WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKOW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

ï Górski.

y* • .

R!

.s

ÜMm

■

v. •>

rv. ,

Ba*. •....... .

k~~

Bÿ * i '* *■

mm#*

WA

Wmm

w-

EP

fi- *S

i; I*

:5s

PRODUKCYA I ZASTOSOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ

W SZWAJCARYl.

Sprawozdanie z podróży.

Najwyższa zastrzażcna cena łączni« z dodatfc^m awzyżhiaaj«» Koroa 14.50 Mirsk 7.25.

■

.

< ï' *

!$&£•

;■

. . ■■-

x

.'-fÿv -, / ï •.•■'■    J..    •    ■

? - v W

5

'Jtf

î,.

y *

.

'S

•>wè*-\’ .    :

r -V ) j\; .5

■ #

#;î •>, -

fi#

.y

• ,

■ •■ -

:? *:

.

^4

y.

i ?y.,' 5, '

:\;y.

>

,sV\e\

&

PRODUKCYA I ZASTOSOWANIE ENERGII

ELEKTRYCZNEJ

W SZWAJCARYI.

SPRAWOZDANIE Z PODRÓŻY

NAPISAŁ

Inż. KAZIMIERZ GÓRSKI.

1918.

NAKŁADEM C. K. NAMIESTNICTWA CENTRALI KRAJOWEJ DLA GOSPODARCZEJ ODBUDOWY OALICYI SEKCYI III.

IliUSTEKA P0LSTEÔÜHÎC28A

!!. i55(b

Hl ïb g

ODBITO W DRUKARNI ROMANA PISZA W N. SĄCZU.

Posłuszny wezwaniu Sekcyi III Centrali krajowej dla gospodarczej odbudowy Galicyi, udałem się do Szwaj-caryi we wrześniu 1917 r. z zamiarem poznania sposobów produkcyi energii elektrycznej, jej rozdziału i zastosowania w życiu codziennem, w wielkim i drobnym przemyśle. Nie znałem kraju ani ludzi, stosunków ani urządzeń społecznych, to tez pierwsze me kroki, zdążać mające do spełnienia zadania, wykazały całą trudność przedsięwzięcia : energia elektryczna znalazła w Szwaj-caryi tak rozległe zastosowanie, ii gruntownemu poznaniu stosunków poświęcićby trzeba znacznie więcej czasu, ni i go miałem do dyspozycyi. Sprawozdanie nie będzie mogło tedy tak być wyczerpującem, jak tego sprawa sama wymaga, a jeżeli znajdzie się w niem garść bardziej interesujących szczegółów, to zawdzięczać je należy chętnej uprzejmości Pana inz. Gabryela Narutowicza, profesora Politechniki w Zurychu i Pana Karola Brodoicskiego, starszego inz. „7. A. Motor“ w Baden, którzy z całą gotowością wskazali drogi do celu wiodące, a swymi listami polecającymi dali możność dotarcia do źródeł pracy tam, gdzie idea elektryfikacji Szwajcar y i realne przybiera kształty. Za tę chętną gotowość składam im gorące podziękowanie.

K. Górski.

W Nowym Sączu w marcu 1918.

WSTĘP.

Szwajcarya, witająca chętnie zamożnych przybyszów ze wszystkich zakątków świata, rychło przystosowała się do wymogów kultury. Czyni też wrażenie kraju bogatego, posiadającego znakomite urządzenia publiczne: wyborne środki komunikacyjne w kolejach głównych, lokalnych i drogach, miasta bogato zagospodarowane, posiadające zakłady gazowe i elektryczne, tramwaje i wodociągi, kana-nalizacye oraz inne przeróżne sanitarne urządzenia dostatnio wyposażone. A stać ją było na to, bo bogaci turyści zwozili zewsząd złoto, żądając za nie zbytkownych wygód i wrażeń. Tych ostatnich nie szczędziła alpejska przyroda, bogata w przepyszne krajobrazy pełne spokoju i ciszy w samotniach okolic jeziora Czterech kantonów, czy też romantycznych, pełnych przyrodzonej grozy i potęgi uroczyskach Engadiny lub lodowców Jungfrau. Kulturę trzeba było stworzyć, co przy bogactwie środków uczynić się dało w czasie niezbyt długim i łatwo.

Znakomicie wj^posażona Politechnika zurychska i inne liczne szkoły techniczne i zawodowe, dostarczyły ludzi, którzy zużytkowując swą wiedzę na korzyść ojczystego kraju, rozwinęli ożywioną czynność, aby przyrodę pełną bogactw naturalnych wprządz w rydwan narodowej pracy i przez świadome celu zużytkowanie jej sił, kraj gospodarczo uniezależnić. Zdążała do tego celu inicyatywa prywatna, a także i administracya publiczna, urządzona w sposób ściśle demokratyczny, rządząca się ustawami potwierdzanymi przez liczne referenda.

Uprzemysłowienie Szwajcaryi przedstawiało zrazu trudności. Do napędu maszyn trzeba było obcego czarnego węgla. Zastąpiono go niebawem rodzinnym białym, a okres lat 25 wystarczył aby Szwajcaryę uczynić klasycznym krajem wyzyskania tego białego węgla w postaci sił wodnych, aby doprowadzić do stanu obecnego, w którym przy produkcyi siły około 1,000.000 k. m. można już rozpocząć export tego białego węgla, w postaci energii elektrycznej, poza granice kraju.

Rola dochodów z turystyki spadła już dzisiaj do wartości podrzędnego czynnika mimo, że szkody zrządzone wojną w tej gałęzi szwajcarskiego przemysłu przenoszą 350 milionów Fr. Stało się to dzięki niezwykłej obfitości wszędzie dostępnej energii elektrycznej.

Rozwój przemysłu w dziedzinie przeróbki, co prawda obcych surowców, oraz elekrochemii, doszedł do tego stanu, iż nawet czteroletnia światowa zawierucha wojenna nie zdołała wstrzymać ruchu kół maszynowych w niezliczonych pracowniach i fabrykach najrozmaitszego rodzaju. Więc w pełnym są ruchu liczne pracownie i wielkie fabryki zegarmistrzowskie, drobne warsztaty mechaniczne i olbrzymie fabryki maszyn, turbin, motorów i urządzeń elektrycznych, konstrukcyi żelaznych, drobne pracownie ślusarskie, kowalskie^ stolarskie i szewskie, oraz potężne fabryki obuwia, liczne wiejskie urządzenia i maszyny rolnicze obok wiejskich piekarni, suszarni i innych zakładów, służących dla produkcyi artykułów codziennej potrzeby. W uroczych alpejskich dolinach dymią elektrochemiczne fabryki a okna ich zieją ognistym żarem elektrycznych pieców.

Brak węgla nie przerywa ruchu miejskich kolei elektrycznych ani nie ma obawy o zatrzymanie wodociągów i innych publicznych urządzeń, bo to wszystko utrzymuje w ruchu niezawodna woda rzek rodzinnych. Brak gazu, choć przykry, nie wywoła katastrofy—zastąpi go światło elektryczne i coraz chętniej stosowane takież kuchnie i piece, niedola opałowa również mniej dokuczy, bo znajdzie się pomoc, narazie jeszcze nie wielka, w elek-trycznem ogrzewaniu. Także aprowizacya, przechodząca ciężkie chwile, korzysta chętnie z usług sił wodnych w postaci ciepła, bo poza piekarniami, znalazł prąd elektryczny szerokie zastosowanie w suszarniach owoców i jarzyn.

Obecny powszechny brak węgla odkrył oczom społeczeństwa opóźnienie w działalności Zarządu związkowych kolei: dotąd nie przeprowadzono elek-tryfikacyi ruchu kolejowego. Nastąpi to jednak, niebawem, bo lud tego żąda, a snąć problem badany od lat szeregu, już rozwiązano, skoro ma się niebawem przystąpić do budowy zakładów wodno-elektrycznych o mocy 146.000 k. m.

Patrząc na ten olbrzymi rozwój oddania siły wód płynących i jezior w służbę społecznego gospodarstwa Szwaj caryi, będzie może rzeczą wskazaną przyjrzeć się bliżej ustrojowi czynników, utrzymujących ten prąd żywiołowy w uregulowanym korycie społecznej pracy. Znajdzie się tam może niejedna wskazówka, jak się nam w domu zwolnionym może wreszcie niebawem z pod skrzydeł długoletniej opieki, należy urządzić, aby także i u nas na pożytek Kraju pracować mogły wody, które o swem istnieniu dawały znać jedynie zniszczeniem, widnem po zejściu powodzi. Kzecz naturalna, że szwajcarskie stosunki są od naszych odmienne, że tak pod względem ustroju społecznego, jak i fizycznych właściwości terenu działania, są znaczne różnice, znajdzie się jednak z pewnością nie jedno, co za wzór może posłużyć.

za-

Przystąpię teraz do przedmiotu i zdania sprawy ze spostrzeżeń, które w krótkim czasie trzech tygodni dało się zebrać. Skromny ten zresztą mate-ryał rozdzielę w ten sposób, iż podam krótko na wstępie zarys ustroju i zakres działania władz sprawujących administracyę gospodarstwa wodnego. Po tern nastąpią daty statystyczne z ruchu szwajcarskich elektrowni i zakładów elektrycznych, a następnie ważniejsze szczegóły kilku zwiedzonych kładów.

Ogólny ustrój szwajcarskiej administracyi.

Cały obszar Szwajcaryi, podzielonej na 25 kantonów, mierzy 41.324 km.², zamieszkuje go 3,800.000 ludności. Władzę lokalną sprawują zupełnie samodzielnie się rządzące, pochodzące z wyboru zarządy kantonalne. Administracya centralna należy do Rządu związkowego, którego kompetencyi podpadają wszystkie sprawy wspólne, oraz te, które Rada związkowa za takie uzna. Ważniejsze sprawy tak lokalne jak i wspólne, o ile uznane zostaną za takie przez Radę kan-tonalną, względnie związkową, odnośnie do zakresu ich działania, poddawane bywają ludowemu referendum.

Ustrój władz i urzędów jest nawskróś demokratyczny. Ostateczna decyzya we wszystkich sprawach, mających ogólne znaczenie, należy do ludu, który wynikiem powszechnego głosowania wolę swą wyraża

I. Gospodarstwo wodne.

a) Meteorologia.

Na wartość gospodarczą wyzyskania wód zwróciły władze szwajcarskie dość wcześnie swą baczną uwagę. Obserwacye ombrometryczne, prowadzone od r. 1863 przez Towarzystwo przyrodnicze przy pomocy Rządu związkowego objął tenże Rząd w swe ręce w r. 1870 i pracę, prowadzoną dotąd w kierunku czysto naukowym-teoretycznym, zwrócił na tory praktyczne. Z niewielkiej ilości stacyi ombro-metrycznych urasta ich ilość do 114 stacyi meteorologicznych i około 30 stacyi ombrometrycznych. Wyniki obserwacyi publikuje się corocznie w oso-bnem wydawnictwie, obejmującem wszystkie meteorologiczne zjawiska, przyczem specyalue uwzględnienie znajduje zachowanie się lodowców, mających dla gospodarstwa wodnego Szwajcaryi tak wielką doniosłość. W związku ze stanami wód szwajcarskich bada Zakład, peryodycznie występujące okresy suszy i obfitych opadów⁷, a choć 50-cio letnia ciągłość obserwacyi, nie pozwala jeszcze dawrać pewnych przepowiedni, to jednak już się ich próbuje, dając przez to możność licznym zakładom o sile wodnej przygotować się należycie do oczekiwanych stosunków.

b) Hydrometrya.

Specj alna komisja Szwajcarskiego Towarzystwa przyrodniczego zajęła się, przy finansowej pomocy Rządu związkowego, także badaniem stosunków odpływu wód. W r. 1865 utworzono w tym celu specyalne Biuro centralne, w którem czterech inżynierów kładło fundamenty pod przyszły rozwój krajowej służby hydrometrycznej. Stała się ona wT r. 1871 częścią zakresu działania głównego Zarządu budownictwa (Oberbauinspektorat), powoła-10 nego do życia przy Rządzie związkowym. Objął on służbę wodoskazową, a powiększywszy ilość własnych wodoskazów z 57 na 332, z pośród których 24 zaopatrzono limnigrafami, podjął ich przebudowę, ustalenie i niwelacyę. Obserwacye wo-doskazowe stacyi szwajcarskich i 24 stacyi należących do Państw sąsiednich, publikuje się w rocznych zestawieniach, obejmujących średnie stany roczne letnie i zimowe, najwyższe stany roczne i letnie, oraz najniższe stany roczne i zimowe.

Wniesione r. 1891 do Rady związkowej pismo Towarzystwa „Frei Land“ z żądaniem upaństwowienia sił wodnych, niedoprowadziło wprawdzie do zamierzonego celu, spowodowało jednak zajęcie się siłami wodnemi Szwajcaryi.

Oddział hydrometryczuy Zarządu budownictwa otrzymał polecenie przeprowadzenia studyum, mającego na celu zbadanie dorzeczy wszystkich rzek szwajcarskich w 4 kierunkach, a to w kierunku :

1)    obliczenia powierzchni dorzeczy z uwzględnieniem nagich skał, lasów i jezior;

2)    zestawienia dat, odnoszących się do wszystkich wodowskazów, co do ich sposobu założenia, znamion wysokości, profilu przepływu i spadku zwierciadła wody;

3)    zestawienia profilów podłużnych, z uwzględnieniem wyzyskanych już dla sił wrodnych przestrzeni i nadających się jeszcze do tego celu, wraz z charakterystycznymi profilami poprzecznymi;

4) zestawienia najmniejszych objętości przepływu, sił wodnych, oraz objętości przepływu w profilach wodoskazowych.

Otworzyło się wskutek tego przed Oddziałem hydrometrycznym ogromne pole pracy.

Przy ustalaniu granic dorzecza starano się uwzględnić nietylko stosunki zewnętrzne, lecz także i podziemne dopływy, a w dane obszary włączano tylko powierzchnie o stosunkach geologicznie ustalonych.

Wiadomości, tyczące wodoskazów publikowano z podaniem szczegółowych dat, odnoszących się do wysokości zera wodoskazu, punktu stałego i profilu przepływu, oraz wykresów stanów wód.

Profile podłużne rzek zawierają długości poszczególnych części rzek, wysokości zwierciadła przynajmniej niskiej wody, z podaniem spadków, wszystkie zakłady wodne, jazy i szluzy, mosty, ujścia bocznych dopływów, wodoskazy, wysokości punktów stałych i oznaczenie przekrojów hydrometry cznych.

Do pomiarów objętości przepływu stosowano zwyczajne metody: przy małych objętościach mierzono je na przelewach, przy większych używano młynków, zwłaszcza Amslera i Otta. Do ich cechowania założono osobną stacyę.

Do r. 1914 opracowano w ten sposób dorzecza Renu, Reuss, Rodanu, Ticina i Addy, a zebrane daty opublikowano w 14 tomach.

Oprócz wymienionych czynności, wykonał Oddział hydrometryczny departamentu spraw wewnętrznych cały szereg innych poważnych prac, stojących w związku z gospodarstwem wodnem. Z pośród nich wymienię : studya nad elektryfikacyą kolei związkowych, przeprowadzane przez szereg lat, badanie projektów nowo powstających zakładów wodno elektrycznych, studya nad stosunkami odpływu z obszarów leśnych, jezior, a wreszcie studya nad dopuszczalnością exportu energii elektrycznej poza granice Szwajcaryi. Ten ostatni osiągnął w r. 1914 już cyfrę 81.200 kW.

Czynności Oddziału hydrometrycznego urosły, jak widać, niepomiernie, nabrały dla ogólnego gos-podarswa społecznego tak zasadniczego znaczenia, że w r. 1908 przy sposobności reorganizacyi Departamentu spraw wewnętrznych Rządu związkowego wydzielony został Oddział hydrometryczny ze składu Głównego Zarządu budownictwa i utworzony nowy samoistny Departament, pod nazwą Krajowy Oddział hydrograficzny (Abteilung für Landeshydrographie).

Na czele urzędu stoi obecnie od r. 1912 Dyrektor inż. Dr. L. W. Collet, któremu daty niniejsze zawdzięczam. — Personal biura, oprócz Dyrektora i Zastępcy, składa się z siedmiu inżynierów, 4 techników, 2 rysowników i 3 urzędników kancelaryjnych.

Do zakresu działania biura należy obecnie w dziedzinie:

1. Hydrografii.

a)    rozwój sieci wodoskazów,

b)    obserwacye wodoskazowe,

c)    pomiary wodne,

d)    badanie nad stosunkami odpływu wód,

e)    badanie związku między opadami a odpływem, parowaniem, wsiąkaniem, zjawiskami wód gruntowych i tworzeniem się źródeł,

f)    badanie delt powstająch przy ujściach rzek do jezior,

g)    badanie związków, zachodzących między jakością terenu, jakością i ilością rumowiska rzecznego, tworzeniem się pokrywy lodowej i pochodem lodów a odpływem wód i kształtowaniem się koryt rzecznych,

h)    organizacya służby wywiadowczej w czasie wezbrań, mającej tak doniosłe znaczenie dla zakładów wodnych, mostów, przekopów etc.

i)    publikowanie wyników pomiarów i obser-waeyi, oraz śledzenie postępów hydrografii światowej.

Należy tam dalej :

2) Badanie stosunków wodnych Szwajcaryi

obejmujące prace wyszczególnione wyżej w ustępie I. b. a to: pod 1, 2, 3, 4.

3) Siły wodne.

a)    wydawanie opinii o projektach nowopowstających zakładów wodnoelektrycznych,

b)    studya i wydawanie orzeczeń o wyzyskaniu sił wodnych przy zastosowaniu przegród dolinowych i zbiorników,

c)    zabezpieczenie sił wodnych dla Rządu związkowego dla celów elektryzacyi kolei związkowych,

d)    wydawanie orzeczeń o exporcie energi, uzyskanej zapomocą sił wodnych, poza granice kraju,

e)    zbieranie dat, tyczących koncesyi wodnych, wydawanych przez władze kantonalne,

f) wykonanie związkowej ustawy o prawach

wodnych,

g) przygotowawcze prace dla założenia katastru sił wodnych.

4) Żegluga śródziemna.

a)    stworzenie naukowej podstawy i ocena projektów ze stanowiska hydrograficznego;

b)    studya nad poprawą odpływu wód płynących w celu poprawy warunków wyzyskania sił wodnych i żeglugi śródziemnej.

Z pośród ogólnie skreślonego programu prac wodnych i bieżących czynności z zakresu ad mini -stracyi wodnej, wygotowano już projekty regulacyi jezior: bodeńskiego, lugańskiego i jeziora Czterech kantonów, mające na celu głównie ochronę brzegów przed działaniem wezbrań, wydano nadto obszerną publikacyę o wyzyskanych i będących do dyspozycyi siłach wodnych Szwajcaryi.

Obszerne to wydawnictwo, dające możność gruntownego zapoznania się z siłami wodnemi Szwajcaryi, zostało w przeciągu dwu tygodni po ukazaniu się rozchwytane, przeto wyszło zupełnie z obiegu.

II. Rozwój wyzyskania sił wodnych.

Zależał on od rozwoju ustroju motorów wodnych a bardziej jeszcze od rozwoju techniki przesyłania siły na odległość. W miarę wymagań stawianych przez elektrotechnikę udoskonalano budowę turbin, używanych także dawniej chętnie i licznie.

Większą trudność w postępie rozwoju stanowił brak możności przesyłania energii elektrycznej na dalekie odległości. Dopiero zastosowanie przez Fabrykę maszyn „Oerlikon“ transformatorów do podnoszenia napięcia prądu elektrycznego do cyfr wysokich, oraz zastosowanie na wystawie frankfurckiej w r. 1891 przez Firmę A. E. G. przeniesienia prądu o napięciu 30.000 V. na odległość 175 km. ze skutkiem 72 do 75°/₀, stanowi epokę w tym kierunku.

10 k m. 6000 szt

Do owego czasu stosowano motory wodne przeważnie do bezpośredniego napędu. Wedle statystyki inż. Weissenbacha było ich w użyciu w r. 1875 o mocy do

10 —    50    „

50 — 100 „ 100 — 200 „ ponad 200    „

214 „

77 „

71 „

29 „

Ogólna ich moc przestawiała się w cyfrze 70.350 km.

Zastosowanie motorów wodnych do produkcyi prądu elektrycznego rozpowszechniało się z postępem czasu coraz bardziej.

W r. 1889 było już 340 elektrowni prywatnych o mocy 3.624 kW. i 11 zakładów oświetlenia o mocy 1.526 kW. W 177 wypadkach siłę napędową stanowiły motory wodne. Odtąd z roku na rok rośnie ilość nowopowstających zakładów wodno-elektrycznych, aż z końcem r. 1912 osiągnęła ilość elektrowni oddających prąd osobom trzecim cyfrę 1.086. Z końcem roku 1913 dostarczały zakłady wodne siły, (liczonej netto)średnio 517.341 k.m. ama-xymalną moc zakładów wodnych w tym czasie podaje Krajowy oddział hydrograficzny na 825.000 k. m. Dodać należy do tej cyfry także moc i tych zakładów, które są już w budowie jak i tych, których budowę już postanowiono, więc zakładu „Eglisau“ 45.000 k.m. „Olten-Gösgen“ 45.000 k. m., „Bern“ 56.000k.m.,zakładów„0berhasliwerke“ 146.000k.m., a otrzymamy w ten sposób, że w r. 1918 liczyć można moc szwajcarskich zakładów wodno-elektrycz-nych na 1,117.000 k.m.

Tak się przedstawia produkcya energii elektrycznej uzyskanej na drodze wodnej. Odpowiednio do tego rośnie i rozpowszechnia się jej zastosowanie. Światła elektrycznego używa się wszędzie i powszechnie tak w mieście, jak i na wsi. Zastosowanie elektromotorów wzrasta z dnia na dzień. W r. 1901 stosowało motory elektryczne wszystkiego 26.8 °/0 zakładów przemysłowych, w r. 1911 już 70°/o.

W r. 1888 zainstalowanych było w przemyśle szwajcarskim, podlegającym ustawie fabrycznej, 82.392 k. m. w różnego rodzaju motorach, w r. 1911 podniosła się już ta cyfra na 712.622 k. ra.

W r. 1888 motory wodne przedstawiały moc 54.243 k. m., parowe 38.149, w r. 1911 wodne względnie wodno-elektryczne 537.785 k. m., parowe 138 537 k. m.

"W miarę rozwoju i zwiększania się zbytu prądu elektrycznego odczuwać zaczęły Zakłady wodne coraz większą potrzebę dostosowania pro-dukcyi energii elektrycznej do wysokości zapotrzebowania. To ostatnie, zmienne w ciągu roku, osiąga maximum w zimowe godziny wieczorne, kiedy światła potrzeba a i motory są w ruchu, wmwczas zaś rozporządzają zakłady wodne najmniejszą ilością siły z powodu najniższych stanów wód, na tę samą porę roku przypadających. Trzeba tedy było szukać sposobów dostosowania produkcyi do popytu. W różnych fazach rozwoju techniki zakładów wodnych, rozmaite stosowano środki. Pierwsze zakłady wrodne pracujące oddzielnie, wyposażono kalorycznemi rezerwami, które uruchomione w czasie najniższych stanów wody, względnie najwyższego zużycia prądu, pokrywały to najwyższe wieczorne zapotrzebowanie, względnie uzupełniały moc wod-dnych motorów.

Później miała polityka taryfowa zaradzić złemu : prąd dzienny, względnie nocny poza porą największego zużycia na światło, sprzedawano bardzo tanio w stosunku do ceny prądu wieczornego.

Były to jednak półśrodki. W dalszym rozwoju sprawy przyjść musiano do przeświadczenia, że dobre rozwiązanie zagadnienia można uzyskać tylko na drodze zastosowania racyonalnych środków w ogólnem gospodarstwie wodnem. Przyszła więc kolej na stosowanie wyrównawczych zbiorni-ników⁷ wodnych i wzajemną pomoc wielkich zakładów wodno elektrycznych. Zespoły takie już istnieją. Należące do Zakładów „Północno wschodnej Szwajcaryi“ (Nordost Schweiz. Kraftwerke) zakłady Beznau-Löntsch, uzupełniają się w ten sposób, iż mogą, bez względu na roczne wahania stanu wód i dzienne oscylacye w zużyciu prądu, zastosować się w zupełności do zapotrzebow-ania prądu, a przez to swą całą maxymalną produkcyę oddać do użytku publicznego i przemysłowego.

Z chwilą zapoczątkowania przez tę między -kantonalną organizacyę wzajemnego łączenia się instytucyi publicznych w celu podniesienia stopnia wydatności wodno-elektrycznych zakładów, wchodzi rozwój wyzyskania siły wód szwajcarskich w⁷ nową fazę. Przez łączenie zakładów operujących małymi spadkami, a znacznemi ilościami wody, z zakładami o wielkich spadkach, małej ilości wody, a rozporządzającymi zbiornikami wyrównawczymi, wprowadzoną została w⁷ wyzyskanie sił wodnych ekonomia ruchu, do której dawno dążono. Rozpoczyna się też obecnie budować zakłady wodne o małych spadkach na znacznie większe niż dotąd ilości wody, znajdą one bowiem w okresie niskich stanów wód ekonomiczne wyrównanie w sprzężonych z nimi rezerwach wodnych. Przy wyższych stanach wód, trwających przeważną część roku, będą one mogły wyzyskać znacznie korzystniej siłę wodną, wskutek czego wzrosną znacznie pozostałe jeszcze do wyzyskania zapasy szwajcarskich sił wodnych.

Instytucye publiczne, które przystępują coraz chętniej do budowy własnych zakładów i inicyatywa prywatna mają przed sobą jeszcze bardzo obszerne pole pracy. Po pokonaniu w dotychczasowym rozwoju exploatacyi sił wodnych, sceptycyzmu czynników finansowych i po przezwyciężeniu bardzo wielu i wielkich trudności natury technicznej, zdobyto już w tym dziale pracy tak wiele doświadczenia, że wyzyskanie, czekających ujęcia, dalszych sił wodnych postępować będzie niewątpliwie szybkimi krokami. A praca to jeszcze wielka. Inżynier A. Harry, który przy okazyi udzielania koncesyi na export prądu elektrycznego poza granice Szwaj-caryi, przeprowadził wyczerpujące studyum w tej sprawie w jesieni 1913 r., ocenia wartość rozporządzanych jeszcze sił wodnych na 2 5 miliona k. m. Twierdzi on, że ilość ta wystarczy na pokrycie potrzeb całego przemysłu szwajcarskiego z uwzględnieniem jego wzrostu w dotychczasowem szybkiem tempie w czasie do r. 1935, oraz na elektryfi-kacyę wszystkich kolei, choćby ich ruch wzrósł w tym czasie nawet w czwórnasób. Po pokryciu tych potrzeb pozostanie jeszcze do dyspozycyi przemysłu elektrochemicznego i na export powyżej jednego miliona k. m. Znajdzie jednak i ta ilość umieszczenie w kraju, jeżeli, w co nie wątpi, do tego czasu pomyślnie rozwiązaną zostanie sprawa ekonomicznej przemiany energii elektrycznej w ciepło.

Trzeba jeszcze słów kilka poświęcić szwajcarskiemu ustawodawstwu wodnemu.

W tym kierunku nie ma w Szwajcaryi jednolitości. Poszczególne kantony, a jest ich 25, rządzą się własnemi prawami, nieraz znacznie się różniącemu Nie może to oczywista sprzyjać rozwojowi wyzyskania sił wodnych. Istnieje wprawdzie prąd w kierunku ujednostajnienia procedury wodnej i reformy Rządu związkowego stale w tym kierunku zdążają, ten postęp nie dotrzymuje jednak kroku szybkiemu postępowi techniki wyzyskania sił wodnych. Niejeden też zakład, obejmujący swą działalnością kilka kantonów, musiał przechodzić ciężkie próby, zanim doszło do zrealizowania projektu.

Jednym z ważnych powodów, przeciwdziałających temu dążeniu do jednolitości, będzie zapewne prawo poboru opłat od produkcyi energii. Różne zarządy kantonalne wymierzają je w różnych wysokościach i to ryczałtowo lub też od 1 do G Fr. od wytworzonej mocy 1 k. m. rocznie.

Pobierają one nadto wysokie należytości za przyznane koncesye. Przytoczę dla przykładu, że Zarząd kolei związkowych ma zapłacić Zarządowi kantonu Uri, za koncesyę na wyzyskanie siły wo-dnej rzeki Reuss i dopływów, na cele elektryfikacji kolei Gotthardzkiej, jednorazowo kwotę 250.000 Fr. i rocznie 72.000 Fr., zaś kantonowi Tessin za siły górnej Lewentiny jednorazowo 300.000 Fr., a corocznie 95.000 Fr.

Wykonanie ustaw, tyczących się wszelkich urządzeń elektrycznych dla prądu silnego, należy już wyłącznie do kompetencyi Rządu związkowego, który dla ich nadzoru utworzył na podstawie ustawy z r. 1912 osobny urząd pod nazwą „Das eidgenössische Starkstrominspektorat“. Na podstawie powyższej ustawy można tam już uzyskać przymusowe prawo prowadzenia przewodów podziemnych i nadziemnych przez grunta prywatne. Stanowi to niewątpliwie ogromne ułatwienie w rozwoju sieci przewodów elektrycznych olbrzymich szwajcarskich elektrowni okręgowych.

III. Ważniejsze daty statystyczne szwajcarskich elektrowni.

Statystyka, kontrolująca wyniki ruchu przedsiębiorstw produkcyjnych, ma niezmiernie doniosłe znaczenie dla nich samych, ho daje ścisły, w cyfry ujęty obraz stosunków, pozwala na dokładny przegląd skutków zastosowanych ulepszeń i reform w kierunku technicznym organizacyjnym i ekonomicznym. Ma ona niemniej doniosłe ogólne znaczenie, bo daje ścisłe podstawy do normowania wzajemnych stosunków gospodarczych pomiędzy poszczególnemi gałęziami przemysłu i pomiędzy przemysłem a społeczeństwem. Na niej opierać się również musi polityka handlowa w odniesieniu do zagranicy.

To samo powiedzieć można o statystyce pro-dukcyi i zbytu energii elektrycznej.

Mają te cyfry i dla nas znaczenie. Z nich poznać możemy jaki stopień rozwoju w tej ważnej dziedzinie gospodarstwa narodowego osiągnięto gdzieindziej. W porównaniu z naszymi stosunkami uświadomimy sobie dokładnie, gdzie dziś jesteśmy, a może także i co czynić należy, aby się znaleść na tej samej drodze do rozwoju i ekonomicznego podnie-sienią, na której osiągnięto w Szwajcaryi tak świetne rezultaty.

Oczywista, że cyfry te, podające jedynie wyniki pracy przedsiębiorstw elektrycznych, dopraszają się porównania z równoczesnymi wynikami rozwoju szwajcarskiego przemysłu. Wyszłoby to jednak znacznie poza ramy tego sprawozdania.

Będzie można jednak znaleść i tutaj pośrednie znamiona wpływu przedsiębiorstw elektrycznych na przemysł. Widoczne są one głównie we wzroście ilości elektrowni, produkcyi prądu, ilości motorów' i rozszerzenia sieci przewodów.

Statystykę szwajcarskich elektrowni prowadzi „Szwajcarskie Towarzystwo elektrotechniczne“, stanowiące zarazem „Związek Szwajcarskich elektrowni“, z siedzibą wr Zurychu. Podane niżej cyfry pochodzą z ogólnej statystyki elektrowni, operujących prądem o Wysokiem napięciu i obejmować będą zakłady, zajmujące się rozprzedażą prądu osobom trzecim, wyjąwszy te zakłady, które służą wyłącznie celom kolejowym. Należeć tu będą tak elektrownie produkujące prąd własnymi pierwotnymi motorami, jak i te, które zajmują się tylko przetwarzaniem prądu pobranego z innych zakładów we własnych transformatorach, czy też drugorzędnych motorach elektrycznych, oraz rozdziałem tego prądu za pośrednictwem własnych sieci rozdzielczych.

Przy końcu r. 1914 istniały wr Szwajcaryi Zakłady elektryczne, zajmujące się rozdziałem prądu elektrycznego o Wysokiem napięciu, znane Związko-wem u Inspektoratowi prądu silnego, w ogólnej liczbie 1.086, w roku 1910 było ich 783, wzrosła zatem ich liczba w okresie czasu 4 lat o 306 zakładów. Z owych 1.086 tylko 489 zakładów nadesłało wyczerpujące daty statystyczne.

Z pośród 1.086 zakładów wytwarzało prąd motorami pierwotnymi

a)    bez posiłkowania się pomocą obcych

249

elektrowni ........

b)    wytwarzało prąd motorami pierwo

tnymi i posiłkowało się także prądem pobieranym z innych zakładów .    .    88

c)    prądu wcale motorami pierwotnymi nie wytwarzało, a rozdzielało jedynie prąd z innych zakładów pobierany 749

Razem 1086

Z tych dostarczyło wyczerpujące daty z ka-tegoryi : a) zakładów 102

62

b)

164

Razem

Daty podane w dalszym ciągu odnosić się będą jedynie tylko do owych 489 zakładów, które dostarczyły wyczerpujących dat do zestawienia, zamkniętego po koniec roku 1912. Dla uzupełnienia dat, objętych statystyką, przytoczę na zakończenie oddzielnie; kilka cyfr porównawczych, udzielonych mi przez Sekretaryat Związku Szwajcarskich elektrowni, a wreszcie także cyfry, wyjęte z rocznych sprawozdań kilku wielkich Zakładów wodno-elektrycz-nych.

Moc żakładów o mo-

Z całkowitej i równoczesnej mocy zakładów o moto-

kach, bez użycia akumu-77 (47%) Zakładów wodnych .    . .    .

69 (42%) Zakładów, które oprócz turbin używają także motorów ciepliko-

Razem 146 (89%) Zakładów, które zapomocą turbin wodnych i motorów cieplikowych produkują, .    .    .    .

4 (2 4%) Zakłady o motorach parowych 13 (8 0%) Zakładów o motorach wybucho-1 (0'6%) Zakład o motorach parowych

i wybuchowych.....

164(100%) Zakłady dostarczyć mogą ra-

Ugrupowanie wedle wielkości

moc jednostkowa kW.

43 000

40 000-30 001

30.000 — 20 001

ilość

stosunek

proc.

w oo

moc ogólna % ogóln.

mocy

kW.

43500    11-7

101 330    27*2

Średnia moc tych zakładów

dla napędu wyłącznie wodnego .    .    1.680 kW.

3.440    „

324    „

„    „    cieplikowego i wodnego

„    „    wyłącznie parowego

*) Zakładami o motorach pierwotnych nazywać będę wytwarzają pierwotny prąd elektryczny ; w statystyce nazwano

371.428    100-0

180 kW. 2.260 „

torach pierwotnych.*)

rach pierwotnych, liczonej w sprzyjających waran-latorów przypada na:

.    .    129.596 kW. czyli 34-9°/(l całkowitej mocy

wych 237.361    „    „    63-9%

.    .    366-957 kW. czyli 98*8% całkowitej mocy

0-4%

wych

1.295    „

2.346    „

0-6°«

830    „

0-2%

zem

371-428 kW. czyli 100°/« całkowitej mocy

przedstawia się następująco:

stosunek proc.

Ilość

moc jednostkowa kW.

5.000— 4.001 4.000— 3.001 3.000— 2.001 2.000— 1.001 1.000—

500—

100— i mniej

moc ogólna % ogóln.

mocy

kW.

164 100-0°/o średnio 2.260 o motorach pierw, wynosi zatem: dla napędu wyłącznie wybuchowego dla razem wziętych 164 zakładów

zakłady, które własnymi motorami wodnymi, czy cieplikowymi, je »Werke mit Primärmotoren«.

Koszta zało-

(cyfry odnoszą się

Koszta jednostkowe „na kW“ tyczą się mocy maszynowych urządzeń, które są faktycznie w ruchu, myślnych, normalnych warunków. Akumulatory nie

moc kW.

Rodzaj zakładów

164 zakłady posiadające motory pierw. 371.428 325 Zakładów zajmujących się rozdziałem 37.630

489 Zakładów

Średnie koszta

Zakładów posiadających motory pierwotne .

„ bez motorów pierwotnych .    .    . . .

Zakłady o motorach podstawowych.

Ilość

zakła

dów

Przy

jednostkowej mocy kW.

Całkowita

moc

zakładów

kW.

Koszta

Motorów z urządzeniem

w całości

na 1 kW

CO O GO CO Tj-t CD CO

Di CO

Ot rH

do 100 101— 500 501— 1000 1001— 2000 2001- 3000 3001— 4000 4001- 5000 5001— 6000 600 !(- 10000 10001—15000 15001—20000 20001—30000 30001-40000 43500—

1955 ||    1,919.600

15810 ! 11,058.110 12814 i 8,364.438 8270 !    5,427.100

7115 P 5,756.500 21550    13.818 675

14000    8,476.500

5100    4,000 000

69009    36,093.867

33785    23,339.000

37190    24.020000

62580 43500 !

982

1⁰⁰ fi

652

656

807

640 I

605

785 I

524

690

żenią zakładów.

do r. 1912).

odnośnych zakładów z uwzględnieniem tylko tych Odnośnie do siły wodnej, przy uwzględnieniu po-wchodzą, w rachubę.

całkowitych

zakładów

(do wytwarzania prądu i rozdziału)

Całkowite koszta mot. pierw, z urz. urządzenia elektr.

(motory wodne, cieplikowe)

Fr. 382,507.767 „    20,313.657

190,501.159

20,312.657

192,006.608

192,006.608    210,714.816 Fr. 402,721.424

założenia na 1 kW.

Motorów pierwotnych z urządzeniem

Fr. 517

urządzeń

elektr.

Całkowitych

zakładów

514

1.031

538

538

Zestawienie kosztów założenia wedle mocy.

założenia

Część elektryczna

Całkowitych zakładów

Fr.

w całości

na 1 kW.

Fr.

w całości

Fr.

na 1 kW.

Fr.

2,788.600

12,317.738

8,979.919

5,518.300

2,784.100

15,118.271

14,441.500

3,430.000

37,165.619

27,709.790

25,436.140

lOlOO

(Nl>0

■^NNxicot>ocoinoO!ß

CO 05 W

4,708.200

23,375.848

17,344.357

10,945.400

8,540.600

28,936.946

22,918.800

7,430.000

73,259.486

51,048.790

49,456.140

2.407

1.475

1.352

1.323

1.200

1.340

28,544.000

26,000.000

CO OC O (M O UO CO rO CO *—i CO U0

rjł ÇO

Ilość

zakła

dów

Koszta założenia wedle

Rodzaj motoru pierwotnego

j Całkowita moc w kW.

Zakłady pierwotne

w całości

na 1 kW

Fr.

Fr.

n    10 ■ co »

ł>- CJD

Rodzaj prądu.

przyn;

tkłady

ada

Wogóle posiadają

z tego na za

z pierwo- bez pro-tną prod. dukcyi prądu prądu

44 zakłady tylko prąd stały .    .    39

„ zmień, jednofazowy 13 „ dwufazowy — „ trójfazowy — zmień, jedno i dwufazowy 2 „ dwu i trójfazowy 2 „ jedno i trójfazowy 33 „ jedno, dwu i trójfaz. 3 stały i jednofaz.-zmien. 2 „ i dwufaz. „

„ i trójfaz. „

„ jedn i trójfaz. „

„    „ i dwufaz. „

48

35

242

207

88

55

32

10

25

489

164    325

rodzaju motorów pierwotnych.

Część elektryczna

Całkowite koszta

w całości

i na 1 kW.

Fr

Fr.

Fr.

na t kW.

Fr.

42,886.687

140,057.772

1,929.600

3,886.100

1,741.000

330

589

1.490

1.656

2.095

96,974042 273.342.825 2,656.300 6,193 600 3,341.000

748

1.150 2 050 2.640 4 025

Istnieje zatem zakładów

z motorami bez motorów pierwotnymi pierwotnych

które posiadają

44 ( 9 0%) prąd Stały .    39 (23 8°/„)    5(1-5%)

397 (81-2%) „ mierny .    88 (53-6%) 309 (95-1%)

48 ( 9-8%) „ siały i mierny 37 (22 6%)    11 ( 3-4%)

489 (100%)

164 (100%) 325 (100%)

Wogóle znajduje zastosowanie: z tego przypada

na zakłady

w wypadkach rodzaju prądu o motorach bez motorów

pierwotnych pierwotnych

92 (14-0%) prąd stały .    76(30-0%) 16( 4-o%)

161 (24-5%) „ ralen.jelmfa!. 63 (24-8%) 98(24-4%) 21 ( 3-2%)    „ Mas. 8 ( 3-1%) 13 ( 3-2%)

trófltl. 107 (42-1%) 275 (68-4%)

382 (58-3%) „

254(100%) 402 (100%)

656 (100%)

Rodzaj prądu w przewodach

Rodzaj prądu

prąd stały z łączeniem równo]. .

szereg. .

jedno i dwufazowy dwu i trójfazowy . jedno i trójfazowy „ stały z łącz. równol. i zrnienri)

„ jedno faz.

„ zmień, trójfazowy „ szereg, i zmienny jednofaz.

„ trójfazowy 3 „ zmień, jedno, dwu i trójfazowy ...    1

„ stały z łączeniem równ. i zmienny jedno

i trójfazowy.......

„ z łączeniem w szereg zmienny jedno

i trójfazowy .......

„ z łącz. w szereg i równ. i zmień, trójfazowy........

w zakładach o pierw. mot.

CO co

99

99

50

9)

9)

99

7>

99

99

99

99

99

99

99

99

99

Zakładów z przewodami na odległość .    .121

Stosuje się wogóle

prąd stały z łączeniem równol. .    .

w szereg .    .

99

99

99

99

na dalekie odległości.

w zakładach bez motorów pierw.

ck to o- to

75 względnie 182 zakładów o jednakim prądzie w przewodach

45 względnie 54 zakłady z dwojakim prądem w przewodach na dalekie odległości

1 zakład o trojakim prądzie w przewodach na dalekie odległości

236

w wypadkach

1 ( 0'47„) 3 ( l-07„)

3    ( 1-8%)

6    ( 3'67₀)

50 (29'87„)    81 (280%)

9 ( 5-4%)

100    (59-4%)

-i

( 2-4%) (68-27.)

168    (100'Vo) 289 (100°/o)

Rodzaj prądu użyty przez

Zakłady używają rodzaju prądu

38 ( 8*1%) Prądu stałego z łączeniem równol. .

„    „    szereg. . .

„    „    równ. i szer.

„    jedno i dwufazowego

„    dwu i trójfazowego .

„    jedno i trójfazowego

stał. z łączeniem równoległem i prądu zmiennego jednofazow. stał. z łączeniem równoległem i prądu zmiennego trójfazowego stał. z łączeniem równoległem i prądu zmiennego dwufazowego stał. z łączeniem równoległem i prądu zmień, jedno i dwufaz. stał. z łączeniem równoległem i prądu zmień, jedno i trój faz. stał. z łączeniem szeregowem i prądu zmień, jednofazowego stał. z łączeniem szeregowem i prądu zmiennego trójfazowego zmiennego jedno, dwu i trójfaz.

1 ( 0*2°/o) 46 ( 9-8%) 12 ( 2*6°/₀) 300 (63-8%)

5 ( 1*1%) 35 ( 7*57«) 2 ( 0-4%)

25 ( 5-3%)

1 ( 0-2%)

2 ( 0-47.)

• 2 ( 0-47«)

1 ( 0*2°/o)

470 (100 7«)

zakłady do napędu motorów.

Z tego przypada na zakłady

o motorach pierwotnych

bez motorów pierwotnych

32 (20'87o) 6 ( 1'97„)

1 ( 0’3'd) 33 (10'5"/o) 8 ( 2-57») 244 (77-2%)

.    .    13    ( 8-57,,)

.    .    4    ( 2-6%)

.    .    56    (36'47„)

1 ( 0-37.) 20 ( 6-37„)

2 ( 1-3%)

3 ( 1-07.)

. .    22 (14-37o)

1 ( 0'67„)

2 ( 1-37.)

2 ( l-37„)    -

1 ( 0-67.)__—

154 (1007»)    316 (1007»)

Stosuje się w ogólności w wypadkach

»    „ szereg,

zmienny jednofazowy „    dwufazowy .

„    trójfazowy .

126 (26-0°/o)

6 ( 1-47.)    „

250 (51-4%)    „

stały z łączeniem równoległ. i prąd zmienny jednofazowy . 17 ( 3’ 5%)    „ stały z łączeniem równoległ.

i prąd zmienny trójfazowy 2 ( 0-4°/o)    „ stały z łączeniem równoległ.

i prąd zmienny jedno i trójfaz.

485 (1007„)

bez motorów pierwotnych

2 tego przypada na zakłady z motorami pierwotnymi

61 (29-3%) 2 ( 1-0%) 33 (15*9°/₀) 10 ( 4-8°/₀) 102 (49-07o)

10 ( 2*97«) 1 ( 0-3%) 53 (15-67«) 9 ( 2*77«) 267 (78-57₀)

do światła.

bez motorów pierwotnych

208 (1007«)    340 (1007«)

Z tego przypada na zakłady z motorami pierwotnymi

44 (27*4%) 37 (23*0%)

39 (24*27,,)

11 ( 3*47o) 89 (27*5%) 6 ( 1*9%) 211 (65*1%)

15 ( 9.3"/„) 2 ( 1*27.)

2 ( 0*67o)

0 ( 3*77.)

4 ( 1*27.)

1 ( 0*37«)

.    .    16 (10*07,,)

2 ( 1*27«)

161 (1007,,)    324 (1007„)

w wypadkach

Stosuje się zatem w ogólności rodzaj prądu

ie%

38 ( 7,l°/₀) Prąd stały z łączeniem równoległ System 2 przewodów .

44 ( 8*27o)    „ stały z łączeniem równoległ

System 3 przewodów .

2 ( 0-4%)    „ stały z łączeniem równoległ

System 2 i 3 przewodów

33 ( 6'2%)    „ zmienny jednofazowy

29%

System 2 przewodów . .

12 (20⁻9°/o)    ,j    zmienny    jednofazowy

System 3 przewodów . .

10 ( 1*9%)    „    zmienny    jednofazowy

s£l 8 ( l’5°/o)    „

ni 228 (53-8%)    „

System 2 i 3 przewodów „    zmienny    dwufazowy    .    .

„    trójfazowy    .    .

535 (100%)

Najwyższe napięcie

na dalekie odległości w zakła-

Zakłady o prądzie zmiennym.

Napięcie w Woltach Ilość zakładów

1000— 2000

2001— 3000 3001— 4000 4001— 5000 5001— G000 6001— 7000 7001— 8000 8001— 9000 9001—10000

Z czego przypada na zakłady z motorami pierwotnymi

bez motorów pierwotnych

34 (16'7°/o)

12 ( 3'6°/₀)

2 ( V07»)

.    .    27 (13-27.)

6 ( 1-8%)

.    .    24 (11-87.)

88 (26-67.)

. .    9 ( 4-47.)

2 ( 1-07.) . .    74 (36-27.)

1 ( 0-37.) 6 ( 1-87.) 214 (64-77.)

204 (1007.)    331 (1007.)

w przewodach

dach o motorach pierwotnych.

Zakłady o prądzie zmiennym.

Napięcie w Woltach Ilość zakładów 11000

1 (Centralschweiz. Kraftwer

12000 12400 12500 14300 15000 16000 20000

ke, Lucerna).

1 (Vevey-Montreux)

1 (Elektra Birseck).

1 (Joux et Orbe)

1    (Altdorf).

2    (Brig, Burgdorf).

1    (Bernische Kraftwerke).

2    (Aigle, La Goule).

Napięcie W Woltach Ilość zakładów

25000

32000

7 (Beznau-Löntsch, Laufenburg, Gordola-Lugano.Lu-cerna-Engelberg, Neuchâtel, Rheinfeld en, Wangen a. A.)

1 (Thusy-IIauterive).

Zakłady o prą-

Napięcie w Woltach Ilość zakładów

5000— 7000 8000— 9000

1 (Zug).

1 (Val de Trarers).

Napięcie stosowane do światła.

Napięcie w Woltach

Zakłady

w całości

posiadające nie posiadające motory pierw, motorów pierw.

50

50    1    (    0-2%)    1    (    5O°/₀)    -

90-105 100    6    (    1-1%)    6    (    2-9%)    —

106-115 110    27    (    5 0%)    20    (    9-7%)    7    ( 2-1%)

116—130 120    229    (42-6%)    79    (38-4%)    150    (45-5%)

7 ( 1*3%)    4 ( 1-9%)    3 ( 0-9%)

141—160 150 133 (24-8%) 26 (12-6%) 107 (32-2%) 161—189

131—140

4 ( 0-8%)    3 ( l‘5°/₀)    1 ( 0-3%)

190-120 200    58    (108%)    20    ( 9-7%)    38    (11-4%)

211-230 220    57    (10-6%)    38    (184%)    19    ( 58%)

231—250 240    15    ( 2-8%)    9    ( 4-4%)    6    ( 18%)

537 (100%) 206 (100%) 331 (100%)

Uwaga:

1 Zakład używa 4 różnych napięć dla światła

33

443

napięcia    »    »

5 zakładów nie oddaje prądu na cele oświetlenia

Napięcie w Woltach Ilość zakładów

40000

45000

50000

3 (Altdorf, Centralschweiz. Kraftwerke-Lucerna, Żury ch-Albula).

2 (Beznau-Löntsch, Berni-sche Kraftwerke).

1 (Brusio).

dzie stałym.

Napięcie w Woltach Ilość zakładów

14000—15000

25000

1 (La Chaux de Fonds : Réseau primaire).

1 (St. Maurice Lausanne).

Ilość okresów prądu zmiennego stosowana przez zakłady posiadające motory pierwotne.

Stosuje się

Ilość okr. 70    62%

w zakł.

60

58

1 (0 8%) 1 (0-8%) 1 (0-8%) — ( — )

ponad

53

50

50

Ilość okr. 57 w zakł. (1 0-8%) 1 (0*8%) 5 (4*0%) 90 (73*0°/.)

46%)

1 (0'8%) 2 (1 6%) — ( — ) 2 (1-6%)

Ilość okr. w zakł.

48

46

45

od

40    50—40

_ (_) 3 (2*4%) 12 (9*7%) HO (89*5%) Ilość okr. 42 i 50    42 i 48    40 i 50    40 i 70

w zakł.

Ilość okr. 50 i 60    337₃ i 50    16 i 50 Iwie różne U.

1(0-8%) 1(0*8%) 1 (0‘8%) 8 (6-5%,)

Ilość okr. 44% w zakł.

w zakł.

42

1 (0*8%) 1 (0-8%) 2 (1*6%) 1 (0-8%)

50 okresów stosuje zatem 95 zakładów czyli 77’3% 40 do 50 okr. stosuje 116 zakładów czyli 94 5%

Rozległość sieci przewodów.

Przewody na

Gołe przewody dalekie odległości

Ilość zakładów 218 Całk. długość przewodów. 9905 km.

Całk. długość przewodów największej sieci 946 km. Bern. Kraftwerke 1107 km. Hanterive Kable.

Ilość zakładów (z pośród których 22 wzgl. 45 ma rowy kablowe krótsze niż 1 km.) 63 Dług. rowów kabl. 858 km.

„ kabli .    . 1180 „

„ żył kabl. 2798 „

Dług. rowów kabl.

największej sieci 81*2 „ Genewa 197*2 „ Zurych Dług. kabli największej sieci 192 60 Zurych 1172-4 „ Zurych

Przewody sieci rozdzielczej

483

8541 km.

93

1061 km. 3053 „ 4749 „

Motory pierwotne i motory przetwórnie w zakładach nie mających motorów pierw.

Ilość Całkowita Średnia maszyn moc k. m. moc k. m.

6    412 062    684

86 755    986

Ilość

zakładów

Rodzaj maszyn

212    Turbiny wodne

91    Motory parowe

O 00

CO 00

Ilość

zakładów

Rodzaj maszyn

85 Motory wybuchowe 77

Ilość Całkowita Średnia maszyn moc k. m. moc k. m.

12.589    163

82 Elektromotory

768    511.046

147    30.605

to Ol O Oi 00

470 zespołów w 177 zakł. 915    541.651    592

Z pośród 146 zakładów wodnych, objętych statystyką wynosi współczesna całkowita moc : Przy sprzyjających warunkach wodnych 414 630 k.m. Przy niesprzyjających „

176-845 k.m.

Generatory elektryczne.

łącznie z generatorami przetwornic zakładów nie posiadających motorów pierwotnych.

Rodzaj

prądu maszyn

140 Prąd stały 41    „ zmień, jednofaz. 74

„ wielofaz. 514    317793

Ilość

zakładów

Ilość

maszyn

Całkowita Średnia moc kW. mockW.

296    42095    142

23985    2

118

co co

299 zespołów w 177 zakł. 884    383873    435

Ilość

zakładów

Baterye akumulatorów.

Ilość bateryi

moc

kW.

79

106

14.677

b a t e r y i kWg.

27.494

Transformatory

posiada 446 przedsiębiorstw a mianowicie:

średnio średnio średnio na 1 za- na 1 sta-    dla

cyę 1 transf.

kład

najwyższa cyfra wzgl. całkowita moc

951 Hauterive 1940 Genewa 29 15837 Wangen

Moc przyłączenia.

3) oprocentowanie kapitałulkc. — 4,4% 57*% 6%

jest skonstruowana na sposób obecnie w nowszych bu

10) Zakład wodno-elektryczny na rzece „ Lontach

Moc przyłączenia.

Całkowita moc przyłączenia 489 zakładów, które dostarczyły zupełnych dat.

Zakłady o motorach pierwotnych wraz z zakładami bez motorów pierwotnych (w całości wynajmujących prąd).

„    46.700    „

Całkowita moc przyłączenia powyższych 489 zakładów wynosi ca 401 500 kW.

Elektromotory.

Z pośród 489 zakładów, będących przedmiotem tego zestawienia statystycznego, 467 dostarcza prąd do napędu elektromotorów a mianowicie :

] 05 do takich, których wolno tylko za dnia używać 100 do używalnych dowolnie 262 do obydwu rodzaju motorów

W polu działania zakładów, które dostarczyły dokładnych dat znajduje się:

Całkowita średnia śr. ilość moc na 1 zakł.

rodzaj

moc

Elektromotorów

52.805 li. ID. 4*3 ŁE 34 SZt.

u 362 zakł. 35.008 dowola. używ. 190.156 k. m. 55 L m. 97 szt-8 367 Mil 12.353 Z OgT. „

242.961 1 m. 5*11 E 101 szt.

67    47.361 motorów

Abonament prądu elektrycznego.

Zakłady

Rodzaj abonamentu

363 t. z w⁷, dzienne motory 365 dowolnie używ. motory 482 oświetlenie . .    .    .

394 grzejniki.....

Ilość abonen- na 1 tów ogólna zakł.

298.651 aDon. 617

Elektromierze.

71 zakł. miało liczniki Wato i Amperogedz. prądu stałego 20178 szt.

OO CJD OCJ CSU

„ zmień. 1 faz. 89376 „

„ wielolaz. 32745 „

142299 SZt.

9605 „

210 „    „    „ godziH rucliu

w 382 zakładack kyło zatem zainstalowanych Mierników . 151.904 szt,

Ze względu na cel podróży do Szwajcaryi: poznanie zastosowania prądu elektrycznego w przemyśle, należałoby wskazać te cyfry statystyki, które się do tej materyi odnoszą. Cyfr bezpośrednich nie znajdziemy tu jednak ; czytelnik znajdzie tu tylko daty odnoszące się do mocy przyłączenia, elektromotorów, abonamentu prądu i elektro-mierzy, z których wysnuje łatwo wnioski o użyciu prądu w przemyśle. Nie dadzą one poglądu na całokształt stosunków szwajcarskich, gdyż z powodu nieakuratnego nadsyłania dat przez poszczególne zakłady, oraz przez zupełny brak tychże dat u innych zakładów, statystyka nie jest kompletną, a cyfry

jednego roku nie nadają się do bezpośredniego porównania z cyframi innego roku, każdy bowiem roczuik obejmuje różną ilość zakładów i inne elektrownie. Cyfry te znajdą później uzupełnienie w liczbach zaczerpniętych z dorocznych sprawozdań kilku potężnych elektrowni okręgowych, które poniżej przytoczę.

Na razie poprzestanę na podaniu cyfr tabelki wyjętej z broszury „Die Wasserwirtschaft in der Schweiz“. Tabelka ta ilustruje wybornie postęp elektry-likacyi przemysłu w ciągu dziesięciolecia 1901-1911.

w r. 1901 w r. 1911

.    .    20-3

. 226

jj

Młyny .....

Browary.....

Fabryki tytoniu .    .

Drukarnie .    .    .    .

70

355

48-2

57-0

818

54-3

807

88-8

693

50-0

7P0

66*2

87*2

333

23*3

.    229

.    58-7

26-7

8M

752

79 5

89*1

80*3

Interesującera uzupełnieniem tych ogólnych dat statystycznych będzie umieszczone poniżej zestawienie, które zawdzięczam uprzejmości p. Dra Brunona Baura, sekretarza „Związku szwajcarskich elektrowni“.

Przedstawia ono w charakterystycznych cyfrach przebieg elektryhkacyi Szwaj caryi w czasie od roku 1886 do 1913.

Przebieg rozwoju produkcyi energii elektrycz. wszystkich tych szwajcarskich elektrowni, które oddają prąd osobom trzecim.

Ogólna moc na mieszkańca zakł w kW.

Rok

w kW.

0*0000525

0*0000700

0*000201

0000242

0*00023

0*00028

0*00046

0*0007

0*00083

0*0012

0*0035

0*004

0*005

0*008

0*015

0*022

0*024

Roczna prod. zakł. w IcWg.

115000

180000

307000

539000

630000

720000

920000

1470000

1550000

3060000

10100000

20400000

38000000

57000000

95200000

135000000

167500000

na mieszk. kWg.

0*0405 0 0625 0*106 0 182

0*21

0*24

0*30

0*48

0*50

Rok

Ogólna moc na mieszkańca zakł. w kW.

w kW.

03 102600 1904 124600 05 145950 06 169900 07 193000 08 217400 09 245000 1910 293600

11    330100

12    369500

13    402300

0-030

0-036

0*042

0-048

0-054

0*060

0-066

0-078

0*087

0-097

0-104

Roczna prod. zakł. w kWg.

201200000

250100000

299980000

350180000

401300000

450100000

535000000

623000000

714200000

825800000

945000000

na mieszk. kWg.

59

72

86

99

111

123

.149

165

189

216

244

W łączności z powyższem zestawieniem ilu-strującem bardzo wymownie rozwój tej tak ważnej gałęzi narodowego gospodarstwa, będzie może dobrze przedstawić kilku cyframi rezultat, jaki do roku 1912 został przezeń osiągnięty.

Stosunek ilości zakładów elektrycznych (1086) do powierzchni kraju (4J .324 km²) i jej zaludnienie (3,800.000 mieszkańców) wykazuje, że jeden zakład przypada na 38-05 km², oraz na około 3.500 mieszkańców.

Z pośród ogólnej cyfry 1086 elektrowni należy 416 zakładów do instytucji publicznych: gmin kantonów i związków międzykantonalnych, moc największego z tych zakładów wynosi 57.100 koni mot. najmniejszego 3 k. m. 272 zakłady stanowią

S / >2

-£

<<?ZWAJCAtVVl

<*&

(•    .w.

<%ÀS>

O °.—J ⁰o -

_n?°o°    «

>\

/.

V°oV%

(o °

PIASTA. KANTON- BIZ ZAKŁAbOW MIASTA KANTON. Z ZAKŁAŁAM1 WCÎNYMI ® MIA STA KANTON. Z. ZAHL. AK AMI INNYMI ® MIEJSCOWOŚCI Ł ZAXA A liAMI WûîNYMA ® MIEJSCOWOŚCI Z Z AK Ł Aïs AMI INNYMI MIEUSCffWoSa WYPOŻYCZAJĄCE PRĄN 0 ŁKANI CE KANTONÓW SZCZYTY

Z POLANIEM WV^OKOSCI

V“

y r

£.

r,

of-

9Ö3

o°o

o ?

^ O Y"0- )0 O O An

zJ° o */•?•

fe ° o° ° r°

^ -nv»o o°à °

⁰^0⁷° oo⁰oj

■ ■ ' .:<61Q o • • .CJ O

DO

c °?r o

■°S.

■°zWo°F$$k

>oS

ro'°°:o

oV.⁰⁰'x!#°

6o ° °° »•''"ÎSg^Kr—

.'v»°VoM

. oç®..:;^ o^ •

Il    °.°<y*;(

mż&f wa

rtk*    . /

^<;.k

LP

'\

o*

fi

•    o /

•    o(o

('väÜO (fS^ iSft 3

rw

O)

o*

1334

i^oe

y\

-t

ŚM£%¥*:

®-,a0Ł

***W.

-14-14

xi3*£^ ąA*

-V

V A-

as*

1* 49

c?

jjox.yy)

.i

•/

VÎ

s»* r

i-i sy

ov

3H^\

r,ł

r\

J7.M i

\ ¹⁶¹¹

sC

1061

.«mP ° ⁻ ° °

jisjy i

3*1.02

3ÎÎ&

33GS

^32.08

1713

}W

3001

i-

Î.3E7.

1231

no>

vy’S

cV ⁰

Ol

®o

1593..

-..■O

Î76C

Vo

4152

/1<V    ,    3169

341^7    .•#    1

.....K.OI49,.-

33 8

• ^Tl f\Ą

i S21SM /

V__.

5168

i.-*

^Vi69a W '

245 9

SSfi.’

>v

*/*

*4

1723

/fi

wT+<

'S.

1*2.12

RpcLaSn'

• 6?

>‘

J?

273Ł

'^5C*„5

■\.

r.

•y

"©

^•J|326 0

•b

19 0 2

-V«15    «

2447

. .;»•

#₍

40M

^2091

■V-^v

O*

<m!vi

436 4

Æ*.

a-y

1517    ;

«m <ä^<x»

%x §

rl!

V/

3j

s 310₍

1203/-

*•■1/

« 'n..

* mdïu.

•YVl. ß&icmAs

łi

toS

O Cl»

-J

•t

»3.

Wftt

V>

^WvSà'y ?N>

-**& ^ *VX ^ ^ *, ^

Vv»Y^Y vk^ ^ ^O    **yK^ V”^¹

Sł^fcm >-w^

X?

#<k

%or ^vAx^vvryî,

vSVV^S^Js^T*

\yîL

$sr\X§Y.

vYrnV *.v<iÿvy>U

*

«\yyv<X^vi> vïJfyÀï' V>Y

’yv*rv'

XÂK.

yj r^ >\ m>'£

c\ V s ir\^ *V> \ ft 'î

*rt

sv^sVj-' v5^< >n ixC » <-vs v r\' *>£S vv

vV<Q ^v

- MG

aSViÏ'v-,

-Yvj «

r\ ^ V>^vN Vy'ï

y» rvi.ç'iVsx'xY. JŁ*5-»V«Y»r^Hx.

yN^vYv.

> .^o

<ßrvy>^\

.^v

r,c(j\±hJ^ ^KŁąi\ .

1

: ‘^W/UGARV¹

>3 V#

9i

m-

^,9^4

i    ■    ■

1

2 3

J

]

t ranke kamtostoW

&ZC2YTV Z POîsâWŒK WT£OXC'»U '⁵"’

. "Q

£■«

$ky/-T^nłr tcZ

Ü^W

3XAl**‘\

¹    1,5 0 0.60°

<£<Xf'CfuXU <.i^ß?n{fs

3VauAigiv*.

1»

I-ClŁ ..ćŁi    rj

3? ocy nxh-

■tr .fefefeZt

.,1'^ c/f rr~ùct<t

’ir/

V.

?>1 l^LißhiltcL

■9îc^<fciz

<.

>

*?&*

^ e>€<^

J7%

-«

rV

/ßo-Lti

f€™

Cfrtm r-ł^ti r-chfyrt I '& tA tJjfX r-t -r tA'ït

a“‘T

t '% v^e ij.    ₉

«•- ff-o-Ttfśrć* At.

-'K.

f € A;

l ff«

rezusa*

y*

-y ' •

yit^lc

*A. c

ß&<f~eLio ₉

-\

>

własność spółek, różnych korporacyi, Towarzystw akcyjnych; z tych największy ma moc 52.400 k. m., najmniejszy 3 k. m., wTeszcie 398 zakładów o mocy od 21.960 k m. do 3 k. m. stanowi wTasność osób prywatnych.

Przystąpię z kolei do próby oznaczenia wartości szwajcarskich elektrowni, względnie szwajcarskich wyzyskanych dotąd sił wodnych.

Ogólnie rzecz biorąc, mają zakłady te dla gospodarstwa narodowego dwojakie znaczenie. Uważane być mogą za osobną zamkniętą w sobie gałąź przemysłu, lob też rozważać można ich wartość z uwagi na skutki rozpowszechnienia i spopularyzowania prądu elektrycznego jako światła, siły i ciepła.

Uprzystępnienie i udogodnienie użycia motoru elektrycznego w najodleglejszych okolicach, bez potrzeby użycia większych wkładów pieniężnych na koszta instalacyi, swoboda użycia takiego motoru każdej chwili, a wreszcie okoliczność, że motor elekryczny poza nieznaczną ilością smaru nie potrzebuje żadnych nmteryałów do ruchu, wpływają znakomicie na rozwój drobnego przemysłu. Z tej też strony rozważana wartość elektrowni, względnie siły wodnej, przewyższa w znacznym stopniu wartość bezpośrednią. Znalazło to w Szwajcaryi uznanie, widne w sposobie administracyi zakładów, należących do instytucyi publicznych, w tej mianowicie przyjętej przez nie zasadzie, że prowadzenie ich ma na celu nie osiągnięcie jak największych zysków lecz, że dochody mają pokryć koszta ruchu, zresztą zaś należy prąd, zwłaszcza motorowy, oddawać do użytku prywatnego jak najtaniej.

Ujęcie w cyfry, pojętej na tej zasadzie wartości zakładów elektrycznych, wymagałoby osobnego i dość rozległego studyum, które przekracza zakres tego sprawozdania, poprzestać też wypadnie jedynie na zwróceniu uwagi na tę tak bardzo ważną stronę wpływu elektrowni okręgowych na podniesienie narodowej produkcyi.

Przystąpię do oznaczenia bezpośredniej wartości szwajcarskich elektrowni, względnie sił wodnych, do produkcyi energii elektrycznej użytych, a za podstawę do tego celu posłuży mi zestawienie wyników ruchu szwajcarskich zakładów wodno-elektrycz-nych, obejmujące daty, udzielone mi przez p. Dra Brunona Baura, sekretarza szwajcarskiego Towarzystwa elektro-technicznego, obejmujące z pośród 1086 elektrowni 32 zakłady.

Elektrownie te, zestawione w przytoczonej poniżej tablicy przedstawiają wraz z rezerwami moc 425.735 k. m. W r. 1913 dostarczyły one osobom trzecim z zakładów głównych 744,793.755 kWg. z rezerw 107,415.613 kWg. razem 852,209.368 kWg. prądu elektr. i uzyskały z jego sprzedaży dochód w ogólnej sumie 42,176.984 Fr. 37 ct.

Z siedmiu dorocznych zamknięć rachunkowych „Zakładów berneńskich“ (Bernische Kraftwerke), sześciu takichże zamknięć „Miejskich zakładów elektrycznych w Zurychu“ i dwu zamknięć „Zakładów północno-wschodniej Szwajcaryi“, (Nord-ost.

Schweiz. Kraftwerke) stwierdziłem, że czysty dochód tych zakładów (bez potrącenia wydatków na oprocentowanie i amortyzacyę kapitałów zakładowych oraz na fundusze rezerwowe) stanowi średnio 78*2 5 °/0 dochodów ze sprzedaży prądu. Zredukowana w tym stosunku powyższa kwota 42,176.984*37 Fr., da czysty dochód w kwocie: 33,003,490 27 Fr. Stąd obliczy się roczny dochód, jaki przedstawia moc 1 k. m. na 77*52 Fr. Z ustępu II sprawozdania wiemy, że wyzyskano dotąd siły wodne w sumie 1,117.000 k. m. zatem roczny dochód jaki one Szwajcaryi przynoszą przedstawi się w sumie 86,589.840 Fr., do której dodać jeszcze wypadnie opłaty koncesyjne co najmniej 3 Fr. od siły 1 k. m. rocznie, czyli otrzymamy w rezultacie ogólną sumę rocznego dochodu 89,940.840 Fr.

Ten skapitalizowamy na 5°/o, da ogólną wartość sił wodnych w sumie 1.798,816.800 Fr.

Cyfra ta, imponująca swą wielkością, świadczy najlepiej o celowości metod zastosowanych w wodnej gospodarce Szwajcarów oraz o skrzętności narodu, który w przeciągu lat 28 tak umiejętnie i z tak znakomitym skutkiem wprządz potratił przyrodę kraju w warstat swej codziennej narodowej pracy.

wyników x-u.cla.-u. sz-wa.jca,xslricła.

L. p.

Nazwa elektrowni

Moc zakł. k. m.

Produkcya prądu motorami wodnymi

1911

1912

1913

A. T. Davos-Platz Miasto Szafuza Kubel St, Gallen Miasto Bazyleja Augst. K. Bazyleja T. A. Bern. Kraftw. Miasto Berno T. A. Romont Hauterive Fryburg Fryburg Maigrauge Lac de Joux Yverden

Chaux de Fonde T. A. Wangen a. A.

T. A. Wynau T. A. Olten Aarburg Miasto Aarau Beznau Löntsch T. A. Altdorf T. A. Schwyz Miasto Lucerna T. A. Lucerna Gm. Schwanden Kanton Zürich Miasto Zürich Sion

Miasto Lozanna Territet

Vevey-Montreux Chevres-Genewa Miasto Genewa St. Imier

Miasto Bellinzona T. A. Brusio Razem . . f

2600

5050

14720    —

11300

15000 13,546.000 50120    —

9455 15,890.000 10660

9900 37,600.000

7300

16200 31,088.000

2000

2610

14100

4750 12,075 000

7000

5815 ! 6,841 000 57100 |    -

9060

1500

10250 I 11,052.000

4000

1150

6660 33,648.000 32900 ! 42,986.000

1005

î 2340

8000

10800 14350 38,549.000 20950

5650

5440

36000

425735

1,964.700    2,025.623

12,558.862    12,512.256

18,314 865    16,626.728

15.217.200    45,911.800

49.770.106    58,424.420

9,233 793    10,841.650

15,033 995    21,574.920

31,346 555    39,139.641

11,089.350    10,978.100

39,649.000    38,315.000

—    2,724.040

2,600.000    2,638.314

39.205.106    32,451.470

11,850 500    10.145/00

11.200    552    13,637.657

6,192.125    9,912,427

103,646.300    97,036840

10,886.133    11,141.250

3,641.267 6,664.160 7,291.990 888.000 7,334.945 72,899.710 1,953.000 19,938. 00 16/ >74.' 00 7,708 000 38,854.167

6,207.850 7,307.840 850 000 6,994.410 65,387.160 1,787.000 20,277.000 13,890.000 8,152.000 38,964.475

7,840.750 3,800.000 105,600 000

7,809380

4,300.000

113,400.000

744,793.755

za-lsła-dów 'wod.n.o-elelfetrjrczarL^cIh..

w roku

Rezerwa cieplikowa lub wynaj. prądu w r.

Doch.zesprz. prądu w r. 1913

1914

1912

1913

1914

Fr.

ct.

1,850.950

10,438.150

17,550.315

44,124.200 70,365.830 13,339.036 21,091.675 29,446.914 9,809.840 31,918.000

71.500

1,525.789

182.900 2,368.452 5,923 878 15,919.460

44 304 3,586.889

185.147 4,437.220 134. 685 32,278.200

8.650

3,682.300

50.590

3,539.085

65.777

31,883.200

1.130

3,973.013

28.341

1,632.982

2,616.820

42.858

4,115.350

258.410

3,011.498

1,888.700

99.000

46.948

4,560.297

401.580

2,425.276

750.900

89.650

2,294.752 28,128.300 10,904.400 13,688.316 8,667.490 110,385.925 10,744.613 3,090.931 10,428.211 7,160.770 856.000 8,228.609 71,902.277 1,892.000 18,095.01,0 19,089 000 6,811.000 33,909.678

1,229.489

889.715

60.320 896 410 997.810

25.068 : 6.240 398.000

12.860

159.870

4.413

21.320

21.450

133.475

23 260 6,184 590

6,620.260

27.290

6,636.870

7,332.600

11.720

10,416.491

6,778.800

51 970 26.601.855 83.530 126.143

33.018

26,956.351

284.787

1,876.500

47.314

28,727.179

402.416

1,022.927

7,210.940

4,165.200

117,150.000

11,354.704

402.760

13,202.118

487.990

56.620

13,228.130

194,190

259.579 815.036 1,485.394 2,640.017 904.152 2,956.025 1,682.278 842.400 1,171 416 404.768 1,579.326 363.350 595.149 1,268.005 593.733 946 966 681.931 3,487 531 421 865 324 003 1,121.280 971.116 86 760 2,639.843 3,987.699 100.869 1,603.616 761.936 1,037.220 1,362.055 2,807.581 459.018 255.948 1,545.243

35

95

95

55

75

30

30

20

85

73

05

50

89

35

00

58

70

35

76

95

99

05

52

35

10

95

75

30

30

15

95

20

IV. Bliższe szczegóły kilku zakładów wodno-eiektrycznych.

Statystyka podaje, że z końcem r. 1914 istaiało w Szwajcaryi 416 zakładów, należących do instytucji publicznych, 272 do Towarzystw akcyjnych i różnych spółek o charakterze prywatnym, oraz 398 zakładów, stanowiących własność prywatną. Ruch, mający na celu exploatacyę sił wodnych, objął tedy szerokie warstwy społeczeństwa a idea ich wyzyskania znalazła zwolenników wśród instytucyi publicznych i osób prywatny cii.

lnicyatywie prywatnej przyznać trzeba, że jednak lwia część zasług około doprowadzenia do dzisiejszego stanu rzeczy, jej przypada w udziale. Ona pokonała pierwsza liczne i poważne trudności techniczne, ona przełamała twarde lody początkowej nieufności finansistów. Żywy z natury rzeczy i skuteczny udział w tych pierwszych pracach brały biura inżynierskie i przedsiębiorstwa budowy a między innemi prof. G. Narutowicza, inż. Lochera w Zurychu, Kiirsteinera w St. Gallen, T. A. „Motor“ w Baclenie a także i Fabryki maszyn wodnych i elektrycznych: Escher Wyss Cie w Zurychu, T. A. Oerlikom, T. A. Brown Boveri z Baden i liczne inne. Interesujący się siłami wodnymi, spotka się z nimi na każdym kroku. Mnie uderzyła szczególniej niezwykła ruchliwość T. A. „Motor“, które na własną koncesyę wykonało wspaniały zakład na Löntsch, zużytkowujący wody jeziora Klön-talskiego, zaprojektowany i wykonany przy współudziale inż. K. Brodowskiego, które przeprowadziło w r. 1897 budowę zakładu na kanale Aary w Ha-gnek, w r. 1906 zakład w Spiez, wielki zakład na rzece Ticino w Bodio i wiele innych. Obecnie wykonuje „Motor“ wedle własnego projektu, na rachunek T. A. Olten Aarburg, nawet na Szwajcaryę niezwykłych rozmiarów zakład Olten Gösgen.

Byłoby rzeczą bardzo interesującą zapoznać się bliżej z organizacyą tego rodzaju przedsiębiorstw, stoi temu jednak na przeszkodzie tajemnica zawodowa, o której przejrzenie trudzilibyśmy się napróżno.

Inaczej ma się rzecz z elektrowniami, pozostającymi w zarządzie instytucyi publicznych. Te, obowiązane do publikowania rachunków, składają corocznie sprawozdania, zawierające bardzo interesujący mateiyał tyczący ich organizacyi, rozwoju i działalności. Z materyału tego będzie można skorzystać. Przedtem jednak zapoznamy się z postępem elektrytikacyi instytucyi publicznych.

Rok 1886 zaznacza się powstaniem pierwszego zakładu wodno-elektrycznego gminy miasta Lucerny. W jej ślady wstępuje w r. 1890 miasto Bellinzona z zakładem na rzece Ticino, a za niemi idzie w r. 1891 Fryburg, pierwszy z kantonów ze zakładem wodoo-elektrycznym Maisgrauge. Dalszy przebieg

rozwoju uwydatni najlepiej umieszczone poniżej zestawienie, któremu za podstawę posłużyła statystyka Szwajc. Towarz elektrotechnicznego za r. 1912.

Z pośród 1086 elektrowni szwajcarskich mogło znowu tylko 486 zakładów znaleść uwzględnienie a z tych tylko 212 jako stojących pod zarządem publicznym. Zestawienie to obejmuje rok uruchomienia podanych zakładów, ich podział na produkujące prąd bezpośrednio własnymi motorami pierwotnymi i nie posiadające tych motorów pierwotnych, czyli rozdzielające prąd dostarczany przez inne zakłady a wreszcie ich najmniejszą i największą moc.

Zestawienie elektrowni należących do instytucyi publicznych.

Moc urządzeń w kW.

Ilość zakład.

R°k zmot. bezmot. z motorami pierw, bez mot. pierw, uruchom, pierw, pierw. od    do    od    do

700    —    —

1886 1

87

88

89

269

1890

1800

91

550

92

93

94

615

95

2    2    335    1750    310    565

iß iß -I Ci

in o

to to

G300 210 632 4085 350 400

«4

Ilość zakład.    Moc urządzeń w kW.

z mot. bez mot. z motorami pierw, bez mot. pierw, uruchom, pierw, pierw. od    do    od    do

1898

99

1900

01

02

03

1800

15

210

145

04

27

440

05

06

12

112    6300

500    9700

07

13

96

08

2    21    6000 25000

09

14

400

1910

11

11000

11

12

12

13

18

Razem 46 166    15 25000    3 10700

W rzędzie elektrowni zestawieniem objętych zajmują wybitne miejsce : Zakłady Berneńskie (Ber-nische Kraftwerke), Zakłady elektryczne kantonu zurychskiego (Elektrizitätswerke des Kanton Zürich), gminy miasta Zurychu (Elektrizitätswerke der Stadt Zürich, a wreszcie Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi (Nordost szweizerische Kraftwerke). Zajmiemy się nimi kolejno w dalszym ciągu sprawozdania.

1) Zakłady Berneńskie.

(Bernische Kraftwerke).

Zakłady Berneńskie są zorganizowane w to-watrzystwo akcyjne, w którem kanton berneński

przez skup odpowiedniej ilości akcyi prywatnych przedsiębiorstw elektrycznych zdobył większość w zarządzie i uczynił je zależnem pośrednio od rady kantonalnej.

Zakłady te nie podlegają bezpośrednio władzom kantonalnym, mają jednak mimo to charakter instytucji użyteczności publicznej. Wolne od wpływów i zmian politycznych mogą spełniać spokojnie zadanie przedsiębiorstwa publicznego, które kładzie zyski na drugim i dalszym planie, na pierwszym zaś dobro ogółu. Głównie więc działają one w kierunku rozpowszechnienia prądu na całym obszarze kantonu, dążą do obniżenia jego ceny, do stałej równomiernej dostawy energii elektrycznej do siły i światła.

Zakłady Berneńskie są przedsiębiorstwem bardzo poważnem, jednem z największych w Szwajca-ryi. Stan obecny osiągnęły w ciągu 14-letniego rozwoju.

Z przedsiębiorstwa o lokalnem znaczeniu przekształcają się Zakłady Berneńskie w przedsiębiorstwo o szerszej podstawie z chwilą objęcia agend Towarz. akc. „Zjednoczonych Zakładów Hagneck i Kander“ w r. 1909, przybywają potem do tych dwóch zakładów o mocy maximum (47004-5120) 9.820 kW. dalsze zakłady i tak w r. 1912 Kan-dergrund o mocy 4400 kW. podniesionej w roku 1913 do 8800 kW, dalej w r. 1912 Bellefontaine o mocy 480 kW., a wreszcie w r. 1913 Kalinach o mocy 8750 kW. Całkowita moc zakładów wo-dno-elektrycznych, należących do Zakładów Ber-

:îfiÉ

■H)

im

!Si

,u

tSr

ÄTÄsi

V-

!3k

-euF

UE!

SP

>*»{

mm

«Si

JE

M^sl

fcPËSÊi

felML kl»

lpësIJT r. .,

E|a-$

ÈlîSlj WHai

hmi m %

IIJSL vxl i fcsfcsL *ju i

SflbJ

HS:

^f|

45*

:4i

4M»

kP

öl

DOM ZARZĄDU ZAKŁADÓW BERNEŃSKICH W BERNIE. (Sprawozd. z r. 1916)

CO

Ürukarnla A

\

ï

’

■

-

: :

neńskich wynosi obecnie 27.850 kW. Cyfra ta niewątpliwie już znaczna, powiększy się jeszcze niebawem przez budowę dalszych tego rodzaju zakładów. Przez uruchomienie dziś jeszcze ciągle w projekcie będących Zakładów wodno-elektrycznych „Ober-hasli“, do których jeszcze powrócimy, zdobędą Zakłady Berneńskie nowy bardzo znaczny zapas energii elektrycznej, a co również ważne, bardzo znaczne rezerwy wodne, które wyrównają obecne wielkie wahania w produkcyi prądu.

Przejdziemy do bliższego naszkicowania działalności Zakładów Berneńskich.

Stanowi ją a) produkcya energii elektrycznej,

b) jej rozdział, c) wykonywanie instalacyi zwykłych i przemysłowych, d) prowadzenie warstatu meclia-niczno-ślusarskiego dla własnych robót, e) prowadzenie warstatów do naprawy i cechowania elektro-mierzy, f) prowadzenie własnej fabryki elektrochemicznej i wreszcie g) przygotowanie projektów nowych zakładów wodno-elektrycznych.

Czynności powyższe sprawuje Zarząd główny z siedzibą w Bernie, na czele którego stoi dyrektor, pułk. wojsk szwajcarskich inż. Ed. Will i 40 osób personalu, dalej oddział techniczny dla ruchu i maszyn, składający się ze starszego inżyniera, 12 inżynierów i elektro-teclmików oraz 6 urzędników.

Ruch zakładów wodnych prowadzą osobne kierownictwa, z siedzibami w Spiez, Bern, Biel, i Por-rentrut, składające się z 4 kierowników ruchu, 26 inżynierów i elektro-techników i około 600 osób

personalu technicznego, administracyjnego i pomocniczego.

Na czele warstatów stoi kierownik, któremu podlega werkmistrz i około 30 ślusarzy, mechaników i pomocników.

W warstacie napraw i cechowania elektrycznych mierników zajętych jest 8 osób, zaś w elektrochemicznej fabryce 2 osoby.

Agendy mające na celu przygotowanie projektów i budowę nowych zakładów wodno-elektrycz-nych sprawuje biuro, w którem pod kierunkiem starszego inżyniera pracuje 9 inżynierów, 2 siły pomocnicze i około 30 robotników.

Ząkłady Berneńskie zajmowały w roku 1916 w całości 718 osób.

Przyjrzyjmy się teraz bliżej poszczególnym sferom działalności Zakładów Berneńskich.

a) Produkcya energii elektrycznej.

Do tego celu służą, wymienione już wyżej zakłady wodne : Hagneck, Kalinach, Spiez, Kander-grund i Bellefontain. Opis tych elektrowni tu nie należy, nastąpi on ewentualnie później, gdy zdawać będę sprawę ze spostrzeżeń przy sposobności zwiedzania zakładów wodno-elektrycznych. Tutaj przytoczę tylko cyfry charakteryzujące udział powyższych zakładów w ogólnej gospodarce Zakładów Berneńskich. Podam więc najpierw w cyfrach zaczerpniętych ze sprawozdań 1907, 1911 i 1916 moc, produkcyę i wyzyskanie wodno-elektrycznych Zakładów Berneńskich.

A)    Zakłady

1907

1911

1916

1)    Ilość zakł. wod.-elktr. w ruchu

2)    Ogól. najw.

11.000

23.880

40.980

moc maszyn kW. .    .

7.260

14.220

27.850

3)    Największa 24 godzin, moc w kW.

4.800

8.200

12.910

4)    Najmn. 24 g. moc w kW.

46.000

70.200

5)    24 g. rezerwa wodna w kWg. 22.000

B)    Wyzyskanie

8.120

12.400

26.000

1)    Najw. szczytowe obciąż, wszystkich zakł. w kW.

2)    Prod. prądu

w kWg. 32,329.800 51,473.010    113,057.912

53

73-8

63*4

3)    Równocz. najw. zuż. energii w % mocy masz,

477

474

4)    Równ. najw. zuż. energii w % całk. mocy przyłączenia 61 *4

b) Rozdział energii elektrycznej.

W polu działania Zakładów Berneńskich leżą

na południu Adelboden, Frutigen, Lenk, Boltigen,

Spiez, Interlaken, Thun, na wschód od Berna, Lam-

ghan, Burgdorf, potem okolice Berna a na zachód i północny zachód Aarberg, Biel, St. Ursanne, Por-rentrut, Neuenstadt, St. Martin.

Przytoczone poniżej cyfry dadzą ilościowy obraz rozdziału prądu.

lata

1900

1911    1916

1)    Ogólna ilość załączonych miejscowości ....

2)    Ogólna ilość odbiorców

pr;)du do światła    . .

do siły......

do siły i światła . . w całości.....

3)    Całk. moc przyłącz. kW. 13.221 25.985 54.831

4)    Całk. długość przewodów wysokiego napięcia km.

5)    Ilość słupów kratowych i betonowych ....

6)    Ilość słupów drew. do przew. wysok. i niskiego napięcia 14.438 28.495 46.254

7)    Ilość załącz, stacyi transf. 278    459    666

8)    Moc załączonych stacyi transformatorów kVA. . 18.617 30.340 41.532

9)    Całk. długość drugorzędn.

przewodów km. .    .    .

10) Ilość żarówek, motorów i innych aparatów zużywających prąd (bez cyfr odn. się do 9 miast): a) żarów, i innych lamp 72.782 138.414 297.565

156

275

406

25.529

457

2.947

28.933

521    769 6    1087

310    389    507

124 380 4    889*2

b)    motorów stałych i fabr. 445    1.144 3.633

565    620

c)    dziennych motorów .    272

d)    żelazek do prasowania 711    1.941 6.634

74    163 2 049

163    391

e)    przyrząd, do gotowania i grzania ....

f)    różnych aparatów .    58

11)    Ilość zainstal. mierników

12)    Ilość mierników dla godz.

ruchu motorów .    .    .

Razem 74.342 142.390 311.111 96    2.029 16.788

71

60

Interesujemy się szczególniej drobnym przemysłem, więc zobaczymy w następnem zestawieniu ile motorów i w jakim postępie wprowadził drobny przemysł w swą służbę.

Motory w służbie drobnego przemysłu.

L.p. Rodzaj przemysłu

8.    Gospodarstwa rolne

9.    Przemysł środk. spożywczych 43 10. Warstaty mechan. i ślusarnie 73

Ilość motorów w roku

1910

1913

1916

88

30

17

126

12 21

10

11.    Masarstwo

12.    Meblarze

13.    Młyny

48

68 116

O Ol

17

L.p. Rodzaj przemysłu

Ilość motorów w roku 1910    1913    1916

14.    Kowalstwo ....

20.    Cegielnie .... 22. Różne inne przemysły 22. Motory w mieście Biel

Razem .    .    1.730 3.514 5.095

c) Instalacye.

Na całym obszarze swej działalności wykonują Zakłady Berneńskie wszelkie roboty instalacyjne dla siebie i konsumentów we własnym zarządzie.

Wykonują je także i prywatni instalatorzy, jednak tylko o ile poddadzą się warunkom, ustanowionym przez Zarząd Zakładów i otrzymają na to zezwolenie ze strony tegoż zarządu.

Obroty kasowe tego działu wykażą najlepiej rozmiary tego ubocznego przedsiębiorstwa.

1916

1913

1910

Dochody

Z instal. i sprzedaży materyałów w Bernie Spiez i Biel . Fr. 2,360.876 3,419.810 4,357*433

Wydatki

Płace, zakup, materyał.

i koszta zarządu Fr. 2,288.610 3,228.315 4,149/778 Obrót kasowy Fr. 4,649.486 6,648.125 8,507.211

d) Warstaty w Nidau

mają na celu uniezależnić to rozległe przedsiębiorstwo od prywatnych dostaw, zwolnić od uciążliwości postępowania ofertowego, i brania czynnego udziału w walkach konkurencyjnych dostawców, zabezpieczyć sobie tem samem swobodę i sprawność działania a przez to i pewność ruchu wielkiej i złożonej machiny administracyjnej.

Warstaty rozwijały się powoli, w roku 1916 wykonują one już przeważnie wszystkie konstrukcye żelazne, materyał instalacyjny, potrzebny na sieci przewodów, w instalacyach domowych i zakładach wodnych.

Ich obroty przedstawiają się jak następuje : Dochody

Za dostarczone konstruk. żelazne i inne przedmioty dla innych działów Fr. 68.599 115.434 243.978

Wydatki

Płace,materyały,zarz. Fr. 68.077 114.124 236.862

1910

1913

1916

Obrót kasowy Fr 136.676 229.558 480.840

e) Warstat napraw i cechowania mierników elektryci.

Uruchomiono go w r. 1911; zestawienie wykaże jego zajęcie.

1911    1913    1916

. 1.444    3.860    2.917

116    365    1.517

Wy cechowano nowych mierników i aparatów szt. . Naprawiono starych „ .    .

Razem .

. 1.560    4.225    4.434

f) Elektrochemia.

W celu zabezpieczenia zbytu prądu w czasach niskiego obciążenia maszyn, założono fabrykę elektrochemiczną w Nid au, przeznaczoną dla produkcyi krzemianu żelaza. Nadmierna produkcya tego rnate-ryału w licznych fabrykach, wywołała niebawem kryzys, przystąpiono też do zorganizowanego syndykatu, a po przerwaniu ruchu fabryki użyto budynku do innego celu. W r. 1916 przystąpiono do budowy nowej fabryki obok Spiez do produkcyi tego samego materyału. Ma ona być niebawem przekształconą i zastosowaną do wyrobu sztucznych nawozów.

g) Studya i nowe projekty.

Podane cyfry dają obraz zużycia energii elektrycznej na terenie działania Zakładów berneńskich ; porównanie wyników ostatniego roku z poprzednim daje pogląd na silny rozwój elektryfikacyi kraju i wzrost zapotrzebowsnia.

Nie stanęły temu i wojenne wypadki na przeszkodzie, owszem może nawet przeciwnie : brak nafty i opału spowodował coraz silniejsze stosowanie światła elektrycznego, takiegoż gotowania i ogrzewania. Rosnące zapotrzebowanie każe przewidywać szybkie wyczerpanie, będących dziś jeszcze do dyspozycyi zapasów energii, trzeba tedy zabezpieczyć możliwrość rozszerzenia produkcyi prądu i to tembardziej, że także i koleje usilnie domagają się elektryzacyi.

Zakłady berneńskie prowadzą też stale rozległe study a w tym kierunku i opracowują kosztowne projekty i tym sposobem przygotowują się do podjęcia budowy nowych zakładów.

Z pośród innych prac należy wyszczególnić przygotowania do wykonania budowy zakładów „Oberhasli“.

Koszta tych wstępnych czynności przygotowawczych wyniosły do r. 1910: 654.180 Fr., do r. 1913: 890.293 Fr., do r. 1916 już 1,059.046 Fr.

Na inne studya i projekty wydano do roku 1910: 78.469 Fr., do r. 1913: 95.842 Fr.,zaś do r. 1916: 138.679 Fr.

Będzie zapewne rzeczą interesującą zapoznać się z kilku szczegółami projektu zakładów wodno-elektrycznych grupy „Oberhasli-Werke“, wyjętymi z broszury „Die Wasserwirtschaft in der Schweiz“.

Zapomocą trzech ściśle ze sobą połączonych zakładów wodnych wyzyskać się ma siły wodne Aary na przestrzeni od Innertkirchen w górę rzeki aż po przełęcz Grimsel i podobnie doliny Gental również od Innertkirchen aż po Engstlensee. Powstaną w ten sposób dwa górne zakłady wodne jeden na Aarze w Guttannen o użytecznym spadku 730 m., rozporządzający wodą dwu zbiorników Grimsel i Gel-mersee o łącznej pojemności (46-4-18)=64 miliony m3 wody, o stałej cały rok trwającej mocy 33.000 k m., która podniesioną być może wodą zbiorników do 100.000 k. m. i drugi zakład zbiornikowy na Engstlensee w dolinie Gental o spadku 770 m. i mocy stałej 3.000 k. m., max. 6000 k. m. Dolny zakład nad Aarą w Imiertkirchen łączy wody obydwu powyższych górnych zakładów i zużywając dalszy spadek o 400 m. wysokości, dawać będzie cały rok trwającą moc 21.500 k. m. podnoszącą się do maximum 40.000 k. m.

„Oberhasliwerke“ rozporządzać tedy będą przez cały rok stałą mocą 57.500 k. m., którą przez użycie wody zbiorników podnieść będzie można do 146.000 k. m. W tej samej okolicy zaprojektowano jeszcze dwa oddzielne zakłady w Gelmen o spadku użytecznym 600 m. i mocy 800—6.000 k. m. i Urbach o spadku 155 i mocy 620 do 3.200 k. m.

Po tym krótkim szkicu doniosłej działalności „Zakładów berneńskich“, trzeba się jeszcze przyjrzeć finansowym wynikom tego przedsiębiorstwa. Podaje je w charakterystycznych cyfrach umieszczone poniżej zestawienie.

1907    1910    1913    1916

10,000.000 10,000.000 20,000.000 13,123.000 20,268.000 29,252.500 946.489 1,147.119 1,149.439

1)    Stan kapitału zakładowego a) akcyjnego Fr. . .

U) obligacyjnego Fr. .

2)    Bil. wykaz, czysty zysk Fr.

3)    oprocentowanie kapitałulkc. —    4,4% 57*%    6%

39,768.970 38,506.626 83,555.559

4)    Całkowity obrót roczny Fr.

5)    Dochód ze sprzedaży prądu Fr. 1,322.641 2,000.531 2,934.849 4,031.595

6)    Przeciętny dochód z przyłączonego kW. we Fr. • 100 00    83 81    89*82    73 53

7)    Przeciętny dochód z 1 kW.

obciążenia szczytowego Fr. 162'88 156'29    18343    155'06

8)    Sr. doch, z 1 kWg. mierzonej

na szynach zbiór, elektr. Rap,    4*09    3*74    5*02    3*57

Powyższe finansowe wyniki uzyskano przy zastosowaniu taryfy sprzedaży prądu, z którą wypada się bliżej zapoznać, przytoczę ją też w skróceniu.

Warunki poboru prądu elektrycznego z Zakładów berneńskich pochodzą z 17 lutego 1910, a częściowe zmiany ich z 27 kwietnia 1912 r.

I. W ogólności postanawiają one, że Zakłady Berneńskie wykonują własnym kosztem załączenia aż do domu odbiorcy.

Instalacya domowa może być wykonana tylko przez nie lub przez prywatnych iustalatorów, posiadających do tego upoważnienie.

Instalacye mają być wykonane wedle przepisów ustalonych przez Szwajc. Towarzystwo elektrotechniczne.

Utrzymanie instalaeyi w dobrym stanie należy do właściciela, Zakładowi przysługuje prawo kontroli.

Wszystkie odbiorniki, więc żarówki, motory, wentylatory, aparaty do ogrzewania i gotowania, mają być pobierane z Zakładów.

W razie przerw w dostawie prądu, trwających więcej niż 8 dni, następuje stosunkowe obniżenie opłat ryczałtowych.

Za zużycie prądu opłaca się wedle taryf ryczałtowych lub też wedle mierników. Przy instala-cyach, posiadających więcej niż 5 żarówek lub motory o mocy ponad 6 k. m. stosuje się taryfę wyłącznie miernikową.

Przy zastosowaniu taryfy ryczałtowej wolno Zakładom wstawiać każdej chwili mierniki kontrolne.

Należytości za prąd opłaca się w Kasie Zakładów w Bernie, kwartalnie, gotówką lub przez P. K. O. Zaległości ściąga się po upływie 14 dni osobno z doliczeniem kosztów inkassa.

Energii opłacanej ryczałtowo nie wolno ani akumulować ani do innego celu używać. Zakładom wolno bez wypowiedzenia wstrzymać dostawę prądu odbiorcy, jeżeli abonent:

a)    nie stosuje się do przepisów i zaniedbuje należytego utrzymania własnej instalacyi.

b)    nie płaci należytości za prąd i inne świad

czenia,

c)    stał się niewypłacalnym i nie daje zabezpieczenia dla należytości Zakładów,

d)    przy zastosowaniu taryfy ryczałtowej zużywa prąd niezgodnie z umową.

II. Taryfa dla światła.

a) przy poborze prądu wedle mierników.

Za dostarczony prąd liczy się :

45

do 100 kWg. w kwartale 50 Rp. za 1 kWg. 101— 500 501—1000 1001—2000 2001 — 3000

b) przy poborze za ryczałtową opłatą dzieli się żarówki na następujące klasy:

Oświetlane lokale

Żar. węgl. ze zuż. prądu 3.5 W. na świecę

światłość żarówek 5    10    16    25

Cena za

Klasa

i W)

1.    Pryw. piwn. remizy, ogr. wog. rzadko używ. lokale 0-60 3 00 6*00 9-60 15-00

2.    Lok. fabr. i warstaty, jadalnie, syp., stajnie stod. 0-80 4-00 8-00 12-80 20*00

3.    Biura, czytel., restaurac., lok. fabr. uż. od g. 7 rano

i po g. 7 w., rzeźnie etc. 1-00 5-00 10*00 16*00 25-00

4.    Mieszk., kuchnie, koryt.,

schody, sklepy, piekarń. 1-20 6*00 12-00 19*20 30-00

5.    Publiczne restauracye

z przyn., ulice place etc. 1-40 7-00 14-00 22-40 35-00

W miejsce żarówek węglowych można używać metalowych o podwójnej sile światła.

Żarówki ze sobą połączone w ten sposób, że tylko jedna z nich może jednocześnie świecić, liczą się za jedną. Jeżeli są rozmieszczone w różnych ubikacyach, za dalsze opłaca się tylko 20°/o opłaty taryfowej.

Za światło w hotelach i willach, używane tylko w porze letniej od 15 kwietnia do 15 września, przyznaje się 30% rabatu od zwykłej opłaty.

III. Taryfa dla motorów, a) Przy użyciu mierników.

Za prąd do motorów mierzony miernikami oblicza się należytość wedle następujących norm:

Za pierwsze

100 kWg. w kwartale 20 Kp. za 1 kWg.

101—    500 kWg. w kwartale 18 Rp. za 1 kWg.

Za następne

¹6 „ „ 14 „ „ 12 „ H 10 „ „ 9 „ »

501— 1000

za dalsze kWg.

Za zużycie prądu w motorach sezonowych, wyłączanych w miesiącach listopadzie, grudniu, styczniu i lutym i w t. zw. motorach dziennych odlicza się 30% rabatu.

Motory sezonowe plombuje personal Zakładów na czas wyłączenia z ruchu.

Motory dzienne mają automatyczne wyłączniki nastawiane przez personal Zakładów.

Abonenci płacić muszą za zainstalowaną moc 1 k. mech. ustalone minimum, co najmniej 5 Fr. kwartalnie.

b) Taryfa ryczałtowa.

Za motory fabryczne, używane w czasie urzędowego czasu fabrycznego, opłaca się:

SŁtS </,. ■/,. V, '4 X 2    3    4    5

380 340 300 2T0 245 240 230 225 220

Cena za 1 konia mechanicznego

Moc przyłączenia mierzy się na kole pasowem motoru. Za prąd zużyty w motorach stałych, będących w ruchu poza urzędowym czasem fabrycznym trzeba dopłacić 30% taryfowej stawki.

IV. Taryfa dla aparatów do ogrzewania i gotowania. Prąd używany do tych celów opłaca się wedle taryfy dla motorów (20—8 Rp.) za kWg., względnie wedle taryfy dla światła o ile aparaty są załączane na miernik oświetlenia.

Żelazek do prasowania wolno używać tylko w godzinach dziennych.

Przy zastosowaniu taryfy ryczałtowej, opłaca się za kWg. i kwartał 1 Fr.

V. Należytości kwartalne za mierniki i wy

łączniki :

Przy max. sprawn. miern.

iy

Prądzm. Prądzm. jednofaz. trójfaz.

Fr.

Fr.

'/„ kW. P50

Î „ 2-00

3-0

3*0

4-0

5-0

5-5

10-0

4-0    6*0

7-0

Za automatyczne wyłączniki płaci się kwar-

8-0

talnie :

Za wyłączniki przy mocy mot. 10 kW.

50    „

„ 100 „

i)

55

55

2-50 Fr. 5*00 „ 10-00 „

Wojna i wzrost zapotrzebowania prądu do celówr ogrzewania i gotowania spowodowały częściową zmianę powyższych przepisów, zwłaszcza odnośnie do opłat taryfowych a mianowicie:

w listopadzie 1915 r. obniżono cenę prądu, do tych celów używanego, na miesiące letnie na 8 Rp, za kWg.,

na miesiące zimowe na 10 Rp. za kWg., za prąd do gotowania wody i podobne cele zniżono cenę na 4 wzgl. 5 Rp. za 1 kWg.

5 września 1917 r. nastąpiła ponowna zmiana, tycząca się suszarni elektrycznych do jarzyn i owoców. Ustanowiono dla nich cenę:

dla małych domowych suszarni:

zimowych po 5 „    „1 kWg.

w 8 miesiącach letnich po 4 Rp. za 1 kWg. w 4

dla wielkich zaś:

do użytku dziennego, poza godzinami oświetlenia, po 5 Rp. za 1 kWg., zaś dla użytku nocnego po 2 Rp. za 1 kWg.

Prądu do suszarni wolno używać tylko poza czasem oświetlenia.

Suszarni domowych dostarczają Zakłady Bern. na dogodnych warunkach.

Ostatnio przytoczone szczegóły wskazują na rolę, jaką w obecnych wojennych czasach odgrywają siły wodne w Szwajcaryi i do jakiego stadyum doszła tam już możność zastąpienia czarnego węgla własnym białym.

Skorzystam tu ze sposobności omawiania taryfy dla gotowania elektrycznego, aby porzucić na chwilę Zakłady Berneńskie w tym celu, aby zwrócić uwagę na czynności specyalnej komisyi zorganizowanej przy „Szwaj. Towarz. elektro-technicznem“, a która postawiła sobie za zadanie, rozważyć ze stanowiska technicznego i ekonomicznego sprawę elektrycznego ogrzewania i gotowania. Wydano już dwa sprawozdania z czynności tej komisyi. W pierw szem rozważaną jest sprawa konstrukcyi odnośnych aparatów, w drugim omawia prof. Dr. Wyssling w wyczerpującym wywodzie ekonomiczną stronę sprawy, w jej stosunku do konsumenta i do zakładów elektrycznych.

Dochodzi do konkluzyi, że przy przedwojennej cenie prądu 9 do 10 ct. za 1 kWg. obecnie zaś 10 a nawet 15 ct. zrównają się koszta elektrycznego gotowania z kosztami używania kuchni gazo-wj'ch.

Powróćmy do Zakładów Berneńskich, aby zakończyć powyższe uwagi powtórzeniem kilku słów sprawozdań o zachowaniu się gmin, wynajmujących ryczałtowo energię elektryczną dla rozdziału jej następnie u siebie, we własnym zarządzie.

Z pośród 406 miejscowości, które Zakłady Berneńskie w r. 1916 zaopatrywały w prąd elektryczny, pobierało go 158 ryczałtowo i rozdzielało własną siecią na podstawie własnej taryfy.

Zakłady Berneńskie nie uważają tego sposobu załatwienia sprawy za odpowiedni i w sprawozda-mach w r. 1912 i 1913 podają powody tego stanowiska. Stosunek zarządów gmin względnie lokalnych rozdzielczych zakładów elektrycznych do konsumentów pozostawia bardzo wiele do życzenia.

Zarządy gminne nadużywają swego stanowiska zwierzchniczego i dążą do osiągnięcia jak największych zysków, z pominięciem wszelkich względów na rozwój lokalnego przemysłu i rozpowszechnienia zużycia energii elektrycznej. Stosuje się bardzo wysokie taryfy albo i od tych się odstępuje i jeszcze wyższe pobiera ceny, aby tylko daną sposobność ze znaczną szkodą dla kraju doraźnie wyzyskać.

Tak w tym względzie jak i w innych działach pracy przebija w ustroju Zakładów Berneńskich zdecydowana wola stosowania zasad samopomocy i robót we własnym zarządzie, bo tylko w ten sposób da się przeprowadzić z należytym skutkiem i konsekwentnie naczelną kierowniczą ideę : elektry-fikacyę kraju.

2) Zakłady elektryczne kantonu zurychskiego.

(Elektrizitätswerke des Kanton Zürich).

Na dzień 15 marca 1908 r. zarządzono na obszarze kantonu zurychskiego referendum dla potwierdzenia ustawy o powołaniu do życia kanto-nalnych zakładów elektrycznych. Na z górą 100.000 uprawnionych do głosowania, stanęło do urny 76.528 osób z tych 61.735 potwierdziło ustawę. Tym sposobem urosła ona w moc prawną, a Za-

il

pk.

«#«*

te

- •****&» - f*»

.jg.

X-.S3V.; -

1910)

z r.

JWl»

%»

a.!

«»

a i si

f M\

f .-ÿ|

il il

rs f tt 1: |

Il II ®

* lp

fî!*5S*

x;

I* :

ELEKTROWNIA WALDHALDE (ZAKL. SIHLj (Sprawozd.

'•

\n

^ Drukarnia ■v°3Sginÿm,;

«

\

\

W

Vv V

♦

: :

kłady elektryczne uzyskały silną, na woli ludu opartą, podstawę bytu.

Ustawowym celem ich istnienia staje się: dostarczanie ludności całego kantonu taniej energii elektrycznej ; na wypadek osiągnięcia zysków ma być jej cena obniżoną; są one też jako instytucya powszechnej użyteczności publicznej zwolnione od wszelkich podatków oraz danin rządowych i gminnych.

Niebawem, bo już 30 marca 1908 r., potwierdza Rada kantonalna statut organizacyjny, wybiera następnie z 7 członków złożoną Radę nadzorczą, ta zaś znowu Wydział wykonawczy z 3 osób złożony i dyrekcyę Zakładów w osobie inż. prof. W. Wyslinga i P. E. Erny.

Do dyspozycyi Zarządu Zakładów oddają władze kantonalne kapitał zakładowy w kwocie 10,000.000 Fr., który podnosi się później do wysokości 25,000.000 Fr.

W ten sposób ugruntowane zostały podstawy realnej pracy, którą rozpoczęto od zabezpieczenia źródeł poboru i produkcyi energii elektrycznej. Zakupiono więc Zakład wodno-elektryczny na rzece Sihl i drugi Dietikon, zbudowano kaloryczną rezerwę w Uster i zawarto umowy o pobór prądu z zakładu wodno-elektrycznego Albula, należącego do gminy miasta Zurychu i z zakładów T. A Beznau-Löntsch-Także sieć tych ostatnich zakładów, znajdująca się na obszarze kantonu zurychskiego przeszła na ich własność.

Moc wszystkich własnych źródeł energii elektrycznej wyraża się przy końcu czerwca 1909 r., w cyfrze 4070 kW. o tym samym czasie w roku 1916 4630 kW. Moc urządzeń do poboru prądu z zewnątrz:

w r. 1909 ....    8.005 kW.

w r. 1916 .... 20.115    „

Stosunek własnej produkcyi elektrycznej do pobieranej z obcych zakładów przedstawia się jak następuje :

„    8,667.700    „

wr. 1909 własne centr. dały prądu 7,535.000 kWg. z obcych źródeł pobrano

Razem    .    16,202.700    kWg.

Zakłady elektryczne kanionu zurychskiego operują zatem przeważnie z zewnątrz pobieraną energią elektryczną i główny przedmiot ich działalności stanowi rozdział prądu.

Zadanie to spełnione zostało w niedługim czasie i w całości:

30 czerwca 1909 r. załączonych było 68 miejscow.

30

1916 r.

„ już 183 m. czyli wszystkie rozłożone na całym obszarze kantonu.

Z porównania stanu sieci w roku 1909 i 30 czerwca 1916 widać najlepiej postęp osiągnięty w tym względzie.

Urządzenia rozdzielcze

1909

1916

1 Dług. góra. przewodów dla wys.,

średn. i niskiego napięcia km. 565*7 2. Ilość utwierdzeń przewodów

2.006

a) na słupach drewnianych 12.851 żelaznych betonowych

b) „

<■ ) „

d) „ domach ....

3.    Ciężar użytej na przewody

miedzi kg. .    .

4.    Ciężar użytego aluminium żelaza

}}

})

104

277

343

48.355

298

724

1.357

5.

))

.    . 541.700 1,386.678

2.683 30.742

6.    Stacye transformatorów:

a)    z wys. napięcia na niskie szt.

b)    ich moc kW......

c)    ilość transformatorów rezer.

d)    ich moc kW. .....

e)    ilość transformatorów w ruchu 150

f)    o mocy

7.    Publ. oświetlenie: il. miejscow.

ilość lamp......

8.    Ilość mierników elektr.

54

515

4.335    27.618

40

95

664

2.370

679

.    . 4.440    15.775

16

223

1.058    5.203

1945 30.475

Praca ta była intenzywną a w wielu wypadkach także i bezinteresowną, bo przyłączano do sieci miejscowości, które za dostarczony prąd płaciły nieznaczne kwoty, nie wystarczające nawet na oprocentowanie kosztów jej budowy. W r. 1915/1916 użyto n. p. do budowy linii przewodów dla takich właśnie miejscowości 7.800 słupów a przyłączenia

do tej sieci były tak nieznaczne, że na jeden słup wypadło wszystkiego 3⁻85 żarówek.

Rozwój mocy przyłączeń w okresie czasu 1909 do 1916 przedstawia się następująco:

1) Moc przyłączeń kW.

a)    motorów .

b)    żarówek .    .    .

c)    aparatów do ogrzewania i gotowania ....

Ogólna moc przyłączeń kW. Razem z elektrownią w Winterthur

1909

1916

.    .    11.441

.    .    4.627

40.340-8

15.031-2

1.029

17.097

7,231-9

62.603-9

kW.

70.307-9

2) Abonenci:

69

a)    odbiorcy prądu „en gros“

18.772

2.613

6.974

28.359

28.428

b)    detailiczni odbiorcy światła

Całokształt obrazu Zakładów elektrycznych kantonu zurychskiego uzupełnić jeszcze trzeba kilku cyframi zamknięć rachunkowych:

1916

1909

1)    Kapitał zakładowy Fr. 10,000.000    25,000.000

2)    Aktywa bilansu Fr. 11,160.275    26,567.814

3)    Dochód brutto ze sprz.

.    . Fr. 1,013.708    4,053.150

88.958    300.286

prądu .    .

4)    Czysty zysk .    . Fr.

Co do regulaminu sprzedaży energii elektrycznej, to nie różni on się istotnie od regulaminu Zakładów Berneńskich, już w streszczeniu podanego, niema też potrzeby osobno go tutaj omawiać.

Również i w taryfach nie wiele różnic się znajdzie; dla mniejszych odbiorców jest ona jednak niższą. Sprzedaż prądu odbywa się zasadniczo wedle mierników, a tylko bardzo mali odbiorcy (do 0 15 kW. i nie więcej niż 4 żarówki) mogą pobierać prąd za ryczałtową opłatą.

Prąd elektryczny pobierać można wedle taryfy pojedynczej, lub podwójnej, a mianowicie: w kom-binacyi zwykłego prądu do światła z t. zw. prądem dziennym, lub też zwykłego prądu do siły z t. zw. prądem nocnym.

Za dzierżawę mierników uiszcza się opłaty

taryfo w⁷ e :

Za miernik o mocy kW.

-0-75

0 75—1-00

1-00—1-50

1-50—5-00

ponad 5-00

Rozwój zastosowania mierników przy sprzedaży prądu przedstawia się następująco :

Opłaca się kwartalnie za miernik Fr. przy taryfie pojedyn.

automat.

wyłącznik

przy taryfie podwójnej

1-00

100

1-00

2-00

5-00

1-5

20

2-50

3-00

3*25

3-75

7-50

1909    1916

255    4-930

357    3-948

Mierników do taryfy pojedyńczej było 1*333 21 '597 do taryfy podwójnej .... do różnych innych celów .    .    .

Razem 1945 30*475

Po skreśleniu w ten sposób, w krótkich słowach, charakteru działalności Zakł. elektr. kant. zur. i cyfrowem przedstawieniu jego zakresu działania i rozwoju, podnieść należy usiłowania, mające na celu uniezależnienie się od obcych źródeł energii elektrycznej i zdobycie własnych.

Przez szereg lat omawiają sprawozdania projekt budowy wielkiego zakładu wodnego na Renie pod Eglisau. Jego opracowanie poruezono inżynierom prof. G. Narutowiczowi i Drowi Locherowi, a budowa wykonaną być miała wspólnemi siłami kantonu zurychskiego i Szafuzy. Na ten jednak czas, kiedy ukończono już prace około wygotowania szczegółowego projektu i uzyskano koncesyę od władz szwajcarskich i badeńskich, a do rozpoczęcia bu-dow⁷y się gotowano, przypadło od dawna przygotowywane zawiązanie spółki kantonów, mającej na celu zaopatrzenie swych członków w potrzebną energię elektryczną. Kanton Zurych a także i Zakł. el. kant. zur. przystąpiły do projektowanego zrzeszenia, a wr uznaniu jego zalet i ogromnego znaczenia dla gospodarstwa narodowego, chętnie poparły jego pierwsze kroki i odstąpiły spółce gotowy projekt tego wspaniałego zakładu wodno-elektry-cznego, z tym jednak wrarunkiem, iż się niezwłocznie jego budowa rozpocznie. Warunek został dotrzymany, o czem, przy sposobności zwiedzania budowy, sarn się przekonałem.

Na zakończenie sprawozdania o Zakł. el. k. z. poruszę dwie jeszcze domowe, że się tak wyrażę,

sprawy tego zakładu: jego stosunek do prywatnych instalatorów i stosunki służbowe personalu.

Podobnie, jak u Zakładów Berneńskich, postanawia regulamin Z. e. k. z., że instalacye domowe mogą być wykonywane jedynie tylko przez Z. e. k. z., lub też przez instalatorów, uprawnionych do tego przez zarząd, a dalej, że można zamawiać motory w zarządzie zakładów, lub też, z wykluczeniem pośrednictwa, wprost u fabryk, uznanych przez Zarząd zakładów. Ponieważ Zarząd zakładów nie uprawniał zwyczajnie wielu instalatorów do wykonywania instalacyi, przepisywał dość ciężkie warunki pracy i maxymalne cenniki, dalej wzbraniał się uznawać przez nich swobodnie dostarczane motory, choćby one nawet pochodziły od oznaczonych fabryk, przeto nabrały zarządzenia zakładów pozorów dążenia do monopolu, do którego instalatorzy dopuścić nie chcieli.

Walka się zaogniła! Za instalatorami stanął Związek przemysłowy kantonu zurychskiego, a Zarząd Z. e. ustąpić nie chciał, bo zgodnie z wyrokiem sądu w St. Gallen, był przeświadczony o swem prawie nawet do ustanowienia monopolu, a nadto widział w swych zarządzeniach jedyny środek do solidnego a i taniego wykonywania instalacyi. Swoboda w rozdziale robót instalacyjnych dawała mu nadto możność pokrywania, względnie zmniejszania niedoborów, urastających z powodu budowy nierentownych lokalnych sieci przewodów, zyskiem z wykonania prywatnych robót. Sprawa oparła się ostatecznie, na skutek wniesionej interpelaeyi, o Radę Kantonu, która podtrzymała w całości postanowienia Z. e. k. z., orzekła jednak, że nadal nie mają być pobierane od prywatnych instalatorów żadne pro-wizye od robót, oddanych im do wykonania. W ten sposób doczekał się załatwienia, niewiadomo czy ostatecznego, ten charakterystyczny spór.

Przejdziemy do stosunku funkcyonaryuszy Zakładów elektr. kantonu zurychskiego do Zarządu zakładu.

Regulatyw służbowy, którego treść poniżej przytoczę, rzuci snop światła na wewnętrzną orga-nizacyę tego rodzaju przedsiębiorstw, a i urzędów publicznych, a chociaż nie pozwoli poznać jej gruntownie i w całości, da przecież pewien pogląd na charakterystyczne szwajcarskie stosunki, wolne od piętna biurokratycznej ociężałości.

Z uwag wstępnych wiadomo, że dyrekcyę mianuje rada nadzorcza, ona też orzeka o zwolnieniu jej od obowiązków.

Co do reszty funkcyonaryuszy przepisuje regulamin :

1) Mianowanie i zwalnianie ze służby funkcyonaryuszy, ustanawianie ich poborów, o ile przekraczają roczną kwotę 4000 Fr., należy do atry-bucyi rady nadzorczej, względnie wydziału wykonawczego, które decydują po wysłuchaniu wniosku odnośnego dyrektora Funkcyonaryuszy o niższych poborach mianuje dyrektor.

Ustanowione kontraktem płace podlegają peryo-dycznej rewizyi ze strony rady nadzorczej. Po stwierdzeniu zadowalającego pełnienia obowiązków, następuje stosowne podniesienie płacy. Gdy czego innego w kontrakcie służbowym nie postanowiono, obowiązuje obustronny jednomiesięczny termin wypowiedzenia.

2)    Funkcyonaryusze Z. e. k. z. są obowiązani tak w służbie, jak i poza nią, dbać o interesa przedsiębiorstwa, mają przestrzegać tajemnicy urzędowej, zachowywać się uprzejmie w stosunku do stron, przełożonych i podwładnych, poruczone zadania spełniać wedle najlepszej wiedzy i woli, a dla zapobieżenia nieszczęśliwym wypadkom i szkodzie w materyałach, zachowywać podczas pobytu w zakładach wszelkie środki ostrożności.

3)    Zwyczajna praca biurowa trwa 8 godzin. Przy pracy poza biurem należy dbać o to, aby czas jak najlepiej wyzyskać.

Jeżeli tego stosunki służbowe wymagają, obowiązani są funkcyonaryusze zakładu do 30 dni w roku pracować także poza godzinami służbowemi bez osobnego wynagrodzenia, a w razie gwałtownej potrzeby cały rozporządzalny czas i siły poświęcić przedsiębiorstwu.

na

za

W szczególności nie należą się żadne specyalne wynagrodzenia za zwyczajną służbę, przypadającą niedzielę i czas pozabiurowy. Natomiast ma być taką służbę przyznany stosowny czas wolny. Zajęcia uboczne wolno przyjmować tylko o tyle,

o ile na to w każdym poszczególnym wypadku zezwoli dyrektor.

4)    Przy wryjazdach poza wyznaczone miejsce zamieszkania należy się, oprócz zwyczajnej płacy ? zwrot rzeczywistych wydatków na jazdę kolejową, utrzymanie i nocleg. Te wydatki mają być utrzymane na stopie, odpowiadającej normalnej płacy.

Funkcyonaryuszom o płacy do 300 Fr. mieś. należy się zwrot kosztów biletu kolejowego III kl., przy wyższych płacach II. kl.

Przy zajęciach poza miejscem zamieszkania, trwających dłużej niż 6 dni, otrzymują kawalerowie dodatek do płacy w kwocie do 3 Fr., żonaci do 6 Fr.

5)    Na wypadek choroby, wypłaca się w pierwszym roku służby pełną płacę za jeden miesiąc, przy służbie dłuższej, stosunkowo do czasu jej trwania, aż do pełnej płacy za sześć miesięcy.

Jeżeli miało miejsce ubezpieczenie na wypadek choroby na koszt zakładu, może zakład strącić wypłacane odszkodowanie z należnej płacy.

Funkcyonaryuszy, pracujących z narażeniem się na nieszczęśliwe wypadki, ubezpiecza zakład.

6)    Na wypadek powołania na ćwiczenia wojskowe wypłaca się pełne pobory. Przy dłużej trwającej służbie wojskowej, otrzymują je' tylko służący wyżej jednego roku i co najwyżej przez jeden miesiąc.

7) Po upływie służby jednego roku należy się w roku 2-tygodniowy urlop. Służba wojskowa, łącznie z urlopem, nie mogą przekraczać 1 miesiąca.

8) Pozostali po zmarłym mają prawo do poboru pełnej jego płacy przez pół roku, od dnia śmierci począwszy.

Do pozostałych wlicza się: wdowa, dzieci przezeń utrzymywane, dalej rodzice, wnuki i rodzeństwo, o ile je utrzymywał.

3) Zakłady elektryczne miasta Zurychu.

(Elektrizitätswerke der Stadt Zürich).

Zakłady elektryczne miasta Zurychu są przedsiębiorstwem gminnem; jeżeli tedy w kilku słowach scharakteryzujemy ustrój administracyi gminy miejskiej Zurychu, to niezbyt, jak sądzę, odstąpimy od tematu.

Zarząd gminy Zurychu, może nie identycznie, lecz analogicznie, do innych miast Szwajcaryi, posiada ustrój na wskroś demokratyczny. Gminę stanowi lud miejski, on nią rządzi i stanowi źródło wszelkiego prawa o charakterze lokalnym. Więc o wszystkich najważniejszych zasadniczych sprawach, dotyczących gminy, jako całości, decyduje wynik tajnego i powszechnego głosowania ludowego. Wielka Rada miejska, składająca się ze 125 członków, na 3 lata wybierana, stanowi zastępstwo ludowe gminy i w tym swym zasadniczym charakterze przygotowuje poszczególne sprawy pod powszechne głosowanie. Jest przy tern organem kontrolującym i zatwierdzającym te czynności właściwego organu wykonawczego, Rady miasta, które z ustawy jej kom-petencyi podlegają*

Ta ostatnia składa się z 9 członków, wybieranych również w powszechnem głosowaniu z poza grona członków Wielkiej Rady, także na lat 3. Na czele Rady miasta stoi prezydent. Członkowie Rady miasta uczestniczą w posiedzeniach Wielkiej Rady jedynie z głosem doradczym, jako referenci spraw miejskiego zarządu, a zastępują ich w tych funkcyach, w razie potrzeby, zawodowi kierownicy poszczególnych działów zarządu.

Czynności bezpośredniego zarządu, czy to w zwyczajnej administracyi gminnej, czy też w prowadzeniu gminnych przedsiębiorstw, sprawują fun-kcyonaryusze, wybierani do tego celu na oznaczony czas przez Wielką Radę miasta, Radę miasta, lub dyrektorów przedsiębiorstw, czy poszczególnych działów miejskiego urzędu.

Pojęcie stałych posad urzędniczych w Szwaj-caryi nie istnieje, nie ma tam również emerytur. Z chwilą upływu kontraktu służbowego, może być kontrakt odnowiony lub nie; niema tam także osobnych przepisów dyscyplinarnych, a funkcyonaryusze gminni podlegają zwyczajnym, powszechnym przepisom służbowym. Zabezpieczenie na starość, podobnie jak na wypadek choroby lub nieszczęśliwego wypadku, uskutecznia się w osobnych instytucyach, które wspiera gmina, o ile je zorganizowano spe-cyalnie dla funkcyonaryuszy gminnych, czy jej przedsiębiorstw.

Te zasadnicze cechy ustroju szwajcarskiej admi-nistracyi sprawiły, że nie znają tam biurokracyi. Tej biurokracyi, która otoczona chińskim murem przestarzałej rutyny, nieczuła na zmiany w zewnętrznych stosunkach życia, ani jego warunków nie znająca, od sławnego „zielonego stolika“ sypie w oczy społeczeństwa papierowym piaskiem dekretów⁷, rozporządzeń i przepisów, na to, aby je w roz-w⁷oju powstrzymać i wcisnąć w ciasne ramy nieaktualnych ograniczeń.

Szwajcarska administracya ma możność dostosowania ludzi do zadań, które spełnić mają, a nie odwrotnie, jak to bywa gdzieindziej, nie zna urzędniczej hierarchii w naszem tego słowa znaczeniu, ani też automatycznych awansów⁷. Zadania danej jednostki stosuje do jej zdolności, nie zaś do rangi, a postęp w płacy czyni zależnym od efektu pracy.

Więc też zawodowe wykształcenie, pilność, pracowitość i sumienne wypełnianie obowiązków są zasadniczymi czynnikami pozyskania lepszych warunków⁷ życia, a z tego korzysta społeczeństwo : nabywa znakomite urządzenia, równie dobrze administrowane.

Przykładem, potwierdzającym te słowa, są Zakłady elektryczne gminy miasta Zurychu.

W dniu 4. czerwca 1890 r. uchwaliła Rada miasta przystąpić do założenia elektrowni miejskiej, a miarodajnymi motywami tego postanowienia były: a) potrzeba jednolitego zarządu wszystkiem, co leży na terenie ulic miejskich, b) wprowadzenie jednolitego ruchu dla wodociągu i elektrowni,

c) jednolitego zarządu różnemi źródłami światła, dalej d) wzgląd na pozyskanie nowego źródła dochodów gminnych i wreszcie e) konieczność ochrony gazowni, która wówczas wyłącznie celom oświetlenia służyła, przed konkurencyą prywatnych elektrowni.

Powstałe w ten sposób przedsiębiorstwo służyło głównie celom oświetlenia, prąd do celów technicznych oddawało tylko wyjątkowo i na podstawie osobnych umów. Można było w szczególności przyłączać do sieci motory, lecz tylko t. z\v. dzienne, pracujące poza czasem oświetlenia. Tymczasem prowadzono ciągłe studya w kierunku pozyskania wodnej siły. Postępowały one jednak dość opornie, a że ilość motorów rosła, z nią zaś także potrzeba stałej dla nich siły, zawarto umowę w kwietniu 1903 r. z T. A. „Motor“ z Badenu, o dostawę do celów technicznych siły w ilości 2500 kW. Stosunek ten nie trwał długo, bo już w roku 1906 objęła gmina całkowitą dostawę energii elektrycznej, którą rozdzielała dla celów motorycznyck zapo-mocą osobnej sieci, jeszcze w r. 1903 zbudowanej.

Zapotrzebowanie energii do motorów zrównało się prawie niebawem z ilością prądu świetlnego, pierwsze wynosiło bowiem w 1903 r. 4739 kW., drugie 5965 kW.

Prawdziwy zwrot w zaopatrzeniu Zurychu w prąd elektryczny stanowi jednak dopiero uruchomienie wielkiego zakładu wodno-elektrycznego,

■■■

Êà

Æ ||

0 i

.. 'rw&SKRL*

<iéâ

I'*

4L

ï*j

WSm

- - .< «a,

Mpa

PQg

gjgg V

Oi

, y./

* JH 4M

j

Wml

|W <mT

sf Mi

•__________j

ZAKŁAD ALBULA. STACYA TRANSFORMATORÓW W RAGAZ. (Sprawozd. z budowy 1910)

ÎT

J g⁵

«

Ç

pędzonego wodą rzeki Albuli, które nastąpiło w pierwszej połowie 1910 r.

W obecnym stanie rzeczy rozporządza zurychska elektrownia własnemi źródłami energii elektrycznej we własnych zakładach wodnych: „Albula“ o mocy maxymalnej 24.500 koni mechanicznych, minimalnej 9120 k. m., drugim, również wodnym, „Letten“ 1500 k. m. i w rezerwie parowej „Letten“ o mocy 6000 koni mech. Posiłkuje się nadto prądem obcych zakładów, więc: miasta Chur (Plessurwerke) i Zakładów półn. wsch. Szwajcaryi (Löntschwerk).

Działalność i rozwój Zurychskich Zakładów elektrycznych scharakteryzują najlepiej cyfry.

Produkcya energii elektrycznej 1916

1) Zakłady własne:

a)    Albula

b)    Letten wodny „

kWg.

1909

c)

parowy „

—    88,705.050

1,218.450    5,302.210

3,126.029    129.105

2) Zakłady obce :

a)    Beznau    „

b)    Beznau-Löntsch „

9,659.488

6,053.450

Razem kWg. 14,003.967 100,189.815 Z tego pobrali konsumenci:

1909

1916

5)    Zakł.półn -wsch.Szwajc. (Löntschwerk) 310.000

33,129.900

903.250

628.616

2,097.180

6)    Zakł. elekr. kant. Zurych,

5,940.175

7)    w Zurychu :

a)    sieć do siły .    .    2,968.617    26,295.031

b)    „    „ światła . 2,503.764    10,647.400

c)    kolej miejska .    .    5,339.396    9,743.797

Razem    10,811.777 89,695.349

ogólna dostawa 14,003.967 100,189.815 Zatem straty kWg.    3,192.190 10,494.466

Sprawność urządzeń elektrycznych w r. 1916 przedstawia się następująco:

8) przewodów wysokiego napięcia i głównych transformatorów 40.000/6.000 V. .    .    .    78*5%

9) sieci do siły 10) „

. 92-9%

.    76-0°/„

„ oświetlenia wraz z przetwórń, z prądu 3-fazowego na 1-fazowy

Porównanie urządzeń rozdzielczych z r. 1909

i 1916:

Sieć rozdzielcza do siły i światła w Domleschg i Heinzenberg wzdłuż Albuli

1)    Ilość załączonych miejscowości

2)    Rozciągł. sieci dla nap. 7.000 V.

a)    długość kabli mb. .    .    .

b)    dług. przewód, napowietrz,

po 2 i 3 druty mb. .    .

3)    Rozciągł. przewodów wtórnego napięcia 500 Y i 3X250/145 V.

a)    kable mb......

b)    przew. napow. 2 i 4 druty mb.

1909

1916

25

740

28.855

4.460

34.837

4)    Transformatory :

a)    w murowanych domkacli szt.

b)    na słupach szt.....

5)    Domowe połączenia ....

22

663

Sieć rozdzielcza, do przeniesienia siły w Zurychu

i okolicy:

1909

1916

1)    Całk. długość rowów kabl. mb. 57.600    70.264

2)    Głów. kabel dla 6000 i 2000 Y.

napięcia mb. .......

3)    a) wtórne kable 550 V. pr. st.

i 500V.pr. zm. 1 i 3 żył. mb. 297.197 457.028 b) kabel telefoniczny    .    .    .    20.551    25.863

4)    Przewody napowietrz.    6000 Y.    —    7.310

5)    Wtórne przewody napowietrzne

500 i 250 Y......

6)    Przetwornice kolejowe szt. .

7)    a) Stacye transformatorów głów.

40.000/6.000 V.....

b) stacye transformat, wtórne 6000/500, 6000/220    Y.    .    .

8)    Ilość transformatorów    .    .    .

ich moc kVA......

9)    Ilość połączeń domowych

Sieć rozdzielcza do światła:

80.640 108.981

20.435

23

66

39

90

21.300    41.176

669    1.747

1909

1916

1)    Dług. rowów kablowych mb. 142.582 197.976

2)    Kabel główny 200 V. mb. 92.118 113.954

3)    Kable wtór. 1 -żył. i 3-żył. mb. 565.602 957.210

4)    Kabel telefoniczny mb. .    .    11.660

5)    Gł. przewody napowietrz, mb

6)    Gł. stacye rozdzielcze szt.

7)    Przetwornice do światła .

8)    Stacye transformatorów wtórne

13.782

2.930

11

58

76

Zestawienie załączonych odbiorników.

Rok

Żarówki

|L. łukowe'

Motory

Aparaty

Razem

Ilość

kW.

Ilość

kW.

Ilość

kW.

Ilość

kW.

kW.

Abon.

1909

118509

5730

1006

659

1519

7553

556

467

14409

6330

1916

347482

16923

1140

749

4467

16751

6876

4078

38501

Do tego dodać należy dla r. 1916 2 przetwornice do światła o mocy .    .    .    11.400 kW.

4.675    „

3 przetwornice kolejowe .    .

Razem .    16.075 kW.

Mierniki elektryczne.

Rok

Ilość

abonent.

Mierniki 1-faz.

Tar. pojed. Tar.podw

Prąd Pr. Mi®rn|_

~ „ i , . godz. Zegary zm.3-f. stały|światła|j

1909    6330    5898    503

1916    28207    14471    9683

823

90

162

2344

22

3760

Techniczne i gospodarcze wyzyskanie poszczególnych części zakładów charakteryzują dla roku 1916 poniżej podane cyfry:

1) Maszynowe urządzenia Albuli w Sils: Współczyn. wyzyskania

88,705.050 kWg. 8X2,200X8760 kwg.

Sr. obc. 11.500 kW. Najw.obe. 17.500kw.

Naiw. obc. 17.500 kW. rezerwy^ moc,₇.600 kW⁼¹'⁰⁰

obciążenia

=0-57

=065

Czas używania 88,705.050 kWg.— (Benützungsdauer) 17.600 kW.

2) Urządzenia rozdzielcze w Zurychu i okolicy:

Czas używania:

a) całej sieci rozdziel. 46,686.228 kWg.

Zurychu i okolicy

b) sieci do siły

54.500 kW. 28,548.444 kWg. 18.750 kW. 5,514.860 kWg. 19.600 kW.

=850g.

=1.260 g.

c) sieci do światła 3) Kolej miejska:

a)    czas używania -

b)    zużycie siły na 8,212,944 kWg. 1 wozokiloinetr 9,477.515 wkm.

9,743.397 kWg.

4.675 kW.

=280 g.

=2000 g.

=0'866 kWg.

Największe zapotrzebowanie prądu przypadło na 19-go grudnia 1916 r. i osiągnęło 22.750 kW. Pokryte zostało w następujący sposób:

Siła wodna Albuli „    „ Letten

„    „ Chur

„ parowa Letten

17.500 kW. 1.000 „ 1.500 „ 2.750 „

Razem 22.750 kW.

Finansową, stronę przedsiębiorstwa, ujętą w cyfry zamknięć rachunkowych, poznamy z zestawienia podanego poniżej :

1916

1909

1) Wartość zakł. elektr. wedle koszt, budowy 12,527.168 35,510.569 Fr.

5)    Czysty zysk .

6)    „    „ w 7o .    7%    7*27o

7)    Wartość siły i św. oddań.

gminie bezpłatnie .    117.301    183.843 „

Przejdziemy teraz do taryfy sprzedaży prądu. Ta, podobnie jak i regulamin, o ile chodzi o podstawowe zasady, nie różni się zasadniczo od podanych już poprzednio. Różni się natomiast znacznie co do ceny prądu. Najwyższa stawka taryfowa dla oświetlenia wynosi w Zurychu dla ilości do 5000 kWg 60 Rp. (ct ), zaś dla siły do motorów do 10.000 kWg. 20 Rp. (ct.).

Podobnie, jak u poprzednio opisanych zakładów, istnieje również i tu specyalna taryfa dla gotowania i ogrzewania, a najwyższa stawka taryfowa za prąd użyty do tego celu w dowolnej porze dnia wynosi, przy poborze dó 500 kWg., 7 Rp. (et); za prąd użyty za dnia, z wyłączeniem pory światła, za 1 kWg. 4 Rp. (ct.); za prąd nocny — połowę pierwszej stawki. Prąd letni można do powyższych celów pobierać także wedle taryfy ryczałtowej

Oprócz zwykłego zastosowania prądu elektr., urządza elektrownia zurychska i utrzymuje w ruchu publiczne i prywatne zegary elektryczne i różne urządzenia sygnalizacyjne. W roku 1909 obsługiwała ich 162 szt.

1557 szt. 89    „

w r. 1916 było zegarów innych sygnalizacyi .    .    .

Razem 1646 szt.

15 „

Za pierwszy zegar wypożyczony z elektrowni płaci się rocznie wraz z kosztami utrzymania 20 Fr. za każdy następny za obsługę zegara będącego własn. abonenta 15 „ każdego dalszego

Zasługuje jeszcze na wzmiankę dążność zu-rychskiej elektrowni miejskiej do rozpowszechnienia użycia światła elektrycznego pośród najmniej zamożnej ludności. Wprowadzono w tym celu ratalne spłaty kosztów domowego urządzenia, złożonego w najprostszy sposób, a dostarczonego w całości przez Zarząd elektrowni.

Spłaty ratalne trwają lat 6 i wynoszą miesięcznie 50 Rp. (ct.). Właściciel domu gwarantuje ich zapłatę, a po upływie terminu i uiszczeniu należności, przechodzi urządzenie na jego własność. Lokator musi użyć światła rocznie za 24 franków względnie dopłacić różnicę.

4) Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi.

(Nord-ost schweizerische Kraftwerke).

Przychodzi kolej na skreślenie kilku słów o zakładach elektrycznych, powołanych do życia łącznemi siłami kilku kantonów. Zasługuje tu prze-dewszystkiem na podkreślenie sam fakt zrzeszenia się instytucyi publicznych, rządowych, w celu wprowadzenia w czyn idei samopomocy w dziedzinie eletryfikacyi kraju.

Jakkolwiek posiadanie wielkich elektrowni okręgowych przynosi dość znaczne bezpośrednie korzyści, to jednak nie same tylko sperandy zysków decydować musiały o ostatecznem postanowieniu inicya-torów. Do powiększenia rządowych dochodów prowadziła droga krótka i wygodna : podniesienie stopy podatkowej, a jeżeli obrano inną długą i uciążliwą, pełną przeszkód i trudności, parlamentarnych dys-kusyi, konferencyi i rozważań, zawiłych obliczeń i porównań, to chodzić musiało o rzecz dużą i tak wielkie mającą publiczne znaczenie, iż wynik, zrealizowanie idei, starczyć musiało za nagrodę, odpowiadającą podjętym trudom i zabiegom.

Interesowane kantony, znające i odczuwające potrzeby ludności, świadome faktu, że na powiększenie państwowych dochodów wpłynie korzystniej powiększenie ilości podatników i ich gospodarcze wzmocnienie, niż podniesienie stopy podatkowej, to miały niewątpliwie na oku, postanawiając kreowanie związkowej elektrowni, a uczyniły to, chociaż ich obszary były już w energię elektryczną zaopatrzone.

S;':

!

i

r

f

H

#

l

►

'

«

■ Tfc;

S

U

N

S

: fin

Mi

j

•V'

.!■

'f

W

ZAKŁAD WODNOELEKTRYCZNY BEZNAU. (Wasserwirtschaft i. d. Schweiz)

BjllgPfP

ft

ao

♦V

.«s

<p ,0

* % '4*-

Energię tę rozdzielały dotąd prywatne przedsiębiorstwa, od których nie można wymagać spe-cyalnych ofiar i poświęceń na rzecz dobra publicznego. One, zbudowaniem ogromnych zakładów wo-dno-elektrycznych, spełniły już swe zadanie, bo wciągnięciem do pracy odłogiem leżących skarbów przyrodzonych powiększyły narodowy majątek; poniosły zaś w spełnieniu tego zadania tak wielkie ryzyko, że późniejsze zyski uważać należy za rzecz naturalną, która nikogo dziwić nie może.

Nie można też od prywatnego przedsiębiorstwa wymagać, aby włączało w pole swego działania nierentowne urządzenia, aby n. p. budowało nierentowną sieć przewodów do odległych miejscowości i obniżało przez to rentowność całego przedsiębiorstwa. Może to natomiast i powinno być obowiązkiem instytucyi publicznej, władzy, która łacno zrezygnować może z tych bezpośrednich zysków, skoro się tamte pośrednie znacznie zwiększą, skoro się wzmoże kultura i dobrobyt obszarów jej podległych.

Takie musiały być zapewne motywy, które skłoniły kantony Zurych, Aargau, Thurgau, Glarus, Schwyz i Szafuza do zawiązania w dniu 22 kwietnia 1914 r. Towarzystwa akcyjnego, które poznamy bliżej z treści statutu organizacyjnego.

I. Siedzibą Towarzystwa jest Baden, siedzibami

filii Zurych i Glarus.

Celem jego jest utrzymywanie ruchu zakładu wodno elektrycznego Beznau nad Aarą i Löntsch, oraz rozdział uzyskanej energii elektrycznej. Może ono także inne tego rodzaju zakłady nabywać, budować i w ruchu utrzymywać.

Towarzystwo jest obowiązane dostarczać wszystkim swym członkom energii elektrycznej na tych samych warunkach.

II.    Kapitał zakładowy wynosi 18 milionów Fr. i jest podzielony na 36.000 akcyi po 500 Fr.

Połączonym w Towarzystwie kantonom nie wolno swych akcyi sprzedawać. Wolno je natomiast przenieść na imię własnych elektrowni, oraz na upełnomocnionych zastępców w Radzie zarządzającej.

Przeniesienie akcyi jednego kantonu na rzecz drugiego jest dopuszczalne tylko za zezwoleniem Rady zarządzającej.

Wysokość kapitału akcyjnego może być podniesiona, mogą być również wydane obligacye z zabezpieczeniem hipotecznem lub bez niego.

Rada zarządzająca ustanawia kurs akcyi.

III.    Organami Towarzystw są: Walne Zgromadzenie, Rada zarządzająca, Komisya kontrolująca.

a) Walne Zgromadzenie.

Walne Zgromadzenie zwołuje Rada zarządzająca zaproszeniem, na 14 dni przed terminem, z podaniem porządku dziennego i miejscowości, w której ma się odbyć.

Prezydent Rady zarządzającej, lub jeden z jej członków przewodniczy zebraniu, mianuje sekretarza i drugiego członka do liczenia głosów.

Protokół posiedzenia podpisują wszyscy trzej.

Postanowienia akcyonaryuszy, powzięte przy dowolnym udziale, oprócz poniżej podanych wyjątków, mają moc prawną, gdy zapadają zwyczajną większością głosów. To samo odnosi się do wyborów.

Uchwały odnoszące się do zmiany statutów, wymagają zastępstwa połowy kapitału akcyjnego i % oddanych głosów.

Uchwały o zmianie kapitału akcyjnego, zwiększaniu lub zmniejszaniu zakresu działania, fuzyi lub rozwiązania To w., wymagają zastępstwa % kapitału akcyjnego i większości % głosów.

Jeżeli takiego kompletu nie uzyskano, odbywa się za 30 dni drugie zebranie, na którem wystarcza zastępstwo V₃ kapitału akcyjnego ; do uchwały potrzeba większości */₃ obecnych.

Głosowanie odbywa się jawnie, zaś kartkami na zarządzenie przewodniczącego.

Wybory uskutecznia się kartkami, a jawnie wybiera się tylko kontrolorów za zgodą zebrania.

Zwyczajne Walne Zgromadzenie, odbywające się w terminie do 6 miesięcy po końcu roku, przyjmuje sprawozdanie roczne, zamknięcie rachunków, udziela absolutoryum, decyduje o dywidendzie.

Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie odbywa się, jeżeli jego potrzebę uzna Piada zarządzająca, albo Komisya kontrolująca, lub też jeden lub więcej akcyonaryuszy, będących w posiadaniu akcyi, przedstawiających V,₀ kapitału akcyjnego.

Walne Zgromadzenie rozstrzyga:

1)    o przyjęciu zamknięcia rachunków,

2)    o ilości i wyborze członków Rady zarzą

dzającej,

3)    o wyborze Komisyi kontrolującej,

4)    o zmianie statutu i kapitału akcyjnego,

5)    o ustanowieniu, dotowaniu i użyciu rezerw pieniężnych,

6)    o połączeniu tego Towarzystwa akcyjnego

z innem,

7) o rozwiązaniu Towarzystwa, a oprócz tego o wszystkich przedłożeniach Rady zarządzającej,

b) Rada zarządzająca składa się najwyżej z 19 członków. Każdy kanton ma być zastąpiony przynajmniej przez jednego członka. Reszta członków rozdziela się między kantony w stosunku do wysokości kapitału akcyjnego.

Członkowie Rady urzędują 3 lata, względnie przez 3 okresy sprawozdawcze, od jednego Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia do trzeciego.

Każdy członek Rady zarządzającej składa po 20 szt. akcyi do depozytu na czas urzędowania.

Rada zarządzająca wybiera prezydenta, zastępcę, sekretarza. Ten ostatni nie musi być jej członkiem. Zbiera się na wezwanie prezydenta, który musi ją zwołać, jeżeli tego zażąda dwóch jej członków.

Jeden członek Rady może innego na podstawie pełnomocnictwa zastąpić. Dalsze przyjmowanie pełnomocnictw jest niedopuszczalne.

Do prawomocności uchwał potrzeba absolutnej większości obecnych członków Rady, których liczba nie może być mniejsza od absolutnej większości wszystkich członków'.

Zależnie od uznania prezydenta, dopuszczalne są uchwały powzięte w drodze okólnej korespon-dencyi.

Do zakresu działania Rady zarządzającej należą wszystkie sprawy, które nie zostały zastrzeżone Walnemu Zgromadzeniu.

Rada zarządzająca może ze swego grona wybrać Wydział i określić jego kompetencyę, może poszczególnych swych członków upoważnić do sprawowania pewnych czynności, może wreszcie wybierać osoby z poza swego grona do sprawowania określonych funkcyi (dyrektorów, sekretarzy, prokurzystów) i ustalać ich płace.

Rada zarządzająca oznacza osoby uprawnione do podpisywania Towarzystwa.

Do ważności zobowiązań potrzeba dwu podpisów. — Walne Zgromadzenie oznacza wysokość wynagrodzenia członków Rady zarządzającej.

c) Komisy a kontrolująca.

Walne Zgromadzenie wybiera 3 rewizorów i 2 zastępców. Rewizorzy kontrolują roczne zamknięcia rachunków, składają Walnemu Zgromadzeniu sprawozdania i przedkładają wnioski co do wysokości dywidendy i rozdziału zysków.

Sprawozdanie wraz z bilansem i rachunkiem strat i zysków ma być wyłożone do wglądu akcyo-naryuszy na 8 dni przed terminem Walnego Zgromadzenia.

IV. Zamknięcie rachunków, fundusz rezerwowy, podział zysków.

Roczny rachunek zamyka się każdocześnie z terminem 30 września. W przeciągu 4 miesięcy musi być roczny rachunek przedłożony Radzie zarządzającej, przez nią zatwierdzony i Komisyi kontrolującej wręczony.

Bilans zestawia się wedle przepisów prawa o obligacyach i wedle zasad rzetelnego prowadzenia przedsiębiorstwa.

Corocznie należy odpisywać z wartości mierników, aparatów i ruchomości najmniej 10%, z wartości materyałów do budowy i ruchu, a także zapasów węgla, 5°/₀.

Fundusz odnowienia należy corocznie dotować kwotą l°/o całkowitego kapitału zakładowego.

Na amortyzacyę praw nabytych w drodze kon-cesyi, ograniczonych terminem, należy utworzyć fundusz amortyzacyjny, przez coroczne dotowanie go 1-5% kapitału zakładowego. 5°/₀ z zysku pozostałego po strąceniu wszystkich wydatków, wraz z remuneracyą Rady zarządzającej, biernych procentów i strat, przeznacza się do funduszu rezerwowego. Dopiero potem wyznacza się dywidendę w wysokości do 5%. Resztą dysponuje Walne Zgromadzenie.

Fundusz rezerwowy ma służyć na pokrycie strat, stanowi część funduszu obrotowego i nie oprocentowuje się go.

Powiększanie funduszu rezerwowego ustaje z chwilą podniesienia się do 25% kapitału akcyjnego.

Walne Zgromadzenie może, ze stojących do jego dyspozycyi reszt zysków, tworzyć inne rezerwowe fundusze i dowolnie nimi rozporządzać.

Y. Ogłoszenia.

Ogłoszenia przesyła się akcyonaryuszom listami poleconymi.

Gdzie ustawa wymaga publicznego ogłoszenia, czyni się to w szwajcarskiej gazecie handlowej.

YI. Spory.

Wszystkie spory rozstrzyga szwajcarski Sąd związkowy.

Zorganizowane tym statutem Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi, przystąpiły niezwłocznie do działania, a pierwsze swe kroki skierowała Rada zarządzająca na drogę pertraktacyi z T. A. „Motor“ o zakupno zakładów wodno-elektrycznych Beznau z rezerwą parową i Löntschwerk.

Po dłuższych pertraktacyach, przyszedł układ do skutku i mogła się rozpocząć regularna praca w kierunku rozdziału energii elektrycznej z tych dwu zakładów a także i budowy. Przystąpiono natychmiast do wykonania wielkiego zakładu wodno-ele-ktrycznego na Renie pod Eglisau, którego projekt odstąpiły w tym celu Zakładom półn.-wsch. Szwajcaryi Zakłady elektryczne kantonu zurychskiego.

Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi nie zajmują się zasadniczo detailiczną sprzedażą prądu,

Produkcya prądu osiągnęła w roku 1916 137,990.000kWg.,anajwiększeobciążenie41.900kW. przyczem nie zachodziła jeszcze potrzeba użycia rezerwy parowej, stojącej do dyspozycyi w Beznau.

Dochód ze sprzedaży prądu

Czysty zysk.......

Po strąceniu z niego statutem ustalonych

oddają go zwyczajnie lokalnym zakładom kantonal-nym, a te rozdzielają energię elektryczną na miejscu, oddając poszczególnym gminom i prywatnym odbiorcom. Jedynie tylko kantony Szwyz i Glarus dostarczają bezpośrednich odbiorców.

Urządzenia Zakładów składały się w r. 1916 z wyszczególnionych wyżej wodno-elektrycznych zakładów, a nadto

z 17 podstacyi o mocy 12 transformatorów „

Długość przewodów napowietrznych wysokiego napięcia wynosi dla 45.000 V.

25.000 „

8.000 „

niskiego napięcia do 500 V.

29.000 kVA i

1.924    „

370-8 km.

207-1 „

65.5 „

2-7 „

odpisów, dała pozostała reszta dywidendę w wysokości 7°/₀.

Tak przedstawiają się, w ogólnych zarysach, te cztery wielkie zakłady elektryczne, powołane do życia przez publiczne instytucye i przez nie służbie publicznej oddane. Powstałe w sposób analogiczny, na podstawie uchwał ciał reprezentacyjnych, czy ludowego referendum, przeznaczone do spełniania tego samego zadania, elektryfikacyi kraju, przedstawiają w swej administracyjnej i technicznej orga-nizacyi znaczne różnice.

W Zakładach Berneńskich mamy kantonalne Towarzystwo akcyjne, powstałe z prywatnych akcyjnych spółek. Towarzystwa macierzyste były zwy-czajnemi przedsiębiorstwami zarobkowemi. W rękach władzy kantonalnej stały się instytucyą użyteczności publicznej, mającą na celu w pierwszym rzędzie rozpowszechnienie zastosowania energii elektrycznej.

Ten sam, ale już wyłączny cel, przyświeca „Zakładom elektrycznym kantonu zurychskiego“, utworzonym przez administracyjną władzę kantonu i przez nią, jako publiczne przedsiębiorstwo, prowadzonym.

Zakłady elektryczne miasta Zurychu są znów przedsiębiorstwem gminnem. Spełniają swe zadanie publicznego dostawcy energii elektrycznej w stosunku do samej gminy bezinteresownie, więc bezpłatnie otrzymują prąd elektryczny: miejski wodociąg, zakład oświetlenia ulic i miejskich budynków, różne urządzenia sanitarne i publiczne zegary, instytucye naukowe i szkoły. Ze sprzedaży prądu na cele prywatne, czerpie gmina dochody, którymi pokrywa koszta innych, nierentownych urządzeń publicznych. Tym sposobem przemienia się w rękach Zarządu miejskiego energia elektryczna, dostarczona sferom zamożniejszym, w urządzenia wszystkim służące: więc sanitarne, jak kąpiele ludowe, kanaliza-cya; komunikacyjne, jak drogi i chodniki ; a i ważniejsze od tych, kulturalne: szkoły ludowe i zawodowe, muzea, etc. etc.

Czwarte z opisanych przedsiębiorstw : Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi, jest Towarzystwem akcyjnem, dostępnem tylko zarządom kantonalnym lub ich elektrowniom. W drobiazgi ono nie wchodzi, jest wielkim producentem i dostawcą prądu eletrycz-nego dla swych członków.

Różnorodności formy organizacyjnej, towarzyszy podobna rozmaitość urządzeń do utrzymania ruchu zakładów.

W pierwszem z opisanych przedsiębiorstw widzimy 5 wodno-elektryeznych central, pracujących na wspólną sieć, co daje możność wzajemnego wyrównania, ważnego zwłaszcza na czas najniższych stanów wody. Wskutek silnego wzrostu przyłączeń pogarsza się stosunek produkcyi prądu elektrycznego do zapotrzebowania, rośnie więc potrzeba rezerwy, a ta znajdzie się w zakładach zbiornikowych, które niebawem zostaną zbudowane. Zakłady Berneńskie starczą sobie same, zewnętrzną energią się nie posiłkują, a są także i tern charakterystyczne, że dostarczają prądu do napędu 16-tu różnych linii kolejowych.

Odmiennie przedstawia się sprawa w drugiem z rzędu przedsiębiorstwie. To małą tylko stosunkowo ilość prądu samo wytwarza, pobiera go natomiast z zewnątrz, z zurychskich miejskich zakładów elektrycznych (Albula) i Zakładów północno-wschodniej Szwaj caryi (Beznau-Löntsch).

Zakłady elektryczne kantonu zurychskiego zajmują się w pierwszym rzędzie rozdziałem energii elektrycznej i stanowią pośrednie ogniwo pomiędzy producentem a konsumentem w procesie zużycia energii elektrycznej.

Zakłady elektryczne gminy miasta Zurychu rozporządzają dwoma własnymi zakładami wodnymi i rezerwą parową. Zapotrzebowanie swe kryją one z reguły własną produkcyą, jednak w zimowe wieczory, kiedy na czas minimalnych stanów wody zużycie prądu do maximum dochodzi, nie wystarcza nawet i własna, chociaż wielka (6000 k. m.), parowa rezerwa. Szukają wrówczas z zewnątrz pomocy, a tej dostarczają Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi ze swego zakładu na rzece Löntsch.

Wspaniałym jest zespół zakładów wodnych, jakim rozporządzają dopiero co wymienione Zakłady półn.-wsch. Szwajcaryi. Na Aarze zbudowany zakład wodny Beznau, rozporządzający wielką a silnie zmienną ilością wody, wyposażony rezerwą parówką o mocy 7.000 k. m., pracuje w ścisłej łączności ze zbiornikowym, niejednokrotnie już wspominanym zakładem na rzece Löntsch. W zakładzie tym rozporządzają Zakłady półn.-wsch. Szwajcaryi ogromnym akumulatorem wodnym, który produkcyą swą, dającą się ściśle dostosować do potrzeby, kryje znakomicie maxima, nietylko własne, lecz także najbliższych sąsiadów.

Gdybyśmy poszli dalej i zechcieli poznać inne tego rodzaju zakłady, znaleźlibyśmy niewątpliwie nowe, odmienne ustroje i zespoły, dostosowane do lokalnych sił, warunków i stopnia kultury. Pozwoliłyby one poznać bogactwo dalekich od szablonu form i sposobów, stosowanych w jednolitem dążeniu do celu, którym jest ekonomiczne i kulturalne podniesienie kraju.

V. Opis zakładów wodno-elektrycznych.

Zwiedzanie zagranicznych urządzeń, tych zwłaszcza, na jakie i u nas w kraju dość miejsca, daje możność porównawczego zestawienia naszych i obcych stosunków. Jak porównanie to wypaść musi — łatwo pojąć.

Ogólne zaniedbanie jest u nas tak wielkie i tak powszechne, iż na jego tle wyrastać muszą obce rzeczy do wielkości, która gnębi i przygniata. W tym nastroju widziane, budzą smutne refleksye na temat bezpowrotnie zmarnowanego czasu, lecz i otuchę, że się przecież opatrzeć i dźwignąć można. To, co zagranicą zrobiono, przeszło już okres prób i doświadczeń, możemy je w pełni wykorzystać, a tern samem sporo czasu i kosztów oszczędzić. Trzeba się tylko skupić, zrozumieć sytuacyę, w której na żadną zewnętrzną pomoc liczyć nie należy, zaufać własnym siłom i zwrócić dążenia w kierunku ekonomicznego odrodzenia. Za niem przyjdzie postęp i w innych dziedzinach, a wzmocnieni materyalnie, staniemy silni do walki z wyzyskiem, któremu dziś sprzyja narzucone nam stanowisko kolonii zachodnich prowincyi Austryi.

Jedną z wielu dróg, do tego celu wiodących, jest niewątpliwie wyzyskanie i wprzągnięcie do war-statu narodowej pracy odłogiem leżących sił wodnych.

W poprzednich ustępach starałem się przedstawić ich znaczenie i rolę w gospodarczem życiu Szwajcaryi; przychodzi teraz kolej na zestawienie wrażeń z bezpośredniego zetknięcia się z niemi.

A wrażenia to silne, bo podziwiać trzeba ogrom wykonanych budowli, śmiałość a jednak prostotę założenia i tę łatwość w pokonywaniu największych technicznych zadań i trudności, którą daje wprawra i doświadczenie.

1. Zakład „Olten-Gösgen“.

Dzięki uprzejmości p. K. Brodowskiego, st. inż. T. A. Motor z Badenu, w którego towarzystwie znalazłem się w kierownictwie budowy, mogłem prowadzony przez kierujących budową inżynierów z planami w ręku, poznać cały zakład. Jego budowa rozpoczęła się w roku 1914 i przechodzi obecnie w stadyum ostatecznego wykończenia.

Jest to zakład ogromnych rozmiarów, wyzyskujący siły wodne Aary na przestrzeni 14 km. od Aarburga do Gösgen. Spiętrzenie zwierciadła małej wody zapomocą jazu, ustawionego powyżej Winznau, wywołuje cofkę, sięgającą 6*5 km. w górę rzeki. Spiętrzenie wielkiej wody cofa się wstecz na 3’8 km.

Kanał roboczy, założony na lewym brzegu Aary, posiada w całej długości, od szluzy wpustowej do powrotnego ujścia do Aary, 6 2 km.

Wyzyskany spadek użyteczny, mierzy w centrali 17 m. w czasie niskiej wody, 15 m. w czasie średniej wody, zaś 14 m. podczas wezbrania. Rozmiary budowli dostosowano do przepływu 350 m. wody na sek., przez co uzyskuje się największą moc liczoną na wałach turbin w ilości 45.000 k. m. Tę największą moc uzyskać można średnio przez dobrych 6 miesięcy w ciągu roku.

Przed przystąpieniem do wykonania jazu, prze-

prowadzono w korycie rzeki Aary kosztem interesowanych i właściciela budowy „Zakł. elektr. Olten Aarburg“ rozległe roboty regulacyjne. Jaz w całości, pomiędzy przyczółkami, 90 m. długi składa się z 5 otworów po 15*60 m., w świetle mierzących. Zależnie od stanów wody zmienia się spiętrzenie na jazie od 1*8 do 4*5 m. Utrzymują je dwudzielne stawi dła Stoneya, które w szczegółach konstrukcyjnych od swego pierwowzoru znacznie odstąpiły. Straciły w pierwszym rzędzie szkodliwe dla szczelności jazu przeciwwagi i rozpadły się na dwie części: górną, służącą do regulowania normalnego spiętrzenia i dolną, podnoszoną razem z tą górną w czasie wezbrania. Ma to urządzenie tę wielką zaletę, że do zwyczajnego regulowania stanu wody, powyżej jazu, wystarczy poruszać samą tylko górną częścią stawidła, mniejszą i lżejszą, podczas gdy część dolna, wielka, ciężka, pozostająca pod ciśnieniem całej wysokości spiętrzenia, pozostaje, raz szczelnie przymknięta, w stałym spoczynku aż do nadejścia wezbrania. To jedna dobra strona kon-strukcyi, drugą stanowi usunięcie dawniejszych uciążliwości, mających swe źródło w niszczeniu koryta rzeki, przez wypadający z pod stawidła, poziomy prąd wody, który burzył dolną część jazu i koryto rzeki na odległości, sięgającej nawet powyżej 250 m. od jazu.

Nastąpiły też zmiany w ustroju urządzeń uszczelniających; działają one dzisiaj przez wyzyskanie ciśnienia spiętrzonej wody na sprężyste urządzenia skrzynkowe, które pod jego działaniem przylegają szczelnie do odpowiednio na filarach jazu utwierdzonych silnych żeber żelaznych.

Łożyska stawideł, o które wspierają się one za pośrednictwem ruchomych wałków, chronione są stalowemi pancernemi płytami.

Stawidła są na 6'10 m. względnie w upuście gruntowym 6*60 m. wysokie.

Jaz fundowano w całości na podłożu żwiro-wem, co spowodowało wielkie głębokości fundowania, sięgające do 17-60 m. popod spiętrzone zwierciadło wody.

Na lewym przyczółku jazu umieszczono przepławkę dla ryb, skonstruowaną z lanego żelaza wedle systemu Denila : po zwróconych przeciw prądowi wody, silnie wygiętych żebrach przepławki spada wdół wzburzona woda. Nie widziałem wstępujących do góry ryb ani gotujących się do podróży w dół rzeki, muszę też wierzyć, iż zdarzyć się mogą pośród nich tak śmiałe osobniki, które niezrażone trudnościami podróży, zechcą użyć tego środka komunikacyi.

Ponad jazem rozpięto żelazno-betonowe pomosty na pomieszczenie wyciągów stawidłowych. Są to potężne urządzenia, każde o udźwigu 150 ton, z czego 60 ton przypada na ciężar stawidła a reszta na opór parcia wody.

Powyżej jazu, w odległości 30 m. od niego, założono szluzę wpustową, składa się ona z 18 otworów, opatrzonych stawidłami, poruszanemi także elektrycznemi windami, każda o udźwigu 34 t. Do

szluzy wpustowej przypiera przepust dla łodzi, 3 0 m. w świetle szeroki.

Windy elektryczne, poruszające stawidła jazu, podnoszą je z szybkością 40 cm. na minutę, każda z wind posiada rezerwowe urządzenie do pracy ręcznej, przy której posuwają się one w górę z szybkością 1 cm. na minutę.

Dzięki dobrze zorganizowanej sygnalizacyi o postępie wezbrań, urządzenie takie wystarcza, bo strażnik jazowy, wie naprzód dokładnie o zbliżającej się fali wezbrania, może też windy na czas wypróbować i ewentualnie dobrze się przygotować do ręcznej pracy.

Takie zabezpieczenie pewności ruchu stawideł jazowych wystarcza w zupełności. Urządzenia dalszych rezerw nie spotyka się nigdzie; ich zastosowanie musiałoby bowiem mieć skutek połowiczny: działaćby mogło tylko za pośrednictwem tych samych motorów elektrycznych a wprowadziłoby w układ wind jazowych znaczną, zbyteczną i szkodliwą zawiłość. Jest zresztą rzeczą jasną, że rezerwa maszynowa używana raz na kilka lat nie może sprawnie pracować, nie powiększa bezpieczeństwa ruchu i przedstawia mniejszą pewność niż rezerwa ręczna, działająca wprawdzie wolno lecz pewnie.

Z pomostu wind jazowych roztacza się miły dla oka inżyniera widok na kanał roboczy. Jest już w całości wykonany i napełniony próbną wodą, której spokojne zwierciadło lśni w blasku porannego słońca. Szklaną powłokę wody, ginącej po-

tężną wstęgą w oddali, burzą wiosła wolno płynącej łodzi lub też ryba chwytająca zdobycz w powietrzu.

Kanał roboczy, to budowla potężna, ma w górnej przestrzeni 4-8 km. długości, spodem 32 m. a w skale 26 m. i 24 m. szerokości, w części ziemnej 0 013°/o, w skalistej 0'023% spadku. Korona grobli wznosi się 12 0 m. ponad spiętrzone zwierciadło wody Aary i jest założona poziomo. Skarpy kanału założone w pochyłości 1:1V« są na całej przestrzeni wyłożone betonowemi płytami. W części skalistej otrzymały ściany kanału nieznaczne od pionu odchylenie i betonową okładzinę, opatrzoną dość gęsto rozłożonymi drenami dla odprowadzenia wody zaskórnej sączącej się z terenu. W innej sąsiedniej partyi, zastąpiono dreny silnie przepuszczalnym (bez piasku) betonem.

Rozmiary robót ziemnych wyrażają się w cyfrze 1,300.000 m³ wydobytej ziemi, w której było 250.000 m³ skały, zaś o śmiałości założenia świadczy fakt, że na długości około 1 km. leży ten olbrzymi kanał z warstwą wody około 5 m. grubą w nasypie. Na tej przestrzeni musiano od strony doliny ująć kanał groblą, wykonaną z materyału uzyskanego z wykopu, zatem ze żwiru. Budowano ją z całą starannością, z wewnętrznem nieprzepu-szczalnem jądrem z gliny, na które użyto 40.000 m3 tego materyału. Staranność polegała głównie na tem, że groblę sypano niegrubemi warstwami poziomemi, zlewano obficie wodą i walcowano parowymi wałkami. Podobnie wykonano także i tę część dna

kanału, która leży w nasypie. Kanał przechodzi przez okolicę, miejscami dość silnie zabudowaną. Przecięto nim wodociąg jednej miejscowości: zbudować musiano nowy od ujęcia i rurociągu aż do zbiornika; przecięto liczne drogi komunikacyjne, musiano je zastąpić drogami równoległemi i zbudować 5 dwuprzęsłowych mostów żelazno-betono-wych. Ich główne dźwigary stanowią jedną konstrukcyjną całość z filarami pośrodku kanału stojącymi. Łożyska ruchome leżą obustronnie na przyczółkach i są ciekawie skonstruowane. Pomiędzy dolną bronzową płytą, leżącą na przyczółku i z nim stale złączoną a górną taką samą płytą połączoną z dźwigarem żelazno-betonowym, znajduje się pył grafitowy, na którym dźwigar spoczywa i który umożliwia poziome ruchy konstrukcyi. Obserwowano już 7 milimetrowe przesunięcia.

Popod kanał przeprowadzić musiano osobnymi przepustami dwa krzyżujące się z nim potoki.

W prosty sposób poradzono sobie z młynarzem, którego młynówka została kanałem przecięta : najłatwiejszym sposobem usunięcia przeszkody było wykupno młyna. Właściciel stawiał jednak tak wygórowane żądania, iż przedsiębiorstwu wypadło korzystniej przeprowadzić wodę młynówki rynną żelazno-betonową, zawieszoną na konsolach na dźwigarze jednego z mostów, niż wdawać się w dalsze targi czy wywłaszczenie młyna.

Pobyt mój na budowie wypadł na czas próby szczelności kanału, która trwała trzecią wrłaśnie dobę.

Z uwagi na będące w toku ustawianie generatorów i turbin w budynku maszynowym i wykończanie dolnego kanału, nie można było kanału napełnić wodą na całej przestrzeni, oddzielono też część próbie poddawaną od reszty poprzecznym murem betonowym i napełniono. Po pierwszych 24 godzinach opadło zwierciadło wody o 40 cm., po drugich już tylko o 10 cm. Dalszy czas próby przynieść zapewne musiał jeszcze lepsze wyniki.

Kanał dolny, odprowadzający wodę z pod turbin do Aary, posiada wymiary większe niż górny. Jest w dnie 40 m. szeroki i w teren 10 do 12 m. wkopany. Jego długość wynosi 1 *4 km. Ruch ziemi obliczono na 880.000 m³, z czego 70.000 m³ na skałę przypada. Ponad kanałem zbudowano 2 mosty komunikacyjne z żelazo-betonu, zbudowane analogicznie do poprzednich.

Roboty ziemne są na wykończeniu. Przedsiębiorca spieszy się, a za niestosowanie się do zasady „festina lente“ często trzeba pokutować; leży też na środku kanału przewrócony, ogromny pływający bagier kubłowy ze sterczącymi ponad wodę pontonami. Ubiera się właśnie nurek na wysuniętym pomoście, aby zejść na dno i przeprowadzić study a, jakby machinę na nogi, raczej na pontony, napo-wrót postawić. Study a nie wiele zdaje się pomogą: trzeba go będzie pociąć na części i sprzedać na stare żelazo, a postarać się rychło o nowy, bo podwodnego bagrowania. dosyć jeszcze pozostało do wykonania.

Opodal drugi podobny wypadek. Pod skarpą wykopu stoi ogromny bagier łyżkowy, który tak pod sobą teren podebrał, iż stracił grunt pod ao-gami i pochylił się. Stojąca na brzegu grupa robotników już drugi dzień pracuje windami, aby mu przywrócić równowagę; czy się to jednak uda i kiedy, niewiadomo.

Budynek maszynowy usytuowano poniżej Miihle-dorf, na naturalnym stopniu terenu, gdzie mógł być fundowany na skale. Właściwa hala maszyn, posiadająca 117 m. długości, około 15 m. szerokości a 18 m. wysokości, pomieści 8 agregatów maszyn, z których 6 właśnie się montuje. Są to spiralne turbiny Francisa o osiach pionowych, średniej mocy po 7590 k. m., o 83'3 względnie 93 6 obrotach na minutę. Generatory elektryczne prądu zmiennego o napięciu 8.000 V., posiadają oś wspólną z turbinami, na niej umieszczono również maszyny wzbudzające.

Ślimacznice dopływowe, podobnie jak i fundamenty całego budynku i maszynowe, wykonano w że-lazo-betonie.

Północną stronę budynku, zbudowaną w kształcie wieży, zajmują lokale służbowe : w parterze miejsca podręczne do montowania maszyn, na I piętrze centralny pomost komendanta ruchu, na II-gim i III piętrze biura, akumulatory, składy. Piętra połączono ze sobą windą. Do budynku głównego przytyka od strony północnej osobne skrzydło, przeznaczone na pomieszczenie urządzeń rozdzielczych dla napięcia 100.000 V., które się jednak tymczasowo na 70.000 i 50.000 V. zakłada.

Cały budynek maszynowy wykonany jest do tego stopnia ogniotrwałe, że drzewa użyto jedynie na drzwi i okna oraz na łaty pod dachówkę. Mury zbudowano ze sztucznej prasowanej cegły, całą więzbę dachu z żelazo-betonu. Dla uzyskania izo-lacyi cieplnej a także i ogniowej, oddzielono krycie dachu (dachówkę) od poddasza warstwą izolacyjną, wykonaną z pustej cegły (Hourdis), zakładanej między żelazno-betonowymi żebrami wiązania dachowego.

Wrócimy jeszcze do urządzeń wodnych. Od strony dopływu wody do turbin ustawioną jest u wlotów do ślimacznic turbinowych drobna krata ochronna, oddzielona od nich stawidłami. Ponad wlotami turbinowymi zbudowano szeroki pomost, na którym ułożono tor dla przewoźnego elektrycznego mechanizmu do oczyszczenia kraty z wieszających się na niej przedmiotów z wodą nadpływających. Maszyna ta będzie kratę czyścić automatycznie, ładować materyał na wózki ustawione na torze, skąd się go będzie wywozić na plac składowy.

Opisany zakład zaliczyć należy do typu pracujących wielką ilością wody roboczej a stosunkowo małym spadkiem użytecznym. Pośród nich będzie on należał do zakładów, wyposażonych w stosunkowo dość długi kanał roboczy, w przeciwieństwie do innych zakładów nieposiadających takich kanałów, w których budynek turbinowy usytuowano w bezpośredniem sąsiedztwie jazu w jego przedłużeniu.

Do tych ostatnich należy, w budowie będący zakład na Renie, który poniżej w kilku słowach opiszę.

Właścicielem budowy jest, znane nam, Tow. akcyj. „Zakłady północno-wschodniej Szwajcaryi“, które koncesyę i projekt budowy nabyły od Zakł. elektr. kantonu zurychskiego.

Budowa zakładu rozpoczęła się w roku 1914, po ponownej szczegółowej rewizyi projektu, która przyniosła ze sobą pewne zmiany, w szczególności przesunięcie jazu o około 20 m. w górę rzeki.

Lewy przyczółek jazu i zakład elektryczny leży na szwajcarskim brzegu Renu, prawy z projektowaną szluzą dla żeglugi przy brzegu, należącym do księstwa Rzeszy niemieckiej, Badenu.

Jaz jeszcze nie gotowy, wychodzi z fundamentów i składać się będzie z 5 otworów po około 15 m. światła, przepławki dla ryb i szluzy dla żeglugi, którą się na razie zastępuje niewielkim przepustem dla łodzi. Żegluga na tej części Renu ma dopiero powstać, skoro to nastąpi, zbuduje się szluzę komorową dla statków.

Ustrój jazu będzie na ogół podobny do opisanego w poprzednim ustępie. Stawidła będą tu jednak potężniejsze z uwagi na spiętrzenie zwierciadła wody Renu, które będzie zmienne w granicach od 9*75 do 11*05 m.

Szluza wpustowa przypiera bezpośrednio do jazu i będzie do jego kierunku prostopadłą, złoży się na nią kilkanaście otworów, opatrzonych grubą kratą ochronną, zamykanych stawidłami.

Budynek maszynowy, ustawiony w przedłużeniu jazu, zatem w kierunku prostopadłym od nurtu rzeki, pomieści 7 agregatów maszynowych, składających się z turbin i generatorów prądu zmiennego^ które przy wyzyskaniu podanego spadku użytecznego i rozporządzając wodą w ilości 240 do 350 m³/sek., dostarczą siły od 27 do 44.000 k. m. Generatory wytwarzać będą prąd elektryczny o napięciu 8000 V., który przetworzony zostanie dla przewodów o Wysokiem napięciu na 45.000 V., analogicznie do napięcia na wspólną sieć pracować mającego zakładu na rzece Löntsch.

Woda robocza łączy się z wodą Renu bezpośrednio poniżej jazu.

Zakład Eglisau zastałem w pełnej budowie. Fundowanie jazu wykonuje się w całości pneumatycznie. Właśnie przygotowują keson pod czwarty filar jazu: na osobnem rusztowaniu, zawieszonem na kilkudziesięciu śrubach, przysposabia się formę na spodnią część fundamentu; po wypełnieniu jej betonem, zdjęciu szalowania i zmontowaniu pneumatycznego urządzenia, zostanie ona zapomocą śrub poruszanych elektrycznie i równocześnie grzechotkami (Ratsche), opuszczona na dno Renu, poczem rozpocznie się wykop, który sięga do głębokości 8 m. pod zwierciadło wody rzeki. Po przejściu nie-grubej warstwy żwiru, pracować trzeba w miękkim piaskowcu, posiadającym twarde wtrącenia, do których wzruszenia używać się musi materyałów wybuchowych.

Urządzenia pomocnicze do fundowania budowy, których cząstkę wyżej naszkicowałem, założone są bardzo praktycznie i wygodnie. Powyżej i poniżej miejsca, przeznaczonego pod budowę jazu, zbudowano na tymczasowych filarach betonowych dwa prowizoryczne żelazne mosty kratowe. Do kraty wewnętrznych belek mostowych przytwierdzono na konsolach tory, po których porusza się, poprzecznie do kierunku mostów a równolegle do nurtu rzeki założony, ruchomy obszerny pomost, spoczywający na dwu kratowych belkach żelaznych. Z tego ruchomego pomostu jest każdy punkt budowy łatwo dostępny, co ogromnie pracę ułatwia.

Używa się pozatem wszelkiego rodzaju maszyn roboczych : obracalnych żurawi do ładowania i podawania granitowych ciosów, mechanicznych mieszarek do betonu, parowych bagrów łyżkowych i kubłowych, takichże kafarów etc.

Potrzebny do budowy szuter i piasek przygotowuje łamacz, przerabiający materyał wydobyty z wykopu.

Fundowanie szluzy wpustowej i budynku maszynowego odbywa się przy zastosowaniu żelaznych ścian palowych i pompowania wody z pod fundamentów zapomocą pomp centryfugalnych.

Przy budowie znalazł prąd elektryczny, jako środek motoryezny jaknajobszerniejsze zastosowanie, Do tego samego typu wodno-elektrycznycli zakładów zaliczymy dwa następne, założone w znacznie skromniejszych rozmiarach.

3) Zakład „Baden zur Aue“.

Właścicielem elektrowni jest T. A. „Motor“. Zakład zbudowano w r. 1893 na prawym brzegu Limmatu, w niewielkiej odległości od miasta Ba-denu. Jest on w swem ogólnem założeniu analogiczny do poprzednich ; posiada jaz, którym zamknięto koryto Limmatu, bardzo krótki kanał roboczy i budynek maszynowy.

Stała część jazu zbudowana z kamienia, podobna do poprzednich, składa się 3 otworów po 15 m. światła, które się zamyka żelaznemi jedno-litemi stawidłami dawniejszej konstrukcyi.

Spiętrzenie, jazem wywołane, mierzy około 2 5—5 m. Przy lewym przyczółku jazu znajduje się przepławka dla ryb założona w stopniach po około 40 cm. wysokich z wcięciami w przegrodach sięgającymi do około połowy ich wysokości a rozmieszczonymi przemiennie. Ma ona markę bardzo dobrej, bo uznał ją podobno za taką inspektorat rybołostwa.

Tuż obok jazu założono szluzę wpustową o 2 otworach po około 10 m. światła. Stawidła jazowe i szluzy poruszane są windami elektrycz-nemi. Krótki kanał roboczy prowadzi 20 do 40 m³/sek. wody. Dolny kanał łączy maszynowy budynek najkrótszą drogą z korytem Limmatu. Obydwa wykonane są w ziemi i mają skarpy, ubezpieczone okładziną kamienną.

W budynku maszynowym, ustawionym w kierunku poprzecznym do kierunku górnego kanału, mieszczą się 2 agregaty maszynowe : turbiny o osi pionowej i na tej samej osi zbudowane generatory elektryczne prądu zmiennego o napięciu 2000 V.

Moc zakładu wynosi 1000 do 2000 k. m.

Dla żeglugi, która ogranicza się tutaj do niewielkich łodzi, w rodzaju wojskowych pontonów, założono w budynku maszynowym przepust, przez który wyciąga się w górę łodzie elektryczną windą po wałkami opatrzonej równi pochyłej. Przepust ma około 3 m. światła.

Koszta budowy tego zakładu wyniosły dla części wodnej 2,122.000 Fr.

Budowa tego zakładu zbudowanego na kanale Aary, przekopanym w celach melioracyjnych i włączającym jezioro Biel w bieg tej rzeki, przechodziła ciężkie chwile, zanim znalazł się sposób zrealizowania budowy. Podjęła się tego zadania firma „Motor“ T. A., która w r. 1904 w 7 lat po wydaniu koncesyi, zdołała zorganizować towarzystwo akcyjne, mające przeprowadzić budowę, i zająć się exploatacyą zakładu. W dwa lata później, w roku 1899 został zakład uruchomiony a w dziesięć lat potem przeszedł wraz z zakładem Spiez na własność Tow. akc. „Zakłady Berneńskie“.

Rola, jaką odegrał jaz tego zakładu, w historyi kanału Aary jest dosyć ciekawą. Na przestrzeni 4 km., w górę od ujścia kanału do jeziora Biel, skupił się spadek kanału w ten sposób, iż doszedł do 9 m, co wywołało silną erozyę i pogłębianie się dna kanału tak dalece, iż w ostatnim przekopie, przylegającym do jeziora, groziła podmyta góra upadkiem i zawaleniem kanału. Starano się temu zapo-biedz przez budowę progów z narzutu kamiennego, kładzionego pomiędzy ściany wpust-palowe. Nie pomogło to wiele, bo za słabe progi znosiła woda. Dopiero budowa jazu dla opisywanego zakładu zapobiegła złemu. Wziął on na swe barki cały 9 me-

trowy spadek, obniżający się w czasie wezbrania na 5'5 m., sięgnął swą cofką 4 km. w górę kanału i powstrzymał wszelkie niebezpieczne ruchy w dnie koryta. W ten sposób zabezpieczono kanał, a przemysł wzbogacono siłą motoryczną, która przy minimalnej wodzie Aary, 35 m³/sek. wynosi 3.100 k. m. a w czasie wyższych stanów i użycia 80 m³/sek. do 4.400 k. m. się podnosi.

Jaz, jedna z pierwszych tego rodzaju budowli w Szwajcaryi, wykonany został w całości z muru kamiennego i był pneumatycznie fundowany. Jego próg jest 11 ‘70 m. szeroki, a jaz między przyczółkami 63’40 m. długi. Cztery filary kamienne po 2 80 m. szerokie dzielą go na 4 pola. Pierwsze 12 m. w świetle mierzące, zajmuje przepust dla tratew 80 m. długi i założony w spadku 6°/₀. Zamyka go stawidło żelazne 3 m. wysokie. Drugie i trzecie pole po 10 m. w świetle mierzące, zajmują upusty gruntowne. Ostatni otwór o świetle 23 m. stanowi właściwy jaz ruchomy, opatrzony pierwotnie zasłonami wiszącemi, wspierającemi się na ruchomych odrzwiach. Ich obsługa okazała się trudną i uciążliwą, toteż w roku 1914 przebudowano jaz, wstawiono 2 silne, stałe, żelazne słupy a zasłony zastąpiono stawidłami. Pierwsza część jazu posiada starszej konstrukcyi stawidła z ciężarem własnym, wyrównanym przeciwwagami betonowymi i uszczelnienie stawideł zapomocą drewnianych wałków, część druga właściwy jaz ruchomy

•^1

N

7 ;"'■ ■/-.■■; ■ - mJKËttt

■ ri Ü

^ . ■*

'

x

«*:

$

5~*

"v i

iü

IMI

z&m

z

i

:

!«i

■

fi.-'*.

,1^*1

»Si

m

KiSl*

i

i

I

Ą

d

7

!

/

.

;

:

u

*•

ZAKŁAD WODNO-ELEKTRYCZNY HAGNECK. (Opis Zakładu 1914)

*

Kl

m

"E

f Drukarnia lOasolineumj

- '

V-,

c V

VS

•7

jest skonstruowana na sposób obecnie w nowszych budowlach stosowany.

Przepławkę dla ryb 70*30 m. dług. założono obok przepustu dla tratew, składa się ona z 24 komór z przegrodami, około 50 cm. wysokiemi, mają-cemi od góry prostokątne wcięcia naprzemian ustawione. Służbę oddaje znakomitą; sam widziałem powyżej i poniżej jazu mnóstwo różnej wielkości ryb, które wypełniały także i przegrody samej przepławki i elastycznymi skokami pokonywały w moich oczach przeszkody betonowych przegród.

Krótki kanał dopływowy ma dno 27 m. szerokie, kamieniem wybrukowane, skarpy zbudowane w nachyleniu 1 :1 %. Przy normalnem spiętrzeniu daje 87 m² powierzchni przepływu, zaś w czasie niskiego stanu wody a zwiększonem spiętrzeniu 142 m². Wlot kanału chroni przeciw napływowi lodów i innych przedmiotów na sposób pływaków urządzona konstrukcya, zawieszona na rozpiętej w tym celu ponad wlotem kanału żelaznej kładce.

Kanał odpływowy bardzo krótki, ma dno 32 m. szerokie a woda przy średnim stanie jest 1 m.

głęboka.

Budynek maszynowy zamyka kanał dopływowy i jest 48 m. długi, 13 m. szeroki, jest fundowany na kesonach w głębokości sięgającej 10 m. popod dno

kanału dopływowego.

W hali maszyn mieszczą się 4 grupy maszyn, każda o mocy 1350 k. m. a 100 obrotach na minutę i jedna grupa na 1600 k. m. Zainstalowana moc maszyn wynosi w całości 7.000 k. m.

Generatory elektryczne prądu zmiennego o średnicy 5*5 m. wytwarzają prąd o napięciu 8.000 V. i 40 okresach, który się następnie przetwarza na 16.000 V. napięcia w tym celu, aby zasilać wspólną z zakładem Kalinach sieć rozdzielczą.

Maszyny prądu stałego wzbudzające, stoją osobno i są poruszane z wału turbiny, zapomocą przeniesienia przez stożkowe koła zębate.

Koszta budowy zakładu Hagneck wraz z urządzeniem maszynowem i elektrycznem, bez kosztów sieci elektrycznej, wyniosły po koniec roku 1900 2,971.591 Fr. Do końca r. 1913 podniosły się wskutek podjęcia różnych uzupełniających robót i wyniosły z końcem roku 1916 po strąceniu odpisów kwotę 3,658.000 Fr.

Na zakładzie „Hagneck“ zamykamy listę zakładów, operujących przy małym spadku użytecznym stosunkowo wielkimi ilościami wody.

W następnym zakładzie zobaczymy urządzenia już nieco odmienne. Będzie on się różnić od poprzednich zwłaszcza co do spadku, który będzie większy, a i sposobem doprowadzenia wody do turbin. Wolny dopływ zastąpią żelazne rury ciśnienia.

?

*

K

SM

*

II

i

si

m

8M

pp

sil

m

rif¹ £3^

iM

:Ęg3

.i,

,-if ■    ■-

•i

WÊÊÊÊÊ

»

j,

rr

i,;'

\ **■

Mïff

m

ŁS#

p .

1

i

w ■

rV;j.'3».    ;f’. - . *■

■ ■■>

Er

ZAKŁAD KALLNACH. JAZ W NIEDERVIED. (Sprawozd. Zakładu Bern. 1912)

Sr-*

■ÊS

(

00

/''"Drukarnia A

<5.

V\ 4

r^O

# V

?

S

5) Zakład wodno-elektryczny „Kalinach“.

Jest zakładem, przedstawiającym z uwagi na swój ustrój, typ pośredni pomiędzy zakładami, że się tak wyrażę, nizinnymi, operującymi przy małym stosunkowo spadku wielkiemi ilościami wody, a zakładami górskimi z małą ilością wody roboczej a wielkimi stosunkowo spadkami. Z pierwszym typem łączy go stosunkowo duża ilość wody (40 do 60 m³/sek.) i niewielki spadek użyteczny (około 22 m.), do drugich zbliża go kanał dopływowy wykonany w sztolni i zastosowanie rurociągów ciśnienia.

Do popędu zakładu użyto wody Aary, ujętej w miejscowości Niederried zapomocą jazu kamiennego, fundowanego pneumatycznie na piaskowcu w głębokości 6—8 m., pod zwierciadłem wody. Jaz piętrzy wodę rzeki na 8 m. i składa się z 5 otworów po 10 m. w świetle mierzących, 2 z tych otworów, zajmujących lewą stronę jazu, stanowią upust gruntowy zamykany stawidłami 8’40 m. wy-sokiemi, 3 dalsze otwory, ze stawidłami żelaznemi po 4‘4 m. wysokiemi, służą do regulowania wysokości zwierciadła spiętrzonej wody i są dwudzielne.

Wszystkie stawidła są zrównoważone żelazno-betonowemi przeciwwagami i poruszane elektrycz-nemi windami, ustawionemi na osobnym pomoście.

Jaz posiada przepust do spuszczania drzewa tratew, które rozbierać trzeba powyżej jazu i składać potem napowrót poniżej jazu, rampę dla łodzi, podobną do opisanej już w zakładzie „Baden zur Aue“, a wreszcie przepławkę dla ryb, wykonaną w stopniach po 50 cm. podobną do już opisanych.

W spełnieniu jednego z warunków koncesyi, zbudowano na filarach jazu, po dolnej jego stronie, most drogowy 6 m. szeroki.

Wskutek znacznego spiętrzenia zwierciadła wody Aary, tworzy się w jej korycie zbiornik wyrównawczy o pojemności 500.000 m³ wody.

Teren prawego brzegu na przestrzeni około 2 km. pomiędzy Oltigen a jazem, leży niżej od spiętrzonego zwierciadła wody, wymagał też ochrony przed zalewem. Tę daje mu wał 5 do 6 m. wysoki, w koronie 6 m. szeroki, o skarpach założonych w pochyłości 1 : 1V₂, uszczelniony wewnątrz jądrem iłowym 2 — 5 m. w teren zapuszczonem. Wał ten okazał się szczelnym, tu i ówdzie przesiąka woda, szutrem popod wewnętrzne jądro i tę chwyta się rowem wzdłuż wału założonym i odprowadza do rzeki poniżej jazu.

Próg szluzy wpustowrej, bezpośrednio do jazu przytykającej, leży 5 m. ponad progiem upustu gruntowego. U wlotu do szluzy wpustowej umieszczono grubą kratę a za nią stawidła, poruszane windami z osobnego pomostu. Głowę sztolni, rozpoczynającej się w szluzie wpustowej, oddzielono od tej ostatniej drobną kratą.

nr % ?ti

hhHHP 'i- SP^l

IWessa; ■ jfjff J ^

::

Mftiisis&sBî i iteiBaag^^

feŁw«i«r -    ■ , :

\ mil smmßi ijf

■. '-r-r* i

1 g % m 1

il

11

..V '

ta

il

1;

-•

’Mj

■LaSliKll

,4

v&.

mmj

Spfi,

M'-'î": *‘W#

1 nflKg

rr

ïlS,g«

(4§?>1 ÜÜ

V»si

Ü^la

ZAKŁAD KALLNACH. OGOLNY WIDOK ZAKŁADU. (La nouvelle Centrale de Kalinach 1914)

ïH

fs³

Q «

Sztolnia posiada 2*1 km. długości, ma 26 m2 powierzchni przepływu i jest założona w spadku 0‘75°/o₀. Jej zakończenie w Kalinach stanowi komora przejściowa, mieszcząca przejście z przekroju sztolni w 3 rury ciśnienia po 3 m. średnicy i ich armaturę: klapy zwrotne i odwietrzniki.

Rurociągi ciśnienia, wykonane z nitowanych blach żelaznych uchodzą odgałęzieniami do hali maszyn, gdzie łączą się z turbinami w ten sposób, że na każdą rurę przypada po 2 turbiny.

Hala maszyn jest 61 m. długa, 16 m. szeroka a 11 m. wysoka i mieści 6 złożeń maszynowych, składających się z podwójnych turbin Francisa o osiach poziomych, łączonych bezpośrednio z generatorami elektrycznymi dla prądu zmiennego, dającymi przy 12*5 in:ł na sek. wody i 22 m. spadku użytecznego a 300 obr. na minutę, moc 2.500 k. m. w formie prądu zmiennego o napięciu 16—17.000 V.

Zużyta woda uchodzi z pod budynku maszynowego kanałem odpływowym 3 km. długim, spodem 25 m. szerokim, który koło Walperswil wpada napowrót do Aary.

Budowę zakładu Kalinach rozpoczęto późną jesieuią 1909 r., ukończono zaś na wiosnę r. 1913.

6) Zakład wodno-elektryczny „Bodio“.

Do Bodio prowadzi droga z Zurychu przez Lucernę, Jezioro Czterech Kantonów i gotthardzką kolej żelazną. Lucerna, miasto stare, niewielkie, imponuje wspaniałością hoteli, rozłożonych nad jeziorem przy szerokich, wygodnych i cienistych alejach spacerowych, z niezrównanym widokiem poprzez jezioro na wysokie skaliste brzegi i ich odbicie w lśniącem lekko falującem zwierciadle wody.

Starą część miasta, rozłożoną nad jeziorem i na łagodnych terasach północnego stoku, zamyka grzbietem biegnący starożytny, basztowy mur obronny, znakomicie zachowany. Jest on prawdziwą ozdobą miasta i jakby uzupełnieniem zbiorów muzeum wojny i pokoju, z którego słynie Lucerna.

Zapisała się ona zaszczytnie i w historyi rozwoju sił wodnych, ho pierwsza zużyła spadek rzeki Bcuss w miejskim zakładzie wodno-elektrycznym.

Podróż jeziorem należeć musi do najpiękniejszych w Szwajcaryi. Zmienność krajobrazu, występującego raz w obramieniu dzikich, poszarpanych i urwistych skał, to znowu ujętego w łagodne, zielenią sadów pokryte stoki, lub też widok samotnych osiedli, świecących jasnymi punktami na tle majestatu gór i szczytów śniegiem pokrytych, tak widza zajmują, iż nikną nawet silne obrazy niezrównanych szwajcarskich zakładów wodnych, a z całem oddaniem się podziwiać trzeba te cuda natury, która w sposób tak mistrzowski zharmonizować zdołała kontrasty.

Lecz oto z chwilą, przesunięcia się ostatniej skalnej ściany, już za nami niknąć zaczynają te wspaniałe, widokiem licznych hoteli i domów roz-gwarne osady, to znowu ciche swą samotnią ustronia, aby odsłonić płaską i trywialną deltę rzeki Reuss, obok której przenieść się mamy na pociąg gotthardzki.

Inżynier wstępuje nań z całym respektem, bo oto przebyć ma drogę żelazną, imponujące dzieło ludzkiego geniuszu, dzieło ojców dzisiejszych pionierów pomnikowych wodnych budowli.

Rzeczywistość przerasta oczekiwanie: niewiadomo, co bardziej podziwiać czy śmiałość założenia drogi, czy też te niezrównane jej rozwinięcia, w powtarzających się często ślimacznicach tuneli, znaczonych na zielonem czy skalistem tle pejzażu, kamiennymi portalami, które, pnące się w górę tysiączne lokomotywy, uczerniły sadzą swego dymu.

Dojeżdżamy do szczytowego tunelu. Trzeba u tego ołtarza potęgi ludzkiego ducha stanąć godnie i z powagą, więc się blask światła w pociągu rozpływa a w powolnym wzmożonym łoskocie kół, o styki szyn bijących, giną ciche rozmowy towarzyszy podróży. Nagle pociąg staje, zmienia się wolno tunelowa służba, płomykami swych świateł do błędnych ogni podobna i wnet dalej, teraz już szybko w dolinę spieszymy. Niebawem tłumi blask dzienny mdłe elektryczne płomyki, a północny cis-alpejski krajobraz, łagodny i miękki, przechodzi w dzikość zwartej, stromostokiej granitowej doliny Ticina. Mijamy drobne przebicia skalnych wiesza-rów, po mostach przeskakujemy przepaście, z wodą spodem huczącą, pozostawiamy za sobą szereg nowych tunelowych ślimacznic, aż oko uderza jakiś przedmiot wiszący w zawrotnej ponad doliną wysokości.

Czyżby ptak wojny aż tutaj zabłądził ? Wzrok się natęża, to nie on, to wózek roboczy wisi w powietrzu; T, A. „Lonza“ zwozi ze szczytów prawego brzegu doliny dla swej elektrochemii kolejką linową, kwarcyt, czy inny surowiec pod tory gotthardzkiej kolei. Liny kolei do nitek pajęczych podobne, rozpięte w poprzek doliny na kilometrami odległych wspornikach, prowadzą wolno, ponad setki metrów liczące wysokości zwykły surowiec na żer elektrycznym piecom

Jedziemy dalej i nowa w krajobrazie zmiana : jak daleko okiem sięgnąć tonie wszystko pod nami w mgłach biało-niebieskich. Wnet się i pociąg w tych dymach nurza i stajemy w Bodio, gdzie żar ognistą łuną, z okien fabryki bijący i te jasne dymy znać dają, że to narodzinom karbidu w jego elektrycznej kolebce takie towarzyszą zjawiska.

Ze stacyi roztacza się widok na dość wąską dolinę Ticina, ujętą w wysokie i strome granitowe skały. Na ścianie prawego brzegu pnie się w górę wstęga szarych rur żelaznych a uszu dochodzi jednostajny wysoki ton muzyki turbin i generatorów. Tam musi być zakład, którego szukamy, tam też kierujemy swe kroki.

Zakład Bodio pędzony jest wodą, Ticina, ujętą w Lavorgo kilka stacyi powyżej Bodio.

W ubezpieczonem korycie rzeki założono około 2 m. wysoki stały jaz kamienny, z upustem gruntowym obok szluzy wypustowej, na prawym brzegu założonym. Zamyka go około 3 m. szerokie, silne, żelazne stawidło, poruszane oryginalną windą, poza jazem przy szluzie wpustowej ustawioną.

Szluza wpustowa składa się z 6 otworów, po około 3 m. w świetle mierzących. Wpływa nią woda do wstępnego basenu, opatrzonego przelew em, około 20 m. długim, założonym w prawym murze przyczółkowym ujęcia. Poniżej przelewu umieszczono w tym murze drugi basenowy upust gruntowy przeznaczony do usuwania żwirowych osadów, które Ticino w znacznej iiości prowadzi. Gruba krata, zrobiona z prętów płaskiego żelaza w odstępach około 2*5 cm. założonych, oddziela tę pierwszą część basenu wstępnego, spełniającego funkcye, osadnika, od części drugiej dwudzielnej, z których każda z osobna z ruchu może być wyłączaną. Woda, opuściwszy tę drugą część basenu, przechodzi przez drobną kratę do części trzeciej, wspólnej dla obydwu poprzednich, aby się stąd dostać przez trzecią z rzędu kratę ochronną do właściwego kanału roboczego, założonego w sztolni, około 8*600 m. długiej.

Sztolnia ta wykuta w skale, o przekroju przy-

pływu około 5 ma, kończy się komorą przejściową ponad budynkiem maszynowym wT Bodio. Ta przechodzi zrazu, na około Vs część całkowitej wysokości użytecznego spadku w kanał pracujący pod ciśnieniem, w skale wykuty, starannie uszczelniony a następnie w rurociąg żelazny z lanej stali wykonany.

Żelazny przewód ciśnienia składa się z dwu rur, każda o średnicy C75 m. Na przejściu kanału wrurociąg ciśnienia ustawiono ochronne klapy zwrotne.

Na przedłużeniu sztolni kanału roboczego, w odległości około 250 m. od komory przejściowej, urządzono przelew, odprowadzający nadmiar wody roboczej, oraz zabezpieczający zakład przed niepożądanym nadmiernym wzrostem ciśnienia. Jego armaturę stanowi upust gruntowy do usuwania osadów i 14 otworów w ten sposób urządzonych, iż można przez wstawienie brusów podnosić krawędź przelewu do potrzebnej wysokości. Z przelewu spada w dół nadmiar wrndy głębokim żlebem potoku, we wspaniałych naturalnych kaskadach, do koryta Ticina.

Całkowity spadek użyteczny zakładu Bodio mierzy poniżej 300 m. i służy do popędu 3 złożeń maszynowych, ustawionych wr budynku maszynowym, usytuowanym u podnóża stoku.

Moc zakładu zależna od rozporządzalnej ilości wody, która z normalnej ilości 16 m³ spada w porze zimowej do 8 m³/sek., waha w granicach od około 20.000 do powyżej 40.000 k. m. Siłę tę uzyskuje się zapomocą 3 turbin, każda o mocy 9.000 kW. i jednej turbiny o mocy 19.000 kW.

Całkowitą ilość wyprodukowanej w zakładzie, energii elektrycznej zużywa elektrochemia. Stoją tam ogółem cztery tego rodzaju fabryki, z których jedna karbid produkuje, druga krzemian żelaza, reszta jakieś inne przetwory.

Szwajcarskie zakłady wodne ujmują prawie wszystkie przy niskich slanach, całkowite korytem rzeki płynące ilości wody i nie troszczą się o wodę gospodarczą dla osad nadbrzeżnych, jakkolwiek w dolinach rzecznych skupia się bujne życie gospodarcze i przemysłowe. Zakład Bodio poszedł nawet jeszcze dalej ; zauważywszy w odległości około 500 m. poniżej ujęcia silny podziemny dopływ wody, postanowił go wyzyskać. Zastałem właśnie przy pracy monterów, którzy składali na prawym brzegu rzeki, w domku do włoskiej kaplicy podobnym, pompy odśrodkowe o wydatności 200 l/s., które, pędzone elektrycznie, dostarczyć mają betonową rynną na stromym brzegu Ticina założoną, tę niespodziewaną wodę, do szluzy wpustowej roboczego kanału. Ta praca sowicie się opłaci, tutaj bowiem podnosi się wodę kilkanaście metrów a tam spadać ona będzie z wysokości około 300 m. na łopatki turbin.

Zakłady wodno-elektryczne, na które teraz kolej przychodzi, zaliczymy do zakładów zbiornikowych. Podciągnięte pod tę wspólną nazwę, będą się jednak znacznie od siebie różnić, a ich wyrównawcze zbiorniki różne mieć będą do spełnienia zadanie.

7. Zakład „Spiez“.

Elektrownia w Spiez jest w swym stopniowym a szybkim rozwoju ciekawym przykładem postępu techniki wyzyskania sił wodnych i wzrostu zapotrzebowania energii elektrycznej. Z małego zakładu zbudowanego w roku 1899 przez T. A. „Motor“ na moc 3.600 k. m. urasta przez dwukrotne powiększenie urządzeń maszynowych i wodnych, raz w r. 1902 do 6.500 k. m., drugi raz w r. 1908 do 22.500 k. m.

Pierwotny zakład, należący zrazu do „Zjednoczonych zakładów, Hagneck i Kander“ zasilany był wodą rzeki Kander, ujętej wr miejscowości Hondrich. Do ujęcia wody zastosowano kombinacyę stałego progu betonowego z klapowym jazem drewnianym. Mierzy on w całości, w świetle między przyczółkami, 40 m. długości. Na progu betonowym, 2 m. szerokim a 2-2 m. głęboko fundowanym, sięgającym w lewej połowie do wysokości spiętrzenia, założono w drugiej, prawej połowie ruchome klapy 0 6 m. wysokie a po 2 m. długie, poruszane z wózka biegnącego na linie, ponad jazem rozpiętej. Upust gruntowy 3'5 m. szeroki a 1*35 m. głęboki, zamyka żelazna klapa, poruszana zapomocą windy z pomostu szluzy wpustowej. Ta ostatnia, do jazu prostopadła, przylega bezpośrednio do niego i składa się z 3 otwo-

1

J

.■

■ <:

i¹

5:-'

. i

r

t

~,,-

'** *

5 M»

* .

11

ST **

fil.

will

g§»*

■!

Ää

□

i 4^- -

-w';

4 '

wm

m

■r

te. _    ^ ^

-3

flgr

..

'Ą*

Ł 1S

Ti

1

m

1

■Wiä*.

ÿj

ZAKŁAD SPIEZ. JAZ NA RZECE SIMME. (Schweiz. Bauztg. 1908)

Z' Drukarnia 'N ( Ossolineum,) V Lwów y

-

>

■

v ?o.

■î

■

rów po 3 m. światła, ubezpieczonych grubą kratą.

Zamykają ją stawidła po 3 m. długie, dolne 0*6 m. wysokie, górne 1 m. wysokie, poruszane z pomostu zapomocą wind. Każde ze stawideł porusza się w osobnym wnęku i obydwa służyć mają do regulowania wysokości progu szluzy wpustowej, w celu ochronienia kanału roboczego przed napływem żwiru.

Właściwe stawidła wpustowe stoją w odległości około 10 m. od poprzednich i są po 2 m. wysokie.

Szluza uchodzi do otwartego kanału roboczego około 680 m. długiego, w dnie 15 m. szerokiego ze skarpami w stosunku 1 :1 Va nachylonemi. Spadek dna wynosi 0-6°/oO, a prędkość przypływu, przy 6 m'Vsek. wody, wynosi 1*15 m/sek.

U wlotu kanału do sztolni założono przelew, mający odprowadzać nadmiar wody, szluzę gruntową, opatrzoną stawidłem do odprowadzenia piasku z osadnika i drugą szluzę z wysokim progiem do usuwania lodu i śryżu w porze zimowej.

Przed wlotem do sztolni ustawiono drobną kratę i stawidło do wyłączenia jej z ruchu.

Sztolnia, pozostająca pod słabem ciśnieniem, pracująca pełnym przekrojem, o powierzchni przepływu 3'96 m², założona w spadku 2'5°/on, jest 860 m. długa i prowadzi normalnie 6 m³/s. wody z prędkością 1*50 m/sek. (objętość najniższej wody wynosi 3*1 m³/s.) Przejście sztolni w żelazny rurociąg ciśnienia stanowił pierwotnie szyb włazowy, przeznaczony do odwietrzania i do odprowadzenia wody, cofającej się przy uderzeniach. Szyb ten ma 210 m. wewnętrznej średnicy a kopuła nad nim założona 6 30 m. Stąd prowadzi żelazny rurociąg o średnicy T80 m., założony w spadku 5 7₀„, 224 m. długi, do właściwej komory przejściowej, zbudowanej i przeznaczonej na komorę zasów, a przebudowanej później i zrekonstruowanej stosownie do przeznaczenia. Połączono ją z niewielkim stawem, założonym na obszernej płaszczyźnie t. zw. „Spiez-moos“, a potem z wielkim stawem, później tam założonym.

Tu rozpoczyna się właściwy rurociąg ciśnienia 753 m. długi, podwójny, o średnicy P6 m. z blachy kutej żelaznej o grubości ścian 5 do 11 mm. W swych kierunkach i lokalnych spadkach stosuje on się do ukształtowania terenu, przechodzi tę przestrzeń w licznych łukach i załamaniach i jest nakryty ziemią. — W odległości 370 m. od komory przejściowej, a na załamaniu spadku niwelety, ustawiono na rurociągu regulator ciśnienia : żelazny zbiornik śr. 7'50 m., wysoki 8’40 m., który połączony z rurociągiem ciśnienia, przyjmuje uderzenia wodne. Całkowity spadek użyteczny zakładu, uzyskany w ten sposób mierzy 67 m.

Zanim przystąpimy do opisu zbiornika wyrównawczego : wielkiego stawu, założonego na „Spiez-moos“, o którym wspomniano już wyżej, zajmiemy się drugiem ujęciem, doprowadzającem wodę do zakładu Spiez, a założonem w korycie rzeki Simmy, dopływu Kander.

Ujęcie to zbudowano w r. 1906 koło miejscowości Wimmis w miejscu, gdzie rzeka Simma wcina się głęboko w skaliste brzegi.

Jaz, ze względu na swą wysokość zbliżający się do typu przegrody dolinowej, założono w lekkim łuku. Jest on w całości między brzegami około 35 m. długi i dwoma potężnymi filarami na 3 pola podzielony. Pole środkowe, 7 m światła mierzące, zajmuje upust gruntowy sięgający 7 m. poniżej stałej korony jazu. Zamyka go dwudzielne stawidło, składające się z części dolnej, wspierającej się o koronę jazu i górnej, normującej wysokość piętrzenia. Część dolna, silniejsza i cięższa, umieszczona jest przed górną i uszczelniona z nią zapomocą skośno ściętej belki drewnianej, przylegającej do takiejże belki umieszczonej u spodu górnej części. Każda z nich porusza się na wałkach po osobnych torach, pomieszczonych w osobnych wnękach filaru. Pionowe uszczelnienie obydwu części stawidła uzyskuje się zapomocą okrągłych, pionowych listew uszczelniających, działających pod ciśnieniem spiętrzonej wody. Każda część stawidła z osobna jest zrównoważona betonową przeciwwagą i do podnoszenia każdej z nich służą osobne windy z napędem elektrycznym i ręczną rezerwą.

Z uwagi na wysokość podnoszenia dolnej części stawidła (7 5 m) musiano windy umieścić wysoko na Żelaznem wieżowem rusztowaniu.

10

Z każdej strony upustu gruntowego przylega do filarów wspornikowych po 2 stawidłapo 3 75 m. szerokie. Obok wlotu szluzy wpustowej, ubezpieczonego kratą, umieszczono zastawkę do spuszczania lodu i śryżu.

Resztę jazu z prawej strony (2'5 m.) i z lewej (4 m.) zajmuje stały przelew.

Przez otwarte stawidła upustu gruntowego i jazowe przepływać może swobodnie wielka woda Simmy w ilości 370 m³/sek., czyli 625 l/s. z 1 km2 dorzecza. Normalna woda użytkowa Simmy wyraża się w ilości 6 m³/sek., najniższa zaś 3’5 m³/sek.

Do prawej strony jazu przytyka bezpośrednio, w rozwartym kącie założona szluza wpustowa, chroniona lim. długą, grubą kratą, pionowo ustawioną, zrobioną z rur. Za kratą idą 3 stawidła wpustowe po 2*60 m. szerokie, dające 16 m² wolnej powierzchni przepływu.

Próg szluzy wpustowej leży 5 m. ponad progiem upustu, co chroni ją dostatecznie przed zasypaniem rumowiskiem. Zapiaszczeniu kanału roboczego przeciwdziała osadnik, założony u wlotu sztolni, około 20 m. długi, zakończony progiem 2 m. wysokim. Osadnik ten połączony jest z dolnem korytem Simmy zapoinocą szybu i sztolni.

Kanał roboczy, założony zrazu w sztolni 2590 m. długiej, o przekroju przepływu 4*50 m², w spadku l°/oo, przechodzi w akwadukt, przeprowadzający wodę roboczą w poprzek doliny rzeki Kander, działający pod małem ciśnieniem. Przejście przekroju

■■■■■i*

12

il i

:?li!

arfl

■*/ i*

>-;•

-il

>:';J

/ /#

:r:::

»«»i

NWteffW

:

Hiii _

; -.-...„j

i;.

k*i

ZAKŁAD SPIEZ. AKWADUKT W DOLINIE RZEKI KANDER. (Schweiz. Bauztg-, 1908)

ÆL^ i ri FFW-lPfti^P

Z' Drukarnia A ( Ossolineum, )

.

%

«

V.

&

t

v ■

a A

sztolni w akwadukt stanowi komora przelewowa połączona ze spustem, uchodzącym w kaskadach do koryta Kander. Akwadukt wykonany został jako most sklepiony 28G m. długi, wznoszący się 15 m. ponad koryto rzeki. Składa się on z głównego łuku środkowego o rozpiętości 28 m., wykonanego jako sklepienie odcinkowe i 26 otworów półkolistych mniejszych, po 8 m. w świetle mierzących, symetrycznie na dwie połowy łukiem głównym przedzielonych. Na akwadukcie tym spoczywa kanał żelazno-betonowy, przekroju prostokątnego o powierzchni 3'8 m², założony w spadku 3%₀.

Akwadukt przechodzi następnie w drugą z kolei sztolnię 567 m. długą, pracującą pod ciśnieniem, założoną w spadku r4°/₀₀, a uchodzącą od południa do stawu wyrównawczego na „Spiezmoos“.

O tym zbiorniku wyrównawczym pomówimy jeszcze później, teraz zaś idźmy dalej śladami kanału roboczego. Wychodzi on ze stawu wyrównawczego za pośrednictwem komory przejściowej, do której woda stawu wchodzi dwoma otworami, ubezpieczonymi kratą ochronną i opatrzonymi stawidłami. Dwoma otworami ustawionymi w płaszczyźnie prostopadłej do kierunku poprzednich, wlotowych sta-wideł, wchodzi woda do trzeciej z rzędu sztolni, działającej pod ciśnieniem niepełnej jednej atmosfery, mającej 8 m² powierzchni przepływu, założonej w spadku 4-25°/„o, zdolnej przeprowadzić 20 m3 wrody na sek. i 420 m. długiej. Sztolnia ta uzbrojona opodal komory zasów rurą o średnicy 4 m#

10*

a 8’70 m. wysoką, służącą do wyrównania ciśnień, przechodzi następnie w dwa żelazne rurociągi ciśnienia, nitowane, z blach z żelaza zlewnego Martina zrobione, każdy o średn.2’10m. Sztolnię kończy komora zasów, w której mieszczą się klapy zwrotne, uruchomiane z hali maszyn elektrycznie osobnym motorem, lub na wypadek pęknięcia rury automatycznie się zamykające.

Poza klapami zwrotnemi umieszczono na rurociągach rury powietrzne, otulone przed działaniem mrozów osobnemi rurami blaszanemi. Przestrzeń wolną pomiędzy rurami powietrznymi ogrzewa się zimą w czasie mrozów osobnymi piecami. Po opuszczeniu komory zasów biegnie rurociąg po skarpie terenu wprost do budynku maszynowego, gdzie łączy się z rurociągiem doprowadzającym wodę roboczą z rzeki Kander.

Zbiornik wyrównawczy, założony jako dużych rozmiarów staw na równinie „Spiezmoos“, powstawał powoli. Najpierw wykonano w r. 1901 część północną zwaną stawem wstępnym (Vorweiher), przylegającą bezpośrednio i organicznie połączoną z komorą przejściową kanału dla wody roboczej, pochodzącej z rzeki Kander. Pojemność użyteczna tego stawku wstępnego wynosi 11.000 m³. W roku 1904 wykonano drugą wschodnią część stawu, przez co powiększono użyteczną pojemność zbiornika do 130.000 m³ wody. Jeszcze tego samego roku rozpoczęto roboty około trzeciej zachodniej części stawu a po oddaniu jej do użytku powiększyła się pojem-liośc tej rezerwy wodnej do 280 000 m³. Jak już wyżej wspomniano, woda stawu znajduje się w bezpośrednim związku z kanałem roboczym obydwu ujęć wody roboczej. Z kanału ujęcia na rzece Simmie uchodzi woda wprost do stawu, zaś z rzeki Kander przez komorę przejściową. Zasilanie rurociągów ciśnienia, prowadzących wodę do maszyn, odbywa się przez komory przejściowa. Rurociągi ciśnienia wykonano w różny sposób. Pierwotny, rzeki Kander, ma pojemność 6 m³ wody na sek., zaś rzeki Simmy 20m³/sek. W pierwszym nie liczono się z wyrównaniem dziennego zapotrzebowania energii, drugi już je w pełnej mierze uwzględnia.

Z chwilą nastania najniekorzystniejszych winników. w miesiącach zimowych, kiedy rzeki prowadzą najniższe ilości wody, (Kander 3 1 m³/sek., Simrna 3 5 m³/sek.) posiłkuje się zakład elektryczny rezerwą zbiornika, pobierając zeń w godzinach wieczornych wodę w ilości (26 —6G)= 1 9 4 m³/sek. co pozwila utrzymać przez 4 godziny najwyższą moc zakładu na wysokości około 20.000 k. m.> podczas gdy jego moc najniższa zaledwie do około 5.000 k. m. dochodzi.

Zestawienie to podaję nb. przykładowo; taki zbieg okoliczności, przypuszczać należy, zdarza się nie codzień, a przy lepszych warunkach rozciągnie się pomoc zbiornika na dłuższy okres czasu. Zbiornik wyrównawczy spełnia także i drugie ważne zadanie, polegające na zupełnem oczyszczaniu wody, idącej kanałami i rurami ciśnienia na turbiny. Usuwa to szkody, powstające w urządzeniu maszyno wem, gdy woda robocza zawiera namuł i piasek. Wskutek tego działania powstają w stawie dość silne osady, które się jednak łatwo i niekosztownie za-pomocą osobnych mechanicznych urządzeń usuwa.

Pierwotny budynek maszynowy mieścił 5 wodno-elektrycznych zespołów maszynowych po 900 k. m., (turbiny Girarda z generatorami prądu trójfazowego,) był 34 m. długi, 13 m. szeroki i ustawiony bezpośrednio na brzegu jeziora Thun. Wodne rury ciśnienia doprowadzono od wschodniej strony budynku i ułożono od strony jeziora. Potem powiększono dwukrotnie urządzenie maszynowe i rozszerzono dlań budynek. Poszło to rozszerzenie w kierunku długości budynku, którą powiększono do 77 m.

W hali maszynowej stoi obecnie 5 zespołów maszynowych prądu zmiennego trójfazowego po 1.300 k. m., 3 takie same zespoły po 3.200 k. m. i 2 zespoły prądu zmiennego jednofazowego również po 3.200 k. m. Te ostatnie maszyny wytwarzają prąd elektryczny do celów kolejowych. Urządzenie maszynowe może być jeszcze powiększone przez wstawienie jeszcze jednego zespołu, na co w hali maszyn zarezerwowano stosowne miejsce.

Woda robocza dochodzi do turbin dwoma ciągami rur. Stary rurociąg z rzeki Kander dochodzi od strony wschodniej, nowszy od zachodniej. Są one od strony jeziora połączone wspólną rurą, komunikują więc ze sobą bezpośrednio. Do turbin, usta-

11«

J:X._

\1

jjj 11

b‘“m■'

m ai I üi

i§||

- «-A| - '

Mi

«V

,^-r*

m&.

a -.4

1 . ISl

lÉMi

Si

Sl

ZAKŁAD SPIEZ. HALA MASZYN. (Schweiz. Bauztg. 1908)

-■- «9SM«

Kt

t$U* .

ST

I!

JF

wionych po wschodniej stronie budynku, dochodzi woda przez odgałęzienia z tego łączącego rurociągu, 2 turbiny zachodnie otrzymują ją z rurociągu równoległego, z tamtym połączonego. Rurociągi uzbrojone są armaturą, klapami zwrotnymi i zasuwami.

8) Zakład elektryczny „Kandergrund“.

Zbudowany został w latach 1908—1910 przez Zakłady Berneńskie głównie do celów kolejowych.

Zlewnia rzeki Kander po ujęcie wody, założone w miejscowości Biihlz koło Kandersteg, mierzy 182*5 km² i obfituje w lodowce i pola wiecznego śniegu. Średni letni przepływ wody rzeki Kander wynosi 6 do 10 m³/sek., najniższa zimowa woda spada do ilości 3.1 m³/sek., czyli 5*52/sek. z powierzchni 1 km².

Stosunki miejscowe nie pozwalały na wykształcenie wyrównawczego zbiornika na ujęciu, więc przy około 300 m. wysokości osiągalnym spadku użytecznym, oznaczono średnią moc zakładu na 12.000 k. m., mierzonych na wałach turbin Przewidziano możliwość dalszej rozbudowy zakładu do mocy 18.000 k. m. przez zastosowanie w górze rzeki, powyżej ujęcia, zbiorników dolinowych i podniesienie przez to objętości przepływu najniższych wód o 1 do 2 m³/sek.

Ujęcie wody stanowi stały jaz betonowy z okładziną kamienną, około 2*20 m. ponad dno rzeki wzniesiony, w całości 16*40 m. długi, z czego przypada na stały przelew 7*50 m., zaś reszta — na dwa upusty gruntowe po 3*20 m. w świetle mierzące.

en

bmi

mm

? ^

■. i ■

Hf«!*

■ la

-,    ;,"«S

r , î

*•

twJ

i

BWSSi

ê- -i S

5-

11

il *

1b

: 7, :

WJÊ

te rm

l2:

Kl

■ -1

111

V;'-.

-,

r-

-a :J|Ï

»I

P,

ZAKŁAD KANDERGRUND. UJĘCIE WODY RZEKI KANDER. (Schweiz. Bauztg. 1912)

W- '

Drukarnia N

1®

#

?

»

k 'if-

•;V    :-1

t

■ *•

■

153

Szhiza wpustowa, założona w łuku wklęsłym ponad jazem, jest od koryta rzeki oddzielona grubą kratą i posiada osobny wlot dla wód miesięcy letnich, osobny zaś dla zimowych. Pierwszy podzielony jest na trzy pola, po 4 m. światła mierzące, zamykane stawidłami zapomocą wind, z kładki obsługiwanych i prowadzi wodę do obszernego osadnika, w łuku założonego, 16 m. szerokiego, przez który przepływa woda (6 m³/sek.) z chyżością 0*11 m. sek. "W części osadnika, przylegającej do głowy sztolni, założono spust stawidłem zamykany, przez który spuszcza się osady do koryta rzeki poniżej jazu. Dno osadnika założono w spadku 3% w kierunku ku spustowi. Wlot zimowy przylega bezpośrednio do jazu, posiada grubą kratę ochronną, za nią stawidło i wprowadza wodę do kanału betonowego kształtu trapezowego, którym woda płynie z prędkością 2 m/sek. do wlotu sztolni. Dla spędzenia lodu i śryżu założono w ścianie kanału, stanowiącej zarazem dolny przyczółek jazu, spust zamykany wsuwanymi brusami. Obok niego umieszczono pływak do zatrzymywania płynących kawałków lodu i śryżu.

Wlot do sztolni oddzielony jest od osadnika i kanału zimowego drobną kratą i stawidłami. Sztolnia, rozpoczynająca się u ujęcia wody, a kończąca się Bunderbach koło Kandergrund, jest w całości 4.206 m. długa i można ją było przy pomocy bocznych okien równocześnie w 4 partyach wykonywać. Posiada spadek l-6⁰/oo, 3 72 ma powierzchni

przepływu i może przeprowadzić przy głębokości wody 210 m. 6 m. wody roboczej na sekundę. Przy budowie sztolni napotkano skały różnej jakości; największe trudności budowlane przedstawiał rnate-ryał morenowy i skalne rumowiska.

Komorę przejściową wykonano w całości wewnątrz góry przez rozszerzenie wolnego przekroju sztolni z 3’7 m² na 44 m². Od sztolni głównej odgałęziono nadto pod kątem prostym 4 boczne ramiona na długość 35 do 46 m. i uzyskano w ten sposób wyrównawczy zbiornik wody o pojemności 15.000 m³. Rola tego zbiornika w ustroju elektrowni Kandergrund jest analogiczną do funkcyi, jaką spełniają wyrównawcze baterye akumulatorów przy ruchu kolejowym. Ten akumulator siły wodnej wyrównuje tutaj, podobnie jak elektryczny, nagłe zapotrzebowanie prądu wr napędzie kolei, obsługiwanym przez 3 zespoły maszynowe, ustawione w hali

maszyn.

W komorze przejściowej znajduje się odpowiednio wysoko założony 15 m. długi przelew dla odprowadzenia nadmiaru wody do kanału, zakończonego spustem. W drugiem oknie, wycho-dzącem ze zbiornika, założono drugi spust zbiornikowy z wylotem na stok góry.

Przejście zbiornika komory przejściowej w rurociąg ciśnienia wytworzono przez ujęcie głów rur ciśnienia w blok betonowy, poza którym pomieszczono komorę zasów, mieszczącą klapy zwrotne, uruchamiane elektrycznie z budynku maszynowego

!

«

i

i.

m

W

!

..J

B •

m

'j

. i ü :

I

?

i

ZAKŁAD KANDERGRUND. OGÓLNY WIDOK ZAKŁADU. (Sprawozd. Zakładu Bern. 1911)

f Drukarnia "N ( Ossolineum,) V Lwów J

.^VV

«y,

i 2*

i stojące rury powietrzne. Każdoczesny stan wody zbiornika sygnalizuje stale w budynku maszynowym elektryczny wodoskaz.

Przestrzeń, zajętą przez zbiornik wyrównawczy i komorę przejściową, o objętości 37.000 m³, wykuto w całości w skale, na co zużyto 61.000 kg. materyałów wybuchowych.

Na rurociąg ciśnienia składają się 3 rury, każda o średnicy 1 m., zrobione z żelaza kutego w górnych partyach nitowane, w dolnych zaś na gorąco spawane. Rury te biegną najpierw sztolnią założoną w spadku 82°/₀, a później po skalistej skarpie zbocza ze spadkiem terenu. Spoczywają one na 84 betonowych łożyskach, z któremi są zapo-mocą silnych kotew połączone. Na załamaniach niwelety przechodzą rury przez silne bloki betonowe, obok których wstawiono w rurociąg dławikowa dylatacye. Obok budynku maszynowego zmienia rurociąg swój kierunek pod prostym kątem, a przeszedłszy przez komorę zasów, kończy się odgałęzieniami do turbin.

Whali maszyn 61 m. długiej, 15*30 m szerokiej, ustawiono 5 zespołów maszynowrych o mocy po 4000 k. m., które przy spadku użytecznym 285 m. i zużyciu wody 1350 1/sek., a 300 obrotach na minutę, przetwarzają siłę wodną zapomocą generatorów* w energię elektryczną, prąd zmienny o napięciu 16.000 —17.000 V. Dwa zespoły maszynowe wytwarzają prąd zmienny trójfazowy o 80 okresach, który zasila sieć Zakładów Berneńskich, 3 dalsze

zespoły wytwarzają prąd zmienny jednofazowy, służący do celów kolejowych. Motory wodne są kołami Peltona.

Z innych urządzeń elektrycznych podnieść należy zastosowanie kondensatorów elektrycznych prof. Ignacego Mościckiego do ochrony elektrowni przed działaniem elektryczności atmosferycznej.

Koszta budowy części wodnej zakładu Kan-dergrund wyniosły 3,793.000 Fr., części elektrycznej 397.000 Fr. Ogólne koszta urosły zatem do kwoty 4,190.000 Fr.

9) Zakład wodno-elektryczny gminy miasta Zurychu „Albula“.

Jego budowę rozpoczęto w r. 1906 na podstawie uchwały Wielkiej Rady miasta Zurychu z 28 kwietnia 1906, zatwierdzonej w powszechnem głosowaniu gminy, które się odbyło 10 czerwca 1906 r.

„Albula“ jest typowym górskim, zbiornikowym zakładem, zużytkowującym wodę rzeki tej samej nazwy, płynącej wspaniałą, dziką i romantyczną doliną Schyn, którą przebiega linia retyckiej drogi żelaznej

Po ujęcie wody, założone poniżej miejscowości Tiefenkastel w Nisellas, mierzy powierzchnia dorzecza rzeki 916 km². Najmniejszy odpływ zmierzono w r. 1903 w ilości 5.009 m³/sek., czyli średnia najniższa ilość 6 m³/sek. jest do dyspozycyi prawie przez cały pełny rok. Na 8 m³/sek. wody będzie można liczyć przez 282 dni w roku, zaś na 10 m³/sek. przez 248 dni w roku; przez resztę głównie zimowych dni będzie ilość wody użytkowej mniejsza, aż do granicznej cyfry 6 m'Vsek.

Ze względu na zbiornik wyrównawczy, powstały wskutek spiętrzenia zwierciadła wody Albuli, mieszczący w całości 420.000 m³ wody, istnieje możność znacznego chwilowego podniesienia mocy zakładu, wszystkie urządzenia wodne wykonano też dla przepływu 16 m³/sek. wody.

Wedle wyników pomiaru obciążenia,dokonanego w dniu 9 grudnia 1910 r., wynosiło najmniejsze dzienne obciążenie 3.250 kW.,największe 11.400 kW., a średnie 6.300 kW. Do wyrównania tych dziennych różnic byłaby potrzebna woda w ilości 77.000 m³, zatem woda całego zbiornika wyrównawczego starczy na wyrównanie podobnych wahań zużycia prądu na okres co najmniej jednego tygodnia.

Przy użyciu 16 m³ wody na sekundę, a spadku absolutnym 153*85 m., zaś użytecznym 14040 m., możliwe jest najwyższe obciążenie zakładu do ilości 16.500 kW.

Podobnie, jak jaz na rzece Simmie, ujmujący wodę dla zakładu w Spiez, zbliża się także i jaz Albuli ze względu na swą wysokość (od dna rzeki do najwyższego spiętrzenia 16 m.) i silne rozmiary budowli do typu przegrody dolinowej. Jaz fundowano sposobem pneumatycznym, osadzono go mianowicie na 11 kesonach żelazno-betonowyeh, z których 4 ustawiono pod głównym progiem jazu, 3 pod głównym filarem, zaś 4 pod dolnym progiem. Ze względu na koryto Albuli, które jest skaliste, poszarpane, musiano teren wyrównywać w kesonach przez rozsadzanie, co niemałe przedstawiało do pokonania trudności.

Jaz jest stawidłowym jazem ruchomym i składa się z 3 otworów, a to dwóch po 8 m. światła i jednego o świetle 15 m. Dwa pierwsze otwory

IP

».

màm

in

WOKS

* *

, »

», ‘*Jfc ■

; »■

SK

*S*8i

?■

aM

&

- É ^SaS^t'? ßr • /*    '    ..«

WÈm*Éfâi • :

£f

g*

jMfr

:>*

U- -Ï»

;

«r<

fw i

■ -sisfi

’-4v~    - p L

OiLfe,^!

y

d *

** ’fedHi

«4&yl 5-*,

m'u

4-

' 'V

ZAKŁAD ALBULA. UJĘCIE WODY W NISELLAS. (Zakł. Albulla. Sprawozd. z bud. 1910)

i* ■

•jsüÆ

lH

IP

#*• «>Ł

'

działają jako upusty gruntowe i zamykane są żela-znemi stawidłami typu Stóneya, zrównoważonemi żelazno-betonowemi przeciwwagami. Progi tych upustów wzniesione są 1*5 do 2 m. ponad pierwotne dno Albuli, a ich stawidła służą w porze letniej do regulowania stanów wody powyżej jazu. Stawl-dło trzecie, posiadające próg stały na wysokości 9 m. ponad progiem upustów gruntowych, jest także skonstruowane z żelaza i również żelazno-betonowemi belkami zrównoważone. Jest ono w porze letniej otwarte i przepuszcza swobodnie wezbraną wodę Albuli, sięgającą 300 ~ 400 mJ/sek. przy podniesieniu się spiętrzenia około 5*4 m. ponad stały próg otworu 15 metrowego. Ma to miejsce wówczas, gdyby służba nie otworzyła na czas upustów gruntowych. Jeżeli to jednak na czas się stanie, spiętrzenie wrcale nie wzrasta, gdyż jeden z otworów upustu gruntowego, pełno otwarty, wezbraną wodę wygodnie pomieści.

Żelazne stawidła upustów gruntowych są po 9 m. wysokie i poruszane zapomocą elektrycznych wind, umieszczonych na górnym pomoście razem z windami stawidła głównego. Windy mogą być także poruszane ręcznie.

Progi 2 tunelowych głów szluz wpustowych leżą o 1 m. wyżej od progu upustów gruntowych. Otwory szluzy są ubezpieczone grubą kratą i zamykane każda dwoma stawidłami, poruszanemi zapomocą wind. Prowadzą one wodę do osadników, założonych w łuku, o takich wymiarach (35‘5m²pow.

przepł.), iż woda robocza w ilości 16 m³/sek. przepływa je z prędkością 0 2 2 m/sek. Każdy z osadników można swobodnie podczas ruchu za pomocą osobnych sztolni opróżniać i usuwać w ten sposób nagromadzony namuł, piasek i żwir.

Na połączeniu osadnika ze sztolnią założono próg 2*5 m. wysoki, który powstrzymuje napływ rumowiska do jej wnętrza, a na nim drobną kratę, którą się oczyszcza z zawiesin zapomocą przeciwnego prądu wody. Wywołuje się go przez zamknięcie dopływowych stawideł, a otwarcie płuczącej sztolni.

Kanał roboczy stanowi sztolnia 7.300 m. długa, o 7'387 m² powierzchni przepływu. Wykonywano ją przy zastosowaniu sztolni bocznych, t. zw. okien w liczbie 8, równocześnie w 9 partyach, z których najkrótsza posiada długości 573 m., najdłuższa 1219 m.

W sztolni założono do odprowadzenia wody gruntowej kanał spągowy z rur betonowych o średnicy 15 — 20 cm Działałon podczas budowy, później wypełnił się zaprawą cementową, którą wtłaczano pomiędzy obudowę sztolni a ściany wyłamanego profilu i woda terenowa spływa dziś dawnemi drogami. Jedno tylko z większych napotkanych źródeł o wydatności 17 1/sek. utrzymało się w swym spągowym kanale i spływa nim dalej do koryta bocznego potoku.

Sztolnia pracuje pod ciśnieniem, które przy ujęciu wynosi około 16 m. słupa wody, zaś w komorze przejściowej zmienia się od 10 do 21 m.

f

■ -

gMÄl*

»,

m

«

m

silili

-

r f

Uf®

r'T-¥

i

m.

** 1

: *

H«

I

mi

MM

km

K

w

Ł-

:

^ •*

I

P

ZAKŁAD ALBULA. OGOLNY WIDOK ZAKŁADU W SILS. (Zakład Albula. Sprawozdanie z bud. 1910)

f Drukarnia \ ( Ossolineum, )

-b*

%

X' «*•

# V¹

Sztolnię kończy komora przejściowa, wykonana w skale, jako szyb kolisty o zmiennej średnicy od 10 do 13 m. Jest on 31 m. wysoki i służy do wyrównania różnicy ciśnień, pochodzącej ze zmiany prędkości przepływu wody w rurociągach ciśnienia i sztolni, mających swe źródło w nagłych zmianach obciążenia maszyn. Stanowi on także i zbiornik wyrównawczy na zaspokojenie pierwszej potrzeby maszyn przy wzroście obciążenia, zanim się poruszy woda sztolni i nabierze stosownej prędkości. Pojemność komory przejściowej, zależna od prędkości przepływu wody w sztolni i rurociągach, waha od 1830 do 2935 m³.

Komora przejściowa posiada przelew, którym nadmiar wody, sięgający ponad wysokość wody ujęcia, odpływa na bok do koryta Albuli. Komorę łączy sztolnia o normalnym przekroju przepływu z komorą zasów, w której mieszczą się zasuwy, urządzenia zabezpieczające i elektryczna sygnalizacya stanów wody w komorze przejściowej z przeniesieniem do budynku maszynowego, gdzie je automat stale zapisuje.

Rurociągi ciśnienia są wykonane z dwu nitowanych rur żelaznych każda w górnej części o średnicy 2 m. wT dolnej zaś 1*80 m. Ściany rur mają 8 do 24 mm. grubości.

Połączenie rurociągu ze sztolnią nastąpiło na przestrzeni 23 m. pomiędzy komorą przejściową a komorą zasów, gdzie obydwie rury ujęto w blok betonowy.

li

Po opuszczeniu komory za sów spada rurociąg ku hali maszyn po skarpie zbocza doliny, przyczem się trzykrotnie jego niweleta załamuje tak, że licząc od komory zasów, biegnie rurociąg zrazu w spadku 54'96%; który przechodzi następnie w 59-3°/« a wreszcie w 16%. Kierunek rurociągu musiał być zastosowany do warunków, danych koniecznością skrzyżowania jego trasy z torem kolei i położeniem budynku maszynowego, przez co powstało jedno załamanie.

Wskutek usytuowania budynku maszynowego na prawym, wypukłym brzegu zakola Albuli, przeprowadzono rurociąg, który wraz ze sztolnią na lewym jej brzegu leży, osobnym mostem ponad koryto rzeki

Budynek maszynowy założono równolegle do kierunku rurociągu ciśnienia. Jest on około 65 m. długi, w całości około 23 m. szeroki; przypada z tego 13 m. na halę maszyn reszta na rozdzielnicę urządzoną w 6 piętrowych kondygnacyach.

W hali maszyn około 15 m. wysokiej stoi 8 zespołów maszynowych o mocy po 3000 kW. Turbiny są syst. Francisa, generatory dla prądu zmiennego. Obydwie maszyny mają oddzielne wały, łączone ze sobą sprzęgłami Maszyny wzbudzające stoją osobno w środku hali maszyn i dają prąd stały o napięciu 120 V. Generatory wytwarzają prąd o napięciu 6 900 V, które transformatory podnoszą do 46.000 V. Cztero-przewodowa podwójna linia wysokiego napięcia, założona na słupach żelazno-

s

BHH

-

P f! W$Ę: ,

U

■'";B

5gP? '

»

(|fl|

■

2

Ml

_-rg

HÜ

1

__________:

rjrmw~~r;

m

a; ' ■

;

■■MMI

#■ -j

wam

liSSigijJj»;»

■ 11

a*S**8«B<«!**8*

w i

i i!^

’Vy

^,.8,vs ;

9m

Łi,%

+ im

r'ivv^

.

is!

ęsiguSm

Hf

", /v

ALBULA. HALA MASZYN SILS. (Zakład Albula. Sprawozdanie z bud. 1910)

9Ü

ZAKŁAD

/” Dnukarnia'N

IST)

t P

*■ V

N?

betonowych^ przenosi energię elektryczną do Zurychu z 1 3‘8% stratą energii przy spadku napięcia na 40.000 V.

W Zurychu i najbliższej okolicy rozdzielają energię elektryczną miejskie zakłady elektryczne gminy miasta Zurychu, opisane wyżej w 3-cim ustępie lY-go rozdziału.

10) Zakład wodno-elektryczny na rzece „ Lontach

Na zakończenie wędrówki po szwajcarskich zakładach mam zdać z kolei rachunek ze spostrzeżeń, poczynionych w sławnej elektrowni wodnej Löntsch (Löntschwerk). Zadanie to wdzięczne, bo pisać przyjdzie o rzeczy, która doskonałością ustroju i doniosłością skutków swego działania rzetelnie na sławne zasłużyła imię i tak się korzystnie w gronie sąsiadek wyróżnia, iż większy zapewne obudzą interes skupione w krótkim opisie cyfry i daty.

Z imieniem zakładu na rzece Löntsch spotykaliśmy się w ciągu sprawozdania niejednokrotnie, bo też trudno o nim nie mówić, skoro jest on wcieleniem dawno żywionej idei stworzenia takiego zakładu wodnego, który zdolny do krycia codziennego, w porze świecenia silnie wzrastającego, zapotrzebowania energii elektrycznej, uwolnićby zdołał wodne elektrownie od kosztownej budowy i utrzymywania cieplikowych rezerw. Zakład}r,znim wzwiązku pracujące, zdolne są całą roczną produkcyę zużytkować w sposób równowartościowy, bo zakład Löntsch wyrównać zdoła nietylko dzienne nierówności w zapotrzebowaniu prądu, lecz i roczne w ich mocy wahania, mające swe źródło w zmienności stanów wód użytkowych.

Ma to doniosłe znaczenie dla gospodarstwa narodowego Szwajcaryi, bo w miarę wzrostu ilości takich zakładów zmniejszy się zużycie zagranicznego paliwa, a nadto praktyczne zastosowanie rezerwy wodnej zamiast cieplikowej, powiększy w sposób bardzo wydatny ogólną moc, dotąd jeszcze nie wyzyskanych szwajcarskich sił wodnych, dla których ujmowano najpierw stałe a więc najniższe stany wody, aby przejść później do wód normalnych około 250 dni w roku trwających, aby ujmować wreszcie obecnie już wody półroczne (Olten-Gösgen, Eglisau).

Jest rzeczą jasną, że zakład na rzece Löntsch nie dostarczy wodnej rezerwy dla wszystkich potrzebujących jej zakładów, jest on jednak klasycznym przykładem na wielką skalę założonego akumulatora siły wodnej, którego działanie tak pociągać musi, iż się ich ilość z biegiem czasu coraz bardziej mnożyć zacznie, aż się siły wodne Szwajcaryi także przed niekorzystnym wpływem zmienności stanów rzecznych wód skutecznie zabezpieczą.

Zakład na rzece Löntsch zasila swym rezerwowym prądem większą ilość obcych zakładów elektrycznych, między innymi zakłady elektryczne kantonu zurychskiego i gminy miasta Zurychu, jest jednak stale sprzężony z zakładem Beznau, należącym razem z nim do T.A. „Zakładów północno-wschodniej Szwajcaryi“, które jako trzeci człon tego doskonałego zespołu budują obecnie, opisany pod 2) zakład Eglisau.

Ze względu na tak bliskie powinowactwo, trzeba scharakteryzować kilku słowy elektrownię Beznau. Zużytkowuje ona spadek (3 do 6 m.) i wodę dolnej Aary (180 — 300 m'Vsek.) przez odcięcie zakola rzeki kanałem roboczym 1*2 km. długim. Zbudowana w czasie 1899—1902 należy do typu starszych zakładów i posiada moc zmienną, od stanów wód Aary zależną, w granicach od 7.800 do 13.700 k. m.

Na rezerwę do wyrównania tej w znacznych granicach zmiennej produkcyi energii elektrycznej zbudowano parowy zakład elektryczny o mocy 7.000 k. rn.

Od r. 190S pracuje ten zakład, zbudowany przez T. A. Motor, na sieć wspólną z zakładem na rzece Löntsch, w linii powietrznej 85 km. od niego odległym.

A teraz słów kilka o ustroju zakładu na rzece Löntsch. Powstawał on powmli, drogą ewolucyi. Od setek lat korzystały nadbrzeżne gminy i szereg prywatnych przemysłowców⁷ z siły wodnej górskiego potoku Löntsch, który ma w całości 81 km² dorzecza, z czego 1 3 km² przypada na powierzchnię Klöntalskiego jeziora a 29 km² na nagie skały, pokryte częściowo lodowcami i polami wiecznego śniegu.

Już około połowy przeszłego wieku poczyniono pierwsze próby, mające na celu wykorzystanie wyrównawczych zdolności Klöntalskiego jeziora i założono sztolnię, sięgającą popod najniższy stan wody jeziora, przez co uzyskano przez cały role stały przepływ wody wr ilości 500 l./sek. W latach 1890-tych połączyli się użytkowcy tej wody w przymusową spółkę wodną, która wykonała drugą sztolnię głębiej sięgającą. Zapomocą niej podniesiono ilość stałej najniższej wody, ograniczonej na czas fabrycznej pracy, na 1.400 l./sek.

Pracę tę wykonali przemysłowcy, usadowieni w górze potoka w okolicy jeziora, a ponieważ z powodu trudności w wykonaniu sztolni jej koszta wysoko wypadły, dążyli do rozłożenia ich na wszystkich interesowanych i w tym celu wdrożyła ta spółka u rządu kantonu Glarus starania o przyznanie jej prawa wywłaszczenia.

rzece Löntsch

na

Pierwszeństwo do uzyskania takiego prawa mają jednak instytucye publiczne, toteż zastrzegły je dla siebie gminy Glarus, Riedern i Ennenda i postanowiły zorganizować spółkę akcyjną, któraby wyzyskała siłę wodną rzeki Löntsch z włączeniem jeziora Klöntal w jednym stopniu, na przestrzeni od jeziora aż po ujście Löntsch do rzeki Linth. Prawo wywłaszczenia uzyskane w r. 1898 na lat 2, przedłużały gminy kilkakrotnie, a tymczasem stu-dyowano sprawę wszechstronnie w związku z T. A. Motor, tak pod względem technicznym jak i komer-cyalnym. Te studya zwłaszcza komereyalue dały wynik ujemny ; zakładowi nie podobna było z góry w dostatecznej mierze zapewnić rentowności, czem zachwiano widoki na możliwość jego wykonania.

Tymczasem wykończyło T. A Motor budowę zakładu Beznau, wnet korzystnie rozmieściło pro-(łukowaną przezeń energię elektryczną i przyszło do przeświadczenia, że dwa te zakłady mogą się dobrze wzajemnie uzupełniać, a i pole zbytu dla produkcyi zakładu Löntsch, który korzystać będzie ze wspólnej z zakładem Beznau sieci rozdzielczej, niewątpliwie się znajdzie. Złożyło też T. A. Motor Spółce siły wodnej Löntsch ofertę na zakupno nabytych praw z obowiązkiem wykonania zakładu własnymi środkami i na własne ryzyko. Po dłuższych pertraktacyach umowa przyszła do skutku i T. A. Motor znalazło się w posiadaniu koncesyi.

Ciekawy jest postęp w rosnącej z biegiem czasu śmiałości projektów co do wykorzystania siły rzeki Löntsch.

Projekt z r. 1896 uznawał za maximum tego, co się da uzyskać, wodę w ilości 1.700 l./sek. i spadek 230 m. a siłę w ilości 4.000 k. m.

Podstawę projektu T. A. Motor z r. 1901 stanowi już 3.000 l./sek., ten sam spadek i siła w ilości 7 000 k. m. Ostatni wreszcie projekt, opracowany przez to samo T. A. Motor po zakupieniu koncesyi, na podstawie dokładnych i szczegółowych studyów, wykazał, że można przez odpowiednie ujęcie jeziora klöntalskiego zużytkować korzystnie całą ilość opadu, przypadającą na jego dorzecze (81 km²) i że przy doprowadzeniu na turbiny ma-xymalnie 10 m³ wody na sek, a wyzyskaniu spadku rozporządzanego, licząc netto 330 do 355 m., uzyskać można siłę w ilości 36.000 k. m.

Podstawę do określenia rozmiarów urządzeń wodnych stanowiły daty hydrograficzne i założenie, że zakład Löntsch ma w ten sposób uzupełniać moc elektrowni Beznau, aby było można bez względu na zmienność stanu wody Aary, wyzyskać użytecznie całkowitą jej roczną produkcyę.

W spełnieniu tego zadania stały się obydwie te centrale elektryczne sprzężonymi członami jednego i tego samego zakładu, z których jeden (Löntsch) wówczas w całej pełni korzysta ze swego akumulatora siły wodnej i najwyższą moc rozwija, gdy drugi (Beznau) nie może podołać wieczornemu szczytowemu zużyciu energii, lub też, gdy w porze zimowej stan wody Aary nadmiernie spada.

Dla charakterystyki stosunków wodnych przytoczę kilka dat hydrograficznych, zwłaszcza do opadów^ się odnoszących. Sięgały one 43 lata wstecz. Wyliczono z nich, że średnia roczna ilość opadów dorzecza jeziora klöntalskiego wyraża się w cyfrze 141 mil. m³, zaś średni roczny odpływ 126 mil. m³, że dalej średni najmniejszy odpływ 3.32 m³/sek. wynosi.

Przy końcu sierpnia osiąga poziom wody jeziora Klöntal stan najwyższy (850 n. p. m.), przy końcu marca spada do poziomu najniższego (827’50 n. p. m.)

Użyteczna pojemność tego akumulatora siły wodnej wynosi 45 milionów m³ wody, przy podanej wyżej granicznej różnicy zwierciadeł wody 22'5 m. W tym stanie rzeczy wypadło założyć kanał roboczy, jako sztolnię pracującą pod dość znacznem ciśnieniem. Spadek brutto okazał się zmiennym w gra-nicach 373*7 do 341*2 m.,a średni użyteczny (netto) przy uwzględnieniu czasów trwania, zmieniających się stanów wody jeziora, wypadł na 34) 70 m.

Przy uwzględnieniu dzielności urządzeń maszynowych i elektrycznych wypada, że na 1 kW. potrzeba 0 457 l./sek., zaś na 1 kWg. 1570 litrów. Ponieważ minimalna roczna objętość wody spływającej do jeziora wyraża się w cyfrze 105 mil. m», zatem roczna produkcya zakładu Lönstch przedstawia się w sumie 67 milionów kWg., na których wytworzenie maszynami paroweini użyć by trzeba najmniej 7.000 wagonów dobrego węgla.

Gdy przed uruchomieniem zakładu Löntsch można było zużytkować zaledwie około 50% pro-dukcyi elektrowni Beznau, wzrosła ta cyfra przy pomocy zakładu Löntsch do 90%.

Najwyższa dzienna moc przypada na miesiąc grudzień i styczeń i wynosi wówczas około 32.000 k. m. Obydwa zakłady razem wzięte mogą w ciągu 11-godzinnego dziennego czasu pracy fabrycznej dostarczyć średnio w ciągu całego roku 45.000 k. m. siły.

Wszystkie te cyfry odnoszą się do założenia, że najwyższa sekundowa ilość wody roboczej wyniesie 10 m³, do której to ilości dostosowano wszystkie urządzenia wodne.

Na urządzenia, jakie zastosować musiano dla wyzyskania w powyższych rozmiarach siły wodnej jeziora klöntalskiego składają się : grobla, zamykająca dawny odpływ jeziora, przelew wraz ze sztolnią

i.- i

gppji

~

i ;

Ä2S?V.«

v

à

;

• i

•v m

r* :J£

'"SK

-■■«»i,/

:ĘmM

.'** *

Sfe>£

jr*"

ÊP8&

m

r

" r

-»s

8^9r If.wfe#

SJ&. ‘•*'

li

-tai

» ;

,S4- „

m

i

üäi

:\s

cl

ZAKŁAD LÖNTSCH. BUDOWA GROBLI NA ODPŁYWIE JEZIORA KLÖNTHALSKIEGO. (Schweiz. Bauztę-. 1910)

Drukarnia X ^Ossolineum^

do odprowadzenia nadmiaru wody z przelewu i spustu, szluza wpustowa, sztolnia wraz z komorą przejściową i spustami, rurociąg ciśnienia, budynek maszynowy z urządzeniem maszynowem i elektrycznem, kanał odpływowy.

Opiszemy je krótko po kolei.

Grobla, usytuowana na północno wschodniej stronie jeziora, tuż poniżej dawnego wypływu rzeki Löntsch, spełnia dwojakie zadanie: zamyka dawny naturalny odpływ jeziora i obydwie dawniej przez spółkę Löntsch wykonane sztolnie, oraz podnosi pierwotne zwierciadło wody jeziora o około 15 m. Jest w koronie Ga) m. szeroka i posiada skarpy założone w nachyleniu 1:2, przerwane 4 ławeczkami od strony wody po 2 0 m szerokiemi, zaś 3 ławeczkami od strony lądu po 1*2 m szerokiemi. Osią wnętrza grobli biegnie uszczelniające jądro z gliny, wykonane podobnie jak i cała grobla niegrubemi warstwami mocno ubijanemi.

Długość grobli wynosi 217 m., największa wysokość, sięgająca 2‘0 m ponad najwyższy stan wody jeziora, 21*5 m., a największa szerokość podstawy 110 m. Całkowita objętość nasypu budowli mierzy 110.000 ms, z czego 25.000 m³, przypada na jądro.

Przelew wykonany został jako potężna betonowa rura stojąca, o wewnętrznej średnicy 7 0 m. Lej przelewu sięga najwyższego dopuszczalnego zwierciadła wody t. j. 850 n. p. m. i jest wraz z rurą około 23 m. wysoki. Spód przelewu jest wyłożony granitowymi ciosami, które zabezpiecza jeszcze od uderzenia 3 m. gruba warstwa wody. Z przelewem łączy się sztolnia spustowa 195 m. długa, przechodząca przez grunt rodzimy i odprowadzająca wodę do koryta Löntsch. Obok przelewu stoi organicznie z nim złączona wieża, w której fundamencie — w głębokości około 18 m. pod krawędzią przelewu — założono 2 rury spustowe, po 1*4 m. średnicy mierzące, zamykane zasuwami, poruszanemi zapomocą wind ustawionych pod dachem w górnej części wieży.

Dla ustroju szluzy wpustowej, założonej w odległości około 650 m. od grobli zamykającej na północnym brzegu jeziora miarodajnym był warunek, iż przy najniższym stanie wody, spadającym ną wysokość 827*5 m. n. p. m. t. j. 22'5 m. poniżej najwyższego sianu 850 0 m, nie może mieć jeszcze do wnętrza sztolni dostępu powietrze, które w kanale roboczym, pracującym pod ciśnieniem 15 — 23 m. wywołaćby musiało wcale niepożądane zaburzenia. Założono tedy klucz sklepienia szluzy na wysokości 825 m. n. p. m.

Szluza wpustowa składa się z dwu części, przedniej od strony jeziora, zbudowanej częścią na dniu z muru betonowego, częścią jako w skale wykuty skośny szyb, łączący podłogę nadbudowy, przylegającej bezpośrednio do brzegiem jeziora idącej drogi, z właściwym wlotem szluzy. Ten 2’3 m. wysoki, 2*5 m. szeroki, posiada od strony jeziora zwykłe stawidłowe zamknięcie, poza którem mieści

I il iS

h ämm

Wm&M

sljj

'■t*

||L^

1»

ćjs&. ' *A£jk

■ ' %< i ^âk

*"iW

itSlyp

îÿ?/f§______

ggl

SPSÇV-’

, i '^4ï'

i    -    •

! Jjfigï

'-i' •*'î

Sft

m -iî

mû

■V

r-?

IP

f ■Av.^SOl

iïÆtâSf'

II

Sä

w *'

«k-*

■J

Mii

-U®

1.4

:#fi

Ff^

S211I1»

tm

Kg

ZAKŁAD LÖNTSCH. UJĘCIE WODY JEZIORA KLÖNTALSKIEGO. (Schweiz. Bauztg-. 1910)

r Drukarnia \ ( Ossolineum,) V Lwów y

.

%

fc.'t-

o

się drobna ruchoma krata z prętami tak wygiętymi, iż stanowi ona zarazem workowate naczynie, które można wraz z zatrzymanymi przedmiotami w górę ponad wodę podciągnąć. W odległości 16 0 m. od stawidła w stronę ku jezioru, u właściwego wlotu szluzy, umieszczono grubą kratę z szyn kolejowych wykonaną. Szyb ten łączy pozioma sztolnia z szybem pionowym, po drugiej stronie drogi wykonanym, a jej czoło zamyka zawiasowe sta-widło. Pozioma łącznikowa sztolnia kończy się w ścianie wspomnianego drugiego pionowego szybu, który posiada przekrój w świetle 2 40/3 *10 mierzący, a którego pierwotnem przeznaczeniem było otworzyć dostęp do ściany, od której rozpocząć miano bicie sztolni, doprowadzającej wodę do maszyn, a który wykorzystano później na umieszczenie trzeciego z kolei stawidła skonstruowanego na zawiasach, zamykającego otwór sztolni łącznikowej. Zadaniem dwu pierwszych stawideł jest zamykanie dostępu wody od strony jeziora, zadaniem trzeciego odcięcie pierwszego szybu od połączenia z kanałem roboczym. Wszystkie te stawidła i drobną kratę porusza się zapomocą elektrycznych wind, umieszczonych w 2 piętrowej nadbudówce drugiego szybu. Cięgle, służące do poruszenia urządzeń pierwszego szybu, przechodzą popod drogę, kanałem łączącym obydwa szyby.

Kanał roboczy wykonano jako sztolnię, o powierzchni przepływu w świetle 4⁻77 nr mierzącej. Jest on 4.130 m. długi i założony w spadku 2*17°/₀₀-

Pracuje pod ciśnieniem, które u wlotu waha w granicach 1'5 — 22’5 m., zaś w kom orze przejściowej od 12'O — 35'O m. Przekrój sztolni posiada kształt podkowy i ściany z betonu wykonane; w partyach, przechodzących [»rzez rozluźniony materyał skalny, wzmacniano beton żelaznymi wkładkami.

Sztolnię wykonywano równocześnie w 3 partyach, przy pomocy 2 sztolni bocznych. Drugiej z nich użyto później na założenie żelaznego rurociągu spustowego.

Sztolnia doprowadzająca kończy się komorą przejściową, bardzo ciekawie ukształtowaną i wykonaną, w całości w rodzimej skale. Składa się ona z dolnej komory wodnej, założonej poziomo i prostopadle do kierunku głównej sztolni, 60 0 rn. długiej o pojemności 450 m³. Jej zadaniem jest działać w sposób wyrównawczy wówczas, gdy w czasie najniższego stanu wody jeziora nastąpi nagłe i pełne obciążenie maszyn. Stanowi ona zatem rezerwowy zbiornik wody na czas, dopóki woda wypełniająca sztolnię nie ustawi się w spadku potrzebnym do wywołania takiej prędkości przepływu, aby przekrojem sztolni 10 m J wody na sek. przepłynęło.

Od punktu przecięcia się osi‘sztolni głównej z osią. opisanej dolnej komory prowadzi w górę, na wysokość 37 0 m. skośny szyb o wymiarach 2*4/2’0 m. do górnej komory wodnej, również w skale wykutej 50⁻0 m. długiej o pojemności

■>

i-'M

WŁ

K VS

|§j

{J

pV.

L ■'

B

rm.

#1

ic

M.

ys

AS1

f / >

rfi

>v,f 'g

' sSjL. t i ./,<M

ri

i*-:

r- m,

ZAKŁAD LÖNTSCH. RUROCIĄG CIŚNIENIA W NETSTAL. (Schweiz. Bauztg. 1910)

U .... L. '

Hü

f Drukarnia 'N ( Ossolineum, V Lwów J

V

V s»

.<* I>

Ö

r

* .MT

550 m³. Jego zadanie polega na przyjęciu wody roboczej przez ten okres czasu, jakiego potrzeba na zmniejszenie prędkości przepływu wody w wypadku, gdy przy najwyższym stanie zwierciadła wody jeziora i pełnym ruchu maszyn, zajdzie potrzeba nagłego icli wyłączenia. Komora ta posiada okno, wychodzące na światło dzienne, zamknięte przelewem, odprowadzającym nadmiar wody.

Na połączeniu dolnej komory i skośnego szybu, założono w głównej sztolni drobną kratę, mającą chwytać resztki zawiesin, nie pochwyconych przez kratę wstępną szluzy wpustowej.

Na wysokości podniebienia górnej komory wodnej, założono zbiornik o pojemności 3 0 m³, na wodę służącą do popędu służbowego motoru, poruszającego klapy zwrotne, założone na głowach rur ciśnienia, a uruchomianego z hali maszyn.

W odległości 20 m. od osi dolnej komory przechodzi przekrój głównej sztolni w kształt spłaszczonego leja 4'20 m. szerokiego, w którym na długość 8'0 m. zabetonowano głowy 3 rur ciśnienia każda o średnicy 1*35 m Idzie następnie na światło dzienne wychodząca komora zasów. wr której mieszczą się na każdej rurze po 2 klapy zwrotne. Jedna, z nich działa automatycznie w chwili przekroczenia pewnej granicznej prędkości przepływu wody, wzrosłej wskutek n. p. pęknięeia rurociągu. Może ona być również poruszaną zapo-mocą elektrycznego przeniesienia z hali maszyn. Druga klapa może być tylko ręcznie obsługiwana.

Rurociąg ciśnienia, zbudowany z blach żelaznych na gorąco spawanych, ma w całości 925 m. długości i spada ku hali maszyn w niwelecie kilkakrotnie łamanej, której spadek do 98% dochodzi.

Warunki terenowe, skrzyżowania z drogami jezdnemi zmusiły do kilkakrotnych zmian kierunku tras}⁷. Tak poziome jak i pionowe zmiany kierunku rurociągu zostały wzmocnione silnymi stałymi betonowymi blokami.

Grubość ścian rurociągu zmienia się w granicach od 8 do 30 m/m, zaś średnica w komorze zasów 1 ’35 m. mierząca, przechodzi w kierunku ku dołowi w czterech stopniach na 1-05 m w ten sposób, że przy przepływie 10 mł, graniczna prędkość przepływu osiąga 3’85 m/sek.

W okolicy budynku maszynowego, ustawionego na brzegu rzeki Löntsch, zwraca się rurociąg popod budynek od strony rzeki. Zapomocą prostopadłych odgałęzień łączy się on następnie w ten sposób z maszynami, iż na każdą główną rurę 2 z nich przypada. Poszczególne elementa rur ciśnienia łączone są zapomocą luźnych krys na śruby. Połączenia dylatacyjne mają ustrój dławikowy i są uszczelniane gumowymi pierścieniami.

Budynek maszynowy, mieści 6 złożeń maszynowych, rozdzielnicę, stanowdsko komendanta ruchu, popod niem warstat napraw, a na piętrze komorę akumulatorów. Jest w całości 62 m. dł. około 24-0 m. szeroki i posiada 3 piętrową przybudówkę o wymiarach 16'5/8’5 dla urządzeń rozdzielnicy.

Na pomieszczenie maszyn przypada przestrzeń 55 m. długa, 13 m. szeroka, w której ustawiono 6 turbin wodnych systemu Peltona, o 375 obr. min. i na wspólnej osi z niemi zbudowane, elektryczne generatory prądu zmiennego o 60 okresach, a 8.000 V. napięcia. Maszyny wzbudzające osadzone są na wspólnym wale z generatorami i turbinami, mają moc 45 kW. i dają prąd stały o napięciu 200 V.

Na tern kończymy opis zakładu na rzece Löntsch, a na zamknięcie opisu wypada podać jeszcze kilka słów o współpracy tego zakładu z elektrownią Beznau.

Obydwa te zakłady, 85 km. w linii powietrznej od siebie odległe, pracują równolegle w ten sposób, że po wspólnej, dostatnio dymenzyo-nowanej linii wysokiego napięcia, dostarczają prąd o napięciu 48.000 V. do pośrodku między nimi położonego, głównego punktu zasilającego w Töss koło Winterthur. Stąd rozchodzą się na cały obszar działania zakładów poszczególne przewody do drugorzędnych punktów zasilających. Drugie połączenie obydwu zakładów stanowi dawna linia zakładu Beznau dla napięcia 27.000 V., którą do elektro' wni Löntsch przedłużono, a z której można obsłużyć, niezależnie od Töss, tamte drugorzędne punkty zasilające.

Równoległy ruch obydwu zakładów odbywa się bez zarzutu, a jak dalece podatne są obydwa te zakłady na zmiany obciążeń, przekonano się

12

przy przeprowadzaniu prób, podczas których przeniesiono obc; enie 3.500 kW. w ciągu 2 minut z jedneg zakładu na drugi i w ten sposób, iż konsumenci prądu wogóle tego nawet nie odczuli.

Ten krótki przegląd szwajcarskich zakładów, tak bogatych w pomysły, zastosowane do osiągnięcia jednego celu, nie wyczerpuje bynajmniej wszystkich typów urządzeń, jakie tam do wyzyskania sił wrodnych zastosowano. Niema tu ani reńskiego zakładu Augst-Wyhlen, w którym woda Renu, spiętrzona wspólnym jazem, porusza dwie odrębne elektrownie, jedną niemiecką, drugą szwajcarską, ani też zakładu Fully, w którym na łopatki koła Peltona uderza woda pod ciśnieniem 1653 m. z prędkością 175 m/s., ani też zakładu Kubel, który jeden z pierwszych użył przegrody dolinowej do wytworzenia akumulatora siły wodnej, uzupełnianego jeszcze pomocą maszyn parowych, ani wreszcie wielu, wielu innych, dawniejszych i nowszych. Już jednak ta krótka lista imponuje i ciśnie pod pióro, w superlatywy ujęte, słowa podziwu dla technicznej i finansowej orga-nizacyi tego kraju, który, pozbawiony innych przyrodzonych bogactw naturalnych, zdołał wodę w tym stopniu opanować i wyzyskać.

~s~

£■*•■***    ’ x« jJSjK»

** j(

f /JTf

IH

p',

w4n

jT«ql

%ém

2g

.'V

PaK

s >•

ri

§§w"'*'i

ewS?»*’

Pf$l

fip

f./’:

"fl

sfl

j®*

'I

TH

i im u HJjii un * ».

■ ....... *"i©«i il* LM*

ZAKŁAD LÖNTSCH. OGÓLNY WIDOK ELEKTROWNI W NETSTAL. (Schweitz. Bauztg. 1910)

/" Drukarnia A ( Ossolineum.)

<<y

«.* *•

VI. Uwagi końcowe.

Geograficzne położenie Szwaj caryi, na pograniczu światów germańskiego i romańskiego, które się korzystnie uzupełniają, w tym kraju swobody i wolności, polityczna i ekonomiczna niezależność, a także i podział na niewielkie san odzielne jednostki administracyjne, które z całą swobodą rozwijają swą indywidualność, czujna opieka rządu związkowego nad wspólnymi interesami, wszystko zaś razem oparte na ściśle demokratycznych podstawach, powoduje, że sprawy, budzące interes publiczny, a zdolne przyczynić się kulturalnie czy ekon ouicznie do podniesienia kraju, są rozważane zawsze szeroko i gruntownie. Wzięio się też zawczasu i umiejętnie do korzystnego zużytkowania fizycznych właściwości kraju, w którym korzystne stosunki hydrograficzne liczą się do najważniejszych dóbr narodowych.

Wyzyskanie sił wodnych do produkcyi energii elektrycznej, która stale zmniejsza potrzebę importu węgla i nafty, a równocześnie pobudza przemysł, w znacznej mierze na export pracujący, do coraz intenzywniejszego rozwoju, osiągnęło w tym

12*

kraju niewielkim tak wysoki stopień rozwoju, iż mu się należy pierwsze miejsce w świecie.

Niemała część zasług przypada w tym szybkim postępie rozwoju także ogólno narodowemu wychowaniu, które, dostosowane do warunków, na znanym wysokim stoi poziomie. Wykształcenie zawodowe otacza szczególniejsza opieka publiczna i prywatna, zorganizowano też wybornie średnią naukę przemysłową, a wyższe studya techniczne, wyposażone w bogate środki naukowe, zyskały światową sławę. Zawodowe wykształcenie, uwzględniające w swym programie bieżące potrzeby życia, prowadzi się z pedanteryą, mającą na celu wyrobienie ludzi, którzyby swą sumienną i precyzyjną pracą tworzyli wartości, poszukiwane za granicą i kryli tym sposobem ze zyskiem passywa handlowego bilansu, powodowane importem obcego surowca.

Ta właściwość wychowania korzystnie odbić się musiała także na rozbudowie sił wodnych i elektryfikacyi kraju, w których podziwiać się musi bogactwo inwencyi i mistrzostwo wykonania. I jeszcze jedna charakterystyczna cecha ustroju Szwajcaryi wywrzeć musiała niewątpliwie wielki wpływ na pomyślny ekonomiczny rozwój kraju. Brakowi biurokracyi przyznać to trzeba, że pozorami łatwej i pewnej egzystencyi nie było komu odciągać od produkcyjnej pracy kwiatu młodzieży, która zdana na własne siły, a do życia dobrze przygotowana, wysiłkiem intenzywnej pracy docho-

18t

dziła na stanowiskach w handlu i przemyśle do znacznie lepszych wyników niż te, które dać może gdzieindziej urzędnicza karyera. Otwarte, a tak obszerne pole pracy nad zużytkowaniem sił wodnych, zapełniło się też pierwszorzędnymi pracownikami, którzy z dumą patrzą dziś na owoce swych tak stosunkowo niedługich wysiłków.

Na tych kilku uwagach możnaby zakończyć to sprawozdanie, gdyby nie chęć a raczej obowiązek porównania cyfr, do Szwajcaryi się odnoszących, ze stanem własnego kraju. Zadanie to wdzię-cznem nie będzie, bo wykaże jak daleko w naszym rozwoju pozostaliśmy w tyle i ile celowej czeka nas pracy, aby jeżeli już nie wyrównać różnicę, to przynajmniej utrzymać w przyszłym rozwoju ten sam, choćby tak wielki przedział.

Statystykę elektrowni szwajcarskich prowadzi „Towarzystwo elektrotechniczne“, połączone ze „Związkiem szwajcarskich elektrowni“, zatem prywatna insty-tucya, reprezentująca wspólne interesa wszystkich czynników, mających związek z pi odukcyą energii elektrycznej i jej zastosowaniem. W Galicyi nikt się tą statystyką stale nie zajmował, pozostawiając to czynnikom wiedeńskim: „Towarzystwu elektrotechnicy.nemu“ i „Związkowi elektrowni austr. i węgier.“, z których każdy z osobna do r. 1911 statystykę tę prowadził. Od czasu do czasu zdarzają się jednak i u nas odosobnione oróby podjęcia tej pracy. Ostatnią za r. 1£ opracował inż. K. Drewnowski i opublikował v zwięzłej

broszurze. Stamtąd też przeważnie czerpałem daty, poniżej podane.

Obok cyfr, odnoszących się do stosunków galicyjskich, podawać będę cyfry szwajcarskie w nawiasy ujęte, przyczem jedne i drugie odnosić się będą do r. 1911.

Powierz. Galicyi mierzy 7 9‘340 km2 Galicya liczyła mieszk. 8,000.000 W r. 1911 mieliśmy elektr.

1 elektr. przypad. na powierzchnię kraju 1 elektrow. przypada na mieszk. .

Ogólnamoc urządzeń maszyno wy ch w k W. na mieszk. przyp. kW. . roczna prod. kWg. na mieszk. wyp.kWg a potem

22

. 3.606 km²

363.000

(41.324 km.) (3,800.000) (766)

(53.9 km²)

(4.960)

13.292    (383.916*)

0.0016

. 13,000.000 (714,000.000)

(189)

1-62

I. Do instytucyi publicznych

należało elektrowni do osób prywatnych

cc

2. Wiek elektrowni.

z roku 1886 pochodzi 1887

to co

(?)

(370)

(396)

Do przeniesienia .

(4)

*) dla 180 elektrowni szwajcarskich, z pośród 766, objętych szczeg. statyst. z r. 1911.

00

OJ

Z przeniesienia Z roku 88 pochodzi

99

89

99

99

1890

99

99

91

99

99

92

99

99

93

99

99

94

99

95

96

97

98

99

99

99

99

1900

99

01

99

02

99

99

03

99

9)

04

99

99

05

99

99

06

99

to t—* t—*

r—I oa co

h—*

99

07

99

99

08

99

*9

0;

99

99

1910

99

11

W W (O H

*-» I—«¹ INS to

(268)

Wieku 3 elektrowni galicyjskich, zaś 498 szwajcarskich nie podano w statystyce.

3. Moc.

moc jednostk.

41.300 kW.

Ilość

Razem

19

moc sumaryczna (41.300) kW.

(2) 40.000—30.001 kW.

(70.225) kW. (48.334)    „

(18.800) „ (36.794)    „

(14.955)

21(180)

13.293 kW. (383.916) k\V. Statystyka nie obejmuje 1 elektrowni galicyjskiej i 586 elektrowni szwajcarskich.

4. Rodzaj napędu.

(92) zakł. miało napęd wyłącznie wodny o mocy .    (146.000 kW.)

1 (66) zakładów miało napęd

wodny i parowy . 150 kW.(159.000 kW.) 1 (158) zakł. o mot.

wod. oraz wod.

i par. .    .

9    (5) o napędzie par. 11.226 „

8    (14) „

.    150 kW. (335.000 k W.)

(1.012 kW.)

mot.

wybuchów. .1.142    „    (1.900 kW.)

3    (2) o napędzie par.

775 „    (4.570 kW.)

i mot. wyb.

21    (179) zakł. o mocy 13.293 kW. (342.482kW.)

Co do reszty zakładów brak dat w statystyce.

é^x-w^oci

• **

..-•••o*

• •

«y

vs .

, •• m

••

. vxl&è

. •

• V .₀:*ô*o:;j,

ô&.a&ff⁻'

r ïr. ;v$0

• ’\’-W

••w. ■■if •'

• *•    i-'''

•%

X-*

••

y-

.A

..y

...y

’***••«

S*

'■.ï'

y*

•v..

i «/& Ji

•*x.

■■

1*1S

,|?vÂi.ûn<î

itiL.

Av ^^'i^c^ciyot^ ^2-t-cvcv

£Fcclx^i«X^iX. 1 : IpCC.CQQ

d.

\r\

•\

J

a.

45

4~

V>

"'v>

N

Ca

#

cç

es

5. Rodzaj prądu.

17    (51) posiada prąd stały,

„ zmienny „ stały i zmienny 21 (309) zakładów obejmuje statystyka.

1 (214)

3    (44)

6 Rodzaj napięcia.

Zakłady o prądzie zmiennym:

3 (30) 1 (38)

50,000—5,000 V. stosuje zakładów — (64) 5.000-3.000 „

3.000—1.000

- (4)

Zakłady o prądzie stałym: 25.000-5.000 V.

Rodzaj napięcia do oświetlenia:

II. zakł.

Yolty

50

50

(1)

90—105 100 106—! 15 110 116—130 120 131 — 140 141-160 150 161 — 189 190—210 200 211 — 230 220 231 — 250 240

(5)

(18)

(102)

(4)

4    (66)

(2)

10

i 86

7. Moc przyłączenia.

Cyfry tu podane odnoszą się do 248 objętych statystyką zakładów szwajcarskich na ogólną ich liczbę 22.

. 3.451 kW. (118.000 kW.)

Moc przyłączenia motorów: z nieogran. pr. używ. prądu

(26.000 kW.)

j. w. z ogran. pr. uż. prądu

Moc przyłączenia:

240 000 (2,235.000) lamp

(żar. 50 W ) żar. i łuk. 14.785 kW. (114.500 kW.)

Aparatów do ogrz.

(23.200    „ )

Razem 18.236 kW. (281.700 kW.)

Cyfry powyższe mają charakter ogólny, możemy przyjrzeć się także cyfrom bardziej szczegółowym, a w tym celu porównam elektrownię miasta Zurychu z zakładami Krakowa i Lwowa.

Przedmiot

Zurych

Kraków j Lwów

i-*

Rok otwarcia ruchu Ilość miejscowości zasilanych prądem Ogólna ilość mieszk. Odległość przenieś, km. Kapitał zakładowy Całkowita moc motorów wodnych k. m.

Całk. moc mot. par. k. m.

1892

1905

1901,1908

11

199 100 144.5

Fr.27,483635

155.000

210.000

K-4,057.523    6,063.645

25.200    -

6.000    2400

7800

Jd °°

Przedmiot

Zurych

Kraków

Lwów

« o r-< CN ro    ^    m    o    r-~    oo

ONtHt-It-Ht-I    —    *-H    T-H    r"H    r-<

to to to_>-*

Moc generał. pr. zm. jednofazowych kW. .

Moc gener. pr. zmień, trójfazowych kW ..

Moc gener. pr. stałego Rezerwa innych zakł. kW. Moc użytk. akumulat. kW. Ilość transformatorów

Moc sumaryczna transformatorów kW.

Całkow. długość trasy przewodów

Ilość słupów .

Długość rowów kablow. dł. kabli sieci zasil. km.

Dł.przew.napowietrznych sieci rozdz. km. .

Dług. rowów kablowych sieci rozdz. km. . dług. kabli

Najwyższa szczytowa moc oddana w ciągu r. 1911 do sieci kW.

Praca oddana do sieci w ciągu roku 1911 :

a)    motory kWg. .

b)    światło ,,

c)    kolej i własne potrzeby kWg. .

razem

Moc przyłączenia

szt.

motorow

800

17.000

4.000

4.250

245

12.404

147

5.232

68.4

183.7

14.3

192.6

a)

9}

99

kW.

1.950

5.550

800

640

580

11

405

1.048.8

15500

234.63

1.705

36,937.310    692.821

! 6,173.600 1,408.631

128.001 43,110.910 2,230.353

105

5.050

5.06

339.05

3.865

591.576

2,635.597

4,647.301

7,874.584

tO    tO

U5_tO

b) światło kW. .

Ilość zainstalow. mierników elektrycznych

2.313

12.330

23.252

10859

648

648

t.494    2.050

4.353    7.382

3.264    8.085

Współcz obciążenia uż. odd. en. el. kWg^ moc masz. x 8.760 kWg.

0.46

0.093,

013

ISS

Porównanie tego szeregu cyfr, wyrażającego ilościowo, najważniejsze elementa ogólnego obrazu elektryfikacyi kraju, daje pogląd na stan, w jakim się znajdujemy, na stopień zaniedbania pod względem zaopatrzenia w energię elektryczną. W roku 1911 staliśmy w przybliżeniu na równi ze stanem Szwajcaryi przed laty 16, t. j. w r. 1895; okres następnych lat sześciu przyniósł u nas nie wiele korzystnych zmian, gdy tam pracuje się tymczasem z calem natężeniem.

Ale nie o cmbicyę zrównania się ze Szwaj-caryą, lecz o rzeczywistą potrzebę chodzić nam może. Współczesny przemysł wielki, czy drobny, nie może się obejść bez energii elektrycznej, jeżeli tedy tej w kraju nie będzie, względnie będzie jej nie wiele i droga, nie można myśleć o racyonalnym rozwoju przemysłu krajowego, potrzebnego tak bardzo teraz właśnie do przeprowadzenia wielkiego zadania odbudowy wojną wyniszczonego kraju.

Akcya elektryfikacyi kraju napotykała dawniej, a gdyby się stosunki nie miały zmienić, napotka zapewne i w przyszłości, na poważne trudności, do których należeć będzie w pierwszym rzędzie nasza gospodarcza zależność. Przyniosła nam ona w Austryi stanowisko jakiejś zamorskiej kolonii, którą widziało się chętnie w roii konsumenta, której jednak przemysłowo produkcyjne zamiary oficyainego poparcia nie miały, a zorganizowany w kartele wielki

przemysł zachodni i podobnie zrzeszony wielki kapitał wprost je zwalczały.

Dość przyglądnąć się bliżej, szeroko przed wojną omawianej budowie zakładu wodno-elektry-cznego Szczawnica - Jazowsko, aby znaleść słów tych powierdzenie.

W żywej polemice zwalczano ten zakład, który znaczną część kraju zasilić miał energią elektryczną w ilości około 100 milionów kWg., a za jeden z ważniejszych przeciw niemu motywów posłużyła obawa o zachwianie równowagi budzącego się do życia kopalnictwa węglowego.

Dziś podobny argument zapewne nie znalazłby oddźwięku w społeczeństwie. Doświadczenia poczynione w ciężkiej węglowej i naftowej niedoli, przekonałyby każdego, że zakład przynoszący roczną oszczędność do 20.000 wagonów węgla importowanego, nie może krajowi szkody przynieść. Zresztą także i autorytatywne oświadczenie byłego austryackiego rządu, towarzyszące wniesieniu przed forum parlamentu projektu ustawy o unormowaniu zasad gospodarki elektrycznością, motywuje konieczność ustawy potrzebą wprowadzenia oszczędności wT zużyciu węgla przez silną akcyę popierania budowy wodno-elektrycznych zakładów. Miało to zmniejszyć import zagranicznego węgla i poprawić państwowy bilans handlowy. To samo odnosi się i do Galicyi, dokąd również importowano znaczne ilości obcego węgla.

Nasz zakład wodny tymczasem nie powstał, a dziś tylko teoretycznie obliczać możemy nieocenione usługi, jakie w obecnych warunkach oddać mógł społeczeństwu, przemysłowi i odbudowie kraju.

Wiele ważnych przy czy a obecnego stanu rzeczy mieści się w nas samy« b, znalazłyby się niewątpliwie także i środki skutecznego przeciwdziałania. Trzeba tylko wyj;:- ze stanu bierności i w pełni świadomości położenia, w którem nadal trwać nie możemy, stanąć o pracy pod przewodem pierwszorzędnych i doświadczeń .'-eh sił fechni-czno-zawodowych i przemysłowych talentów, na których brak w kraju czy zagranicę społeczeństwo polskie skarżyć się nie może. Trzeb * tylko inicya-tywry i celowej organizacji, a będzie się mogła rozpocząć praca nad włączeniem naszych bądź co bądź wielkich sił wodnych w łańcuch czynników, które się muszą przyczynić do zwolnienia kraju od cisnącej i upokarzającej zależności gospodarczej.

SPIS RZECZY.

Wstęp........

Ogólny ustrój szwajcarskiej administracyi

I.    Gospodarstwo wodne.

a)    Meteorologia......

b)    Hydrometrya.....

1)    Hydrografia......

2)    Badanie stosunków wodnych

3)    Siły wodne......

4)    Żegluga śródziemna ....

II.    Rozwój wyzyskania sił wodnych

III.    Ważniejsze daty statystyczne szwajcarskich elektrowni.....

IV.    Bliższe szczegóły kilku zakładów wodno-elektrycznych ....

1)    Zakłady Berneńskie ....

2)    Zakłady elektryczne kantonu zurychskiego

3)    Zakłady elektryczne miasta Zurychu .

4)    Zakłady północno wschodniej Szwajcaryi

V.    Opis zakładów wodno-elektrycznych 1) Zakład Olten Gösgen ....

» Eglisau.....

» Baden zur Aue

» Hagneck.....

» Kalinach.....

» Bodio.....

» Spiez

»    Kandergrund ....

»    Albula .*    .    '.

» Löntsch.....

VI.    Uwagi końcowe ....

2)

3)

4)

5)

6)

7)

8)

9)

O" ^ u U O 00

23

54

57

76

87

98

111

113

123

127

129

133

136

142

152

157

164

Ważniejsze omyłki druku.

Str. 26, 12-ty wiersz od dołu, » „ 8-my „ h    29,    10-ty

„    29,    10-ty

„    30,    11-ty

„    38,    11-ty

„    41,    9-ty

„    42,    6-ty

99

99

99

99

99

99

góry

99

dołu

zamiast 43.000 ma być 43 500 32.785 „    „    33.785

„20.213.657 „20,213.657

99

„ 20,312.657 „ 20,313.657

góry

99

99

12

99

99

228

99

dołu

99

99

99

99

99

35

112

28S

99

99

5%

120

(10-8%)

467,)

„ przetwórnie

99

99

0-5%

210

1(0 87.)

46V,

„ 47, 14-ty „ 50, 13-ty „ 52, 7-my „ 57, 6-ty

O.CTQ

»

63, 6-ty 73, 11-ty 93, 2-gi 113, 6-ty 124, 6-ty 139, 1-szy

151,    5-ty

152,    9-ty 154 2-gi 171 4-ty

góry

99

dołu

99

góry

dołu

góry

99

99

dołu

przetwor

nic

530.000

539.000 „

32 „

„ 815.636 95 „ „ 815.636 05 „szweizerische,, „ schweizerische

99

99

34

391

610

sprawn. 200 V

mocy 2000 V

m³

od

do

przy-zwrotnymi 5-52/sek 6 m. 70 m

prze-zwrotnemi 5*5 1 /sek. 6 m³

7-0

s. 61

's

-C_

* v:

£

Bibliotek

a Polit