała Archanioła w' Bawaryi ogłoszonym jest za order zasługi, z przywilejem rozdawania go pomiędzy kawalerów wszelkiego stanu i religii. Dzieli się zaś tylko na trzy klassy, w których się Tom III.

mieści dwudziestu czterech wielkich krzyżaków, czterdzieści komandom i 300 krzyżów kawalerskich.

Ozdoba składa się ze złotego krzyża, lazurów^-emaliowanego, który jest nader wypukły i w czterech swych skrzydłach ma umieszczone litery: P. F. F. P. oznaczające: Pietas Fide litas, Fortitude, Persex era n-tia. Pomiędzy zaś terni skrzydłami znajdują się płomienie i piorunowe złote strzały. Na okrągłej tarczy, zwierzchniej strony krzyża, jest wyrobiony ze złota mat pół wy pukło S. Michał Archanioł depczący smoka , i trzymający w prawej ręce piorunowe strzały a w lewej tarczę, na której są napisane te słowa: (plis ut Dem, na odwrotnej zaś stronie krzyża jest napis: Dominas potens inproelio. Ozdoba кlassy trzeciej różni się tylko wielkością. Order przeznaczony dla klassy czwartej, a dziś już skasowany i nie istniejący, miał zamiast wy obrażenia S. Michała Archanioła, na tle laurowym napis złotemi literami : Quis ut Deus.

Świeccy członkowie pierwszej klassy noszą ten order na wstędze jasno-niebieskićj od trzech do czterech palcy szerokiej, mającej brzeg koloru bławatkowego, jakowy przechodzi w fioletowy. Wstęga ta przepasuje piersi przez prawe ramie do lewego boku. Duchowni zaś noszą tę ozdobę na podobnej wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Członkowie klassy drugiej noszą podobriąż ozdobę na piersiach, a kawalerowie trzeciej klassy w dziurce od guzika. Oprócz tego kawalerowie trzech klass noszą po lewej stronie piersi, w środku na tle niebieskićm gwiazdę ośmio-promienną, srebrem haftowaną z napisem : Quis ut Deus.

Urzędnicy tego orderu składają się najprzód : z kanclerza, dwóch sekretarzy, kassyera i kapelana. Niegdyś posiadający ten order, w dniu jego święta, używali tuniki złoto-litćj, lecz od roku 1815 ustalony został , galowy i codzienny mundur. Pierwszy jest granatowy z białą podszewką i złotym haftem na kołnierzu, klapach, mankietach i piersiach aż dostanu. Przy takim mundurze, powinna być kamizelka biała jedwabna złotem haftowana, czarne jedwabne spodnie, pończochy i trzewiki ze złotemi sprzączkami, nakoniec szpada na której rękojeści tenże sam krzyż jest wyobrażonym.

Odzież czyli mundur codzienny, w wielu częściach jest podobnym do pierw szego, tylko że nierównie mniej ma na sobie haltu, i stosownie do klass, większe lub mniejsze są jego ozdoby. W czasie świąt kawa* lerowie pierwszej i drugiej klassy noszą order na piersiach przy złotym

łańcuch» obwijającym szyję i spływającym na piersi,- jakowy składa się z czterech głównych części, z których każda pięć razy wyobraża herb Bawarski i cztery armatury z piorunowymi strzałami.

W każdej z tych czterech części znajduje się niebiesko-emalrowana tarcza, a na każdej z nich umieszczony złotemi literami jeden z wyrazów stanowiących godło orderu. Jeżeli zaś łańcuch ten zawiesza się na piersiach , to w ten sposób: aby tarcza z wyrazem Pietas, zdobiła piersi, dalej w bliskości serca, la le lit as, na prawem ramieniu Forditudo, na plecach zaś: Perseverantia. Papież Pius VI, pozwolił duchownym członkom tego orderu, ubierać się w strój papiezkich doińowych prałatów, jakowych przepisów ściśle się trzymają. Tab. L\I fig. 2, przedstawia kawalera S. Michała Archanioła w galowym mundurze.—

Order S. Andrzeja w Rossy!.

Ozdoba tego orderu o którym mówić zamierzamy ostanowioną została w Rossyi roku 169S przez Cesarza Piotra Wielkiego. Składa się z krzyża koloru niebieskiego, z dwugłowym 'trzema koronami uwieńczonym orłem, przedstawiającym nâ swych piersiach ukrzyżowanego S. Apostoła Andrzeja, który nauką Zbawiciela i chrztem S. pierwszy oświecił mieszkańców Rossyi. Na czterech skrzydłach tego krzyża są umieszczone cztery litery Łacińskie ze złota wyrobione a mianowicie, S. A. P. R. oznaczające te słowa : Sanctus Andreas Patronus Russiae.

Na stronie zaś odwrotnej tego orderu, znajduje się emaliowana kartka z napisem : „za wiarę i w ierność,“ a znaczenie tych słów jest głównym przymiotem, zasługującym na otrzymanie znaku tej ozdoby.— Oprócz tego kawalerowie posiadający ten order, mają jeszcze srebrną gwiazdę w której środku na złotem polu, znajduje się krzyż niebieski S. Andrzeja, do koła zaś w polu błękitnćm jest umieszczona nad krzyżem korona i wyżej rzeczone godło orderu wypisane złotemi literami.

ma-

W dniach uroczystych tego orderu, jak również i w dni inne przez panującego Cesarza oznaczone, kawalerowie noszą strój stosowny podług przepisów statutu, zatwierdzonego przez Cesarza Pawła I, z roku 1798 a który jest następujący: płaszcz zielony aksamitny podszyty białą

teryą z kołnierzom z materyi srcbrno-litćj ze srebrnemi sznurami i takie; miż kutasami, na lewej zaś jego stronie znajduje się wyżej opisana gwiazda wyhaftowana. Suknia spodnia jest z materyi srebrno-Iitój, obszyta złotym galonem i z krzyżem na piersiach z tegoż galonu zrobionym. Spodnie kazmicrkowe pończochy białe jedwabne, a kapelusz z czarnego aksamitu, z piórem białóm i czerw onćm, oraz z krzyżem S. Andrzeja zrobionym z niebieskiej wstążki. Do tego zawiesza się na szyi łańcuch orderu, ozdobiony znamionami jemu tylko właściwe mi.

Wszyscy Rossyjscy Wielcy Książęta otrzymują ten order przy chrzcie świętym, który noszony jest zwykle na szerokiej niebieskiej morowej wstędze z prawego ramienia przepasującej piersi do lewego boku na właściwym co do stopnia urzędowania mundurze, na którym jeszcze przyszytą jest wyżej opisana gwiazdą. Podług manifesta Cesarza Pawła I. wyżej wspomnionego, kawalerowie S. Andrzeja, z mocy postanowienia Cesarza Piotra Wielkiego liczą się w trzeciej к kresie urzędników państwa. Święto tego orderu obchodzi się w dniu 30 Listopada v. s. w cerkwi S, Andrzeja na wyspie Wasilewskiej w Sankt-Petersburgu.

Rzeczony tu order posiada z funduszu przez Cesarza Pawła I, wyznaczonego rocznie na Cesarskie ordery w sumie rs. 54000, i z dochodu 50000 dusz, dwanaście koraandoryi, z których trzy po 1000 dusz cztery po S00, a pięć po dusz 700. Nadmienić tu widziemy potrzebę że w każdym z tych trzech oddziałów ma udział jeden duchowny. Nakoniec, łaska , sprawiedliwość i wola tylko panującego Monarchy jako głównego zwierzchnika tego orderu, rozdaje i przeznacza jego ozdoby. Tab. LXH fig. 1 przedstawia kawalera orderu S. Andrzeja.

Order Owiazdy Najświętszej Ufaryi Panny we Francy!.

Niektórzy pisarze twierdzą, że Aniaba Król panujący w Afryce., a jako Zakładnik oddany Ludwikowi XIV, mieszkając w Paryżu ustanowił tę ozdobę roku 1701 która wkrótce potem przestała istnieć. —

ив*

t-;

i?⁵

4'

%:

•-V

9ШШ

f.

ai

iS

jr

iS

,-.ч

Ш:

V\.

:fj

-{

li

ut,ÿ‘

■i

/ -yj

f;

i'

Rd

Ш: mm

L_1

V\s

liP*

w*?,- -

- J V- r.ricT^ * C”    ■' -■ ■

ТлЫЖ

ткт ошшнг o m czmie&û j kawaler orblbal 5 аргша

■wRossyi.

Zmm^kmuegKSS

*¥•

vPiusacR.

Order Czarnego Orła w Prusach.

Najznakomitsza ta ozdoba dziś w królestwie Pruskićm, ustanowioną została przez Elektora Brandeburgskiego, wyniesionego do godności kró* lewskićj. Później Fryderyk Ш, w dniu swojej koronacji dnia 18 Stycznia 1701 r. na pamiątkę że Prusy zostały królestwem i dla dodania więcej blasku swemu tronowi zatwierdził ten order i jego statuta, składające się z 40 paragrafów, które dnia 1S Stycznia 1810 r. powtórnie otrzymały zatwierdzenie.

Ozdoba ta stanowi jedną tylko klassę, w której liczy się trzydziestu kawalerów, oprócz królewiczów i cudzoziemców, których Król tym orderem ozdabia. Order czarnego orła, jest orderem wojskowo-cywilnym, nazwisko jego jest nazwiskiem herbu Pruskiego, a każdy posiadający go, odbiera honory właściwe Generał porucznikom. Król panujący jest panem i Wielkim Mistrzem tego orderu, który udziela się tylko osobom znakomitym i zasłużonym, mającymi przeszło lat 30, dygnitarzom państwa, którzy w razie jeżeli jeszcze nie mają ozdoby orderu czerwonego orła pierwszej klassy, takowa przysyła się im razem z orderem orła

czarnego.

Ozdoba składa się z krzyża ośmio-kątnego, który jest jasnoniebiesko emaliowany, w kątach zaś jego są umieszczone, czarne Pruskie orły ukoronowane z rozpostartemi skrzydłami. W środku krzyża na złotej tarczy, umieszczone są litery z sobą związane: F. R. oznaczające, Frydericus Rex. Odwrotna zaś strona, nie ma już tarczy, lecz tylko przedstawia, zbieg wszystkich końców krzyża. Order ten jest noszonym na wstędze morowej, pomarańczowego koloru z lewego ramienia do prawego boku, przepasującej piersi. Oprócz tego każdy kawaler, ma na lewej stronie piersi, promienistą srebrną gwiazdę, w środku której na złotej okrągłej tarczy, jaśnieje czarny Pruski orzeł, z rozpostartemi skrzydłami, trzymając w swych szponach laurowy wieniec i strzały piorunowe. Opisana tu tarcza jest otoczona srebrnym obwodem, u dołu którego są dwie laurowe gałązki z czerwonemi jagodami na krzyż złożone i złotą wstążką związane. U góry zaś daje się w idzieć godło z napisem : Suum cuiqiie.

Ubiór pierwotnie przepisany kawalerom tego orderu był następny:* suknia z niebieskiego aksamitu, a na tej płaszcz aksamitny karmazynowy

z długim ogonem, podszyty jasno-niebieską morą, na piersiach zawiązujący się złotym sznurem, ozdobiony na końcach takiemiż kutasami. Na sukni i płaszczu, była w yhattowana gwiazda wyżej opisana. Kawalerowie tego orderu, na płaszczach nosili złoty łańcuch orderowy, głowę zaś przykrywali czarnym aksamitnym kapeluszem, ozdobionym białenii piórami i brylantową klamrą. Do tego stroju, mieli jeszcze szpadę u boku, której rękojeść była opatrzona gałką.

Płaszcze króla i królewiców’, różniły się od innych, długością tylko ogonów. Łańcuch orderowy o którym wspomnieliśmy składa się z dwóch części, które na przemian są połączone z Sobą małemi koronami. Pierwsza z tych: przedstawia złotego czarno-emaliowanego orła, który w złotych szponach, trzyma złote płomienie i strzały piorunowe. Druga składa się ze złotej tarczy, jasno-niebiesko-ćmaliowanćj, na środku której jest godło orderu: Suum cuique; w około zaś tego napisu znajdują się litery F. R. cztery razy powtórzone, czarno-emaliowane, i tak umieszczone że zawsze jedno R. pomiędzy dwoma F. odwrotnie do siebie stojącemi jest wypisane. Nad każdą zaś parą liter F. R. wznosi się królewska korona.— Łańcuch tu opisany używa się tylko na wystawę w czasie pogrzebu kawalerów, którym wolno jeszcze i herby swoje tymże zdobić. Tab. LXI1 tig. 2, przedstawia kawalera orderu orła czarnego w galowym niegdyś ubiorze. —

Order 8. Ruperta w Salcburgu.

Ustanowił go w roku 1701 Jan Ernest książę Arcy biskup hrabia z Thun, na cześć S. Ruperta, założyciela biskupstwa Salcburgskiego i Zarazem pierwszego tamże Riskupa, jak również i na pamiątkę zawarcia pokoju w Karłowic. Następnie Cesarz Leopold 1, nietylko że zatwier-. dził ten order, ale nadto zapewnił mu jeszcze 12000 talarów rocznego dochodu. W dniu więc 15 Listopada tegoż roku, rzeczony wyżej książę Arcy-biskup po otrzymaniu Cesarskiego zatwierdzenia, mianował pierwszych dwunastu kawalerów z wysokiej szlachty, w kościele S. Trójcy w Saleburgu, w obecności wielu znakomitych osób tłumnego zgromadzenia ludu i z największą uroczystoścją.

S'

il

§É-

1*)

■*>

Vm-

idg ■

ÉÊiLasà

tWïÿM*

XïtÊZX.

%Æ

Шиш

’O

<й

fe

T'

14!

si

______________ <&

K#

/r?S

__Шш Ш& i

A - -;>M

ą.

sSBattajl

WWW»

r»ï*

*■

«H*

■wlib JY. t leck 4 C?"    "

%¹--

TabXXIL    îij.Z. ■

imm шш штп \ шшмшл1щта&1г

'    iMczcj S НйЪегЬь. ’

i-

ч*

из

Ozdoba składa się z krzyża złotego czworo kątnego, ułożonego w kształcie kotwicy, biało-emaliowanego w złotej oprawie, na którego środkowej tarczy niebieskiej znajduje się wizerunek S. Ruperta, a na odwrotnej stronie w polu niebieskiém złote litery ï. E. oznaczające: „Jan Arcy-bis-kup.“ Nad literami temi wznosiła się książęca korona. Podług zaś opisu Perrota, order ten ma się składać z ośuiio-kątuego biało-emaliowanego krzyża, w złotej oprawie, którego ośm rogów, ozdobionych jest złotemi -kułeczkami, a na okrągłej tarczy w złoto oprawnej, znajduje się w' polu ezerwonéin S. Rupert ubrany w Biskupich szatach. Tarcza zaś odwrotnej strony przedstawia krzyż czerwony, szeroki w białćih polu. Ozdoba ta powinna być noszoną na złotym łańcuchu, lecz kawalerowie zwykle jej używają na fioletowej wstążce obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Tab. LXIII ßg. 1 przedstawia kawalera orderu S. Ruperta.

Krzyż Łowczy w W irtembergii inaczej zwany Krzyżem §. Huberta.

Ozdoba ta jest ustanowioną r. 1702, przez księcia Fryderyka Ka, róla Wirtembcrgskiego Wielkiego Łowczego Rzymskiego państwa, a*w r. 1711 przez księcia Ludwika Eberhard powtórnie wznowiona. Tą ozdobą stanowiącą jednę klassę był krzyż złoty, czerwono-einaliowany, ośmiokątny, w którego środku znajdowało się złote W. a nad niern książęca korona była umieszczona. W każdym z czterech kątów znajdował się złoty orzeł z rozpostartcmi skrzydłami, a pomiędzy końcami krzyża były umieszczone myśliwskie rogi. Ozdobę tę noszono na w stędze pąsów o-morowćj dosyć szerokiej, z prawego ramienia przepasującej piersi do lewego boku.

W dni galowe kawalerowie nosili ten order na złotym łańcuchu , który składał się z trojakiego rodzaju ogniw. Z tych pierwsze, wyobrażało złotego orła czarno-emaliowanego z rozpostartcmi skrzydłami, ze złotym dziobem i takiemiż szponami, drugie przedstawiało zielono-emalio-waną tarczę, z wązkim złotym brzegiem, na której było umieszczone złote W. a wyżej do tarczy przytwierdzona jaśniała książęca korona. Trzecia nakoniec składała się z trzech związanych z sobą rogów myśliwskich. Ogtiiwa te połączone były za pomocą złotych łańcuszków.

Oprócz tego kawalerowie tej ozdoby nosili po lewej stronie piersi gwiazdę promienistą, srebrem haftowaną, w środku której znajdował się okrąg zielony, a na nim był wyobrażony krz^ż składający powyższą ozdobę, w którego środku podobnież złote W. było umieszczone. W koło zaś tego znajdowała się dewiza: Yirtulis amicitiae foeilus, co znaczy : „Połączenie cnoty z przyjaźnią. Panujący książę zwykle był Wielkim Mistrzem tego orderu, którego święto obchodzono dnia 3 Listopada w Lu-dwigsburgu jako w dniu S. Huberta.

Galowy ubiór składał się z sukni z zielonego aksamitu, białym atłasem podszytej i bogato złotem haftowanej. Oprócz tego kawalerowie nosili białą kamizelkę i spodnie złotem obszyte, nadto białe pończochy i czarne trzewiki a do tego kapelusz czarny z białemi piórami i szpadą. Nieco później używali jeszcze -szerokiego płaszcza, karmazynowej barwy, z szerokim kołnierzem ze złotej gazy i z białą podszewką. Tab. LX1JI fig. 2 przedstawia¹ takiego kawalera. Order ten z czasem upadł lecz Fryderyk I Król Wirtembergski wznowił go i odmienił dnia 6 Maja 1807 roku, następnie nowe statuta, i stosowną nadał nazwę, odpowiednią królewskiej godności. —

Królewski Order Złotego Orła.

, Ozdoba ta miała być godłem przyjaźni panujących, jak również godłem łączącćm z sobą mężów wysokiego urodzenia, znakomitych z cnót i zasług. Będący tu w mow ie order, zamiast litery W. otrzymał na tarczę złotego orła, a na odwrotnej stronie litery F. R. oznaczające : Frideric Hex, uwieńczone królewską koroną. Godło poprzednie pozostało to samo.

Święto tego orderu, obchodzono dnia 6 Maja, w którćm kawalc-rowie obowiązani byli występować w ubiorze przepisanym. Oprócz królewskiej rodziny, miało być jeszcze 50 członków tego orderu, do którego posiadania mogła tylko upoważnić władza feldmarszałka. Kawalerowie mieli wielkie obowiązki względem regenta, statutów, między sobą i względem swych współ-braci.

Według rozporządzenia Króla Wilhelma 1, rzeczony tu order, został złączonym z orderem następującym pod nazwą:

Order WirtembergskićJ Korony.

Ozdoba ta składała się z trzech klass. Jest to krzyż ośmio-kątny, biało-einaliowany, w którego czterech kątach znajdują się lwy podobne do lampartów z herbu Wirtembergskiego. Na białej okrągłej środkowej tarczy jest złota cyfra króla Fryderyka I, zmarłego w roku 1816 wraz z napisem : „Nieustraszony i wierny.“ Nad krzyżem wznosi się królewska złota korona. Order ten noszonym jest tak przez cywilnych jako i wojskowych na karmazynowej z czarnemi brzegami wstążce, która stosownie do klassy, jest szerszą lub węższą. Kawalerowie klassy pierwszej i drugiej noszą ją na wstążce obwijającej szyję, klassy zaś trzeciej w dziurce od guzika, albo na piersiach. Oprócz tego kawalerowie klassy pierwszej mają na piersiach gwiazdę srebrem haftowaną. Kawaler otrzymujący tę ozdobę, zostaje osobistym szlachcicem i ma wolny przystęp do dworu.

Kawalerski i Damski Order Miodowej Pszczoły we Francyi.

Ozdobę tę ustanow iła roku 1703 Ludwika Benedykta z Burbonów żona księcia du Maine, celem udzielania go kawalerom i damom swego dworu. Godłem tego orderu były słowa : Piccola si, ma fo pur gravi le feriie; oznaczające: „Jestem wprawdzie małą, zadaję jednak ciężkie rany.“ Rzeczony tu order noszonym był na lewej stronie piersi i składał się z złotego owalnego medalu, na którym z jednej strony był ul i przylatująca do niego pszczoła, u dołu zaś gerlanda wytłoczona. Na drugiej stronie umieszczano powyższy napis jako godło orderu. Nad medalem w znosiła się kula a następnie złoty pierścień z promieniami.

Ze śmiercią założycielki ozdoba ta istnieć przestała.

24

Tom III.

Order szlachetnej Jfamlejętności albo z Herfurtu.

Ustanowił go w r. 1704, Jan książę Saski Wejsenfels, celem wynagradzania wiernych usług swej szlachty. Znak orderowy składał się z biało-emaliowanćj ze złotem brzegiem tarczy, na której znajdowały się litery J. C. a w około napis: T aime l'homme qui rient pour la vertu. Ozdoba ta była noszoną na białej morowej wstędze, z dwoma żółtemi pręgami po brzegach z prawego ramienia do lewego boku przepasującej piersi. —

Order Czerwonego Orła w Prusach.

Ustanowił go w r. 1705, Jerzy Wilhelm Margrabia Brandeburgski, w epoce jeszcze kiedy był księciem następcą tronu, i nazwał go de la Sincérité. Jednakże nie został upowszechnionym i dopiero w roku 1712 przy obięciu rządów, osiągnął zamierzony skutek. Ozdoba ta wówczas składała się z jednej klassy. Margrabia Fryderyk Karól Aleksander zmienił go nieco w roku 1734 i dał nazwę Wielkiego krzyża. Podobnież, uległ zmianom za rządów margrabiego Krystyana Fryderyka, Karola Aleksandra Brandeburgsko-Auspach i Baireuth w roku 1777. Nakoniec Król Pruski Wilhelm II, wr. 1701 jako spadkobierca ostatniego margrabiego Karola Aleksandra Brandeburgsko-Auspach i Baireuth otrzymał ten order wraz zksięztwami w Frankonii, podniósł go do drugiego Pruskiego orderu i zamienił jego znaki.

Odtąd nikt nie mógł otrzymać orderu czarnego orła, oprócz regentów i królewiczów, kto wprzódy nie był kawalerem pierwszej klassy orderu czerwonego orła. Na mocy rozporządzeń pierwotnych królewsko-Pruskich orderów z dnia 18 Stycznia 1810. r., będący w mowie order znowu został zmienionym i na trzy klassy podzielonym. Do roku zaś 1810 składał się z ośmio-kątnego krzyża, nad którym wznosiła się królewska korona, i w którego środku na białej tarczy, umieszczone były wiązane litery F. W. R. oznaczające: „Fryderyk Wilhelm Król.“

fi

jj

w% I

41

гс-Щ %

’S^:Sâ£à

/\

i

i

vj"

г

Ш J

/V,

П

S-,

\

'**•

У~-«Н

|i

U

li

У'/ у

' J

А/

%

-у

ж

0

а

i

'

Щ,

'ш1 'ч-

ЯС

IÆ »I. .’f "•

M

ZSV7

ł;#t

V,

i]

iyi

ê

îfd* ЬЩ

Ju r: I :

J. ■•■

«

л

F

vLitJÏ.Pleiîcit⁴.

ТаШОГ.

Ąd.

DAMA. Q ОШ ïlî ûî CI £ ШШ &0.

ЕШШШ ОЩСШЮО

wîïus<acli.

#

-i

Pomiędzy zaś ramionami krzyża i nad literami, znajdowały się czerwone orły. Obecnie zaś ozdoba ta składa się z krzyża pojedynczego, biało emaliowanego, z złotemi brzegami bez końców, w środku którego podobnież znajduje się biało-emaliowana tarcza w złotej oprawie. Na zwierzchniej stronie tego krzyża jest Brandeburgski koronowany orzeł zroz-postartemi skrzydłami, trzymający w szponach wieniec laurowy; na stronie zaś odwrotnej daje się widzieć cyfra królewska F. W. (Fryderyk Wilhelm.) Krzyż ten jednakowym jest dla kawalerów wszystkich klass i nieco tylko różni się wielkością. Kawalerowie klassy pierwszej noszą go na wstędze białej morowej szerokości dłoni, przez lewe ramie do prawego boku przepasującej piersi, a której oba brzegi są białe, lecz obok nich znajdują się po obu stronach dość szerokie pasy pomarańczowe.

Oprócz tego mają jeszcze na lewej stronie piersi, srebrem haftowaną ośinio-kątną gwiazdę, w której środku znajduje się tarcza, a na niej czerwony koronowany orzeł z rozpostartemi skrzydłami, trzymający Zolleryjską tarczę na piersiach i laurowy wieniec w szponach, wszystko to widzieć się daje na złotem tle, z napisem do koła zlotemi literami: Sincere et Gonstanter. Służba stojąca na wartach ma obowiązek prezentowania broni przed kawalerami klassy pierwszej, którzy jeżeli poprzednio byli kawalerami klassy trzeciej i drugiej, noszą na wierchnićj części gwiazdy, jak również i na pierścieniu przez który wstęga jest przewleczoną, trzy złote dębowe liście, jako znak odznaczenia się. Kto zaś od razu zostanie kawalerem klassy drugiej, nie posiada tego znaku.

Kawalerowie czarnego orła, noszą order orła czerwonego pierwszej klassy, na wstędze nieco węższej obwijającćj szyję.

Order klassy trzeciej ustanowiony w r. IS 10 a rozdawany dopiero w 1S12, jest nieco mniejszym od orderu klassy pierwszej i bez gwiazdy na piersiach. Ci zaś którzy już poprzednio byli kawalerami klassy trzeciej odznaczają się w zakresie krzyża trzema dębowemr listkami.

Order klassy drugiej udzielany zaraz po ustanowieniu swojćm dnia IS Stycznia 1S10 roku, noszony m jest jeszcze na węższej wstążce w dziurce od guzika. Król i królewiczowie ozdobę tej klassy używają od roku 1810. Sam tylko Król panujący ma prawo ozdabiać tym orderem.— Tab. LX1V fig. 1, przedstawia kawalera orderu czerwonego orła kłassy pierwszej. Podług nowej organizacji z roku 1830, order czerwonego orła, został podzielonym na cztery klassy i tak za cy wilne jako i wojskowe zasługi bywa udzielanym. Dla oznaczenia zaś, że kawaler był posiadaczem poprzedzającej klassy dodaje się kokarda, lub jak wyżej trzy złote listki dębowe.—

Kawalerski i Damski Order Miłości Bliźniego.

Ozdoba ta ustanowioną była w roku 170S przez Elżbietę Krystynę Cesarzowę Rzymską, dla panów i dam jej dworu. Order składał się tylko z jednej klassy. Był. to zwyczajny krzyż ośmio kątny zupełnie biało-ema* liowany, również z białą tarczą w środku, na której umieszczone były następne słowa: Amor Prox. Pomiędzy zaś skrzydłami krzyża znajdowały się złote krótkie promienie, ścisło przy sobie będące. Ozdobę tę noszono na białej morowej wstędze, obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Nie można nigdzie znaleźć śladów kiedy ten order przestał istnieć. Tab. LXIY fig. 2 przedstawia damę orderu miłości bliźniego, zwanego inaczej miłości Chrześcijańskiej. —

Order Konstantyna w Neapolu albo królestwa Obojga Sycylii.

Powstanie i urządzenie tego orderu, który podobnie jak S. Jerzego pozłacanym, albo Anielskim jest nazwany, a o którym na wstępie tego tomu mówiliśmy z nadmienieniem, że ostatni potomek z komnenów Angelus książę Macedoński, godność Wielkiego Mistrzostwa w roku 1779 raz na zawsze odstąpił nietylko samemu Franciszkowi Farnezo, ale i jego potomkom.

Następnie gdy Farnezyjska linia męzka wymarła, której ostatnim szczepem był książę Antoni; Infant don Carlos syn króla Filipa V, otrzymał księztwo Parmy i ogłosił się Wielkim Mistrzem tego orderu, (idy zaś we trzy lata później, został królem Neapolitańskim, zabrał archiwum tego orderu z sobą i tam go odnowił. Lecz kiedy w roku 1759

ISO

został królem Hiszpanii', a młodszy syn jego Ferdynand, otrzymał królestwo Neapolitańskie, wraz z godnością Wielkiego Mistrza orderu kou-stantyńskiego, domagał się wówczas o ten order wuj jego Filip, któremu Parma dostała się prawem spadkobierstwa.

W roku 1806 order ten przyłączono do Sycylii; lecz zwrócono go później królestwu Neapolitańskiemu, a dnia 26 Kwietnia r. 1S16 Arcy-księżniczka Austryacka Marya Ludwika księżna Parmy, Piacencyi i Quastaiii mianowała się W⁷. Mistrzynią Konstantyńskiego orderu, i dowiodła na to swe prawa, pochodzeniem swej matki inaryi Teresy księżniczki Sycylijskiej z domu Farnezów i odtąd to królestwo Obojga Sycylii, wraz z księztwem Parmy posiada ten order. Znaki i godła tej ozdoby są dawne i te same, to jest : krzjż czerwony w kształcie lilii w złoto oprawnej, na którego środku są greckie litery X. P. (Monogram Chrystusa) i litery A. O. jako godło początku i końca (Alfa Omega.) Na końcach tego krzyża, znajdują się podobnież litery J. TL V. S. oznaczające: In hoc tinces signo. Pod tym krzyżem wisi złoty obraz S. Jerzego na koniu zabijającego smoka. Nad krzyżem zaś jeżeli ten bywa noszony na wstędze, wznosi się złota korona.

W Neapolu order ten składa się z trzech klass, a mianowicie: z kawalerów wielkiego krzyża, komandorów sprawiedliwości i łaski. Wielcy krzyżacy i kawalerowie noszą tę ozdobę na zielonej wstędze obuijającej szyję, a oprócz tego gwiazdę haftowaną na sukni, co zaś do obrazu S. Jerzego, ten jest tylko zawieszony pod ozdobą pierwszej klassy.

Wielki łańcuch orderu noszą tylko kawalerowie klassy pierwszej jak już widzieliśmy na Tab. VII fig. 1, a strój uroczysty jest przedstawiony na Tab. VII fig. 1, 2. Rzeczony wyżej łańcuch składa się z piętnastu złotych jasno niebiesko emaliowanych owalnych tarczek; z tych średnia, aa której znajduje się zawieszony S. Jerzy, otoczona jest złoteini dębowe-mi i oliwnemi listkami. Oprócz tego noszoną bywa gwiazda równo promienista, srebrem haftowana, po lewej stronie na piersiach, w środku której znajduje się krzyż, lecz już bez S. Jerzego.

Ozdobę pierwszej klassy otrzymują tylko panowie z dawnej pochodzący szlachty, którzy są religii Rzymsko-katolickiej i znakomici posiadaniem w ielkich majątków: a którzy niemniej nad lat 16 wieku mieć powinni. Ozdoba drugiej klassy, jest nieco mniejszą, lecz większą od klassy trzeciej, obie zaś bez korony i wyobrażenia S. Jerzego. Opisujący się tu order, jest drugim z porządku w państwie Neapolitańskićm, przed

19(1

którym ma pierwszeństwo order S. Janiraryusza r a oprócz tych dwóch istnieję jeszcze dwa inne to jest: order S. Ferdynanda czyli zasługi i Obojga Sycylii. Panujący monarcha jest Wielkim Mistrzem wszystkich tych orderów.—

Damski Order S. Katarzyny w Rossyi.

Ozdobę tę dla osób płci żeńskiej ustanowiła za pozwoleniem Cesarza Piotra J, małżonka jego Cesarzowa Katarzyna I, w roku 1714, a to na pamiątkę szczęśliwie ukończonej w roku 1711 wyprawy męża swego przeciw Turkom. Ozdoba składa się z krzyża wielkiego na którego śród kowćj tarczy znajduje się w ręku S. Katarzyny krzyż mniejszy, upiększony promieniami. Pomiędzy końcami są umieszczone cztery łacińskie litery: I). S. F. R. oznaczające : Domine Salmm Fac Regem, to jest początek Psalmu, Л/Х . Rzeczony tu order noszonym jest na wstędze pąsowej z srebrnemi brzegami przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku.

Damy ozdobione tym orderem dzielą się na dwie klassy, to jest na damy wielkiego krzyża, i damy krzyża mniejszego, który różni się od pierwszego samą tylko objętością. Oprócz tarczy, damy noszą jeszcze na lewej sfronie piersi haftowaną srebrną gwiazdę, w środku której na czerwonćm polu znajduje się krzyż srebrny, a do koła złotemi literami w Rossyjskim narzeczu, wypisane godło orderu: „za miłość ojczyzny“ jakowe umieszczone jest i na orderowej wstędze, lecz już literami srebrnemi.

Wielkie Księżniczki Rossyjskiego Domu Panującego otrzymują ozdobę orderu S. Katarzyny zaraz przy chrzcie swoim. Uroczysty strój tego orderu, podług statutów Najjaśniejszego Cesarza Pawła 1, wydanych i zatwierdzonych w dniu 5 Kwietnia* 17SS roku składa się z sukni srebrno-Jitego atłasu złotem haftowanej i ozdobionej złotemi sznurkami z szeroką oszewką u dołu z zielonego aksamitu, która u Wielkich Księżniczek jest szerszą. Ubranie głowy również z zielonego aksamitu, a na tern znajdują się półkola srebrem haftowane, jakowe u Cesarzowej są większe, a nadto ozdobione brylantami i krwawnikami, có również daje się widzieć u Wielkich księżniczek Rossyjskieh, i księżniczek innych zagranicznych panujących domów ozdobionych tym orderem.

L.

>•

M-

'Щ*

WL .c*

У0Щ

iy.

■1

4,

(дШш #

цщ

âÿ

: I 1

ч f- '

% ffo

.<

|>

-:3

A\/A.

■v

Vf.

(S3

L ■ '

fck

/ U '■

■sm

k>—ж]

;c-'

J»

53?:

яге

wLitX«Pie^^£^eSseS&S^e?*4,łs,^e"^li®"8l*e*eaaas^<“:^“' 'I’-*'--'-~ •~ИЬШ9Ц

sws*w-

ïi£2.

Tab: LIT.

KAWALER ORDERUWIERRQ5CI

жЪге stwre Ба ôLtrtsldem.

T 41.

бш orderu s.nmimv¹? imn

--trTlQSSlï.

■

со

.

Panująca Cesarzowa jest Mistrzynią tego orderu i na znak wysokiej swojej godności, nosi w dniach uroczystych płaszcz aksamitny zielony, podszyty gronostajami. Dniem uroczystości lego orderu jest dzień S. Katarzyny, obchodzony 24 Listopada v. s.

Order ten posiada swoje komandorye z funduszem o którym mówiliśmy pod artykułem orderu S. Andrzeja. Komandorye te dzielą się na damy wielkiego krzyza i damy krzyża mniejszego. Z tych jedna ko-mandorya zawierająca dusz S00, druga 700, trzecia 600, czwarta 500, i dwie po dusz 400, są własnością dam wielkiego krzyża ; dwadzieścia zaś następnych komandoryj z których liczby trzy po 300 dusz, cztery po 200, sześć po 150, siedm po 100 dusz, należą do dam krzyża mniejszego. Nadmienić widzimy potrzebę, że w dochodach z tych komando-ryj, pięć osób duchownych ma udział.

Namiestnikową tego orderu zawsze jest żona Następcy Tronu z nazwą Dyakonisy, a w razie jeśliby tej nie było, rzeczoną tu godność piastuje, najpierwsza księżna lub księżniczka Panującego Domu. Jeśliby zaś obowiązki Wielkiej Mistrzyni, pełniła wdowa Cesarzowa, wówczas żona Panującego Cesarza pełnić musi obowiązki Dyakonisy czyli Namiestników ćj. Tab. LXV fig. 1, przedstawia damę orderu S. Katarzyny w Rossyi. —

Order Wierności albo Order de la fidélité w Wielkićm Księztwie Badeńskiem.

Karol Wilhelm Durłach margrabia Badeński ustanowił ten order dnia 17 Czerwca r. 1715, na pamiątkę położenia kamienia węgielnego, ■w Karlsruhe jako w nowej stolicy. Była to pierwsza kawalerska ozdoba domu Badeńskiego, i do roku 1S03 składała się z jednej klassy. Następnie przez Wielkiego księcia Karola Fryderyka, gdy książętom domu Badeńskiego, przeznaczoną została godność Wielkich książąt, rzeczony tu order był podzielony na dwie klassy to jest: na kawalerów wielkiego krzyża i komandorów. Podług ówczesnego zwyczaju, nadano tej ozdobie francuzką nazwę: Ordre de la fidelité. Rejent księztwa, zawsze jest Wielkim Mistrzem tego orderu i osobiście mianuje jego członków.

Wszyscy zaś książęta domu Bodeńskiego, od urodzenia już są kawalerami wielkiego krzyża i komandorami, rcsżta członków składać się powinna z osób pochodzących ze starożytnej szlachty.

Ozdoba składa się zośmio-ramiennego krzyża, który jest czerwono, emaliowany i w złoto oprawny. W środku tego znajduje się tarcza biało-emaliowana ze złotym obwodem, a na niej dwie litery ЭС. z sobą połączone w kształcie litery X. na zielonych górach przedstawiające się. Nad niemi zaś umieszczone słowo: fidélité. Odwrotna strona tej ozdoby, jest upiękniona herbem Wielkiego księcia Badens kiego i w polu złotem czerwoną belką. Pomiędzy czterema ramionami krzyża znajduje się C. podwójne z sobą połączone, nad krzyżem zaś wznosi się korona, przy której jest kółko do zawlekania wstęgi, noszonej z orderem na szyi. Końce ramion krzyża, ozdobione są złotemi kuleczkami.

Kawalerowie wielkiego krzyża, noszą go Па morowej wstędze, cztery cale szerokiej, pomarańczowej barwy, z ważkim paskiem srebrnym , przepasującej piersi, przez prawe ramie do lewego boku, i zarazem mają na piersiach ośmio-promienistą srebrną gwiazdę, w środku której znajduje się krzyż podobny do zwierzchniej strony orderu, koloru pomarańczowego, litery zaś i góry srebrem haftowane jak przedstawia Tab. LXV fig. 2.

Kawalerowie zwani komandorami noszą krzyż zupełnie podobny do pierwszego, jednakże nieco mniejszy, na wstędze morowej koloru pomarańczowego zawieszony na szyi. Itzeczona tu wstęga ma dwa cale szerokości i srebrną obwódkę. Na lewej zaś stronie piersi noszą mniejszą gwiazdę srebrem haftowaną.—

Order Namiotu (Pawillon) we Francji.

Ozdoba ta ustanowioną była przez Króla Francuzkiego Ludwika XV w roku 1717, a ósmym jego życia, celem wynagradzania panów jego dworu. Order składał się ze złotego emaliowanego krzyża, w którego środku po prawej stronie znajdował się namiot, na stronie zaś odwrotnej krążek do obrotu czyli pewnego rodzaju zabawka, wówczes-nyin wieku używana. Ozdoba ta noszoną była na wstędze białej, w niebieskie pasy.—

4‘

i

'Ż

I

ft.

:^S-

с,-

/3

ш

i I

'

Г. Ж

Щ-

i

PJ

H

щ

f .

v-—: '"Уж¹

iT;

1г Л

fr

Ь

I!

ar®

i

ft

ft

■ft

VI

i

I

ш

i II

1

'

V

II

f

b

Hi

s. fl

:ÿ

Ш

II

ft

г

I Ш

ft

I

и

л

i ft ft*

%

&

ij

r J

xLit; j.y.Fleckit'cs

шт.

Pii-2-

KlYALBIt ОЖИЛ ШШЕА1ШШ0 ¥ Kossji.

f

Е1АШ10ШМ МШАВШВД wYejmaTze

i

A.

лЖ

I -j

О

.

* ^ 4V

• со *

:

P;V

•'

#

Order tak zwany S. Aleksandra Жеw-skiego w Rossyi.

Piotr Wielki Cesarz Rossyjski, o którym już wyżej mówiliśmy, przedsiębiorąc wyprawę do Persyi, zamierzył ustanowić order pod nazwą: S. Aleksandra Newskiego, znakomitego w Uossyjskićj historyi, męz-twem i cnotą. Lecz gdy śmierć nie pozwoliła mu tego przedsięwzięcia doprowadzić do skutku, obejinuiąę po nim tron w spadkobierstwie Cesarzowa Katarzyna I, spełniła jego zamiary ustanawiając w roku 1725 będącą tu w mowie ozdobę, celem wynagradzania trudów, poniesionych dla dobra ojczyzny. Rzeczona tu ozdoba, w rzędzie Rossyjskich orderów, zajmuje trzecie miejsce i jedną tylko klassę stanowi.

Ozdoba składa się z krzyża czerwonego, mającego w przecięciach dwój-głowych orłów, a w środku wyobrażenie S. Aleksandra Newskiego z cyfrą tegoż nad którą wznosi się książęca korona. Zwykle noszonym jest ten order na czerwonej wstędze przez lewe ramie przepasującej piers do prawego boku. Oprócz tego kawalerowie mają jeszcze srebrną gwiaz-j dę, w środku której na srebrnem polu znajduje się takaż jak i na krzyżu cyfra, ozdobiona koroną. Do koła zaś w czerwonćm polu, złoty napis, będący godłem tego orderu: „za trudy i ojczyznę.“

Uroczysty strój kawalerów tego orderu, składa się z czerwonego aksamitnego płaszcza, podszytego materyą białą z kołnierzem z srebrno-litćj materyi. Na takowym tu płaszczu, jest gwiazda wyhaftowana, większa od poprzednio opisanej. Do tego suknia z materyi srebrno-] i tej, oszyta złotym galonem, z którego na piersiach jest krzyż zrobiony. Spo. dnie są kazmirkowe, pończochy jedwabne białe, kapelusz czarny, z piórem białćm i czerwonćm, oraz z małym krzyżem, naszytym z czerwonej wstążki. Święto tego orderu obchodzonem jest 30 Sierpnia v. s.

Z funduszów ustanowionych przez Cesarza Pawła J, o których mówiliśmy wyżej, order ten posiada dwadzieścia cztery komandorye, z których liczby: cztery, mają po 600 dusz, ośm: po 500, a dziesięć : po 400. Z tych zaś w pierwszej klassie, ma udział jeden duchow ny, w к lassach zaś drugiej i trzeciej po dwóch duchownych. Tab. LXV1 łig. 1, przedstawia kawalera orderu S. Aleksandra Newskiego.

25

Tom Ul.

Order Białego Sokola czyli czujności

(de la Vigilance) W Wcjlltarze.

Ustanowił tę ozdobę dnia 3 Sierpnia 1732 roku, Ernest August księże Sasko-Wejmarski Cesarsko-królewski Generał Lejtnant a to na cześć Cesarza Karola VI, i przez tegoż otrzymał zatwierdzenie. W epoce średnich wieków, tak sokół jako i orzeł, byli godłem szlachty. Sokoł zaś biały Islandzki nader wysoko był cenionym i poważanym przez damy. Od początku zaprowadzenia swego, ozdoba ta nie uległa żadnej zmianie, lecz od roku 17S0 nierozdawano jej więcej, a w roku 1806 żył tylko jeszcze jeden kawaler ozdobiony tym orderem. Gdy po kongresie Wie-deńskiem Wejmar wyniesiony został do godności Wielkiego księztwa, i granice znacznie były rozprzestrzenione, wówczas panujący Wielki książę Karol August przywrócił tę ozdobę i nowe jej nadał statuta dnia 1S Października tegoż samego roku.

Będący tu order wmówię, jest zarazem wojskowym i cywilnym orderem. Dzieli się na trzy klassy: na kawalerów wielkiego krzyża, i kawalerów komandorów. Panujący książę jest Wielkim Mistrzem tego orderu, i oprócz książąt rodziny panującego, dwunastu tylko panów mogą posiadać tę ozdobę, a ci powinni mieć stopień rzeczywistego tajnego radzcy stanu, albo też generała majora. Liczba komandorów jest dwudziestu pięciu, a każdy z nich posiada stopień tajnego radzcy stanu lub majora. W trzeciej к lassie mieści się członków 50 dla których stały stopień nie jest przyznany. Obowiązkiem posiadających tę ozdobę , Jest w ykonywanie dobrych uczynków dla Niemców.

Ozdobę stanowi krzyż złoty ośmio-ramienny, zielono-emaliowany, pomiędzy którego ramionami, znajduje się mała złota gwiazda a na niej jest biało-emaliowany sokoł z rozpostartemi skrzydłami. Nad krzyżem wznosi się złota królewska korona z kółkiem, przez które przewleka się wstęga, utrzymująca opisany tu order. Odwrotna strona tego krzyża jest biała, a gwiazda zielono-emaliowana. W środku znajduje się tarcza niebieska, dla cywilnych otoczona wieńcem laurowym, a dla wojskowych ozdobiona armaturą z następnym w środku z napisem: Vigilando ascend/-mus. Kawalerowie wielkiego krzyża*, noszą tę ozdobę na szerokiej, ja-sno-czervvonéj morowej wstędze, przez prawe ranne przepasującej piersi do lewego boku. Oprócz tego, mają gwiazdę ośmio-promienistą, po lewej stronie piersi, w której znajduje się ten sam krzyż zielony, środkowej jego tarczy, wznosi się biały sokoł, otoczony niebieskim obwodem, na którem jest złotem wyhaftowane godło orderu.

a na

Komandorowie noszą ten order na węższej wstędze obwijającęj szyję i spływającej na piersi, kawalerowie zaś w dziurce od guzika. Kanclerz tego orderu, zasiada w ministeryum. Oprócz tego jest jeszcze i sekretarz. Święto tej ozdoby obchodzi się corocznie dnia 18 Października, w którym to dniu każdy członek posiadający ten order powinien wykonać jakiś czyn dobroczynny a szczególnie dla nieszczęśliwych wojowników. Tab. LXVI fig. 2, przedstawia komandora orderu białego sokoła.

Order zupełnego połączenia albo Order Wierności zwany (dePunion parfaite, czyli delà) fidelité) w Danii.

Zofia Magdalena, żona Krystyana VI, króla Duńskiego, urodzona księżniczka Brandeburgska, ustanowiła tę ozdobę dla dam i kawalerów w r. 1732, a to na pamiątkę jedenasto-letniego pożycia w małżeńskim stanie.

Orderem był złoty krzyż biało-emaliowany, łnskowaty, z promieniami w przecięciach ramion. Na środkowej tarczy tęgo krzyża, jćst mała tarczka, niebiesko-emaliowana ze złotą cyfrą króla Krystyana i jego małżonki. Przy tej tarczy widzieć się daje na przemian Brandeburgski orzeł Plew Norwergski. Na odwrotnej zaś stronie tej ozdoby napisane są słowa : In felicissimae unionis memoriam Damy noszą ten order na niebieskiej morowej wstędze z srebrnym brzegiem i z wązkim paskiem, obwijającęj szyję i spływającej na piersi. Kawalerowie zaś na wązkićj wstążce w dziurce od guzika. W epoce trzydziesto-ośmio letniego szczęśliwego pożycia w małżeńskim stanie królowej ustanowicielki, order ten bywał przez nią często udzielanym, lecz po jej śmierci, to jest od dnia 27 Maja 1770 roku upadł i przestał istnieć.

Order S. Anny w Rossy! «

Karol Fryderyk, panujący książę Szelsw igsko-Ilolsztyński na pamiątkę swej żony Anny Cesarzowny, córki Piotra Wielkiego, ustanowił tę ozdobę w roku 1735 z napisem: „kochającym prawdę, poczciwość i wierność.“ Następnie order ten wcielonym został do orderów Cesarsko-Rossyjskich.

Ozdoba ta składa się z krzyża czerwono-emaliowanego wr którego środku jest wyobrażenie S. Anny, na drugiej zaś stronie łacińskie litery, stanowiące jćj cyfrę. Kawalerowie posiadający tę Ozdobę klassy pierwszej noszą ją na wstędze czerwonej z szeroką żółtą wypustką przez lewe ramie przepasującej piersi do prawego boku. Kawalerowie klassy drugiej, używają tej ozdoby na nieco węższej wstążce opasującej szyję i spływającej na piersi. Co zaś do kawalerów klassy trzeciej ci noszą ją w dziurce od guzika. Oprócz tego ozdobieni orderem S. Anny klassy pierwszej mają na prawej stronie piersi gwiazdę ośmio promienistą, srebrem haftowaną, w środku której znajduje się w złotem polu krzyż emaliowany z czerwoną do koła obwódką, na której jest napisana dew iza : Amantibus Pietatem, Justitiam et fulem.

Opisany tu order, wstępując Paweł 1, na Tron Rossyjski, zatw ierdził i rozdawał w kraju i zagranicą rozmaitym osobom. Ustąpiwszy zaś na Tron Aleksander I, utworzył klassę czwartą tego orderu, dla samych wojskowych, którato ozdoba, składająca się z czerwono-emaliowanego krzyża noszoną jest przy rękojeści szpady lub pałasza.

Uroczysty strój tego orderu, składa się z pąsowego aksamitnego płaszcza, podszytego materyą koloru słomianego, z złoto-litym kołnierzem i takiemiż sznurkami oraz kutasami. Na prawej stronie tego płaszcza, znajduje się gwiazda większa od zwyczajnej. Bo tego kapelusz z czerwonego aksamitu ozdobiony piórami i krzyżem naszytym. Rzeczony tu płaszcz noszony przez kawalerów klassy drugiej jest krótszy od płaszcza kawalerów klassy pierwszej, a klassy trzeciej jeszcze krótszy od tych obu.

Uroczystość tego orderu obchodzoną jest dnia 4 Lutego corocznie. Kawalerowie tego orderu, podobnie jak i innych Rossyjskieh orderów, posiadają zwyżćj opisanego funduszu, nadanego przez Cesarza Pawła I, właściwe sobie komandorye, a mianowicie kawalerowie klassy pierwszej,

VJ

il

II

11

’•I

'Ш.

■A

Г1

l-o'b

w.

cl

11

гш

a,

IM

■:

■M /

v>

■'I ■

,7

■щ

,-iÿ

i;i

N

Ши

suivit

**wÂ<

vLiU.v.fitclcieî

Щ:1

ШЛ1Ш BJMUUMY y Ko s sir

ШАЬШШШ.ШШ. AifJCrôlestwie Sdsfo m

Vi

V

■ЧШ

*

\

*

■

#

mają komandoryi czterdzieści dwie, z tych dziesięć, po 400 dusz, dziesięć: po 300 dusz, dziesięć: po 250, a dwanaście po 200 dusz, w każdym z tych oddziałów⁷, ma udział dwóch duchownych, kawalerowie posiadający ozdobę klassy drugiej, mają sześćdziesiąt dwie komandorye, z których trzynaście: po 150 dusz, dwadzieścia: po 120, a dwadzieścia dziewięć: po 100. W pierwszym z tych oddziałów, ma udział dwóch duchownych, w drugim: trzech, a w trzecim: pięciu. Do tćj klassy należą i ci uczeni, którzy nauką swoją są użytecznymi ojczyźnie.

Oprócz wyżej pomienionych komandorstw w klassie drugiej, trzydziestu sześciu kawalerów pobiera roczną pensyę każdy po rub. 250, a w tych liczbie jest sześciu duchownych. Co zaś do kawalerów klassy trzeciej, z tych trzydziestu: pobiera płacę po 200 rubli, piędziesięcin: po 150 rubli piędziesięciu: po rubli 120 i piędziesięciu po 100 rubli rocznie. W pierwszych dwóch klassach kawalerowie duchowni, nie posiadają ko-inandoryi majątkowych, lecz w zamian takowych pobierają pensyę odpowiednią z kassy orderowej a to w miarę wpływu dochodów.

Ozdoba klassy pierwszej i drugiej była niegdyś bogato brylantami wysadzana, jednakże zapanowania NAJJAŚNIEJSZEGO CESARZA MIKOŁAJA 1, drogie kamienie zostały zastąpione złotą Cesarśką koroną. Pomimo to wszakże, jako dowód łaski Monarszej, ozdoba ta przesyłaną jest czasem z brylantami, lecz tylko kawalerom klassy pierwszej. Tab. LXVII fig. 1, przedstawia kawalera orderu S. Anny klassy drugiej. —

Wojskowy Order §. Henryka w Królestwie Saskićm.

Ozdoba ta ustanowioną została przez Augusta III, Króla Polskiego, i Elektora Saskiego roku 1736 dnia 7 Października w dniu jego urodzin w llubersburgu, a to celem nietylko wynagradzania zasług wojskowych, ale zarazem i na cześć, S. Henryka II Cesarza, w poczet świętych policzonego.

Order składał się z krzyża czerwono-emaliow'anego, w środku którego po jednej stronie, był obraz Cesarza Henryka II, z napisem do koła: S. Ilcnricus Imperator, w przecięciach zaś ramion tego krzyża,

I9S

znajdował się Orzeł Polski, a w końcach umieszczona cyfra królewska: A. R. Na odwrotnej stronie tej ozdoby, były te słowa : Pietate et bellica eirtute, a w kątach umieszczone szpady Elektorskie. Krzyż ten noszono na jasno-ezerwonćj wstędze, z srebrnym brzegiem, obwijającym szyję i spływającej na piersi.

Po upływie lat 30, kiedy ten order zbliżał się ku upadkowi, wówczas Ksawery książę Saski wznowił go dnia 4 Września 1768 roku, w epoce Regencji swojej, podczas małoletności króla Fryderyka Augusta. Następnie zamienił ten order, i podzielił go na trzy klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Sama zaś ozdoba składała się naówczas: z żółtego ośmio-kątnego krzyża, z szerokim białym brzegiem, pomiędzy którego ramionami były umieszczone zielone kamienie. W środku zaś krzyża, na żółtej tarczy, znajdowało się wyobrażenie S. Henryka w Cesarskim stroju uwieńczonego koroną a w około na niebieskiém polu napis: Fridericus Augustus Rex Saxo-niae restauravit. Odsvrotna zaś strona téj ozdoby, zapełnioną jest czar-nemi i złotemi paskami, na których ukośnie umieszczony wieniec Saski z brylantów z napisem na niebieskiém polu : Virtuti in bello, nad tym wieńcem znajduje się złota królewska korona z kółkiem przez które przeciąga się wstążka..

Kawalerowie wielkiego krzyża noszą tę ozdobę, na jasno niebieskiej wstędze z brzegiem cytrynowego koloru, szerokości dłoni, przez prawe ramie przepasującej piersi do lew ego boku. Oprócz tego noszą na lewej stronie piersi ośmio-promienną gwiazdę na której znajduje się tarcza z napisem: Virtuti in beUo. Podobnyż krzyż z nieco mniejszą gwiazdą, noszą i komandorowie, na węższej jasno-iiicbieskićj wstędze z żółtą obwódką. Przez kawalerów zaś trzeciej klassy, Ozdoba ta jest noszoną bez gwiazdy na piersiach w dziurce od guzika $a kokardzie niebieskiego koloru. Król jest W. Mistrzem , a następca tronu, z chwilą przyjścia na św iat zostaje mianowany kawalerem wielkiego krzyża. Tab. LX VII fig. 2, przedstawia kawalera orderu S. Henryka.

Żadna klassa tego orderu, nie posiada dochodów, i przy otrzymaniu takowego, nic się niepłaci —

lé. y;

.'■J

SM

шм

ей.

л]

.§

’ ■^йЕВ8ГТ

sXM

,т.ч.

ri

i/ -

Ш.

V" \

iy

,> V

?;

■,

«i

PI

':щ ■

(H

il

■31 y.

'*rr. Ш ' !    ■

■I

I;

i' iv

■:

ж "i

ЙЙ

mi

bl

-

С.

f+

s щ f .• /

I# Ш

JÉÊÿëgmMtëmPm

■*-

■■ -ГД

KMLji

а.

Iw- tatfepjga? 4ii2ââm&mS£éæ

'Sc..,

» LIT.J.V FLECK H*

Ï У.

ам

Kawaler Гffiioung • &wra ку. ¥ Szwecji.

Кжк Orient 5° Jmiarejo ■rfeajok.

■

.

y

V.

.

,:л.    ■    ■"'5-,

V, ' ÿ

- я f t

\

.

Order Januaryusza w Neapolu.

Ozdoba ta ustanowioną została przez Karola króla Neapolu i Sycylii, który w późniejszym czasie dnia 6 Lipca 1738 r. pod imieniem Karola III, wstąpił na tron Hiszpański ; w dniu zaślubin swoich z Królewną Amalią córką Augusta Króla Polskiego i Elektora Saskiego. Rzeczony tu order ma tylko jednę klassę.

Ozdobą jest krzyż złoty, ośmio-kątny, biało-amaliowany, pomiędzy którego ramionami umieszczone są złote lilie. Na zwierzchniej stronie krzyża znajduje się tarcza, na której w niebieskićm polu, wyobrażony jest S. Januaryusz Biskup i męczennik, patron tego orderu i kraju, a to w biskupim stroju, trzymający w lewej ręce rozłożoną książkę, a prawą błogosławiący. Na stronie odwrotnej w polu niebieskićm jest złota książka pomiędzy dwoma ampułkami napełnionemi do połowy krwią tego męczennika, a do koła napis: In sanguine foedus, czyli: „w krwi przymierze.“

Ozdoba ta noszoną jest na szerokiej pąsowej wstędze przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku, wraz z takimże krzyżem na lewej piersi, w przecięciach ramion zdobionym liliami złotemi, w środku którego jest umieszczona figura S. Januaryusza w lewej ręce trzymająca pastorał a prawą błogosławiąca, u spodu której na biało-emaliowa-nćj w stążce jest napis: In sanguine foedus. Galowy ubiór kawalerów tego orderu, składa się z fraka i kamizelki z złoto-litćj materyi, z szkarłatnego aksamitnego płaszcza, na którym są rzuty złotych lilii. Płaszcz ten obszyty jest do koła gronostajami i podbity jedwabną podszewką, perłowego koloru. Do tego kapelusz ozdobiony białemi piórami. Na płaszczu zawiesza się znak orderu na złotym łańcuchu, składającym się na przemian z infuł, pastorałów, lilii, armatur, ampułek, it, d. Tab. LXVIII fig. 1, przedstawia kawalera orderu S. Januaryusza w galowym stroju. Pierwotnie liczba kawalerów oznaczoną była do sześćdziesięciu obecnie zaś zależy od woli króla.

Order Ludwiki Liryki czyli Order Wachlarza w Szwecyi.

ma

W roku 1744 ustanowiła go następczyni tronu, Ludwika Liryka, Królewna Szwedzka, celem zobowiązania dla siebie szlachty tego państwa, jak również aby zaprowadzić pokój i zgodę międy niemi. Znakiem orderowym była złota tarcza, z sześcią czworo-kątnemi wyciskami w środku której znajdował się złoty okręt, w złotych bujający falach a nad tćm wszystkićm świecące słońce z napisem do koła: U union fait valeur, la division me perd, co znaczy: „Związek daje mi moc, a rozłączenie upadek.“ Pierwotnie otrzymywały tę ozdobę same tylko damy, lecz w późniejszym czasie udzielano ją i panom kraju. Po śmierci ustanów icielki order ten przestał istnieć.—

Order Północnej Owlazdy w Szwecji

(Nordstierne-Orden.)

Kiedy ta ozdoba była ustanowioną, w żadnych kronikach znaleźć niemożna. Niektórzy Szwedzcy dziejopisarze, twierdzą że już istniał za czasów Odina, kiedy jeszcze żaden order w Szwecji nie był znanym. W r. 1748 wznowił ten order Fryderyk I, Król Szwedzki, wraz z inne-ini orderami swego państwa, i dał mu znaczenie nagrody zasług cywilnych. Gwiazda północna, była godłem, przypominającem kawalerom, że są obowiązani utrzymywać sławę Szwecji. Pomiędzy istniejącemi obecnie orderami, będący w mowie: jest trzecim z porządku i ma dwie klassy: to jest, komandorów i kawalerów. Wszyscy zrodzeni na tronie, oraz kawalerowie orderu Serafina są zarazem komandorami orderu północnej gwiazdy. A oprócz tych mogą być mianowanymi nietylko ducho-w⁷ni i świeccy urzędnicy ale i cudzoziemcy. Dew izą tego orderu są słowa: „Nigdy niezachodzi,“ czyli Nescit occasum. Liczba członków jest nieograniczoną. Panujący w roku 1783 Gustaw Uf, ustanowił dla duchownych tymczasowo pięć komandorskich i ośm kawalerskich krzyżów, podług zaś twierdzenia Kuntza, ośm pierwszych i dwanaście drugich.

Znakiem orderu jest krzyż złoty ośmio-kątny, biało-emaliowany. ISa okrągłej zaś tarczy jego, w polu błękitnćm jest umieszczona pięcio-

f f

■promienista gwiazda północna z napisem : Nescit ocamm. Pomiędzy ramionami tego krzyża, są małe złote korony, na ramionach zaś wznosi się wielka złota królewska korona z kółkiem u wierzchu, służącem do przeciągania czarnej taśmy na której ten order jest noszonym przez komandorów. Kawalerowie noszą tę ozdobę na węższej taśmie w dziurce od •guzika ; oprócz tego komandorowie, mają jeszcze na lewej stronie piersi srebrem haftowany krzyż na którym w polu niebieskiém jest pięcio-pro-mienista północna gwiazda, a po między ramionami krzyża są umieszczone promienie. Krajowcy z drugiej klassy przechodzą do pierwszej, a w czasie przejścia kawalerowie płacą po 162 talary. Każdy zaś komandor 324 do kassy orderu. W dniach galowych kawalerowie i komandorowie, noszą przepisany ubiór ceremonialny, i opisujący się order na złotym łańcuchu, składającym się na przemian z gwiazd północnych i po dwójnych liter FF. ukoronowanych. Tab. LXV11I fig. 2, przedstawia komandora tego orderu.

Król panujący jak wszystkich innych orderów, tak i tego jest Wielkim Mistrzem. Przyjęcie do grona członków, odbywa się na kapitule, którą składają urzędnicy: sekretarz, mistrz obrzędu, podskarbi, podkan-clerz i chorąży. Biskup orderu., herold i wice-mistrz obrzędu, posiadają ten order jednakowy. Inni podrzędni urzędnicy jako to : podskarbi, kontroler. archiwista, historyograf, kancelista, i kapelan, również posiadają tę ozdobę. —

Order Elżbiety Teresy czyli Wojskowej zasługi w Austryi.

Ozdobę tę ustanowiła Elżbieta Krystyna, wdowa po Cesarzu Karolu VI, w roku 1750 celem nagrodzenia dwudziestu generałów i pułkownikową którzy lat 30 wiernie wysłużyli domowi Austryackiemu. Order ten składał się pierw otnie z trzech к lass. Kawalerowie klassy pierwszej pobierali pensji po złotych 1100, klassy drugiej, po złotych 800, kawalerowie zaś klassy trzeciej po złotych 500. W roku 1771 wznowiła Tom III.

tę ozdobę Marya Teresa, a odmieniając kształt jej, oznaczyła liczbę członków dwadzieścia jeden z których otrzymują ptnsye sześciu po zło* tych 1000, ośmiu: po S00, a siedmiu po 500, wszyscy zarazem stanowiąc jedną klassę.

Orderem jest złota ośmio-promienria gwiazda na której znajduje się umieszczona, podługowata biało-emaliowana tarczka, a na tej Cesarska złota korona, pod którą są cyfry E. C. i M. T. jedna przy drugiej a w około te słowa : Maria Theressia parentis gratiam perennem volait. Ośm końców tej gwiazdy jest czerwono i biało do połowy emaliowanych, a nad gwiazdą jaśnieje Cesarska korona, z kółkiem przez które przeciągnięta jest czarna wstęga, którą przy gwiaździe po lewej stronie piersi w dziurce od guzika noszą. Zasługujący na tę ozdobę, są przedstawieni przez nadworną wojenną radę, a następnie bez względu na urodzenie, religię i ojczyznę przez Cesarza mianowani. Tab. LXIX tig. 1, przedstawia takiego kawalera.—

Order S. Stefana w H alherstadt.

Fryderyk II, Król Pruski ustanowił,ten order w r. 1754 i udzielał go członkom katedralnym kapituły w llalberstadt. Ozdobą jest krzyż złoty ośmiokątny, biało-emaliowany, w którego środku po jednej stronie znajduje się obraz S. Stefana męczennika a na; drugiej odwrotnej orzeł Pruski. Ozdoba ta jest noszoną na pąsow ej z czarnym brzegiem w stążce.

Order 8. Joachima w ksfęztwte Sasko-Kohurg - Saatfeld.

Podług Perrota order ten ustanowiony był dnia 20 Czerwca 1755 roku, przez czternastu Niemieckich wielkich panów, których naczelnikiem był książę Sasko-Koburg-Saalfeld i którego obrali Wielkim Mistrzem. Celem ustanowienia tej ozdoby, było zapewnienie na starość biednym członkom, utrzymanie się z funduszów komandorstw, bogatym zaś podanie nowej sposobności do miłosiernych uczynków. Kawalerowie rze-

il

40?*

»■

Ihm

7r

p®

ш.

\.

'■a

ÏH

T«

pfefc

ЯЙЙ

РЩЗ

feâj

TF

im

It

•Л

-i

•i

ЖЛ

;.v;;

A

1—:

p»

II

mm.,

i*S^S8§!&är$£

|ii

w LIT FLECK JrC”

■ Ą2 ' Taïffi. ferai tr Dident Mïjiljenij ШгрЪщжкшт, „

b#

ElilistjTeiesjTAißtrji

-

.

V

}

4

■т

J

czonego orderu, dzielą się na trzy klnssy: to jest na wielkich komandorów, komandorów i kawalerów, a oprócz tego przyjmowano i honorowych członków. Ozdobę tę, udzielano tylko osobom mogącym udowodnić szlachectwo swego rodu z czterech pokoleń. Ileligija i ojczyzna niebyły przeszkodą do posiadania tego orderu. Każdy kawaler przy nominacji powinien obowiązać się: że będzie czcić Najwyższą Istotę, tolerować wszystkie wyznania, że będzie wiernym swemu monarsze i nako-niec: że będzie wspierać potrzebnych a szczególnie wdowy i sieroty.— Godłem tego orderu, były słowa : Deo, Principi et Legi, co znaczy : „Bogu, Księciu i Prawu.“

Ozdobą był krzyż zloty, ośmiokątny biało-cmaliowany, na którego tarczy z jednej strony znajduje się obraz S. Joachima, na odwrotnej zaś krzyż zielony, którego ramiona były ozdobione złotemi kółkami. Nad górnym zaś ramieniem, był umieszczony hełm złoty, zamknięty, przez który przechodził zloty pierścień. Wielcy komandorowie, nosili tę ozdobę, na szerokiej zielonej, morowej wstędze, przez lewe ramie przepasującej piersi do prawego boku, i zarazem na lewej stronie mieli krzyż srebrny, ośmiopromienny łuskowaty, ozdobiony, na końcach kółeczkami, na którego środkowej tarczy w białćm polu, znajdował się krzyż zielony z napisem : Deo Principi et Legi, umieszczonym na tle niebieskićm i otoezonem zielonem laurowym wieńcem.

Komandorowie zaś, nosili tę ozdobę na podobnejże wstążce, lecz nieco węższej i to obwijającćj szyję i spływającej na piersi, na których po lewej stronie, był krzyż srebrny. Co zaś do kawalerów, ci mieli krzyżyk mały i takowy nosili na wązkićj wstążce, w dziurce od guzika. Członkowie honorowi o których wspomnieliśmy, mieli tylko w dziurce od guzika, zieloną wstążeczkę z srebrnym brzegiem. Dostojność Wielkiego Mistrza niebyła opatrzoną prawem spadkobierstwa, albowiem po śmierci jednego, kapituła orderu innego obierała. —

Order Maryi Teresy czyli Wojennej Zasługi wAustryi.

Order o którym mówić zamierzamy, jest najznakomitszym orderem w Austryi. Ustanowiła go w epoce siedmioletniej wojny, w miesiącu Maju 1757 roku w nagrodę zasług workowych, panująca naówczas Mary a Teresa Cesarzowa, a chcąc uczcić zwycięztwo odniesione pod Kolinem w dniu 18 Czerwca tegoż roku, zatwierdziła ustanowienie tej ozdoby i Cesarza Franciszka 1, mianowała Wielkim Mistrzem. Następnie w dniu 2 Grudnia 1758 roku, wydano statuta i stosownie do ich przepisów, Cesarz lub tylko regent,, mogą piastować godność Wielkiego Mistrza. Każdy oficer ze służby Cesarskiej, odznaczający się walecznymi czyny, bez względu na religłę, urodzenie, stopień wojskowy, długość służby i ojczyznę, może być mianowany kawalerem tego orderu. Oficerowie pragnący być kawalerami tej ozdoby, powinni złożyć w kapitule świadectwo że mieli udział w jakim boju, poczćm kapituła przedstawia ich Cesarzowi, jako Wielkiemu Mistrzowi.

Mianowanie kawalera odbywa się zawsze z wielką okazałością, a jeśli pozwalają okoliczności, wówczas sam monarcha; obdarza kawalera tą ozdobą mówiąc: „Przyjmij z rąk naszych, ozdobę wojskowego orderu Maryi Teresy, która będzie ci służyć za dowód twoich czynów i zarazem jako znak przyjęcia na członka tegoż, który jedynie jest przeznaczony w nagrodę za waleczność i roztropność, nadto używaj go z chwałą Boską, dla dobra naszego domu, i dla obrony naszej ojczyzny.“

W czasie wojny, order*ten jest udzielanym w głównej kwaterze przez naczelnie dowodzącego Armią, w przytomności generałów i sztabs-offi-cerów, do czego ma prawne upoważnienie od samego monarchy jako posiadacz wielkiego krzyża tej ozdoby. Liczba członków tego orderu była zawsze niestałą. Pierwotnie składała się z kawalerów wielkiego krzyża i kawalerów; lecz dnia 15 Października 1765 r. panujący Cesarz Józef II, dodał jeszcze jedną klassę, i odtąd rzeczona tu ozdoba składała się z trzech klass to jest z kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Rzeczony tu order, a mianowicie klassy pierwszej to jest: wielkiego krzyża, nader rzadko się udziela, albowiem chcąc go otrzymać, potrzeba mądrość, odwagę i zdolność z sobą połączyć i okazać. Kawalerowie tego orderu, mają znakomite przywileje: i tak wolno im wchodzić bez zameldowania się szambelanow i dworu, na Cesarską audyencyę, oprócz tego mają wolny wstęp do domu w czasie dni galowych, a stosownie do żądania każdy kawaler otrzymuje tytuł barona, i za każdego zmarłego odprawia się żałobne nabożeństwo w dworskim kościele.

Rzeczony tu ordęr posiada 150000 złotych rocznego dochodu, z których dwudziestu kawalerów wielkiego krzyża pobiera po 1500 złotych, każdy komandor po złotych G00. Sto starszych kawalerów również po 600 złotych, i następnie stu po 400 złotych. Wdowy zaś po nich pozostałe mają prawo do połowy tej pensji.

Stopień starszeństwa kawalerów, oznaczonym jest od czasu ich mianowania , podług praw wojskowych i lat służby. Ozdobą jest biało-ema-Jiowany krzyż w złoto oprawny z szerokiemi ramionami. Tarcza okrągła podobnież w złoto oprawna; ma na sobie odmalowany pąsowo-biały herb państwa Austryackiego, otoczony białym obwodem, na którym złotemi literami znajduje się napisane słowo: FortUudinL Na odwrotnej stronie tej ozdoby, są w białćm polu te litery: M. T. F. otoczone złotą obrączką i wieńcem laurowym. Wstęga orderu podobnie jak i jego tarcza, jest biała z brzegami pąsowemi. Na takiej to wstędze noszą tę ozdobę kawalerowie przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku. Komandorowie noszą ten order na wstędze węższej obwijającej szyję i spływającej na piersi. Co zaś do kawalerów, ci używają tej ozdoby na podobnejże wstążce dwa palce szerokiej w dziurce od guzika na piersiach.

Odr. 17.65 kawalerowie wielkiego krzyża, noszą oprócz orderu, krzyż srebrem haftowany, wyobrażający zwierzchnią stronę orderu, ułożony po lewej stronie piersi na laurowym wieńcu, cały zaś obwiedziony złotym sznurem. Świętem tego orderu jest dzień 15 Października, to jest dzień imienin ustanowicie!ki. Kanclerz państwa, zawsze jest kanclerzem tego orderu, który posiada i innych urzędników a mianow icie podskarbiego, sekretarza i kilku pomniejszych. W dawniejszych czasach otrzymywali go tylko krajowcy, i oprócz tej ozdoby, niewolno było nosić innej. Lecz później zniesiono to prawo. Tab. LX1X fig. 2, przedstawia kawalera wielkiego krzyża wojskowej zasługi Maryi Teresy. —

Order Wojskowej Zasługi w Królestwie Wirtembergskiém.

Ustanowił go w dniu 11 Lutego 1759 r. Karol Eugeniusz książę Wirtembergski, a to celem wynagrodzenia oficerów, odznaczających się wówczesnćj siedmioletniej wojnie i nazwał go wojskowym Karola orderem. Następnie Elektor, a później Król Wirtćmbergski Fryderyk I, wznowił takowy roku 1791), a w r. 1S06 w czasie wyniesienia na godność królewską, zmienił gó zupełnie i dał mu nazwę: Orderu Wojskowej Zasługi , nadto w dniu swych urodzin, to jest w dniu 6 Listopada tegoż roku zaopatrzył go statutami. Ozdoba ta przeznaczona odtąd była, w nagrodę wojennych zasług oficerów, jak również za długoletnią nieskazitelną i wierną służbę oficerów, av czasie pokoju. Kawalerowie tej ozdoby dzielą się na trzy klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Wyżej rzeczony panujący w r. 1S09, dodał jeszczę jednę klassę z nazwą komandorów klassy drugiej i odtąd ozdoba ta posiada cztery klassy.

Ustanówieiel będące tu w mowie komandorye zaopatrzył dochodami, pozostałemi z dóbr zniesionego zakonu Maltańskiego w r. 1S10 i postanowił: iż jeśliby te wynosiły roczńie złotych 36000, wówczas dwóch kawalerów wielkiego krzyża pobierać będzie po złotych 2000, czterech komandorów klassy pierwszej: po złotych 1200, dwunasta komandorów klassy drugiej : po złotych 1000, i piędziesięciu dwóch kawalerów po złotych 300 rocznie. * Później jednakże postanowienie to «ostało ocimie-nionem i wskazano tylko ogólne summy: dla klassy pierwszej złotych 2400, dla drugiej złotych 3000, dla trzeciej złotych 7^00? dla klassy czwartej: złotych 11200.

Król jako Wielki Mistrz tego orderu, sam tylko ma prawo udzielać go. Przy mianowaniu kawalerów, niezwraca się uwagi, na urodzenie i stopień. Królewiczów ie którzy zostają w służbie wojskowej królestwa Wirtembergskiego, są kawalerami tego orderu. Co zaś do innych, tych kapituła zgromadzająca się corocznie w dniu 6 Listopada przedstawia pod zatwierdzenie królewskie.

na

Orderem był dawniej ^irzyż ośmio kątny, biało-emaliowany w złoto oprawny, na którego podwójnej tarczy znajdowało się W. z koroną wszystko obwiedzione niebieskićm kołem, na którem było wypisane godło orderu: Bene nièrent Unis. Na odwrotnej zaś stronie w miejsce litery W. i korony znajdował się wieniec laurowy, albo raczej dwie takież gałązki ku sobie nachylone, a nad krzyżem wznosiła sję królewsku korona. Kawalerowie klassy pierwszej nosili oprócz tego, po lewej stronie piersiach, podobny krzyż złotem i srebrem haftowany lecz bez korony.

Obecnie orderem jest krzyż biało-emaliowany, ośmio-promicnny, na zwierzchniej tylko stronie w złoto opraw ny. Na tarczy zaś w środku nie-biesko-emaliowaućj znajduje się wieniec laurowy, Wokoło zaś umieszczony napis i iemieckiemi literami: Furchtlos und Treue, na stronie odwrotnej tej ozdoby jest umieszczona litera W. z koroną, w koło której jest ten sam n pis co na zwierchnćj stronie. Nad całym zaś krzyżem wznosi się złota królewska korona.

Kawalerowie klassy pierwszej, noszą ten order na szerokie] ciemno-błękitnćj wstędze przepasującej piersi przez prawe ramie⁻do lewego boku a oprócz tjgo mają na lewej stronie piersi, krzyż złotem i srebrem haftowany, z ląż samą ozdobą co i w orderze. Kawalerowie klassy drugiej noszą krzy\ż nieco mniejszy na węższej wstędze, obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Oprócz tego mają krzyż mały przy szpadzie lub pałaszu. Kawalerowie klassy trzeciej, noszą tę ozdobę na wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi, lecz już bez małego krzyża. Nako-niec kawalero ie klassy czwartćj, mają krzyż mniejszy na kokardzie bez korony, noszą \zaś go w dziurce od guzika. Liczba kawalerów, w każdej klassie nie jest \toaniczoną. Urzędnicy tego orderu składają się z kanclerza i sekretarza. \lnue zaś powinności powierzane są starszemu kawalerowi. Tab. L\\ fig.^1, przedstawia kawalera wielkiego krzyża tego orderu. —

Order Wojskowej Zasługi we Francyi.

Ozdoba ta jest ustanowioną przez Ludwika XV, Króla Francuskiego, w czasie marszu г 1759, na wzór orderu S. Ludwika, celem wynagradzania odznaczających się służbą officerów, a nie będących Rzymsko-katolickiego wyznania. Ozdoba ta podzieloną została na trzy klassy, podobnie jak order S. Ludwika, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Klassa pierwsza, posiada członków czterech, druga ośmiu, w trzeciej zaś liczba ich jest nieograniczoną. Do r. 1785 kawalerowie tej ozdoby, nieotrzymywali żadnej pensji, lecz od owej epoki panujący Ludwik XIV, zaopatrzył ten order dochodami i odtąd kawalerowie będącej w mowie ozdoby,’ otrzymują pensyę jednakową z kawalerami orderu S. Ludwika.    .

20S

Ozdoba jest krzyż złoty ośmio-kątny, biało-emaliowany w którego kątach pomiędzy ramionami są umieszczone cztery lilie, a rogi tego krzyża ozdobione ośmiu złotemi kółeczkami. Na środku umieszczonej tarczy, znajduje się miecz prosto-padle stojący z napisem do koła : Pt‘o mrtnte bellica. Na drugiej zaś stronie następne słowa: Lud. Just. 1/59 anno. Do dnia 25 Listopada 1814 r. order ten noszono na niebieskiej wstędze, lecz od tej chwili kiedy został przywróconym, nosi się na wstędze czerwonej, a mianowicie: przez kawalerów klassy pierwszej z prawego ramienia przepasującej piersi do lewego boku, wraz z takimże krzyżem srebrem i złotem haftowanym po lewej stronie piersi suknią i płaszcza. Kawalerowie zaś klassy drugiej podobnąż mają ozdobę lecz il(iz haftowu-l ego krzyża. Co zaś do kawalerów klassy trzeciej jest innitz >zy i umieszczony w dziurce od guzika. Tab. L\X fig. 2, przedstawia kawalera wielkiego krzyża. —

Królewski Order 8. Stefana Króla Węgierskiego w Cesarstwie Aust^yaefeiém.

Ustanowiła go Cesarzowa Marya Teresa, w dniu 5 Maja 1764 r. jako Węgierski narodowy order, na pamiątkę koronacji syna swojego Józefa na Rzymskiego Króla, i opiekuńczym jego patronem obrała S. Stefana, pierwszego Węgierskiego monarchę. Podług statutów ułożonych i zatwierdzonych w dniu 6 Maja 1764 roku, nagradzają się tym orderem, zasługi szlachty położone dla rządu i regenta! Wielkie Mistrzostwo jest przywiązane do korony Węgierskiej, a w razie jeśliby królowa panować miała wówczas następca tronu piastuje tę godność.

Order dzieli się na trzy klassy, a liczba członków pierwotnie była do 100 ograniczona i składała się zdwudziestu kawalerów wielkiego krzyża, z trzydziestu komandorów i z piędziesięciu kawalerów, lecz później została pomnożoną. Ażeby otrzymać tę ozdobę, potrzeba pochodzić ze stanu szlacheckiego, oraz mieć zasługi w kraju i łaskę u monarchy. Członkowie tego orderu mają znakomite przywileje jako. to: kawalerowie wielkiego \ krzyża, w dniach galowych jedzą przy jednym stole z Wielkim Mistrzem i mają nazwę „Kuzynów,“ dalsi zaś dwóch klass następnych obiadują

s**-

àSsy

s ,r

ælll

k)

Iff i

; ■■ / 4 i Kv. >*з r\

mW.>-tv4|

Hm^lÿÂ

1И1Й?йуг%®^

^Шми

, II

slsi

Шт

.'•JJ

-• 1

:£яйВЯй6В88б о V-, <-

щ/т f

lit З.У Леей

т:?

RJ1.

тдш.

tiÿî-

ШШ.0ШШШШ fookYęJrm&e^o vAim tiji.

ЕШШШШШШША BBToif:Mçaeii¥fûlsce.

■

: ' ' ■

ï

■

*

przy innych stołach królewskich. Oprócz tego kawalerowie dwóch pierwszych klass, mają wstęp wolny do gabinetu tajnej rady; członkowie zaś kląssy trzeciej, w dniach tylko galowych tego orderu, Juh wówczas gdy są przypuszczani do ucałowania ręki. Kawalerowie małego krzyża, którzy nie mają stopnia oficerskiego, przypuszczanemi są do niego bez opłaty, a w razie jeśliby go już posiadali, mogą stosownie do żądań swoich otrzymać godność baronów lub hrabiów.

Ozdobą jest krzyż złoty ośmio-kątny, zielono emaliowany, z okrągłą w środku czerwoną tarczą, na której jest wyobrażony zielony pagórek przykryty złotą koroną, a nad nią krzyż Apostolski; obok którego są umieszczone złote litery M. T. oznaczające : „Marya Teresa. l)o koła tej tarczy na biały m obwodzie wy pisane złotemi literami następne są słowa : Publicum, Merit ovum, Praemium. Na odwrotnej zaś stronie jest tarcza biało-emaliowana otoczona wieńcem z liści dębowych, a w środku tego napis złotemi literami; STO. ST. RJ. AP. co znaczy: Sancło Stephano Regni Apostołko. Nad krzy żem jaśnieje złota Węgierska korona, bogato drogiemi kamieniami wysadzana.

Kawalerowie wielkiego krzyża noszą ten order na szerokiej wstędze barwy pąsowej z zielonemi brzegami, przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku, a oprócz tego, na lewej stronie piersi, mająośmio-promienną gwiazdę srebrem haftowaną a w tej środku ozdoba orderu otoczona wieńcem z dębowych liści. Duchowni kawalerowie wielkiego krzyża, noszą na piersiach jak komandorowie krzyż zawieszony na wstędze węższej , obw ijającćj szyję, z tą tylko odmianą że wstęga komandorów, jest nieco węższą. Kawalerowie zaś klassy trzeciej używają tej ozdoby na wązkićj wstążce w dziurce od guzika.

Święto tego orderu uroczyście jest obchodzonem dnia 2 Września każdego roku jako w dniu pamiątki S. Stefana Króla, i wielka liczba kawalerów tej ozdoby znajduje się na żałobnćm nabożeństwie za zmarłych członków. Wszyscy kawalerowie występują wówczas w galowym stroju który jest staro-węgierskim i nader kosztownym jak widzimy na Tab. LXXÏ fig. 1. Wspomniony tu ubiór składa się z aksamitnej czerwonej sukni haftowanej w złote dębowe liście, nadto z długiego aksamitnego zielonej barwy płaszcza, podszytego karmazynową jedwabną podszewką i podbitego gronostajami przy których znajduje się szeroka złotem haftowana gerlanda z liści dębowych. Na płaszczach komandorów jest haft

Tom III.

podobny do galonów, na kawalerskich takiż lecz nieco węższy. Czapkę mają z karmazynowego aksamitu złotem haftowanego, obszytą futrem gronostajowym i ozdobioną piórami czapiemi, które są umieszczone w zielono i czarno emaliowanych pochewkach. Kawalerowie wielkiego krzyża odznaczają się jeszcze złotym łańcuchem zawieszonym na szyi na którym jest order spływający na piersi. Ogniwa tego łańcucha wyobrażają na przemian: koronę Węgierską, dwa SS. oznaczające „Święty Stefan i M. T. Marya Teresa.“ W środku tego łańcucha. jaśnieje tarcza, na której umieszczony jest orzeł złoty z rozpostartymi skrzydłami, obw iedziony, napisem : StHngit amove. W rzeczonej tu tarczy znajduje się order.

Urzędnikami tej ozdoby są: prałat orderu, zawsze Arcy-biskup z G rem, kanclerz orderu, zawsze kanclerz dworu Węgierskiego. Nadto sekretarz, podskarbi, herold i jeden kancelista. Mianowanie kawalerów odbywa się z wielką okazałością.

Damski Order S. Elżbiety w Bawaryi.

Ozdoba ta jest ustanowioną w'roku 1760 przez księżniczkę Elżbietę Augustę, a to na cześć zmarłej w 1226 r. Elżbiety Elektorki Heskiej, policzonej w poczet świętych. Orderem tym nagradzają się niewiasty bogobojne i pełne Chrześcijańskiej miłości życie wiodące, i dla tego obdarzonych tą ozdobą, nąjpierwszyrn jest obowiązkiem, wspieranie potrzebujących po- • mocy. Oprócz królowej i dam dworskich, sześć jeszcze tylko niewiast pochodzących ze znakomitego rodu, może otrzymać tę ozdobę, a wszyst- * kie powinny być Rzymsko-katolickiego wyznania. Mężatki zaś, te tylko mają do tego prawo, które pochodzenie swych mężów z 16-tu szlachetnych pokoleń udowodnią. Dnia 16 Listopada, każdego roku, jako w dniu święta Elżbiety Elektorki, damy orderowe, po wysłuchaniu mszy świętej, rozdają wielkie jałmużny. Obrządek obdarzenia tą ozdobą odbywa się zwykle w czasie świąt Zmartwychwstania Pańskiego, po którym, każda, nowo przyjęta, składa do kassy ubogich 4 czerwone złote.

Po śmierci jednej z dam honorowych tego orderu, każda z pozostałych żyjących, obowiązaną jest opłacić dwie msze żałobne za duszę zmarłej. Przełożona dam tego orderu, zamawia okazałe żałobne nabożeństwo, na którćm wszystkie w bliskości znajdujące się damy powinny się znajdować.

Ozdoba składa sią z biało emaliowanego krzyża, na którego okrą. głćj tarczy, złotym brzegiem obwiedzionej, wyobrażoną jest S. Elżbieta, rozdająca jałmużnę. Na odwrotnej zaś stronie cyfra ustanów icielki, a nad krzyżem złota korona. Order ten noszonym jest na jasno-niebieskićj z czerwonemi brzegami morowej wstędze, z szyi spływającej ku lewej stronie piersi. Papież Klemens VIII nietylko że potwierdził statuta tego orderu, ale nadto mocą swej bulli, niewiastom go posiadającym nadał odpust i szczegó liii ej sze m i je łaskami obdarzył.

Urzędnicy tego orderu mianowani są od Przełożonej damy orderu, i składają się z podskarbiego i sekretarza. Oddzielny strój galowy nie jest dla tych dam przepisanym.

Cesarsko-Królewski Order S. Stanisława.

Pierwotnym założycielem tej ozdoby w Polsce, jest Król Stanisław August IV z rodu hrabiów Poniatowskich, który go ustanowił na cześć Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika, a to w dniu 7 maja 1765 roku, zaraz po wstąpieniu swem na tron. Rzeczony tu order, w początkach stanowił jednę tylko klassę, — liczba kawalerów do stu była ograniczoną, oprócz kawalerów orderu Orła Białego, którzy go zawsze otrzymywali, wyłączając cudzoziemców. Każdy kawaler tej ozdoby, obowiązany był płacić rocznie 4 czerwone złote, na dochód Szpitala Dzieciątka Jezus, założonego w Warszawie, staraniem pełnego bogobojności i miłosierdzia Missyonarza Bouluin. Z postępem czasu istnienie tego orderu prawic upadło gdyż od roku 171)3 nikt go nie otrzymał. Dopiero po ustanowieniu pokoju w Tylży roku IS 17 Fryderyk August, Król Saski Książe warszawski, przywrócił dawną jego świetność, do wstęgi na której się nosił, dodał drugi brzeg biały i zaczął nim zasłużonych nagradzać. Nieco zaś później, bo w roku lS15dnia 1 Grudnia wiekopomnej pamięci Cesarz Rossyjski i Król Polski Alexander I wskrzesiwszy Królestwo Polskie, zupełnie zmienił kształt tego orderu i podzielił go na cztery klassy.

Ozdobą był krzyż ośmiokątny, czerwono emaliowany, złotemi kulkami na końcach ozdobiony, w pośrodku którego na białej tarczy lau-rowym wieńcem obwiedzionej, znajdował się wizerunek Świętego Stanisława, a na stronie odwrotnej, podobnież biało-cmaliowanćj, były dwa SS. oznaczające: Sanctus Stanislavs, z napisem do koła: „Praemiando incitât,” przecięcia zaś czterech ramion krzyża, zajmowały białe koronowane orły, z rozpostartemi skrzydłami. Był to kształt orderu, pierwotnie ustanowionego przez Stanisława Augusta w roku 1765 i tak iż sam kształt pozostał w epoce panowania Cesarza i króla Alexandra 1, z tą tylko odmianą, że w końcach ramion krzyża, umieszczone były złote różyczki, a na tarczy odwrotnej strony pomiędzy litery S. S. włączono: A, B. P. oznaczające: „Alexander Hex Połoninę.” Ozdoba ta była noszoną przez kawalerów 1 klassy na szerokiej morowej amarantowej wstędze z białemi brzegami przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku, wraz z gwiazdą na lewej stronie piersi srebrem haftowaną, na której tarczy w laurowym wieńcu, pomiędzy literami S. S. były w cyfrę związane litery A. R. P. kawalerowie klassy drugiej nosili tę ozdobę na podobnejże wstążce, lecz nieco węższej, obwijającćj. szyję i spływającej na piersi, z gwiazdą na lewej stronie tychże. Rlassa trzecia kawalerów tej ozdoby używała ją podobnie jak i к lassa druga lecz bez gwiazdy na piersiach. Kawalerowie zaś klassy czwartej nosili ten order w dziurce od guzika. Osoby obdarzone ozdobą Orła Białego, nosili order S. Stanisława Idassy pierwszej na szyj, lecz podług dekretu królewskiego z dnia 16 Grudnia 1S16 roku, każdy kawaler klassy pierwszej obowiązany był płacić rocznie na dochód podrzutków szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie czerwonych złotych cztery. Każdy posiadający ozdobę klassy drugiej po czerwonych złotych trzy. Kawalerowie klassy trzeciej, płacili po czerwonych złotych dwa; a czwartej, po jedném. Podług pierwotnych statutów, uroczystym strojem posiadaczów tego orderu, był ubiór przez dawnych krajowców Polski używanych, to jest: kontusz barwy perłowej, podszyty karmazynową jedwabną materją, nadto żupan paliowy materyalny, pas złotolity Sluckiéj roboty, czerwone boty i biała czapka z kasztanowatym barankiem.

W roku 1829 dnia 14 Września Najjaśniejszy Cesarz i Król MIKOŁAJ I. zmienił dawne statuta tego orderu i nadał nowe, jakowe były ogłoszone w Królestwie Polskiem, Gdy zaś ukazem w Moskwie wydanym na dniu 29 Listopada 1831 roku, przyłączył Polski Order S. Stanisława do orderów rossyjskich, zmieniwszy zarazem kształt wy-żćj opisanych jego znaków, z tytułem Cesarsko-Królewskiego Orderu, polecając zarazem nowo ułożony statut składający się z sto trzydziestu jeden paragrafów ogłosić tak w Cesarstwie jako i Królestwie Pol-skićrn, podług którego, rzeczony tu order składa się obecnie: z trzech klass, z których klassa druga ma dwa podziały. Ozdobą pierwszej klas-sy jest krzyż złoty, ze strony przedniej emalią czerwoną pokryty, o czterech rogach, z których każdy, podzielony jest jeszcze na dwa ostre копей; po brzegach całego krzyża, podwójna złota obwódka, na ośmiu ostrych końcach, złote kulki, a między teiniż końcami, w ich złączeniu złote półkola, w kształcie karbowanych muszli; pośrodku zaś na białej emaliowanej tarczy, złotą obwódką, z wieńcem na niej zielonym opasanej, cyfra łacińska S. Stanisława, pąsowa S. S. do koła tarczy w kątach krzyża, z czterech stron złote Ccsarsko-rossyjskic dw ójgłowe orły. Spodnia strona krzyża, całkiem złota, z białą emaliowaną okrągłą w środku tarczą, na której taż sama znajduje się cyfra S. S. Order ten nosi się na pąsowej morowej wstędze, szerokości pułtora wierszka, z podwójnym białym z obu stron brzegiem, przez prawe ramie przepasującej piersi na których lewej stronie używa się gwiazda srebrem haftowana o ośmiu promieniach, w której środku, znajduje się biała okrągła tarcza otoczona szeroką zieloną opaską z dwoma złotemi z obu stron obwódkami z których wewnętrzna węższa a zewnętrzna szersza. Na opasce zielonej cztery laurowe złote gałązki, związane pośrodku każdej, dwoma kwiatkami; w środku tarczy w małym złotym okręgu, wyobrażona jest czer-wonemi zgłoskami cyfra S. Stanisława: S. S. a do koła okręgu w biąłćm polu godło orderu złotemi literami: Praemiando incitai', co znaczy: nagradzając zachęca, przedzielone u góry złotym także kwiatkiem.

Order klassy drugiej mający dwa podziały, przedstawia krzyż tego samego kształtu, tylko nieco mniejszy, — jeżeli ozdobiony jest Cesarską koroną, oznacza naówczas podwyższenie stopnia klassy drugiej; nosi się na szyi, na wstążce tegoż co i poprzedni koloru, szerokiej na jeden wierszek. Ozdoba klassy trzeciej przedstawia krzyż jeszcze mniejszy, który jest noszonym w dziurce od guzika.

W porządku starszeństwa Cesarsko Królewsko Rossyjskich orderów. Order S. Stanisława jest młodszym od Orderu S. Anny i dlatego kawalerowie posiadający pierwszą klassę tej ostatniej ozdoby, niemogą nosić ani gwiazdy ani wstęgi Orderu S. Stanisława pierwszej klassy, lecz tylko krzyż na szyi, na wstędze orderowej klassy drugiej. Znaki zaś orderowe drugiej i trzeciej klassy ozdoby S. Stanisława, nie zdejmują się przy żadnych innych Rossyjskich orderach.

Dniem uroczystym, czyli galowym orderu S. Stanisława, jest w każdym roku dzień 8 Maja, jako dzień pierwotnego ustanowienia. Wszystkie czynności tyczące się tego orderu, odbywają się w Kapitule Cesar sko-królew skieh Orderów Rossyjskich. Prawo zaś do nagrody tego orderu, mają w ogólności ci wszyscy, z poddanych Cesarstwa Rossyjskiego i Królestwa Polskiego, którzy odznaczają się cnotą chrześciańską, lub szczególną gorliwością w służbie w zawodzie wojskowym, tak na lądzie jako i na morzach, lub w zarządzie cywilnym, albo też w życiu pry-watnćm, spełniwszy jakikolwiek czyn dla dobra ludzkości, społeczeństwa lub kraju gdzie mieszkają, albo też dla całego państwa Rossyjskiego. Orderem tym mogą być nagradzani i cudzoziemcy, którzy przez okazanie życzliwości Cesarstwu Rossyjskiemu, zwrócą na siebie Monarszą uwagę. Udzielanie ozdób pierwszej i drugiej klassy tego orderu, zależy od samego panującego, — co zaś do ozdób klassy trzeciej, te udzielają się przez Radę kawalerską za szczególne zasługi, lecz zawsze po otrzy-manem potwierdzeniu panującego. Liczba osób mogących otrzymywać tę ozdobę, jest nieograniczoną, dla tego każdy ją może posiadać, ktokolwiek tylko na nią zasłuży. Order ten, udarowanym tą ozdobą po dopełnionych formalnościach, Kapituła Cesarsko-królewsko Rossyjskich orderów wraz z dyplomatom, przesyła do osób obdarzonych lub do władz które przedstawiały do tej nagrody. Posiadacze orderu klassy pierwszej, dyplomata mają podpisane przez samego Cesarza, klassy zaś drugiej i trzeciej przez członków Kapituły orderów. Na sprawienie znaków orderowych i przygotowanie dyplomatów jak również statutów', wydaje potrzebne summy kassa państwa rossyjskiego. Każdy zaś udarowany orderem S. Stanisława, płaci assygnatami Cesarstwa, a mianowicie za order klassy pierwszej, rubli 300 za order klassy drugiej, tak z koroną j iko i bez korony rubli 100; a za ozdobę klassy trzeciej rubli 50. Summy takowe ściągnięte od posiadaczów tego orderu, przesyłają się z Królestwa Polskiego, do Kapituły, przez Ministra Sekretarza Stanu, jak również i wyjednywanie ozdób, przez tę samą władzę uskutecznia się. Wolni są wszakże od tych opłat: sukcessorowie osób zmarłych przed nadaniem im orderu, — nadto sukcessorow ie tych z udarów anych ordę-rem, którzy w boju polegli, oraz osoby należące do domu Cesarsko-Rossyjskiego tudzież osoby książęce z Mingrelii i Imerycyi, od których przypadające opłaty składa Kapitule gabinet Cesarski. Nakoniec wolni są jeszcze od opłaty za tę ozdobę, wszyscy władzcy Azyatyccy i osoby do ich posiadłości należące, oprócz tego wszyscy Azyatycy, któremi zawiaduje Ministerstwo Spraw Wewnętrznych: wszyscy w ogólności mieszkańcy kraju Kaukazkiego, nie będący w służbie czynnej Rossyjskićj, wojskowej lub cywilnej, jak również z tego samego przywileju, korzystają i cudzoziemcy, nie należący do składu Rządu Rossyjskiego.

Dyplomata przysyłanych ozdób, czy to podpisane przez samego Cesarza, czy też przez Członków kapituły, nie mogą być przez nikogo składane dla wniesienia do akt u żadnej władzy.

Osoby udarowane orderem S. Stanisława, dosyć rozłegłe posiadają przywileje, a najprzód: wolno zdobić pieczęcie i herby, znakami ozdoby, posiadaczom stanu szlacheckiego, wolno należeć do obrad szlacheckich w swoich guberniach; szlachta zaś posiadająca ten order przed rokiem 1795, ma nawet udział w wyborach.

Z udarów anyth orderem S. Stanisława od dnia 21 Kw ietnia (3 Maja) 1815, do dnia 17 (29) Listopada r. 1831, ci tylko uznają się za szlachtę Cesarstwa Rossyjskiego, którzy posiadają 1 kiassę tego orderu, osoby zaś w epoce tego czasu niższeni klassami orderu ozdobione, nie-uważają się za należące do stanu szlacheckiego. Osoby zaś duchowne wyznań Chrześcijańskich, oprócz duchowieństwa Rzymsko-katolickiego, tudzież wszystkie osoby zostające kiedyś lub obecnie w służbie wojskowej, lądowej i morskiej lub cywilnej, które otrzymały lub otrzymują order S. Stanisława od dnia 17 (29) Listopada 1831 roku, bez różnicy klass, uznają się za dziedziczną szlachtę Cesarstwa Rossyjskiego, chociażby nawet stan ich poprzedni nie był szlacheckim. Co zaś do posiadających tę ozdobę ze stanu duchowieństwa Rzymsko-katolickiego, ci tylko nabywają praw szlachectwa osobistego. Nakoniec kupcy ozdobieni orderem S. Stanisława od d. 17 (29) Listopada 1 S31 r., do d. 10 (22) Kwietnia 1832 r. uważani są za szlachtę; otrzymujący zaś ten order po dniu 10 (22) Kwietnia 1832, nadaje się tylko obywatelstwo honorowe, dziedziczne.*

Z funduszu zaś 66,000 rubli asygnacyjnych, 30 kawalerów klassy pierwszej pobiera rocznie pensy i po rubli 500, sześćdziesięciu zaś pensy ona-

rzy klassy drugiej po rubli 400, w klassie zaś trzeciej. 00 każdy rocznie po rubli 300. Wdowy zaś po śmierci ich pozostałe, pobierają jednoroczny pensyę- Po nastąpionym; zgonie którego z kawalerów, znaki orderowe muszą być zwracane kapitule, a wrazie ich zatracenia obowiązani są suk. cessorowie zwrócić koszta poniesione na ich sporządzenie.

Osoby w Królestwie Polskićm od 1831 roku ozdobione orderem tym wszelkich klass, oprócz pierwszej, zostające w urzędowaniu, nie wyżej 9-tćj klassy, a mające dochodu nie więcej jak 4,000 złotych rocznie, mają prawo umieszczania małoletnich swych córek w Petersburgskim Instytucie Maryi i to na koszcie kapituły; wiek jednakże dla tych jest przeznaczonym od lat 7 do 14, które po ukończeniu nauk z odznaczającym się postępem, otrzymują jednorazowje w nagrodzie po 600 rubli.

ra, ozdobionego orderem S. Stanisława klassy I.

kiedy wszystkie inne biorą tylko po rubli 400. Tab. LXX1IÏ fig. 1 przedstawia ?

Order Łwa z Falcu..

Ozdoba ta stanowiąca jednę klasśę, ustanowioną była przez Karola Elektora z Falcu w dniu 1 Stycznia 1768 roku, a to w nagrodę widnych -zasług szlachty tak ze stanu cywilnego jako i wojskowego. Liczba członków rodaków ograniczała się na dwudziestu. Orderem był krzyż jasno-niebiesko emaliowany, oprawny w złoto, z okrągłą tarczą w środku. Końce tego krzyża, były opatrzone złotemi gałeczkami. Na tarczy zaś niebieskiej, otoczonej złotą obrączką i białym obwodem, znajdował się Lew złoty stojący na tylnych nogach i napis do koła w białym obwodzie: „Mérité.“ Odwrotna strona ozdobiona cyfrą ustanów iciela : C.- T. i napis: „Instit Anno 176S.“ Przecięcia pomiędzy ramionami zapełniały złote płomienie. Kawalerowie świeccy nosili ten order, na białej morowej wstędze, z szerokiem jasno niebieskiemi brzegami przez lewe ramię przepasującej piersi do prawego boku; — duchowni zaś na podo-bnejże tylko nieco węższej wstążce, obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Oprócz tego pierwsi z tych, nosili na sukni krzyż srebrem i złotem haftowany, na którego czterech ramionach znajdowały się cztery sylaby składające słowo : In-sti-tu-tor a w środku ukoronowana Cyfra

4s

'ov'si

Sg

Ж’"-

«LlTsJ.v.FLC(K àL°

шп

Kawaler Or deш Z a,sk^i To^Kowéj

irKes дел Kassel ■

Ÿl

/А

mi

'Â

xfonm

]ï

ïifl.

■v>

me

me*

Kawaler fl rdencLwa z Kalcac. '

(*

V ’ - ■* N'/X

# ' :a

ST

-*v

\.:'p

* -A

li st a 11 o \v ici til e. W roku ISOS Maxymilian Józef Król Bawarski, ogłosił ten order jako wygasły w svvém państwie, dozwalając wszakże żyjącym jego kawalerom, nosić go do śmierci. Tab. LXXI1 lig. 1, przedstawia kawalera orderu Lwa z Falcu.

Order czterech Cesarzów, albo Starożytnej Szlachty w Limburg Luxemburg.

Ozdoba ta ustanowioną została w roku 1768, przez pewne, z najznakomitszej i najdawniejszej szlachty złożone towarzystwa, a to na pamiątkę Cesarzowi Henryka IV. Karola IV. Wacława i Zygmunta z domu Limburg Luxemburgskiego, celem odznaczenia dawnej szlachty. Przy założeniu tego orderu, postanowiono: że wielkim jego Mistrzem tylko panujący książę lub Rejent państwa może być obieranym, a podług sta łutów, nikomu nie mogła być udzieloną ta ozdoba, jak tylko najznakomitszym panom pochodzącym ze starożytnej szlachty. Lecz wkrótce od tego odstąpiono. Kawalerowie tego orderu dzieją się. na trzy klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, na komandorów i kawalerów. Ozdobę przedstawiało szare zieleniejące się drzewo, które było ze złota i emaliowane. Z drzewa tego wyrastał krzyż czerwony, którego końce haczykowato były zakrzywione. Kawalerowie wielkiego krzyża, nosili ten order na szerokiej wstędze, przez prawe ramie do lewego boku prze pasującej piersi; komandorowie zaś na podobnejże wstędze, obwijająećj szyję i spływającej na piersi. Co zaś do kawalerów, ci nosili tę ozdobę w dziurce od guzika.

Order Lwa Limburgskiego, nazwany Orderem z Holsztynu. albo Orderem Zasługi.

2S

Perrot utrzymuje: że order Lwa Limburgskiego, albo zasługi, ustanowiony został w' roku 176S pod wezwaniem S. Filipa i na cześć umiejętności, nauk i cnót we wszystkich klassach społeczeństwa. Order ten, podobnie jak i poprzedni jest podzielony. Po śmierci ustanów iciela, zostawał przez długie lata bez zwierzchnika, lecz od roku ISIS jeden Tom III.

« książąt saskich, obrany był wielkim mistrzem tego orderu. Ozdobę stanowi krzyż ośmiokątny, którego końce złotcmi kulkami są ozdobione a ramiona jasno niebiesko szmelcowane. Na środkowej zaś owalnej tarczy, znajduje się lew stojący na tylnych łapach.

Order Pour la vertu militaire w Hessen-

Kassel.

Celem wynagrodzenia zasłużonych oficerów, ustanow ił go Landgraff Fryderyk drugi panujący na tronie, był wielkim mistrzem, i od niego tylko zależało, mianowanie kawalerów, których liczba była nieograniczoną i pomiędzy któremi, znajdowali się nawet oficerowie wojsk obcych.

Orderem jest krzyż złoty ośmiokątny, podług twierdzenia Kurta z Aue, biały, podług zaś Perrota: czerwono emaliowany bez tarczy. Pomiędzy ramionami umieszczone są cztery Lwy ukoronowane. Noszona jest ta ozdoba na jasno-niebieskićj wstędze z srebrnemi brzegami. Na czterech ramionach krzyża znajdowały się przedtem litery początkowe imienia ustanowiciela i wyraz: „Yirtuti,” później zaś cyfra odnowiciela tej ozdoby: W. X. oznaczająca: „Wilhelm Niąże, i wyraz jak wyżej: Yirtuti. Na ramieniu górnym krzyża znajduje się królewska korona z globem i krzyżem, przez glob przechodzi kułko do przewleczenia wstążki. Order ten składający się z jednéj tylko klassy, żadnych nie posiada dochodów, a interesa jego załatwia Radzca tegoż orderu.

Уab. LXXII. fig. 2 przedstawia kawalera tej ozdoby.

Order J§. Jerzego, czyli Wojskowej Zasługi

w Rossyi.

I)o epoki 1769 roku, Rossyia nie posiadała żadnego orderu wojskowej zasługi, — lecz Wiekopomnej pamięci Katarzyna II, Cesarzowa ustanowiwszy tę ozdobę podzieloną na cztery klassy, rozdzielała ją pomiędzy zasłużonych oficerów, tak z floty jako i wojska liniow ego i za-

opatrzyła ją złożonym funduszem z którego kawalerowie mogli pensyę pobierać, a mianowicie klassy pierwszej po rubli 700, klassy drugiej po rubli 400, klassy trzeciej po rubli 200, a sto najstarszych kawalerów klassy czwartej po rubli 100 rocznie. Wdowy zaś po ich śmierci pozostałe otrzymują jednorazową pensyę, przez ich mężów pobieraną.

Order składa się z krzyża biało-emaliowanego o czterech ramionach, który jest w złoto oprawny i na którego zwierzchnej okrągłej tarczy czerw ono-emaliowanćj, znajduje się S. Jerzy na białym koniu, przebi-jąjąc.y lancą smoka. Na stronie zaś odwrotnej cyfra tego Świętego. — Kawalerowie klassy pierwszej noszą tę ozdobę na szerokiej wstędze z trzech czarnych a dwóch żółtych na przemian po sobie idących pasów złożonych, a przez prawe ramię do lewego boku, przepasującej piersi, na których lewej stronie, mają srebrną czworo-kątną gwiazdę, a w tej środku cyfra S. Jerzego w polu czerwoném emaliowanem z napisem do koła złotemi literami na czarnym obwodzie w narzeczu Kossyiskim: За Заслугу и Храбрость (Za zasługi i Waleczność.)

Kawalerowie klassy drugiej noszą krzyż podobny tylko na węższej wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi wraz z gwiazdą na tychże. Kawalerowie klassy trzeciej noszą krzyż jeszcze mniejszy podobnież na szyi. Co zaś do kawalerów klassy czwartej ci używają tćj ozdoby na wąziutkiej wstążce w dziurce od guzika. Kawalerami klassy pierwszej tego orderu, ci tylko mogą być mianowani, którzy jako główno dowodzący armią, wygrali bitwę, zdobyli okręt nieprzyjacielski lub znieśli przeciwnej strony bateryą, albo li też straż przednią. Nadto mają jeszcze do niego prawo i ci wojskowi : którzy wytrzymali oblężenie bez poddania się, lub wsławili się nadzwyczajną obroną, którzy odnieśli jakie zwyeięztwo lub osobiście do jego otrzymania przyczynili się, którzy podjęli się uskutecznić nader trudne i niebezpieczne zlecenie, i takowycli szczęśliwie dokonali, naknriiec, którzy w czasie szturmu byli pierwszemi lub piewsi przy wojsk wylądowaniu, stanęli na stałym lądzie. Nadto, otrzymują go jeszcze ci wszyscy którzy przez lat 25 wiernie i nienagannie wytrwali w lądowej lub morskiej służbie. Ozdoba tych ostatnich jest z napisem За XXV л-Ьть (za XXV lat.)

Tchórzostwo w wojnie, pociąga za sobą utratę tego orderu, który nie ma Wielkiego Mistrza, lecz tylko wojenne kapituły lądowej i morskiej armii, stanowiące udzielanie tćj ozdoby, jakowe przedstawiając Ce-

sarzowi listę zasłużonych z matem przez każdej pozycji objaśnieniem.— Kawalerowie posiadający tę ozdobę, po wyjściu ze służby wojskowej, tak długo noszą swój mundur, dopokąd nie obejmą służby cywilnej z odpowiednim stopniem wojskowej.

W galowym dniu tego orderu najjaśniejszy CESARZ obiaduje z kawalerami, a generałowie występują w mundurach bez hallu. W roku 1782 panująca Cesarzowa Katarzyna II, znaczne zrobiła zmiany w statutach i ustanowiła oddzielną kapitułę tego orderu, która raz na rok zgromadza się w pałacu zimowym w Sali S. Jerzego w Petersburgu. Za panowania Wiekopomnej pamięci Cesarza Pawła I, nikt w państwie Ros-syjskiém, nie otrzymał tego orderu, i zdawało się że już przestał istnieć, kiedy tym czasem ,t dnia 12 Grudnia 1801 r. przywrócił go Najjaśniejszy Aleksander I, z wszćlkiemi przywilejami, nadanemi przez ustanów ieielkę, a w r. 1805, po wznowionej prośbie kapituły, sam przyjął tę ozdobę lecz tylko klassy czwartej. Ozdoba ta liczy 2000 kawalerów, przez wszystkie klassy a dochody wynoszą 40000, rubli. Nadmienić jeszcze widziemy potrzebę że wyżej opisana wstęga tego orderu, nosi się zawsze, pod mundurem, oprócz-dnia S. Jerzego. Tab. LXXIH fig. 1, przedstawia kawalera orderu S. Jerzego klassy pierwszej w Rossyi.

Szczególniejszą oznaką odznaczenia się jakiego półku w Cesarstwie, jest otrzymanie ozdób tego orderu na półkowej chorągwi. Już Cesarzowa Katarzyna 11, ozdobiła pierwsza sztandar półku Kirasierów. Dnia 10 Lutego 1807 r. Cesarz Aleksander I, ustanowił pod nazwą tego orderu krzyż srebrny dla podoficerów i żołnierzy, odznaczających się w bitwach , z dodatkiem do żołdu trzeciej części pensji.

Order Lwa Złotego w Hessen Hassel.

Landgraff Fryderyk II. przezwany w history i, miłośnikiem sławy, objąwszy rządy państwa w roku 1760 w dziesięć lat później ustanowił ten order dnia 14 Sierpnia 1770 roku nadając mu za opiekunkę świętą Elżbietę Landgrafinią i nazwawszy go domowym orderem Lwa Złotego. Do roku 1816 ozdoba ta będąca w mowie, składała się tylko z jednej klassy, lecz odtąd syn [ustanowiciela Książe Wilhelm, nadał mu no-

if

.Ni

Щ|,

ЩоГ\

rû

'Ж

II

ч.

•-л?

I®

..

^*****^^ .. w uimuciuc*

' Ш Itak Orderaka Été jo ■ wEessenKassel

M.

Kawaler Oitaflenr.fo wlossjr.

i

î

«

:Ÿ

' :л J

Nwsa»*»»' ■

ft

we statuta w r ISIS diukiem ogłoszone. Panujący jest zwierzchnikiem a Książęta zrodzeni na tronie, kawalerami tego orderu. Opisującą się ' tę ozdobę otrzymywali i cudzoziemcy, w nagrodę zasług i przyjaźni dla domu Kasselskiego, w wojsku zaś narodowćm mogli być nim ozdobieni jako nagrodę zasług wojskowych sami tylko generał- porucznikówie.— Liczba Kawalerów była 41.

Orderem jest Złoty Lew- ukoronowany, w owalnej złotej opraw ie z napisem: V/rtute et -Fklditate. Noszoną bywa ta ozdoba, na szerokiej karmazynowej wstędze, z prawego rarniehia do lewego boku przepasującej piersi, na której lewej stronie, jest gwiazda ośmiopromienna, srebrem haftowana, w środku której znajduje się umieszczona tarcza, a na niej w polu niebieskim Lew Heski, czerwono pręgowaty z papisem do koła: Vir!ute et Fidelii'ate. Książe Wilhelm 1, podzielił ten order na 4 klas-sy, to jest na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów pierwszej i komandorów klassy drugiej, oraz kawalerów. Stan , urodzenie , stopień , ojczyzna i religija nie przeszkadza mianowania kawalerów. Ozdobę pierwszej klassy, otrzymują tylko krajowcy, urzędnicy pierwszego stopnia, zostający przy dworze; drugiej klassy, urzędnicy drugiego stopnia, kawalerowie zaś, mogą nie posiadać żadnego stopnia. Z odmianą statutów, uległa i odmianie i ozdoba składająca się odtąd dla komandorów klassy I, z ośmiokątnego złotego krzyża, ozdobionego ażurową koroną. W środku tego krzyża, jest czerwona tarcza z biało - emaliowanćm brzegiem w złotej oprawie, na której znajduje się umieszczona ośmiopromienna srebrna gwiazda, a na okrągłej jej tarczy w polu jasno niebieskim Lew Złoty, z napisem do koła w czerwonym obwodzie: Virtvte et Fidelitàte Na odwrotnej zaś stronie tćj ozdoby, umieszczona wiązaną cyfrą założyciela złotem wyrobioną: W. X. oznaczającą; Wilhelm Książe, która ja śnieje w polu niebieskim pod złotą koroną.

Ozdoba ta nosi się na karmazynowej w sfędze trzech palcy szerokości, * obwijającćj szyję spływającej na piersi, wraz z gwiazdą ośmio-promien-ną na sukni. Komandorowie klassy drugiej mają ten sam krzyż lecz .bez gwiazdy, a kawalerowie tenże krzyż, bez korony, na wstążce-karmazynowej w dziurce od guzika. Cnotliwe życic, miłość honoru, w ierność, wspaniałomyślność a szczególnie dobroczynność dla cierpiących niedostatek i uciśnionych, są obowiązkami każdego kawalera, tego najznakomitszego Heskiego orderu, rozmaitością ozdób różniącego się w każdej

klassie. Kanclerz, Mistrz obrzędu, Radzca, Podskarbi Mistrz garderoby i jeden herold, składają grono urzędników tej ozdoby. Tab. LXXIII. tig. 2. przedstawia kawalera wielkiego krzyża, orderu złotego lwa heskiego.

Order Wytrwania we Francji.

W miesiącu Wrześniu 1770 roku, wynaleziono statuta togo orderu w starym zamku Kahource przy Bar nad Sekwanną. Order ten miał niegdyś istnieć we Francy i, jako ustanowiony przez niektórych znakomitych panów, napróżno starających się w późniejszym czasie o przywróceniu tej ozdoby, która składała się z srebrnej tarczy, w kształcie serca zrobionej i w złoto oprawnej, przy końcu której wisiała złota kropka. Nad tarczą zaś był umieszczony łuk z tegoż kruszczu, jasno-ezerwono emaliowany, przez który przewlekała się wstążka niebieska mo rowa.

Order Starola III, w Hiszpanii.

Order o którym mówić zamierzamy ustanowiony jest w roku 1771 dnia 19 Września przez króla Hiszpanii Karola III, a to na pamiątkę urodzin najstarszego jego syna, Karola Klemensa księcia Asturyi. Rzeczona tu ozdoba poświęconą została tajemnicy Niepokalanego Pocięcia Najświętszej Maryi Matki Zbawiciela. Karol III pierwotny ustanów iciel, nadał temu orderowi swe imię, ogłosił siebie, wielkim jego mistrzem, jakową godność przyłączył do korony hiszpańskiej a w dniu 20 Lutego 1772 roku, zyskał zatwierdzenie statutów przez Papieża Klemensa XV. Panujący Karól I\, postanowieniem z dnia 12 Czerwca 1S04 r. zrobił niektóre zmiany w tym orderze, obecnie składającym się z trzech kloss, to jest : z kawalerów Wielkiego Krzyża, kawalerów pensyonowanych i nadkompletnych. '    .

Ozdobą jest krzyż ośmiokątny, biało i cienmo-niebiesko emaljowa-ny, którego .końce gałązkami śą ozdobione, w czterech zaś kątach po-

22$

między ramionami, znajdują się umieszczone złote liljc. Na wyższym ramieniu krzyża jest umieszczona laura, do której przymocowane jest kułko do przeciągania wstążki orderowej. Na zwierzchniej stronie owalnej tarczy, czerwono emaljowanćj, jest wyobrażenie Najświętszej Maryi Panny, w biało-niebieskićj sukni, stojącej na pół księżycu i otoczonej promieniami, a do koła cicrnno-nicbieskim okręgiem obwiedzionéj. Na stronie odwrotnej, jest cyfra Karola III, umieszczona pomiędzy dwoma laurowemi gałązkami z następującćm godłem: „Virtute et Merito.“

Kawalerowie Wielkiego Krzyża noszą ten order na szerokiej biało i niebiesko, potrójnie w pasy kolorowanej wstędze, z prawego ramienia do lewego boku przepasującej piersi, na których znajduje się ośmio-promienna srebrna gwiazda czyli krzyż takiemiż liljarni i wyobrażeniem Najświętszej Maryi Panny upiększona i powyższej wspomnionem godłem otoczona do koła. Na odwrotnej zaś stronie środkowej tarczy, znajduje się cyfra Karola W, pomiędzy dwoma laurowemi gałązkami. Duchowni kawalerowie w ielkiego krzyża i świeccy urzędnicy tego orderu, noszą tę ozdobę, zawieszoną na szyi i z tej spływającą na piersi, — kawalerowie zaś pensy orio^imi i nad kompletni noszą krzyż mały na wązkićj wstążce w dziurce od guzika.

Galowy strój składa się z szerokiego płaszcza, jasno-niebieskiego, srebrnemi gwiazdami obsianego i biało podszj tego. Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą ten order w dniach galów>eh na złotym łańcuchu, którego ogniwa wyobrażają: w środku zielona laurowa gałązka, i podobnaż palmowa u dołu złączona ku górze zbliżające się do siebie, w środku liczba III, dalej z obu stron lwy trzymające te gałązki, później złota wieża z jednej i z drugiej strony, łączące się z armaturą z wojskowych narzędzi złożoną. Pensyonowani kawalerowie, używają jednycbże praw z kawalerami czterech orderów i otrzymują pensyi 4,000 realów rocznie, czyli złp. 375 z kassy orderu. W czasie otrzymania tej ozdoby, kawalerowie przysięgają żyć w chrześcijańsko Rzymsko-katolickiej religii, i w niej umierać, — nadto bronić tajemnicy Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i nigdy nie powstawać przeciwko osobie Króla ani też przeciw Rządowi hiszpańskiemu, jak również Monarchę swego uważać za Naczelnika tego orderu i zawsze wiernie mu służyć. Kawalerom Wielkiego krzyża, pozwolono nosić tę ozdobę obok orderu złotego runa. Kawalerom zaś niewolńo razem używać, z jednym z czterech or-dcrów Hiszpanii, albo z orderami innych narodów. Kawalerowie Wielkiego krzyża, mogą jednocześnie być i komandorami wszystkich wojskowych orderów Hiszpanii. Panujący na hiszpańskim tronie, w po-ęzątkach XIX wieku król Józef Bonaparte, zwinął go wraz z innemi orderami Hiszpanii roku 1S0S, lecz po przywróceniu dawnej dynasty i, został wskrzeszonym roku 1S14, a w roku następnym 1S15 dnia 25 Kwietnia z polecenia Ferdynanda VII dozwolonem zostało pensyonowa-nym kawalerom, noszenie srebrem haftowanej gwiazdy na lewej stronie piersi, Wielki kanclerz, sekretarz mistrz obrzędów i podskarbi stanowią skład urzędników tego orderu.

Tab. LXXIV fig. I. Przedstawia kawalera Wielkiego krzyża Ka-róla Ш w galowym stroju.

Order Wazy w Szwecyi.

Panujący na Szwedzkim tronie Gustaw III, z domu Wazów, (*) ustanowił ten order w roku 1772 dnia 25 Maja jako w dniu .swojej koronacyi, celem zaszczycenia i wynogrodzenia, wiejskich gospodarzy, przedsiębierców, artystów' i kupców. Ozdoba ta składa się z trzech klass, to jest: z kawalerów Wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Liczba pierwszych, była oznaczoną sześciu; drugich, ośmiu, a trzecich, pięćdziesięciu. Sam tylko panujący ma prawo udzielania tćj ozdoby, przysiągłszy w dniu swojej koronacyi, zachowanie statutów, a w razie jeśliby niebył już poprzednio kawalerem tćj ozdoby, wówczas przy objęciu rządów', otrzymuje takow ą z rąk Arcybiskupa, nim ją sam drugim udzielać zacznie. Kawalerowie Wielkiego krzyża po mianowaniu swoim opłacają 800 talarów, komandorowie po 400 do kassy orderu,— co zaś do kawalerów, ci są wolni od opłaty. Orderem jest obszerny owalony okrąg z ciemno-czerwoną obwódką, z obu stron w złoto oprawny, zdobi i z góry upiększony złotemi ozdobami. W środku tego obwodu, stoi

П -tf

aza w narzeczu Szwcdzkb-m, znaczy snopek zboża, który był herbem rodu Wazów, wynieś.ouego do goduo»'ci tronu, w osobie Gustawa Wazy l. w r. tbz5.

R « //

Щй

Ж;

J*

0i

5Ш

- % ®V-

ÎV' '

ii

■,

ii

!-:.j

£T!

I!

li

Г? :

f ....

'•Cl

>:и

•й»;

■-■ -Члр-Ь*    ,    ~

wi.ii хткк sr

.À

SplS

«•ИИМРПС

ШШ

-Kawaler Ortabrdal

тШйрашг.

KâWàk’Oifcricïaîf

w Sweep.

*

\

f

złoty snop zboża, wstążką związany, a na ciemno-czerwonym polu tego obwodu są umieszczone słowa : Gustaf den tredie instare anno MDCCLXXI1; co znaczy: „Gustaw trzeci ustanowiciel r. 1772.“ Odwrotna strona takaż jak główna. Kawalerowie Wielkiego krzyża noszą tę ozdobę na szerokiej blado-zielonćj wstędze morowej z praw'ego ramienia przepasującej piersi do lewego boku, a oprócz tego gwiazdę jak zwykle ośmiopromienną srebrem haftowaną czyli krzyż którego końce mają złote gąłeczki ze złotym snopkiem w środku i u góry ukoronowaną, a w czterech kątach upiększoną czterema listkami pokrzyw y. Kommandorowie zaś noszą ten order na podobnejże wstędze-tylko nieco węższej, obwijającej szyję i spływającej na piersi, wraz z wy, żćj opisaną gwiazdą haftowaną w zwykłym miejscu. Co zaś do kawalerów, ci podobnie używają tej ozdoby jak i kommandorowie, tylko że bez gwiazdy i korony nad snopkiem. Krzyż kommandorski a nawet i krzyż wielki, można otrzymać niebędąc wprzódy kawalerem. Kawalerowie wielkiego krzyża i kommandorowie, w dniach galowych noszą ubiór właściwy przepisany dla tego orderu, to jest: suknię zie loną axamitną i takiż płaszcz, podszyty białym atłasem. Na pła. szczu wyszyta jest srebrna gwiazda. Do tego stroju zwykle się order zawiesza na złotym łańcuchu, którego ogniwa na przemian przedstawiają snopki, herby Szwedzki i Holsztyński, oraz godła handlu, kunsztów i rolnictwa. Rzeczony tu order pospolicie nazywają: zieloną wstęgą, albo orderem wstęgi zielonej. Tab. LXXIV fig. 2, przedstawia komandora orderu Wazy w stroju galowym.

Królewsko-Dim§ki Domowy Order.

Ustanowiony jest dnia 21 Października 1774 r. przez Krystyana VII króla Danii, z powodu zaślubin następcy tronu Fryderyka, z księżniczką Zofią Fryderyką Meklemburgsko-Szweryńską. Ozdobą jest okrągły złoty medal, na którym znajduje się wyobrażenie słonia otoczonego promb-niami z królewską cyfrą: С, VII. i napisem dokoła: Tessera Concör-diae. Na odwrotnej zaś stronie jest godło tego orderu: Gloria ex Amore Patriae. Ozdoba ta nosi się na wstędze niebieskiej z białym Tom III.

i czerwonym brzegiem przez prawe ramie przepasującej piersi do lewego boku.

Order 8. Włodzimierza w Rossyi.

Cesarzowa Katarzyna II panująca na Rossyjskim tronie, ustanowiła tę ozdobę dnia 22 Września 1782 roku jako w rocznicę swej koronacji, celem wynagrodzenia zasług pod każdym względem dla kraju położonych, nietylko przez wojskowych ale i cywilnych, nietylko stanu szlacheckiego ale i gminnego, uwieczniając .tern samem pamięć Włodzimierza Wielkiego- pierwszego chrześcijańskiego w Rossyi księcia, który od roku 981 podbił pod berło swoje całą Rossyę i węgielny kamień jej potęgi położył. Ozdoba ta składa się z czterech klass, a każda z nich ma rocznego dochodu 6000 rubli, z jakowego dochodu pewna liczba kawalerów otrzy-rńuje po 600, 300, 200 i po 100 rubli. Urzędnicy tego orderu mają razem pensji rubli 2000. Order ten który nigdy nie powinien być ozdabiany brylantami, składa się z krzyża cztero ramiennego, po wierzchu ramion czerwono emaliowanego, po brzegach zaś czarno, a które są w złoto oprawne. W środku jest tarcza okrągła, podwójnym złotym brzegiem otoczona, na której jest wyobrażony rozpostarty płaszcz purpurowy podbity -gronostajami, a na tym W. Rossjjskie książęcą koroną ozdobione; odwrotna zaś strona tego krzyża przedstawia w czarriem polu złotemi literami w języku Rossyjskim wypisaną datę, to jest 22 Ген-тябра 1782 (22 Września 1782). Kawalerowie I klassy noszą tę ozdobę na szerokiej pąsowej wstędze z czarnemi brzegami, przez prawe ranne do lewego boku przepasującej piersi, na których lewej stronie jest gwiazda ośmiopromienna, złotem i srebrem haftowaną. Ma środkowej jej tarczy znajduje się krzyż złoty w poiu czarnćm, jako godło oświaty w Rossyi zaprowadzonej przez Chrześcijaństwo. W czterech przecięciach tego krzyża są umieszczone cztery litery С. P. K. W. oznaczające w Rossy jskim narzeczu: „( вятый Равноапостолсмй Книязь Владимира.“ Tarcza jest opasana szerokim pąsowym obwodem, na którym znajdują się następne Rossyjskie wyrazy: ,.Польза Честь и Слава.“ —- Kawalerowie klassy II noszą krzyż,zupełnie pierwszemu podobny na takiejże wstę.

Scł

ft'' у

йг

tr

mm

f©l

It

£>

«À i

Is

V.:

Il I

Mi

1 I :;ü

нмнмнвнннни1ннШ^'' I

- / -    ib /    •    “•

J.T.ÏÏefTcA с»

»ÄS»

<v>-5;S:4üni.ciîÂTMJivis-ÿ*i''-ï-'

ïi*2.

ТЛ:1Ш.

Ti^.l

1ШИ.Ш1 0ЫШ1 If АТЖУША

if Anglii.

ÏAWAIEïl0Ш1 ШШШШ

wflossii.

-;W

If

.0

У

*■

ш

■

>v

.--T

to

Tl

dze, nieco węższej, obwijająeej szyję i spływającej na piersi, z gwiazdą na tychże ośmiopromienną haftowaną. Kawalerowie klassy III mają takiż krzyż, lecz mniejszy podobnież zawieszony na szyi, ale bez gwiazdy. Nako-niec co do kawalerów klassy czwartej, ci noszą ten order w dziurce od guzika. W ozdobie klassy czwartej, jeżeli ta udziela się za zasługi wojskowe, dodaje się wówczas kokarda nad krzyżem. Każdy urzędnik cywilny, który wysłużył lat 35 bez przerwy wiernie i przychylnie, otrzymuje ozdobę klassy czwartej z napisem: За XXXV лйтъ (Za lat XXXV). W epo' ce panowania Najjaśniejszego Cesarza Pawła I. nikt z podobnym napisem nieotrzymał tego orderu. Dopiero Cesarz Alexander I. nietylko że przywrócił ten order, lecz nadto rozszerzył jego statuta podług których, każdy kto, więcej 10-ciu osób z ognia lub wody uratował, nabywał prawa do tego orderu. Orderowa wstęga oprócz dnia galowego nosi się pod mundurem. Oddzielny strój nie jest przepisanym. W roku 1 SI7 liczono kawalerów téj ozdoby 12,000. Tab. LXXY fig. 1, przedstawia kawalera pierwszej klassy orderu S. Włodzimierza w Rosssyi.

Irlandzki Order $. Patrycyusza.

Panujący w Wielkiej Brytanii, Król Jerzy III. zważywszy że Anglia i Szkocja posiadały już kilka orderów, a Irlandja żadnego jeszcze nie miała, w dniu więc 5 Lutego 17S3 roku, dla ujęcia możnych Irlandczyków postanowił order S. Patrycyusza składający się z jednej tylko klassy. Liczba kawalerów włącznie z królem , i jednym królewiczem była określoną do w ysokości szesnastu. Panujący jest naczelnikiem tego orderu, a królewski Namiestnik w Iriandyi wielkim jego Mistrzem. Ozdobą jest złota tarcza owalna, biało emaliowana w złoto oprawna, w której środku znajduje się krzyż czerwony S. Patrycyusza, a na nim, godło trzech państw połączonych pod figurą listka koniczyny, którego każdy przedział ozdobiony jest koroną. Tarcza ta jest otoczona niebieskim obwodem a następnie białym; oba zaś te są w złoto oprawne. Na tle niebieskim do koła napisano: Qids sępambit? takowe to pytanie ściąga się do godła trzech połączonych królestw pod figurą listka koniczyny. Dalej są łacińskie liczby rok wyrażające: „MDCCLXNXIH

22S

anno.” Brzeg zaś ostatni biały, jest ozdobiony listkami koniczyny. Na odwrotnej zaś stronie napis: Nemo me impune lacemt. Order ten noszonym jest na szerokiej wstędze przez lewe ramie do prawego boku przepasującej piersi, na których lewej stronie, znajduje się gwiazda ośmio promienna, srebrem haftowana, a w jej środku wyobrażenie orderu. W dniach galowych kawalerowie tego orderu, mają właściwy przepisany ubiór i wówczas noszą tę ozdobę na złotym łańcuszku, którego ogniwa naprzemian przedstawiają kokardy i liście koniczyny, jako herb Irlandzki, dalej tworzą okrągłe złote tarczki ozdobione różyczkami i koniczyną; następnie arfy z cherubinami, środkowo za u której ozdoba orderu się zawiesza, jest ozdobiona królewską koroną. Naczelnymi urzędnikami tegoż orderu są: Prałat, — zawsze Prymas ïrlandyi, później Kanclerz, zawsze Arcybiskup Dublina i registrator zwykle dziekan z St. Patricyusza Podwładni zaś tym są: Sekretarz, genealogista, czarna laska czyli odźwierny, nakoniec król herbowy i deputowany. Tab. LXXV. fig. 2, przedstawia kawalera Orderu S. Patrycyusza.

Order Cincinnati! w Stanach *Jednoczo-nych Północnej Ameryki.

na

wstędze niebieskiej, z białemi brzegami w dziurce od

Ozdoba ta ustanowioną została w roku 1783 w nagrodę zasług w ojskowych. Order przedstawia, pojedynczego orła mieniącego się kolorami: białym, niebieskim, czerwonym, z głową i szponami złotemi, jego zaś piersiach znajduje się złota tarcza, z szerokim srebrnym brzegiem i w złotej oprawie. Na tarczy tej jest wyobrażony rzymianin Cineinnatus orzący, który dwa razy od pługa, wyniesiony był do najwyższej godności Dyktatora, za czasów Rzeczypospolitej Rzymskiej i stał się zbawcą swojej ojczyzny. Do koła znajduje się napis: Omnia vincit Sen\ Respublicam. Na stronie odwrotnej jest tenże Cineinnatus, lecz przedstawiony w owej chwili, gdy mu ofiaruję buławą, z napisem: „\irt. Praem. Soc. Cin. inst. anno 1783.” Dalej ze skrzydeł orła wyrastają laurowe gałęzie łączące się z takimże wieńcem formującym pierścień. Rzeczony tu orzeł, trzyma w swych szponach gałązki laurowe. Ozdoba ła jest noszoną na

guzika. Podług ustaw krajowych, prezydent tylko Rzeczypospolitej, władnym jest udzielać tę ozdobę. Opisany tu order, udzielany był pierwotnie, nietylko Amerykanom, ale i oficerom francuskiej marynarki, mającym udział w wojnie o niepodległość Ameryki Północnej. Kawalerowie obowiązani byli posiadać fundusze na wsparcie biednych braci i przysięgać na jedność, czyli zgodę. Wkrótce po ustanowieniu tej ozdoby, wielu Amerykanów mniemało, że order ten będzie szkodliwym dla równości;— w-tym przeto celu, zniesiono statuta i z czasem zupełnie go znieść zamierzono, lecz Washington stanął w jego obronie i utrzymywał tę ozdobę. Z postępem wszakże czasu, zaprzestał być udzielanym, i jeżeli jeszcze nie wygasł, zapewne wkrótce zupełnie zaginie.

Karodowy Order we Francy!•

Do ustanowienia tćj tej ozdoby podał myśl w roku 1789 jeden z członków komitetu konstytucyjnego zgromadzenia w Paryżu. Projekt ten był przyjętym i w wykonanie wprowadzonym, jednakże wkrótce po ustanowieniu tego orderu, tenże istnieć przestał. Ozdobą był krzyż ośmiokątny biało emaliowany, w złotej oprawie, którego końce były ozdobione złotemi kulkami. Przecięcia ramion tego krzyża były zapełnione złotemi liliami. W środkowej zaś okrągłej tarczy, obwiedziony białym brzegiem, były umieszczone na zwierzchniej stronie w jasnoniebieskim polu litery : R. N. oznaczające : Recompense national z napisem do koła; Institute En 1789. Na odwrotnej zaś stronie, znajdowały się na jasno niebieskim polu dwie ręce na wzajem się trzymające z napisem: PRIX. DE VERT. Ozdoba ta była noszouą na wstążce trzech kolorów, to jest: niebieskiego, białego i czerwonego.

Damski Order Maryi Ludwiki Ii rolowy Hiszpańskiej.

Ozdobę tę ustanowił król Karol IV w roku 1792 dnia 19 Marca, a jak niektórzy twierdzą, że założycielką tego damskiego orderu była

ta

jego żona Marja Ludwika Tercssa, której właśnie imię ten order na sobie nosi. królowa jest wielką, mistrzynią i jej tylko samej służy prawo udzielania tej ozdoby. W roku 1S0S podobnie jak inne ordery zniesionym był przez panującego naówczus Józefa Bonaparte, lecz w roku 1816 znowu wskrzeszony, przez królowę Marję Izabelę Franciszkę z domu księżniczkę Portugalii. Order przedstawia krzyż złoty ośmiokątny, biało i fioletowo emaljowany, w którego owalnej tarczy, jest wymalowany S. Ferdynand w królewskim ubiorze, z koroną na głowie, trzymający w jednej ręce kulę ziemską a w drugiej berło. Brzeg tej tarczy tak jest otoczony złotym łańcuchem Karola III, że dwa Lwy i dwie wieże zapełniają przecięcia ramion tego krzyża, nad którym znajdują się dwie laurowe gałązki, formujące wieniec przy którym jest pierścień do przewleczonia białej wstęgi z fioletowerni brzegami. Ra tarczy odwrotnej strony, znajduje się cyfra królowej ustanówicielki: M. L. oznaczająca: „Marja Ludwika.” Tab. LXXM fig. 1, przedstawia damę tego orderu. Wszystkie otrzymujące tę ozdobę obowiązują się co miesiąc zwiedzać niektóre szpitale.

Damski Order §. Izabeli w Portugalii.

Djjgny tylko wysokiego rodu mają prawo do tej ozdoby, którą usta now ihr panująca królowa Karolina Joachima Teressa księżniczka z Bur-bonów, i którą Jan VI król Portugalski zatwierdził roku 1804. Królowa jest wielką mistrzynią tego orderu i sama tylko ma prawo jego udzielania. Ozdobą jest złoty medalion, otoczony laurą z róż przewiązywaną wstążką, w końcu której jest godło zamieszczone Pavperum solatio wsparcie ubogich, w środku medalionu jest obraz S. Elżbiety królowej Portugalskiej, nad medaljonem umieszczona jest główka Cherubina, którą pokrywa korona królewska. Order ten noszonym jest zwykle na blado różowej wstędze z białeini brzegami, związanej w kokardę i przypiętej na piersiach. Liczba darn ozdobionych tym orderem niemoże być większą nad 20. Tab. LXXY1 fig. 2, przedstawia damy tego orderu.

b,.

lfm

I \%

VV

‘i

v;.

*Ч-а

i>

IV

■■

i!

fc

■Щ. Vv|

Cf>;

t;r-

r?

—- —ЭЯ»

11

.•

-vî

/•

' mw-

HÜ

bvJ

JĄ

C4

ЩуЪ

Ж .1

Tab um

%²-

I) MA ORDERU S.JZAßEill, ¥ Hiszpanii.

BAU ОШШ ШШ1ITJDWIKI.

тНшратш.

i.

-?

r77:

■;

¥

7

иДг$1. ■    ^ ’’    *

- :

!

,т

J.4*

I

.

л

.

.

jri

'■il,

§48

,’cÿ.

\n

йлШ

Àf I 1

Jri

-

-«Lit J-YTleclcÄ Cï

|y

ft

JP

*ć 'Ч&-

|П

(ÊÉÊk

rJ .

Ifc 'Ж

"t⁵

У. i

Hü

ii

i,

!•

fil

fl

•ï

S3

ни

J

l|

■p,

■- .

Iplpl

TaUXXVII.

liyi.

Щ1-

mwîieîi mm sioîfCAriwi.

ШШ.ШШ POffilĘZM.

YÎersyi.

wTuïgü,.

èch>~

*

y\

■ :

; r.

' -J

V

V

x

V

v '

4

\

.

f

V

” ‘

Order Słońca i Lwa w Persyi, właściwie zaś w Państwie Iran.

Ustanowił go w roku 1797, zaraz po wstąpieniu na tron, Padi-szacli Futteli Aii z Iranu z pokolenia kadjar. Ozdoba składa się z złotego słońca, nad którym jest Lew umieszczony, jako jeden z symbolów czystości i mocy, stanowiących herb Perski. Order ten dzieli się na dwie kłassy. Kawalerowie klassy pierwszej noszą go na wstędze jasno-czer-wonćj, ozdobionej perłami, obwijącćj szyję i spływającej na piersi.— Kawalerowie zaś klassy drugiej: mają ten order nieco wyżej na piersiach i używają go na wstędze złotem haftowanej. Poselstwo wysłane z Franeyi roku 1808 do Persji, przywiozło kilka takich ozdób. Tab. LXXVif fig. 1, przedstawia kawalera klassy pierwszej tego orderu.

Order Pół-Księżyca w Państwie Otomań-

skiem.

a na

Sułtan Turecki Selim Ш, wsławiwszy się cywilizacją swego państwa,. ustanowił tę ozdobę roku 1799 aby wiecznej pamięci przekazać bitwę morską, stoczoną przy Abukir, a szczególnie, aby uczcić angielskiego admirała Nelson i jego oficerów. Order ten składał się z trzech klass. Ozdobą pierwszej klassy, jest złoty medalion , na którym w czerwono emaljowanym polu znajduje się gwiazda pięcio promienista, wysadzana brylantami, a obok niej księżyc z tychże kamieni. Na szerokim zaś brzegu ze złota, wyrobione są rozmaite ozdoby, stronie odwrotnej jest cyfra ustanowiciela. Rzeczony tu order nosi się na szerokiej różowej wstędze, z prawego ramienia do lewego boku, przepasującej piersi, na których lewej stronie, znajduje się gwiazda srebrem haftowana, wyobrażająca słońce promieniste w którego owalnym środku są umieszczone gwiazda i pół księżyc ze srebra. Ozdoba drugiej klassy jest mniejszą i bywa noszoną na węższej wstędze, obwija-jący szyję i spływającej na piersi, na których już niema gwiazdy. Na-

koniec kawalerowie klassy trzeciej, noszą małą tarczę bez emalii na wązkićj wstążce w dziurce od guzika. Przy udzielaniu tego orderu, nowo mianowani kawalerowie, otrzymują futra honorowe z wyhaftowaną srebrną gwiazdą. Ponieważ zaś Ottoinani, miłośnicy dawnych zwyczajów, są największymi nieprzyjaciółmi wszelkich nowości, przeto żaden z krajowców nie utrzymuje tej ozdoby, oprócz cudzoziemców , którzy zjednają dla siebie względy Oltomańskiego rządu lub samego sułtana. Otrzymują go jeszcze ministrowie, posłowie, i osoby znakomitsze z ich orszaku, którym sułtan chce. okazać szczególniejszy zaszczyt lub między innymi odznaczyć. Francuzki generał Sebasliani po dokonanej obronie Konstantynopola przed natarczywością angielskiej iloty, otrzymał tę ozdobę jak również wielu, podwładnych mu oficerów. Tab. LXXV1I fig. 2, przedstawia angielskiego oficera, jako kawalera orderu pół księżyca i futra honorowego klassy pierwszej.

Order i. Ferdynanda i zasługi w Królestwie Obojga Sycylii.

Po wyparciu w roku 1799 za pośrednictwem sprzymierzonych mocarstw wojsk francuzkich z granic, gdy król Ferdynand IV znowu bvł postawionym przez kardynała Ruffo na czele Neapolitańczyków, ustanowił wówczas order dnia 1 Kwietnia 1S00 roku, na pamiątkę tego zdarzenia, jak również celem publicznego podziękowania poddanym za okazaną przychylność, oraz nagradzania ich a tćm samem i drugich zachęcenia do wierności rządow i i monarsze. Zaprowadzoną ozdobę ochrzcił imieniem S. Ferdynanda, żyjącego w XIII wieku króla Kastylii. Pomimo to wszakże, że Józef Bonaparte, zniósł go w roku 1S05 podobnie jak i wszystkie inne w królestwie Neapolitańskim, jednakże ozdoba ta, istniała w Sjcylii, gdzie się wówczas król schronił, a nieco później w 1S14 roku, po zmianie porządku politycznego: znowu ten order został przywróconym w Neapolu. Pierwotnie składał się z dwóch klass tylko, to-jest: z kawalerów W ielkiego krzyża i konunandorów, lecz w roku 1S10 dodaną jeszcze została klassa trzecia. Liczba kawalerów Wielkiego krzyża włącznie z fumilją królewską jest oznaczoną do wysokości d\\ udzie-

NT

stu czterech. Co zaś do kommandorów к I assy drugiej i kawalerów trzeciej, nie ograniczono. Order składa się z sześciu promieni wiązek złotych , ułożonych w kształcie gwiazdy, pomiędzy niemi, znajduje się tyleż złotych lilii. Nad taką gwiazdą wznosi się przezroczysta złota korona. Na tarczy zaś stanowiącej środek gwiazdy, otoczonej ciemno niebieskim obwodem zapełnionym złoterni wyrazami: Fidei et Merit o jest wizerunek S. Ferdynanda, a na odwrotnej stronie napis: Ferd. IV. Instit. anno 1S00.” Order ten pod względem ozdób jest we wszystkich klassach jednakowy i tylko różni się wielkością. Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą go na szerokiej ciemno-niebieskięj wstędze z czerwonemi brzegami, przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi, na których jest gwiazda srebrem haftowana, a zupełnie do orderu podobna. W dniu galowym tej ozdoby, wszyscy kawalerowie w stroju właściwym, statutami przepisanym obowiązani są występować, a mianowicie kawalerowie Wielkiego krzyża : we fraku, kamizelce i spodniach z materyj złotolitćj, Drapd’or, zwanej, w białych jedwabnych pończochach ze złoterni klinami i w okrągłym czarnym kapeluszu, złotem obszytym i z jednej strony do góry podwiniętym a ozdobionym czerwoną kokardą jedwabną oraz w środku ciemno niebieskim piórem a z boków czerwonemi. Oprócz tego pendent do szpady z niebieskiej mory (Moire moor) z czerwonemi brzegami, ozdabiany naprzemian haftowanymi złotem, literą F. i koroną. Nadto mają płaszcz z niebieskiej mory, białą materyą podbity i po brzegach lamowanej gronostajami, powierzchu zasiany haltowanemi zgłoskami F. i koronami ze złota. Oprócz tego noszą złoty łańcuch na szyj, którego ogniwa przedstawiają koronę i literę F. Na tym łańcuchu, zawieszona jest powyżej opisana ozdoba. Łańcuch ten składa się z czterech naprzemian ogniw to jest: armatury, korony wi promieniach, litery F. w liljach, i wieńca laurowego, w środku którego stoi rycerz z standararni; wszystkie te ogniwa są z sobą połączone łańcuszkami złotymi. Łańcuchem tym, kawalerowie mają prawo ozdabiać swe herby, tytułować się godnością „Excellencyi,” i stopniem szambelana. Oprócz tego, mogą przed osobą króla, podobnie jak grandowie, stać z głową nakrytą i to po prawej stronie tronu. Co zaś do komandorów i kawalerów , ci oprócz dni galowych noszą tę ozdobę nieco mniejszą i na węższej wstążce, obwijającćj szyję i ^pływającej na piersi bez haftowanej gwiazdy. Rlassa zaś trzecia, używa tego orderu w dziurce od guzika. Uizędnicy Tum III.

tego orderu: kanclerz, mistrz obrzędów, podskarbi i sekretarz, noszą tę ozdobę na ważkiej wstążce obwijającćj szyję wraz z gwiazdą haftowaną na piersiach, lecz bez złotego pola na tarczy. Komandorowie otrzymują stosownie do woli królewskiej pensję przywiązaną do stopnia. Generał e*n chef, który wygrał bitwę ma prawo do Wielkiego krzyża. Podobnież, waleczna obrona twierdzy, albo zdobycie miasta pociąga za sobą nagrodę krzyża komandorskiego. Tab. LXXYIÏ fig. I , przedstawia kawalera pierwszej klassy orderu S. Ferdynanda w stroju galowym.

Order Lepi Honorowej’ we Francy i.

szu

W epoce konsulatu we Francyi dnia 15 Maja 1802 roku, Napoleon Bonaparte, podał myśl zgromadzeniu Prawodawczemu, ustanowienia orderu pod nazwą: Legion d'honneur. Długo nad tćm w Izbach rozprawiano, a w końcu po silnych sporach stronnicy Napoleona odnieśli zwycięztwo, albowiem projekt przyjęto, w dniu 19 Maja b. r. zatwierdzono a 21 Lutego 1803 roku rzeczony tu order zaczęto rozdawać. Pierwotnie ozdoba ta podzieloną została na cztery klassy, to jest: na wielkich oficerów, komandorów , oficerów i legionistów, zresztą na szesnaście kohort, z których każda miała jednego szefa, kanclerza i podskarbiego. Wszystko to zostawało pod rozporządzeniem jednego głównie zarządzającego radzcy. Lecz kiedy Francya została ogłoszoną Cesarstwem, a Napoleon uwieńczył swe skronie koroną, wówczas i order Legii honorowej uległ znacznym zmianom. Cesarz Francyi był ogłoszony Wielkim Mistrzem, a wszyscy kawalerowie obdarzeni szpadą lub pałaszem honorowym, zostali mianowanymi kawalerami tej ozdoby, a nawet i cudzoziemcy w wojsku francuzkićm będący, bez względu na stan pochodzenia i rcligię. Ozdoba ta, oprócz cudzoziemców⁷, liczyła 6,512 kawalerów, tak iż każda kohorta składała się z 407 członków. Jednocześnie .zapisano na dobrach I ządow ych w rentach 8200000 franków, z jakowych dochodu, każdy w ielki oficer pobierał rocznie 5000 franków, komandor 2000, każdy oficer po 1000 a legionista po 200 franków, nawet i wdowy tych ostatnich, miały przeznaczoną z tego fundu-pensyę a dla ich córek urządzone były domy wychowania w Eeouen

'M

№1

Łiri™

fe

Зк

^■ч

•яг

V Lit JXFleck ici“ ■

JOSà

¹Щт

p.i i

\V

шш

§Ш

feXj

ft

Шп

‘fi

йЙ»

с*’

If

Tab: LOT.

KJ2-

imimnmmnmimx

W-

mm ошшшвотш

■vPrancji.

w królestwie оЪ оу§а Sycylii

*

s.

ч

Г~'

У ;

•<

/

'

-    Z,,— "'

/

É?

i St. Denis. Ozdoba składała się z biało emaliowanej gwiazdy, z pięciu podwójnych promieni złożonej, przykrytej w środku złotą tarczą, na której było wyobrażone popiersie Napoleona Cesarza, otoczone laurowym i dębowym wieńcem z napisem do koła Honneur et Patrie. Odwrotna zaś stronę zdobił orzeł z rozpostartemi skrzydłami. Rzeczony tu order u wielkich oficerów, był jeszcze ozdobiony cesarską złotą koroną, u legionistów zaś nietylko korona ale i promienie gwiazdy były srebrne. Po upadku Napoleona, panujący Ludwik XVIII potwierdził ten order dnia 16 Lipca 1S14 roku i przyznał wszystkim jego honorowym członkom, prawa i dochody statutami Napoleona zapewnione, co zaś do nowo mianować się mających kawalerów, nadmienił że ci pobierać będą pensyę po nastąpić mającej decyzyi.

Podług rozporządzenia z dnia 17 Stycznia 1 SI5 roku i drugiego z dnia 16 Marca 1816, order ten nietylko w ozdobie sw ojej ale i w przepisach uległ znacznym zmianom. Ówczesny fundusz jego czynił jeszcze 6,849,000 franków z którego 700000 na rozmaite wydatki zarządu, а 900,000 franków na utrzymanie trzech domów w St. Denis utrzymujących i wychowujących córki kawalerów było przeznaczonych. Obecnie zaś podług istniejących przepisów, król jest wielkim mistrzem tego orderu, którego kawalerowie dzielili się na pięć klass, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, wielkich oficerów, komandorów, oficerów i kawalerów. Liczba kawalerów klassy pierwszej oprócz królewiczów i cudzoziemców oznaczona S0, drugiej klassy 160, trzeciej 400, czwartej 2000, co zaś do klassy piątej, w tćj mogła być liczba nieograniczoną. Następnie Wielka Rada, podział na kohorty, i wielka trezorerya, jak również prawo kawalerów, należące do wybieralnych kollegiów, oraz Dom wychowania w Ecouen dla sierot po członkach tćj ozdoby pozostałych, — wszystko to było zniesionem. Utrzymano tylko dom wychowania w St. Denis, opiekę nad nim powierzono wielkiemu kanclerzowi, szczegółowy zaś dozór oddano damom ozdobionym krzyżem biało-ema-liowanym z wyobrażeniem po jednej stronie Najświętszej Maryi Panny, po drugiej zaś trzech złotych lilii, i noszonym na biało-różowćj wstążce obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Po takich zmianach zaszłych tak pod względem administracyjnym, finansowym jakotćż i klassyfikacyi tćj ozdoby, samo z siebie wynikło że i order legii honorowej ustanowiony przez Napoleona Cesarza również uległ odmianie, i odtąd przed-

stawiał: krzyż złoty biało emaliowany z pięciu ramionami, a z tych każde dwoma końcami zakrzywione: ozdobione złotemi kulkami. Nad krzyżem była korona, a w jego środku na okrągłej złotej tarczy w miejsce popiersia założyciela Cesarza Napoleona, umieszczono popiersie Króla Henryka IV z napisem do koła: Henri IV. Hoi et rie France et de Navarre. Strona zaś- odwrotna przedstawia trzy lilie z napisem: Honneur et Patrie. Pod skrzydłami krzyża umieszczony jest wieniec zielony z laurowych i dębowych liści. Kawalerowie klassy pierwszej noszą tę ozdobę na szerokiej czerwonej wstędze, przez prawe ramie do lewego boku, przepasującej piersi, na których lewej stronie znajduje się srebrna gwiazda, a na środkowej okrągłej jej tarczy popiersie Henryka IV z napisem: Honneur et Patrie. Pomiędzy promieniami gwiazdy znajdują się umieszczone, sztandary wojenne u dołu wstążką wkokardę związane. Kawalerowie klassy trzeciej używają tej ozdoby na wstędze obwijającćj szyję, spływającej na piersi, bez gwiazdy na tychże. Kawalerowie klassy czwartej , noszą krzyż wr dziurce od guzika z kokardą z czerwonej wstążki. Ozdobą zaś kawalerów klassy piątej jest krzyż srebrny noszony bez kokardy, na czerwonej wstążce w dziurce od guzika. Osoby, dwóch pierwszych klass posiadające^ ten order mają stopień kawalerów Wielkiego krzyża orderu S. Ludwika, a w czasie ich pogrzebu oddają się honory, jako zmarłym generał-porucznikom.

Kawalerom zaś klassy trzeciej jako pułkownikom, klassy czwartej jako kapitanom a piątej jako porucznikom. Udzielanie i awans mają miejsce w dniu 15 Czerwca jako w dniu imienin S. Henryka opiekuńczego patrona tego orderu. Osoby wojskowe, otrzymują tę ozdobę w czasie parady, cywilni zaś kawalerowie, podczas publicznych posiedzeń władzy.

rem

kawalerskiego stopnia, nabywa się prawa do komandorstwa, a po trzech latach wysługi w tym stopniu otrzymuje się stopień wielkiego oficera,

Cudzoziemcom zaś przesyłają się tylko z ozdobą listy oznajmujące. Listę tych osób które mają być tyin orderem ozdobione, sam król oznacza, jakowa przez kanclerza jest rozsyłaną do władz sposobem następującym: dla ministerjum dworu królewskiego ₄T₀, dla ministerjum sądownictwa dla ministerjum spraw zagranicznych ₄₅, dalej: dla ministerjum skarbu ₄a₆, dla Kommissyi Rządowej Wojny fg, dla Kommissyi marynarki •⁵C), dla komissyi Policyi ₃V Podług przepisów', każdy ozdobiony tym orde-postepuje do wyższej klassy następnym porządkiem : po czterech latach

w którym po przebycia lat pięciu, zostaje się nakonicc kawalerem W ielkiego krzyża,—jednakże wyjątki wtem prawie mają miejsce. Oprócz tego 25 łat służby w czasie pokoju nadają prawo posiadania tej ozdoby klassy piątej. Nadto, rzeczony tu order, udzielanym jest jeszcze grodę, uczynionych ważnych przysług królowi, rządowi i krajowi, nic-tylko przez osoby wojskowe ale i cywilne, jak też niemniej za otrzymane ciężkie rany w wojnie, oraz za rozkrzewianie rękodzieł, sztuk i nauk.

w na-

Przy otrzymaniu tej ozdoby każdy kawaler składa następującą przysięgę: „Ja NN. przysięgam, że królowi, honorowi i ojczyźnie, wiernym pozostanę, że natychmiast objawię to, coby mogło być z uszczerbkiem dla króla, lub dobra skarbu; że bez wyraźnego pozwolenia Monarchy, nie przyjmę służby u obcych ludów, że zachowam się według praw i przepisów, a szczególnie to wszystko wykonywać będę co jest obowiązkiem każdego szlachetnego kawalera legii honorowej.”

za-

Ozdoba o której mówiliśmy dotąd uległa znowu zmianie, w roku 1830 a obecnie po wypadkach Lutowych IS4S roku, które tron i koronę zniosły we Francyi, zapewne musiały zaprowadzić powtórną zmianę stosownej do ducha czasu i pomysłów ludu francuzkiego, albowiem znajdujemy w pismach periodycznych głoszonych publiczności że jenerał Ca-vaignac zwierzchnik tymczasowego rządu, po krwawych wypadkach szłych w Paryżu, kilku wojskowych ozdobił tym orderem, a następnie że i obecny prezydent Rzeczypospolitej francuzkićj Ludwik Napoleon Ronaparte, nie tylko mając piersi tą ozdobą upiększone odbywał gwar-dyi narodowej przegląd ale i przysięgę na wierność ustanowioną, w' obli-• czu zgromadzenia narodowego wykonał mając na sukni gwiazdę orderu Legii Honorowej. Tab. LXXVII1 lig. 2, przedstawia kawalera Wielkiego krzyża orderu Legii honorowej z epoki panowaniu króla Ludwika Filipa.

Order Żelaznej Korony we Włoszech,

Kiedy Napoleon Cesarz Francuzów w dniu 25 Maja 1S05 r. ogłosił się królem włoskim, wówczas ozdobił swe skronie tą samą koroną którą się koronowali królowie Lombardów, a która składała się z złotej obręczy, na cztery cale szerokiej, wysadzanej drogiemi kamieniami, i nad

którą znajdowała się druga obręcz żelazna, grubości pół cala, dająca nazwę koronie: Korony Żelaznej, przechowywanej w skarbcu kościoła Monza, w bliskości Medyolanu. Ażeby więc uczcić dzień ten pamiętny w dniach swojej chwały, ustanowił Napoleon w dniu 5 Czerwca tegoż roku, order pod nazwą : „Ordine de la Corona di ferro,“ czyli Order Żelaznej korony. Ozdoba ta składała się z trzech klass, to jest: z dygnitarzy, komandorów i kawalerów pobierających pensyę.

Ozdobę stanów iła złota, nazwana żelazną korona, w której stał złoty orzeł z podniesionemi w górę skrzydłami, a na obręczy tej korony do koła był napis : Dio me la die de-, quai a chi łocca; co znaczy „Bóg mi ją dał, biada temu, kto się jej dotknie.“ Z przodu było umieszczone popiersie ustanówiciela. Dygnitarze, nosili tę ozdobę na wstędze pomarańczowego koloru z ziclonemi brzegami, z prawego ramienia do lewego boku przepasującej, w raz z srebrną haftowaną gwiazdą na lewej stronie tychże. Ozdoba komandorska była podobnież złotą. Co zaś do kawalerów tych korona była srebrną , którą nosili na wązkićj wstędze w dziurce od guzika. Po wyparciu z Włoch Francuzów, ozdoba ta przestała istnieć. Pod tąż samą wszakże nazwą Cesarz Austryacki Franciszek Ï, w roku 1S15 ustanowił nowy order Lombardzko-Wenecki o którym w dalszym ciągu tego dzieła mówić będziemy.

Wojskowy Order Maksymiliana Józefa w Bawaryi.

Do końca roku IS05 Bawarya, oprócz jednego znaku honorow ego, nie posiadała żadnego orderu wojskowej zasługi. Dla tego to Maksymilian Józef po rozprzestrzenieniu granic i wyniesieniu tego Elektorstwa do godności Królestwa, zostawszy pierwszym królem Bawarskim na mocy traktatu Presburgskiego w dniu 26 Grudnia 1S05 r. zawartego, w roku następnym to jest 1S06 dnia 1 Marca ustanowił Order wojskowej zasługi z kawalerów trzech klass składający się, to jest, z kawale* rów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów; dzień 1 Stycznia ÏS06 roku, w którym ustanów iciel przyjął tytuł Króla, jest uważany jako dzień pierwotny istnienia tego orderu.

Ozdoba jest podobny do wyżej wspomnionego honorowego znaku w wojsku; albowiem przedstawia pojedynczy krzyż złoty, ośmiokątny, na każdym końcu mające złote kulki,, biało-emaliowany, ozdobiony zwierzchu, złotą królewską koroną a na okrągłej jego tarczy, niebiesko-szmelcowanćj i złotą obręczą otoczonej są umieszczone złotemi literami słowa: Virtuti pro Patria. Na odwrotnej zaś stronie tej tarczy, znajduje się, w polu białćm królewska cyfra ustanów iciela podobnież złotem wyrobiona : M. J. К oznaczająca „Maksymilian Józef Król.“ Jedna i ta sama ozdoba służy dla wszystkich к lass kawalerów i różni się tylko wielkością rozmiarów. Kawalerowie wielkiego krzyża, noszą ją na szerokiej czarnej z białym i niebieskim brzegiem wstędze, z prawego ramienia do lewego boku przepasującej piersi, na których lew ej stronie tęż same mają tarczę krzyża srebrem i złotem haftowaną wraz z godłem. Końce tej ozdoby, opatrzone są złotemi kulkami, a cały krzyż, bez korony otoczony jest promieniami. Komandorowie noszą podobną lecz mniejszą ozdobę zawieszoną na takiejże, albo węższej wstędze, obwijającćj szyję i spływającej na piersi, i to bez haftowanego krzyża.

Co zaś do kawalerów ci mają krzyż jeszcze mniejszy zawieszony na piersiach. Wojskowi każdego stopnia i każdej broni, bez względu na religię i urodzenie, mają prawo do tej ozdoby, jeżeli się wsławią chwa-Jebnemi czynami, któreby zarazem przekonały o przytomności umysłu i waleczności okazanej z narażeniem życia dla kraju i służby, a których obowiązki nie przepisały wykonać.

Ustawy są zatwierdzone przez kapitułę orderu, która spisanym pro-tokułem przedstawia królowi kawalerów do mianowania. Liczba tych jest nie ograniczoną. Order pierwszej klassy otrzymać tylko mogą generałowie. Z sześciu najstarszych kawalerów wielkiego krzyża, każdy pobiera pensy i po złotych 1500 rocznie, ośmiu najstarszych komandorów po złotych 500, a pięćdziesięciu takichże kawalerów po złotych 300.— Z chwilą opuszczenia służby wojskowej rzeczona tu pensya upada.

Ci którzy otrzymują tę ozdobę, a nie są szlacheckiego stanu, nabywają zarazem czwartą klassę osobistego Bawarskiego szlachectwa.— W razie zaś jeśliby kto przy otrzymaniu tego orderu nabył jakeśmy to rzekli osobistego szlachectwa, a ojciec lub dziad jego, poprzednio posiadał już znak zasługi* wówczas, ozdobiony orderem ma prawo bez opłaty prosić o udzielenie dziedzicznego szlachectwa. Kawaler, przyjmujący

CS

bez woli królu, obcą służbę, traci prawo noszenia tej ozdoby. Wielki kanclerz archiwista i jeden kancelista składają grono urzędników tego orderu. Tab. LXX1X fig. 1, przedstaw ia kawalera orderu wielkiego krzyża.

Order Cywilnej zasługi w Królestwie Wir-tembergskiem.

Ustanowiony jest przez Fryderyka I. w dniu 6 Listopada 1S06 roku, w nagrodę odznaczających się zasług, tych cywilnych którzy z powodu urodzenia, lub nieodpowiedniej posady w urzędowaniu, nie mogli otrzymać ozdoby złotego orła. Order składał się z trzech klass, to jest: z kawalerów Wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Liczba tych w pierwszej i drugiej klassie była oznaczoną do wysokości sześciu, w trzeciej zaś mogło się mieścić trzydziestu sześciu jednakże wolno było królowi liczbę tę zwiększyć. Ozdobą był krzyż ośmiokątny, biało emaliowany, w złotej oprawie, którego końce ramion ozdobione były złotc-mi kulkami i w przecięciach takiemiż promieniami. Na środkowej zaś tarczy niebiesko emaliowanej, była umieszczona złota cyfra króla usta-nowiciela, F. !t. oznaczająca Fridericus Rex, a na ramionach, następne godło: Bene-me-ren-fibm. Odwrotna strona tego krzyża, uwieńczonego złotą królewską koroną, była zupełnie gładką.

Opisana tu ozdoba, zupełnie podobna do orderu wojskowej zasługi, noszoną była przez kawalerów wielkiego krzyża, na szerokiej czarnej wstędze z żółtym brzegiem z lewego ramienia do prawego boku przepasującej piersi, wraz z gwiazdą na lewej stronie tychże, złotem i srebrem haftowaną a przedstawiającą powierzchnię krzyża. Komandorowie nosili ozdobę mniejszą na takiejże wstędze tylko nieco węższej i to bez haftowanej gwiazdy. Co żaś do kawalerów ci używali tego orderu w dziurce od guzika. Intéressa tćj ozdoby, załatwiane były przez najstarszych kawalerów i jednego sekretarza. Panujący król Wilchelm Fryderyk Karol wydanym dekretem w dniu 23 Września 1818 r. ozdobę tę połączył z orderem złotego orła, pod jedną nazwą: „Orderu Wirtembergskićj korony.“ Tab. LXXIX fig. 2, przedstawia kawalera wielkiego krzyża cywilnej zasługi w królestwie Wirtembergskićm. —

гс.

ГУ

к. А

4M

F \/:.A£iGàà

->£«у

£/

ЙГ

...*f

Vi Lit J.Y.FIèckT C?

__«ЛЙ®“"'

4f

ГАШ1Х.

ХАШЕВ.(ПШШ1Ш1Г OTilNEY, w Wirtembergii.

• ïi^l.

KA.WAIEH ШЕШГ KRZYŻA.WIELKIEGO

MabyiîuL jôzefa^Bararyr.

A

Order Połączenia Hollandyi.

Ustanowił go Ludwik Bonaparte Król Holenderski, w miesiącu Lu. tym 1807 roku, celem przywiedzenia Holendrów do jedności. Ozdoba ta dzieliła się na trzy klassy, to jest na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Sam się ogłosił Wielkim Mistrzem i godność tę przyłączył do korony Holenderskiej. Ozdoba składała się z ośmiu srebrnych w złoto oprawnych promieni , ostro zakończonych i formujących gwiazdę, a których końce były ozdobione złotemi.kulkami. Miejsca zaś puste między promieniami zapełniały złote pszczoły; w środku była tarcza złota, z szerokiem brzegiem , na której znajdowało się popiersie założyciela z napisem do koła : Lo demo li I Koen: van Holi, co znaczy : „Ludwik I, Król Holandyi. Na tarczy zaś strony odwrotnej był umieszczony lew i napis do koła: Fais bien et ne regarde, ран apres ou en arrière czyli : „Postępuj dobrze a nieoglądaj się.⁴⁴

Ozdoba ta była noszoną przez kawalerów klassy pierwszej: na szerokiej wstędze, koloru ognistego, z prawego ramienia do lewego boku przepasującej piersi, na których lewej stronie była gwiazda srebrem haf. towana. Posiadający ten order klassy drugiej: nosili go na wstążce ta-kiejże, nieco węższej, obwijającćj szyję, i spływającej na piersi. Kawalerowie zaś klassy trzeciej: używali tej ozdoby w dziurce od guzika. Wypadki polityczne, które spowodowały upadek Napoleona, i braciom jego trony odebrały, wywołały zarazem w r. 1812 dekret, który zniósł tę ozdobę. —

Order S. Józefa w Toskanii.

Ferdynand Ш, Arcy-książe Austryacki i Wielki książę Toskanii , ustanowił tę ozdobę dnia 19 Marca 1S07 r. w Wtircburgu, gdzie wówczas był panującym, a ztąd przeniósł do Toskanii i po wstąpieniu na tron, roku 1817 zaprowadził ją uroczyście we Florencyi i nadał drugi stopień pomiędzy orderami wielkiego księztwa Toskańskiego. Jest to order wojskowej i cywilnej zasługi, udzielany częstokroć nawet cudzo-Tom III.

ziemcom. Składa się z trzech klass: to jest: z kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Panujący książę, zwykle jest Wielkim jego Mistrzem. Liczba kawalerów pierwszej klassy jest dwudziestu ośmiu, i to z najznakomitszych rodzin; liczba zaś klassy drugiej: trzydziestu a trzeciej około sześćdziesięciu oprócz cudzoziemców.

Ozdobą jest krzyż o dwunastu końcach, biało emaliowany w złotej oprawie, i którego końce są ozdobione złotemi kulkami. Nad nim wznosi się złota korona. Pomiędzy zaś ramionami tego krzyża są umieszczone złote promienie. Na złotej owalnej tarczy w środku krzyża będącej znajduje się w izerunek S. Józefa oblubieńca Maryi Panny i Opiekuna Jezusa Chrystusa, przedstawiającego się z laską w jednym ręku a w drugim lilią i napisem do koła: „Ubique similis,” wszystko to w polu czerwonem. Na •stronie zaś odwrotnej w polu złotem są umieszczone litery: „S. J. F. 1807” oznaczające: „Świętemu Józefowi, Ferdynand 1807 roku” które wieńcem laurowym ułożonym w polu czer wonym są otoczone. Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą ten order na szerokiej wstędze czerwonej z białym brzegiem z prawego ramienia do lewego boku przepasującej piersi, na których lewej stronie jest srebrem haftowana gwiazda, zupełnie podobna do orderu tylko bez korony Posiadający zaś tę ozdobę ze stanu duchownego, noszą ją na takiejże wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi, podobnie jak kom-mandorowie, których order jest nieco mniejszy. Kawalerowie zaś zwykłym sposobem w dziurce od guzika. W czasie świąt uroczystych, kawalerowie mają przepisany właściwy ubiór, a wówczas order ten noszą na złotym łańcuszku, którego ogniwa naprzemian składają się ze złotych róż czerwono emaljowanych i płomieni. Tab. LXXX fig. 1 przedstawia kawalera Wielkiego krzyża orderu S, Józefa w Toskanii w zwyczajnym ubiorze. Opisany tu order udziela się dwóm klassoin szlachty dziedzicznej i jednej klassie szlachty osobistej i to wyznającym religię Rzymsko-katolicką. Wszyscy kawalerowie tego orderu, w dniu jego święta, to jest 19 Marca każdego roku, powinni znajdować się w Kościele na nabożeństwie.

БЦ« % P

à S:

. \ VW \

■ v%

<CĘ,

'3~S

wm

Цй

_j/

ple

5K

тт&*~ш

ШШ

•ł

\i •

5S».7"n

À»

■    »x*

кЙШ

?!K£i

'*4

łlitjlitói!! *

«Г*~»Чгд?>ат|

Tab:LXXX

tir¹

КШШ1 ORDERU ZASŁUGI fOYSKOWT

w księstwie Baleaskira.

ummmmsMiu ■

Vf łosica nii

*

Order Wojskowej zasługi Marola Fryderyka wHsIęztwleBadeńsklem.

Zmiany polityczne niektórych państw niemieckich w 1S0G roku wynikłe, gdy niedawno istniejące księztwo Badeńskie znacznie powiększyły i wyniosły je do godności Wielkiego księztwa, wówczas panujący książę Karol Fryderyk w dniu 4 Kwietnia 1S07 roku, na pamiątkę tych wypadków, ustanowił order wojskowej zasługi, jedynie dla swoich tylko bohaterów. Następnie ogłosił siebie, wielkim mistrzem jego i godność tę połączył z koroną Wielkiego księztwa. Będący tu w mowie order, dzieli się na trzy klassy, to jest na kawalerów Wielkiego krzyża, kom-mandorów i kawalerów.

Ozdobę pierwszej klassy, mogą otrzymać tylko generałowie, oprócz książąt domu Badeńskiego, którzy od urodzenia już ją posiadają. Orderów zaś drugich dwóch stopni , mogą dostąpić wojskowi, bez różnicy starszeństwa, religii, i urodzenia. Liczba kawalerów jest nieograniczoną. Ozdoba każdej klassy, różni się tylko wielkością i składa się z krzyża złotego, ośmiokańczastego, biało emaliowanego, w którego środku, jest umieszczona okrągła tarcza a na niej znajduje się Gryff srebrny trzymając w lewej nodze herb księztwa Badeńskiego a w prawej miecz którym zdaje się bronić herbu. Wszystko to jest na tle blado złotem z napisetn do koła : „Za honor Badeński.” Na stronie zaś odwrotnej znajduje się cyfra ustanów iciela R. F. oznaczająca „Karol Fryderyk” wyrobiona ze złota w czerwonym polu, z tern samem godłem co i na głównej stronie. Opisany tu krzyż, otoczony jest laurowym wień ceni zielono emaliowanym, a nad nim wznosi się złota korona. Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą tę ozdobę na szerokiej wstędze jasno-czerwonćj z brzegami żółto-białjmi przez lewe ramie do prawego boku, przepasującą piersi, wraz krzyżem na tychże, ośmiokończastym srebrem haftowanym, którego końce ozdobione są kulkami, a przecięcia ramion zapełnione promieńmi. Środkowa zaś tarcza przedstawia powierzchnią orderu. Koinmandorowie noszą tę sarnę ozdobę, na takiejże wstędze .o połowę, węższej od pierwszej, obwijającćj szyję i spływającej na piersi lecz już bez gwiazdy promienistej. Generałowie będący kommandorami

tćj ozdoby chociaż używają orderu к 1 assy pierwszej jednakże tylko na węższej wstędze i to na szyi, Trzecia zaś klassa kawalerów'używa tego orderu w dziurce od guzika. Wszyscy kawalerowie, wyjąwszy synów panującego księcia, pobierają roczną pensyę, która z utratą ozdoby przestaje być wypłacaną.

czas

Kapituła tego orderu, zgromadza się co rok pod przewodnictwem Wielkiego Mistrza, lub najstarszego kawalera wielkiego krzyża, a wów-ci, którzy mogą dowieść świetnych czynów, granice zwykłej służby przechodzących, mianowicie zaś, jeżeli złożone będą przy nich dowody nieustraszoności, mądrości i męztwa, do tego stwierdzone zeznaniem świadków, mają prawo żądać ozdoby tego orderu. Jak również i ci nabywają prawa do niego, którzy przez lat 25 wiernie i nieskazitelnie oraz przychylnie wysłużyli panującemu księciu.

Urzędnicy tego orderu składają się: z kanclerza, sekretarza i podskarbiego. Tab. LXXX fig. 2, przedstawia kawalera wielkiego krzyża orderu Wojskowej zasługi w Wielkićm księztwie Badeńskićm.

Order Ruciamtćj Korony w Królestwie

Saskfćm.

Do roku 1807 istniała w królestwie Saskiem jedna tylko ozdoba Wojskowej zasługi pod nazwą S. Henryka. Lecz Fryderyk August Król Saski po zawarciu Tylżyckiego traktatu ustanowił w miesiącu Lipcu 1807 roku order ruciannćj korony, aby dać obcym monarchom, dowódy swojej przyjaźni, udzielając im fę ozdobę. Opisujący się tu order składał się tylko z jednej klassy i był dawanym przez samego króla będącego Wielkim jego Mistrzem.

Ozdobą' jest krzyż złoty ośmiokątny, w środku czterech ramion, jasno-zielono-emaliowany, z białemi brzegami, którego środkowa tarcza Otoczona jest wieńcem rueiannym, szesnasto listkowym. W środku tćj tarczy, znajduje się cyfra F. A. oznaczająca : „Fryderyk August“ królewską koroną ozdobiona. Na odwrotnićj zaś stronie tćj ozdoby, celem • przypomnienia wyroków Opatrzności roztrzygającćj losy są napisane wyrazy: Providentiae memor. Przecięcia zaś ranion zapełniają złote

■m

iC

Jß

i к f)

t Тяг Я.

I.

■u

fe]

Sj

S'

-'i

m

ъш

Ыё

i:

ytj

•/|

ÿü

.... <;;;.ГГ'

wŁit J.T.IIscb.* С?

*§££г~г

-..•Г

щг-

ТаШШ.

KAWALER. QiïDEIUJШ WIEalba ЖШ. wlélkieïïilfflçstwie Hedko Daradaobkhnw

г¥-

KAWALER ОТЭДЕЮШЮТ RUCIAKEY Ж Króleótwre 5asJciem

f,'.

■ъ

.

с

)

królewskie korony. Nadmienić widzimy potrzebę iż wieniec rucianny, czyli rucianna korona, umieszczona nad pięciu czarnemi belkami, jest Saskim herbem nadanym przez Fryderyka I Cesarza, panującemu wEle-ktorstwie Saskim księciu Albrechtowi.

Ozdobę tę noszą kawalerowie, na wstędze szerokiej , jasno-zielo-nćj barwy, z prawego ramienia do lewego boku przepasującej piersi, wraz z gwiazdą na tychże srebrem haftowaną, na której tarczy jest godło orderu: Providentiae memor. Tab. LXXX fig. 1, przedstawia kawalera Ituciannćj korony w królestwie Saskićm. —

Order Ludwika albo Zasługi w Wielkićm Księztwie Ilesko-Darmsztad zkićm.

Niegdyś Elektorstwo Hesko-Darmsztadzkie, podczas zmian rządu, w krajach Niemieckich zostało zamienionem w Wielkie księztwo. Z tego więc powodu, przedtem Elektor Ludwik X, a później Wielki Książe Ludwik I, w dniu 25 Sierpnia 1S07 ustanowiwszy ten order z pięciu klass złożony, pod nazwą domowego orderu W. księztwa Heskiego, jako nagrodę zasług cywilnych i wojskowych, pierwszy raz w; dzień swych imienin, ozdobą jego obdarzył prawie wszystkich członków swojego domu. Panujący książę jest kawalerem tego krzyża a zarazem Wielkim jego Mistrzem, i sam tylko ma prawo, udzielać go drugim.

Ozdobą jest krzyż ośmiokątny w złotej oprawie, którego cztery ramiona wr środku są czarno-emaliow ane , a po brzegach czerwono. Na tarczy środkowej w polu czerwonem znajduje się korona z pleciona z laurowych i dębowych liści w środku której litera L. z napisem do koła: Für Verdienste, „Za Zasługi. Nad krzyżem tego w znosi się złota korona. Ozdoba ta dla wszystkich klass jest wprawdzie jednakowego kształtu, stopniowo wszakże coraz się zmniesza, a kawalerów klassy piątej jest srebrna. Krzyż klassy pierwszej noszonym jest na wstędze szerokiej, koloru czarnego, zjasno-czerwonemi brzegami, przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi na których lewej stronie, znajduje się gwiazda srebrem haftowana, przedstawiająca tarczę otoczoną laurowym w ieńcem, a na niej w czerwonćm polu godło orderu : „Bogu chwała i

Ojczyźnie.“ Kawalerowie klassy drugiej czyli komandorowie pierwszej, noszą tę ozdobę na węższej wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi, z małą gwiazdą, haftowaną srebrem. Kawalerowie zaś klassy trzeciej czyli kommandorowie drugiej, mają krzyż podobny pierwszym, lecz bez gwiazdy. Zaliczeni do klassy czwartej mają krzyż złoty, w piątej zaś srebrny , a jak jedni tak i drudzy, noszą krzyż w dziurce od guzika na wązkićj wstążce. Krzyż wielki otrzymują tylko osoby książęcej godności i najwyżsi urzędnicy będący u steru rządu. Ozdoba klassy drugiej wymaga stopnia generała, Tajnego Radzcy, — trzeciej klassy, stopnia sztubs oficera, — czwartéy, radzcy, oficera lub wyższego urzędnika, piątej nakoniec klassy urzędnika niższego, podoficera, żołnierza albo rolnika. Podług ustaw roku LSI ft wydanych i zatwierdzonych, wszyscy włościanie, którzy jako żołnierze ten krzyż otrzymali są wolnymi na zawsze od osobistej pańszczyzny. Książęta panującego domu Ilessen-Darmsztadzkiego, z chwilą urodzenia się już są kawalerami Wielkiego krzyża tej ozdoby. Podług twierdzenia Kurta, ma być przywiązaną do tego orderu pensja. Każdy kawaler po otrzymaniu tej ozdoby opłaca pewną kwotę pieniężną, a mianowicie: kawalerowie Wielkiego krzyża po czerw. zlot. 20, komandorowie po 10. i nakoniec kawalerowie pierwszej klassy po pięć'czerw. złot. Tablica LWX1 lig. 2 przedstawia kawa-walara tego orderu klassy pierwszej.

Order Leopolda w Austryi.

Ponieważ Węgierski order S. Stefana, udzielany przez Cesarzów Austryac-kich, za odznaczenie się cywilnemi zasługami, może być tylko dawanym szlachcie, przeto w dniu 7 Stycznia JSOS r. jako w dniu swoich zaślubia z Maryą Ludw iką Wielką księżniczką Austryacką, ustanowił ten order Cesa Franciszek I. dla w szystkich mieszkańców. Udzielanie ozdoby niezawisło a od stanu, ani od religii, jest przeznaczonem dla łych, którzy przez umiej' tność sztuki lub korzystne przedsięwzięcia wywarli wpływ na pomyl jiość kraju i dobro ludu. Założyciel tego orderu, poświęcił go parni ci swego ojca Cesarza Leopolda JÏ. Ozdoba podzieloną jest na trzy к lass to jest: kawalerów Wielkiego krzyża, kommandorów i kawalerów, kt rych liczba jest nieograniczoną i podzieloną na klassy podług Węgh skiego orderu, S. Stefana. Cesarz Austryacki jest jego wielkim mistrzem i ma prawo podług własnej swej woli go udzielać. Pierwszy raz ozdoba ta została rozdaną w dniu 8 stycznia 1809 roku.

Rzeczony tu order składa się z ośmiu-kończastego krzyża, czerwono emaliowanego, z białemi brzegami i w złotej oprawie nad którym wznosi się Cesarska złota korona. Środkowa zaś jego okrągła tarcza, czerwono emaliowana, przedstawia połączoną z liter: F. J. A. cyfrą, oznaczającą: Franeiscus Imperator Austriae,— do koła zaś w białej oprawie godło orderu: „Integritati et rnerito.” Na tarczy, strony odwrotnej tego orderu, znajduje się godło otoczone dębowym wieńcem Cesarza Leopolda Jf. „Opes Regum, Corda subditorum.” Bogactwa królów serca podwładnych. Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą tę ozdobę na szerokiej czerwonej wstędze z białym brzegiem przez prawe ramie do lewego boku, przepasującej piersi, wraz z gwiazdą na lewej stronie tychże srebrem haftowaną, której tarcza środkowa, przedstawia powierzchnię krzyża, w’ przecięciu którego są trzy listki dębowe. Rommandorowie, używają tej ozdoby w mniejszej lormie, na węższej wstędze obwijającej szyję i spływającej na piersi: co zaś do kawalerów klassy trzeciej, ci używają na wstążce dziewięć linii szerokiej w dziurce od guzika.

W dniu gali tego orderu, wszyscy członkowie go posiadający mają jednakowy przepisany ubiór, oprócz płaszcza. O stroju tym RurtzAue następujący podaje opis: Surdut, spodnie, beret, pończochy i trzewiki powinny być z pąsowego axamitu; surdut zaś od dołu do góry, haftkami zapięty, podbity białą materyą, z pojedynczym stojącym kołnierzem, i do koła złotem haftowany w deseń, z dębow ych liści ułożony. Trzewiki również pąsowe, zamiast sprzączek, złotemi różyczkami z koronek spiętej Do tego biała jedwabna szarfa ze złotemi frendzlami, spoczywającemi przy prostym mieczu, ozdobionym brązem, którego rękojeść krzyż przedstawia, na którego jednej stronie, są wypisane litery: F. J. A. na długiej zaś rok ustanowienia. Pochwa tego miecza jest powleczona czerwonym axamitem. Beret potrójnie okręcony złotym sznurem, zdobią białe pióra. Kołnierz biały batystowy na płaszcz wywinięty, ozdobiony garnirowaniem ze złotych koronek. Rękawiczki długie z białej skurki złotem haftowane i złotą frandzlą obszyte, — do tego jeszcze podwiązki z taśmy złotej. Nadto płaszcz biały axamitny, różniący klassy, szero. kością, długością, złotym haftem, jak również podbiciem z jedwabne-białej felpy podobnej do gronostajów, u wszystkich kawalerów związywany złotemi sznurami, na których końcach znajduję się takież, nader bogate kutasy. U płaszczy kawalerów małego krzyża, nie ma peleryny ozdobionej gwiazdą jak u kawalerów dwóch klass pierwszych, którzy do tego ubioru noszą na piersiach ozdobę na złotym łańcuchu, którego ogniwa naprzemian przedstawiają litery F. i L. koronowane, przeplecione dębowym wieńcem. Dzień galowy orderu, obchodzony jest w Wiedniu, w pierwszą niedzielę po Trzech Królach w którą wszyscy kawalerowie obecni w stolicy, obowiązani są bydź na nabożeństwie.

Kawalerom wielkiego krzyża, który z ozdobą otrzymują godność Tajnych Radzców, przesyła się dyplom tej ozdoby w kształcie książki, a których Cesarz mianuje zawsze kuzynami, i którzy w każdej chwili mają wstęp do gabinetu tajnej, rady. Komandorowie, otrzymują dyplom ozdoby w formie patentu, z wiszącą u tegoż pieczęcią, bez opłaty są podnoszeni do godności baronów i podobnie jak pierwsi mają wstęp do gabinetu tajnej rady. Kawalerowie zaś przyjmują dyplom lecz już z pieczęcią wyciśniętą, są podnoszeni do dziedzicznego stanu szlachectwa i w dniu galowym mogą znajdować się na pokojach cesarskich. Bióro tego orderu składa się z prałata, kanclerza, podskarbiego, kontrolera, herolda i archiwisty którzy są ozdobieni złotym wielkim medalionem, na którym jest godło orderu wypisane. Rzeczony tu medalion, noszą na wstędze orderowej, obwijającćj szyję i spływającej na piersi.— W dniach świątecznych i galowych herold występuje w sukni kawalerskiej. Tab. LXXXII. fig. 1, przedstawia Wielkiego Mistrza tego orderu.

Order Obojga Sycylii.

Ozdobę tę ustanowił dnia 24 Stycznia 1808 roku Józef Bonaparte, osadzony na tronie królestwa Neapolitańskiego przez swego brata Cesarza Napoleona Wielkiego. Order ten nazywał się orderem obojga Sycylii i był podzielony na trzy klassy to jest: na dignitarzy, komandorów i kawalerów. Nadto kassę tego orderu zaopatrzył funduszem z dóbr dawnych orderów, które zniósł poprzednio, a liczbę członków oznaczjł: dygnitarzy: do wysokości 50, komandorów: 100, i kawalerów 600.— Następca jego Joachim Murat, potwierdził ten order zniektóremi odmianami, a nawet i Ferdynand IV, przywrócony do tronu Neapolitańskiego z powodu politycznych względów, rozporządzeniem z roku 1815 zmienił ozdobę, a w dzień-4 Czerwca tegoż roku, zatwierdził nowe jego ustawy.

Ozdobą, podług zdania Kurta zAue, był krzyż czerwony, pięcio-kończasty, ozdobiony królewską koroną, w którego okrągłej srebrnej tarczy, znajdowały się obie połowy, herbówObojga Sycylii, a na stronie odwrotnej, była umieszczona lili.ja Burbonów, oprócz tego kawalerowie klassy pierwszej nosili na lewej stronie piersi gwiazdę ośmio-promicnną, srebrem haftowaną, w której głównych czterech kątach znajdowały się cztery lilie a na środkowej jej tarczy był wyobrażony S. Januaryusz w stroju Biskupim z napisem do koła : In напоите foedus. Podług słów tegoż samego pisarza, kawalerowie tej ozdoby mieli przepisany galowy ubiór, przy którym order nosili na złotym łańcuchu, bardzo zbliżonym pod względem podobieństwa do łańcucha S. Januaryusza.

Podług zaś twierdzenia Perrota, ozdoba tu opisana, składała się z gwiazdy pięcio-promiennćj, ozdobionej na końcach złotemi kulkami, a w środku okrągłą złotą tarczą z niebieskim brzegiem na którym był napis: Felicitate resHtula ins! Hut 1,815. Na tarczy zaś był umieszczony herb Neapoiitański a na stronie odwrotnej herb Sycylii z napisem do koła: In Sanguine foedus. Na górnym zaś ramieniu tego krzyża była umieszczona złota lilia a nad nią królewska korona. Gwiazda zaś srebrna na piersiach, była podobnież pięeio-promienistą, której końce miały być ozdobione złotemi kulkami, -a kąty zapełnione, krótszemi, zaokrą-glonemi promieniami. W okrągłej środkowej tarczy znajdowały się dwa wieńce laurowe, otoczone niebieskim obwodem, na którym do koła był napis: Pro l irtute Patriae. Order ten był noszonym na wstędze czerw onćj z niebieskiemi brzegami, przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi. Kawalerowie klassy drugiej nosili zupełnie takąż ozdobę na węższej wstędze, obw ijająećj szyję i spływającej na piersi. Co zaś do kawalerów klassy trzeciej, ci ją używali jak zwykle w dziurce od guzika. Kawalerowie klassy pierwszej oprócz tego orderu, nosili jeszcze na lewej stronie piersi gwiazdę srebrem haftowaną.

32

Tom III.

W roku 1810 dnia 1 Stycznia, polecił Król wszystkim kawaler©«*, posiadającym tę ozdobę , zmienić ją na order S. Jerzego. Tab. LXXXII lig. 2, przedstawia kawalera wielkiego krzjża Obojga Sycylii.—

Order Wierności w Portugalii.

Podług twierdzenia wielu Pisarzy, t>zdobę tę miał ustanowić Król Jan YI, w nagrodę zasług położonych dla kraju w" ęzasie najścia Francuzów na Portugalią Z historyi tego orderu, wiadomćm jest tylko: że z wojsk Angielskich posiłkujących Portugalczykom otrzymali tę ozdobę * w roku 1S0S, komandor More i kapitan Walker.

Order Bawarskiej Korony czyli Cywilnej

Zasługi.

Ustanowił tę ozdobę dnia 27 Maja 180S roku, panujący na Bawarskim tronie Maksymilian Jćzef, celem wynagradzania osób cywilnych za znakomite usługi okazane dla kraju. Order ten podzielony jest na cztery klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów, kawalerów klassy pierwszej i kawalerów klassy drugiej. Ozdobę zaś klassy czwartej otrzymali ci którzy mieli złoty medal cywili ćj zasługi.

Ozdoba biało-emaliowana formuje krzyż podwójny ośmiokątny, albowiem w przecięciach ramion głównych znajdują się zupełnie podobnćm pierwszym, ramiona krótsze, a cały krzyż jest otoczony wieńcem dębowym. Na okrągłej zaś środkowej jego tarczy, jest zamieszczone popiersie ustanowiciela i przytwierdzona złota korona Bawarska, z napisem do koła : Max Joseph Bavariae Rex, umieszczonym w polu czerw onćin.— Na odwrotnićj stronie jest umieszczona w tarczy korona z napisem: 17/*-tus et honos. Nad tym krzyżem wznosi się złota królewska korona.

Ozdoba ta stopniowo co do klass jest coraz mniejszego kształtu noszoną przez kawalerów" wielkiego krzyża na jasno-niebieskićj wstędze, z białemi brzegami dosyć szerokiej, przez lewe ramie do prawego boku przepasującej piersi, na których lewej stronie, jest ośmio-proinienna

::

' va

/~V./

-, V:-'

Ш. •

vIîtJ-TOsckiC’

й{-2.

Й;ШШ,

na'Wjsjie Haiti.

шжшшшшо тт шокт sa?

1ШШ.

i.

»

I

gwiazda, srebrem haftowana, której środek przedstawia odwrotną stronę orderu. Komandorowie noszą zupełnie taką samą ozdobę, tylko na węższej wstążce obwijająećj szyję i spływającej na piersi, leez bez haftowanej gwiazdy, kawalerowie klassy pierwszej noszą ją' jeszcze na węższej wstążce zawieszonej na piersiach; kawalerowie zaś drugiej i trzeciej klassy noszą zwykłym sposobem w dziurce od guzika. Liczba członków klassy pierwszej jest określona: 24, klassy drugiej : 40, klassy trzeciej: 160, czwartej zaś nieograniczona. Według statutów, osoby stanu miejskiego, otrzymują z tą ozdobą i szlachectwo osobiste w raz z herbem potwierdzonym przez króla; szlachectwo to po śmierci posiadacza, przechodzi prawem spadkobierstwa na pierworodnego łub przybranego syna, o czćm wprzódy należy zawiadomić heroldyę, a kandydat powinien zgłosić się po tę godność z odpowiednim majątkiem.

Opisany tu order, zaopatrzony jest stałym funduszem, z którego pewna liczba kawalerów, stałą pobiera pensyę. Odr. ISIS, kawalerowie pierwszych trzech к lass tej ozdoby, według rozporządzenia królewskiego nabywają dziedzicznego szlachectwa. Intéressa tego orderu załatwia rada składająca się z wielkiego kanclerza, wielkiego podskarbiego, a nadto z wybranych czterech kawalerów wielkiego krzyża i z takiejże liczby komandorów. Rada tego orderu, zbiera się każdorocznie, w rocznicę ustanowienia ozdoby i przedstawia kandydatów królowi jako Wielkiemu Mistrzowi.

l*o ustanowieniu tego orderu, zniesioną została ozdoba lw a z Falcu, a małej liczbie kawalerów tegoż, polecono przyjąć order Bawarskiej korony. Tab. LXXX11I fig. ly przedstawia kawalera wielkiego krzyża Bawarskiej korony. —

Order Trzech Złotych fóg' we Francyi.

Ust anowił go Cesarz Napoleon Wielki dnia 15 Lipca 1S09 roku, lecz tylko na papierze, albowiem nikomu nie był udzielonym. Podług statutów, miał być złożony z 100 kawalerów wielkiego krzyża, z 400 komandorów, i 1000 kawalerów. Synowie zaś Cesarza z chwilą przyjścia na świat mieli już być kawalerami wielkiego krzjża, a obywatele

Francyi pochodzący z krwi książęcej, nic mieli prawa go otrzymywać, nie wysłużywszy dwóch lat w wojsku. Wielcy digoitarze i ministrowie, ^ ^dziesięciu Jatach sprawowania swego urzędu, a ministrowie skarbu dopiero po dwudziestu latach czynnej służby, nabywali prawa do tej ozdoby. Nakoniec wymagauem jeszcze było, aby każdy starający się o ten order złożył dowody z odbytej kampanii, i najmniej trzech ran otrzymanych. Aby zostać kawalerem, potrzeba było być główno-komende-rującym, a przynajmniej w wielkiej Armi być dowódzcą korpusu, tak zwanym w francuzkim narzeczu : En chef. Każdy kapitan porucznik lub podporucznik, z każdego pułku wielkiej Armi, uznany za najwaleczniejszego miał otrzymać tę ozdobę jako komandor; podoficerowie zaś i żołnierze ordery kawalerskie.

Ogłosił się wprawdzie Cesarz Napoleon Wielkim Mistrzem tego orderu i dzień 15 Lipca przeznaczył na coroczne zgromadzenie się kawalerów wielkiego krzyża, celem mianowania innych, lecz niebyło jeszcze opisania tej ozdoby i dla tego żaden kawaler nie został nią ozdobiony. Kawalerowie wielkiego krzyża, mieli tę ozdobę nosić na wstędze obwi-jającćj szyję i spły wającej na piersi ; kawalerowie zaś dw óch klass następnych w dziurce od guzika. —

l&rólewski Order w Hiszpanii.

Wyniesiony na tron Hiszpański Józef Bonaparte, w rok po zniesieniu wszystkich tego kraju orderów, chcąc zjednać sobie Hiszpanów, którzy przęśli na jego stronę a szczególnie pragnąc i drugich ku sobie przyciągnąć, Ustanowił ten order roku 1809, jakowy podzielił na trzy klassy, to jest na dygnitarzy, komandorów i kawalerów, a Wielkim Mistrzem siebie ogłosił.

Ozdobą była pięcio-promienna gwiazda, czerwono emaliowana, na której końcach były umieszczone małe złote kulki, a w środku na złotej tarczy z niebieskim obwodem na jednej stronie znajdował się lew ukoronowany, na drugiej zaś warowna wieża. Ozdoba ta była noszoną przez kawalerów klassy pierwszej, na czerwonej morowej wstędze, obwi-jającćj szyję i spływającej na piersi, przez kawalerów klassy drugiej na

takiejże wstędze nieco węższej. Co zaś do klassy trzeciej, tej, kawalerowie używali w dziurce od guzika. Z upadkiem Cesarza Napoleona, kiedy Józef Bonaparte, utracił hiszpańską koronę, wówczas i order przez niego ustanowiony istnieć przestał. —

Westfalski Królewski Order.

W podobnym rodzaju jak poprzedzający w Hiszpanii, tak też i ten, ustanowiony był r. 1S09 przez wyniesionego na tron Hieronima «Bonaparte. Ozdoba ta dzieliła się na trzy klussy i przedstawiała niską koronę, na której w środku był umieszczony pojedynczy złoty orzeł ukoronowany, z wiszącejni skrzydłami, a trzymany przez lwa i konia. Z upadkiem królestwa Westfalskiego upadła i ta ozdoba.

Order Wojskowy Świętego Henryka na wyspie Haiti.

Order ten ustanowiony jest dnia 20 Kwietnia 1 SI 1 r. przez Henryka Króla Haiti, przedtem prezydenta Negrów, Krzysztofem zwanego. Ozdoba ta dzieli się na trzy klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów.

Order składa się z błękitno-emaliowanćj gw iazdy, o sześciu podwójnych końcach, a na okrągłej jej tarczy szmelcowanej, jest wizerunek S. Henryka z napisem do koła: Henri Irrst И не 1811. Na odwrotnej zaś stronie znajduje się laurowa korona, podobnież z napisem: Prix dc la valeur. Kawalerowie wielkiego krzyża, noszą te ozdobę na czarnej morowej wstędze przez lewe ramie do prawego boku przepasującej piersi, wraz z gwiazdą złotem na tychże haftowaną. Wstęga komandorów jest szeroka morowa, czerwonej barwy, podobnież jak pierwszych przepisująca piersi, lecz bez gwiazdy. Kawalerowie zaś noszą tę ozdobę, na wstędze ośmnastu linii szerokiej, W dziurce od guzika.— I i zba kawalerów wielkiego krzyża, powinna obejmować podług statutów, oprócz królewskich synów; IG komandorów, 30 kawalerów zaś иге ograniczona. Rzeczony tu order posiada własnego funduszu 300000 franków rocznego dochodu, z którego sześciu kawalerów wielkiego krzyża, pobiera po franków 350$ szesnastu komandorów, każdy po 2500 franków, a 265 kawalerów po 600 franków. Oprócz tego każdy używa praw szlachectwa.Tab: LX XXIII fig. 2, przedstawia komandora tego orderu.—

Order Karola XIII w Saswecyi.

Panujący Karol XIII ustanowił ten order dnia 27 Maja 1 SI 1 roku w nagrodę wspólnych obywatelskich dobrowolnych miłowań. Ozdoba składa się z jednej tylko klassy. Oprócz zaś króla i królewiczów, może być tylko trzydziestu Szwedzkich kawalerów, włączając w tę liczbę trzech duchownych. Ozdobą jest krzyż ośmiokątny, pąsowo-emaliowany w złotej oprawie, z białą na obu stronach również emaliowaną tarczą. Na jednej z nich jest litera C. połączona z Rzymską liczbą ХШ. Na odwrotnej zaś stronie w trójkącie znajdowała się litera G. Nad krzyżem wznosi się złota korona. Ozdoba ta używa się na m.órowćj czerwonej wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Tab. LXXXIV fig. 1, przedstawia kawalera orderu Karola XIII.

Wojskowy Order Świętego Ferdynanda w Hiszpanii.

Ustanowili gp w Hiszpanii Kortezy, dnia 21 Sierpnia 1811 roku. Przyjął go i zatwierdził w prawdzie Ferdynand, lecz w dniu 10 Stycznia nadał mu₍ inny kształt i przeznaczył dla wojskowych. Podług rozporządzenia z dnia 10 Lipca 1S15 roku, król panujący jest zwierzchnikiem i Wielkim Mistrzem tego orderu, na pięć kiass podzielonego i sam jeden tylko ma prawo mianować kawalerów- Krzyż pierwszej drugiej i czwartej klassy jest ośmio promienisty, biało-emaliowańy w złotej oprawie którego końce ozdobione są złotemi kulkami, sam zaś otoczony laurowym wieńcem, ja!, gdyby na nim spoczywał. Nad krzyżem znaj-

[•%

Щ!

'S*

Ul,

ЯРР""”

fe&U

.ii

ïti

YV-

tóaŚleM

•4ür

asÄa

ii

i\£V‘

■ -1

** ' •

IrtO-T-FleÄ^-C¹'

Щ1.

шшшиш KAROLA ЖП "w Szwecji.

TalУ.ШШ

I ivAWMER011ВШ1 W0J5K0W£.^

SS erd.ynayi.da ж iïxszj anir

Щ1

dujsię dwie laurowe gałązki formujące gerlandę, w środku jest umieszczona okrągła tarcza na której w złotem polu, znajduje się wyobrażenie S. Ferdynanda z napisem do koła, w polu niebieskim: La merito mi/itar. Na odwrotnej zaś stronie jest godło orderu: El rey y la Pa. tria. Ozdoba klassy trzeciej i piątej jest nieco mniejsza bez obu wieńców. Kawalerowie Wielkiego krzyża mają tytuł: Exce/lencii, i noszą ten order na wstędze jasno-czerwonćj z żółtemi brzegami, z prawego ramienia do lewego boku, przepasującej piersi, na których lewej stronie znajduje się gwiazda złotem haftowana, przedstawiająca powierzchnią krzyża. Komandorowie, noszą tenże order na węższej wstędze obwi-jającej szyję i spływającej na piersi wraz z złotą na tychże gwiazdą, lecz już bez laurowego wieńca. Kawalerowie klassy trzeciej mają ten sam krzyż co i kawalerowie klassy drugiej lecz na wstędze węższej i tę samą złotem haftowaną gwiazdę. Klassa czwarta nosi ozdobę otoczoną laurowym wieńcem, lecz bez wieńca górnego, oraz bez gwiazdy na piersiach i to w dziurce od guzika. Ozdobę wielkiego krzyża, otrzymują ci, tylko generałowie, którzy jako głównie dowodzący armią, chlubnie wypełnili swoje obowiązki. Podawanie próśb o udzielenie tego orderu pierwszej klassy najsurowiej jest wzbronionem. Co zaś do krzyża komandorskiego pierwszej klassy, ten otrzymują generałowie którzy, odznaczali się nadzwyczajnymi czynami. Krzyż zaś komandorski klassy drugiej, udziela się bez różnicy generałom. Oficerowie którzy odznaczyli się bohaterskiemi czynami, mają prawo do ozdoby klassy czwartej i nakoniec oficerom wszelkich stopni rozdają się ordery klassy piątej, za mniej ważne odznaczenie się. Kawalerowie trzeciej i piątej klassy oprócz tego otrzymują oddzielne poświadczenia swych zasług, a trzy takowe dowody nadają prawo posunięcia się do wyższej klassy. Wojska hiszpańskie istniejące tak w Północnej jako i południowej Ameryce, mają prawo do tej ozdoby na ogólnych wyżej wspomnianych warunkach oparte. Nadto mogą jeszcze otrzymać tę ozdobę, ci wszyscy, którzy odznaczą się w przytrzymaniu kontrabandzistów , lub w przytłumieniu powstania. Liczba kawalerów tej ozdoby jest nie ograniczoną. Odznaczający się podoficerowie i żołnierze otrzymują srebrną ozdobę czwartej i piątej klassy. Kapituła tego orderu jest złożoną z kawalerów W iel-kiego krzyża i komandorów mieszkających w Stolicy. Król osobiście prezyduje w tej kapitule, a w jego nieobecności, najstarszy kawaler W ici-

kiego krzyża. Calowym dniem tej ozdoby w Madrycie, jest dzień S. Ferdynanda, w którym kawalerowie przedstawiają się u dworu i są na uroczy-stem nabożeństwie, a w dniu następnym na exekwiach za zmarłych kawalerów. Tab. LXXXIV fig. 2 przedstawia kawalera Wielkiego krzyża tego orderu.

Order powtórnego połączenia.

Ustanowił go Cesarz Napoleon dnia 18 Października 1811 roku, na pamiątkę powtórnego połączenia się Hollandyi z Francyą, a to.w miej. see orderu połączenia Hollandyi o którym poprzednio mówiliśmy, jak również dla wynagrodzenia tak cywilnych jakotćż i wojskowych zasług. Order ten dzielił się na trzy klassy. Liczba wielkich krzyżów była 200, komandorskich 1000; a kawalerskich około 10000. Wielkim zaś Mistrzem tego orderu ogłosił się sam Cesarz Napoleon. Ozdoba ta była jednakową dla wszystkich klass i tylko różniła się wielkością. Składała się z okrągłej złotej tarczy ząbkowanej i zwierzchu, ozdobionej koroną na której umieszczoną była srebrna gwiazda dwunasto promienna, w środku której znajdowała się druga tarcza z niebieskim obwodem a na niej litera N. pomiędzy dwoma laurowemi gałązkami z napisem do koła: A Jamais. Na odwrotnej zaś stronie w polu niebieskim tron opisany wyrazami: Tout pour Ternpir, a w złotej wielkiej tarczy znajdował się wyraz: A Jamais. Wielki krzyż noszono na szerokiej wstędze niebieskiej z brzegami pomarańczowymi, wraz z kutasem przez prawe ramie do lewego boku przepasującą piersi, na których po lewej stronie była haftowana srebrem gwiazda, przedstawiająca powierzchnią krzyża. Komandorowie nosili tę ozdobę bez gwiazdy na wstędze obwi-jającęj szyję i spływającej ną piersi. Kawalerowie zaś: na wązkićj wstążce w dziurce od guzika. Po upadku Napoleona order ten został skasowanym w roku 1814.

к.\

ЩР

:< I-

Si

•    VV-

I Г-'-^

/Г -

ДжЭ

fXr\

Г-Щ

}|Ч

II

■S

F«vV

ЯрГя-'- Щ

*г:

“"r“*56£SiiS&n£    .....

• *äim*“* .... «»«nt—®* '

шлЖ-

ТаШПГ.

щл.

ШМЕИ0ШМ Ж СЕШКШ.

т Baien.

■vPrnssacli.

" *

‘

лч

л.

Order S. Jana z Jerozolimy w Prussach.

Kiedy król Fryderyk Wilhelm Ш w latach 1810 i 1811 skasował maltańskie starostwo Brandeburg i komandorye, a dobra tego zakonu zabrał na rzecz skarbu , w zamian więc tego ustanowił dnia 8 Marca 1S12 roku, order pod wyżej wymienioną nazwą, który jednocześnie tytułowano: Pruskim Swięto-Jańskim orderem. Ustanowiciel ogłosił siebie opiekunem tej ozdoby, a po śmierci księcia Fryderyka, Wielkim Mistrzem tego orderu mianował jego brata księcia Henryka. Ozdobą jest krzyż Maltański ośmiokątny, biało-emaliowany bez tarczy w środku, a przecięcia ramion ozdobione pruskimi czarnymi orłami. Ozdoba ta jest noszoną na czarnej wstędze, obwijającćj szyję, wraz z podobnymże krzyżem na lewej stronie piersi, jedwabiem wyhaftowanym, nieco większym od poprzedniego i bez orłów. Wielki Mistrz téj ozdoby nosi tak złoty jako haftowany krzyż, tylko że większych rozmiarów, podobnie jak Maltańczyków ie tak też i kawalerowie tego krzyża mają czerwony mundur, z stojącym kołnierzem i wyłogami, z złotemi liliami, z białą podszewką i ze złotemi szlifami ozdobionemi białym krzyżem i złotemi guzikami. Oprócz tego, noszą białe spodnie, kamizelkę, czarny, trójgraniasty kapelusz ze złotemi kutasami , szpadę z złotą rękojeścią i mają prawo zdobić swe herby tym krzyżem. Wszyscy kawalerowie Maltańscy pozostali z rozwiązanego zakonu , byli mianowani kawalerami tego orderu, który został dla nich nieco odmiennym albowiem w ozdobach ich złote orły zastąpiły miejsce czarnych. Tym zaś którzy byli z powinowaceni z Maltańskim zakonem, było dozwolonem starać się o tę ozdobę. Tab. LXXXV fig. 1, przedstawia kawalera tego orderu.

Order Lwa Cerlngskiego w Wielki ém Księztwie Badeńskiem.

Ozdoba ta ustanowioną była przez Wielkiego księcia Karola Ludwika Fryderyka w dniu 2(i Grudnia 1812 roku jako w rocznicę imienin swej żony Stefanii Ludwiki Adryanny , na pamiątkę pochodzenia domu Tom III.

25S

Badcńskiego z rocfu starożytnych książąt Ceryngskich. Pomimo wszakże ustanowienia tej ozdoby, kawalerowie jej zaledwie w roku 1816 zaczęli być mianowanymi. Panujący książę, jest wielkim Mistrzem tego orderu, podzielonego na trzy klassy. Ozdobę tę stanowi krzyż ośmiokątny, ciemno-zielono-emaliowany, pomiędzy którego ramionami umieszczone są złote ozdoby, a na okrągłej jego tarczy w polu czerwoncm Lew Ceringski z napisem do koła: Fur Ehre und Wahrheit „za honor i prawdę.“ Na odwrotnej zaś stronie znajduje się wyobrażenie ruin czyli zwalisk Zamku Ceryngskiego w Breisgau przy Fryburgu. Kawalerowie pierwszej klassy, noszą tę ozdobę na ciemno-zielonej szerokiej wstędze, z brzegami koloru pomarańczowego, przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi, wraz z gwiazdą na tychże srebrem haftowaną, przedstawiającą powierzchnię krzyża. Kawalerowie klassy drugiej noszą zupełnie tę samą ozdobę, tylko na wstędze węższej, obwija-jącćj szyję i spływającej na piersi. Co zaś do kawalerów klassy trzeciej, ci jak zwykle używają jej w dziurce od guzika. Tab. LXNXV fig. 2, przedstawia kawalera klassy pierwszej tego orderu.

Order Cywilno-Wojsko wy Żelaznego Krzyża w Prussacli.

Ustanowił go Fryderyk Wilhelm III, król Pruski, w Wrocławiu dnia 10 Maja 1813 roku na pamiątkę żelaznych czasów, a szczególnie, aby Waleczność swych wojowników, oraz zasługi każdego stanu, uczcić i wynagrodzić, a zarazem rozniecić na przyszłość chęć chwały i odwagę w swoich poddanych. Order ten przeznaczonym jest nietylko dla wojskowych ale i cywilnych osób , bez względu na religię, stan i stopień. Zachodzi tylko pod względem różnica co do kolorów wstęgi, na której się nosi. I tak: wojskowi, używają tej ozdoby, na czarnej wstążce z bia-łemi brzegami, cywilni na białej z czarnemi brzegami. Ozdoba ta dzieli się na trzy klassy, to jest na Wielki krzyż klassy pierwszej, a następnie na komandorski klassy pierwszej i drugiej. Ozdobą jest krzyż ośmiokątny z lanego żelaza, w srebrnej oprawie. Na głównej stronie są u góry umieszczone litery F. W. oznaczające: Fryderyk Wilhelm, a pod

•я

l4i

Hl

J-Й

i*

Ш1

f{

?■

l .•

V

fc.V *

mt\

BBHjgljjfcAl    f ......

ШШ££^£*~Х: ^-ïÂStoa«

-irlaffileiltłC!

fesr*“*"

Fi^z.

ТдЫПХУ!

1^:1.

тШШЕШЕШШШО.

ШЖВДШ tWILl-iroiilEGO ШНЕ6И MZYŻA

wHesseiL-Kassel.

wPrussacl.

A

1CL '

■*

ir & ■

fo

#

.

niemi na środku krzyża rozpościerają się trzy listki dębowej gałęzi, dolne zaś ramie, zapełnia liczba 1813 czyli rok ustanowienia. Strona odwrotna zupełnie jest gładką. krzyż klassy pierwszej jest dwa razy większy od krzyżów klassy drugiej i trzeciej i jest noszonym na szerokiej wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Książe Blücher był pierwszym i ostatnim z jenerałów , który go otrzymał na złotej gwiaździe, albowiem ozdoba ta udziela się tylko główno dowodzącemu, po wygranej stanowczej bitwie, po której nieprzyjaciel zmuszony jest opuścić swoje stanowisko; podobnież jest udzielanym i za zdobycie ważnej twierdzy, a z tych powodów żaden z cywilnych nie może posiadać tej ozdoby klassy pierwszej.

Order komandorów klassy pierwszej, noszonym jest w dziurce od guzika zwykłego munduru. Wojskowych ozdobą jest krzyż czarny w srebro oprawny, cywilnych zaś biały w czarnej oprawie, na jedwabnej wstążce zdobiącej piersi, kawalerowie klassy drugiej noszą krzyż żelazny prosty na wązkićj wstążce w dziurce od guzika. Żelazny krzyż klassy drugiej jak również i znak honorowy, wyjednywają żołnierzom do zwykłego żołdu miesięczny dodatek w ilości jednego talara, dopókąd posiadacze nie otrzymają stopni oficerów, lub jakiego miejsca w służbie cywilnej. Stosownie do postanowienia z Miesiąca Marca 1814 roku i drugiego z Miesiąca Stycznia 1S17 roku jeżeli posiadacz krzyża zmarł, takowy zwraca się półkowi lub batalionowi, w którym zostawał, ażeby tą samą ozdobą, obdarzyć którego kandydata mającego prawo do tego orderu; jeżeli zaś tego nie ma, order przesyła się do właściwej orderowej komissyi. Opisany tu krzyż żelazny, może być noszonym przy wszystkich innych orderach. W roku 1818 żyło 9558 kawalerów orderu żelaznego krzyża. Tab. LXXXVI fig. 1, przedstawia kawalera klassy pierwszej orderu żelaznego krzyża.

Order Żelaznego Hełmu w Hessen Kassel.

Panujący książę Wilhelm I. ustanowił ten order dnia 18 Marca 1S14 roku w nagrodę odznaczających się zasług wojskow ych i podzielił go na trzy klassy, to jest: na kawalerów Wielkiego krzyża, i na kawalerów klassy pierwszej i drugiej. Ozdobą jest czarny z lanego żelaza krzyż Brabantski, w środku którego znajduje się hełm podobnież z lanego żelaza zrobiony, a to wszystko oprawne w srebro. Hełm otoczony jest literami : W. K. oznaoząjącemi : Wilhelm Elektor,“ pod hełmem zaś umieszczony rok: „1814.“ Odwrotna strona tej ozdoby jest zupełnie gładka. Dla kawalerów wielkiego krzyża, order ten jest dwa razy większym, jak dla innych i był noszonym na szerokiej czerwonej wstążce, z niebieskiemi brzegami obwijającćj szyję i spływającej na piersi.

Ponieważ zaś udzielano go tylko tym oficerom, którzy głównie dowodząc wojskiem Hessko-Kasselskiem, przyczynili się do roz* trzygnienia losu bitwy, lub w zięli szturmem jaką twierdzę, albo się w niej mężnie bronili, przeto po zawarciu pokoju, nikt nie mógł otrzymać tć.j ozdoby. Ozdoba kawalerów pierwszej i drugiej klassy jest jednakową 1 podobnież na czerwonej wstędze z niebieskiemi brzegami powinna nosić się w dziurce od guzika. Kawalerowie pierwszej klassy, nosili krzyż zrobiony z tejże samej wstęgi, przy którym mieli zarazem i tę ozdobę. Kawalerowie zaś drugiej klassy nosili jak zwyczajnie. Krzyż kawalerów pierwszej klassy, bywa udzielany tym tylko, którzy już mieli ozdobę klassy drugiej i podług statutów powtórnie męztwem się wsławili, dla tego ozdoba tej klassy nader rzadko była udzielaną. Co zaś do ozdoby klassy pierwszej tej podobnie jak i wielkiego krzyża nikt nie otrzymał, gdyż nie było do tego sposobności po zawarciu pokoju w dniu 30 Maja 1814 roku. Tab. LXXXM fig. 2, przedstawia kawalera tego orderu klassy drugiej.—

Damski Order Ludwiki w Prussacb.

Panujący Wilhelmin, ustanowił go w dniu 3'Sierpnia 1814 roku, pod Imieniem swej żony, celem nagrodzenia niewiast odznaczających się swemi czynami w latach: 1813 i 1814, patryotyżmu i ludzkości.

Ozdoba składała się się z małego złotego krzyża o ośmiu końcach czarno-emaliowanego z złotym brzegiem, na którego okrągłej, niebiesko-Szmelcowanćj tarczy, była złotu litera L. otoczora wieńcem z gwiazd złożonym, na odwrotnej zaś stronie wypisane lata 1813 i 1814.

Ozdoba ta była noszoną na piersiach na kokardzie z białej wstążki z (zarnemi brzegami. Liczba Dam mogących tę otrzymać ozdobę, pierwotnie do 100 była oznaczona, lecz kiedy okazała się większa liczba zasługujących na ten order, przeto i rozdawanie onego zostało bardziej upowszcchnio-ném. Damy przedstawiane przez kapitułę dla otrzymania tej ozdoby, były zatwierdzanemi przez Króla, który podobnież potwierdzał i odbieranie ozdób po rozpoznaniu tejże kapituły, której prezesową mianował księżniczkę Wilhelminę Pruską. Tab. LXXXYil fig. 1, przedstawia damę tego orderu.—

Order Wierności w Walencyi w Królestwie Hiszpariskiem.

Ustanowiony został przez króla Ferdynanda \Tf, dnia 23 Sierpnia 1S14 roku, aby towarzyszom swych nieszczęść dać dowód wdzięczności i przywiązania. Kształt ozdoby i statuta nie są wiadome.—

Order Białego Krzyża w Toskanii.

Arcy-książc Austryacki a Wielki Książe Toskanii Ferdynand Ш, ustanowił go w roku 1814 celem nagradzania wojskowych zasług. Ozdoba ta ma jeszcze nazwę orderu wierności. Składa się zaś z ośmio kątnego biało-emaliowanego krzyża i jest noszoną na czerwonej wstędze. —

Order S. Hermenegilda (¹) w Hiszpanii.

Ozdobę tę ustanowił Król Ferdynand VII, w dniu 28 Listopada 1S14 roku w nagrodę dla tych oficerów, którzy długo i wiernie służyli krajowi, tak na morzu jako r na lądzie. Orderten dzieli się na trzy klassy. Ozdobą jest krzyż złoty ośmio-kątny, biało-emaliowany, upiększony u góry złotą królewską koroną, a na okrągłej jego tarczy, nie-biesko-emaliowąnej znajduje się ze złota wyrobiony S. Hermenegid na koniu, trzymający w ręku palmową gałązkę. W koło zaś tej tarczy na niebieskim obwodzie są wypisane słowa: Premio a la comtantia militai'. Na stronie odwrotnej znajduje się cyfra ustanowiciela F. Vif, oznaczająca Ferdynand MI.

Kawalerowie pierwszej klassy noszą tę ozdobę na wstążce karmazynowej z białemi brzegami, obwijającęj szyję i spływającej na piersi, wraz z krzyżem na tychże, złotem haftowanym, ośmio kątnym, łuskowa-tym, którego końce są ozdobione złotemi kulkami, na którego środkowej tarczy; znajduje się powierzchnia wyżej opisanego orderu z tymże samym napisem na tle złotem ; tarcza ta jest otoczona dwoma laurowc-mi gałązkami formującymi wieniec. Przecięcia zaś krzyża zapełnione srebrnemi promieniami. Drugiej klassy kawalerowie noszą tę ozdobę bez wstążki i bez haftowanego krzyża na piersiach. Nakoniec klassa trzecia używa tej ozdoby w dziurce od guzika. Order pierwszej klassy, do której jest przywiązany tytuł Excellencyi, otrzymuję tylko generał kapitanowie i ci oficerowie, którzy wysłużyli lat 40 w stopniu oficerskim.— Order klassy drugiej udziela się tym wojskowym, którzy zacząwszy od brygadiera, w stopniu oficerskim przesłużyli lat 40, a trzeciej klassy otrzymują ci oficerowie, którzy liczą służby lat 25, a przynajmniej lat 10 są oficerami.

Podług statutów tego orderu, ci tylko kawalerowie otrzymują pen-syę którzy jeszcze zostają w czynnej służbie, i tak kawalerowie pierwszej klassy po 10000 realów, drugiej po 4S00, a w trzeciej po 2400 realów rocznie. Kapituła tego orderu, zgromadza się raz na rok pod przewodnictwem samego króla, a. w nieobecności tego pod zwierzchnictwem, najstarszego kawalera pierwszej klassy. Świetne czyny okazane na polu bojów⁷, nagradzane są tym orderem a nawet i przywiązaną do niego pen-syą, pomimo nie wielkiej lat służby. W roku 1S16, order tu opisany liczył 182 kawalerów klassy pierwszej. Tab. LXXXV1I fig. 2, przedstawia kawalera tego orderu pierwszej klassy. —

2G3

Krzyż Wojskowej Zasługi w Meklenburg

Szweringu.

Ustanowiony jest dnia 30 Kwietnia 1S14 roku, przez księcia Pawła Fryderyka. Ozdobą przeznaczoną dla oficerów jest krzyż złoty na którego tarczach wyryte są zjednéj strony: cyfra księcia z drugiej zaś liczba lat zasługi osoby go noszącej. Dla niższych stopni od sierżanta krzyż ten dzieli się na cztery klassy, a mianowicie : w' klassie pierwszej jest krzyż srebrny ze złotą tarczą, w klassie drugiej krzyż srebrny, w klassie trzeciej krzyż miedziany z srebrną tarczą, w czwartej zaś sam tylko krzyż miedziany. Ozdoba ta noszoną jest na wstążce jedwabnej karmazynowej z niebieską i żółtą obwódką. Oficerowie otrzymują ten krzyż po 25 latach nieskazitelnej służby, inne zaś stopnie a mianowicie klassy czwartej po latach 10, klassy trzeciej po 15, klassy drugiej po 20, i nakoniec pierwszej po 25. —

Hiszparisko-Amerykaiiski Order S. Izabelli.

Wynikłe niepokoje w Amerykańskich prowincyach, podały myśl Ferdynandowi VII, ustanowienia tego orderu dnia 24 Marca 1815 roku, celem wynagradzania tych wojskowych, którzy się odznaczyli w czasie poskromienia rokoszan Amerykańskich. Opiekuńczą patronką tej ozdoby obraną została S. Izabella Królowa, z przydomkiem „Katolicka“ pod której panowaniem Ameryka została odkrytą. Król jest zwierzchnikiem tego orderu składającego się z trzech klass, to jest z kawalerów wielkiego krzyża, z komandorów oraz kawalerów, i jeszcze z Indyan którzy w nagrodę otrzymali złoty medal.

Orderem jest krzyż złoty, czerwono-ema 1 iow ony, którego brzegi są ząbkowane i w złotej oprawie. Przecięcia ramion zapełnione są złotemi promieńmi na końcach ząbkowanemi; nad tym krzyżem znajduje się wieniec szeroki wyciśnięty ze złota, z dwóch laurów ych gałązek składających się i przj twierdzony do pierścienia. Na okrągłej zaś tarczy w żół-tćin polu po prawej stronie wyobrażenie kolumny z przywiązani! do niej kartką wznoszącą się w powietrzu z napisem: „Utrą“ jak również z napisem na niej złotem : Ala le alt (id ac/isolada. Po lewej zaś stronie na tejże samej tarczy był umieszczony glob ukoronowany. Strona? odwrotna ozdobiona jest cyfrą ustanowiciela F. 1L z napisem do koła : Por Isabella Catolica, złotą, obrączką obwiedzionym.

Kawalerowie wielkiego krzyża, otrzymują wraz z ozdobą tytuł Ex-cellencyi i noszą ją na szerokiej białej morowej wstędze ze złotemi brzegami przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi, na których znajduje się krzyż złotem haftowany, a jego tarcza otoczona jest wieńcem i białą wstążką, i zawiera napisy, wyżej wymienione. Kawalerowie wielkiego krzyża ze stanu duchownego, noszą ten sarn krzyż na wstędze obwijającej szyję wraz z krzyżem złotem haitowanem na piersiach po lewej stronie. Komandorowie zaś tak cywilni jako i duchowni, mają tę ozdobę na nieco węższej w stążce obwijającej szy ję lecz bez złotego krzyża haftowanego. Co zaś do kawalerów, ci noszą na wązkićj czarnej wstążce w dziurce od guzika. Jndyanie każdego pokolenia, którzy stali się godnymi honorowej nagrody, mają złoty medal z popiersiem króla, na fioletowej wstążce, zawieszonej na piersiach. Z otrzymaniem tego orderu nabywa się i szlachectwo. W roku 1S17 ozdobionych orderem wielkiego krzyża, było czterdziestu pięciu kawalerów. Tab. LXXXVIJI fig. 1, przedstawia kawalera wielkiego krzyża orderu S. Izabelli.—

Order Cywilnej Zasługi w Królestwie SasKlém. /

Ten został ustanowionym przez Króla Frydery ka Augusta w dniu 7 Czerwca 1S15 r. kiedy po ośmnastu miesięcznej nieobecności wrócił do kraju i chciał publicznie wynagrodzić tych mężów, którzy mu okazali prawdziwe przywiązanie, miłość i wierność. Statuta tego orderu były ogłoszone' dnia 12 Sierpnia 1815 roku a w dniu 23 Grudnia tegoż roku pierwszy raz ta ozdoba, została udzieloną.

Order składa się z trzech к lass to jest: z kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów. Liczba członków jest nieograniczoną,

mt

I». M,

Vf ж

KP

Ш-

f

Sir!

f" \ M

.ц

ft

;;

j®,

ft

mmi

-—Я*

vÇjHXned&C*

-Jïxiââià»&&m£v№23ïS^

' Js:

ТаЬШШ.

ШНЕК OÄDERV ШИРАКИ-ШТИШНЕС!. . 5;ДДВЕШ.

KfflJ.1 ОЙОЕШШГСГ CYVJLITEJ

■wïrôlesîwxe SasVtem.

.

*

г.^25йта_

x; X^ECAy^v.

.

we wszystkich klassach. Król jest panem i Wielkim Mistrzem tego orderu, ten udziela i cudzoziemcom, którzy położyli zasługi dla kraju Saskiego i jego monarchy. Ozdobę przedstawia krzyż złoty, biało-emalio-wany ośmio-kątny, na którego środkowej, okrągłćj tarczy, jest umieszczony herb Iirólewsko-Saski, z napisem do koła: „Fryderyk August 3vról Saski dnia 17 Czerwca 1 SI5 roku. Na stronie odwrotnej znajduje się wieniec dębowy, w którego środku są napisane słowa : „Za zasługi i wierność.“ Pomiędzy zaś czterema ramionami tego krzyża, są umieszczone złote, zielono-emaliowane korony.

Kawalerowie wielkiego krzyża noszą tę ozdobę (podług twierdzenia Kurta) na morowej, szerokiej białej wstędze, z brzegiem koloru trawiastego, podług zaś Perrota; na wstędze niebieskićj przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi wraz na tychże, z sześcio-kątną srebrem haftowaną gwiazdą, której tarcza przedstawia odwrotną stronę orderu. Komandorowie noszą tę sarnę ozdobę, na wstędze trzy cale szerokiej, obwijającćj szyję, bez gwiazdy, co zaś do kawalerów, ci mają ją w dziurce od guzika. Dniem galowym tego orderu, jest dzień 7 Czerwca każdego roku, w którym to dniu jedni zostają posunięci do klass wyższych, drudzy zaś zasługujący, są mianowani. Przed dniem tu rzeczony m, jeszcze w miesiącu Maju, zgromadza się rada orderu, złożona z kanclerza i sześciu członków, celem załatwiania interessów tej ozdoby i przedstawienia królowi nowych kandydatów. Tab. LXXXV1II lig. 2 przedstawia kawalera wielkiego krzyża, orderu wojskowej zasługi wkró_ lestwie Saskićm.

Jednocześnie ustanowiony został medal zasługi cywilnej, stanowiący prawie czwartą klassę tego orderu. Ozdoba ta jest złotą i srebrną; na pierwszej jej stronie znajduje się wy tłoczone popiersie króla z napisem do koła: „Fryderyk August Król Saski dnia 7 Czerwca 1815 roku.“ Na drugiej zaś wieniec z liści dębowych, w którym znajdują się słowa : „Za Zasługi i Wierność.“ Ozdoba ta podobnież jest noszoną, jak order klassy trzeciej na takiejże samej wstążce w dziurce od guzika. —

34

Tom III.

Order Wojskowej Zasługi.

Ozdoba ta ustanowioną była w Maju 1791 r. przez króla Stanisława Augusta IV. celem wynagradzania walecznych wojskowych. Ozdobą był krzyż złoty ośmiokątny czarno emaliowany, którego końce były ozdobione złotemi kulkami, a na czterech ramionach, umieszczone syllaby, . składające dwa wyrazy łacicińskie : Vir4 u té m U i-i а'з i. W środku krzyża na złotej tarczy, wyobrażony był Biały Orzeł, otoczony zielonym wieńcem. Na stronie odwrotnej znajdowały się wypisane litery: S. A. R. P. oznaczające: Stanislaus Augustus Rex Pöloniae. Nad krzyżem tu wymienionym wznosiła się królewska korona. Opisany tu order noszonym był na szerokiej szafirowej wstędze z czarnemi brzegami, z prawego ramienia przepasującej piersi, do lewego boku, wraz na lewej stronie tychże z gwiazdą ośmiokątną srebrem haftowaną, a w jej środku umieszczano krzyż, o którym przed chwilą mówiliśmy. Ozdoba klassy drugiej była złotą jak pierwszej, lecz bez emalii, wieniec tylko zielony otaczał środkową tarezę, i była noszoną podobnież na szafirowej wstędze nieco ^węższej od pierwszej. Krzyż klassy trzeciej podobnym był do krzyża klassy drugiej, i tą tylko różnicą, iż tamten nosił się na szyj, ten zaś na piersiach. Ozdobą klassy czwartej, był krzyż złoty, piątej zaś srebrny. Tab. LXXX1X fig. 1, przedstawia krzyż Virtuti militari, oraz wstęgę, tego orderu i gwiazdę.

Wiekopomnej pamięci Cesarz i król ALEXANDER I. przywróciwszy byt Królestwa Polskiego, zatwierdził ten order, nadający szlachectwo; Najjaśniejszy Cesaiiz MIKOŁAJ, po uśmierzeniu powstania w królestwie Polskiern przeznaczył rozkazem dziennym z dnia 31 Grudnia 1831 т» (12 Stycznia 1832 r.) dla całego wojska rossyjskiego mającego udział w kampanii roku 1831 ordery krzyża wojskowego polskiego, od krzyża srebrnego począwszy, aż do wielkiego krzyża, wedle uznanych, przez sztaby zasług, zachowując do wszystkich stopni dotychczasowe godła, tylko, że pod wyrazami Вех et Patria w miejsce roku 1792, rok 1831 umieszczony. Dla obecnych zaś przy szturmie Warszawy w dniach 6 i 7 Września przeznaczony został medal wielkości dwuzłotówki, wystawiający z jednej strony dw ugłowego orła na którego piersiach w języku rossyjskim' za zdobycie Warszawy, na wstążce tegoż krzyża błękitnej

fc

ai

*U

ri

Щ\

■i

./

Si

ES

у;.

Ci

Ił^Vrv:

Se,

&№

r>*

rv

te

bL-i

Ж-:- :

fl

S:>

' Vw

Г;

aj

Lp

/.

■■

-,

Kl S

-Ж

sa*

wrz*

«ta

łZ

ÿ * •••

ш. ‘

тт;шшжшщ аш

Tirtutiliui^ïi.

■шш:-

Ц1

Ш1 жшфщтт wmm

WiDitbna i: T5il?ikrukcl.

vX, .

V/':

’.-s'*

s**-

V- '•:■•■■•    /

Nt, -* 'tw *    '    f

■X

V-'

Ч-**

V.,#

s'

ЙЗ

";x,..

,*

,•

z czarnemi brzegami nosić się mającej. Postanowił nadto Najjaśniejszy-Pa.x , iż na przyszłość, krzyż wojskowy polski, nigdy więcej rozdawa nyrn nie będzie.

Order Wojskowej Zasługi Wilhelma I. w Niderlandach.

Na mocy konstytucyi narodu, dającej prawo panującym stanowienia orderów, król Wilhelm I. dnia 30 Kwietnia 1815 roku, pierwszy korzystając z tego przywileju, ustanowił mający się tu opisać order, a to w nagrodę zasług wojskowych. Ozdoba jest podzieloną na trzy klassy, a wielkie jćj Mistrzów stw o, raz na zawsze przyłączone do korony Niderlandzkiej. Liczba członków we wszystkich к lassach jest nieograniczoną. Order dla kawalerów, Wielkiego krzyża, komandorów i dla kawalerów^ pierwszej klassy, jest krzyż ośmiokątny, biało emaliowany, w złotej oprawie, którego końce są ozdobione złotemi kulkami, w przecięciach zaś ramion krzyża, znajdują się zielone gałązki, połączone złotemi płomieniami, formującemi krzyż Brabancki. Nad tą ozdobą wznosi się złota Królewska korona, a na biało emaliowanych ramionach są umieszczone te słowa: „Л ог, Moed. Beieid. Trouw,“ oznaczające : „Za odwagę, odznaczenie się i wierność.“ Tarcza odwrotnej strony, niebiesko emaliowana , jept ozdobiona literą W. jako cyfrą założyciela, obwiedzioną wieńcem Jarowym. Ozdoba kawalerów Wielkiego krzyża, zwykle upiększona brylantami noszoną jest na wstędze szerokiej pomarańczowego koloru, z ciemno-niebieskierni brzegami przez prawe ramie do lewego boku, przepasującej piersi, wraz z gwiazdą srebrem haftowaną przedstawiającą powierzchnię krzyża. Komandorowie mają podobnież order brylantami upiększony lecz na szyi i bez gwiazdy, a tylko powierzchnią samego krzjża srebrem haftowaną na piersiach przedstawiającą. Kawalerowie zaś czyli klassa trzecia nosi krzyż złoty mniejszy, bez brylantów lecz zawsze powierzchnie ozdoby srebrem haftowaną na piersiach. Nakoniec, co do kawalerów klassy drugiej ci mają ten sam krzyż lecz srebrny i noszą go w dziurce od guzika. Opisana tu ozdoba, udziela się i cudzoziemcom. Wojskowi niemający stopnia oficera, przy- mianowaniu ich kawalerami czwartej klassy tćj ozdoby, do pensyi rocznej otrzymują w do-

26S

datku, połowę tejże, a kawalerowie trzeciej klassy, niebędący oficerami, pobierają żołd podwójny z kassy wojennej. Order ten ma własnego Kanclerza i podskarbiego, zresztą kapituła jego składa się z tylu osób, ile ich może być potrzeba podług uwagi króla, który z własnej woli mianuje wszystkich klass kawalerów. Ozdobę pierwszej klassy, otrzymali ci dowódzcy, za których staraniem Niderlandy zostały oswobodzone z rąk nieprzyjaciół. Tab. LXXXIX fig. 2, przedstaw ia ozdobę Wielkiego krzyża wojskowej zasługi.

Order Owelfów w Królestwie Hanower-

skiem.

Niegdyś Hanowerskie Elektorstwo, a dziś udzielne królestwo, jest ojczyzną plemienia Regentów Wielkiej Brjtanii, któych przodki Gwel-fy, albo Welfy urodzeni hrabiowie z Altorf jeszcze za czasów Karola Wielkiego, znaczne posiadali dobra, nietylko w Szwabii ale i w Bawaryi. Do roku 1815 królestwo to nieposiadało żadnego orderu dla tego ówczesny Regent, królewicz Wielkiej Brytanii i Hanoweru, celem uwiecznienia pamiętnej epoki, oddania Hanoweru pod panowanie Gwelfów ustanowił dnia 12 Sierpnia 1815 roku, order o którym tu mówić zamierzyliśmy. Ozdoba ta jest podzieloną na trzy klassy to jest: na wielkie krzyże, krzyże komandorskie i kawalerskie, a liczba posiadaczów jej jest nieograniczoną. Order ten mogą posiadać tak cywilni jako i wojskowi a wielkie Mistrzowstwo raz na zawsze jest przy-łączonem do korony Hanowerskiej. Ozdoba dla wszystkich klass jednakowa, różniąca się tylko wielkością rozmiarów, przedstawia krzyż złoty ośmiokończasty, nie emaliowany, którego końce są ozdobione złotemi kulkami, a w przecięciu ramion znajdują się Lwy złote. W środku zaś na okrągłej tarczy otoczony zielonym wieńcem z liści dębowych dla cywilnych, a dla wojskowych wieńcem laurowym, znajduje się umieszczony biały koń Hanowerski, w polu czerwonćm, z napisem do koła na tle niebieskim: Nec aspera terrent.“ Na odwrotnej zaś stronie, podobnież w polu czerwohćm są litery: „G. R.“ oznaczające: „Jerzy Król,“ a rok 1815 w polu żółtćm. Pomiędzy końcami u góry, znajduje się

Ustanowienie tego orderu, miało miejsce w dniu 1 Stycznia 1816 roku w Hanowerze , gdzie każdorocznie w tymże dniu obchodzą galę tego orderu. W wigilię zaś dnia tego, zbierają kapitułę, dla potwier- « dzenia podanych próśb o udzielenie ozdoby, jakowe członkowie z własnemi uwagami, przedstawiają wielkiemu Mistrzowi. Nadzyczajne tylko zasługi p ołożone dla kraju, nadają prawo ubiegania się o tę ozdobę. Order Wielkiego krzyża, otrzymują ci tylko z cywilnych którzy mają stopień jene-rał-porucznika, komandorski zaś krzyż udziela się mającym stopień jene-nerał-majora. Ho klassy trzeciej żaden stopień nie jest przywiązanym. Posiadacze tej ozdoby mają prawo pierwszeństwa, przed innymi tychże samych stopni, oraz wolny wstęp do dworu jakowy jest udziałem samej tylko szlachty. Urzędnicy tego orderu składają się z kanclerza, który zwykle jest posłem w Londynie, z vice-kanclerza, piastującego godność najstarszego radzcy gabinetu, i z sekretarza, który jest zawsze kancel-listą niemieckiej kancellaryi, znajdującej się w Londynie. Oprócz po-mienionych tu osób, jest jeszcze genealogista, urzędnik herbów' i kon-troller. Genealogista, ma właściwy order składający się z złotej tarczy czerwono emaliowanej, na której powierzchni znajduje się Hanowerski koń biały, z napisem do koła na niebieskim obwodzie: Nec трет

wieniec z liści dębowych , nad którym w krzyżach osób wojskowych lezą dwa miecze na krzyż złożone, w ozdobach zaś osób cywilnych królewska korona. Kawalerowie Wielkiego krzyża noszą tę ozdobę na szerokiej jasno-niebieskićj morowej wstędze przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi, wraz, na lewej stronic tychże z gwiazdą srebrem haftowaną, o ośmiu promieniach, a przedstawiającą powierzchnię krzyża, która u wojskowych otoczona jest laurowym wieńcem i pomiędzy której promieniami są umieszczone dwa miecze na krzyż złożone. W dniach galowych kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą tę ozdobę na złotym łańcuchu, którego trzy odmienne ogniwa, przedstawiające lw a, koronę i litery G. R. naprzemian są połączone. Kawalerowie zaś klassy drugiej czyli komandorowie, noszą tę ozdobę na wstędze półtrzecia cala szerokiej, obwijają-céj szyję i spływającej na piersi, wraz z powierzchnią krzyża, lecz bez lwów srebrem haftowaną na sukni. W ozdobach osób wojskowych, przecięcia ramion są zapełnione dwoma mieczami na krzyż złożonemi. Nakoniec , kawalerowie używają tej ozdoby wsprzążce i to w dziurce od guzika.

terrent. Na odwrotnej zaś stronie znajduje się cyfra: *„G. R. i rok. 1S15.‘: Rzeczony tu urzędnik, nosi tę ozdobę w dniach galowych na złotym łańcuchu, poczwórnie złożonym a składającym się z małych ogniw, zwykle zaś na wstędze obwijająeej szyję i spływającej na piersi Tab. NC lig. 1, przedstawia kawalera Wielkiego krzyża, orderu Gwel-fów w Hanowerze. Z ozdobą tu opisaną ustanowiony był zarazem i medal dla niższych wojskowych stopni to jest: podoficerów i żołnierzy, na którym jest wyobrażone popiersie króla i który zwykle się nosi na orderowej wstążce. Posiadacze tej ozdoby, oprócz pensyi pobierają miesięcznie w dodatku dwa talary. Order G w elfów w Hanowerskim królestwie, w roku 1841 uległ zmianie, albowiem został podzielonym na pięć klass, to jest: na Wielkie krzyże, dwojakie komandorskie, kawalerskie i kawalerskie klassy czwartej.

Order Wojskowy w Sabaudii.

Ozdoba ta ustanowioną jest przez Wiktora Emanuela króla Sardynii księcia Sabaudii, dnia 12 Sierpnia 1815 roku celem wygrodzenia tych wojskowych, którzy mu wiernie służyli podczas wielkich zaburzeń we Włoszech. Order ten składa się z dwóch klass. Ozdobą pierwszej klassy, jest krzyż złoty, z dwóch ramion równej długości i szerokości złożony, czerwono emaliowany, u którego znajduję się krzyż mniejszy, zupełnie do pierwszego podobny tylko że biało emaliowany i laurowym wieńcem otoczony. Nad całą ozdobą umieszczona jest złota królewska korona. Order ten noszonym jest na jasno niebieskiej , morowej, na trzy palce szerokiej wstędze obwijająeej szyję, lub w dziurce od guzika. Oprócz tego kawalerowie pierwszej klassy mają jeszcze gwiazdę ośmio-płomienistą złotem haftowaną na piersiach, a w jej środku jest umieszczona cyfra ustanów iciela V. E. ozdobiona koroną ; w około zaś napis al Merito ed al Yalore. Ozdoba drugiej klassy jest zupełnie podobną do orderu klassy pierwszej, tylko ztą różnicą, że srebrna i że nos* się bez haftowanego krzyża na piersiach, i to na wązkićj wstążce w dziurce od guzika. Król jest panem i Wielkim Mistrzem tego orderu, którego kawalerów liczba jest nieograniczoną. Panujący tylko ma

5»

W&:

Ы(

ЩйгМо

in

о)

IM

ii

Ï-

i?- I

mm

Ug*

-K-

Ti^l.

Tai : IC-

ШЦЖШШГ GWELFDW

YiyZ.

ШШЯШШ W И TL

wlrólestwie КашотегЙсгет.

ы

г

яг#*

.

»

Ifc'

’•'■л

V-JA

9*'

Ну

ź-'mS

я- ï.wmÊÊ

&V

ВШ

'ШЩ

:{Щ

1

-1

I

к-

£■

...

Аж

esss*

■•-lit J y.Plecb & t?

.......

?¥•

Tab.-XCI,

mmi niffl lwi тшлюдам

czyli zasługi cywilnej.

Щ1-

ДЖЕИ 0ВЗШИГ шжкшшкш ££ШШКШЙТ. •

.

%\V

•С •    Л-

+f. ч

-J

.

■

^ттш00

Г?

Ч^-d

„prawo udzielać tę ozdobę jak również mianować członków raty mającej załatwiać intéressa tej ozdoby. Tab. XC. fig. 2, przedstawia kawalera klassy pierwszej tego orderu.

Order Lwa niderlandzkiego czyli €ywilnéj

zasługi.

Ustanowił go król Wilhelm I. dnia 29 Września 1815 roku, w nagrodę zasług wszelkich stanów i dla tego podzielił go na cztery klassy, to jest na w ielkie krzyże, krzyże komandorskie, kawalerskie i braterskie. Ozdobą jest krzyż złoty biało emaliowany, którego ośm końców, zdobią złote kulki, a w głównych przecięciach ramion, są umieszczone złote ozdoby w kształcie W. Na okrągłej zaś niebiesko szmelcowanej tarczy, otoczonej złotym obwodem, umieszczony jest lew Niderlandzki trzymający w jednej łapie złote strzały, w drugiej miecz. Strona odwrotna jest ozdobiona literą W. z napisem do koła: Virtus noMlitat, nad krzyżem zaś wznosi się złota królewska korona. Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą tę ozdobę na szerokiej fioletowej z pręgami pomarańczowego koloru wstędze, przez prawe ramie do lewego boku, przepasującej piersi wraz z ośmiopromienną gwiazdą na tychże, srebrem i złotem haftowaną w środku której przedstawia się odwrotna strona orderu. Komandorowie podobnież noszą tę ozdobę tylko że na węższej wstędze obwijającćj szyję i spływającej na piersi, oraz odwrotną stronę orderu na tychże, srebrem i złotem haftowaną lecz bez promieni. Co zaś do kawalerów, tych ozdoba noszoną jest w dziurce od guzika i to bez krzyża haftowanego na piersiach. Bracia zaś mają krzyż srebrny w dziurce od guzika. Order klassy czwartej, ci tylko otrzymują, którzy się w sławią szlachetnym czynem ludzkości, godnym nagrody; pensya do niego przywiązana jest złotych polskich 200, której połowę pobierają wdowy. Liczba kawalerów w każdej klassie jest nieograniczoną. Sam król jest Wielkim Mistrzem tego orderu, który podobnie jak i order wojskowej zasługi Wilhelma I. ma swoich urzędników. Tab. NCI. fig. 1. przedstawia kawalera Wielkiego krzyża, orderem Lwa Niderlandzkiego.

Lombardzko-Wenecki Order Żelaznej Korony w Austryi.

Po ustanowieniu tej ozdoby jłrzez Cesarza Napoleona, a następnie po jéj wygaśnięciu, panujący na Austryaekim tronie Franciszek I. przywrócił ten order, w roku 1815 w owéj epoce kiedy zwiedzał Włochy Celem wskrzeszenia tej ozdoby, było wynagradzanie osób odznaczających się przychylnością dla rządu i Monarchy, oraz celujących służbą lub talentem, bez różnicy cywilnego lub wojskowego stanu. W dniu 12 Stycznia 1S16 roku, to jest w rocznicę swoich urodzin pierwszy raz udzielał tę ozdobę. Cesarz panujący jest wielkim Mistrzem i jest pełnomocnym do rozdawania tego orderu podług własnej swej woli. Kawalerowie tej ozdoby, dzielą się na trzy klassy, z których w pierwszej jest dwudziestu ; w drugiej trzydziestu ; w trzeciej zaś około pięćdziesięciu. Każdy kto tylko położy zasługi dla kraju, lub króla, może ten order otrzymać.

Podług zmian zaprowadzonych przez Cesarza Franciszka I. ozdoba ta składa się z żelaznej korony, na której jaśnieje dwójgłowy austryacki orzeł ukoronowany, który po obu stronach ma tarcze jasno-niebieskie; na jednej z tych znajduje się litera F. oznaczająca: Franciszek, na odwrotnej zaś stronie rok 1816, a wszystko uwieńczone złotą koroną. Ozdoba ta jest noszoną na złocistej z niebieskiemi brzegami w stędze, przez prawe ramie do lewego boku, przepasującej piersi , na których lewej stronie jest gwiazda srebrem haftowana a w niebieskiej jej tarczy umieszczona złota korona, z napisem do koła: Acita et aucta.

W dniach galowych order pierwszej klassy noszonym jest na złotym łańcuchu, którego ogniwa przedstawiają żelazne korony, połączone litery F. i naprzemian dębowe gałązki. Kawalerowie pierwszej klassy otrzymują tytuł Excellencyi i w korespondencjach z Monarchą są zaszczycani przydomkiem „kuzyna.“ Kawalerowie klassy drugiej noszą ten order na węższej wstążce obwijającćj szyję i spływającej na piersi, a klassy trzeciej, w dziurce od guzika. Posiadacze żelaznej korony, którą im Napoleon udzielił, mieli dozwoloną wy mianę na nową ozdobę, a żoł-

majA srebrną, otrzymali w zamian złoty honorowy medal

merze

, do

к-

ras

I

fhSP

Кг_

Ч:

L: i

ш

км

.)

f;

g.

fcÉi

,v_

А Оч - SfcgJ V

ррцр

v*

iÀ    lin¹ fal

^üJÉèéKV    jAW-

S&; —у* nwiiwpi m 1ии1^мавягаим|1М!и

-*ШШеск*“

RUMI

!*£ ■ ^aaigar'^'

ąi.    тл.-xci    .

шщ(Ш1гш:Ш1ршш(юшсО| штпттижт гшошсо

ШША2Ш«РйсвД¥Вшу1н,

P Ö £ĄC2EN1A wNeap olu..

.

'

* Л

ъ

.

.

^assess

*

■

.

А

ф

-

i-

)

.

.

.

/

■

Którego podwójny żołd był przywiązany. Tab. XCUfig. 2 przedstawia kawalera orderu Lombardzko-Weneckiej żelaznej korony klassy pierwszej w Austryi.    -s

Order Najświętszej Шагу i niepokalanego Poczęcia z Villa-Vicosa w Brazylii.

Rzeczony tu order ustanowiony jest dnia 6 Stycznia ISIS roku w Rio de Janeiro w Brazy lii, a to z powodu złożenia przysięgi przez Króla Jana VI, pod nazwą z Л i!la-\ ikosa, albowiem to miasto jest kolebką domu Braganza. Ozdobę tę nazywają jeszcze częstokroć orderem Maryi de Couteicav. Wielkie mistrzostwo, jest połączone z koroną Ce. sarstwa Brazylijskiego. Kawalerowie tego orderu dzielą się na trzy klassy, to jest: na kawalerów wielkiego krzyża, na komandorów i kawalerów⁷.

Ozdobą jest złota gw iazda ośmio-kątna biało emaliowana, leżąca na drugiej ośmiokątnej złotej gwiaździe na której każdym promieniu znajduje • się piecio-kończasta gwiazdka biało-emaliowana. Niebieska tarcza tej gwiazdy, ma na sobie cyfrę Imienia Najświętszej Maryi Panny z napisem do koła: Padroc do rei no, drobna ta ozdoba , nakryta jest wielką złotą przezroczystą koroną. Kawalerowie wielkiego krzyża noszą ten order na wstędze jasno-niebieskićj z białemi brzegami, przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi, wraz z gwiazdą na tychże złotem haftowaną, przedstawiającą powierzchnię krzyża opisanego z koroną. Komandorowie używają tej ozdoby na węższej wstędze, obwija-jącćj szyję i spływającej na piersi; co zaś do kawalerów, ci jak zwykle noszą ją w dziurce od guzika. Slatuta tego orderu nie są nam wiadome. Tab. NCR fig; 1, przedstawia kawalera wielkiego krzyża tego orderu.—

Order S. Jerzego Powtórnego Połączenia

w Neapolu.

Ustanowił go Król Ferdynand IV, na mocy swego dekretu z dnia I Styczna IS19 roku, w nagrodę położonych zasług dla kraju i osoby Tom Ul.

króla, a to w miejsce orderu Obojga Sycylii; jakowy dzieli się na trzy klassy. Ożdoba składa się ze złotego krzyża, cieinno-czcrwono-enialiowauego który spoczywana łiclonym laurowym wieńcu, i zdaje się wznosić pomiędzy dwoma szpadami, na krzyż złożonemi. Na złotej zaś środkowej tarczy w białym obwodzie w którym jest następne godło wy pisane : In hoc signo vinces, znajduje się wyobrażenie S. Jerzego na koniu zabijającego smoka ; u dolnego ramienia krzyża, jest w isząca taż sama ze złota figura S. Jerzego na koniu zabijającego smoka, na odwrotnej zaś stronie, jest podobneż wyobrażenie z napisem do koła : Virtuti.

Ozdoba ta przez kawalerów klassy pierwszej noszoną jest na czerwonej wstążce przez prawe ramie do lewego boku przepasującej piersi wraz z gwiazdą srebrną haftowaną przedstaw iajcą powierzchnię ozdoby. Kawalerowie klassy drugiej noszą ten order na wstążce obwijającćj szyję i spływającej na piersi. Kawalerowie klassy trzeciej jak zwykle w dziurce od guzika. Tab. ХСП fig. 2, przedstawia kawalera klassy trzeciej.

Order Michała i Jerzego w Anglii.

Ozdoba ta ustanowioną została w dniu 27 Kwietnia ISIS roku, a zniesioną była w roku 1832. Składa się z trzech klass, i jeszcze z jednej zwanej ozwartą, dla krajowców wysp Jońskich i Malty, jak rów nież i poddanych Wielkiej Brytanii, piastujących znakomitsze godności nad brzegami Śródziemnego morza. —

Order Venezuela w Południowej Ameryce.

Ustanowiony jest w miesiącu Maju ISIS roku przez Boliwara, ówczesnego zwierzchnika w Ameryce. Staranie się ustanowienia statutów i ozdoby, poleconem zostało Senatowi nowej Rzeczypospolitej.

2”5

Order 8. Sylwestra.

Od najdawniejszych czasów Stolica Apostolska pragnęła przeznaczyć jakiś znak zasługi, dla ludzi którzy w naukach, sztukach i wojnie odznaczając się, żyli podług czysto Chrześcijańskich zasad. W tym celu utworzony był order, zwany : Mibice (lorce, który później ogólnie był znany i upowszechniony pod nazwą, orderu: „Złotej Ostrogi.“ Ozdoba ta przez wiele wieków utrzymała się w pierwotnej czystości swego zaprowadzenia i potwierdzoną została przez Papieżów: Pawła HI, Juliusza III, Grzegorza XIII, Syxtusa V i Benedykta XIV. Lecz z postępem czasu, wiele straciła na swej wartości, a zwłaszcza wówczas gdy znaczna liczba książęcych Rzymskich rodzin i dygnitarzy, to jest: Nuncyuszów, delegatów,* i t. p. zaczęła przywłaszczać sobie prawo udzielania tej ozdoby.

Z pożytkiem kościoła Bożego, tak chwalebnie siedzący na stolicy S Piotra, Grzegorz XVI, gorliwy w wyszukiwaniu sposobów, mogących rozkrzewić Świętą Naszą Wiarę, zwróciwszy i na ten przedmiot swoją uwagę, ogłosił w dniu 31 Października 1841 r. list Apostolski, mocą którego przywrócił wartość wyżej rzeczonego orderu, nadając mu zupełnie nową organizacyę i nazwę orderu S. Sylwestra, co wszystko nadało mu prawo do przyjęcia tytułu ustanowiciela tćj ozdoby. Członkowie tego orderu dzielą się na dwie klassy, to jest: na komandorów, których jest 150, i kawalerów których nie może być więcej nad 300, gdyż jak głoszą listy Apostolskie: „Godność o tyle więcej ma blasku i powabu o ile bardziej jest ograniczona liczba tych, którzy mają prawa ubiegać się o jćj pozyskanie.

Samo z siebie wynika, że ustanowiona liczba jest tylko dla poddanych Państwa Papiezkiego, wyłączając z niej inne mianowania, któreini Jego Świątobliwość, raczy obdarowywać, resztę Chrześcijańskiego świata, w nagrodę położonych zasług dla dobra religii, nauk, umiejętności i sztuk pięknych.

Orderem jest krzyż złoty ośmio-kątny, w którego środku znajduje się obraz Papieża S. Sylwestra w polu biało-emaliowanem. Na odwrotnej stronie napis: Gregorius XVI Restiłuit, a w środku samym „MDCCCXLI.“ Krzyż tu opisany, noszonym jest na wstędze pięcio-promiennćj, zktó-rych dwa są czarne, trzy zaś pozostałe barwy różowej.

Wielkość krzyża stanowi różnicę pomiędzy klassami komandorów i kawalerów, z których pierwsi go noszą na szyi drudzy zaś na lewej stronie piersi.

na

W dniach uroczystych tego orderu, kawalerowie mają stosowny przepisany dla siebie ubiór, który się składa z fraka sukiennego szkarłatnej barwy z rabatami i dwoma rzędami wklęsłych złotych guzików, których powinno być w każdym rzędzie po dziewięć prosto-padle i równo odlegle umieszczonych. Kołnierz tego fraka jest prosty, wyłogi okrągłe, z sukna zielonego, a na nich złotem haftowane lilie oliwne, poziomo szypułkarni do figury zwrócone, z których każda ozdobio-jest trzema pączkami, li spodu szypułek, są również złotem haftowane trofea wojskowe. Oprócz tego spodnie powinny być biało-kazi-mierkowe, ze złotym lampasem, na sześć centymetrów szerokim. Nadto, kapelusz wojskowych ozdobiony jest białemi piórami, kokarda znaczna złotym bajorkiem przerabiana, a rękojeść szpady z perłowej macicy na gardzie zaś srebrna gwiazda, wyobrażająca krzyż orderu. Do'szpady tej pendent, powinien być złoty bajorkowy , — takież szlify w górę podniesione, blacha zaś na nich metalowa z łuszczką złoconą, na której zgajduję się taż sama gwiazda co i u szpady. Co zaś do butów te powinny być czarne skórzane ze złotemi ostrogami. Tab. ХСП1, Fig. 1, przedstawia kawalera orderu S. Sylwestra.

¹

Hennenegildus brat Króla Hiszpańskiego, Bekareta, żyjący w VI wieku, pieiwszy był który zAryauizinu wrócił na łono S. Kościoła i tym przykładem skłonił wielu Aryauów <lo porzucenia błędów i przyjęcia wiary lizyinsko-kaiolickie'j.—

Oriler Korony Wirtemlbergskićj.

Ozdoba ta ustanowioną była dnia 23 Września ISIS roku przez panującego króla Wilhelma 1. celem połączenia orderów orła złotego i zasługi cywilnej. Panujący monarcha jest najwyższym zwierzchnikiem i wielkim Mistrzem tćj ozdoby, dzielącej się na trzy klassy, to jest na kawalerów Wielkiego krzyża, na komandorów i kawalerów. Orderem lest krzyż złoty, biało emaliowany, którego każdy koniec dzieli się ną dw ie części. Przecięcia zaś ramion przedstawiają nąprzemian lwy i lamparty złote, będące herbem królestwa Wirtembergskiego. Na środkowem polu biało emaliowan.em, znajduje się złota cyfra zmarłego króla'Fryderyka, ozdobiona koroną, i opasana karmazynową linijką, na której złotemi litera-.

Ä

ж

' -;M)k

m

f

к

ü

ff

■ ^

1

Щ:

шмш

о<

Й

f Vf

К;

и

I

I

I

li

J

i.

:

Г

с

I

яяк

ш.

f

i I

I М

Я«* ^

*■'"    i

•лт*?»™⁴¹

ЙР

■ч

..

<?■

Ч-i-

ши.

îtj-2.

mm ûBms.SMum.

играiutwie Eapieżkiem.

ШИ ГОШ ШЕ&ОШ ши

w Państwie EajieżMem.

.

*

• •

w

U <£ Qz H

лО

«

'

.

-

%

.

1

mi jest napis: Fur/chlos und Treu; oznaczający: Nieustraszony i trier-u//. Z drugiej strony na polu, również biało emaliowanem jest umieszczona królewska złota korona, z teiniż sainemi do koła ozdobami, a cały order upiększony koroną królewską. Stosownie do stopni urzędów, krzyż tu opisany bywa rozmaitej wielkości i zwykle jest noszonym na karmazynowej morowej wstędze z czarnemi brzegami.

Kawalerowie Wielkiego krzyża noszą ten order, na końcu szarfy, przepasującej piersi przez prawe ramie, a cztery cale szerokiej i oprócz tego mają srebrną gwiazdę o ośmiu promieniach, w środku której znajduje się na tle biała emaliowana złota królewska korona z napisem: Furfćhlos und Treu, umieszczonym w obwodzie różowo emaliowanym. Komandorowie noszą ten order na wstędze na krzyż przewieszonej: co zaś do kawalerów, ci go używają w dziurce od guzika.

Order ©on Pedra w Brazylii.

Najznakomitszy ten order w państwie Brazylijskiem, ustanowiony jest przez Cesarza Don Pedra I. Stanowi jednę klassę, jest przeznaczony jedynie tylko dla ozdoby osób koronowanych. Orderem jest gwiazda o pięciu promieniach, biało emaliowana, otoczona wązką złotą obwódkę a na każdym punkcie zakończona, złotą kulką. Spoczywa zaś na gwiaździe płomienisto złotej, o pięciu promieniach nad którą znajduje się cesarska złota korona. Środek gwiazdy białej, stanowi okrągła tarcza, otoczona dworna złotemi wązkiemi obwódkami, które przedziela szerokie koło ciemno niebieskie zapełnione napisem: Fundator da imperio de Brazyl. Na tarczy zaś znajduje się złoty Fenix mający na srebrnej piersi złote cyfry: P. 1. oznaczające, Pedro I. a w szponach trzymający starożytną koronę.

Do noszenia opisanej tu ozdoby, używa się morowa wstążka szeroka koloru zielonego, z obwódką białą, którą noszą jako szarfę, przez prawe ramie przewieszoną. Gwiazda, bez korony cesarskiej, zastępująca krzyż tego orderu, noszoną jest na piersiach z lewej strony.

27S

Order Cruzeira albo Południowego Krzy/a

w Brazylii.

Ozdoba ta podobnie jak i poprzednia ustanowioną jest przez Cesarza Don Pedra I, dnia 1 Grudnia 1822 r. Dzieli się na cztery klassy: to jest na Wielkie krzyże, dygnitarskie, oficerskie i kawalerskie. Panujący cesarz jest wielkim Mistrzem. Ozdobę zaś stanowi krzyż o pięciu promieniach i dziesięciu końcach, biało emaliowany, z małą złotą obwódką i kulkami na końcach. Krzyż ten spoczywa na wieńcu mającym z jednej strony, liście kawowe, z drugiej zaś kokosowe, a nad tern wszystkiem wznosi się złota Brazylijska korona. Na złotej zaś niebiesko emaliowa-wanćj tarczy, przezroczystej, w samym jej środku, daje się widzieć krzyż z dziewiętnastu pereł lub brylantów ułożony i obwiedziony niebieskiem kołem na którym jest napis: Bene merentium praemium. Na odwrotnej zaś stronie znajduje się popiersie Cesarza Don Pedra I. a na otaczającćrn je niebieskiem kole napis: Petrus /. Brasiliae imperator.

Kawalerowie trzech pierwszych klass tego orderu , noszą na lewej stronic piersi, gwiazdę haftowaną, złotą o pięciu promieniach, w środku której jest tarcza i napis taki, jak na odwrotnej stronie krzyża. Nad gwiazdą zaś korona Cesarska. Kawalerowie orderu pierwszej klassy, noszą tę ozdobę na szerokiej wstędze niebieskiej w kształcie szarfy przepasującej piersi przez prawe ramie. Dygnitarze używają jej na szyi, oficerowie zaś i kawalerowie noszą na lewej stronie piersi z prostą złotą sprzączką i wązką wstążeczką.

Order Róży (de la Rosa) w Brazylii.

Ustanowił ten order Cesarz Don Pedro I. w roku 1S29* dnia 17 Października z powodu małżeństwa swego z księżniczką Amelią Leuch-tcmbergską. Przeznaczeniem tej ozdoby jest wynagradzanie, zasług cywilnych i wojskowych. Panujący Cesarz jest Wielkim Mistrzem orderu, a zarazem kawalerem Wielkiego krzyża i dygnitarzem. Wszyscy zaś książęta Cesarskiej rodziny noszą krzyż wielki. Oprócz t°go rzeczony

tu order posiada ośm wielkich krzyżów rzeczywistych, szesnaście wielkich dygnitarskich, trzydzieści samychże dygnitarskich ; a nieograniczony liczbę komandorskich, oficerskich i kawalerskich. Ażeby otrzymać ozdobę dygnitarską, potrzeba mieć tytuł: Scnhoria; oficerowie zaś powinni mieć stopień pułkownika, a kawalerowie, kapitana. Orderem jest gwiazda o sześciu promieniach, biało emaliowana ze złotą obwódką i ozdobiona takiemiż kulkami na końcach, a spoczywająca iia bogatym wieńcu, z rozkwitłych róż uwitym. Tarcza tej gwiazdy jest biała, i ma na sobie złotą cyfrę: P. A. oznaczającą: Pedro, Amalia. Na szerokim zaś złotym obwodzie otaczającym tarczę, znajduję się napis: Amor et Fide/гое. Kawalerowie Wielkiego krzyża i wielcy dygnitarze, mają taką samą gwiazdę, lecz nierównie większą i z koroną na wierzchu jakową noszą na lewej stronie piersi, — gwiazda zaś dygnitarzy, komandorów i kawalerów jest bez korony. Wstęga orderu różowej barw y z białą obwódką. Ozdoba pierwszej klassy nosi się na szarfie z prawego ramienia, przepasującej piersi. Wielcy zaś dygnitarze i dygnitarze noszą ją na szyi, na węższej wstążce, a komandorowie, oficerowie i kawalerowie, mają ją na piersiach z lewej strony, jeszcze na węższej wstędze. Ośm wielkich rzeczywistych krzyżów, odznacza się w czasie uroczystości złotym łańcuchem przedstawiającym rozkwitłe róże.

Order Franciszka I. w Hrólestwle Obojga Sycylii.

ozdobę Wielkich krzyżów, — komandorów i kawalerów.

Ozdoba ta ustanowioną jest przez króla Franciszka 1. dnia 28 Września 1829 roku, z przeznaczeniem udzielania jej w nagrodę zasług cywilnych, oraz sztuk, umiejętności, rolnictwa rękodzieł i handlu. A nadto mogą go posiadać i wojskowi wyświadczający cywilne usługi. Król jest Wielkim Mistrzem tego orderu, dzielącego się na trzy klassy, a mianowicie : na

Interesa tyczące się tego orderu, załatwia komitet złożony z prezydenta, posiadającego Wielki krzyż, oraz z dwóch komandorów i dwóch kawalerów, z których jeden jest sekretarzem, a drugi archiwistą.

Order Fryderyka w Królestwie Wirtem-kergsklem.

Panujący Wilhelm I. celem uwiecznienia pamiątki ojca swego, przed nim panującego króla Fryderyka, jak niemniej aby nowym pomnikiem uczcić, znakomite ' usługi wyświadczone za tego monarchy, nie* tylko domowi królewskiemu, ale i stanom, ustanowił te ozdobę w dniu. I Stycznia 1830 r. składającą się z jednej tylko klassy. Orderem jest krzyż o ośmiu końcach złotych z białą emalią, otoczony promieniami blado-złotemi. W środku zaś na okrągłem złotem mat polu, umieszczony jest portret króla Fryderyka" wypukło zrobiony ze złota, a w koło na niebiesko-emaliowanym obwodzie, złotemi literami napis: Frhlerich König von Vürtemberg. Z drugiej zaś strony w polu biało emaliowanem następne wyrazy: Dem Verdiensten, co znaczy: Za zasługę; a otacza błękitno-emaliowane pole z godłem króla Fryderyka: Gott und mejne Hecht: czyli: Bóg i moje praieo.

Oprócz tego jest jeszcze srebrna gwiazda, o ośmiu końcach a w czterech jej przecięciach złote promienie. W środku zaś na złotem mato-wem polu wypukłe popiersie króla Fryderyka, otoczone błękitnem kołem, na którćm znajduję się powyższe godło: Gott und mejne Hecht.

Krzyż nosi się na wstędze szerokiej błękitnej przez prawe ramie przepasującej piersi, w tych lewej stronie, wyżej opisana gwiazda.

Order S. Grzegorza Wielkiego.

Ustanowił go w dniu 1 Września 1831 r. Papież, siedzący w ow ej epoce na Świętej Stolicy Apostolskiej z przeznaczeniem wynagradzania zasług wojennych i cywilnych. Ozdoba wymieniona dzieli się na cztery klassy, to jest: na krzyże Wielkie pierwszej klassy, na krzyże Wielkie drugiej klassy , oraz na krzyże kawalersko-komandorskie i kawalerskie.

Orderem jest krzyż złoty ośmiokątny, z różową emalią, mający w środku obraz S. Grzegorza. Ozdoba ta zwykle jest noszoną na różowej wstędze, mającej z obu stron pomarańczową obwódkę. Wojskowi posiadający ten krzyż, otrzymują go, ozdobionym wojennemi trofeami wy» robionemi ze złota. Cywilnych zaś, jest upiększony wieńcem laurowym z zielonej emalii.

Kawalerowie Wielkiego krzyża klassy pierwszej, noszą ten order na szerokiej powyżej opisanej barwy wstędze, przez prawe ramie przepasującej piersi, wraz na lewej stronie tychże z gwiazdą srebrną w środku której znajduje się powierzchnia orderu z popiersiem S. Grzegorza. Kawalerowie Wielkiego krzyża klassy drugiej, mają również gwiazdę lecz bez promieni i tenże sam krzyż, który noszą na szyi na węższej wstążce. Klassa zaś kawalersko-komandorskiéj ozdoby, używa podobnież na szyi lecz bez gwiazdy, a kawalerowie, w dziurce od guzika. Tab. ХСШ. fig. 2, przedstawia kawalera orderu S. Grzegorza Wielkiego ; z gwardyi szlacheckiej.

Order Cywilny Sabaudzki.

Założycielem tej ozdoby w dniu 29 Października 1831 roku, był panujący Karol Albert. Order ten składa się z jednej tylko klassy kawalerów , którzy powinni być krajowcami, i udziela się tylko urzędnik kom, którzy znakomite zajmując w kraju posady, ważne dla rządu położyli zasługi. Oprócz tego, mają do niego prawo, literaci, urzędnicy i uczeni, którzy napisali i drukiem ogłosili ważne jakie dzieło. Nadto udziela się jeszcze inżenierom, budowniczym i artystom, odznaczającym się pracami, oraz wynalazcom rożnych odkryć i tym którzy je wydoskonalili i nakoniec professorom nauk, literatury, sztuk pięknych, jak również, dyrektorom zakładów naukowych, odznaczających się gorliwością i pracą w pełnieniu swych obowiązków.    J

Sekretarz stanu , spraw zagranicznych, przyjmuje przysięgę od nowo mianowanych kawalerów , którzy wykonywają na wierność królowi , posłuszeństwo prawom, oraz że nigdy w swych dzi cłach nie obrażą obyczajów i nic takiego nie umieszczą, coby się sprzeciwiało ustawom świętej rzymsko-katolickiej religii, lub zasadom monarchii. Czterdziestu kawalerów pobiera pensją wynoszącą ogólną summę trzydzieści tysięcy liwrów.

36

Tm III.

Order składa się z pełnego złotego krzyża, z błękitno lazurową emalią, na którego środkowej okrągłej tarczy, z jednej strony jest cyfra ustanów iciela, a z drugiej godło: Aimer it o Civile 1S31. Opisany tu order noszonym jest na sukni z lewej strony piersi i to na wstążce błękitno lazurowej z białemi brzegami.

Order Leopolda w Belgii.

Epoką powstania tego orderu jest dzień 11 Lipca 1S32 r. Ozdoba jego przeznacza się w nagrodę usług ojczyźnie wyświadczonych. Dzieli się na pięć к lass to jest: na kawalerską ozdobę wielkiej wstęgi, na ozdobę sztabs-oficerską, komandorską, oficerską i nakoniec kawalerską.

Order przedstawia krzyż biało emaliowany, upiększony w przecięciach ramion, gerlandami z dębowych i laurowych liści. Na czarno ema-iowanćj środkowej jego tarczy, obwiedzionej czerwonćm kołem, znajduje się z jednej strony, pomiędzy dwoma złotemi kółkami cyfra królewska z dwóch L. L. i dwóch R. R. złożona. Z drugiej zaś strony, herb królestwa z napisem : L'union fait la force, co znaczy : ,Jedność stanowi siłę,“ a wszystko to złotemi literami wyrażone w odcin.,11 u dołu. Cały zaś krzyż ozdobiony jest królewską koroną i zwykle bywa noszony na morowej wstędze pąsowej barwy. Wojskowi noszący ten order, za szczególne odznaczenia się, mają jeszcze umieszczone dwa miecze stanowiące podporę korony w ozdobie orderu. Grands Cordrus i Grands oficiers, noszą na gwiaździe orderu, miecze złote, na krzyż położone pod tarczą. Kawalerowie wielkiej wstęgi, noszą gw iazdę w ośmiu promieniach srebrem haftowaną na sukni po lewej stronie piersi, a order zawieszony na szarfie przez prawe ramie. W czasie galowych dni, używają złotego orderowego łańcucha, który jest podzielony na trzy części, przedstawiające, koronę, lwa i litery: L. R. podwójnie związane.

Sztabs oficerowie, noszą krzyż orderowy srebrem haftowany na sukni z lewej strony piersi, ozdobiony srebrnemi promieniami umicszczo-nemi w przecięciach krzyża. Krzyż komandorów zawieszony jest na wstążce na krzyż obwijającćj szyję. Oficerowie zaś noszą tę ozdobę na wstążce z kokardką i to w dziurce od guzika. Podobnież go używają

i kawalerowie tylko że bez kokardki. Ozdoba czterech klass pierwszych jest złota, piątej zaś, to jest kawalerów srebrna. Udzielanie tego orderu należy do samego Króla, który w stosownym swoim dekrecie wymienia powody, dla których ozdabia nim osobę. Każdy zaś członek Izby otrzymujący ten order, nie za wojenne czyny lecz za inne zasługi ulega powtórnym wyborom. Wojskowi niżsi od stopnia oficerskiego, posiadający tę ozdobę, pobierają rocznej pensy i 100 franków, która nie sprzeciwia się innym płacom ; wrazie zaś jeśli wojskowy zostanie oficerem, rzeczona tu pensya ustaje.

Przyczyny które podług kodeksu karnego pociągają za sobą utratę lub zawieszenia w posiadaniu praw Belgickiego obywatelstwa, są również powodem i do utracenia godności kawalerskiej tego orderu, lub w posiadaniu jej zawieszenie. Miejscowe straże obowiązane są broń prezentować przed kawalerami wszystkich klass tego orderu.

Order Izabelli II w Hiszpanii.

Panujący Król Ferdynand VII, celem uczczenia pamiątki, złożenia przy sięgi przez swą córkę Donnę Maryę Izabellę Ludwikę, na dziediczną księżniczkę korony, z powodu braku linii męzkićj, ustanowił tę ozdobę dekretem z dnia. 19 Czerwca 1833 r. tak dla lądowych jako i morskich wojskowych. Krzyż jest srebrny, i składa się z czterech ramion zakończonych krzywemi liniami a formującemi kąty w klęsłe, łączące się w środku owalnćm, na którym są litery: M. 1. L. a nad górnćm skrzydłem krzyża królewska korona , opatrzoua kółkiem do przeciągania błękitnej wstęgi, na której ozdoba ta jest noszoną. •

Osoby wojskowe w stopniu oficerów ozdobione tym krzyżem powinny go nosić ze złota, lub zupełnie w tym samym kształcie jakie są srebrne. Wojskowi zaś stopni niższych, już to z lądowej już z morskiej służby, albo ze straży narodowej, obdarzeni krzyżem Maryi Izabelli Ludwiki, za wysłużeniem stopnia oficerskiego, srebrną jego ozdobę zmieniają na zupełnie taką samą złotą, niepotrzebując na to żadnego postanowienia królewskiego, gdyż dostatecznćm jest w takim razie pozwolenie rzeczywistego szefa.

Order Zbawiciela w Qrecyî.

Ustanowił go panujący Otton I, dnia 1 Czerwca (20 Maja) 1833 roku, a to na pamiątkę szczęśliwego wyzwolenia się Grecyi za Boskićm pośrednictwem Zbawiciela. Order ten dzieli się na pięć к lass, a mianowicie: na wielkie krzyże, wielkich komandorów, komandorów oraz kawalerów krzyża złotego i kawalerów krzyża srebrnego. Liczba kawalerów krzyżów wielkich jest dwunastu, wielko-komandorskich dwudziestu, komandorskich trzydziestu, co zaś do kawalerów , tych liczba nieograniczona. Wyłączają się z pod tego prawa książęta domu królewskiego, oraz cudzoziemcy, którym Król Grecki udziela ozdoby tego orderu, którego Wielkim Mistrzem jest panujący, sam tylko posiadający prawo rozdawania tej ozdoby wszystkim klassom.

Orderem jest krzyż o ośmiu-promieniach biało-emaliowanych, a nad nim królewska korona. W środku zaś krzyża który jest otoczony gałązkami dębowemi i laurowemi, znajduje się krzyż Grecki z herbami Króla i Z napisem: HAEZTA 20Г KEIF, KTPTE AEAOSA2TAI EN 12XVI-. oznaczającym ; „Panie ! prawica Twoja mocą się wsławiła.“ Z drugiej zaś strony popiersie założyciela z napisem: oOJlN ВА21ЛЕТ2; Tl 12 EAAAA02, co znaczy: „Otton Król Grecyi.

na

Kawalerowie wielkiego krzyża, noszą tę ozdobę zawieszoną nasze, rokićj jedwabnej wstędze morowej jasno-niebieskiego koloru, mającej każdym brzegu biały rąbek, a wr kształcie szarfy przez lewe ramie przepasującćj piersi, na których prawej stronie jest gwiazda z srebrnemi promieniami a nâ tle jej srebrzystem, znajduje się krzyż biały. Wielcy komandorowie noszą ten order na wstędze obwijająeej szyję i spływającej na piersi wraz z gwiazdą mającą średnicy 7 centymetrów¹. Ozdoba zaś komandorów,-również noszoną jest na szyi lecz bez gwiazdy, co zaś do kawalerów krzyża złotego i srebrnego, ci go używają w' dziurce od guzika.

Order Domu Książęcego Ernestynowsfeîe-go w Saksonii.

Ozdoba ta ustanowioną została dnia 25 Grudnia 1833 roku przez książąt Ernesta, Fryderyka i Bernarda-Erich Freund, panujących w pro-wincyach, należących do ligi dc Gotha z linii Ernestynówskiéj domu Saksońskiego, a to jako wznowienie starego orderu Niemieckiej Poczciwości z godłem : Fideliter et Comtanter, który był ustanowiony roku 1690 przez jednego z ich przodków Fryderyka pierwszego syna Ernest;» pobożnego. Ozdoba ta przeznacza się jako nagroda za usługi i wierność okazaną księciu i dzieli się na cztery klassy, a mianowicie: na wielkie krzyże, krzyże komandorskie klassy pierwszej, takież klassy drugiej, jl krzyże kawalerskie. Nadto do [tego orderu należą jeszcze znaki honorowe , jakiemi są : krzyż zasługi i medal zasługi.

Wszyscy książęta tego domu, są członkami tego orderu, jednakże nie pierwej zostają kawalerami wielkiego krzyża aż po skończeniu lat ośmnastu. Ozdoba ta posiada dziewięć wielkich krzyżów, dwanaście komandorskich pierwszej klassy, ośmnaście klassy drugiej, i trzydzieści sześć kawalerskich, a każdy z panujących trzech książąt, to jest Saxö-Koburg-Gotha, Saxo-Meiningen i Saxcn-Altemburg, posiada trzecią część tej liczby, do której nie należą ozdoby udzielane cudzożiemcom. -

Orderem jest krzyż ośmio-kątny, biało-emaliowany ze złoterrii brzegami, mający ośm złotych kulek na końcaah ramion, pomiędzy któremi ?ą umieszczone lwy złote. W środku zaś krzyża, na złotej tarczy, znajduje się portret księcia Ernesta pobożnego, otoczony biało-emaliowanym obwodem na którym jest złoty, napis : Fideliter et Constanter. Rzeczony tu obwód, otacza wieniec dębowy przeplatany złotą wstęgą.

Na odwrotnej zaś stronie, znajdują się herby domu Saskiego, to jest wieniec rueianny, otoczony błękitno-emaliowanym kołem, na którćm złotemi literami wyrażony .jest dzień ustanowienia ozdoby 25 Grudnia 1S33 roku. Eoło to również otacza wieniec dębowy przeplatany złotą wstęgą. Nad górnćm zaś ramieniem tego krzyża wznosi się złota korona, a na powierzchni samego ramienia, jest umieszczona złota cyfra tego księztwa, które udzieliło order. W ozdobach dawanych cudzoziem-rom, nie ma dębowego wieńca. W przeznaczanych zaś wojskowym za ; waleczność, w miejsce dębowego jest umieszczony wieniec laurowy, a ‘zamiast złotej wstążki, miecze na krzyż położone.

Wielki krzyż nosi się na morowej wstędze* różowego koloru z zie-lonemi obwódkami, na jedną dłoń szerokiej, z prawego ramienia przepasującej piersi, wraz na lewej stronie tychże z gwiazdą ośmio kątną , której promienie naprzemian są złote i srebrne. W środku tej gwiazdy znajduje się tarcza orderu z wieńcem ruty, otoczona błękitnćm kołem, na którym jest powyższy napis złotemi literami: Fidelii er et Constanter, a wszystko razem okręcone dębowym wieńcem przeplatanym złotemi wstęgami. Komandorowie klassy pierwszej, noszą tę sarnę ozdobę na piersiach bez gwiazdy. Komandorowie zaś klassy drugie, bez krzyża na piersiach; co zaś do kawalerów, ci noszą ten order w' dziurce od guzika.

Po nastąpionej śmierci którego kolwiek członka tej ozdoby; order odsyła się do właściwego ministerstwa które zawiadamia o tym wypadku kanclerza.

Order 8. Jerzego i Zasługi Wojskowej w Iiucce.

Ozdoba ta ustanowioną została dnia 1 Czerwca 1833 roku, przez Infanta Hiszpańskiego Don Karola Ludwika de Burbon, księcia Luki. Ostateczne statuta noszące datę 7 Maja 1841 r. opiewają: że godność głównego szefa i założyciela tego orderu, spoczywa w ręku panującego księcia, i że oprócz nazwy założyciela; jest dziedziczną dla jego spadkobierców i następców. Ozdoba ta przeznacza się w nagrodę wojskowym którzy odznaczyli się walecznością, niepospoiitemi zasługami, jak niemniej wiernością i przywiązaniem do osoby panującego księcia.

Mianowanie kawalerów tego orderu, wyłącznie zależy od woli i postanowienia panującego księcia i dla tego surowo są zakazane prośby o udzielanie ozdób orderu S. Jerzego; a ktokolwiek to prawo przekroczy zostaje uznanym za niegodnego do otrzymania go kiedykolwiek.— Kancellarya tego orderu posiada sama tylko prawo przedstawiania księciu kandydatów, którzy stali się tego godnymi, lub mających już order.

a zasługujących na przyjęcie do wyższej jego klassy. Oficerowie zagraniczni posiadający zasługi u dworu księcia panującego, mogą również na przedstawienie kancellaryi, otrzymać różne klassy tego wojskowego orderu.

Ozdoba orderu S. Jerzego dzieli się na trzy klassy. Order przedstawia krzyż o czterech promieniach, mający w środku z jednej strony flgurę S. Jerzego na koniu, zabijającego smoka, z drugiej zaś litery C. L. czyli cyfrę panującego księcia. W koło zaś na zielono emaliowanym obwodzie z jednej strony napis: Al merit o militare; co znaczy: za wojskowe zasługi; z drugiej rok ustanowienia 1S33.

Kawalerowie klassy pierwszej noszą ten order złoty emaliowany; klassy drugiej srebrny podobnież emaliowany, a klassy trzeciej, srebrny bez emalii. Ozdoba klassy pierwszej spoczywa na wstędze z brzegów różowej a w środku białej, z kokardą na lewej stronie piersi. Kawalerowie zaś klassy drugiej i trzeciej noszą krzyż zawieszony na podobnej-że wstędze lecz bez kokardy. Najwyższy zwierzchnik, jako znak odróżniający go od innych kawalerów, ma gwiazdę z medalem złotym, który przedstawia na tle biało ćmaliowanem S. Jerzego ze złota wyrobionego. Medalion otacza koło zielono emaliowane, z napisem jak wyżej: Al merito militare, a nieco niżej rok ustanowienia 1833. Kanclerz i sekretarz generalny noszą podobnąż gwiazdę, lecz mniejszą.

Archiwista i kapelan noszą krzyż srebrny bez emalji, również mający w środku wyobrażenie S. Jerzego. Najwyższy naczelnik oprócz gwiazdy nosi i ozdoby klassy pierwszej. Kanclerz zaś i generalny sekretarz, oprócz opisanej gwiazdy będącej oznaką ich posad, noszą ozdoby orderu téj klassy do której należą. Podobnież orderu tego używają i inni urzędnicy kancellaryi wraz z srebrnym krzyżem na sukni po lewej stronie piersi. W niektórych wypadkach, jeżeli jest wola panującego, ozdoby tego orderu pierwszej i drugiej klassy mogą być upiększone brylantami , lub przywiązana do nich pensya dożywotnia wypłacająca się ze skarbu książęcego.

l)o otrzymania téj ozdoby mają prawo : Dyrektor generalny siły zbrojnej, czyli Minister Wojny, jeżeli w ciągu lat trzech, odznaczy się w obowiązkach swego urzędu, nadto, oficerowie wyższych stopni, którzy odznaczyli się pożytecznemi usługami lub posiadają dowody odwagi

.0r>

•r

i męztwa, i nakoniec oficerowie wszelkich stopni, którzy mając' czynności niezależne, położyli szczególne zasługi, dla osoby panującego księcia.

Ozdobę orderu klassy drugiej mogą otrzymywać oficerowie wszyst. kich stopni, którzy wyżej rzeczonym sposobem odznaczyli się. Ordery zaś klassy trzeciej są przeznaczone nie tylko za powyższe wojskowe cnoty dla oficerów ale nadto dla podoficerów i żołnierzy. Nikt nie może otrzymać ozdoby klassy pierwszej bez poprzedniego posiadania dwóch klass niższych. Pozbawić tytułu i ozdób tego orderu, którego z członków go posiadających, może tylko sąd regularny , a to za zgodą i potwierdzeniem Najwyższego naczelnika i kancellaryi orderowej.

Praw o obow iązuje każdego kawalera, dawania tow arzyszom broni przykładu, niezłomnej wierności dla księcia, oraz okazywania męztwa, odwagi i wszystkich cnot wojskowych, mogących mieć wpływT na sławę armii. Oprócz tego orderu, panujący książę Luki, ustanowił jeszcze dnia 1 Czerwca 1833 roku szczególną ozdobę dla oficerów swego wojska, mających trzydzieści lat wojskowej służby i to nieskazitelnej. Ozdoba ta nazywająca się : Medaglia di anzianita, jest złotym krzyżem o czterech promieniach w środku którego z jednej strony znajduje się cyfra C. L. a nad nią'książęca korona, z drugiej zaś liczba rzymska XXX Order ten nosi się na wstędze złożonej z sześciu pasków na przemian niebieskich i żółtych. Tab. XCIV. fig. 1, przedstawia kawalera orderu S. Jerzego.

Order Henryka Lwa w Brunswlcku.

Henryk Lwem przezwany, chciał ustanowić order, celem oddania hołdu pamięci swoich przodków , lecz gdy mü przeszkadzały polityczne okoliczności, wnuk więc jego książę Wilhelm, doprowadził myśl swego dziada do skutku ustanawiając dnia 25 Kwietnia 1834 roku, order pod nazwą, orderu Henryka'Lwa, podzielonego na cztery klassy a mianowicie: na wielkie krzyże, krzyże komandorskie klassy pierwszej, takież klassy drugiej i krzyże kawalerskie. Panujący książę jest Wielkim Mistrzem orderu a każdy poddany księztwa Brunświckiego-, może posiadać ten order, jeżeli zasłużył, lecz nikt nie jest podniesionym do wyższej jego klassy, jeżeli nie bidzie poprzednio posiadał stopni niészych.

ii

ti

i, 'g h >1-4, V

là

даЧН

• •• ЛЬ,»

kJI

V.'àtXS

п

3NI

Ж:

-МЛ

т*,

•Æ

йлм«.¹

' .•■ *Fi$£

ma ошгаш ii

wiaastre Pcrpieiliiem.

ЩЁЁШ0ЩЁ

ТаЬ= ХИТ,

шт

b!:U*

:j

P-,

ifel.

ШШ (ШШШБВЖО

i usługi woyskcrwśj tIuccs .

(,

>

5ч

O

i- '

1

\ V

A

9

i

*

l

Order przedstawia krzyż emaliowany niebieski z kulkami na ośmiu końcach ramion. Zwierzchu zdobią ten order, godła i kaska wojsk Brunświckich; rzeczona tu kaska, znajduje się na zewnętrzuem skrzydle krzyża, zaś słup ukoronowany, koń w pędzie i pióra pawie na pobocznych, a ogon tegoż ptaka z gwiazdą na wierzchniem skrzydle, nad którem umieszczony jest lew, pomiędzy dwiema gałązkami lauru, a nad tem wszyst-kiem książęca korona. Złote zaś cyfry panującego, ‘ uwieńczone koronami znajdują się w przecięciach ramion krzyża. Na stronie zaś odwrotnej, w polu różowem godło orderu wypisane: Immota fides czyli niezachwiana wierność, na złotym zaś otaczającym to godło obwodzie wyrażony jest rok ustanowienia orderu 1734 Jęcz liczbami rzymskiemu MHCCXXXJV.

Kawalerowie Wielkiego krzyża, noszą ten order na szerokiej wstążce ciemno-różowćj, z żółtemi po obu stronach brzegami, przepasującej piersi; komandorowie na wstędze takiejże na krzyż złożonej, a kawale-lerowie w dziurce od guzika. Oprócz tego kawalerowie klassy pierwszej mają na piersiach z lewej strony gwiazdę z promieniami srebrnemi, w środku której jest krzyż orderowy, błękitno-lazurowo emaliowany. Komandorowie klassy pierwszej, mają również krzyż srebrny o ośmiu bokach, z godłem orderu, umieszczonem w środku na różowem polu. Krzyż zasługi należy również do orderu Henryka Lwa.

Order AlDrecMa niedźwiedzia połączonego Domu Msiąźąt AnSmlt-Dessau, Anlialt-Bernjbourg i Anlialt-Moetlien.

Mający się tu opisać order, ustanowiony został 18 Listopada 3836 • roku przez Henryka-Leopolda-Fryderyka i Alexandra Karola, panujących książąt Anhalt, celem zastąpienia starożytnego orderu, ustanowionego przez księcia Zygmunta I. około roku 1382 a który oddawna już wygasł.

37

Ozdoba ta jest nagrodą wierności, talentów i zasług, poddanych księztwu Anhalt, jak niemniej dowodem i oznaką szacunku, dla ludzi, którzy odznaczają się cnotami i zasługą. Nazwany jest orderem Albrechta Tom III,

Niedźwiedzia, na cześć margrabiego Alberta Niedźwiedzia, jednego z przodków książąt tego domu.

Order ten dzieli się na trzy klassy a mianowicie, na Wielkie krzyże, na krzyże komandorskie i kawalerskie, oprócz jakowych, są jeszcze dwa medale zasługi, jeden srebrny, a drugi złoty.

Orderem dla kawalerów pierwszej klassy jest Niedźwiedź złoty, ze starożytnemi herbami rodu Bohrynger a oprócz tego korona i łańcuch. Niedźwiedź ten wdziera się na mur położony z lewej strony, a szczególnie na blanki muru i drzwi. Otoczony jest owalną linijką, na której znajduje się napis: Fürchte Gott wid befolge sejne Befehle, co znaczy: Bój się Boga i pełnij jego przykazania. Pod obrączką jest tarcza księz-twa Anhalt a na odwrotnej stronie napis: Albert fours. Reg. 1123 Bis. 1170. Pod obwódką zaś znajdują się herby Askanii. Wstęga orderu jest morową zielonej barwy, z dwiema szerokiemi prążkami, różowo-pąsowemi. Oprócz tego nosi się jeszcze gwiazda srebrna o ośmiu promieniach, a w jej środku znajduje się niedźwiedź czarny, z koroną i złotym łańcuchem, wdzierający się na mur ząbkowaty czerw ony z bramą złotą. Godło tego orderu: Fürchte Gott und befolge seine befehle, wypisane jest srebrnemi literami na tle zielonem.

Komandorowie posiadają takąż samą ozdobę, tylko nieco mniejszą a wstęga tegoż koloru jest węższa. Ozdobieni tym orderem kawalerowie czyli członkowie klassy trzeciej, noszą go w dziurce od guzika. Co zaś do medalów za zasługę, tych kształt i objętość podobna jest do or. dem, jak również i wstążka, na której noszą się w dziurce od guzika na lewej stronie piersi.

Starszy połączonych książęcych domówr Anhalt, jest wielkim Mistrzem tego orderu, i rozdaje tę ozdobę w swoje'm imieniu, po pierwotnej z panującymi książętami naradzie pod względem jego udzielenia. Jednakże w piśmie nadającem tę ozdobę, o jednym z dw óch książąt, którego poddanemu udziela się, i który na to się zgadza robi się wzmianka. Książe który proponuje udzielenie tej ozdoby, lub prosi o jej nadanie komu, sam udziela jego znaki z patentem przez wielkiego Mistrza poświadczonym. Archiwum orderu znajduje się przy głównem archiwum książęcem, a pracujący w' niem urzędnicy, są oficerami к anderst w a orderowego, składającego się z kanclerza i jego adjunkta.

Order Ludwika Cywilnej zasługi w Lucce.

Ozdoba ta ustanowioną została przez infanta księcia Karola Ludwika na mocy jego dekretu z dnia 22 Grudnia 1836 r. Dzieli się na trzy klassy: kawalerowie klassy pierwszej mają krzyż złoty z białą emalią na wstążce błękitnej z dwiema żółtemi obwódkami. Krzyż kawalerów klassy drugiej, jest srebrny z takąż emalią i na takiejże wstędze. Kawalerowie klassy trzeciej, noszą krzyż podobny pierwszym tylko że bez emalii.

Order przedstawia krzyż o czterech promieniach, z tyluż liści wzdłuż położonych uformowany, dla pierwszych dwóch klass z emalią, dla trzeciej zaś w środku z jednej strony portretu S. Ludwika króla, uzbrojonego i w złotym kirysie, z drugiej zaś z tarczą błękitną na której są trzy złote lilie. Ozdoba ta noszoną jest na lewej stronie piersi. Kawaler i sekretarz jako oznakę swych urzędów mają krzyż oddzielnego kształtu noszony na wstędze błękitnej.

Order zasługi Piotra-Fryderyfca-Ludwlka w Oldenburgu.

Ozdoba ta ustanowioną jest dnia 27 Listopada 1S38 roku, przez księcia Pawła - Fryderyka - Augusta Wielkiego księcia Oidenburgskiego w nagrodę zasług wojskowych i cywilnych, « nadto dla uczonych, urzę>-dników, i w ogóle wszystkich, którzy wyświadczyli usługi krajowi; Orderowa władza składa się z kapituły i członków honorowych. Sam zaś order podzielonym jest na cztery klassy, to jest: na Wielkie krzyże, krzyże Wielkie komandorskie, komandorskie i krzyże małe. Do kapituły jedynie tylko, należeć mogą poddani Oldenburgscy. Członkowie zaś kapituły klass niższych mogą być jednocześnie członkami honorowemi kkiss wyższych.

Ozdobą tego orderu klassy pierwszej, jest gwiazda z lewej strony umieszczona, i krzyż zawieszony na szerokiej morowej wstędze ciemno

błękitnego koloru, z wązkiemi rożowemi brzegami, jakowa przepasuje piersi przez prawe ramie. Wielcy komandorowie noszą gwiazdę na prawej stronie piersi i krzyż na wstędze węższej. Komandorowie zaś krzyż bez gwiazdy. Kawalerowie małego krzyża mają tę ozdobę w dziurce od guzika. Wojskowi, którzy otrzymają tę ozdobę na wojnie, noszą ją na kokardzie z właściwej wstążki związanej. A członkowie kapituły mają jeszcze szczególną ozdobę różną w stosunku stopnia, a tą jest: krzyż takiego kształtu, jak ozdoba małego krzyża, w środku zaś medal orderu który się nosi na lewej stronie piersi.

Order Filipa Wspaniałego w WielKiem Msięztwic Ifeskiem.

Ustanow iony jest dnia 1 Maja 1840 roku, przez Ludwika If, panującego w ielkiego księcia, na cześć znakomitego jego przodka Henryka Filipa Wspaniałego.

Ozdoba ta dzieli się na cztery klassy, - to jest na Wielkie krzyże, na krz\że komandorskie pierwszej klassy, na komandorskie klassy drugiej i kawalerskie. Ozdoba składa się z krzyża o ośmiu promieniach, biało emaliowanego ze złotą obwódką. W środku jest owalna tarcza lazurowa, a na niej wizerunek Filipa Wspaniałego, otoczony symboliczną dewizą: Si Deus nobiscurn ąuis contra nos, co oznacza: Kto prze* ciw nam, gdy Bóg z nami'?' lakowa wypisaną jest złożem i literami, na białem tle emaliowaniem. Z drugiej zaś strony, również na tle lazurowym, znajduje się lew z koroną Wielkiego księztwa Heskiego, wspięty na łapach, trzymający szpadę końcem w powietrze zwróconą, z napisem do koła: Ludqvicm II. Magnus Dux Haessiae instituit.

Członkowie klassy pierwszej, noszą ten order na wstędze różowej z niebieskiemi brzegami, oprócz tego mają na piersiach z prawej strony gwiazdę srebrną, a w jej środku na okrągłej tarczy, wyobrażenie Filipa Wspaniałego, otoczone do koła godłem orderu. Ciż sami członkowie, którzy są zarazem i kawalerami Wielkiego krzyża orderu Ludwika, noszą tę ozdobę na wstążce węższej na szyi bez gwiazdy, lecz w czasie uroczystości, przybierają wielką wstęgę i gwiazdę, nad którą jest umie-

szczona druga gwiazda orderu Ludwika. Komandorowie noszą tak iż krz\ż tylko mniejszy i na wstędze o połowę węższej i to na szyi. Komandorowie zaś klassy pierwszej, mają oprócz tego na lewej stronie piersi, krzyż srebrny haftowany kształtu i rozmiaru Wielkiego krzyża jego środku znajduje się wyobrażenie Landgrafa Filipa Wspaniałego* lecz bez orderowego godła. Kawalerowie nakoniec noszą tę ozdobę w dziurce od guzika.

sam

herbami a mianowicie.

Wolno jest członkom tego orderu łączyć jego ozdoby z własnemi Kawalerowie klassy pierwszej, mogą umieszczać pod swemi herbami gw iazdę orderu, otoczoną wstęgą, w ten sposób, aby krzyż był w tćm miejscu, gdzie się łączą końce wstęgi.

Komandorowie mają prawo zdobić swój herb wstęgą, na której jest zawieszony krzyż orderu. Oprócz tego komandorowie klassy pierwszej, mogą jeszcze pod herbową tarczą, umieszczać krzyż taki, jaki noszą na piersiach. Kawalerowie zaś kładą krzyż orderu umieszczony na fontaziku, pod tarczą herbową. Mianowanie kawalerów zależy od woli panującego, ubieganie się zaś o tę ozdobę jest wzbronionem. Po przejściu do klassy wyższej, lub ubyciu którego z kawalerów, ozdoba zwraca się kanclerzowi orderu.

Order iislęztw Moficnt^olern-IIccliingeit i Ifolienlzolern^gmarfngcn.

Książęcy dom Ilohentzolern ustanowił w grudniu 1841 roku, krzyż honorowy na dwie klassy podzielony, to jest na krzyż honorowy klassy pierwszej z koroną i na krzyż honorowy klassy drugiej bez korony. Do tego należą jeszcze: medal honorowy, złoty i takiż srebrny; Ozdoba klassy pierwszej składa się z krzyża złotego o ośmiu promieniach biało-emaliowanego z czarnemi brzegami.

W środku krzyża jest okrągła biało-emaliowana tarcza na której znajdują się litery: F. C. oznaczające cyfrę założyciela. Tarczę otacza riiebiesko-emaliowane koło że złotym napisem : Für Treue und Verdienst, co znaczy: „Za Wierność i Zasługę“ z wieńcem laurowym. Podobna tarcza na stronie odwrotnej umieszczona, przedstawia herb Hohen-zolem. Nad krzyżem jest złota korona. Krzyż honorowy klassy drugiej podobny jest do poprzedzającego, tylko że bez złotej korony. Znak honorowy nosi się na piersiach w dziurce od guzika na morowej wstążce z trzema czarnemu prążkami. Krzyż honorowy klassy pierwszej udziela się urzędnikom stanu i dworu, najwyższych godności i najznakomitszych zasług, klassy zaś drugiej przeznacza się urzędnikom niższym stanu i dworu, mającym stopień członków kolegialnych.

Rzeczone powyżej medale mają ten sam kształt i też same ozdoby jakie z obu stron znajdują się na tarczy krzyża honorowego, z tą tylko różnicą: że medal honorowy złoty ma na wierzchu złotą koronę. Posiadającym srebrny medal zasługi, nie wolno jest nosić samej wstążki.

Oprócz powyższych znaków honorowych, panujący książęta Hohent-zolern, za wspólną zgodą ustanowili ozdobę, pod nazwą „Godła Zasługi“ dla oficerów dwóch ksręztw', którzy wiernie i mężnie służyli Oj czyźnie podczas 25-letnićj wojny. Ozdobą jest krzyż złoty w środku którego tarcza, a na niej z jednej strony liczba XXV, Rzymskiemi cyframi w yobrażona ; z drugiej zaś herb liohentzolern. Krzyż ten noszą na czarnej morowej wstędze z białym brzegiem.

Order Wieńca Dębowego w Niderlandach,

Ustanowiony jest w Grudniu 1S41 r. w nagrodę zasług cywilnych i wojskowych, szczególniej poddanych Luxemburgskich jak niemniej odznaczających się talentam artystów. W szczególnych zaś w y padkach udziela się cudzoziemcom. Godność wielkiego Mistrzowstwa przywiązaną jest do korony Niderlandzkiej. Order ten dzieli się na cztery klassy to jest : na kawalerów klassy pierwszej czyli na kawalerów wielkiego krzyża, na kawalerów gwiazdy orderowej, na komandorów i kawalerów.

Ozdobą jest : gwiazda, z czterech skrzydeł srebrny ch składająca się w środku mająca na zielonej emalii W. złote, a nad nićm królewska korona z napisem do koła: Le main stein (Irai, również złotem na różowej emalii wyrobionym. Napis otacza wieniec dębowy, od którego pochodzi nazwa orderu. Oprócz tego kawalerowie noszą krzyż o czterech ramionach, biało-emaliowanych z ozdobami złotemi i w środku z literą W. ńa tle zielono-emaliowanćin i ozdobionem złotą królewską koroną. Wstęga jest morowa barwy pomarańczowej z trzema paskami ciemno-zielonemi. Ośm członków wielkiego krzyża nosi gwiazdę z lewej strony, a krzyż zawieszony na wstędze szerokiej , z prawego ramienia przepasującej piersi. Komandorowie noszą podobnież krzyż bez gwiazdy. Kawalerowie zaś w dziurce od guzika.

Order Zasługi Cywilnej w Prusach.

Panujący Król Fryderyk Wilchelm IY uważywszy że order zasługi ustanowiony przez Fryderyka Wielkiego, przeznaczony był od początku swego istnienia tylko w nagrodę świetnych czynów, podczas wojny okazanych, ustanowił więc duia 31 Maja 1842 roku inny order tak zwany: Friedens /fiasse, mający się udzielać w nagrodę zasług położonych w postępach nauk i sztuk pięknych.

Liczba kawalerów tego orderu, niezmiennie ustanowiona jest 30 samych pruskich poddanych; jakowa powinna być zawsze kompletną. Król sam rozporządza nominacyami, które byleby nie przewyższały oznaczonej liczby, mogą mieć miejsce między uczonymi i artystami. Ponieważ zaś krzyż niebieski orderu zasługi od stu lat prawie a później z mocy rozkazu w dniu 18 Styczuia 1810 r. był wyłączną własnością wojska, nowo przeto ustanow iony, jako nagroda za postęp w naukach i sztukach, zachowując napis, kolor i inne znaki dawnej ozdoby, ma kształt następujący: cyfra podwójna Fryderyka II, cztery razy w około powtórzona, tworzy krzyż, na którego okrągłej złotej tarczy jest orzeł Pruski, a na tle błękitnćm, łączącem cyfry i korony znajduje się napis będący godłem orderu, który się nosi na szyi, tak jak order zasługi wojskowej, a to na wstędze czarnej ze srebrną obwódką. Z pomiędzy trzydziestu kawalerów pruskich poddanych, król wybiera jednego na kawalera, którym w ostatnich czasach był Humboldt i jednego na podkaw alera. W razie ubycia którego z kawalerów, kanclerz cyrkularzem zwołuje pozostałych członków, celem uznania najgodniejszej osoby, poczćm wybrany przedstawia się królowi, który sam tylko ma praw o ten wybór zatwierdzić.

Ażeby więcej nadać wartości tćj ozdobie, postanowiono iżby oprócz trzydziestu kawalerów poddanych pruskich, udzielany był ten order uczonym i artystom cudzoziemskim którzy nabyli znakomitej sławy, a liczba tych nigdy nie może przewyższać liczby kawalerów pruskich, mających prawo głosowania. Komplet kawalerów cudzoziemskich, może być nie zupełnym. Jednakże od chwili tego postanowienia, otrzymało tę ozdobę dwudziestu pięciu obcych uczonych, a w tych liczbie ośmiu Francuzów, sześciu Włochów, czterech Anglików, i siedmiu różnych innych krajowców. Pomiędzy zaś uczonymi Francji wymieniają PP. Cha-teubriand, Arago, Gay Lussac, Letronne, Daguerre, Fontaine budowniczy, na koniec Jurges i Horacy Yernet.

Order Kiszan IftikSiar.

Ozdoba ta przedstawia pieczęć Sułtana otoczoną brylantami. Kształt jej jest różny stosownie do wielkości i piękności kamieni drogich, co zależy od łaski i względów Sułtana, dla osoby której się udziela.

Order legitymacyi Obrony Religii i Rządu w Hiszpanii.

Ustanowiony jest przez Króla Ferdynanda VIÏ, wrroku 1823, po oswobodzeniu się z przemocy konstytucyonistów. Podług Rurtza z Aue, ozdoba składa się z krzyża haftowanego złotem, w polu srebrnem, na którym to krzyżu jest krzyżyk mniejszy, czerwono-emaliowany, a oba razem ozdobione złotą koroną, otoczoną palmami, z napisem do koła, w języku Hiszpańskim: „Król wierności.”

Order Ludwika w Bawary!.

Ustanów icielem tćj ozdoby był Karol Ludwik August II, Król Bawarski , który ją postanowił dnia 25 Sierpnia 1S27 roku, w Mnichowie na pamitąkę 41 rocznicy swych urodzin a zarazem i imienin. Order ten

składa się ze złotego krzyża dla oficerów i urzędników, oraz z złotego medalu dla niższych stopni i udziela się tylko za pięćdziesięcioletnią wierną służbę.

Damski Order Teresy w Mawaryi.

Żona panującego Karola Ludwika Augusta, założyła zgromadzenie z dwunastu szlachetnych, nie zamężnych dam Baw arskich, zapewniając im roczną pensyę po złotych 300, i zdobiąc znakiem honorowym pod nazwą: „Orderu Teresy.“ Ozdobę* tę zatwierdził król w roku 1827 dnia 12 Grudnia. Królowa ustanówicielka została Wielką Mistrzynią, a w przyszłości podług przepisów tylko żony panujących mogą piastować tę godność, lub za pozwoleniem królewskićm jedna z księżniczek panującego w Bawaryi domu.

Order D si ran i w Afagi stanie.

Ozdoba ta składała się z krzyża Maltańskiego umieszczonego na dwóch krzyżujących się mieczach, w obwodzie jest upiększona perłami, między któremi znajduje się wyznanie wiary Mahometa i nazwa władzy. Order ten dzieli się na dwie klassy.

Order Legli Donorowej w Boliwii.

Ten ustanowionym został w roku 1836 przez ówczesnego Prezydenta Santa-Kruz.

Order S>. Jerzego w Hanowerze.

Składa się z jednej tylko klassy i został ustanowiony dnia 23 Kwietnia 1839 roku.

38

Tom III. .

Ordery de Christo, S. Bento de Avis i Sant Jago de Espada w Brazylii.

Istniejące w Cesarstwie Brazylijskiem ordery duchowne pod temi nazwami postanowieniem Cesarza z dnia 9 Września J 843 roku, zostały podzielone na trzy klassy z przeznaczeniem wynagradzania ich ozdobami osób cywilnych i wojskowych.

Order Papieża Piusa IX.

Ustanowicielem tej ozdoby w dniu 17 Czerwca 1847 r. jest Papież Pius IX obecnie zasiadający na stolicy Apostolskiej. Słowa bulli Jego Świątobliwości najlepiej wykazują, że celem postanowienia tego orderu, nie jest pochlebianie próżności lub w zniecanie dumy, lecz tylko wynagrodzenie cnoty i wzniosłych zasług. Ozdobę przedstawia złota gwiazda o ośmiu promieniach jasno-błękitnych mająca w środku tarczę, na której białem polu znajduje się napis złotemi literami: Pius IX. Do koła zaś na złotej obwodce, wyrażone jest godło orderu : Virtuti et Merito, i to literami koloru błękitnego, a u dołu rok ustanowienia, Anno MDCCCXLVII. Opisany tu order dzieli się na dwie klassy, to jest na ozdobę komandorską i kawalerską. Komandorowie noszą go u szyi na jedwabnej wstędze błękitnej barwy z brzegiem czerwonym. Co zaś do kaw alerów tych ozdoba nierównie mniejszego rozmiaru, od poprzedniej noszoną jest na takiejże wstędze, po lewej stronie piersi. Stosownie do woli Papieża, niektórzy kawalerowie ozdobieni tym orderem, posiadają jeszcze przywilej noszenia na piersiach ozdoby srebrnej przedstawiającej powierzchnią gw iazdy. Uroczystym strojem tego orderu a statutami przepisanym jest frak: koloru jasno niebieskiego z czerwonemu wypustkami i złotym haftem. Nadto spodnie białe z kaźmiru ze złotym galonem, jak również złote szlify z dwiema srebrnemi gwiazdami, wyobrażającemu powierzchnię krzyża. Oprócz tego, komandorowie noszą kapelusz ze złotym galonem, upiększony białem piórem, oraz szpadą ze złotą rękojeścią. Co zaś do stroju kawalerów, ten jest zupełnie podo-

•o

bnym do komandorskiego, mniej tylko bogatym. Najważniejszym przywilejem tego orderu jest szlachectwo które komandorom udziela się jako dziedziezne, kawalerom zaś tylko osobiste. Tab. XC1V fig. 2, przedstawia kawalera orderu Piusa IX.

Order S. Oława Króla Norwegii.

Norwegia oddawna połączona z Danią , a w roku 1814 wcielona do królestwa Szwedzkiego, nie posiadała właściwie narodowego orderu. Dla tego 21 Sierpnia 1847 roku, jako w dniu imienin królowej Szwedzkiej i Norwegskiéj, Józefiny, córki księcia Eugeniusza, mąż jej panujący Oskar I, ustanowił order Norwegski, pod nazwą S. Oława , niegdyś króla tego państwa, który wyzwolił Norwegię z pod obcego panowania i chrześciańską wiarę zaprowadził.

Ozdobę przedstawia złota ośmio-promienna gwiazda, uwieńczona u góry królewską koroną w której środku, jest umieszczona tarcza koloru czerwonego, podzielona na dwa pola, z których na jednćm, znajduje się herb Norwegski, to jest Lew ukoronowany trzymający w łapie topor S. Oława; na drugiem zaś krzyż z białej emalii, mający na każ-dem ramieniu pierwotne litery imienia założyciela orderu, kształtem anglo saksońskim wyobrażone. W ozdobach przeznaczonych dla wojskowych, upiększająca ten order królewska korona wspiera się na dwóch szpadach na krzyż złożonych. Wstęga używana przy tym orderze jest zwykle morowa czerwonej barwy z dwiema wypustkami, z których jedna koloru żółtego, druga zaś białego. Order dzieli się na trzy klassy, to jest na Wielkie krzyże, krzyże komandorskie i kawalerskie, z których pierwszemi, panujący Oskar I. w dniu 23 Sierpnia po ustano-iwieniu tego orderu, ozdobił osób 11, oraz mianował 22 komandorami 4S kawalerów.

KONIEC.

«

m

*

/

•:!?

'yÿ*

* ' ^

.

.*■■•

- t-

'ysS*\

!

{

V

Ç

?!

Wm

1ШП

Tomu 111.

Wstęp

Swię.o-Jański Rodyjski czyli Maltański Rycerski Zakon ........

•buoiici. i ^

Kok ustanowienia.

Tablica

lioi

I II UL

Siostry Szpitalne S. Jana z Jerozolimy albo Zakonnice Kawalerskiego Maltańskiego Zakonu ......

Zakon Kawalerów Świątyni czyli Templa-

ryuszćw.    -........

Zakon Konstanlyński, zwany Pozłacanym . Anielskim lub S Jerzego Kawalerskim Zakonem......

Rycerze czyli Kawalerowie Niemieckiego Zakonu albo inaczej Teutońskicgo.

Zakon Rycerzy S. Grobu!......

Szpitalny Rycerski Zakon S. Łazarza z Je rozoluny. .......:

1188

IV

V VL

Rycerze Zakouu S. Katarzyny, z góry Synaj ......’.....

Kawalerowie Zakonu z Montjoye z Mon—

frac- i Truxulo zwanego.....

Zakon Kawalerów S Błażeja .    .    .    ,

Zakon Kawalerów z Cypru zwany inaczej Zakonem milczenia albo Zakonem Miecz:......... .

О X *4 v-f LO CO

to to ^    ‘-O to to to

w XII wieku

VH VIII

jigo 12l4 ■

1 2ЙА

wXlf wieku

i 180 niewiadomo

iXX XI XII

X1JI

XIII XIV

XIV

XV

XV

O Zakonie Kawalerów S. Gereoua. Kawalerowie S. Salwatora w Aragouii. Kawalerowie Szpitala Aubrak albo Albrak

We Francy i.    ........

Damski Order siekiery.......

Zakon Kawalerów z A lkan lary zwany przedtem Zakonem S- Juliana z

Birnbaum.........

Zakon Kawalerów z Kalatrawa w Hiszpa

¹¹9⁷

lOOO

1 1 20

] 1 20 niewiadomo

1156

XVI

XVI

XVII

XVIII

nii

Kawalerowie Zakonu Avis.....

Zakon    Kawalerów    S    Jakóba z    Mieczem,

Order Lilii z Nawarry........

Zakon Kawalerów S. Jerzego w Bawaryi. Zakon S. Jerzego z Alfaina.....

1158

ix 6' i

XVLH XIX

XX

1170 w XU wieku 1219 10 id

w II wieku 1 20 1

XXL XXII XXil XXIII

Zakon Skrzydła S. Michała *    ,    •    .

^akniiy S. Jana i S. Tomasza. .    .

Order Niedźwiedzia w Szwajcaryi. . Zakon Kawalerów Najświętszej Maryi Pan ny od Nagrody czyli de la mere; celem wykupowania niewolników Zakon Rycerstwa Chrystusowego następnie od pokuty S. Dominika zwany . Zakon Krzyża Jezusa Chrystusa S. Dorni nika i S Piotra Męczennika .

O mniemanych Kawalerach wiary Jezusa Chrystusa i krzyza'S. Piotra Męczennika .    .    .    .    ,.....

Zakon Kawalerów Najs'wiçtszej Maryi Panny Różańcowe'] .    ....

Order Kwiatu Janowcowego .... Zakon Kawalerów Najswiçtsze'j Maryi Panny Zwycięzkiej ...    ...

Kawalersko-Krzyżacki Zakon z Czerwoną

gwiazdą.........

Kawalerowie S- Ducha de Saxia w Rzymie iS Ducha z Montpelier równie Nie bieskiemi kawalerami zwani .

Strona I

Rok ustanowienia

i i ob

niewi adoino

121 5

Т2З0

w poł. ХШ w.

niewiadomo

Tablica

XXIV

XXIV

XXV

XXVI

XXVI

00 00 oc cc oc Ол on Łn 4^- 4-

niewiadomo

niewiadomo 1 254

niewiadomo

J ISO

1 256

XXVII

XXVIIXX VIII

XXIX i XXX

Figura, i

ÎS

Kawalerowie Przenajdostojniejszèj Najswięl

széj Maryi Panny.....

Order Okrętu Rycerski Order Serafinów w Szwecyi . Kawalerski Łazienny Order w Anglii . Zakon z Montesa........

ci fi

Zakou Chrystusa w Portugalii. .    .    ,

Order Niepokalanego Poczęcia Najs'wiçtszej Maryi Panny czyli Białego Or

ła w Polsce.......

Kawalerski Order de la Banda czyli Pasa

W Hiszp.tnij .    .....

Kawalerski Order Niemieckie'j Podwiązk

w Anglii........

Order Węzła w Neapolu .    «    •    .    .

Kawalerowie Zakonu S. Birgitty w Szwe-

1261

niewiadomo J 282 i5o6 1316 2 317

XXXI

XXXI XXXII

XXXII XXXIII

i654

i552

1З1 7

1J02.

XXXIV

XXXV

XXXVI

ci

cyi

1366

XXXVI

ci

O orderze Kawalerów Zwiastowania Naj-s'więt : Maryi Panny w Sardynii.

Order Złotej Tarczy......

Kawalerski Order Ostu we Franeyi. Zakon cierpień Chrystusa albo Zakon Pas-

*У‘    .......

Zakonne Kobiety Passy!.    .....

O oid-rze Gronostaj w Brytanii .    .    .

O orderze Kawalerów S. Mikołaja alb Argonautów w Neapolu Order Kawalerów S. Antoniego w Herm galt i.........

1362

i5iy

1700

1380

niewiadomo

1З81

i582

XXXVII

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XXXIX

Strop а.

Rok ustanowienia

Tablica

Figura.

Order del Argata (Motowidła.) .    . .

O orderze Przepaski Nadziei .... Order Kawalerów Gołębia

Order Dam Szarfy.......

Order Korony .    ........

Order S. Jerzego we Francyi. .    .    :

Order Kawalerów Jeżowca. ....

Order Zielonej Tarczy ......

Order Gołębiej Rostropności ....

Order de la Kalca (Bota) w Wenecyi . Kawalerski Order S. Marka w Wenecyi Kawalerowie Złotej Sluły w Wenecyi. Order Doniczki Umiarkowania .    .    .

Order S. Jakóba du Haut Pas albo de Lucca..........

1З88

l38g

logo 1090 1 З90 1З90 1З9З 1099 i5go i4o8 niewiadomo 11 ie wiadomo i4o5

ИИ

Г Г*

ci

Order Lustra.........

Order Złotych i Srebrnych Więzów Zakon Orderu S. Huberta a Lotsryngi

i Baru .........

Kawalerski Order Smoka w Węgrzeh i Nie

inczech.........

Order Siliły w Hiszpanii.....

Order Łuski (de la Squama) według zas innych de la Escama .... Wysoki Order Kawalerów Złotego Runa

Order Gwiazdy w Sycylii.....

Order Zakonu gwiazdy czyli szlachetnego

Domu we Francyi......

Rycerski Zakon i Order S. Maurycego i Łazarza w Sabaudyi .... Kawalerski Order S. Huberta w Kufalc w królesiwie Bawarskićin .    .    .    .

Kawalerowie Złotej Ostrogi.....

Kawalerowie półalbo Przybierająoego Księżyca ...........

Order Zylnego Kłosa w Brytanii .    .    «

Kawalerowie S. Jerzego w Genui .    .    .

Order Wieży i Szpady w Portugalii O honorowych Damach S. Jerzeg

111 121

121

122

23

123

124 1 24 127

127

127

129

13o

132

133

10*

i 55

w XV wieku i4io i444

i4i6

14i 8

niewiadomo

i4.'o

i43o

io5i

135 2

i434

i444

12C6

i448

niewiadomo

niewiadomo

i45₉

XLU

XLII1

XLIH

XLIV

XLV

XLV i XLVI XL VI

XLVI I XLVI I XLVlll XLVIII

es Ci

к?

к; -

u*

opactwa N1 ville w księztwie Brabanekiem Rycerski Zakon Najświętszej Maryi Panny Z Bethlem ...

156

XII wieku

XL1X

Order Połączenia w Szwecyi.....

Order Kawalerów Mieczowych, albo Mie-

1З7

107

1З8

1З9

141

1*2 1 *2 l4z

i4*

1459

i46i

niewiadomo

XLIX

к:

i46g

¹ *79

niewiadomo

1498

i5*i

\b±i

E E t-

к? •

Strona

Hok ustano— nowieuia

Tablica

‘ŁM1|3!d \

i Zło le'j Orderowej Wslęgi

w Szweeyi........

Zakon Kewaleiów S. Jerzego z Rawenny. Uider Kawalerów z Tunis albo Burgundz-

cza

144

i^6

niewiadomo

i55-t

Lit

LU

to

kiego Krzyża........

Order Oslo albo S. Andrzeja w Szkocyi .

Papiezki (>rd»r Lilii........

Rycerski Zakon S. Szczepana i Męcznni-ka w Wielkie'in księztwie Toskań-kie'm .............

ï47

'^9

1535 i5ro i546

LIII

Kawalerowie S. Jana zLaleranu.

Order Phoenix......••    •

Order Zbawiciela w Szweeyi . Zakon 'Rusin. ........

i4g i5j l54 154

55

1554

LIII i L1V

to w

15 60

niewiadomo

i56i

i56ü

LV

LV

Order Baranka Bożego ......

Order Najświętsze'] Maryi Panny od zwy

cięztwa.........

Order S. Ducha we Francy! .... Papiezki Rycerski Zakon Najświętszej Ma

ryi Pauuy z Lorettu.....

Order Kawalerów .Chrześcijańskiej Miłość (Charité Chreilienne) we Order Gwiazdy w Sycylii •    .    •

O orderze Złotej Wstęgi O połączonym zakonie S. Łazarza i N»j świętszej Maryi Panny z góry Kar

mein ..........

Order drogiej krw'i Jezusa Chrystus wMantui.......

Francy i

Order S. Magdaleny we Francyi .    .    •

Order Jezusa i Maryi......

O orderze Palmowym czyli Towarzystw!

XV Wajmarze.......

Order Kawalerów Najświętszej Maryi Pan we Włoszech.....

ny

Damski Order Maryi Eleonory w Szwecy Damski Order Niebieskiego Łańcucha al bo Różańca ....    ...

Damski Order Trupiej Głowy Kawalerski i Daiński Order Kwiatu Arna rautowego w Szweeyi .... Order Imienia Jezus w Szweeyi .

Order Jedności albo Zgody .... Damski Order Niewolnic (.noty .    .    .

Order Wspaniałego Umysłu ....

D mski Order Krzyża Gwiaździstego . Zakon Kawalerów Niepokalanego Poczęcia Na.swięt: Maryi Panny w Niemczech i we W łoszech.....

Mys'liwski Order Złotego Jelenia .    .

- Order de la Générosité w Prusach .    .    .

155

156

i56

i58

i5()

i5(j i Go

: Go

6л

64

164

i65

65

i65

66

166

167

67

.68

168

.68

69

171

*7* ■ 7i

i564

1571

1578

i58₇

niewiadomo

ib$ś

niewiadomo

1607

1608 1614 i6t5

1617

niewiadomo

i65z

i645

i65z

1655

1656 1660 l66r

1665 1668

j6i8

1671 i6Ś5

LVI

LVI

LVII

LVII

LVIIl

LVI1I

LIX

LIX

LX

* to

es

to

to

es

Strona

Rok ustanowienia

Tablica

Order Pour-le-Merite albo Krzyża ’Wojskowej Zasługi ...    .    .    .

Wojskowy Order S. Ludwika we Francyi Order S. Michała Archanioła wBawaryi .

Order S. Andrzeja w Hossy i.....

Order Gwiazdy Najświętszej Maryi Panny.

we Francyi ,.......

Order Wirteinbergskiej Korony . Kawalerski i Damski Order Miodowej

Pszczoły we Francyi.....

Order Szlachetnej Nainie jętności albo

z Kerfurtu.........

Order Czerwonego Orła w Prusach . Kawalerski i Damski Order Miłości Bliźniego ..........

Order Konstantyna w Neapolu albo Królestwa Obojga Sycylii.....

Damski Order S. Katarzyny w Rossyi , Order Wierności albo Order: de la lidelite

w Wielkiein księztwie Badeńskiem Order Namiotu (Pawillou) we Francyi. . Order tak zwany S. Aleksandra Newskiego w Rossyi........

Order Białego Sokoła czyli czujności (de la Vigilance) w Wejmarze Older zupełnego połączenia albo Order wierności zwany id>- l’union paifaile, • czyli de la fidelilej w Danii .

Order S Anny w Bossyi .    .

Wojskowy Order S. Henryka twie Saskiem

w Króles-

Order S. Januaryusza w Neapolu .

Order Ludwiki Ulryki czyli Order Wachlarza w Szwecyi......

Order Północnej Gwiazdy w Szwecyi. (Nordstierne-Ordem) ......

Order Elżbiety Teresy czyli Wojskowej

zasługi w Austryi......

Order fi. Szczepana w Halberstadt .

Order S. Joachima w księztwie Sasko-Saalfeld.......

Koburg

Order Maryi Teressy czyli Wojennej Zasługi w Austryi.......

Order Wojskowej zasługi w Królestwie

Wirtenibergskiem......

Order Wojskowej Zasługi we Francyi .

Tom III.

41л Г: £ cg » £ Й S Й S    S SS» S-, S, 'S, 'S,

%% Si Ш I g 5 о

CC    С    О

"j er O' к;

i 7 *о

ibg3 16y5 i6g8

LX

LXI

LXl

LXII

niewiadomo 1701 1701

1 702

niewiadomo

niewiadomo

1 70 5

17«łi

1705

J708

177g

171*

1715

1717

I7-:5

1732

1732

1733

1736 1758

1744

niewiadomo

1 75o 1734

1755

17Ö7

'-J J

o- кл KO KO

LXH

LX1H

LX11I

LXIV

LXLV

VII

LXV

LXV

LXVI

LXVI

LXVI1

LXVII

LXVIII

LXVIII

LX1X

I.XIX

J.XX 1 XX. 1

39

StrOIIH.

Rok ustanowienia

Tablica

Figura. I

Królewski Order S. Stefana Króla Węgierskiego w Cesarstwie Ausliyackiem. Damski Order S. Elżbiety w Bawsryi.. Cesarsko-Królewski Order S. .Stanisława *

Order Lwa z Falcu.......

Order czterech Cesarzów , albo Stamży tne'j Szlachty w Limburg Luxemburg . Order Lwa Lunbursskiego, uazw.my Orderem 7. Holsztynu, albo Orderem

Zasługi..........

Order Pour la vertu militaire w Hessen-Kassel ..........

o ⁰

CS rs

i 764 1 766 1765

1768

CS

217

2l8

LXXL

JLXXIII

LXXil

1768

1768

niewiadomo

LXX1I

CS

Irlandzki Order S. Patrycyusza .

Order Cincinnata w Stanach Zjednoczonych Potnocne'j Ameryki . Narodowy Order we Francyi .

Damski Order Maryi Ludwiki Królowej

Hiszpańskie'] ,    ........

Damski Order S. Izabeli w Portugalii . Order Słoń a i Lwa w Persy i , wtas'ciwie

zas' w Państwie Iran......

Order Pół-Księżyca w Państwie Oltomań-

skie'10...........

Order S. Fryderyka i Zasługi w Królestwie Obojga Sycylii    .    .    .    •    •

Order Legii Honorowej w Francyi .    .    .

Order Żelaznej Korony we Wojskowy Order Maksy: Józ-fa w Bawary i Order Cywilne'j Zasługi w Królestwie Wir-tembergskićm    •    r    •    •    •

Order Ruciannej Korony w Królestwie Sa-

................

Order Ludwika albo zasługi w Wielkimi Księztwie Hesko—Darmsztadzkiem .

Włoszech .

218 '220 222 2 2 2 2 24 2 l5

226

227

“228

229

229

230

2З1

2З1

2З2

234

257

2З8

2 Ю

24 I

241

244

243

2 *8 248 u5o

niewiadomo

1770

¹77°

1771

1772

1774

j 782 178З

LXX1II

LXXllI

LXXtV

LXXIY

LXXV

LXXV

cs

1788 ¹7Ö9

1792 180 t

¹7 99

1800 1802

180 5

j8o5

1806

1807 1807

1807

1807

1807

1808

.808

niewiadomo

LXXVl LXXV l

LXXVl I

LXXVII

LXXVl If LXXVl 11

LXXIX

LXXiX

LXXX

LXXX

LXXXf

LX XXI LXXXII LXXXIl

CS

CS

._Ü

Strona

Rok lislano-Wienia

Tablica

Figura.

Order Bawarskiej Korony czyli Cywilne’

Zasługi.........

Order Trzech Złotych Nóg we Franoyi Królewski Order w Hiszpana .    .    .

Westfalski Królewski Order ....

Order Wojsko wy 8 więtego Henryka na wyspie Haiti ........

Order Karola XIII w Szwecyi.    .    .    .

Wojskowy Order 8. Ferdynanda w Hiszpanii ..........

Order Powtórnego Połączenia Order S. Jana z Jerozolimy w Prussach

1808

1809 1809 1809

18.1

1811

LXXXUI

LXXXIU LXXXl V

CS

25ч

25t¹

²Ь7

1811

1811

1812

LXXXIV

LXXXV

Order Lwa Ceringskiego w Wielkie'm Księ ztwie BadeńsJtiem .    .    .    .    .

Order Cy wilno-Wojsko wy Żelaznego Krzy

za w Prussach .......

Order Żelaznego Hełmu w Hessen-Kasse Damski Order Ludwdki w Prussach Order Wii-rnos'ci w W'aleucyi w Króle

slwie Hiszpańskim.....

Order Białego Krzyża w Toskanii . Order S. llermenegilda w Hiszpanii Krzyż Wojskowe'j zasługi w Meklembur

Szweriugu........

Hiszpańsko-Amew kański Order S. Izabeli Order Cywilnej Zasługi w Królestwie Sa

skient .    ».......

Order Wojskowej zasługi.....

Order Wojskowej Zasługi Wilhelma w Niderlandach ....

Order Gwelfów w Królestwie Hanower

skie'in...... .

Order Wojskowy w Sabaudii .... Order Lwa LNiderlandzkiego czyli Cywil nej z t 'ługi .    .    . ■ .

Loinbaidzko-Wenecki Order Zelazne'j Ko

iy wAusiryi......

Order Na|swięts/.e'j Maryi Niepokalaneg Poczęcia z Villa-Vicosa w Brazy lii Order S. Jerzego Powtórnego Połączę

nia w Neapolu.......

²5т

258

25t

26 t)

261

26

261

26.

26

26 .

260

267

268

270

271

roi

272

27З

27З

274

274

275

276

277

278

278

1812

181З

181*

l8li

i8i4

i8i4

i8i4

1814

1815

i8i5

*79²

co co

i8i5

i8i5

1818

1819

1818

1818

niewiadoma

1818

niewiadomo

1822

18.-9

LXXXV

LXXXTI LXXXV I LXXXV II

LXXXVII

LXXXV1II

Lxxxvm

LXXXIX

LX XXIX

xc

xc

XC1

X(I

XCLI

. XC1I

хеш

CS

cs

cs

CS

ci

Jj

Huk usUdd-

Wieuia

Tablica

F g ига

Order Franciszka L w Królestwie Obojga S^Cjli! ..........

Order Fryderyka w Królestwie Wirlem-.

bergskiehn ........

Order S- Grzegorza Wielkiego .    .    .    .

Order Cywilny Sabaudzki......

Order Leopolda w Belgii......

Order Izabelli 11'. w Hiszpanii .    .

Order Zbawiciela w Grecyi.....

Order Domu Książęcego Lrueslynewskie-

go w Saksonii........

Order S. Jerzego i Zasługi Wojskosvej

w Lucce ..........

Order Henryka Lwa w Brunswicku . Order Albrechta Niedźwiedzia połączonego Domu Książąt Anhalt-Dessau, Au-hatl-Bernbourg i Anhalt-Koethen . Order S. Ludwika Cv wilue'j Zasługi wLucce Order Pioira Fryderyka Ludwika w 01-deuburgii ....    .    ....

Order Filipa Wspauiałcgo w Wielkiem

Księztwie Heskiem......

Order Księztw Hohenlzoleru-Hechingen i Hohentzolern-Sigmaringen .... Order Wieńca Dębowego w Niderlandach Order Zasługi Cywilnej w Prns>ach .    .

Order Niszau Iftikhar.......

²79

•i8t)

■280

281

z8

283

284

285

286

288

289

29

29)

292

29З

294

295

i8zg

i85o

ł85.

i83

j8j2 18ЗЗ 1835

18ЗЗ

i853

i834

1836

1836

1838

i84o

1841

хеш

ХС1У

Order Legitimacy! Obrony Religii i Rzedli

w Hiszpanii........

Order Ludwika w Bawaryi •

Damski Order Teresy w Bawarvi Order Dnrani w ALgistanie    ,

Order Legii Honorowej w Boliwii .    .

Order S. Jerzeso w Hanowerze .

Ordery de Christo, S. Bento de Avis Sant Jago de F.spada w Brazylii Order Papieża Piusa IX. ,

Order S. Oława Króla Norwergii .    .

296

296

296

⁷97

297

•'97

-97

298

.•98

299

i8a

i842

niewiadomo

1823

1 827

niewiadomo

niewiadomo

18З6

18З9

niewiadomo

18 ty

XC1V

SJ

»8*7 I

•*88BS>

LISTA

PRENUMERATORÓW.

*«й88@&

Abramowicz Ignacy Jenerał Major Ober-Polic-Majster Miasta Warszawy.

KK. Augustynianie Warszawscy.

Batorski Tomasz Ks. Archi-Dyakon Kielecki.

Bącewicz Doktor Medycyny.

Berska Bronisława Jenerałowa.

Bertold Floryan, Naczelnik Poczty w Kielcach. Białoskórski Edward, Bze: Radź: Stanu Guber: Radom: Błeszy liska Prezesowa.

Bocheński Józef, Obywatel Ziemski.

Boyno Antoni, Obywatel Ziemski.

Berman Edward, Obywatel Ziemski.

Brajnich Obywatel M Warszawy.

Branicki Konstanty Hrabia. '

Bromirska Stanisława Obywatelka Ziemska.

Bentkowska Obywatelka M. Warszawy.

Brzozowska Teofila, z Orłowskich Marszałkowa.

Buli Anna, z Enochów.

Butkiewicz Bonawentura Ks. Kustosz Katedry Augustowskiej Rektor Akademii Duch. R. K. W.

, Chodkiewicz Mieczysław, Hrabia.

Chrzanowski Aleksander, Obywatel Ziemski. Christian*! Jenerałowa.

Ciecierski Józef.

Ciechomska Obywatelka Ziemska.

Cieszkowski Obywatel Ziemski.

Czacha Hrabina z Książąt Sapiehów.

Czapska Hrabina.

Czerniewicz Anna, Obywatelka M. Warszawy.

Danielska Referendarzowi.

De Tilli Jan, Obywatel Ziemski.

Deszert Stanisław, Referend: St: Człon: Umórz: dłu: Kra: DobrzeleWski Wincenty, Obywatel Ziemski.

Dłuski Kajetan, Obywatel Ziemski.

KK. Dominikanie Sandomierscy.

Dyzmanski Józef, Oby watel Ziemski i M. Warszawy.

Elsner Józef, IJrzęd: z Komin: Rzą: Przy: i Skarbu.. Enochowa, Doktorowa.

Fuchs Franciszek, Obywatel M. Warśzawy.

Gadomski, Obywatel Ziemski z Podola.

Gawroński, Obywatel Ziemski.

Gardowski Korneli Ks. Gwardyan KK. Bernard: Łęczy: Gerlach Rozalia, Obywatelka M. Warszawy.

Giersfeld Edward, Jenerał: Major Konstruktor drogi

ę

Żelaznej.

Gliszczyński Stanisław Radzca Dworu.

Gliiksberga księgarnia.

Godlewski Obywatel Ziemski.

Grelski Maciej, X. Scholast: Kat: Sandom: i Officy-ał. (rabowski Józef, Hrabia Radzca Stanu Urzędnik do Szcz:

Por: przy J. O. Księciu Namiestniku.

(rabowski Paweł, Obywatel M. Warszawy.

(rocholska Xaweryna, Hrabina z Podola.

(ubernialny Rząd Warszawski.

(umiński Feliks, Rzeczywisty Rad: Stanu Dyrek: Wydz:

Dóbr i Lasów w Kommisyi R: P: i S:

Gruszecka Cezaryna, Obywatelka Ziemska z Podola.

w War:

Crzankowski Stanisław, Rektor Szpit: Dzie: Jezus, Grądzielski Kukasz Ksiądz, W ikary Prow': KK. Paulinów.

Halpert Ludwik Obywatel Ziemski.

Hawelski Eustachi, Ks. Ex-Prow: KK. Paulinów. Hćlbich Adam, Doktór Medycyny.

Hurtich Księgarz w Kaliszu.

Jaku*jbowski Julian, Obywatel Ziemski. Jankowski Ludwik, Obywatel Ziemski. Janasch Adolf, Obywatel Ziemski.

Jarociński Obywatel Ziemski.

Jasiński Maksymilian, Urzęd: z Kom: P: i Skarbu.

JÊ

Jaswbędzki Adam, Urzęd: z Poczt: Warsz:

Jaszczułt Ignacy, Obywatel Ziemski.

Jaworski Paweł, Obyw: M: Warszawy Sędzia Pokoju. Jezierska Karolina, Hrabina.

Juszyński, Ks. Kanonik Katedralny Sandomierski Assesor Duchowny w Kom: R: S: W: i D:

Judyz, Pułków: Wojsk Rossyjskich.

Iżycki, Obywatel Ziemski.

Kaniewski Xawery, Professor Sztuk Pięknych.

Kapituła Sandomierska.

Kędrzyński Józef, Obywatel Ziemski.

Kijewski, Obywatel Ziemski i M: Warszawy. Kisielnicka, Obywatelka M: Warszawy.

Kłaczyński Kazimierz, Ks. Ex-Prow in: Zgro: KK. Pijarów'. Kehler Józef, Obywatel M: Warszawy.

Kosecki Xawery, b: Jenerał i Dyrektor: Główny Prezyd:

w Komissyi Rządowej Sprawiedliwości.

Korzybski Andrzej, Refer: Naczel: Prok: przy Rząd: Senac: Kosowski Józef, Obywatel Ziemski.

Krasiński Wincenty, Hrabia Jenerał Jazdy Senator, Gzł:

Rady Państwa.

Krasiński August, Hrabia.

Krasiński Stanisław, Hrabia.

Krasiński Zygmunt, Hrabia.

Kronenberg Leopold, Członek Ekom: w Adini: Rządowej Dochodów Skarbowych Tabacznych.

Kresimowski b: Pułkownik b: Wojsk Polskich.

Księzki, Obywatel M: Warszawy.

Kuczyński Aleksander, Obywatel Ziemski Prezes Dyrekcyi ^ Wyso: Kom: Cen:

Kurc Jan, Obywatel Ziemski.

Leduchowski Józef, Hrabia.

Leduchowski Jan, Hrabia, liinowska Karolina, Kasztelanowa.

Leonowicz Piotr, Assesor Kolegialny.

Le Brun Jadwiga Teresa, Radzczyni.

Lesznowski Antoni, Redaktor Gazety Warszawskiej. Lubarski, Ks. Prałat KK. Kanon: Later: z Kraśnika. Lubieński Antoni, Naczel: Sek: Skar: w Gub: Augus: Lubowidzka z Koseckich Cecylia.

Łabęcki Korab, Obywatel Ziemski.

Łęski Adam, Szambelan Rzeczywisty Radź: Stanu Prez:

Dyrektor Główny Towarzystwa Kred: Ziemskiego. Łępicki Ignacy, Obywatel Ziemski.

«Lubieńska Konstancya, z Łąckich Senatorowi. Łuszczewska Nina, z Żółtowskich.

Majerczak Maciej, Ks. Offiycyał Kielecki.

\    o

Małachowski Władysław, Hrabia.

Małachowska Marya Hrabina, z Hrabiów Tarnowskich.

Małachowscy, Hrabiowie z Nowego Miasta.

J ' l *    • ■

ijewska Teodora, Obywatelka M. Warszawy.

Małowiejski Konstanty, Obywatel Ziemski.

Mało wiejski Michał, Obywatel Ziemski.

Mieewicz, Obywatel Ziemski*.

Miernikiewicz, Ks. Prowincyał KK. Paulinów. Mikorski Jan, Hrabia.

Mikułowska Eleonora, Obywatelka Ziemska z Podola. Mleczko Aleksandra, Obywatelka Ziemska.

Mnieski Feliks, Obywatel Ziemski.

Młodzianowski Roman, b: Pułkownik b: Kom: Wojny Referendarz Stanu.

Mojcho Karol, Referent kier: Kan: w Kom: R: S: Morawski Józef, Tajny Radź: Senator Członek R: Admi:

Król: Głów: Prezyd: w Kom: R: P: i S:

Morawski Henryk, Obywatel Ziemski.

Morytz Wincenty, Obywatel M: Warszawy.

Muchanów Paweł, Rzec: Radzca: Stanu Yice-Prezes Rady Wychowania Publicznego.

Nakwaska Anna, b: Kasztelanowa.

Neiibaur Stefan, Obywatel M: Warszawy.

INiepokojczycki Benedykt, Rad: Sta: Wice-Prez: Ran: Pol: Niezabitowski Alojzy, Ks. Dominikan.

Omiecinski Jakób, Gub: Marszałek Woł:

Ordęga Julja z Górskich, Obywatelka Ziemska. Orsetti Józef, Obywatel Ziemski.

Orsetti Justyna, z Wodzińskich Obywatelka Zie nska.

Orselti Karolina, z Kiiiowskich Obywatelka Ziemska. Ostrowski Atanazy, Hrabia.

Ostrowski Hilary Rze: Radź: Stanu Dyrek: Wyd; Kont:

i Pod: w Kom: Rząd: Przy: i Skarbu.

Ożarowski Adam, Hrabia Jenerał jazdy Senator Członek Rady Adtn: Królestwa Polkiego.

Ożarowski Stanisław, Hrabia.

Paszkiewicz Teodor, Kiąże Fligiel-Adjutant Jego Ces: Król:

Alos'ci Kapitan Gwardyi Wojsk Ces: Ros:

Popławski Jan, Sędzia Appellacyjny.

Pniewski Jan, Ks. Kan: Kap: Płoc: Dziek: Koli: Pułtus: Podowska, Hrabina.

Podowski Ignacy, Obywatel Ziemski.

Poklękowski Eugeniusz, Rrze: Radź: Stanu Człon: Senatu Prezes Sądu Appellacyjuego.

Poiilyłło Alojzy, Hrabia.

Polejowski Andrzej, Ks. Scholastyk Kielecki.

Poniatowska Dyonizya, Obyw: Ziem: z Podola.

I Popławski, Obywatel Ziemski.

PotocbA Adam, Hrabia.

Potocbi Stanisław Hrabia.

Potoc a Marya z Górskich, Hrabina Jener: Wojew: Potocka Karolina, Hrabina Senatorowi.

Potocka Hrabina zJulskich, Senatorowa.

‘otocka Wehsandra Hrabina, z Hrabiów Potockich, otocka H.abina, z Książąt Sapiehów.

Potocka Hrabina, z MłokosieWiczów.

Polulicki, Hrabia.

PrażmoWski, Obywatel M. Warszawy.

Prędowski, b: Pułkowr b: W ojsk Polskich.

Pruszak Marya z Skarżyńskich b.' Prezesowa. Pruszak Amalia, z Chrystyanich Obywr: Ziemska. Pruszak Seweryna z ZucheW skich, ObyWï Ziemska. PusłaWski Ksawery, Obywatel Ziemski.

Pusławski W andolin, Obywatel Ziemski.

Radolińsb Kngerifa, Obywatelka Ziemska. Radoszewska Gabryela, Radzczyni.

Radziwiłł Konstanty« Książe.

Radziwiłłowa Marta, Księżna.

Radziwiłłowa Księżna, z Hrabiów Sterkieh. Rakowski Ludwik, Obywatel Ziemski.

Rakowska Ahtonilla, Obywî Ziem: z Podola. Rakowiecki Józef, Obywatel Ziemski.

Rapacki Wincenty, Obywafel Ziemski.

Rosławiecki Baron, Obywatel Ziemski.

Rawicz Marya, Bankierów a.

Rembielińska z Hrabiów Leducbowskich b: Kasztel Roztworowska, Senatorowa.

Rosen z Epstejnów, Bankierów a.

Rozwadowski Jan, Radzca Gubernii Warszawski j. Kulikowski Władysław« Obywatel Ziemski.

Rutkowski Franciszek, Radzca Prokur: Królewski. Rydel Antoni, Obywatel M: Warszaw'y.

Sapieha Paweł. Książe.

Sapieha Ksawery, Książe.

Sapieha Leon, Książe.

Siennicki Wojciech, Ks. Proboszcz w Strzegocinie. Sierakowski, Hrabia.

Skarbek Fryderyk, Hrabia Szamb: Kadzca Stanu Prezes . Dyrekcyi Ubezpieczeń.

Skaliśzewski Jan, lludzca Dworu.

Skarżyński Edmund, Obywatel Ziemski.

Skażyńska Benigna, Obywatelka Ziemska.

Skibicki Franciszek, Szambelan Refer: Stanu.

Skrzyński Eustachi, Obywatel Ziemski.

Slubowski Stanisław, Obywatel Ziemski.

Siubicka b: Jenerałowa.

Słupecki Józef, Obywatel Ziemski.

Sinieciński Leopold, Obywatel Ziemski.

Sobolewska Izabella Hrabina, z Hr: Grabowskich Woje: Sob dewski, Kontroler Pasu Granićzneg S'¹' iowski Kanty, Obywatel Ziemski.

Sta nicki Michał, Hrabia.

St« z y liska Izabella Hrabina, z Mostowskich.

Stecki, Hrabia.

^iin 'inski Antoni, Ks. Proboszcz z Rzeplina.

Sza dc Vshi Antoni,. Obyw atel Zieliński.

Szczerbiński Józef, Radzca Stanu.

Szczyt Józefa, Hrabina.

Szułowska Marya, Obywatelka Ziemska.

Szymborski Felicyan, Biskup Chełmski Grecko Uni Szymański Paweł, Ks. Dziekan Kapituły Kated: C Greek o-Unickiej.

Tański Kazimierz, b: Jenerał b: Wojsk Polsîich. De Teis Karol, Baron, Konsul Francuzki. Troszczyński Feliks, Ks. Kanonik Prob: Hriibieszo’ Turkułł Ignacy, Minister Sekretarz Stanu Król: Polsi Taj: Radź: Człon: Rady Pań: i Komit: Hinist: Tulski Antoni, Obywatel Ziemski.

Tuszyński Karol, Obywatel Ziemski.

Tykiel Benno, Rze: Rad: Stanu Guber: August: Tymowski Józef, Ta: Rad: Szambel: Prez: Banku

l ruski Seweryn, Hrabia.

Waga, Professor.

*

Walewska Tekla Hrabina, z Hr, Walewskich Senat» Wambach Aleksander, Obywatel M: Warszaw Wasilewska z Górskich Radczyni.

Werner Symeon, Rad/ca Stanu Naczelnik Ui edu U W' Królestwie Polskie'»!.

Węgierski, Obywa ft 1 Ziemski.

Wężyk, Prezes Kom: Towar: Kredytowego Z.rn- .•

ЕЕ!

.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

li-28758

:. i

Ш1

ШШ

ШшШ,

Ч;;-'

■ПИЯ

i,g- -

Ü

i

ï'vlf;

::.....

...

ШЩШ

liii

11»

i|fei

I^gggtgggg

.V'tvÿ?

ÉÈÉffil

щшт

ж*.

■hm

ш

i

m

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

liii

100000299954