в

ШШёШШШёёш

щ

&

:

'

%

.

Ш

в

й

ЗйЙЯР

iiiSiti

г-'З¹:

£

Ш

■V

Ш

......

i

ЙЙЙЙ

Й§Ш

Hsü

::

■ ■■■■■'.

ИИШвК

■ ■ ■

и

ш

gSSSSSää

■ :::

.gig

::ЙШ

:

Г Г ‘

•: Е ‘ •    i §Sc%Sä

I

:

■Г

::

■WML-.

■

>

Й

ШШ

.

«имяишвжяиаи»

яШЁшяйёшяЯяшят

>"•:

шш

ШШт

МиШ

JB0 ROZRÓŻNIANIE

SIÏL01 III ШИШ.

WYDANIE 3-е

uzupełnione uwzględnieniem zabytków krajowych.

DEB FOSWIĘCfllflCYCH SIĘ SZTUCE STOSUIÏBNEÎ OHflZ DO UŻYTKU OGÓŁU.

Z 200 RYSUNKAMI.

OPRACOWALI

CZESŁAW DOMANIEWSKI architekt

MARYAN WAWRZENIECKI

artysta malarz

Członek Komisyi do Historyi Sztuki przy Akademii Umiejętności w Krakowie.

WARSZAWA.

Nakładem autorów i Zakładów Graficznych B. Wierzbicki i S-ka w Warszawie.

19 13.

WW

Ogłoszone osobno drukiem prace Marjana Wawrzenieckiego.

Rozróżnianie Stylów w Architekturze. Wawrzeniecki — Domaniewski. 1900—1913.

Dławce. Drobny przyczynek do historyi sztuki warszawskiej w epoce po witkiewiczowskiej. 1901.

Rysunek i malarstwo. Praktyczne rady i wskazówki techniczne. 1901.

Zasady Rysunku i Kompozycyi postaci ludzkiej. Z niemieckiego. Z 325 rys. 1902.

Ucieszne Teatrum albo sprawiedliwe niektórych niewiast karanie u Warszawy. 1906.

Racławice. Rozumowany opis przebiegu bitwy 4 kwietnia 1794 r. Przewodnik dla zwiedzających pole bitwy oraz okolice. 1906.

Krwawe Widma — ciekawe procesy, tortury i osobliwe egze-kucye 1909.

Słowianie doby przed i wczesno historycznej. 1910.'

Nowe naukowe stanowisko pojmowania i wyjaśniania niektórych przejawów w dziedzinie ludoznawstwa i archeologii przedhistorycznej. 1910.

Polańskie ślady w sztuce polskiej. 1911.

Współczesne zewnętrzne strony życia ludu w guberniach: kieleckiej, radomskiej, piotrkowskiej, warszawskiej, ’części siedleckiej i lubelskiej. 1911.

Dlaczego w 1912 r. w Warszawie zanikło pojmowanie malarstwa historycznego i dziejowego momentu kulturalnego. 1912.

Zygmunt Wawrzeniecki inżynier-konstruktor, zarys życia i pracy SpÓłeCZnej. 191 Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299768

ROZRÓŻNIANIE

WYDANIE 3-e uzupełnione uwzględnieniem zabytków krajowych.

DU POŚHięmitCYCH SIĘ SZTUCE STOSOWANEJ OKAZ DO UŻYTKU OUÓEU.

Z 200 RYSUNKAMI.

OPRACOWALI

CZESŁAW DOMANIEWSKI architekt

MARYAN WAWRZENIECKI

artysta malarz

Członek Komisyi do Historyi Sztuki przy Akademii Umiejętności w Krakowie.

WARSZAWA.

Nakładem autorów i Zakładów Graficznych B. Wierzbicki i S-ka w Warszawie.

19 13.

n    w ISfeÉivik. Sbwfcewili *5, Ши¹ In

LI

4?

уз

-

%

Żaki. Graf. В. Wierzbicki S-ka w Warszawie.

(T'-

m-

■*5rv,

' хът*

• Ч'>'

-*•*■*•

-’«Г

Ponieważ rozróżnianie stylów architektonicznych jest u nas

mało rozpowszechnione, dajemy przeto na początek książeczkę,

wzorowaną na wybornej broszurze Hansa Sebastyana Schmid’a

pod tytułem: „Kunst-Stil-Unterscheidung“.

Wydanie to nasze 3-ie

uzupełnione uwzględnieniem zabytków architektury krajowej dajemy

czytelnikom w nadziei iż rozproszy ono mroki jakie otaczają u nas

dotąd dzieła stylowe architektury oraz sztuki stosowanej.

Autorowie.

/Mt

7/III. 7973.

\

ч

✓

*

л

.

>' ■

■

ćmmiCL'

-'ГЬ

ЖЩ

VÏ-

by wyrobić sobie pojęcie rozwoju stylów w Architekturze, musimy sięgnąć do zamierzchłych przedhistorycznych epok i stopniowo posuwać się dalej.

Potrzeba zmusiła pra-człowieka do pracy. Praca wydała kulturę. Kultura zrodziła popęd ku doskonaleniu i upiększaniu.

Cześć bogów wywołała żądzę zdobienia.

Od naturalnych, poświęconych bogom uroczysk, źródeł, gór i kamieni, do świątyń gotyckich, najlepszej epoki rozwoju tego stylu, snuje się jedno pasmo dążeń ku postępowi.

Jeżeli budowle jakiegoś ludu dosięgły pewnych charakterystycznych, wydoskonalonych form, to formy te zowiemy stylem.

Style napotykamy u wielu przedhistorycznych ludów, jak: Tol-teków, Azteków, równie jak i historycznych: Indusów, Egipcyan, Asy-ryjczyków i t. p.

Styl Egipski.

Egipt przedstawia dla nas wiele interesu; na 3000 lat przed Chrystusem, wznosiły się tam już olbrzymie piramidy.    *

Najwyższy rozwój architektury egipskiej przypada między 1800 a 760 r. przed Chrystusem.

Wtedy powstały piękne świątynie, Fig. 1, T. I.

Cecha charakterystyczna egipskiej architektury, pochyłe ściany zewnętrzne (pozostałość po piramidach), nigdy nie pomijany wysoki kielich gzemsu koronującego, Fig. 1 a. Fig. 2 przedstawia kolumnę bardzo starożytną, kształtowaną na wzór czterech łodyg lotosu, związanych razem.

Kapitel Fig. 3 ma kształt palmy.

Kolumna powstała na zasadzie czworokątnego słupa (stempel) jakie służyły do podtrzymywania sklepień przy wykuwaniu jaskiń lub grobów.

Rzeźba egipska, jako pierwszy zaczątek tej sztuki, jest sztywna, Fig. 6, T. I. Zwykle wyobrażano na płaskorzeźbach głowy i resztę korpusu (kończyny) z profilu, pierś zaś wprost, t. j. en face.

Ulubione przez Egipcyan pokrywanie ścian hieroglifami (napisami), przeszkodziło rozwojowi właściwej ornamentacyi, niekiedy jednak i w tym kierunku trafiały się udatne kompozycye, Fig. 5. W motyw tego rysunku wchodzi, w pośrodku ulubiony kwiat lotosu, otoczony ślimakowato zwiniętemi łodyżkami, ćwikle brzegów wypełniają przepołowione palmetki. Sznur pereł zamyka ornament środkowy.

Style Klasyczne.

Wyrażenie klasyczny, równoznacznie z wzorowy.

Do wzorowych stylów zaliczamy: Grecki, Toskański i Rzymski.

Style Greckie.

Grecko-Dorycki, Grecko-Jonicki i Grecko-Koryncki.

Pelazgowie są pra-ojcami Greków.

Po Pelazgach nastąpili tak wysoce uzdolnieni Hellenowie; ci zaś dzielili się na Doryjczyków (Sparta) i Jonijczyków (Ateny) i współzawodniczyli o pierwszeństwo w Grecyi. To właśnie ubieganie się podsycało rozwój sztuk i nauk.

Współcześnie kwitną tam dwa style: Grecko-Dorycki i Grecko-

Jonicki.

Epoka złota sztuki (Peryklesa) przypada na środek V wieku przed Chrystusem.

Ku schyłkowi zjawia się mało indywidualny styl Grecko-ko-ryncki.

Panowanie Rzymian, 146 r. przed Chrystusem, kładzie kres tej pełnej sławy, epoce sztuki greckiej.

V«

. <<\

,⁴ f. I

\u. ' ч

V    ¹

j ^ .-iv_ 15

// h§§1

■»%

Г/

Jn

ill

та

гз

mih

*v

'pW'

4.

iiM

■=ЦПш>

EGIPT

чЧй

\и

Jv

£!

i»¹

Fiô: 1~8

.чу

ши*

■"’Hl

7.

h"

-3

w**

Го]

VU

Р<0ФОФ<С1>^<С^вС1>ФСЗ#-

b»

Pm#

р.

XZ>#0>#Ô#CÏ>eCD^Q#C <^д

о-

Styl Grecko-Dorycki.

Na 1000 lat przed Chrystusem wyłania się styl Dorycki.

Jego znamiona wybitne, powaga i surowa (spartańska) prostota. Charakterystyczny kapitel przedstawia Fig. 13, T. III. Płaska

ta

il

il

uli,

BP

ЯШ

ffifl

-,v

U

If:

Fig. 20.

gładka płyta (abacus) a i krzywizna (ścięty walec) echinus b, których kształt i zabarwienie (polichromia) Fig. 22 Ъ, T. IV wyjaśnia.

-ч'

жШё,

4V

аЖ«

i i i

TL_

fri

nra

Kb.

СЕЖТл

Т2

л. __Ж_    *а

V*.

Fig. 21.

Trzon kolumny zdobią niegłębokie rowki (kanelirowanie). Bazy czyli podstawy, kolumna dorycka niema.

Belkowanie, Fig. 14, logicznie celowo ułożone. Architraw Fryz i Gzyms koronujący z trójkątnym tympanonem (szczytem, Fig. 9, T. II.

Cechą niezawodnie wyodrębniającą styl ten, są także tryglify, Fig. 14 g T. III.

Malowanie (polichromia) gzymsów ożywia budowle doryckie. Zasadą kamiennej budowy greckiej jest konstrukcya drewniana, jak to Fig. 20 i 21 wykazuje.

Fig. 20 przedstawia dorycką świątynię.

Styl Grecko-Jonicki.

Styl ten, Fig. 15 —16 T. III, zjawia się na 600 lat przed Chrystusem i odznacza się lekkością oraz miękkością form.

Jonickie formy mają wdzięk niewieści w przeciwieństwie do męz-kich doryckich.

Cecha typowa stylu tego leży w ślimakowatym kapitelu, Fig. 15.

Powstanie tego ślimaka (voluta) można wyprowadzić od zawiniętej piaty; porównać Fig. 28 a, T. IV.

Trzon kolumny żłobkowany inaczej nieco jak doryckiej.

Bogate, często rozmaite formy, posiada baza czyli podstawa jo-nickiej kolumny, Fig. 15 e. Gzyms zdobny w „wole oczy“ Fig. 16 b.

Kształt jajowaty, ulubiony przez Greków, często spotykamy zwłaszcza w liniach naczyń, Fig. 30 c, T. IV. Aby tej pięknej potoczystej linii nie zepsuć, zdobiono takie wazy malowaniem, przyczem za tło służyła glina wypalona naczynia.

Widok frontu świątyni jonickiej przedstawia Fig. 24, T. IV.

Styl Grecko-Koryncki.

Zdobny, subtelny styl ten poczyna się na 450 lat przed Chrystusem i w zasadniczych częściach naśladuje styl Jonicki.

Nowość stanowi kapitel liściasty, Fig. 17, T. III. Ma to być pomysł rzeźbiarza Kałlimahosa, który zobaczywszy kosz kwiatów i ziela stojący na grobowcu, powziął pomysł do tej kompozycyi.

UJ

LU

CO

TERMINOLOGIA * KLASYCZNA

SZCZYT

GZYMS

FRYZ

//

ARCHITRAW

Zapitel

Fiô: 9-12

■п .>jj jàiïiàÿgp

TT

■ "suMZg/jÿù

•)i

ïï

//

••    ■ « I I i I J»' i *

4M»

KOLUMNA

TRZON

ТГТш

fe

TOSKAŃSKI

QQ

Г-J

Z3> ¹

..Ulf м/Ult

PODSTAWA

Fl

llHUIP'iMinrrnD'tUWIj

-

:

\

. -

14

h Eouootf"

-таз

**ъ

xt

f" ••

i!..

■iipi

13

II¹"-

\t%"

STYL GRECKI

X' ССЖШХ

mmmm

ill

ЙГ

k:.⁴

1S

b-

15

)v

ЧШ

Cfc

ЧШ

Fi§: 13-19

гл

JW

Lil

j.

'e

iS«

==■

l'I

liii

là?

GRECYA

IV

Fi§: 22-34

2*

ni

22

tFü^5

//

TÂ

P>

.o'

GT^âfû,

rrrap

ł'

27

<Г пмА

S£

Ï2

жШгт

/////£>

Bß

Гу G

-D

T^as5=

-"--- 4—.^-

Ü=

asÆszsss

s=

Fl

34

28

_g

RZEŹBA RZYMSKA

33

V.

>а

ЕЕ

23

al

!Г

.1-

=»чг

■ÏSO

'V_

'г:'«*-—-

£Г ”

чЧ

ЗОА

//

30 Д

1\

>*<

sv

29

/ч

. -у

ES

s?

"lU

fc

ii/

'/

__^    ■*» «о/

22

Щ7/.

2S

254,

'■у ..

30 с

8.

•ч,- ; '

Oc

*чЭ;

ЗУ

Trzon kolumny żłobkowany jak w jonickim; baza, podstawa, Fig. 18 c, T. III, różnokształtna.

Styl ten lubuje się w budowlach okrągłych; Fig. 17 i 19, T. III, są motywami z pomnika Lizikratesa (również okrągła budowa).

Rzeźba grecka, w początkach sztywna, dosięga następnie niezmiernie wysokiego rozwoju, do jakiego my teraz napróżno się wznieść usiłujemy.

Rzeźbiono posągi bogów. W pięknej formie ludzkiego ciała przedstawiono ich, to toż studyum obnażonego ciała było zasadą, plastyki greckiej.

I do dziś dnia jest to jedyna droga do dosięgnięcia wyżyn sztuki, kopiowanie bowiem draperyi jej nie stanowi. Fig. 31, T. IV przedstawia grupy Orestes i Elektra.

Ornament grecki. W ornamentacyi każdego ludu spotykamy rośliny i kwiaty ziemi jego właściwie.

Grecya ma liść akantu, palmy wachlarzowej, roślin blaszkowa-tych, ostów, oraz kwiatu lotosu, wszystko stylizowane w duchu greckiej sztuki, Fig. 29, T. IV.

Kontury (zarysy) są twarde i wyraźne; żebra (załamki) twarde i silnie zaznaczone, Fig. 17, T. III.

Oprócz rzeźbionej ornamentacyi, malowanie (polichromia) gra wielką rolę. Fig. 22 a i Ъ, T. IV. Meander stanowi motyw ulubiony.

Meander (a la grecque), jest to stylizowana linia krętego koryta rzeki Meandros w Azyi Mniejszej, Fig. 22. T. IV.

Sprzęty greckie. Stołek o nogach wygiętych, zakończonych lwie-mi łapami. Fig. 28, T. IV. Lira, Fig. 27, T. IV. Waza, Fig. 30, T. IV.

Co do pisma, to F. 33, T. IV daje z prawej nowsze, z lewej starsze.

Styl Toskański.

Styl ten uważać można jako przejściowy między greckimi stylami a rzymskim.

Etruskowie lub Etrurowie w VII wieku przed Chrystusem przybyli do Włoch dzisiejszych.

Łuk, sklepienie (z klinowatych kamieni), oto wybitne znamiona toskańskiego stylu.

Mało pozostało pomników tego stylu. Fig. 10 a przedstawia kapitel. Fig. 11, T. II bazę kolumny. Trzon kolumny gładki.

Motyw toskańskiej architektury daje Fig. 12, T. II, nisza z urną Fig. 12 a.

Wytwórczość pięknych waz i naczyń (etrusków) główny przedmiot sztuki stosowanej toskańskiej.

Rzeźba ustępowała greckiej.

Styl Rzymski.

Trwa od 200' przed Chrystusem do 300 r. po Chrystusie.

Rzymianie pierwotni (Latynowie) mało mieli wrodzonych artystycznych zdolności, radzili jednak sobie, naśladując początkowo etruskie i greckie wzory, oraz sprowadzając obcych artystów.

Od Etrusków przyjęli sklepienia, od Greków kolumny.

W połączeniu sklepienia i kolumny, leży znamienna cecha rzymskiej architektury i łatwo ją po niej na pierwszy rzut oka poznać, Fig. 37, T.V.

Zamiast szczytowego trójkątnego tympanu Greków, wprowadzono małe pięterko (attyka) wsparte na kolumnach, na niem też napisy mieszczono.

Wbrew pojęciu Greków kolumna użyta bywa teraz jako wzmocnienie ściany, dekoracya.

Kolumny stojące przy ścianie, wymagały wysuniętych gzymsów.

Gdy zaszła potrzeba przyozdobienia kilku pięter, Rzymianie najniżej stosowali dorycki porządek, wyżej jonicki, a najwyżej koryncki i to do dziś dnia naśladujemy.

Żądza wspaniałości wywołała przeciążenie rzymskich budowli ornamentacyą, Fig. 35, T. V.

Wielkie ściany urozmaicano niszami, stawiając w nich posągi.

W kapitelu, Fig. 35 i 36, T. V, widzimy połączenie ślimaków, czyli wolut jonickich z liśćmi kapitelu korynckiego; porównaj F. 15 i 17,T. III.

Trzony kolumn z kolorowego marmuru są gładkie.

Zjawiają się półkolumny, słupy i płaskie pilastry ze zdobnymi kapitelami.

Rzymskie kolumny spoczywają zawsze na postumencie (piedestał), Fig. 35 Ъ, T. V, którego Grecy nie znali i on zapożyczony jest od To-skańczyków; porównaj Fig. 12 Ъ, T. II.

-rC '---

3$

STYL RZYMSKI

I JMCTRATOR. I R.

ячсш5тг1злч1

IP

{Tv\

tr=

ife

MAGNUS . 1 RKX.

PjOflF¹³

3UEV

sil i!

V- r™.

Cc i

Vv

</|

gé

-щ.

У'У

[Ê

CÄ

Fiô:35-42

r7r

.41

9)

tl

Iminnnr

„ НЛ ч!*- ”

ï~.

лт^ч

»1

|i

7 kl

sss

gXSr^'^JJLXljJJTTS

b-

fcMrĘf

7Ш

№m

JäÄäJ

VÄ . Г><*-згг?

ч)

35

40

Щ4

/р>

4&

Çl-Ni

ЧГ,

(Щ

/;т

V 5=

Rozmiłowani w przepychu Rzymianie przeładowali ornament.

Zarysy jego i kanty mięko zaokrąglone, Fig. 38 i 39, T. V; ostre to przeciwieństwo z greckim ornamentem; porównaj Fig. 29, T. IV.

Motywy też same co u Greków; akantus, woluty, rozety i t. p., wszystkie jednak pełne i potoczyste.

Trofea wojenne jako ornamentacya wypukła.

Wazy form rozliczonych (rzadko greckiej) modelowane i ornamentacya okryte; ozdobne ucha, Fig. 40, TŚV.

Stół, Fig. 41, T. V, daje pojęcie sprzętów rzymskich.

Rzeźba. Podczacs gdy Grecy wznosili świątynie, pomniki i posągi bogów, Rzymianie cezarom stawiają pałace i teatry. Rzeźba Rzymian staje się służebnicą architektury.

Grecy dążą do ideałów. Rzymianie są realiści, portretują. Są to odmienne usposobienia tych narodów, technika zaś, t. j. wykonanie i tu i tam doskonałe, klasyczne (t. j. wzorowe).

Posąg rzymski, Fig. 32, T. IV.

Ze zjawieniem się chrześcijań st wa gaśnie sztuka klasyczna.

Pismo Rzymian łacińskie.

Aby należycie zrozumieć ducha sztuki klasycznej (starożytnej) oraz zasady duchowe wszelkich przejawów sztuki radzimy czytać: Wincentego Trojanowskiego „Historya Sztuk Plastycznych“ Warszawa, 1908. Część pierwsza.

Style Staro-Chrześcijańskie i Bizantyński.

(Style przejściowe do średniowiecznej sztuki).

Sztuka w usługach Chrześcijaństwa.

Okres Staro-Chrześcijański poczyna się w kilka stuleci po Chrystusie i trwa do IX wieku.

Unikano form klasycznych, pogańskich, lecz nowe nie tak łatwo wytworzyć się dały; stąd podobieństwo staro-chrześcijańskiego kościoła do bazyliki rzymskiej.

Bazylika, gmach targu i sądu.

Chrześcijańską bazylikę stanowi podługowaty, czworokątny budynek; wnętrze tegoż na 3 lub 5 naw dzielą kolumny, Fig. 45, T. VI. Środkowa nawa wyższa od bocznych, Fig. 46, T. VI.

Dach prosty dwuspadkowy; wiązanie, widoczne z wnętrza, kryje budowę. Ściana tylna nawy środkowe zamknięta półkolem (absyda), tworzy niszę, w której ołtarz główny się mieści, Fig. 45 <x, T. VI.

Kolumny biorąc hrześcijanie wprost z budowli rzymskich (klasycznych), skutkiem tego kapitela właściwego staro-chrześcijańskiego niema.

Malowidła religijne zdobią ściany; to wywołuje upadek i stopniowy zanik rzeźby, która następnie przez wieki podnieść się nie może.

Fig. 44, T. VI przedstawia zębate, niesmaczne i nieudolne traktowanie staro-chrześcijańskiego ornamentu; mimo woli wspominamy o skończonych szlachetnych formach ornamentu klasycznej sztuki.

Malowane postacie ludzi są nieudolne i naiwne, Fig. 43, T. VI.

Styl Bizantyński.

Trwa od 500 do 1000 r. naszej ery.

Na wschodzie utworzono wschodnie Rzymskie Państwo. Konstantyn uznał chrześcijaństwo. Na miejscu dawnego Bizancyum (stąd nazwa stylu) założył Konstantynopol.

Architektura bizantyńska, oparta na zasadach rzymskich, przyjęła wschodnie domieszki.

Kopuła stanowi właściwość tego stylu. W około kopuły wielkiej, grupują się mniejsze, co nadaję odrębny wygląd budowie, Fig. 49 Ъ, T. VI.

Gdy staro-chrześcijańska bazylika jest wydłużonym prostokątem — bizantyńska kopulasta budowa ma kształt równoramiernego greckiego krzyża, Fig. 49 a, T. VI.

Kapitel bizantyński stanowi przejście między kolumną okrągłą a czworobokiem, to jest na kapitelu leży kostka (naddatek, tak, iż wydaje się jakby dwa kapitele, jeden spoczywał na drugim Fig. 47 a i Ъ, T. VI. Kostka ta trafia się i w staro-chrześcijańskim stylu. Malowidła o złotych tłach i mozaiki zdobią ściany.

Ornament bizantyński, Fig. 48 T.VI, co do formy ogólnej rzymskiego jest pochodzenia, jednak zasilony motywami wschodnich barwnych kobierców i wyszywań perłami, nosi piętno płaskiej ornamentacyi.

Słynne są rzeźby z kości słoniowej, jakiemi sztuka bizantyńska zdobi (wykłada) kasety, oprawy ksiąg, szafki, trony. Szlaki nawet dolne u sukien paradnych, wyszywano, bramowano, drogiemi kamieniami i złotemi na blasze płaskorzeźbami.

i 2.

1

OÿS

¹^Z7

Ss^

Ч|?

f-\

mu sfûm

я*

),

(®

fl

Fig: 43-50

* STYLE PRZEJŚCIOWE 1 STARO-CHRZEŚCIANSKFV

Ш

Щ* I... „

Шт

■0".

\At

ft

//i'

Ql Z GZ 1Ф IZ.© - т® i :

75

i_____т

УХ/. у/.

BIZANTYŃSKI

•: b i

i_

i', ши**жлямжаг4А

*&ёЙ

00

!j

1J0

OTTO

I.-

mmmmm

ШШШЯВЩ

ifiii

W/ ;1ч//

ДшШ

W W/

*v\

,^мпт^

r. .

\g

47

4T1p^

lit ГГГ

Il о о о

чОп

li

0 о of

,

л

■ï

STYL ROMANSKI

Fi^:61~66

tsp

62

% SI

'UJ

.........-•

vn.

См

л~

rlfi

ir est liSn^imriirgafPi

52

ill

11 riili

XJ

(t

55

TV

шз

feîia

5 , г. j ■

: i -С

&Ш&Ш2

«5

₆₃mmr-

—cut —

liiini

rLä

liPiiTiïïïl

п:

SŁ

i!

юг

\?

El

адр*

55

Ä*l

чш

?*■

,\ч

•g.

[А

тХЗШр1Г

шшшт

ШЫШмШм

Ш№Г

Ша

S3

Iw

■.

im

65,

~~

•7-Ł

ш&ш

лч

tft¹

Vît

гг

58

; jfiyilLJ Щ-

€*

-а

'.ЛЛ/>ЛЛЛЛЛ.

fr

МЛ

шё11

В-

7~

f.

ев

ХВт

О-

5ISI

'•

в Pi

-V „Л

Figury. Fig. 50, T. VI, w mozaice wykładane, miały przedłużone korpusy i przedłużone cienkie członki.

Styl Romański.

Okrągło-łukowy.

Wyrażenie romanizm oznacza nowe pojmowanie rzymskiej trady-cyi przez ducha ludów barbarzyńskich.

Gdy 1000 rok, w którym spodziewano się końca świat, przeminął, rozwija się na katolickim zachodzie gorączkowy ruch budowlany. W tej epoce rodzi się styl romański i kwitnie w XII wieku, a w XIII, około 1200 r. poczyna chylić się ku upadkowi.

Nowonawrócone ludy północne poczynają budować.

Romańskie świątynie, są to często jeszcze bazyliki, lecz kolumna zamienia się w czworoboczny ciężki słup. Rodzi się usiłowanie do nadania kościołowi na zewnątrz postaci przyjemnej dla oka, F. 51, T.VII.

Wynosłe wieże poprzednio odzielane, teraz łączą się ze świątynią. WTieże te są zazwyczaj kwadratowe, rzadziej okrągłe lub ośmiokątne, pokryte prostym dachem, Fig. 62 i 51, T. VII.

Wnętrze budowy zamknięte beczkowem, krzyżowem sklepieniem, Fig. 52 a, T. VII.

Forma pół-kolistego pełnego łuku występuje w romanizmie wszędzie: w połączeniu kolumn i filarów, w sklepieniu okien. Szeregi małych łuków, połączone razem, dają biegnący na zewnątrz tak zwany fryz arkadkowy, Fig. 54 i 55, T. VII.

Sklepionka zamykające okna od góry są zwykle fałszywe, wykute w jednej sztuce kamienia, Fig. 56, T. VII. Małe kolumenki dzielą okna na dwa lub trzy przezrocza.

Kapitel romański ma kształt kostki o zaokrąglonych od dołu kan-tach, stąd nazywa się kostkowy, Fig. 57, T. VII.

Kolumny silne, przysadziste. Gdy zaś kolumna taka służy jako ubranie ściany, jest ona wtedy niezwykle cienka i sięga od posadzki, aż po początek sklepień.

Bazy kolumn z liściami na rogach, F. 58 a, T. VII. W późniejszej epoce zestawiano kilka kolumn razem.

Ornamentacya wprowadza wszędzie, jako zasadniczy motyw, wstęgi i tkaniny stylizowane, Fig. 59, 53, 60 i 61, T. VII.

Plecionka w połączeniu z postaciami ludzi i zwierząt, będzie typową przez wieki średnie, F. 60, T. VII.

W wykonaniu motywów roślinnych, zarysy krągłe, a między liśćmi półkoliste zagłębienia, Fig. 61, T. VII, czuć tam pokrewieństwo z rzymskim akantusem; porównaj Fig. 39, T. V. Dom mieszkalny romański, F. 65, T. VII.

Domy takie, stosownie do kraju i materyału, mają rozliczne

odmiany.

Zwilna z uśpienia budzi się i rzeźba i po nieudolnych początkach doskonali, Fig. 63, T. VII.

Draperya traktowana wstęgowo; obłok, na którym Madonna stoi, pojęty jako liściasty ornament. Fig. 66, T. VII przedstawia tron. Fig. 53 — czarę na perły i klejnoty. Pismo pozostaje łacińskie.

W stylu romańskim wznosi się u nas wiele kościołów.

Styl Gotycki.

Ostro-łukowy.

W czasie rozkwitu romanizmu, Normannowie, (Waregowie-Wi-kingi) naród łupieżczy, podejmowali dalekie morskie wyprawy, a dosięgając krain, gdzie panował styl machometański, mający ostre łuki, łuk ten (ostry) sobie przyswoili.

Styl ten od Gotów nazwany przez Włochów gotyckim, czyłi, w ich pojęciu barbarzyńskim.

Wojny krzyżowe, zetknięcie się z cywilizacyą machometańską, dorzuciły gotykowi wiele motywów. Już w połowie XII wieku mamy zaczątki tego stylu. Jego rozwój największy od 1250 r. trwa 100 lat. Upadek czyli późny gotyk od 1350 do 1450 r.

Gdy poczęto stosować łuk ostry, zauważono, iż wsparty na szkarpach, pozwala na prawie całkowite usunięcie ściany—mury więc nikną w porównaniu z tą rolą, jaką przy sklepieniu beczkowem romań-skiem musiały odgrywać.

Ostry więc łuk i szkarpy, czyli przypory, stanowią zasadniczą odrębność tego stylu.

Gotycki stylowy budynek ze swoją strzelistością, massą wieżyczek (fiai), F. 78, T.VIII,zmaasswerkami (kreślinami, przedziałami)okien, F.72,T.VIII, podobnemi do tkanki pajęczej, łatwo wpada w oko każdemu.

о

=@ç

ft

»«►

s>:<

z3

58

I

»&« ‘

!

STYL GOTYCKI У1Ш

§

<5

g

°o/

Й?

о-.

ce

s>

ж

5k

àÜ5T-|ei|) =!

i

щр

5=

5? T?

<< О

-mm

Л1

«pi F⁵

ffiR

liM ' * ,■ ^

ж

g

&

Os

1'"

Щ '

<

jss»~d

шга

Ad

<v

9i

№

fcc"--

sr^e

4ÊK

2

*CS

VMIi

«

Pi

3

3*

Ж

i

.; “>7"-^ 4 bit

»ff

Y^i—■

-n v'-j

N

4;

p

ES

rw

m

Ł!

Л

^5=

ш

Fig:67“89

?b

Oe

JiSSE

m

_njg

jjgggj

Ce

щ

о

um

5

UM

jlumw.

&

%

>>

♦Oe

TirTpTT'VbC

;

• I

я*

¥

i

\

n';

t

/

V

' -J

y

i

'»IÎ-

■

■

■

-

A

:r

■

«

Długie smukłe pionowe jego linie biegną szlachetnie, Fig. 78, T. VIII. Lekko strzelają luki przyporne, Fig. 71 a i b, T. VIII.

Układ sklepień kościoła gotyckiego przedstawia Fig. 71, T. VIII. Fig. 78 wyobraża całość tumu gotyckiego.

Wnętrze kościoła gotyckiego zamknięte ostrołukowem sklepieniem, pola którego błękitną barwą pomalowane, na nich złote gwiazdy rozsiane.

Wszędzie w gotyku panuje luk ostry, Fig.

67, 68, 69 lub Fig. 70, T. VIII. Kapitel ma kształt kielicha lub owocu gruszy, Fig. 80,

T. VIII i zdobiony niesymetrycznie liśćmi.

Trzon kolumny smukły i gładki.

(i

Baza często spoczywa na ukośnym wsporniku, Fig. 82, T. VIII.

Fig. 90.

Profile gzymsów kreślone zawsze od linii lub cyrkla; zasadę charakterystyczną stanowi spływek pochyły, Fig. 77 a i (wasser-nas) b, czyli podkrojek, T. VIII.

Gotyk włoski lubuje się w otwartych lożach; jest to wpływ klimatu.

ВЙ

Fig. 91.

Dom mieszkalny gotycki ma szczyt wyniosły z blankami a i wykuszem (Erker), jak to Fig. 79 wykazuje. Okna niekiedy były niesymetrycznie rozmieszczane.

W ornamentacyi roślinnej spotykamy stylizowane : latorośl winną, bluszcz, liść klonu, dębu, a w końcu i ostu.

Środkowa chrząstka liścia gotyckiego, Fig. 75 i 76, T. VIII, w pośrodku wygina się kulisto (garbi).

Obie figury przedstawiają oset, Fig. 75, wczesno-gotyckie Fig.76, późno-gotyckie pojmowanie.

Inny rodzaj ornamentu gotyckiego stanowią laskowania (kreśli-ny)j Fig. 72 i 74, T. VIII, te są geometrycznemi i jako takie dają nieskończoną ilość kombinacyi.

lir i

W postaciach (rzeźbach) gotyckiej epoki odzwierciadla się ten ponury okres życia ludzkości, gdzie gwałt i przemoc wszyst-kiem owładnęły.

Т/

Draperya układa się w splątane fałdy ostro załamane, Fig. 85, T. VIII, daje postać świętego. Baldachin, Fig. 84, głowę jego chroni.

Fig. 92.

Drewniana architektura gotycka używa tych samych form, co i kamienia, tylko ornament bywa płaski, na tle pogłębionem o kilka milimetrów i za-puszczonem czerwoną lub niebieską barwą.

Gotyckie szafy i stoły, Fig. 89, mają płaskie ornamentacye, zresztą sprzęty miały gzyms Fig. 89 a i 79 a, T. VIII.

S3

<3

Ho

:r«

□ДИШ»

rar ńx

NO

c>0

i!

СУ

Złotnicze wyroby, jak; puchary, czary i kubki wytwornej, smukłej formy z piękną ornamentacyą roślinną; charakterystyczne są wzdęcia o wydatnych żebrach, które ubierają puchary Fiq. 86 i kubki, Fig. 87, T. VIII.

Gotyckie kościoły, a niekiedy i sprzęty, spotykają sie u nas.

Styl Renesansowy.

Styl Renesansowy.

Odrodzenie.

Wieki średnie minęły. Myśl budzi się ku niezależności i swobodzie, prąd ku oświacie wstrząsa ludy.

Całkiem nowe zadanie czekają sztukę.

Rzymska zasada łączenia wytworności z użytecznością wznawia się, odradza klasyczność, rzymską klasyczność zwłaszcza.

Renesans wyszedł z Toskanii, to jest Etruryi; wczesny renesans poczerpnął wzory stamtąd (1420 —1500 r.) i usiłował dać piękną klasyczną formę budowie piętrowej o licznych oknach. Dopiero najwyższy rozkwit renesansu (1500—1580 r.) doprowadził te usiłowania do pożądanych rezultatów.

=ТГ=Ц

1 11

111

Rozkwit, renes. Fig. 151.

Wczesny renesans. Fig. 150.

Późny renesans. Fig. 152.

Starożytna (rzymska) architektura stała się przedmiotem studyów, ornament został zmodernizowany.

Wszelkie fazy odrodzenia odzwierciadlają się przeważnie w odmiennej ornamentacyi.

fi

fo:

w-\

ite

.fi,

Щ l©

w"'

7j

Barok.

157.

Rzym. Renes. wł.

Fig.: 153.    154.    155.

Renes. niem.

156.

Rokoko. Zopf. Empire. Biederm.

158.

159.    160.    161.

Ornament Fig. 108 i 120T. IX, podobny do rzymskiego, porównaj Fig. 38, T. V, jedynie jest on bogatszy w liście; dodano spiralne zwoje łodyg i więcej tła wolnego.

Pojedyncze członki architektoniczne i ornamentacyjne wczesnego renesansu są płaskie, podczas gdy w rozkwicie tego stylu silnie się zaznaczają i uwydatniają.

Do renesansu zaliczamy, wynikłe z niego barocco, Г0С0С0 i zopf.

Przez słynnego Michała Anioła Buonarotti wywołany barocco odczepia kolumny od ścian, a rococo wprowadza nadmierną dowolność, podobnie jak renesans niemiecki.

Budowa pałaców dosięgła we Włoszech szczytu. Tam odpowiednio do łagodnego klimatu, parter czasem był nawet przewiewną hallą, podczas gdy w zimnych zaalpejskich krajach był stale trwałą budową o ścianach przeważnie rustykowanych, t. j. o uwydatnionych połączeniach kamieni, Fig. 150, 151 i 152.

Włoski pałac w rodzaju rzymskich, Fig. 100, T. IX.

O wyglądzie renesansowego włoskiego kościoła da nam pojęcie F. 102, T. IX. Fronton klasyczny o trójkątnym (szczycie) tympanonie.

Fig. 201.

Fig. 202.

Fig. 203.

Półkolista kopuła dźwiga tak zwaną latarnię, Fig. 102 b. Tam, gdzie budowano wieże, zakańczano je małemi kopułami lub latarnią, którą więcej do drewnianej konstrukcyi stosowano.

W okolicach zasobnych w barwne marmury, fasada bywa niemi wykładana, inkrustowana.

Balustrady, kamienne poręcze zdobne kolumnami i posągami trafiają się w florenckich i rzymskich budowlach.

Styl renesansowy zowią też Cinquecento, t. j. po włosku czas od 1500 roku.

ODRODZENIE W NIEMCZECH.

Albert Dürer i Hans Holbein są twórcami niemieckiego renesansu. Bez przejść, razem z gotyckiemi formami, występuje odrodzenie w Niemczech. Tablica IX najlepiej pouczy o tej odmianie renesansowego stylu.

/

ć

>

ч

s,

,

•ч

V

о п;

Тг

^/аГну'мУ^

rj

RENESANS NIEMIECKI

îïïl:

Fi§:10(M49

ilb^,mcc0

,Gy—10

ос

417

* ■il

I,

чЛ

11S

i,

•СУ

106

/jy

■■CnÏ

Щи

//«з

Шл

ul/gga¹

ZV

j®

-^7

S.

Ч> VA.fc

ч>

■>

o>

s Vo

”>oe<

OL

\т

аи

2Ш

(в

( .1

из

CZ

4-"t-

(Л

7T5

*ч

Li

оо

)Xl

71

/00

'г '

-й)

,v

RENESANS WIOSKI

ЮЗ

zî

S)

- й ЕЕ WH

II

-1

/л

[|вм]рП

ll*»j

лО-Т

У ej

M'Dft

Ф,=,э

/Л'

IS]

îlffliTSFt^’ ^

I.

13

1^7

jmrj

Ея«В ‘Цпй

ря* ;»*

кЬ 1М1

X.* -er \j--к

/2.

02

y.

t.

i2i

ЙЁ

uid

р-

гт

IX

гг

Т|

iL

щ

UI Л|^!И

LL

/А

/08.

г_

у/г

А ¹

~~ £p~f~

|Ä

■^41

fl

4'-!

\t

ЙшИ

tfococo

'R.

Г/,

ЕС

105

>Г

110

ł'

wsi

122

bR

\U

J/

420-

з 1/2

09,

щ*

VI

/^/

V-J

\*

0Ж

,уУ

JÜ

ШШ,

àdmi

*?*

\ 2

41

lOj

/Tv

■i

pSev

•»

126 121

±№'-\

‘ >!,

/Г

UOT

ШЕ

I»

/2*

125

W/жшЗА

{/)

lirnij

ЩП

Si

3'

tr'

/&?

1?4,

16'7

.V

/13

/1

/<

10/

flfti

ïs

>ï*

ii

«*

ÎX

li

ML

jfe

ï/pw

V $/- Х

ЯУ

сУ V

LP

Эб'П

177 Уф

Fi^:162-200

ipX

Wfe*

~A

5Гл_2

eS*>

li

7л

/Я

:e

^ШрД'

(^(|;    ^_J___$_

#1

ижщ

STYL EMPIRE

■Ш

WO

f.

'Ш

зш

an

ldi

pf*

ц.

»

■а

sail

179

/8р

Щ.

Ci

/8?

\а

,L

!Н

1)0

XXÆ-

0Ü

181

182

!S

1186

fill

180

KIERUNEK BIEDERMEIERA 3S?

200

wxt

PPl

ft*

да

■O-'-

7»

i.

bl ' T>

ai.,

|'*,Ш Ib

-of—

<

i

Barocco (Barokko).

Upadek odrodzenia.

Między 1600 a 1700 r. formy renesansu poczynają odmieniać się, wydłużać i wzginać (paczyć). Nowego nic nie wprowadzono, tylko to co było, pojęto więcej dekoracyjnie, efektownie.

Roccoco (Rokkoko).

Upadek Barocco zowie się Roccoco.

Poczyna się on 1700 r. i trwa prawie do 1800 r.

Styl ten, a raczej smak, nic nowego nie tworzy, lecz to co istniało, wykrzywia i paczy coraz więcej.

Empire (Styl Cesarstwa).

Styl Napoleona I, jest to zimne, sztywne naśladowanie zewnętrznej formy klasycznej, bez należytego zgłębienia jej ducha.

Style Odrodzenia, aż do Cesarstwa włącznie, mają przedstawicieli w budowlach kraju naszego.

Przejawy Stylu na ziemiach polskich.

Wszelkie zabytki kultury na ziemiach naszych dzielimy na dwie

grupy:

I. Zabytki ruchome.

II. Zabytki nieruchome.

Te znowu 2 grupy należeć mogą do dwu okresów naszej kultury: do okresu:

I.    przedhistorycznego.

II.    historycznego.

Zabytki okresu przedhistorycznego dzielą się:

I. Zabytki najstarsze czyli okresu kamiennego. Z tych starsze należą do okresu kamienia łupanego — młodsze do kamienia gładzonego. Ten ostatni młodszy okres (neolityczny kończy się u nas na 1000 lat przed Chrystusem,

II.    Zabytki okresu metalów (bronzowego starszego i młodszego wraz z t. z. epoką Hallstacką) trwają u nas nieco dłużej niż między 800-400 przed Chrystusem.

III.    Zabytki okresu żelaza począwszy od 400 przed Chrystusem do 100 po Chrystusie.

IV.    Zabytki okresu wpływów t. z. prowincyonalnej kultury rzymskiej od 100 po Chrystusie do 350 po Chrystusie.

V.    Zabytki okresu wędrówek ludów (tu włącza się pierwsze pojawienie Słowian i zabytki t. z. epoki grodziskowej) od 350 po Chrystusie do 500 po Chrystusie.

VI.    Zabytki okresu t. z. Merowingów (wpływ kultury rozwiniętej pod panowaniem tego rodu) od 500 po Chrystusie do 750 po Chrystusie.

VII. Zabytki okresu t. z. Karlowingów (wpływ kulury rozwiniętej pod panowaniem tego rodu od 750 po Chrystusie do poczęcia się u nas epoki historycznej t. j. do 965 po Chrystusie.

Zabytki wyż wymienione to przeważnie wykopaliska: urządzenia grobów, przedmioty codziennego użytku, broń, ozdoby, naczynia i ich t. z. zdobienie, ryte lub malowane — badaniem ich zajmuje się nauka oddzielna zwana archeologią przedhistoryczną a w szerszem pojęciu antropologią.

Zabytki okresu historycznego ziem naszych.

Z chwilą przyjęcia chrześcijaństwa 965 r.* wchodzą ziemie nasze w okres historyczny i w sposób namacalny bo zapisany w kronikach poczynają ulegać wpływom kultury zachodnio-europejskiej.

Ze stylów architektonicznych w okresie historycznym ziem naszych najpierwej pojawia się styl romański, następnie zaś idą kolejno też same style które poprzednio poznaliśmy w Zachodniej Europie.

Style te ulegają u nas nieznacznym miejscowym zmianom. Przejawiają się one do pewnego stopnia i w t. z. Sztuce ludowej naszej (czytaj Sztuka Ludowa Kazimierza Mokłowskiego oraz Budownictwo Drzewne Zygmunta Glogera.

Sztuka Ludowa nasza wymaga jeszcze gruntownego naukowego badania oraz opracowania a wszelkie na ten temat głoszone hasła z punktu naukowego są jeszcze przedwczesne — (czytaj M. Wawrze-niecki „Nowe naukowe stanowisko pojmowania i wyjaśniania niektórych przejawów w dziedzinie ludoznawstwa i archeologii przedhistorycznej “).

Ażeby ułatwić praktycznie rozpoznawanie stylów, wskazujemy ważniejsze zabytki u nas. W samej Warszawie podajemy te budowle, które są albo stylowe albo oparte na motywach danego stylu.

Pierwszy ze stylów, który występuje typowo w Polsce historycznej jest styl romański, (pełnołukowy). Liczne mamy kościoły ciosowe, niemal jednakowego układu planu t. z. „duninowskie“ gdyż dawniej powstanie ich przypisywano fundatorowi Piotrowi Włastowi Duninowi, XII w.

Kraków: Front kościoła Ś. Andrzeja, fragmenty w kościółku S. Wojciecha, podziemna krypta kościoła katedralnego na Wawelu.

Kościół opactwa w Mogile pod Krakowem.

Opactwo w Sulejowie.

Kaplica wmurowana w zabudowania dworskie w Kacicach pod Słomnikami, (Kielecka—Miechowski).

Kościół zamkowy (obronny) w Prandocinie pod Słomnikami (Kielecka — Miechowski).

Kościelec pod Proszowicami. (Kielecka).

Zembocin pod Proszowicami (Kielecka) strzelnice w kościele.

Wysocice pod Miechowem. Kościół.

Jędrzejów — Klasztor — fragmenty. Kapitularz.

Sandomierz. Kościół Ś. Jakuba.

Giebło pod Pilicą. Kościół zamkowy.

Tarczek pod Bodzentynem. Kościół.

Inowłodz nad Pilicą (Piotrkowska). Kościół zamkowy na cmentarzu grzebałnem (ruina).

Czerwińsk nad Wisłą. Kościół.

Płock. Katedra, ma zewnętrzne fragmenty romań. absydy.

Warszawa. Kościół Ś. Piotra i Pawła na Koszykach bud. nowa na romańskich motywach oparta.

Były kościół Ś. Jerzego przy Świętojerskiej (obecnie fabryka).

Gdy następnie potrzeby i zdobycze techniki konstrukcyjnej (ostre łuki — szkarpy) wywołały zmiany pojęć piękna widzimy w Polsce styl gotycki czyli ostrołukowy.

Styl ten zawdzięczamy u nas mieszczaństwu niemieckiemu, sto-stosunkom z Krzyżakami. Pewna odmianka tego stylu panująca nad r. Wisły nosi nazwę „gotyku nadwiślańskiego“.

Kościołów gotyckich w Polsce mamy bardzo wiele.

Kraków. Kościół N. M. Panny, Dominikanów, Franciszkanów, Ś. Krzyża, Ś. Katarzyny, Bożego Ciała, (zewnętrze). Katedra na Wawelu.

Wiślica (Kielecka). Kościół (wnętrze i zewnętrze) mieszkania duchowieństwa.

Hotel Czerwony (wieś pod Wiślicą). Kościół Długoszowski (t. z. od fundacyi tego kronikarza).

Działoszyce (Kielecka) Kościół.

Miechów. (Kielecka) Kościół (przerobione wnętrze).

Bodzentyn. Kościół.

Włocławek. (Warszawska) Katedra, Kościół Ś. Jana, K. przy seminaryum duchów. Spichlerze zbożowe mają fragmenta w trady-cyi gotyku.

Płock — baszta dawnego zamku.

Warszawa. Katedra Ś. Jana wnętrze przerobione w smaku gotyku angielskiego. (1836—40).

Gdy następnie ewolucya umysłowa zachodniej Europy wkracza w okres humanizmu, rodzi się styl odrodzenia (renesans) oparty na stylach klasycznych. Do Polski styl ten wraz z kierunkiem myślowym (złoty okres) przynoszą artyści cudzoziemscy (włosi) oraz młodzież kształcąca się wtenczas na wszechnicach Włoch i Niemiec.

Kraków. Kaplica Zygmuntowska (1518 — 1527) na Wawelu dzieło włoskiego architekta Bartłomieja Berecci i 6 rzeźbiarzy włosk.

Kościół Ś. Piotra, — renesans przekwitły, przechodzący już w barocco, jednak jeszcze b. piękny.

Zamek królewski na Wawelu (dziedziniec turniejowy).

W całej Polsce styl renesansowy jakkolwiek nie zupełnie czysty, pozostawił wiele monumentalnych kościołów. Wyliczać ich niepodobna, są one przeważnie pełne motywów przekwitłego chylącego się ku upadkowi renesansu.

Warszawa. Kościół W. Świętych na Grzybowie w cegle i tynku wykonana kopia K. S. Justyny w Padwie z XVI w. Wnętrzem daje dobry przykład wyglądu renesansowego Kościoła.

Fasada Kościoła Bernardynów na Krak. Przedmieściu zapożyczona z K. Ś. Jerzego w Wenecyi.

Z gmachów świeckich: Tow. Kredytowe Ziemskie (kopija biblijo-teki Ś. Marka w Wenecyi z dodaniem piętra.

Reakcya przeciwstawia się rozmachowi renesansowej myśli ludzkiej, krępuje ją i obezwładnia.

Renesans zwolna krzepnie w szablon (epoka upadku). Jednak genialne umysły twórcze, szamocząc się z poczynającym się bezwładem tworzą dzieła piękne. Architektura barokowa, to niekiedy potężny krzyk geniuszu, kruszącego zapory, zastoju myślowego otoczenia.

W Polsce barok ma piękne przeważnie przez cudzoziemców pozostawione dzieła.

Kraków. Kościół Ś. Anny (prześliczne rzeźby w zaprawie gipsowej wykon, na miejscu).

Częstochowa. Wnętrze Kościoła klasztornego.

Warszawa. Kościoły: Ś. Krzyża, Karmelitów, Reformatów, Wizytek (przeważnie kościoły te mają piękne motywy barokowe).

Kościół Ewangielicki (1779) (bardzo późny baroko).

Wilno ma wiele pięknych kościołów barokowych. Styl ten reprezentują świątynie prowincyonalne rozsiane na ziemi polskiej b. licznie.

Panowanie „Sasów“ a z tąd wpływy artystów z Drezna przybyłych budująch pałace dla Królowi Ministrów wnoszą dalszy piękny rozwój baroka do Polski. Naturalnie z rozmaitemi przeważnie nie-mieckiemi typowościami.

Warszawa: Pałace: Brylowski (Henryka Brühl’a pierw, ministra Augusta III.) Krasińskich, Karasia (uszkodzony) Blanka, J. Hr. Potockiego.

Willanów. Pałac.

Wiele ciekawych tego rodzaju budowli w Warszawie zburzono np. dawne „Tivoli“ przy Królewskiej ulicy.

Pod wpływem prądów i stosunków z Francyją zjawia się w Polsce styl Cesarstwa (empire).

Warszawa. Kościół Ś. Alexandra (przed przerobieniem).

Pałace: Belweder (1822), Namiestnikowski (1818) Zamoyskich (1815), Paca (1823), b. Komissyi Skarbu (1824) Mostowskich.

Skwarcowa (Saski 1842), Pałacyk przy rogu Pięknej i Alei Ujazdowskiej № 18, drugi od rogu (posessya Lesserów). Teatr Wielki (1833).

Wiele domów prywatnych przy ul. Freta (szerokiej), Długiej, Elektoralnej, Nowym Świecie, pl. Ś. Alexandra.

Skierniewice. Pałac i Kościół.

Pobieżne to wyliczenie bardziej typowych zabytków niech służy za podstawę do samodzielnych badań opartych na dziełach obszerniej przedmiot traktujących.

Maryan Wawrzeniecki (prace specyalne). Archeologia. Materjały antropologiczne - archeologiczne i etnograf. \Komis, antropologicznej przy Akad. Umiejętności w Krakowie. T. III. 1898 r. T. V. 1901. T. VI. 1902. T. VII. 1904. T. VIII. 1905. T. X. 1907 i 1908. T. XII. 1912.

Architektura (badania nad romanizmem) weszły w skład prac prof. W Luszczkiewicza, inne pomieszczono w Sprawozdaniach Komis, do badań nad historyą sztuki przy Akad. Umiejęt. w Krakowie.

Etnografia. Roczniki Wisły od 1889 r. po 1904 włącznie oraz Materyały antrop. arheol. etnogr. Komis, antrop. Akad. Urn. w Krakowie.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

JL 325

Kdn. Zam. 480/55 20.000

,, »#

* • U*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

-9

ii

100000299768

ZAKŁADY GRAFICZNE B. WIERZBICKI I S-ka WARSZAWA, CHMIELNA 61.

К

I

л

Biblioteka Poiltechniki Krakowskiej

10ÖÖ0029S768

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-32599